74 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a4ac6fbe8ee3a0dd6883b7d19d613116.pdf 79fddc6f4390b94ccea92184d560a3e8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5915 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje kultura społeczna zaręczyny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5508 Title A name given to the resource Swat wręcza pierścionek młodym podczas zaręczyn/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8 cz.2: Rola i znaczenie swata w kojarzeniu małżeństw pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickego (mapa nr 25). Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Agnieszka Pieńczak: Wedding customs and rituals, part 2: The matchmaker's role and importance in arranging marriages Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 25. Swat wręcza młodym pierścionek podczas zaręczyn Opracowała Agnieszka Pieńczak Objaśnienia znaków: Rola swata p o l e g a ł a na w r ę c z a n i u podczas zaręczyn: 1 - p i e r ś c i o n k a pannie, sporadycznie obojgu m ł o d y m , 2 - w i a n e c z k ó w mirtowych, 3 - c h ł o p a k sam wręczał pannie pierścionek, co p o j a w i ł o się po drugiej wojnie ś w i a t o w e j , 4 - brak tradycji, 5 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. 2. 3. 4. 5. M a p ę opracowano na podstawie badań terenowych przeprowadzonych w latach 70. XX wieku przez P r a c o w n i ę Polskiego Atlasu Etnograficznego. Mapa dotyczy stanu zjawiska od p o ł o w y XIX wieku do lat 70. XX wieku. Znak z kropką w ś r o d k u oznacza, że zjawisko w y s t ę p o w a ł o w p r z e s z ł o ś c i . Punkty z p i o n o w ą kreską oznaczają informacje p o c h o d z ą c e od l u d n o ś c i n a p ł y w o w e j ( p r z e s i e d l e ń c y z K r e s ó w Wschodnich i osadnicy z r ó ż n y c h stron Polski). Mapa została u z u p e ł n i o n a o szare punkty dodatkowe, które zostały zaczerpnięte z literatury XIX-wiecznej (prace Kolberga). M a p ę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy w s p ó ł u d z i a l e Feliksa Olesiejuka: 29. Czy we wsi istnieje jeszcze zwyczaj zawierania „zaręczyn" ? a jeśli tak, jak nazywają partnerów (np. narzeczony, narzeczona lub inaczej)? Czy zaręczyny następowały w jakiś czas potem, po zmówinach? 34. Jaką rolę odgrywają osoby obecne? Jakiego zachowania wymaga obyczaj? Czy wygłaszają jakieś formuły, oracje ? Jeśli tak zapisać tekst. Czy w akcie zaręczyn zatwierdzano umowę przez podanie rąk? Kto komu podawał i jaka przy tym była rola swata dziewosłęba? 35. Czy ktoś przewodniczy uczcie zaręczynowej?swat?przyszły starosta?ojciec młodej?lub kto inny. Co należy do jego obowiązków? a) wiąże i rozłącza ręce młodych, b) podaje młodym wianki lub rózgę, c) doprowadza ojców młodych do przybicia rąk jako widomego znaku zawarcia umowy? d) inicjuje przypicie umowy?jaką przy tym wygłasza formułkę? 36. e) czy wwypadkach późniejszych sporówo posag, wiano, o niedotrzymanie umowy bywał wzywany do sądu jako świadek Czy istnieje lub istniał zwyczaj wymiany pierścionków?Jak one wyglądają? Czym się różnią od obrączek? Kto je wręcza? lub przeprowadzał polubowne rozstrzygnięcie sporów � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e67eb7bd5f8781c7b6d96a7d511b0794.pdf b609bb9f515f81c0a47db6f2d6c26196 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5913 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje kultura społeczna zaręczyny - zwyczaje swat - kojarzenie małżeństw Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5506 Title A name given to the resource Swat wygłasza orację do młodych podczas zaręczyn/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8 cz.2: Rola i znaczenie swata w kojarzeniu małżeństw pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickego (mapa nr 23) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Agnieszka Pieńczak: Wedding customs and rituals, part 2: The matchmaker's role and importance in arranging marriages Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 23. Swat wygłasza orację do młodych podczas zaręczyn Opracowała Agnieszka Pieńczak Objaśnienia znaków: Swat wygłasza orację do młodych podczas zaręczyn: 1 - zjawisko istnieje, 2 - brak tradycji, 3 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych przeprowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska od połowy XIX wieku do lat 70. XX wieku. 3. Znak z kropką w środku oznacza, że zjawisko występowało w przeszłości. 4. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 5. Mapa została uzupełniona o punkty dodatkowe (spoza stałej sieci badawczej PAE): - punkty oznaczone kolorem szarym zostały zaczerpnięte z literatury XIX-wiecznej (prace Kolberga), - punkt y podkreślone zostały zaczerpnięte z literatury XX-wiecznej (Olesiejuk, 1971). Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 9. Zwyczaje i obrzędy weselne, oprać. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 29. Czy we wsi istnieje jeszcze zwyczaj zawierania „zaręczyn" ?a jeśli tak, jak nazywają partnerów (np. narzeczony, narzeczona lub inaczej)? Czy zaręczyny następowały w jakiś czas potem, po zmówinach? 30. Jeśli zwyczaj ten zaniki, określić przybliżony czas zaniku: przed l wojną, po l wojnie, lub po II wojnie? 34. Jaką rolę odgrywają osoby obecne? Jakiego zachowania wymaga obyczaj? Czy wygłaszają jakieś formuły, oracje? Jeśli tak zapisać tekst. Czy w akcie zaręczyn zatwierdzano umowę przez podanie rąk? Kto komu podawał i jaka przy tym była rola swata dziewosłęba? 35. Czy ktoś przewodniczy uczcie zaręczynowej? swat? przyszły starosta? ojciec mlodej?lub kto inny. Co należy do jego obowiązków? a) wiąże i rozłącza ręce młodych, b) podaje młodym wianki lub rózgę, c) doprowadza ojców młodych do przybicia rąk jako widomego znaku zawarcia umowy? d) inicjuje przypicie umowy? jaką przy tym wygłasza formułkę? e) czywwypadkach późniejszych sporów o posag, wiano, o niedotrzymanie umowy bywał wzywany do sądu jako świadek lub przeprowadzał polubowne rozstrzygnięcie sporów. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fc1ac707ed96a9558e9adc9a2582bdfd.pdf f1b2296b03d596f09dbed67f1df6f6ad Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1380 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1275 Title A name given to the resource Świadomość historyczna mieszkańców Narola / ETNOGRAFIA POLSKA 1990 t.34 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1990 t.34, s.169-182 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malewska-Szałygin, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R I A Ł Y „Etnografia Polska", t. XXXIV: 1990, z, 1-2 P L ISSN 0071-1861 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN (Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej UW) ŚWIADOMOŚĆ HISTORYCZNA MIESZKAŃCÓW NAROLA I WPROWADZENIE Miasteczko Narol leży w województwie przemyskim, w odległości 20 km na północny wschód od Tomaszowa Lubelskiego. W 1935 roku zostało po­ zbawione praw miejskich, mimo to dla odróżnienia od sąsiedniej wsi (Narol-wieś) nazywane jest Narol-miasto. W XV w. nad Tanwią, mniej więcej w miejscu obecnej osady Narol, zostało założone przez Floriana Łaszczą Nieledewskiego miasto, które od jego imienia otrzymało nazwę Florianów. W 1485 r. fundator wystąpił do króla polskiego Stefana Batorego z prośbą o jego lokację, na ziemi, której był dziedzicznym właścicielem. W wyniku starań założyciela Zygmunt I I I w 1492 r. wydał akt lokujący miasto na prawie magdeburskim i przyznający mu przywileje tar­ gowe. Florianów położony na szlaku handlowym do Lwowa, silnie związany gospodarczo i komunikacyjnie z tym ośrodkiem szybko bogacił sie i rozwijał. Otoczony murami chroniony był przez twierdzę należącą do południowej linii obrony Rzeczypospolitej. Umocnienia miały powstrzymywać najazdy tatarskie regularnie nawiedza­ jące te tereny w X V I I w., nasilone po 1620 r. Opisy tych walk zawierają m.in. listy Jana Sobieskiego, wówczas hetmana koronnego. Napaści czambułów przyczyniły się do powolnego niszczenia i ubożenia Florianowa. Dotkliwym ciosem było spalenie zamku i miasta w 1648 r. podczas przemarszu tatarsko-kozackich wojsk Chmielnickiego. W czasie obrony zginął właściciel dóbr Jerzy Łaszcz, a także wielu spośród szlachty i Żydów, którzy schronili się w zamku. Dalsze zniszczenia związane są z „potopem szwedzkim". W 1656 Karol Gustaw łuni i Dali Florianów z zemsty za ogromne straty jakich iego wojska doznały w tych okolicach Najazd Rakoczego w 1657 dopełnia katastrofy i miasto spada do rangi osady rolniczej czego odzwierciedleniem jest zaniechanie nazwy Florianów. W listach Jana Sobieskiego z 1672 r. pojawia się nazwa „Narol" na określenie podupadłego miasta. Po raz pierwszy użyto jej w dokumentach z 1595 r. erygujących parafię we wsi Narol i stosowana jest dla wsi nieprzerwanie aż do chwili obecnej. Według hipotezy historyków, zubożałe �170 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGTN miasto przejęło nowe miano od sąsiedniej wsi. Florianów do X V I I w. nie posiadał własnej parafii, należąc do parafii w Narolu (wsi), co było uważane za znaczną ujmę dla prestiżu miasta. We Florianowie był wprawdzie kościół, ale nie posiadał praw parafialnych na skutek zatargu właściciela tutejszych dóbr z miejscowym biskupem. W X V I I w. Feliks A. hrabia Łoś funduje nowy kościół i wówczas powstaje odrębna parafia w Narolu-mieście, które w niczym nie przypomina już dawnego, świetnie prosperującego Florianowa. Wiejski charakter, jakiego nabiera, nie pociąga wprawdzie za sobą utraty praw miejskich, ale Narol-miasto nie należy już do ważnych punktów targowych na południowym szlaku handlowym Rzeczypospolitej, jest słabo zaludnione, ubogie. (Ten stan rzeczy utrzymuje się; jednakże dopiero na mocy ustawy z 1935 r. Narol traci prawa miejskie na skutek zbyt małej liczby mieszkańców.) W X V I I I w. Feliks Antoni hrabia Łoś który D O oicu odziedziczył te ziemie kazał wznieść w bezpośrednim sąsiedztwie miasteczka rezydencję dla swojej rodziny Budowę ukończono w 1776 r. i od tej pory pałac dzielił burzliwe losy okolicy. Hrabia Łoś ufundował również kościół w Narolu-mieście. W 1795 r. ziemie te znalazły się pod zaborem austriackim, przy czym granica z zaborem rosyjskim przebiegała o 3 km na wschód od miasteczka. Powstanie listopadowe przeszło tutaj bez echa. Dopiero w 1863 r. tereny te . były miejscem przepływu do powstania ochotników z zaboru austriackiego. Na obu brzegach Tanwi, choć nie bezpośrednio w Narolu, toczyły się walki powstańcze (m.in. pod Rebizantami). W pałacu Łosiów, którego właścicielem był wówczas Julian książę Puzyna zorganizowano szpital powstańczy spalony przez wojska austriackie po upadku powstania w 1863 r Na rynku znajdował się tzw Dom Polski gdzie mieścił się samorząd miejski i liczne organizacje społeczne (w tym także teatr amatorski) przygotowujące mieszkańców do nadejścia niepodległości. W czasie I wojny światowej wielu mieszkańców Narola walczyło w armii austriackiej na froncie włoskim. Walki w okolicy były tym bardziej tragiczne, że we wrogiej armii rosyjskiej służyli sąsiedzi ze wsi oddalonej od Narola o 5 km. Podczas przejścia frontu wybuchł w miasteczku niezwykłych roz­ miarów pożar, który strawił znaczną część drewnianej zabudowy. Przyczyną pożaru były gęsto stłoczone, drewniane domy, usytuowane wokół rynku i na przylegających doń ulicach, należące do licznej społeczności żydowskiej stano­ wiącej ok 50% liczby mieszkańców. Do dnia dziesiejszego przetrwało w Naro­ lu zaledwie kilka domów, które wówczas ocalały. Wśród zabudowy otaczającej rynek wznosiła się bożnica XVII-wieczna, podobno bardzo piękna, wysadzona przez Niemców w czasie okupacji. Żydowska gmina „Narol" mieści się obecnie na Brooklynie, w Nowym Jorku, a jej rabin w latach osiemdziesiątych odwiedzał rodzinne miasteczko. W osa­ dzie Krupiec - stanowiącej dziś „dzielnicę" Narola połączoną z rynkiem mostem na rzece Krwawa (dopływ Tanwi), mieszkała przeważnie ludność ukraińska. Tam też wzniesiono w X I X w. murowaną cerkiew, która - po­ zbawiona wystroju wnętrza i fragmentów dachu - niszczeje. Do lat 1937-1938 katolicy i prawosławni żyli w przyjaźni biorąc wspólnie udział w licznych świętach obchodzonych w Kościele i Cerkwi, wiele też było małżeństw mieszanych. Niemieckie obietnice utworzenia państwa ukraińskiego �ŚWIADOMOŚĆ HISTORYCZNA MIESZKAŃCÓW i' r : ~ ? 1 i* *[ mi NAROLA 171 zantagonizowały obie społeczności. Nastroje te nasiliły się tragicznie w czasie okupacji, wskutek częstych napadów na miasto partyzantów ukraińskich. Stacjonujący w Narolu Niemcy waśń tę podsycali. W 1939 r. przed wkroczeniem Niemców do Narola weszli Rosjanie, którzy aresztowali ostatnią właścicielkę rezydencji i dóbr narolskich, wtedy też ograbiono pałac ze wszystkich ruchomości. W splądrowanym pałacu mieścił się podczas okupacji posterunek Niemieckiej Straży Granicznej. W tym czasie ludność żydowską, która nie ewakuowała się we wrześniu 1939 r. na wschód, Niemcy wywieźli do położonego 8 km od Narola obozu zagłady w Bełżcu. Większość mieszkańców Narola i sąsiedniego Lipska należała do Armii Krajowej, która obok działalności dywersyjnej przeciwko Niemcom prowadzi­ ła krwawe walki z armią ukraińską. W 1944 r. doszło do zmasowanego ataku UPA na miasteczko. Partyzanci A K obronili Narol, ale straty po obu stronach były duże. W 1944 r , w czasie wyzwalania tych ziem przez oddziały Armii Czerwonej i LWP, został spalony pałac, który pomimo kilkakrotnych grabieży przetrwał wojnę w dobrym stanie. Po wojnie zaczęły się prześladowania za przynależność do A K . Wielu mieszkańców Narola-miasta, Narola-wsi i Lipska było więzionych i przesłuchiwanych w Tomaszowie Lubelskim, w Zamościu i w Lublinie, co pozostawiło w nich gorzkie poczucie niezasłużonej kary. Obecnie, czyli w łatach osiemdziesiątych, można obserwować wśród mieszkańców duże zainteresowanie historią rodzinnej okolicy. Osobą najbardziej zorientowaną w dziejach Narola, a zatem skupiającą wokół siebie wszystkich zaintere­ sowanych przeszłością miasta, jest nauczyciel historii w narolskiej szkole - p. mgr Henryk Wolańczyk, pochodzący z Narola, absolwent WSP w Cieszano­ wie, autor pracy magisterskiej - Zarys monograficzny Narola do ¡939 r. Przekazem tradycji historycznej zajmują się również p. Sitarzowie, twórcy Izby Pamięci Narodowej w Narolu-wsi. Istnieje również Kronika Narola, w której jeden z mieszkańców spisał historie z przeszłości przekazywane z pokolenia na pokolenie. Wiele jeszcze opowiadań krąży w formie ustnej po okolicy, wśród mieszkańców, którzy chętnie ich słuchają i je opowiadają. Efektem tych zainteresowań i zaangażowania były zorganizowane we wrześniu 1985 r. obchody 400-lecia założenia Florianowa. Licznie zgromadzo­ na publiczność w sali teatralnej (obecnie kinowej) Domu Polskiego na trwających 3 dni wykładach dotyczących dziejów miasta - może być świadectwem popularności zainteresowań historycznych społeczności narols­ kiej. Zabawy, występy zespołów i kiermasze nie przyciągały starszej generacji w takim stopniu, jak prelekcje i towarzyszące im gorące dyskusje. Taka postawa mieszkańców Narola znacznie ułatwiła prowadzenie badań. II. PODSTAWOWE ZAŁOŻENIA BADAWCZE Terminu „świadomość historyczna" używam za Gerhardem Kłoską, który określił ją jako „właściwy jednostce zbiór pojęć, wyobrażeń, sądów dotyczących wydarzeń z przeszłości i wpływających na jej zachowania werbalne i pozawerbalne" (Kloska 1979, s. 114). Prowadzone przeze mnie badania dotyczyły świado­ mości historycznej grupy, jaką stanowili moi rozmówcy (w wieku �172 ANNA MALt'WSKA-SZALYGtN powyżej 55 lat) - mieszkańcy Narola-miasta, Narola-wsi i sąsiedniego Lipska. Mówiąc o świadomości grupowej mam na myśli te informacje lub oceny, które powtarzają się w kilku wypowiedziach i są w tym sensie charakterystyczne dla badanej grupy. Biorąc pod uwagę wersje powszechne, nie pomijałam unikal­ nych wariantów opowieści. Uwzględniałam je jako dopełnienie świadomości grupowej - odnotowując jednakże, że są to ujęcia niepowtarzające się. Wszelkie badania dotyczące świadomości ludzkiej wiążą się z problemem, iakim jest pośredniość tego rodzaju badań wynikająca z ich istoty Myśli człowieka są dostępne badaczowi wyłącznie za pośrednictwem wytworów do jakich należy wypowiedź pisemna lub ustna Co więcej werbalizacja nie jest doskonałym środkiem wyrażania myśli toteż prowadzać badania dotyczące świadomości trzeba się liczyć z tym ' że pewne t r e S nigdy nie zostaną zwerbalizowane inne mogą ulegaćzniekształceniom przez świadomTcheć ukrycia swoich myśli prze!zapomnieni'lub ni^miSetnotó uprania u b r aw ^srowa V ^ własnych! przemyśleń. P nieum.ejęinosc z a o m n i e m e Istotnym problemem badań nad świadomością jest wzajemne kształtowa­ nie się wypowiedzi przez badacza i jego rozmówcę; aby ten niekorzystny wpływ ograniczyć, starałam się nie narzucać swojego toku myślenia opartego na chronologicznym porządkowaniu wydarzeń, aby nie zatrzeć tego, co w tych relacjach było najważniejsze z punktu widzenia badanego problemu, tj. sposobu kojarzenia i łączenia faktów, proponowanego przez moich rozmów­ ców następstwa zdarzeń i ich określeń czasowych. Dlatego też nie używałam kwestionariusza, a jedynie stosowałam „dyspozycje badawcza" bedaca zbio­ rem podstawowych tematów do tego rodzaju rozmowy i zaleceń dla badacza na ccTma zwrócić uwagę Szczególnie interesowały mnie m i n wszelkie sądy wartościujące oceny zdarzeń i postaci a przede wszystkim próby przekazania intencji opowiadanych faktów i ich odniesień do szerszych - egzystencjalnych Przemyśleń rozmówcy Tego rodzaju pogłębione wypowiedzi spotykałam rzadko ale nawet te pojedyncze dawały ciekawy materiał do badania swoistej historiozofń Moje rozmowy miały na celu ukazanie zawartości ramfedi zasad iei organizowania Zanotowane możliwie najwierniej re^^acie S w L ł a m z o p l s a m r Z ^ J ^ o n ^ a ^ o ^ hls7orvkow i : o o r ^ ^ S a i n i d o ^ ^ t ó 7 ^ ^ c h \ l ^ ó r ^ ^ Ma,ac: naT uwadze^ fakt że n7e m o ^ ^ ^ Z J ^ ^ m S ^ ^ T i ^ k ^ \ ^ ob7ektvwna ' iedvn e o d n i e S a dta weTs]i w y d S prezentowanej przez moich rozmówców. Różnice pomiędzy nimi pozwoliły na odkrycie transformacji - konsekwentnie stosowanych przekształceń - prze­ mieniających wersję „profesjonalną" w intersubiektywną — narolską wersję przeszłości. Zasady i cel owych transformacji stanowią podstawowe wnioski orzekające o charakterystycznym dla badanej przeze mnie grupy mieszkańców Narola sposobie myślenia o przeszłości. Badania w Narolu prowadziłam ^^^CjX%5?t chodLc? z w y j a z d ó w u c z e s t n i c z y l a m w o b - W moich rozmowach z mieszkańcami Narola można wyróżnić wiele wątków splecionych ze sobą. a mimo to stanowiących odrębne całości. Porządkując je według następstwa w czasie były to opowieści o założeniu miasta dotyczące genezy nazwy Narol; objaśnienia innych nazw topograficznych w okolicy; dzieje pałacu w Narolu i jego właścicieli; relacje dotyczące udziału mieszkań- �ŚWIADOMOŚĆ HISTORYCZNA MIESZKAŃCÓW NAROLA 173 ców w powstaniu styczniowym, I wojnie światowej, wojnie 1920 r. i I I wojnie. Opowieści o okresie okupacji nawiązywały do problemu kontaktów pol­ sko-żydowskich, a wspomnienia z czasów partyzanckich dotyczyły zmiany przyjaznych kontaktów z mieszkającą na tych ziemiach ludnością ukraińską w krwawy konflikt. Przebiegająca w pobliżu Narola granica między zaborami była również tematem wielu opowieści. Z tego bogatego materiału wybrałam do tego szkicu dwa wątki: legendarną historię założenia Narola oraz dzieje pałacu i jego właścicieli widziane oczyma mieszkańców miasteczka Wojennym opowieściom zamierzam poświęcić osobny tekst. HI. OPOWIEŚCI O POWSTANIU MIASTA Narolska tradycja historyczna różni się znacznie od wersji udokumen­ towanej. Jest wersją legendarną, skonstruowaną i przekazywaną nie po to, by przedstawić minioną rzeczywistość w sposób najwierniejszy prawdzie his­ torycznej, lecz po to, by nieść zamierzone przez zbiorowego, anonimowego twórcę przesłanie - przesłanie niecałkowicie uświadamiane przez kolejnych odbiorców tradycji, przekazywane z tą samą, częściowo tylko uświadamianą, intencją. Konstrukcja opowieści uwydatnia jej przesłanie, które realizuje się w świecie rozstrzygnięć moralnych Czyny postawy i wydarzenia są jedynie nośnikami wartości Pamięć zbiorowa wyselekcjonowała tylko te fakty które były istotne dla w y r a ż e n i owego przesłania Zapomniane zostały przede wszystkim te elementy które najtrudniej zachować w ustnym przekazie międzypokoleniowym (daty i nazwiska) a także te które zacierały sens opowieści Nikt prawie z moich rozmówców nie umiał określić kiedy powstał Florianów. Datę zastępowano określeniami „bardzo dawno" lub 500 czy 100 lat temu n r z v r 7 v m 1 i r v h v rei używano 'na określenie wszelkie! dalekiej orzesz określenia dokładniejsze- To by o bardzo dawnedeszcze orzea Chmielnickim" Sw n o r i a r ^ i datę założenia osady. (Sytuacja znaczni?zmieniła się po jubileuszu 400-lecia powstania Florianowa. W rozmowach prowadzonych później najczęściej spotykałam wypowiedzi: „Narol liczy sobie 400 lat, "teraz były obchody, ale dawniej nazywał się Florianów".) Jak można wnioskować, dokładne zapamię­ tanie daty powstania miasta nie było istotne, dla legendy wystarczyło okreś­ lenie umieszczające zdarzenie w czasie najdawniejszym, w mitycznym „illud tempus". Dużą trwałością w pamięci wyróżniały się informacje będące objaśnieniami nazw ważnych punktów krajobrazu, „dzielnic" miasta, czy też opowieści 0 przeszłości charakterystycznych budynków. Pytania dotyczące elementów krajobrazu dostarczały zwykle więcej informacji niż pytania o poszczególne zdarzenia. Wersja najdawniejszych dziejów miasta, którą tu przedstawiam, jest odtworzona na podstawie tak właśnie prowadzonych rozmów. Charakteryzuje się ona niewielką liczbą zapamiętanych faktów i wyraźnym wysuwaniem na plan pierwszy zdarzeń istotnych dla legendy, przedstawianych obszernie 1 z zaangażowaniem emocjonalnym. Całość ma charakter niezwykle syntetycz­ nej opowieści: „Narol dawniej nazywał się Florianów"; „rynek tego miasta był tam, gdzie dziś jest Rynkowe" (nazwa „dzielnicy" dzisiejszego Narola); �I 74 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN „Bardzo dawno, jeszcze przed Chmielnickim, miasto było otoczone przez lasy i jeziora. Na górce stał gród obronny", „tam gdzie dziś jest remiza, to był zamek i nie nazywało się to wtedy Narol, tylko Florianów". Jak widać z wybranych fragmentów relacji, pamięć zbiorowa przeniosła jedynie nazwę dawnego miasta, informację o położeniu i krótkie wzmianki o jego obronnym i handlowym charakterze. Jak można sądzić, były one wystarczające, by podkreślić ważny dla legendarnej wersji fakt dawnej potęgi miasta - jego siły militarnej i gospodarczego znaczenia. Przypuszczenie to potwierdza wypowiedź: „Florianów to był ważny targ i ze Lwowa tu przyjeżdżali na jarmarki i tam wzajem jeździli". W żadnej wypowiedzi nie było wzmianki o administracyjno-prawnych okolicznościach powstania miasta ani 0 sprawczej roli, jaką odegrał Florian Łaszcz. Prawdopodobnie nie tylko łatwość, z jaką gubią się w przekazie międzypokoleniowym tego rodzaju informacje, była przyczyną powszechnej niepamięci. Sądzę, że była ona wynikiem tendencji podkreślania samodzielności dawnego miasta, jego niezale­ żności od wszelkiej władzy czy to królewskiej, czy to właściciela dóbr. „To były ziemie miasta, mieszczanie wolni byli, tu żadnej władzy nie było" - taką odpowiedź uzyskałam na pytanie na jakiej ziemi lokowano Florianów Zapamiętane strzępy przeszłości łączy wspólna intencja uwydatnienia miejskiej tradycji Florianowa Wszystkie te skąpe informacje wydają się przekazywane tylko po to by podtrzymać pamięć o handlowym i militarnym znaczeniu osady a co' najistotniejsze po jej prawdziwie miejskim charakterze Owe mieszczańskie korzenie mieszkańców Narola-miasta są powodem ichdumy 1 przyczyną wielu burzliwych dyskusji z sąsiadami. Według narolskiej tradycji ważniejszy od powstania i trwania Florianowa był jego upadek, który miał charakter jednorazowej, totalnej zagłady: „Tatarzy wszystko ze szczętem spalili, a całą ludność w niewolę wzięli", ewentualnie: „Miasto Kozacy spalili, a ziemię zaorali" lub „Florianów został spalony przez Szwedów i pobudował się na nowo na roli, dlatego teraz nazywa się Narol", „Chmielnicki zdobył miasto, potem oddał je Tatarom, Tatarzy spalili miasto, a całą ludność wyrżnęli". W tej wersji nie ma mowy o powolnym ubożeniu, stopniowej, naznaczonej wieloma najazdami degradacji miasta. Jego upadek ma charakter kataklizmu — taki opis nasuwa porównanie do mitów kreacyj­ nych występujących w tradycyjnych mitologiach Tworzenie siedziby ludzkiej tak aby zapewnić jej pomyślność tak aby zaistniała nie tylko w wymiarze materialnym wymagało pewnych określonych okoliczności przede wszystkim powinno być dokonywane ex nihllo W wypadku legendy narolskiej absolutny charakter zagłady jest jak sądzę konieczny do spełnienia mitycznego wymogu budowy od początku z niczego- Florianów sie spalił i na zaoranym pogorzelisku zbudowano Narol" Cios miastu został zadany jednorazowo, stąd, o ile w opowieściach występują zarówno Tatarzy, Szwedzi jak i Kozacy! w jednostkowej wypowiedzi pojawia się zawsze tylko jeden najeźdźca, dowol­ nie (jak się zdaje) zapamiętany spośród trzech możliwych. Taka wersja wydarzeń przeczy etapowości procesu degradacji miasta i podkreśla natych¬ miastowy charakter zagłady. W opisach katastrofy Florianowa podkreślane jest okrucieństwo najeźdź­ ców i ogromne straty wśród obrońców: „Tatarzy napadli i całą ludność w pień �ŚWIADOMOŚĆ HISTORYCZNA MIESZKAŃCÓW NAROLA 175 wyrżnęli"; rzeka oddzielającą Lipsko i Narol nazywa się Krwawa [w nie­ których wersjach Krwawica - A. M ] , bo po odejściu Tatarów czerwona była od krwi wymordowanych ludzi". Te dramatyczne opisy mają, jak sądzę, podkreślić ofiarny charakter wydarzeń. W opowieściach o powstaniu nowego miasta ten wątek pełni rolę „ofiary zakładzinowej" - ofiary spełnianej przy budowaniu nowej siedziby w celu zapewnienia temu miejscu przychylności bóstwa, losu, fortuny - różnie nazywanych sił transcendentalnych oddziałują­ cych na życie ludzkie. W niektórych wypowiedziach miejsce, gdzie istniało zniszczone miasto, zostaje zalane przez wody okolicznych stawów, wskutek otwarcia śluz przez młynarza - zdrajcę. Wątek ten przywodzi na myśl mity o potopie. Nowa siedziba ludzka zostaje wyłoniona po obeschnięciu wód, na oczyszczonej ziemi buduje się od początku. Aby jednak w takich warunkach mogło powstać nowe miasto, dawna tradycja miejska musi zostać przeniesiona i w opowieści narolskiej podobnie jak w mitologiach tradycyjnych, pojawiają sie postaci wybrańców którzy zagładę przetrwali uratowanych z potopu"- Z tego spalonego przez Szwedów miasta dwóch ludzi zostało: jednego nazwali Mulak, bo sie w mule chował tvm co P O zalaniu miasta woda został a drueieeo to iuż nie pamiętam" Według innej wersji teren po spaleniu miasta nie został zalany ale zaorany- Żona Nieledewskiego która wyjechała do Żółkwi wracając zastała zaorany teren miasta i trzech młodych chłopców którzy ocaleliNowośwSto - bo nowy Świat - nowe miasto trzeba 'było zbudować! Wolańczyka - bo na Woli [sąsiednia wieś - A. M . ] go spotkała, i Skibickiego, bo zastała tylko skiby zaoranej ziemi w miejscu Florianowa". Jakkolwiek taka wersja wydarzeń jest sprzeczna z zapisami historycznymi, nazwiska w niej występujące są w Narolu popularne i należą do najstarszych. Jaka jest ich „prawdziwa" etymologia, trudno dociec i nie jest to z punktu widzenia tego szkicu konieczne. W legendzie spełniają one rolę dowodu, podobnie jak nazwa miasta - Narol. Odwołując się do struktur mitycznych można zauważyć, że jest to typowy element konstrukcji mitów - pointonowanie całej opowieści przez powiązanie zdarzeń z najdawniejszych, mitycznych czasów z elementami rzeczywistości teraźniejszej, który pełni funkcie dowodu prawdziwości całego mitu czy legendy. Jeżeli wydarzenia onego czasu" zmierzają do objaśnienia obecnie używanej nazwy miasta czy leż współcześnie używanych przez część mieszkańców nazwisk (poz^ Narolem rzadko spotykanych) o czym każdy może się przekonać - jest to dowodem prawdziwości legendy. IV. D Z I E J E PAŁACU I J E G O MIESZKAŃCÓW Tematem, który najbardziej angażował moich rozmówców, był wątek dziejów związany z pałacem narolskim i losami jego właścicieli. Mówiono 0 tym chętnie i bez strachu, z jakim opowiadano o okresie I I wojny 1 powojennym, bez zakłopotania, jakie towarzyszyło rozmowom o losach narolskich Żydów. Mówiono tak, jak opowiada się plotki i sądząc z tego, że do rozmowy chętnie włączyli się wszyscy domownicy, temat ten był poruszany nie tylko w obecności etnografa. Przedmiotem zainteresowania był pałac wraz z otoczeniem, fascynujący swoją innością, odległy, choć przestrzennie bliski, żyjący własnym, całkowicie �I 76 ANNA MALEWSKA-SZALYGIN odmiennym życiem. Nie mniej intrygujące były dla moich rozmówców losy właścicieli rezydencji, twórców i uczestników owej innej rzeczywistości. Jak głosi inskrypcja umieszczona nad wejściem, pałac narolski został wzniesiony w 1776 r. dla Feliksa Antoniego hrabiego Łosia. Zbudowany w stylu klasycystycznym, w manierze palladiańskiej, położony na wzgórzu, otoczony był rozległym parkiem w stylu angielskim Zdaniem historyka sztuki - J. Rossa (1953) - jest on wyjątkowo pięknym przykładem polskiej magnackiej rezydencji późnobarokowej Główny budynek pałacu wraz z dwiema oficynami i łączącymi je arkadami ma kształt podkowy - znaku herbowego Łosiów Od frontu rozciągał się przed nim wspaniały klomb brama z dwiema kordegardami a dalej aleja lipowa biegnąca do Narola Jej fragment jest zachowany do'dziś Według XIX-wiecznych opisów wyposażenie pałacu było niezwyle bogate komponowa ne z d S smakiem i znajomością rzeczy Prócz pięknych mebli Łosiowie zlaor^^d^k^kd^L^UTO^kK^ i bogatą bibliotekę zawiera^ ^ ^ c h d Z k ^ ^ ^ ^ o ^ T owmwKę zawe Począwszy od 1863 r. pałac nawiedzały liczne klęski: w czasie powstania styczniowego mieścił się tu szpital powstańczy, wtedy też został spalony przez wojska austriackie; w okresie I wojny światowej znów służył za szpital, tym razem dla austriackiego Czerwonego Krzyża. Oba epizody szpitalne, pożar, a także grabieże - jakich dokonywało wojsko - zubożyły znacznie rezydencję, a w szczególności zbiory malarstwa i bibliotekę. W 1939 r. pałac po opuszczeniu go przez ostatnią właścicielkę został ograbiony doszczętnie. W czasie wojny mieścił się w nim posterunek niemieckiej straży granicznej W 1945 r., podczas wyzwalania tych ziem przez Armię Czerwoną i Ludowe Wojsko Polskie pałac został spalony Po wojnie nie zabezpieczony popadł w ruinę W 1986 r stan budynku był tragiczny Środkowa część pozbawiona okien z przeciekającymi S a m i dachu bytrcałkowicie zawilgocona Na piętro prowadziły cementowe schodTm^ programem^konserwacji resztek Sbytku W ^któ^T^^^^hZ S S ^ y c h ś S S można odnaleŁ resztki malo^ się w oficynie została wykorzystana jako piwiarnia, co znacznie przyspieszyło dewastację budynków i ich otoczenia. Obecny właściciel pałacu - miejscowy PGR, który po wojnie przejął majątek - ma rozpocząć remont budynku. Powojenny stan pałacu wywołuje wśród mieszkańców oburzenie, które, poza nielicznymi wyjątkami, nie jest jednak motorem jakichkolwiek starań. Większość mieszkańców tłumaczy taką postawę nieuchronnością upadku rezydencji, której epoka już się skończyła. Scenerię opowieści o losach rodziny właścicieli stanowi pałac z okresu swojej świetności. Tragiczny pożar w 1945 r. należy, zdaniem moich rozmówców, do wojennych losów okolicy i w tej opowieści jest pomijany. Ramy czasowe tej baśni-plotki" to lata 1864 - kiedy pałac przechodzi na własność książąt Puzynów i rok 1939 - kiedy zostaje aresztowana jego ostatnia właścicielka. Najstarsi z moich rozmówców jeszcze pamiętali Juliana księcia Puzynę jednakże większość opowiadań rozgrywa sie w czasie kiedy dziedziczką majątku była jego córka Jadwiga po mężu hrabina Korytowska - nazywana w miasteczku Hrabina Julian ks Puzyna utrzymywał bliskie k o n t a k t \ mieszkańcami N a r o k czym zyskał sobie ponuLno^i sympatię Dobre imie S i e c k i ™ Jego^cóTka przeown^e - d b a ł a o ^ ^ " 7 ^ 1 ^ m i ę d z y miastem i pałacem �ŚWIADOMOŚĆ HISTORYCZNA MIESZKAŃCÓW NAROLA 177 Służba pałacowa mieszkała w specjalnych zabudowaniach na terenie rezyden­ cji. Ludzie ze wsi, najmujący się do pracy, nie mieli wstępu do parku, a tym bardziej do pałacu. Według relacji pokojówki Hrabiny nikt z miasta prócz księdza nie był do pałacu zapraszany. Wizyty Hrabiny w miasteczku ograniczały się do wyjazdów do kościoła i odwiedzin w założonej przez nią ochronce dla dzieci. Nawet z zarządcą dóbr Hrabina rozmawiała przez telefon, co według relacji jej bratanka miało służyć podtrzymaniu dystansu. Zapewne nie tylko owe zabiegi ale również przez wieki utrwalone poczucie zupełnie różnej rzeczywistoś­ ci w jakiej żyli mieszkańcy miasta i dwora ukształtowało wyobrażenie o życiu rezydencji Pałac, jak każda przestrzeń zastrzeżona, był dla ludzi z Narola miejscem tajemniczym: wielokrotnie opowiadano mi o ogromnych lochach, biegnących pod parkiem i sięgających aż do Tomaszowa Lubelskiego. Powszechne są opowieści o niezwykłym bogactwie i przepychu wystroju pałacu, o doskonałym utrzymaniu parku i klombów: „Pałac był bardzo piękny i bardzo zadbany. Były oranżerie, cieplarnie i różarnie. Do obsługi było dwóch lokai, lokajczyk, pokojówki, ogrodnik, furmani, kierowca. Hrabina dwa samochody miała; chevroleta i forda prócz tego powozy i karetę" (Ojciec informatora był fornalem w majątku) Według innych relacji przed pałacem rozciągał się wspaniały klomb aleje parku zdobiły posągi wnętrza budynku zapełniały drogie meble wiele było porcelany sreber'luster i obrazów w złotych ramach Wyobrażenia o wystroju rezydenci budowano na podstawie nielicznych informacji odpowiednio przez mówiącego przekształconych nałożonych na zbiorowe pojecie piękna i bogact­ wa Rozerabieme pałacowego dobytku me pozostało bez wpływu na te wvobrażenia. Przekonanie o sielskim życiu mieszkańców rezydencji było nie do pogodzenia z możliwością zaistnienia jakichkolwiek kataklizmów, które by ich doświadczyły. Toteż w relacjach moich rozmówców, o ile miasto poddawane było nieustannym ciosom losu, pałac zawsze zostawał oszczędzony — o pożarze w czasie I wojny mówią: „Cale miasto się spaliło, tylko pałac został, a w czasie nadejścia frontu Hrabina nie była tvkana". Nikt z mieszkańców nie wiedział 0 jakichkolwiek zniszczeniach pałacu w okresie powstania, a tym bardziej 1 wojny światowej. Nikt nie mówił o istniejących tam szpitalach i pożarach niszczących zbiory. Według miejscowej relacji, pałac trwał nieprzerwanie w świe­ tności. Sądzę, że opowieści o przepychu i nowoczesności urządzenia rezydencji służyły zaspokojeniu tęsknoty mieszkańców miasteczka do lepszego życia, do barwniejszej rzeczywistości. Były rodzajem „snów Kopciuszka", pełniły rolę „serialu dla kucharek", który zawsze rozgrywa się we wspaniałych wnętrzach, będących wcieleniem marzeń o bogactwie. Podobnie jak w serialach, tak i w narolskich opowieściach pyszne wnętrza i romantyczny park zapełniały postaci których losy pilnie śledzono i komentowano Oczywiście, w tym wypadku również liczba informacji przenikających z pałacu do miasteczka była znikoma toteż pole dla fantazji opowiadających było ogromne Własną wizję życia właścicieli rezydencji moi rozmówcy budują według zasad klasycznego dramatu- każda z postaci uosabia tylko jedną cechę tzn jest wyłącznie dobra lub zła Akcja polega na konfrontacji owego dobra" i zła" i kończy sie finałem w którym dobro" zostaje nagrodzone pVzv czym"cechy postaci uznane ik pozyiywnelub^^ wartoś12 - Etnografia Polska t 34 , . 1 2 �178 ANNA MAUiWSKA-SZAŁYGIN ci charakterystycznej dla tej grupy. I tak, według moich rozmówców: „Hrabina była starą, nieprzyjemną kobietą, wymagającą i niedobrą dla służby", aczkolwiek ,porządek w gospodarstwie miała wzorowy, nie to co teraz": „skąpa była"; Jhuda, wysoka, czarno ubrana, niedobra - chrustu w lesie nie dała zbierać ani iaeód ani grzybów"- bvła stara nie bvła dobra bvła dewotka i fanatyczka". Opis'ten jest całkowicie sprzeczny ze wspomnieniami dwóch osób blisko 7 Hrabina zwiazanvch do iakich udało mi sie dotrzeć Jei osobista Dokoiówka oDOwiadała o sweii nani dla mnie była bardzo dobrTbvla skromna wwiezieniu r^radTLckim - A M 1 nrzedśmiercią b v ł a l Ł r d z o X \ e ^ l T S I ^ i d o HrSShv^, nryvw^Ha n«^Sc ^ r ^ ^ U i ^ v ^ ^ ^ ^ S hvł dohrv c V w S ™S S n żelrieH vś £miła w ł ó ^ L e S S n n , , fnlw^rk J sweterki na zimę zrobiła. Na święta rozdawa a dzieciom rogaliki Bratanek hr Korytowskiej wspominając swoje wakacje spędzone przed wojną w Narolu opisywał Hrabmę jako osobę niezwykle prawą i gospodarną podkreślał ze gospodarując samodzielnie ogromnym majątkiem (powyżej 500 ha) była chwalo­ na przez wojewodę lwowskiego za wzorowy porządek stosowanie nowoczes­ nych maszyn i technik uprawy. Była także osobą wrażliwą na ludzką niedolę, założyła i wyposażała ochronkę dla dzieci narolskich. Co roku, w okresie świąt organizowała akcję dobroczynną. Tych cech moi rozmówcy zdają się nie dostrzegać czy też nie doceniać. Negatywnej postaci Hrabiny przeciwstawiają postać hrabiego Korytowskiego, który cieszył się ich sympatią. Mówili o nim: „To był wesoły, dobry człowiek. Hojny, każdemu dawał, jak miał, chociaż dużo przegrywał w karty". Pozytywnej opinii i nastawienia mieszkańców nie zmienia fakt, że „miał we Lwowie kochankę, żonę polskiego oficera, i to ten oficer zastrzelił Korytowskiego". Ocena czynów obu postaci zawarta w narolskich opowieściach jest dobrym materiałem do badań na temat postaw i wartości uważanych przez grupę za pozytywne ale w żadnym przypadku nie może służyć za materiał do sądów o rzeczywistych cechach i zachowaniach bohaterów opowieści. Nie można iei traktować iako Drawdv historvcznei Zastrzeżenie to iest szczeeólnie ważne gdy DO wysłuchaniu plotek dotyczących życia mieszkańców pałacu w których iak w klasycznej balladzie dziadowskiej iest i kochanka i morderstwo z zazdrości przejdziemy do finału owego dramatu" zbudowanego ze strzępów i n t o a c j i przy dużym udziale wyobraźni ' Aby ową pointę zrozumieć, trzeba poszerzyć galerię postaci o nowe osoby: sąsiada Hrabiny - barona Wattmana - właściciela dóbr w Rudzie Różanieckiej i dziedziczkę niedalekiej Łukawicy - panią Dzierżyńską. „Baron był świetnym gospodarzem, sam wszystkiego doglądał, ale u barona w lasach ludzie strasznie kradli, a u Hrabiny nie kradli. Jego chłopi tak go cenili, że go chcieli wójtem obrać. Jak wybuchła wojna [ I I światowa - A. M . ] , to do Austrii wyjechał, bo tam się urodził, a pałac dla wariatów dali" (W pałacu w Rudzie Różanieckiei który nie został w czasie woinv zniszczony iest obecnie szpital dla nerwowo chorych) Dziedziczka Łukawicy - pani Dzierżyńską - przed wojną cały majątek rozdała chłopom tak że po wojnie nic jei nie rozparcelowali bo i po prawdzie nie było co) Ona samrwyiechała do Częstochowy i umarła dopiero ze starości". Pałacowy „dramat z morałem" ma tu swój finał. Według moich rozmówców low hrabinv Korvrowskiei hvłv bardzie! tragiczne' Jak wybuchła wojna, to Hrabina do Lwowa uciekła i zabrała ze sobą cztery wozy �ŚWIADOMOŚĆ HISTORYCZNA MIESZKAŃCÓW NAROLA 179 rzeczy, ale Ruscy ją złapali i zabili [ . . . ] ona żałowała ludziom chrustu z lasu"; „Wyjechała z Narola zaraz na początku wojny, do Lwowa miał j ą zawieźć szofer, ale powiedział, że nie pojedzie, jak swojej rodziny nie weźmie. Hrabina się nie zgodziła z nim jechać, bo się dumą uniosła, i pojechała furmanką do Lwowa. Chciała jechać do Rumunii, ale nie zdążyła, bo ją Rosjanie po drodze zabili". W ten sposób „dobro" zostaje nagrodzone, „zło" kończy tragicznie. W jakim stopniu cała konstrukcja jest dowolna i nie licząca się z rzeczywis­ tymi okolicznościami wydarzeń, wyraźnie wskazuje zestawienie tych wypowie­ dzi z relacją pokojowej Hrabiny, która była z nią w czasie owych wypadków i tak je opisywała: „O unoszeniu się dumą mowy nie było. Uciekałyśmy przed Niemcami, chciałyśmy przez Zaleszczyki przejść do Rumunii, ale nie zdążyłyśmy, zostałyśmy aresztowane przez żołnierzy radzieckich. Hrabina przyznała się do swego pochodzenia i została uwięziona, jej kuzynka podała się za nauczycielkę - »człowieka pracy« i ją razem ze mną zwolniono. Starałam się Pani pomóc, paczki słałam, chodziłam do różnych urzędów dowiedzieć się, gdzie ją przewieziono. Tu w Narolu jest jedna pani, co z Hrabiną w więzieniu siedziała, mówiła, że była dzielna [...] i innym jeszcze pomagała, ale żadna z nas nie wie, jaki był koniec Hrabiny. Ja tak sobie marzę, ze może z tej Rosji z armią Andersa wyszła i dopiero w Egipcie umarła. Kto wie". Sądzę, że opowieści o życiu mieszkańców pałacu spełniały nie tylko, choć przede wszystkim, funkcję 'rozrywki, oderwania się od szarości i codzienności, lecz były również formą poglądowego wykładu na temat postaw moralnych, tego, co uważano za dobre i społecznie pożądane. Dlatego też, zapewne, opowieść skonstruowana jest tak, aby możliwie najjaskrawiej uwydatnić zawarty w niej przekaz moralny. V. PODSUMOWANIE Szkic ten jest omówieniem dwóch wątków narolskiej tradycji historycznej: legendy o powstaniu miasta oraz opowieści o losach położonego w bliskim sąsiedztwie Narola pałacu i jego właścicieli. Pierwszy z wątków zajmuje pewien określony chronologicznie przedział i realizuje się w wymiarze diachronicznym, a wydarzenia mają ściśle określone miejsce w czasie i przestrzeni; w przypadku drugiego wątku uwydatniony jest iego aspekt pozaczasowy, iego akcja może rozgrywać się zawsze i wszędzie jakkolwiek umieszczenie jej w przeszłości wzmacnia efekt dystansu rzeczywistości „pałacowej" i miejskiej. Obie opowieści łączy ten sam sposób konstruowania fabuły, polegający na położeniu nacisku na wartości moralne i sprowadzenie przedstawianych zdarzeń do roli ich nośników. Taką wartością ponadczasową jest miejska tradycja, przekonanie o niezwykłym, wybranym charakterze miejsca i prze­ strzeni, gdzie wzniesiono miasto, i tym usprawiedliwiona duma ze swego pochodzenia i ze swej przeszłości. Tak ujęta przeszłość jest więc objaśnieniem teraźniejszości. Stan obecny według wersji legendarnej stał się nieuchronnym skutkiem zdarzeń minionych. Przeszłość nie stanowi zbioru faktów nieznaczacych i przemiiaiacvch każdy z nich ma swoie mieisce w całości składa się natiią i w niej trwa, a przez to trwa również w teraźniejszości którejobecny kształt był tworzony już w czasach legendarnych Przepływ czasu jest więc kontynuacją kumulac a zatrzymującą nie tyle poszczególneWydarzeńa ile ich sens - ich znaczenie dla rzeczywistości legendarnej. Znaczenie to konstytuuje się w świecie wartości, �180 ANNA MALHWSKA-SZAŁYGJN Wątek opowieści o losach mieszkańców pałacu narolskiego to opowieść pełniąca funkcję baśni, skomponowana tak, by ukazać i przekazać system wartości grupy. Mówi o tym, co dobre i piękne, a także o tym, co złe i niepożądane w rozumieniu społeczności. Prezentuje postawy oceniane pozy­ tywnie i negatywnie. Czas jest tu w zasadzie nieistotny, przeszłość umacnia jedynie baśniowy charakter zdarzeń, niemniej realia czasoprzestrzenne są ulotne, trwałym elementem jest przesłanie moralne opowieści Tym, co charakterystyczne dla opowieści o przeszłości, jakie zebrałam w Narolu, jest przetworzenie minionej rzeczywistości w baśń lub legendę zawierającą wiele elementów typowych dla konstrukcji mitów, a przede wszystkim sprowadzającą wszelkie zdarzenia do zawartych w nich wartości i traktowanie ich tak, jakby były jedynie zapisami przekazów moralnych. LITERATURA A s s o r o d o b r a j N. 1963 „Historia żywa" - świadomość historyczna. Symptomy i propozycje badawcze, „Studia Socjologiczne", nr 2, s. 5-47. B y s t r o ń J. S. 1925 Historia w pieśni ludu polskiego. Warszawa. D o b r o w o l s k i K. 1959 Chłopska kultura tradycyjna. „Etnografia Polska", t. 1, s. 19-25. E l i a d e M. 1970 Sacrum, mit, historia, Warszawa. K l o s k a G. 1979 Świadomość historyczna i jej badanie, ,.Lud", t. 63, s. 113-140. Ross J. 1953 Paloc w Narolu, „Biuletyn Historii Sztuki", nr 2. Skibicki E. 1935 Z dziejów Narolszczyzny, „Kuryjcr Literacko-Naukowy", R. XII, nr 7, dodatek do nr 49 „Ilustrowanego Kuryjera Codziennego", z dn. 18 II 1935 r. T o m i c k i R. 1973 Tradycja i jej znaczenie w kulturze chłopskiej, „Etnografia Polska", t. 17. z. 2, s. 41-58. Anna Malewska-Szałygin HISTORIC CONSCIOUSNESS O F T H E INHABITANTS O F N A R O L Summary The present paper summarizes the researches carried out in 1983-1986 in Narol, a small town in the southern part of the Roztocze region (district of Przemyśl). The researches concerned historic consciousness of its inhabitants understood as „set of notions, ideas, opinions, concerning events from the past, characteristic of an human individual, and influencing his verbal and extraverbal behaviours'*. The collected materia! showed a large capacity of the historic consciousness of the inhabitants of Narol, comprising many topics, as Polish-Jewish relationships, participance at the struggle for independence regaining before 1918, partisan activity during the 2nd World War, and similar ones. In the paper two threads are presented: legends about the town foundation and a fabulous story about the owners of the Narol palace. As the analysis of the collected expressions has proved, the intersubjective, mythical version of events concerning the town foundation is constructed a way which allows to distinguish the most important attributes of a legend: pride' on the ancient civic j ! j 5 �ŚWIADOMOŚĆ HISTORYCZNA MIESZKAŃCÓW NAROLA 181 tradition of the present settlement, its importance and richness of hence. The „Narol" version comprises many elements characteristic for stories about building of human residence, occurring in traditional mythologies. There appears the motif of total destruction, „deluge*\ creating of a new settlement ex nihilo on the soil purified by the „deluge". There appear persons who overlived the cataclysm and became continuators of the tradition. The other thread are vicissitudes of the owners of the classicist residence built in Narol in the 19th century. The stories concern events, the heroes of which are the last heirs of the palace and of the whole good before the 2nd World War. The construction of this collective relation corresponds in its character with a drama based on a classic rule of struggle between good and evil, ending with a moral. The real owners of the palace become representatives of only one feature, they are either exclusively „good" or exclusively „bad'\ whereby these opinions are the intersubjective ones in the Narol community, and they rather reflect its value system than are an objective judgement about real people. In both threads a comparison of relations collected in Narol with documented version of the past allowed the Author to state, that both visions differ considerably. In the ..Narol" stories, logic and consequently carried out transformations are visible, whose purpose is to switch all the events to the moral contents they comprise. The facts become carriers of values the stories are constructed of. The story of both threads is in result realized in the world of values, and moral conclusions are what human memory has preserved and transmitted between generations, they are what the Narol historic tradition is created of. Translated by Barbara Kocowska 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/431a32dcac8bdf1dc7b688f1ddf684b7.pdf 9896f745382bc61645ef26e9e2d7251e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5669 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource wojsko- aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5269 Title A name given to the resource Świadomość międzykulturowa Description An account of the resource 364 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Schreiber, Hanna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Hanna Schreiber ŚWIADOMOŚĆ IIĘD KULTUROWA od militaryzacji antropologii do antropologizacji wojska �ŚWIADOMOŚĆ Mężowi �Hanna Schreiber X s SpifKUiTUflOWA od militaryzacji antropologii do antropologizacji wojska Warszawa 2013 �Recenzenci Bolesław Balcerowicz Michał Buchowski Redaktor p r o w a d z ą c y Ewa Wyszyiiska Redakcja Joanna Egert-Romanowska Redakcja techniczna Zofia Kosińiska Korekta Marta Spychalska-Zuk Indeks Zdzisława Słuchocka-Ziembmska Projekt okładki i stron t y t u ł o w y c h Anna Gogolewska Zdjęcie na o k ł a d c e A r c h i w u m d o w ó d c y 4 TST C I M I C , FB GIRO, I X Z m i a n a P K W Afganistan Skład i łamanie Logoscript ISBN 978-83-235-1116-8 © Copyright by W y d a w n i c t w a Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2013 Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego ó 0 0 - 4 9 7 W a r s z a w a , u l . N o w y S wiat 4 w w w . w u w . p l ; e-mail: w u w @ u w . e d u . p l D z i a ł H a n d l o w y W U W : t e l . + 4 8 2 2 55 3 1 3 3 3 ; e - m a i l : Księgarnia internetowa: Wydanie 1 D r u k i oprawa: www.wuw.pl/ksiegarnia dz.handlowy@uw.edu.pl �Spis treści Wykaz skrótów 9 Podziękowania 11 wstep 13 R o z d z i a ł I. „Zwrot kulturowy" w stosunkach międzynarodowych . . . 25 Wprowadzenie 25 1. P o j ę c i e k u l t u r y 28 2. Z a g a d n i e n i e k u l t u r y w t e o r i i s t o s u n k ó w m i ę d z y n a r o d o w y c h 33 3. W y z w a n i a m e t o d o l o g i c z n e 37 4. Pojecie „ z w r o t u k u l t u r o w e g o " 40 5. P u ł a p k i „ z w r o t u k u l t u r o w e g o " 48 6. K o n s e k w e n c j e „ z w r o t u k u l t u r o w e g o " 52 7. P o l i t y z a c j a k u l t u r y 54 Podsumowanie 57 R o z d z i a ł I I . „Zwrot kulturowy" we wspołczesnym wojsku 59 Wprowadzenie 59 1. Z a g a d n i e n i e k u l t u r y w d o t y c h c z a s o w y c h b a d a n i a c h n a d b e z p i e c z e ó s t w e m 61 1.1. K u l t u r a s t r a t e g i c z n a 62 1.2. B e z p i e c z e ó s t w o k u l t u r o w e 66 2. „ Z w r o t k u l t u r o w y " w e w s p o ó ł c z e s n y m w o j s k u 67 3. R o l a k u l t u r y w w o j n a c h p r z y s z ł o ś c i 71 4. O d „rewolucji w sprawach wojskowych" (Revolution „rewolucji kulturalnej w sprawach w o j s k o w y c h " in (Cultural Military Revolution Affairs)? 5. P r z e j a w y „ z w r o t u k u l t u r o w e g o " 5.1. Znaczenie k u l t u r y dla wojska - brytyjska Joint Doctrine N o t e Affairs)do in Military 75 81 84 6. „ M i l i t a r y z a c j a k u l t u r y " 87 Podsumowanie 89 �6 Spis treści R o z d z i a ł I I I . Koncepcja świadomości międzykulturowejw operacjach wielonarodowych sił wojskowych Wprowadzenie 91 91 1. Operacje w i e l o n a r o d o w y c h sił w o j s k o w y c h 2. W i e l o n a r o d o w y E k s p e r y m e n t 6 - Multi-National 92 Experiment 6 95 3. K s z t a ł t o w a n i e sie k o n c e p c j i ś w i a d o m o ś c i m i ę d z y k u l t u r o w e j w operacjach w i e l o ­ n a r o d o w y c h sił w o j s k o w y c h 97 4. D e f i n i c j a i k s z t a ł t k o n c o w y k o n c e p c j i s w i a d o m o s c i m i e d z y k u l t u r o w e j 109 5. S w i a d o m o s c m i e d z y k u l t u r o w a a k o m p e t e n c j a i k o m u n i k a c j a ( m i e d z y ) k u l t u r o w a . 116 6. S w i a d o m o s c m i e d z y k u l t u r o w a a s t e r e o t y p y k u l t u r o w e i szok k u l t u r o w y 122 6 . 1 . Polacy w A f g a n i s t a n i e 125 7. E d u k a c j a ( m i e ę d z y ) k u l t u r o w a 132 8. Operacjonalizacja k u l t u r y 140 Podsumowanie 142 R o z d z i a ł IV. Kultura organizacji wojśka - u podstaw świadomości międzykulturowejwielonarodowych śił wojskowych 143 Wprowadzenie 143 1. W i e l o k u l t u r o w o s c w w i e l o n a r o d o w y c h s i ł a c h w o j s k o w y c h 145 2. K u l t u r a w o j s k a j a k o k u l t u r a o r g a n i z a c j i 152 3. K u l t u r a organizacyjna N A T O 155 4. N a r o d o w a k u l t u r a w o j s k o w a 161 4 . 1 . K u l t u r a organizacyjna W o j s k a P o l s k i e g o 163 5. W i e l o k u l t u r o w e a r m i e „ n a r o d o w e " 166 6. K u l t u r a organizacyjna w o j s k a a k u l t u r a o r g a n i z a c j i c y w i l n y c h 171 7. K u l t u r o w e w a r u n k i i c z y n n i k i i n t e g r u j ą c e f o r m a c j e w i e l o n a r o d o w e 8. B a r i e r y m i e d z y k u l t u r o w e a p r o b l e m e f e k t y w n o s c i operacji p r o w a d z o n y c h 178 przez w i e l o n a r o d o w e siły w o j s k o w e 181 8 . 1 . Operacja „ P r z y w r ó c i ć N a d z i e j e " (Restore Hope) w S o m a l i i 189 Podsumowanie 196 R o z d z i a ł V. Miedzy militaryzacja antropologii a antropologia „przeciw-przeciwpartyzancka" - zdobywanie wiedzy o kulturze przez państwo i wojśko 199 Wprowadzenie 199 1. N a r o d z i n y a n t r o p o l o g i i i k o l o n i a l n e w y k o r z y s t y w a n i e w i e d z y o k u l t u r z e 201 2. A n t r o p o l o g o w i e w s ł u z b i e p a n s t w a w czasie I I w o j n y s w i a t o w e j - casus J a p o n i i . . 206 3. P o w o j e n n a a n t r o p o l o g i a z a a n g a z o w a n a - casus W i e t n a m u 216 4. P r o j e k t Camelot i „ t a j s k i s k a n d a l " 227 5. M i l i t a r y z a c j a a n t r o p o l o g i i w X X I w i e k u 229 5 . 1 . Human Terrain System 6. A n t r o p o l o g i c z n a „ d o k t r y n a p r z e c i w - p r z e c i w p a r t y z a n c k a " 232 239 �7 7. „ A r a b s k i u m y s ł " i A b u G h r a i b 244 8. D y l e m a t y a n t r o p o l o g i i 247 Podsumowanie 250 R o z d z i a ł V I . Antropologizacja wojśka i działan wojskowych 252 Wprowadzenie 252 1. S w i a d o m o s c m i ę e d z y k u l t u r o w a - k o n i e c z n o s c i t r u d n o s c i s t o s o w a n i a w d z i a ł a n i a c h wojskowych 254 2. „ Z d o b y c serca i u m y s ł y " - u z r o d e ł k o n c e p c j i s w i a d o m o s c i m i ę d z y k u l t u r o w e j . . . 2.1. D z i a ł a n i a przeciwpartyzanckie w Malezji 3. S w i a d o m o s c mięedzykulturowa jako 257 260 narzeędzie i w a r u n e k „zdobywania serc i u m y s ł o w " w operacjach p r z e c i w p a r t y z a n c k i c h 263 4. D o k t r y n y p r z e c i w p a r t y z a n c k i e i i c h realizacja w I r a k u i A f g a n i s t a n i e 267 5. C I A - w s t r o n ę Cultural 279 Intelligence Agency? 6. A n t r o p o l o g i z a c j a w o j s k a czy a n t r o p o l o g o w i e w w o j s k u ? 283 7. P u ł a p k i s w i a d o m o s c i m i e ę d z y k u l t u r o w e j 286 Podśumowanie 288 Uwagi koncowe 291 Anekś 301 1. T h o m a s E. L a w r e n c e , 27 Articles (27 A r t y k u ł o w ) , 1917 301 2. F r a n z Boas, Scientists as Spies ( N a u k o w c y j a k o szpiedzy), 1919 3. D a v i d Kilcullen, insurgency Twenty-Eight Articles: Fundamentals of 308 Company-Level Counter- (Dwadziescia osiem p u n k t o w : podstawy działan przeciwpartyzanckich n a p o z i o m i e k o m p a n i i ) - streszczenie, 2 0 0 6 309 4. G e n e r a ł D a v i d Petraeus, 14 Observations from Iraq (14 s p o s t r z e ż e n z I r a k u ) , 2 0 0 6 5. T h e N e t w o r k o f C o n c e r n e d A n t h r o p o l o g i s t s , Pledge ofNon-Participation in Counter- insurgency ( D e k l a r a c j a o d m o w y u d z i a ł u w d z i a ł a n i a c h p r z e c i w p a r t y z a n c k i c h ) , 2 0 0 9 6. J o i n t D o c t r i n e N o t e 1/09, The Significance of Culture to the Military, 317 Cultural 318 Analysis Template ( F o r m u l a r z a n a l i z y k u l t u r o w e j p r z y g o t o w a n y n a p o t r z e b y b r y t y j s k i c h Sił Zbrojnych), 2009 319 Bibliografia 321 Indekś ośob 345 Wykaz tabel, rysunków i wykresów 355 Summary 357 ��Wykaz skrótów AAA ACO ACT AON CAOCL CCA CIA CIES - American Anthropological Association (Amerykaóskie Towarzystwo Antropologiczne) - Allied Command Operations (Sojusznicze D o w ó d z t w o ds. Operacji) - Allied Command Transformation (Sojusznicze D o w ó d z t w o ds. Trans¬ formacji) - Akademia Obrony Narodowej - Center for Advanced Operational Culture Learning (Centrum Szkolenia ds. Zaawansowanej Kultury Operacyjnej [Korpusu Piechoty Mor­ skiej Stanow Zjednoczonych]) - Cross-Cultural Awareness ( s w i a d o m o s ć miedzykulturowa) - Central Intelligence Agency (Centralna Agencja Wywiadu) - Civil Information and Education Section (Sekcja Informacji Obywatel­ skiej i Edukacji) CIMIC CIS COIN CORDS - CULAD DoD EI FAO F M 3-24 HTS HTT HUMINT IED IIS INFOOPS - Civil-Military Cooperation (wspołpraca cywilno-wojskowa) Civil Intelligence Section (Sekcja Wywiadu Cywilnego) Counter-Insurgency Operations (operacje przeciwpartyzanckie) Civil Operations and Revolutionary Development Support (program Wsparcia Operacji Cywilnych i Rozwoju Rewolucji [w Wietnamie]) Cultural Advisor (doradca ds. kulturowych) Department ofDefense (Departament Obrony [StanówZjednoczonych]) Ethnographic Intelligence (wywiad etnograficzny) Foreign Area Officer (Oficer ds. Zagranicznych) Field Manual 3-24 (Podręcznik działaó przeciwpartyzanckich) Human Terrain System (System „ t e r e n u ludzkiego") Human Terrain Team (Zespół ds. „ t e r e n u ludzkiego") Human Intelligence (rozpoznanie osobowe) Improvised Explosive Device (improwizowane ł a d u n k i wybuchowe) Institutefor Intercultural Studies (Instytut StudiówMiedzykulturowych) Information Operations (operacje informacyjne) �10 Wykaz skrótów ISAF - International Security Assistance Force (Międzynarodowe Siły Wspar­ cia Bezpieczenstwa [w Afganistanie]) JDN - Joint Doctrine Note (dokument doktrynalny) LEGAD - Legał Advisor (doradca ds. prawnych) LOE - Limited Objective Experiment (eksperyment ograniczony) MAN - Military Anthropology Network (Stowarzyszenie AntropologowWojska) MoD - Ministry of Defense (Ministerstwo Obrony [Wielkiej Brytanii]) MNE 6 - Multi-National Experiment 6 (Wielonarodowy Eksperyment 6) MNF - Multi-National Force (wielonarodowe siły wojskowe) M T W D W - Mięedzynarodowy Trybunał Wojskowy ds. Dalekiego Wschodu NATO - North Atlantic Treaty Organization (Organizacja Paktu Połnocnoatlantyckiego) NCA - Network of Concerned Anthropologists (Siec Antropologow „Zaniepo­ kojonych") OOTW - Operations Other Than War (operacje inne niż wojna) OSS - Office of Strategic Services (Biuro Służb Strategicznych [Stanow Zjed¬ noczonych]) OWI - Office ofWar Information (Biuro Informacji Wojennej [Stanow Zjed¬ noczonych]) PKW - Polski Kontyngent Wojskowy POLAD - Political Advisor (doradca ds. politycznych) PO&SR - Public Opinion and Sociological Research Division (Departament Opinii Publicznej i Badan Socjologicznych) PRT - Provincial Reconstruction Team (Zespoł Odbudowy Prowincji) PSYOPS - Psychological Operations (operacje psychologiczne) RAO - Regional Area Officer (Oficer ds. Regionalnych) R&AB - Research and Analysis Branch (Dział Badan i Analiz) RMA - Revolution in Military Affairs (rewolucja w sprawach wojskowych) SHAPE - Supreme Headquarters Allied Powers Europe (Naczelne Dowodztwo Sojuszniczych Sił Zbrojnych N A T O w Europie) SME - Subject Matter Expert (specjalista w okreslonej dziedzinie) SORO - Special Operations Research Office (Biuro ds. Badan nad Operacjami Specjalnymi) T R A D O C - Training and Doctrine Command (Dowodztwo ds. Doktryn i Szkolenia [Sił Zbrojnych Królestwa Hiszpanii]) USJFCOM- United States Joint Forces Command (Połaczone Dowodztwo Sił Zbrojnych Stanow Zjednoczonych) USMC - United States Marine Corps (Korpus Piechoty Morskiej Stanow Zjed¬ noczonych) UW - Uniwersytet Warszawski WBBS - Wojskowe Biuro Badan Społecznych WP - Wojsko Polskie WRA - War Relocation Authority (Wojskowa Komisja ds. Przesiedlen) �Podziekowania Pragne z całego serca podziekowac wszystkim osobom, ktore w roznym stopniu przyczyniły sieę do powstania niniejszej pracy. Dzięekujęe zatem wojskowym z Polski, Hiszpanii, Niemiec, Norwegii, Finlandii, Belgii, Holandii, Stanoów Zjednoczonych, zktoórymi miałam okazjeę pracowaóc przy Wielonarodowym Eksperymencie 6 (Multi-National Experiment 6) oraz w Akademii Obrony Narodowej, jak równiez cywilnym specjalistom, antropologom, socjologom, politologom, w tym także członkom Human Terrain System, dzięeki k t o ó r y m m o j a w i e d z a n a t e m a t p o r u s z a n y w niniejszej dysertacji mogła sięe rozwijaóc i pogłęebiaóc. Szczegoólne podzięekowania przekazujeę płk. Krzysztofowi Sałacinóskiemu, ppłk. Piotrowi Paluchowi, płk. dr. Jackowi Trembeckiemu, kpt. Marcinowi Matczakowi, płk. Victorowi Badosowi Nieto, mjr. Jose Alfaro, mjr. Serge'owi DaDeppo i ppłk. Frankowi Ennenowi. Dzięekujęe takzże „cywilom": prof. Piotrowi Balcerowiczowi, prof. Ewie Nowickiej, prof. Gunhildzie Hoogensen, dr Marcie Woózniak, dr Marien Duran i dr Justynie Nakoniecznej. Wspomnieóc należzytuowieluKolezżankach i Kolegach z Instytutu StosunkoówMięedzynarodowych U W , ktoórzy w licznych dyskusjach kierunkowali moje myóslenie o problematyce podejmowanej w niniejszej pracy. Za wszelkie przedstawione w niej tezy i fakty ponoszęe oczywióscie wyłaęcznaęodpowiedzialnoósóc. Nieocenionaę osobaę w doprowadzeniu moich wysiłkoów do szczęeósliwego konóca oraz nadania i m pożzaędanego k s z t a ł t u merytorycznego i redakcyjnego była prof. Grazżyna Michałowska. Wiele zawdzieęczam takzże recenzentom na etapie przewodu doktorskiego: prof. Leonardowi Ł u k a s z u k o w i oraz prof. Jackowi Pawlikowi, jak roównieżz recenzentom wydawniczym: gen. dyw. prof. Bolesła¬ w o w i Balcerowiczowi oraz prof. Michałowi Buchowskiemu. Ich uwagi p o m o g ł y m i podjaęóc kolejne waętki i zwróocióc uwageę na kwestie potraktowane w sposóob niewystarczajaęcy w pierwotnej wersji rozprawy. Rozprawa nie powstałaby roówniezż, gdyby nie wsparcie mojej całej Rodziny oraz zrozumienie i cierpliwoósóc okazywanemi,gdyspeędzałam długie godziny przed komputerem. W trudnych chwilach „walki na froncie naukowym" najwieększym wsparciem był dla mnie moójMaęzż Lubomir. I jemu właósnie, poniewazż „przetrwał" ze mnaę Wietnam, Irak i Afganistan, „przezżył" Somalieę i A b u Ghraib, „wytrzymał" działania partyzanckie i przeciwpartyzanckie - rozpraweęteę dedykujęe. ��Wstep Prowadzenie wojny przeciwko partyzantce jest kłopotliwe i długotrwałe tak, jak jedzenie zupy nożem. Thomas E . Lawrence 1 Stwierdzenie, zże dzienó 1 1 wrzeósnia 2001 roku wstrzaęsnaęł wspoółczesnym óswiatem, nadajaęc nowy wektor działaniom nie tylko amerykanóskiej polityki zagranicznej, strategii bezpieczenóstwa, ale i zmieniajaęc kształt stosunkóow mieędzynarodowych, stało sięe jużz truizmem. Oddziaływanie tych wydarzenó było wielopłaszczyznowe i na wielka skalę zaangażowało kilkadziesiąt p a ó s t w całego óswiata w okreóslenie swojego stosunku wobec tej bezprecedensowej tragedii w N o w y m Jorku. H a s ł o „zderzenia cywilizacji" n a b r a ł o niezwykle wymownego znaczenia i zaczeęto moówióc,iżzwłaósnie objawia sięe w praktyce. Jednoczeósnie okazało sieę, zże do tego nowego rodzaju konfliktu Zachoód podszedł w sposóob konwencjonalny - dobrze znany z blisko pieęócdziesięecioletniej, dwublokowej, zimnowojennej rywalizacji i z wczeósniejszej europejskiej historii. Tymczasem nowe, XXI-wieczne „zderzenie cywilizacji" w y m a g a ł o zrozumienia tego, czym naprawdęe saę cywilizacje, co je spaja, co róozżni i co przesaędza o ich trwaniu. Czynnik kulturowy jednak nie był na poczaętku brany pod uwageę przez elity polityczne. W y d a w a ł o sieę, zże Irak i Afganistan możzna potraktowaóc w sposóob konwencjonalny - wykorzystujaęc zdecydowanaę przewageę technologicznaę, liczebnaę, operacyjnaę i taktycznaę. Ale wieększoósóc dotychczas stosowanych ósrodkoów zawiodła. Okazało sieę, zże rozproszeni, ózle uzbrojeni i wyszkoleni w „partyzanckich" warunkach bojownicy, po poczatkowym rozbiciu, rosna w siłe i sa w stanie zadawac Zachodowi dotkliwe ciosy, m.in. dzięki poparciu ludnoósci lokalnej. Prowadzenie wojny w Iraku i Afganistanie zaczeęło doósóc szybko kojarzyc się wielu z celnym powiedzeniem Thomasa Lawrence'a - stało sieę trudne, skomplikowane i d ł u g o t r w a ł e tak, jak jedzenie zupy nozżem. Koniecznoósóc zmiany sposobu prowadzenia operacji w Iraku i Afganistanie w y m u s i ł a zatem sięegnięecie do dziedziny dotychczas s ł a b o obecnej we 1 T y t u ł i m o t t o z p i s m T h o m a s a Lawrence'a p r z y w o ł a n e przez J o h n a A . N a g l a w jego k s i a ż c e Learning to Eat Soup with a Knife. Counterinsurgency Lessons from Malaya and Vietnam, U n i v e r s i t y o f Chicago Press, Chicago 2002. The �14 wstep w s p o ł c z e s n y m wojsku: nauk społecznych i humanistycznych, ze szczegolnym uwzglęednieniem nauk o kulturze. Zaczeęto pod t y m kaętem zmieniac system szkoleniowy w wielu armiach na całym swiecie, zaczynajaęc od armii amerykanskiej. N o w a koncepcja swiadomosci mięedzykulturowej (Cross-Cultural Awareness - CCA) miała zapewnic sukces w operacjach prowadzonych przez Zachod w Azji Srodkowej i na Bliskim Wschodzie. Wraz z przyznaniem, zże Afganistan mozże stac sieę „drugim Wietnamem", zaczeęto opracowywac podreęczniki walki przeciwpartyzanckiej, badac złozżonosc powiaęzan społecznych, sieci plemiennych i wartosci wyznawanych przez zrozżnicowane grupy etniczne. Pojawił sieęrownieżz p o m y s ł zatrudnienia antropologow - specjalistow od regionu - w strukturach wojska, wysyłanych w rejon prowadzonych operacji. Wraz z uruchomieniem amerykanskiego Human Terrain System rozgorzała wielka debata w srodowisku badaczy społecznych na temat nieetycznosci wspołpracy z wojskiem. W ogniu krytyki staneęła kwestia udzielania informacji o grupach badanych i mozżliwosci ich instrumentalnego wykorzystania przez dowodcow wojskowych, w t y m takzże narazżania żzycia i zdrowia informatorow antropologow. Rozpoczęeła sieę dyskusja na temat łamania badź rozmywania się zasad odpowiedzialnosci zawodowej. W efekcie p o w s t a ł o bardzo wiele publikacji kontestujaęcych etycznosc, zasadnosc i efektywnosc wspołpracy na l i n i i wojsko-badacze społeczni. Obok nich pojawiło sięe rownoczesnie d u z ż o t a k i c h p r a c , k t o r e czyniły z nowego paradygmatu prowadzenia operacji wojskowych, t j . swiadomosci mieędzykulturowej, klucz do zwycieęstwa. Rowniezż w Polsce w z r o s ł o ostatnio zainteresowanie t y m zagadnieniem. Doswiadczenia polskich zżołnierzy u d o w o d n i ł y bowiem, zże nie mozżna efektyw¬ nie wpływac na budowanie srodowiska bezpieczenstwa bez dobrych relacji z ludnosciaę lokalnaę, a tych relacji - bez podstawowej wiedzy o kulturze danego społeczenstwa. W wywiadzie z 20 pazdziernika 2009 roku udzielonym dla „ D z i e n n i k a Gazety Prawnej" owczesny szef Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, generał Franciszek Gaęgor, powiedział: „Afganczycy odbierali ISAF jako obcych ze wzglęedu na odmiennaę kultureę i zachowanie sieę, a takzże demon¬ strowanie braku zaufania, symbolem czego stały sieę mknaęce przez afganskie wsie patrole w pancernych pojazdach". Do tej pory brak było opracowania całosciowo prezentujaęcego teę złozżonaę i interdyscyplinarnaę problematykeę, ktore objeęłoby z perspektywy nauki o polityce kwestięe zdobywania i otwierania sieę struktur wojskowych na zagadnienia kulturowe. Nie podejmowano tezż kwestii tego, co z obserwowanego „zwrotu kulturowego" wynika dla panstwa i dla wspołczesnych stosunkow mieędzynarodowych. Luka ta jest wyrazna zarowno w polskiej, jak i zagranicznej literaturze naukowej, m i m o istnienia dużzej liczby czaęstkowych opracowan tego zagadnienia przede wszystkim w literaturze obcojeęzycznej. W Polsce temat ten dopiero zaczyna byc dostrzegany. Celem niniejszej pracy jest u z u p e ł n i e n i e tej l u k i , a takzże zaprezentowanie cech „zwrotu kulturowego" w stosunkach mieędzynarodowych na przykładzie koncepcji swiadomosci mieędzykulturowej �wstep 15 w operacjach wielonarodowych sił wojskowych. Pod pojęeciem „ z w r o t u kulturowego" rozumiana jest „inflacja" zapotrzebowania na wiedzęe orozżnorodnosci kulturowej człowieka i konsekwencjach, jakie się z nia wiaża dla relacji mieędzy jednostkami, panstwami, k u l t u r a m i i cywilizacjami, jak rownieżz tendencja do szerszego uwzgleędniania czynnika kulturowego w badaniach nad stosunkami mieędzynarodowymi. Prezentowana w pracy koncepcja swiadomosci mieędzykulturowej mozże bowiem słuzżyc jako nowe narzęedzie analityczne i badawcze. Atrakcyjnosc tej perspektywy kulturowej wzrosła w zwiaęzku z radykalnymi zmianami w samych stosunkach mięedzynarodowych. W ich rzetelnej analizie nie mozżna juzż dzisiaj pomijac czynnika kulturowego, wkraczajaęcego do nauk o polityce m.in. przez studia postkolonialne, antropologieę konfliktow zbrojnych, komunikacjęe mięedzykulturowaę czy mieędzynarodowe stosunki kulturalne. „Antropologizacja" w s p o ł c z e s n e g o dyskursu o stosunkach mieędzynarodowych jest tutaj przesledzona na przykładzie „zwrotu kulturowego", ktory dokonał sieę w najbrutalniejszej sferze tych stosunkow: sferze wojen, konfliktow i operacji wojskowych, ktorych cena zawsze jest ludzkie życie. To w ł a s n i e ta sfera skupia jak w soczewce pytania o to, jak dalece m o ż e ten zwrot wpłynaź na trwała z m i a n ę charakteru stosunkow mieędzynarodowych. M i m o stopniowego wycofywania sieę poszczegolnych komponentow narodowych International Security Assistance Force (ISAF) z Afganistanu mozżna byc pewnym, żze ta bardzo droga pod kazżdym wzgleędem lekcja sprawi, izż podejmowanie decyzji o udziale w operacjach poza granicami kraju (niezależznie, czy beędzie to Afganistan, Libia, Czad, Kongo, czy Bosnia i Hercegowina) beędzie zdecydowanie czeęsciej uwzglęedniało wiedzeę „dostarczycieli swiadomosci mięedzykulturowej": antropologow, socjologow, psychologow mieędzykulturowych, jeęzykoznawcow czy religioznawcow. Bezposrednim impulsem do naukowego zmierzenia sięe z tym zagadnieniem stał sięe moj udział w Wielonarodowym Eksperymencie 6 (Multi-National Experiment 6) w latach 2009-2010 na zaproszenie Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego RP oraz Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, w k t o r y m opracowano koncepcjeęswiadomosci mięedzykulturowej w operacjach sojuszniczych N A T O . Mozżliwosc bezposredniej konfrontacji bogatej literatury przedmiotu z praktykaę podczas procesu eksperymentowania wielonarodowego, jak rownieżz konsultacji z mięedzynarodowym srodowiskiem wojskowym oraz naukowym wpłynęeły na ostateczny kształt i zawartosc pracy. Jednoczesnie finalny rezultat mocno wykroczył poza sam eksperyment, pokazujaęc zagadnienie w kontekstach nieobecnych badź słabo obecnych w samym eksperymencie. Niniejsza rozprawa była pisana z mysla o trzech bardzo rożnych kategoriach odbiorcow: badaczach stosunkow mieędzynarodowych, szukajaęcych w kulturze dodatkowych odpowiedzi na pytania o dynamikeę tych relacji, antropologach, dyskutujaęcych o roli swojej dyscypliny w k s z t a ł t o w a n i u polityki zagranicznej panstwa i stosunkow mięedzynarodowych, oraz wojskowych zainteresowanych kulturaę i jej w p ł y w e m na efektywnosc prowadzonych przez nich działan w trudnych realiach operacji wojskowych o rożznorodnym charakterze. Choc dla �16 Wstęp każzdej z tych grup praca mozże okazaóc sieę interesujaęca w okreóslonych jej aspektach, nie znaczy to, żze kazżda znajdzie w pełni zadowalajaęce jaę tezy, stwierdzenia i o d p o w i e d z i na wszystkie waętpliwoósci, jakie wiaęzżaęsięe z wykorzystywaniem kultury jako narzeędzia we wspóołczesnych stosunkach mieędzynarodowych (niezależznie od intencji, jakie towarzyszaę jej „użzywaniu"). Dyskutujaęc nad roóżznymi jej fragmentami z przedstawicielami wszystkich grup, z r o z u m i a ł a m , żze podjeęcie tego tematu jest naukowym „wejósciem na minęe", jakaę okazuje sięe kultura w momentach, w ktoórych podlega polityzacji, militaryzacji i operacjonalizacji na roózżnych polach wspoółczesnych stosunkóow mięedzynarodowych i mięedzykulturowych. Okazjeę do konfrontacji spojrzenia cywilnego i wojskowego zyskałam dzięeki wielu konferencjom i warsztatom o charakterze zaroówno mieędzynarodowym, jak i krajowym, podczas spotkanó zzżołnierzami na kursach doskonalenia zawodowego oficeroów w Akademii Obrony Narodo¬ wej, kursach organizowanych przez Centrum Szkolenia na Potrzeby Misji Pokojowych w Kielcach (obecnie Centrum Przygotowanó do Misji Zagranicz¬ nych) czy zjazdach słuchaczy podyplomowych studióow „Komunikacja mięedzykulturowa w dziedzinie bezpieczenóstwa mieędzynarodowego", ktoóre p o w s t a ł y przy wspoółpracy Uniwersytetu Warszawskiego (Instytutu Stosunkóow Mieędzynarodowych Wydziału Dziennikarstwa i Nauk Politycznych) i Akademii Obrony Narodowej (Wydziału Zarzaędzania i Dowodzenia) w 2011 roku. Jednoczeósnie moje głęebokie przekonanie, żze t y m bardziej potrzebne jest tutaj interdyscy¬ plinarne spojrzenie (jakkolwiek napotykajaęce wiele przeszkoód) i nie nalezży rezygnowaóc z proóby poszerzenia pola dyskusji na ten temat właósnie w Polsce, s p o w o d o w a ł o , żze zdecydowałam sieę „nie wywieszaóc białej flagi" i kontynuowaóc badania nad t y m zagadnieniem. Czy z dobrym rezultatem - o t y m mozże rozstrzygnaęóc wyłaęcznie Czytelnik. Celem r o z d z i a ł u I, z a t y t u ł o w a n e g o „Zwrot kulturowy" w stosunkach miedzynarodowych, jest ukazanie problematycznoósci pojeęcia kultury oraz „zwrotu kulturowego" w stosunkach mieędzynarodowych, a takzże zwroócenie uwagi na konsekwencje i wyzwania zwiaęzane z wprowadzeniem perspektywy kulturowej do badania stosunkoów mieędzynarodowych. W dalszej częeósci rozdziału zwias¬ tuny „zwrotu kulturowego" rozpatrywane saę w oparciu o teorie stosunkóow mieędzynarodowych, w ktoórych pojawia sieę zapowiedóz powrotu kategorii kultury do tej dziedziny badanó. Przeglaęd poruszanych kwestii pozwala dostrzec, zże „zwrot kulturowy" został potraktowany w t y m rozdziale jako determinanta i tło zmian w zakresie myóslenia owspóołczesnych konfliktach zbrojnych oraz operacjach wojskowych, zwła¬ szcza o charakterze wielonarodowym. Pojawienie sięe koncepcjióswiadomoósci mieędzykulturowej mozżliwe było bowiem właósnie dlatego, żze zaistniał ten zwrot. R o z d z i a ł I I przedstawia zagadnienie „Zwrotu kulturowego" we współczesnym wojsku. Stosujac zdefiniowane w rozdziale I pojecie „zwrotu kulturowego", badam, w jaki sposóob mozże ono mieóc zastosowanie przy proóbie uchwycenia zmian zachodza cych we wspóołczesnych siłach zbrojnych. Zmiany te przebiegaja, oczywióscie, wielokierunkowo i w i e l o p ł a s z c z y z n o w o , jednak przedmiotem �wstep 17 zainteresowania i głownaę osiaę rozważzan podjeętych w rozdziale jest wskazanie, w j a k i m momencie zaczęeto dostrzegac w p ł y w kultury na funkcjonowanie w s p o ł c z e s n e g o wojska, jak rownieżz jakie osoby stały sięe architektami „ z w r o t u kulturowego" w t y m srodowisku. Celem rozdziału jest takzże okreslenie prak¬ tycznych aspektow obserwowanego zwrotu w tej dziedzinie. W rozdziale I I I omowiona jest Koncepcja swiadomosci międzykulturowej w operacjach wielonarodowych sił wojskowych. R o z w a ż a n i a w tej częsci sa przedstawione w swietle prac nad zagadnieniem swiadomosci mięedzykulturowej, podjeętych w ramach zainicjowanego przez Połaęczone Dowodztwo Sił Zbrojnych Stanow Zjednoczonych (United States Joint Forces Command - USJFCOM) wielonarodowego eksperymentu (Multi-National Experiment - M N E ) . W M N E 6 uczestniczyły 22 panstwa oraz N A T O . Do obserwacji eksperymentu zapro¬ szono Unięe Europejskaę i ONZ, a takzże inne organizacje mieędzynarodowe. W ramach M N E 6 było realizowanych 1 1 celow, w t y m cel 4.3: „ s w i a d o m o s c mieędzykulturowa: tworzenie wspolnej swiadomosci sytuacyjnej wsrod sił koa¬ licji oraz partnerow poprzez zrozumienie sytuacji mięedzykulturowej w srodowisku operacyjnym". Problem badawczy całego M N E 6 dotyczył zdolnosci sił koalicyjnych do generowania wspolnej swiadomosci sytuacyjnej przez wypra¬ cowanie procedur i mechanizmow przekazywania informacji, synchronizacji wysiłkow oraz osiaęgania posteępu w operacji we wspołpracy z organizacjami mieędzynarodowymi i i n n y m i aktorami srodowiska operacyjnego, przez zwal¬ czanie „ p r z e c i w n i k o w nieregularnych i innych p o d m i o t o w n i e - w s p o ł p r a cujaęcych". Rozdział przedstawia głowne załozżenia, strukturęe i w y n i k i tego eksperymentu. Konczaę go rozważzania zwiaęzane z mozżliwosciaę wdrożzenia koncepcji swiadomosci mięedzykulturowej w system szkoleniowo-edukacyjny Wojska Polskiego. Celem zasadniczym jest tutaj znalezienie odpowiedzi na pytanie, czy sama wiedza o kulturze od razu podsuwa gotowe rozwiaęzania do wdrozżenia w praktyce przez wojsko? Co wieęc jest jeszcze potrzebne do tego, aby mowic o efektywnosci, „operacjonalizacji" tej wiedzy? R o z d z i a ł I V , z a t y t u ł o w a n y Kultura organizacji wojska - u podstaw swiadomosci międzykulturowej wielonarodowych sił wojskowych, wskazuje, że problematyka swiadomosci mieędzykulturowej nie dotyczy wyłaęcznie relacji z ludnosciaę lokalna. R ó w n i e istotny jest fakt wewnetrznego zroznicowania kulturowego sił koalicyjnych/sojuszniczych, uniemozżliwiajaęcy czeęsto efektywne przeprowa¬ dzanie operacji z p o w o d ó w leżących po stronie k o n t y n g e n t ó w wielonarodo­ wych. Dlatego w pracy została r ó w n i e z podjęta tematyka kultury organizacyjnej wojska, jej narodowych odmian i w p ł y w u na wspóołpraceę cywilno-wojskowaę. Uwzgleędnienie problematyki kultury wojska w y m a g a ł o przedstawienia w y n i koów badanó poroównawczych przeprowadzonych przez holenderskich badaczy, takich jak Joseph Soeters, w celu zbadania w p ł y w u zróozżnicowania kulturowego wielonarodowych sił zbrojnych na wspoółdziałanie w operacjach prowadzonych na terenach objeętych zamieszkami czy konfliktem zbrojnym. Celem rozdziału jest charakterystyka kultury organizacyjnej wojska na poziomach mieędzynarodowym i narodowym oraz jej poroównanie z kulturaę �18 Wsteęp organizacji cywilnych, aby mozżliwe było zbadanie jej w p ł y w u na efektywnoósóc operacji wielonarodowych, a wiec takich, w któorych biora udział kontyngenty cywilno-wojskowe z wiecej nizż dwoóch krajoów. R o z d z i a ł V nosi tytuł Miedzy militaryzacja: antropologii a antropologia: „przeciw-przeciwpartyzancka"' - zdobywanie wiedzy o kulturze przez pańistwo i wojsko. Zary¬ sowane sa w n i m m.in. głóowne punkty sporu wokoół amerykanóskiego programu Human Terrain System. W jego kontekóscie analizowane sa roówniezż typy napieóc tworza cych sie miedzy róozżnorodnymi rolami, w jakie musi wcielióc sie antro¬ polog: dażacego do obiektywizmu badacza, przedstawiciela własnej kultury, reprezentanta okreóslonego zawodu/kultury organizacji zawodowej, np. stowa¬ rzyszenia antropologicznego. Antropologia, jako nauka specjalizujaca si e w badaniu roóżznorodnoósci kulturowej człowieka, u k s z t a ł t o w a n a przez „fetysz badanó terenowych", staje sie w t y m rozdziale przedmiotem rozważzanó z p u n k t u widzenia jej w p ł y w u na prowadzona przez panóstwa polityke zagraniczna , a przez to na stosunki miedzynarodowe. W p ł y w ten pokazany jest na przykładach amerykanóskiej polityki wobec Japonii i Wietnamu. W rozdziale V I , z a t y t u ł o w a n y m Antropologizacja wojska i działano wojskowych, omawiane sa koncepcje „zdobywania serc i umysłoów" i operacji populacjocentrycznych (population-centric operations). Pojecia te pojawiaja sie w kontekscie na nowo przypomnianego schematu działaón przeciwpartyzanckich, okreóslanego skróotem C O I N (od ang. Counter-Insurgency). W takich działaniach w centrum uwagi zamiast sił przeciwnika zostaje postawiona ludnoósóc lokalna, któorej opowiedzenie sie po jednej ze stron przesa dza w dużzym stopniu o sukcesie badóz klesce operacji. Znajomoósóc uwarunkowanó kulturowych, wartoósci, zwyczajóow i obyczajoów, ktoórymi kieruje sie ta ludnoósóc, oraz ich przestrzeganie i po¬ szanowanie przez siły w a l c z ą c e z partyzantami s t a j a s i e wiec jednymi z kluczowych elementóow strategii przeciwpartyzanckiej. W rozdziale t y m sa takżze ukazane zalezżnoósci miedzy koncepcja óswiadomoósci miedzykulturowej a operacjami C O I N oraz koncepcja „zdobywania serc i umysłoów" na przykładzie m.in. operacji w Iraku i Afganistanie. Rozprawa jest podsumowana w uwagach konócowych, zebranych w celu udzielenia odpowiedzi na pytania: 1) Jak radzimy sobie jako Zachóod z postulatem r ó w n o u p r a w n i e n i a kultur w swiecie r o ż n o r o d n o s c i kulturowej? 2) Jaka przyszłosc ma przed soba „zwrot kulturowy"? 3) Czy koncepcja óswiadomoósci mieędzykulturowej jest właósciwym i skutecznym rozwiaęzaniem problemoów wspóołczesnych operacji prowadzonych przez wielonarodowe siły wojskowe? 4) Czy koncepcja óswiadomoósci mięedzykulturowej mozże byóc złotym ósrodkiem mięedzy dotychczasowaę „kulturofobiaę" a obecnym „kulturocentryzmem"? Zagadnienie óswiadomoósci mieędzykulturowej zostało przeanalizowane przy zastosowaniu podejóscia interdyscyplinarnego. Dzięeki t e m u mozżliwe było połaęczenie roózżnych metod badawczych, charakterystycznych dla nauk spo¬ łecznych i humanistycznych, w t y m dorobku zaroówno nauki o polityce (m.in. o stosunkach mieędzynarodowych), nauki o bezpieczenóstwie, nauki o obron- �Wstęep 19 noósci, jak i etnologii. Celem n a d r z e ę d n y m b y ł o b o w i e m k o m p l e k s o w e , holistyczne zaprezentowanie złożzonoósci zagadnienia, sytuujaęcego s i e ę n a pograniczach tych nauk. Koncepcja óswiadomoósci mieędzykulturowej kształtuje sieę bowiem na styku róozżnych gałęezi nauki, bęedaęc korelatem innych, dobrze ugruntowanych pojęeóc i koncepcji, takich jak kultura narodowa, kultura strategiczna, kultura wojska, kultura bezpieczenóstwa, bezpieczenóstwo kulturowe z jednej strony, z drugiej zaós: edukacja mięedzykulturowa, kompetencja mieędzykulturowa, wielokulturowoósóc, multikulturalizm, tożzsamoósóc kulturowa, dialog mięedzykulturowy czy dziedzictwo kulturowe. Pojęecie óswiadomoósci mięedzykulturowej pojawia sieęwięec na styku: antropologii, socjologii, politologii, pedagogiki, nauki o bezpieczeónstwie, studióow strategicznych, stosunkóowmięedzynarodowych, psychologii mieędzykulturowej, socjologii wojska etc. Starałam sięe obiektywnie (o ile to w ogóole mozżliwe) przedstawióc dylematy i wyzwania, jakie wiaężzaę sięe z powrotem kategorii kultury do stosunkóow mięedzynarodowych na roózżnych ich poziomach: mięedzypaónstwowym, mięedzyorganizacyjnym, wreszcie mięedzyjednostkowym. Dostrzegajaęc „zwrot kulturowy" w tej dziedzinie, analizowałam róożzne punkty widzenia na to zagadnienie: politologóow, politykoów, badaczy społecznych, antropologóow, socjologóow, psychologóow mięedzykulturowych, wojskowych teoretykoów i praktykóow. Przyjęety holistyczny sposoób potraktowania tematu óswiadomoósci mięedzykulturowej oddaje moje przekonanie, iżz wyłaęcznie interdyscyplinarne badania saę w tej mierze efektywne (choóc róownoczeósnie bardzo trudne). Jednoczeósnie saę to badania, któore mogaę i powinny byóc rozwijane i pogłęebiane - mojaę nadziejaę pozostaje, zże niniejsza rozprawa bęedzie stanowióc zachęetęe do podejmowania baędóz kontynuowania inicjatyw nie tylko badawczych, ale i praktycznych w tej dziedzinie. W celu udzielenia odpowiedzi na szereg pytanó badawczych, choócby ze wzgleędu na interdyscyplinarny charakter poruszanej problematyki, konieczne było sieęgnięecie do wielu zroózżnicowanych ózroódeł. Staęd w bibliografii pracy znalazła sieę duzża liczba artykułóow ze specjalistycznych periodykóow naukowych z dziedziny antropologii i nauk społecznych, jak np. „Anthropology Today", „ A n t h r o p o l o g y News", „ A m e r i c a n Anthropologist", „Political and Legal Anthropology Review", „ C u r r e n t Anthropology" czy „International Journal o f Social History", z nauk o bezpieczenóstwie i obronnoósci, jak „Military Review", „Small Wars Journal", „The Journal o f M i l i t a r y History", „ P a r a m e t e r s " , „Proceedings", publikacji U.S. A r m y War College, U.S. A r m y Command and General Staff College (Fort Leavenworth, Kansas), Strategic Studies Institute, N A T O Defense College, serii wydawniczych poóswieęconych wspoółczesnym problemom bezpieczenóstwa z wydawnictw Ashgate, Routledge czy SAGE. Uwzgleędnione zostały takzże periodyki naukowe z pogranicza politologii, stosunkoów mieędzynarodowych i wojskowych studioów strategicznych: „Foreign Affairs", „The Journal o f International Security Affairs", „ A r m e d Forces and Society", „ C o n t e m p o r a r y Security Policy", „Journal o f Political and Military Sociology". Nie m o g ł o zabraknaęóc odniesienó do prac tematycznie powiaęzanych �20 wstep z „International Journal of Intercultural Relations", „International Peacekeeping" oraz „Journal o f Cross-Cultural Psychology". Przesledzone zostały rownież artykuły i dyskusje toczaęce sięe wokóoł publikacji zamieszczonych na wojskowych i antropologicznych stronach internetowych. Z polskiej literatury przedmiotu wskazaóc nalezży takie periodyki, jak „Stosunki Mięedzynarodowe - International Relations", „Sprawy Mieędzynarodowe", „Bellona", „Polska Zbrojna", „Zeszyty Naukowe Akademii Obrony Narodowej". Przywołujac podstawowe lektury, jeszcze z poczatku lat 90. X X wieku, kiedy to zaczyna sieę refleksja badawcza nad przywroóceniem kulturze należznego jej miejsca w stosunkach mieędzynarodowych, nalezży na poczaętku wymienióc trzy „klasyczne" prace z tego okresu: Francisa Fukuyamy Koniec historii (1992), Samuela Huntingtona Zderzenie cywilizacji (1993 - artykuł w „Foreign Affairs" i 1996 - ksiażka) oraz Benjamina Barbera Dżihad kontra McSwiat z 1996 r o k u . 2 Dalszej analizie w literaturze przedmiotu poddawane sa prace Alvina i Heidi Toffleróow (choóc oni sami stosujaę pojeęcie „cywilizacji" nie w znaczeniu stricte kulturowym, ale technologicznym, zwłaszcza w najbardziej znanej pracy Trzecia fala, 1996), Arjuna Appaduraia (Nowoczesność: bez granic. Kulturowe wymiary globalizacji,również 1996) i Zygmunta Baumana (Globalizacja, 2004) - a warto dodaóc,zże dwaj ostatni saę przedstawicielami antropologii i socjologii. Do tego grona dołącza coraz czesciej także antropolog U l f Hannerz (Powiadania transnarodowe: Kultura, ludzie, miejsca, 1996). Politolodzy odwołuja s i ę r ó w n i e z do prac wczeósniejszych, ale na nowo zyskujaęcych aktualnoósóc właósnie w latach 90. X X wieku, beędaęcych nie tylko latami „zwrotu kulturowego", ale i rewolucji elektronicznej, i medialnej, takich jak chocby Marshalla McLuhana (Zrozumiec media. Przedłużenie człowieka, oryginalne wydanie w jezyku angielskim 1964, wjęezyku polskim: Warszawa 2004) czy Arnolda Toynbee Studium historii (Warszawa 2000), ktore to dzieło stało sie inspiracja i podstawa wielu r o z w a ż a ó prowadzonych przez Huntingtona. 2 K l u c z o w e tezy w ł a s n i e z tych trzech prac analizie poddaje Jan B r z o z o w s k i w artykule z a t y t u ł o w a n y m Współczesne 2006, n r koncepcje dotyczące stosunków miedzynarodowych, „Euro-limes" styczeó 1. T ę sama „ t r ó j k e " za i s t o t n a dla p o j a w i e n i a s i ę analizy obecnosci k u l t u r o w e g o w stosunkach m i e d z y n a r o d o w y c h uznaje takze S. M u r d e n , Kultura miedzynarodowych, [ w : ] J. Baylis, S. S m i t h , ( r e d . ) , Globalizacja stosunkoów miedzynarodowych, w czynnika stosunkach polityki óswiatowej. Wprowadzenie do W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u Jagiellonóskiego, Krakóow 2 0 0 8 , s. 668. D w i e z trzech wskazanych prac umieszczone saę przez R o m a n a Kuózniara w zestawie trzech najwazniejszych pozycji k s z t a ł t u j ą c y c h narracje o d n o s z a c ą s i ę do s t o s u n k o w międzynarodo¬ w y c h w latach 90. X X w i e k u ( F u k u y a m a i H u n t i n g t o n ) . Z a trzeciaę badacz dwudziestolecia pozimnowojennego w stosunkach m i e d z y n a r o d o w y c h uznaje Wielką Z b i g n i e w a Brzezinóskiego ( w y d . ang. 1997, przenikliwoósóc g e o p o l i t y c z n o - s t r a t e g i c z n a ę , w y d . pol. 1998), Kuózniar szachownicę zarzuca właósnie pominięecie irracjonalnoósci, e m o c j i i uczuóc, atawistycznych instynktoów oraz rosnaęcej r o l i p o z a p a ó s t w o w y c h w r ó z n y c h postaciach". 2010. Stosunki miedzynarodowe W a r s z a w a 2 0 1 1 , s. 307. na przełomie autorstwa ktoórej, o b o k p o c h w a ł R. K u z n i a r , Pozimnowojenne za „czynnika podmiotóow dwudziestolecie 1989¬ XX i XXI wieku, W y d a w n i c t w o N a u k o w e Scholar, �21 Wstęep Wósroódpracporuszajaęcych bezpoósrednio k w e s t i e ę w p ł y w u k u l t u r y n a stosunki mięedzynarodowe należzy wymienióc (w kolejnoósci ich ukazywania się) Culture and International Relations pod redakcja Jongsuk Chay (1990) ; Cultural Forces in World Politics (1990) Alego A . Mazrui; The Return of Culture and Identity in International Relations Theory pod redakcja Yosefa Lapida i Friedricha Kratochwila (1995) ; Glena Fishera Mindsets. The Role of Culture and Perception in International Relations (1997) ; Johna Bornemana Subversions of International Order: Studies in the Political Anthropology of Culture (1998) ; Culture in World Politics pod redakcja; Dominique Jacquin-Berdal, A n d r e w Orosa i Marka Verweija (1998) ; Cultural Impact on International Relations (2002) pod redakcja Y. Xintian; Culture and International History pod redakcja Jessiki Gienow-Hecht i Franka Schumachera ( 2 0 0 3 ) ; Culture in International Relations: Narratives, Natives, and Tourists Julie Reeves ( 2 0 0 4 ) ; Culture and Security Michaela 3 4 5 6 7 8 9 10 11 3 J. Chay ( r e d . ) , Culture and International Relations, Praeger Publishers, N e w Y o r k 1990. W pracy tej z k o l e i mozżna odnaleózóc i s t o t n e a r t y k u ł y , t j . : R.B.J. W a l k e r , The Concept ofCulture the Theory ofInternational International Relations; R . A . Falk, Culture, Modernism, Postmodernism: in A Challenge to Relations. W a r t o w t y m miejscu z a z n a c z y c , ż e c a ł e lata 90. sa naznaczone inflacja p u b l i k a c j i b a d a j ą c y c h role k u l t u r y w stosunkach m i ę d z y n a r o d o w y c h . P r z y k ł a d o w o w t y m okresie zostaja wydane: V . H a r l e , European Values in International J. T o m l i n s o n , Cultural Imperialism: A Critical Introduction, Relations, Pinter, L o n d o n 1990; John Hopkins B a l t i m o r e 1991; A . Bozeman, Politics and Culture in International East to the Opening of the Modern Age, Transaction U n i v e r s i t y Press, History: From the Ancient Near Publications, N e w B r u n s w i c k 1994; V . M . H u d s o n , Culture and Foreign Policy, Lynne R i e n n e r Publisher, B o u l d e r C O 1997. 4 A . A . M a z r u i , Cultural Forces in World Politics, H e i n e m a n n , P o r t s m o u t h 1990. 5 Y . L a p i d , F. K r a t o c h w i l ( r e d . ) , The Return ofCulture and Identity in International Relations Theory, Lynne R i e n n e r Publishers, Boulder C O 1996. 6 G. Fisher, Mindsets. The Role ofCulture Press Inc., B o s t o n and Perception in International Relations, Intercultural 1997. Oczywióscie p u b l i k a c j i d o k u m e n t u j a ę c y c h i analizujaęcych powróot k u l t u r y do s t o s u n k o ó w m i ę e d z y n a r o d o w y c h jest dużzo więecej, w w . saę p r z y k ł a d o w y m i , choóc niewaętpliwie roównieżz najczeęósciej c y t o w a n y m i p o z y c j a m i z dziedziny. 7 J. B o r n e m a n , Subversions ofInternational Order: Studies in the Political Anthropology ofCulture, State U n i v e r s i t y o f N e w Y o r k Press, N e w Y o r k 1998. 8 D . Jacquin-Berdal, A . Oros, M . V e r w e i j ( r e d . ) , Culture in World Politics, St. M a r t i n ' s Press, N e w Y o r k 1998. 9 Y . X i n t i a n (red.), Cultural Impact on International Relations, „Chinese Studies", X X , T h e C o u n c i l for Research i n Values a n d Philosophy, W a s h i n g t o n 1 0 J.C.E. G i e n o w - H e c h t , F. Schumacher (red.), Culture and International Philosophical 2002. History, Berghahn Books, O x f o r d 2 0 0 3 . M i m o t y t u ł u s u g e r u j ą c e g o g ł ó w n i e k o n t e k s t h i s t o r y c z n y zainteresowanie badaczy s t o s u n k o ó w m i ę e d z y n a r o d o w y c h mogaę wzbudzióc a r t y k u ł y : Beate Jahn, The Power of Culture in International Relations; V o l k e r a Deptaka, Cultural Approaches to International a Challenge?; Eckarta Conce, State, International Systems and Intercultural oraz Scotta Lucasa 'Total Culture' and the State-Private 1 1 J. Reeves, Culture in International Relations: Network Narratives, Transfer: A - a Commentary. Natives, Relations - Commentary Ibidem. and Tourists, Routledge, L o n d o n 2004. W ksiaęzżce tej a u t o r k a stawia tezęe, zże s t o s u n k i m i e ę d z y n a r o d o w e obciaęzżone saę d w i e m a k o n k u r e n c y j n y m i definicjami k u l t u r y . Pierwsza okresla j a k o h u m a n i s t y c z n a (rozumie p o d t y m pojeęciem tradycyjny p r z e d m i o t badanó m i e ę d z y n a r o d o w y c h s t o s u n k ó o w k u l t u r a l n y c h : artystycznaęprodukcjęe i wymianeędóobr kulturalnych oraz m i e ę d z y n a r o d o w a ę w s p o ó ł p r a c ę e instytucjonalna w tej sferze), d r u g a zas j a k o antropologiczna ( o d n o s z a c ą s i ę do c a ł o k s z t a ł t u �22 wstep 12 Williamsa (2007) i Richarda N . Lebowa A Cultural Theory of International Relations ( 2 0 0 8 ) . W nauce polskiej literatura tego zagadnienia przedstawia sięe mniej imponujaęco ze wzgleędu na niewielkaę liczbeę politologoów bezpoósrednio badajaęcych w p ł y w kultury (baędóz tzw. czynnika kulturowego) na stosunki mieędzynarodowe. Nie dotyczy to oczywióscie badanó „regionalistoów": arabistóow, afrykanistóow, amerykanistóow, o r i e n t a l i s t ó o w e t c . , k t o ó r z y z załozżenia po ukonóczeniu sprofilowanych k u l t u r o w o studioówsaę do tego typu badanó i formułowania ocen przygotowani. Z pewnoósciaę do pionierskich dla badania roli kultury w stosunkach mięedzynarodowych nalezży zaliczyóc publikacje Grażyny Michałowskiej, m.in. Zmiennosc i instytucjonalizacja miedzynarodowych stosunków kulturalnych, Warszawa 1991. Kulturowe uwarunkowania stosunkow mieędzynarodowych badali takzże, pod róozżnymi kaętami, politologowie (podajeę wyłaęcznie wybrane tytuły publikacji zwartych, pomijajaęc artykuły naukowe i r o z d z i a ł y w k s i a ż k a c h ) : Kazimierz Krzysztofek (Komunikowanie międzykulturowe. Informacja, kultura, srodki masowego przekazu, stosunki międzynarodowe, PWN, Warszawa 1983), Marek Pietras (red. Oblicza procesów globalizacji, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2002), Bożzena Gierat-Bieronó (red. Europejskie modele polityki kulturalnejt. 1 i t. 2, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellonóskiego, Krakóow 2005 i 2006), Kazimierz Waluch (Polityka kulturalna Unii Europejskiej, Wydawnictwo Naukowe Novum, Płock 2001), R a d o s ł a w Zenderowski (wspołaut. Między¬ narodowe stosunki kulturalne, Wydawnictwo Naukowe P W N , Warszawa 2010), W ł o d z i m i e r z Anioł (Paradoksy globalizacji, Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR, Warszawa 2002), Agata Z i ę t e k (red. Międzynarodowe stosunki kulturalne, Wydawnictwo Poltext, Warszawa 2010, w s p o ł r e d . Adaptacja wartości europejskich w krajach islamu, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2004), Franciszek G o ł e m b s k i (Kulturowe aspekty integracji europejskiej, Wydawnictwa Akademickie i Profesjo¬ nalne, Warszawa 2008), Krzysztof Malinowski (red. Kultura bezpieczenóstwa narodowego w Polsce i Niemczech, Instytut Zachodni, Poznan 2003); Jan Czaja (Kulturowe czynniki bezpieczenóstwa, Krakowskie Towarzystwo Edukacyjne, Krakoów 2008, Bezpieczenóstwo kulturowe. Zarys problematyki, Krakowskie Towarzystwo 13 działanó c z ł o w i e k a , zgodnie z dictum M a r g a r e t M e a d : „ m y jesteósmy kulturaę"). Ostrze k r y t y k i w y m i e r z a w t ę druga, u z n a j ą c , ż e m o ż e ona p r o w a d z i c do u z n a n i a j e d n y c h k u l t u r za lepsze o d i n n y c h . Pisze, ze a n t r o p o l o g i c z n e p o j ę c i e „ k u l t u r y " przeszczepione na g r u n t n a u k i o stosunkach m i ę d z y n a r o d o w y c h jest grozne i niebezpieczne (s. 185). Z a r z u t y , jakie stawiane sa pracy Reeves, dotyczaę nie t y l k o n i e u p r a w n i o n e j radykalnoósci odrzucenia antropologicznej definicji k u l t u r y , ale przede w s z y s t k i m f a k t u n i e u w z g l e ę d n i e n i a z m i a n y w odbiorze k w e s t i i r o l i k u l t u r y po atakach z 11 wrzesnia, oraz - z perspektywy teorii stosunkow - nieuwzględnienie k o n s t r u k t y w i z m u i i n n y c h t e o r i i , ktoóre tęe kwestięe p o d e j m o w a ł y . Z o b . L . K . Y a n i k , Culture in International Relations: Review: What Is It Good For?, „ I n t e r n a t i o n a l Studies R e v i e w " w r z e s i e ó 2005, t. 7, n r 3, s. 4 7 2 - 4 7 4 . 1 2 M . C h . W i l l i a m s , Culture and Security, Routledge, L o n d o n 2 0 0 7 . 1 3 R . N . L e b o w , A Cultural Cambridge 2008. Theory of International Relations, Cambridge University Press, �wstep 23 Edukacyjne, Krakow 2004); Tadeusz Paleczny (Stosunki międzykulturowe. Zarys problematyki, Krakowskie Towarzystwo Edukacyjne, Krakóow 2005) etc. Nie jest to w zżadnym wypadku lista wyczerpujaęca, jedynie sygnalizujaęca wazżniejsze polskie publikacje badawcze z dziedziny. A zatem, przed przystaępieniem do lektury ksiaęzżki, nalezży zapytaóc, jak istotny jest czynnik kulturowy w stosunkach miedzynarodowych? Odpowiedz, jak się wydaje, będzie zależała od osoby, której zadamy to pytanie. Z duza doza prawdopodobienóstwa mozżna przyjaęóc,zże dziós jeszcze zżołnierz najprawdopodob¬ niej odpowie - niewiele, antropolog - bardzo duzżo, zaós badacz stosunkóow mięedzynarodowych czy politolog - to zależzy. Najblizższa jest m i tutaj postawa politologiczna, starajaęca sięe dostrzec te sfery w stosunkach mieędzynarodowych, w ktoórych kultura rzeczywióscie mozże przesaędzaóc o wielu sprawach, jak róownieżz te, w któorych jej obecnoósóc zauważzalna jest jedynie w tle i nie ma specjalnego znaczenia dla rozwoju wypadkóow. Ze wzgleędu na temat niniejszej rozprawy óswiadomoósóc mieędzykulturowa znalazła sieę oczywióscie na pierwszym planie, jednak zawsze towarzyszaę jej rozwazżania o p u ł a p k a c h , wyzwaniach i zagrożzeniach, jakie mogaę sieę wiaęzaóc z jej absolutyzacjaę. Mojaę nadziejaę pozostaje, zże właósnie te roózżne punkty widzenia, obejmujaęce roózżne kierunki takżze w ramach dyskusji toczaęcych sięe wewnaętrz wspomnianych dyscyplin, u d a ł o sieę tutaj przedstawióc.Podjeęcie sięe analizy zagadnienia óswiadomoósci mieędzykulturowej w operacjach wielonarodowych sił wojskowych z perspektywy badacza „z zewnaętrz" nauk wojskowych, choóc róownoczeósnie „od wewnaętrz" szeroko traktowanych nauk humanistycznych, motywowane było chęeciaę ukazania znaczenia, jakie temat ten ma dla „zwykłych" uczestnikoów wielkich globalnych procesoów: żzołnierzy, ktoórzy nigdy w zżyciu nie pojechaliby „na wycieczkeę" do Afganistanu, gdyby nie zostali tam wysłani przez w ł a s n e panóstwo, antropologoów, ktoórzy saę wzywani dzisiaj przez to panóstwo do wsparcia jego działanó,odktóorych oczekuje sieęczęesto, jeósli nie bezpoósredniego zaangażzowania, to przynajmniej bycia pod „antropologicznym telefonem ratunkowym". Dyna¬ mika stosunkoówmieędzynarodowych kształtowana jest bowiem dzisiaj właósnie przez decyzje tych, któorzy do tej pory stali z boku. „Zwrot kulturowy" dokonał radykalnej zmiany ich położenia, wskazujac na z m i a n ę z a s y g n a l i z o w a n a w drugiej częeósci tytułu pracy: militaryzacjęe antropologii z jednej strony, z drugiej zaós na antropologizacjęe wojska. Doszło do „kulturyzacji" stosunkoów mieędzynarodowych, a zarazem do polityzacji kultury. Upolityczniona kultura staje sieę instrumentem sprawowania władzy, kontroli i kreowania aspiracji tozżsamoósciowych. Bardzo wyraóznie mozżna róownieżz dostrzec proces „militaryzacji kultury", ktoóra w transformacji wspoółczesnych armii, sojuszy i koalicji zaczyna byóc wykorzystywana do utylitarnych celoów, j a k i m i saę efektywnoósóc misji i mozżliwoósóc „ p o k o n a n i a przeciwnika" (nie zas do zrozumienia „ I n n e g o " ) . Te dwa procesy w i o d a d o trzeciego - operacjonalizacji kultury, w któorym to kultura staje sieę narzeędziem, broniaę X X I wieku, zostajaęc okrojona i dopasowana do bardzo konkretnych funkcji. Te trzy procesy wywołujaęróownolegle zmiany w reakcji na ich istnienie: �24 Wstęep sfery dotychczas wolne od kultury zostaja „ u k u l t u r o w i o n e " lub, by uzyc bardziej trafnego okreóslenia ze wzgleędu na historyczne prawa do tego pojeęcia zantropologizowane. Mamy wieęc do czynienia z „kulturyzacjaę" baędóz „ a n t r o p o logizacjaę" wspoółczesnego wojska i polityki prowadzonej za jego poósrednictwem przez niektoóre panóstwa. Co łaęczy te procesy? Wszystkie przesiaęknięete saę esencjonalnym rozumie¬ niem kultury, za pomocaę ktoórego kultura ma sięe daóc zdefiniowaóc jako całoósóc o „kształtach konkretnych jak rzecz". Wpadamy t y m samym w Huntingtonowskaę pułapkeę, w ktoórej pojeęcie „kultury" zastaępiło automatycznie pojeęcie „panóstwa", natomiast sposoób myóslenia - jak o terytorialnie sprecyzowanych jednostkach - nie uległ zmianie. Tymczasem, jak zauwazża Michał Buchowski: „to nie kultury sieę spotykajaę, tylko ludzie, któorzy zazwyczaj majaę odmienne sposoby postrzegania óswiata" . Proces reifikowania kultury przenika zatem przez te wspomniane wyzżej i t y m samym wpływa nieuchronnie na sposoób, w jaki kultura jest analizowana w niniejszej pracy. 14 Co zatem róożzni te procesy? Byóc możze niewiele, gdyżz zaroówno polityzacja kultury, jak i antropologizacja polityki majaę „zadaniowy" charakter. Jednak kultura bez stosunkóow mieędzynarodowych doskonale sobie poradzi. Stosunki m i ę d z y n a r o d o w e bez kultury - nie. Będa skazane na niepełny, fragmentaryczny, „ p o s z a t k o w a n y " obraz óswiata. Kultura bez wojska bęedzie funkcjonowaóc óswietnie. Wojsko bez kultury - nie. Beędzie oczywióscie funkcjonowaóc, ale w sposóob u ł o m n y , kaleki, wyabstrahowany z dynamicznej społecznej rzeczywistoósci zaróowno w kraju, jak i w realiach misji. Jedynym rozwiaęzaniem w obu wypadkach jest „małzżenóstwo" z kulturaę. Nawet jeósli nie z miłoósci, to chociazżby ze zdrowego rozsaędku. Roówniezż bowiem z takiego zwiaęzku m o g a ę n a r o d z i ó c sieę bardzo dobre owoce: óswiadomi (miedzy)kulturowo politycy, naukowcy i żołnierze oraz i n n i uczestnicy życia we wspoółczesnym trudnym, skomplikowanym, ale i ogromnie ciekawym, „ r o z k u l t u r y z o w a n y m " óswiecie. 1 4 Z recenzji niniejszej pracy a u t o r s t w a M . Buchowskiego, maszynopis, Poznanó, kwiecienó 2013, s. 2. �R O Z D Z I A Ł „Zwrot kulturowy" w stosunkach miedzynarodowych Nie ma znaczenia, jak bardzo staramy sie skierować czyjejś uwage na rzekomo twarde fakty egzystencji, na to, kto jest w posiadaniu srodkśw produkcji, społecznej broni, akt czy tez gazet. To właśnie rzekomo miekkie fakty tej egzystencji, czyli to, co ludzie sadza na temat sensu zycia oraz tego, jak powinno sie zyś, to, co uzasadnia wierzenia, co sankcjonuje kare, podtrzymuje nadzieje lub czemu przypisuje sie stratę, cisna sie, by zburzyś proste wyobrażenia mocy, kalkulacji efektywnosc lub tez mozliwa do skodyfkowania ignorowac takie fakty, przesłaniać je lub uznaś i interesów. (...) Nastawiajac sie na pewnosc, olimpijska metodę albo po prostu dażąc do sledzenia przyczyn, za nic nieznaczące. Jednak pomimo to one nie mozna znikają. Jakiekolwiek byłyby słabości pojęcia „kultury" („kultur", „form kulturowych"), nie pozostaje nic, jak tylko obstawać przy nim. Brak słuchu, zamierzony lub wrodzony, bez wzgledu na to, jak wojowniczy, nie wystarczy. Clifford Geertz 1 Wprowadzenie „Brak s ł u c h u " badaczy stosunkóowmięedzynarodowych w kwestii w p ł y w u kultury na wspoółczesne realia mozżna uznaóc za chorobeę przeszłoósci. Od ponad dwudziestu lat możzna obserwowaóc „ z w r o t kulturowy", któory obejmujaęc wszystkie praktycznie nauki humanistyczne i społeczne, nie moógł ominaęóc takzże stosunkoów mięedzynarodowych. Kolejne „fale" zainteresowania rolaę kultury w stosunkach mięedzynarodowych były wyznaczane przez okreóslone wydarzenia: konsekwencje rozpadu dwublokowego podziału óswiata, konflikt na Bałkanach, tragedia 11 wrzeósnia 2001 roku, interwencje w Iraku i Afganistanie i , wreszcie, rewolucyjne procesy w krajach arabskich z zimy 2011 roku. Dla „ p o w r o t u k u l t u r y " do stosunkoów mieędzynarodowych momentem p r z e ł o m o w y m okazał sięe koniec zimnej wojny w 1989 roku. Wtedy to 2 1 Cyt. za: A . K u p e r , Kultura. Model antropologiczny, U n i w e r s y t e t u J a g i e l l o ó s k i e g o , K r a k ó w 2 0 0 5 , s. 65 tłum. I . Kołbon, Wydawnictwo [ p o d k r . H . S . ] . C l i f f o r d Geertz, w y b i t n y wspoółczesny a n t r o p o l o g , p r z y w o ł a n y jest na wsteępie r o z d z i a ł u nie t y l k o z p o w o d u trafnoósci obserwacji, mogaęcej stanowióc m o t t o niniejszych rozważzanó, ale roówniezż z p o w o d u o g r o m n e g o w p ł y w u , j a k i w y w a r ł na n a u k i s p o ł e c z n e , nadajac podejsciu k u l t u r o w e m u „ k u s z ą c y p o w a b i wzbudzajaęc zainteresowanie tych, któorzy w p r z e c i w n y m razie pozostaliby doósóc obojeętni wobec prac a n t r o p o l o g i c z n y c h " , j a k zauważza A . Kuper, ibidem, s. 66. Co ważzne, Geertz o d poczaętku s w o i c h badanó s t o s o w a ł podejóscie interdyscyplinarne, korzystajaęc z m e t o d socjologii, p o l i t o l o g i i i e k o n o m i i , w ten s p o s ó b t a k ż e o t w i e r a j ą c na te i n n e n a u k i swoja - j a k pisze o niej i r o n i c z n i e Kuper (równiez antropolog) - „ r a c z e j zasciankowa d y s c y p l i n ę " . Ibidem, s. 68. Wybrane ż rozwaz ania podjęete w n i n i e j s z y m rozdziale częeósciowo z o s t a ł y o p u b l i k o w a n e w pracy zbiorowej: A . Solarz, H . Schreiber (red.), Religia w stosunkach międzynarodowych, W y d a w n i c t w a Uniwersy¬ t e t u Warszawskiego, W a r s z a w a 2012, w rozdziale a u t o r s t w a H . Schreiber, z a t y t u ł o w a n y m Religia jako element „zwrotu 2 w Mowa kontekóscie kulturowego" jest o „ p o w r o c i e " w stosunkach kultury do badanó międzynarodowych. nad tego, żze k u l t u r a b y ł a jużz p r z e d m i o t e m stosunkami mieędzynarodowymi analiz i zainteresowania badaczy �26 I. „Zwrot kulturowy" w stosunkach miedzynarodowych 3 zapanował czas optymizmu - p o w s t a ł a koncepcja „konóca h i s t o r i i " , zauważzono pojawienie się idei global governance,mówiono o narodzinach global civil society, wzmocnieniu dyskursu na temat praw człowieka, akcji na rzecz „óswiata wolnego od m i n " czy „konóca ery bezkarnoósci", ktoórej wyrazem m i a ł o byóc przyjęecie Statutu Mieędzynarodowego T r y b u n a ł u Karnego w 1998 r o k u . Jak pisze Stanisław Bielenó: „Era pozimnowojenna wydawała sieę czasem błogiej transformacji" , a Samuel Huntington podkreósla: „ W euforii, jakaę przynioósł koniec zimnej wojny, zrodziło sięe z ł u d z e n i e h a r m o n i i " . Tymczasem po dwublokowym „rozmrozżeniu" rzeczywistoósóc mieędzynarodowa ujawniła przy¬ kryte do tej pory konflikty o wyraóznym podłożzu etniczno-tozżsamoósciowym, a więc k u l t u r o w y m . D ł u g o jednak kwestia w p ł y w u kultury na stosunki postzimnowojenne nie była dostrzegana baędóz eksponowana. Jej zasadnicza rola, do tej pory pozostajaęca w tle stosunkóow mieędzynarodowych, została zauważzona z p e ł n a ę mocaę dopiero po atakach na W o r l d Trade Center w N o w y m Jorku 11 wrzeósnia 2001 roku. Na kluczowe znaczenie tej daty dla „odkrycia" roli kultury i religii w stosunkach mięedzynarodowych zwracajaęuwageę wszyscy badacze zajmujaęcysięetaę problematykaę (m.in. Joseph Nye, Samuel Huntington, Zygmunt Bauman, Mary Kaldor) . Kontekst tych w y d a r z e ó na pierwszy plan w y s u n ą ł role 4 5 6 7 8 s t o s u n k o w m i e d z y n a r o d o w y c h w latach 40., 50. i 60. X X w i e k u . Yosef Lapid, p i s z ą c o p o w r o c i e k u l t u r y , uzżywa metafory „ p o n o w n e g o zawinieęcia do p o r t u stosunkóow mieędzynarodowych statku « K u l t u r a » " , wygnanego na szerokie w o d y przez ostatnie d z i e s i ę c i o l e c i a . Z o b . Y . Lapid, Culture's Ship: Returns and Departures (red.), The Return of Culture and in International Identity Relations Theory, [ w : ] Y . Lapid, F. K r a t o c h w i l in International Relations Theory, Lynne Rienner Publishers, Boulder C O 1996, s. 5. 3 B. Balcerowicz zauważza, zże F u k u y a m o w s k i e m u „konócowi h i s t o r i i " t o w a r z y s z y ł y w t y m okresie wizje i n n y c h „konócóow": pracy, n a u k i , geostrategii, i z tego wzgleędu s w o i s t y l i b e r a l n y o p t y m i z m s c h y ł k u w i e k u X X nazywa „ e n d y z m e m " (za H u n t i n g t o n e m , k t o r y p i s a ł j u z w 0 „ b ł ę d a c h e n d y z m u " : No Exit - The Errors ofEndism, B. Balcerowicz, Teorie, koncepcje wojny (i pokoju) po zimnej wojnie, międzynarodowy u progu XXI wieku, 1989 [ w : ] „ T h e N a t i o n a l Interest" 1989, nr 17). [ w : ] R. K u z n i a r (red.), Porzaydek W y d a w n i c t w a U n i w e r s y t e t u Warszawskiego, W a r s z a w a 2005, s. 484. 4 N a niektóore z tych elementoów zwraca uwagęe M . Kaldor, New and Old Wars. Organized Violence in a Global Era, P o l i t y Press, C a m b r i d g e 2006, s. I X . 5 S. B i e l e ó , Nowa dynamika geopolitycznej fragmentacji porzadku międzynarodowego, m o n i d e s (red.), Świat wobec współczesnych wyzwani i zagrożen, [ w : ] J. Sy- W y d a w n i c t w o N a u k o w e Scholar, W a r s z a w a 2010, s. 2 1 . 6 S. H u n t i n g t o n , Zderzenie cywilizacji i nowy kształt ładu óswiatowego, t ł u m . H . Jankowska, W a r s z a w s k i e W y d a w n i c t w o Literackie M u z a SA, W a r s z a w a 2 0 0 0 , s. 26. 7 Konflikty o takim charakterze oczywióscie i s t n i a ł y w czasie z i m n e j w o j n y , były tezż podsycane l u b wreęcz wzniecane zaróowno przez Stany Zjednoczone, j a k i przez Zwiaęzek Radziecki, k t ó r e w s p i e r a ł y i f i n a n s o w a ł y w o j n y d o m o w e n p . w Afryce (Angola, R e p u b l i k a P o ł u d n i o w e j A f r y k i ) . Za: M . M a m d a n i , Good Muslim, on Culture and Terrorism, BadMuslim. Mozambik, A Political Perspective „ A m e r i c a n A n t h r o p o l o g i s t . N e w Series" wrzesieón 2002, t. 104, n r 3, s. 769. 8 W Polsce piszaę o tej dacie jako p r z e ł o m o w e j i wyznaczajaęcej koniec pewnej e p o k i m . i n . autorzy wydanej p o d redakcja Janusza Symonidesa pracy Świat wobec współczesnych 1 zagrozżenó, W y d a w n i c t w o N a u k o w e Scholar, W a r s z a w a 2010. Z p o l s k i c h , n o w y c h na wyzwanó rynku �27 Wprowadzenie kultury, a zwłaszcza znaczenie religii (jako istotnego elementu kultury) i jej w p ł y w u na k s z t a ł t o w a n i e nowych paradygmatoów myóslenia w kategoriach bezpieczenóstwa, dyplomacji, polityki zagranicznej. Teza Samuela Huntingtona 0 „zderzeniu cywilizacji", wyodręebniona przez niego głoównie na podstawie kryterium religii właósnie, zaktualizowała sięe w powszechnym mniemaniu, przyczyniajaęc sieę takzże do tego, co okreóslióc mozżna obecnie mianem „ z w r o t u kulturowego" (ang. cultural turn) w stosunkach mięedzynarodowych. „Zwrot kulturowy" w stosunkach mieędzynarodowych został naznaczony kilkoma waznymi debatami. Należały do nich m.in. debata o „powrocie" religii do stosunkoów mieędzynarodowych, dyskusja wokóoł kwestii praw człowieka 1 narracji „ d e m o k r a t y c z n e j " prowadzonej przez Zachoód, refleksja poóswięecona nowemu kształtowi ładu mięedzynarodowego, wreszcie dyskusja o percepcji „ I n n e g o " w zglobalizowanym óswiecie „zderzenó cywilizacji". Zagadnienia poru¬ szane w ramach tych debat sa t r w a ł y m elementem dyskursu „ p o w r z e s n i o w e g o " (stosujęe to pojeęcie na okreóslenie całego kontekstu toczaęcej sieę debaty na temat relacji Zachodu i swiata islamu po 11 wrzesnia 2001), sporow politycznych w krajach popierajaęcych interwencjęe, wreszcie: retoryki polityczno-wojskowej, szukajaęcej uzasadnienia dla angazżowania sięe w „ n o w e wojny". Skupiajaę one bowiem jak w soczewce wszystkie kwestie, jakie pojawiajaę sieę podczas ope¬ racji prowadzonych przez wielonarodowe siły wojskowe w odmiennych kręegach cywilizacyjnych. Retoryka wypraw krzyzżowych, krucjat, obaw przed dzżihadem, imperializmu kulturowego, fundamentalizmoów wróociła nie tylko w Iraku i Afganistanie, ale róowniezż podczas tzw. arabskiego przebudzenia . W efekcie na potrzeby wojska działajaęcego w ósrodowisku wielokulturowym zrodziła sięe koncepcja óswiadomoósci mięedzykulturowej jako niezbęednego narzęedzia do „zdobycia serc i umysłoów" ludnoósci cywilnej - i w konócu: do wygrania wojny. 9 Celem niniejszego rozdziału jest wprowadzenie pojeęcia kultury i „zwrotu kulturowego" oraz ich zdefiniowanie, opis teorii stosunkóow mieędzynarodowych odnoszaęcych sieę do kwestii k u l t u r y oraz refleksja nad konsekwencjami i wyzwaniami metodologicznymi zwiaęzanymi z wprowadzeniem perspektywy kulturowej do badania tego obszaru. podreęcznikóow podejmujaęcych zagadnienie r o l i k u l t u r y w stosunkach mięedzynarodowych z p e r s p e k t y w y m i ę e d z y n a r o d o w y c h stosunkóow k u l t u r a l n y c h , zob. n p . R. Z e n d e r o w s k i , K. C e b u l , M . K r y c k i , Międzynarodowe stosunki kulturalne, W y d a w n i c t w o N a u k o w e P W N , W a r s z a w a 2010, s. 9; A . Z i ę t e k (red.), Międzynarodowe Czynnik religijny stosunki kulturalne, Poltext W a r s z a w a 2010; A . Curanovic, w polityce zagranicznej Federacji Rosyjskiej, W y d a w n i c t w a U n i w e r s y t e t u War¬ szawskiego, W a r s z a w a 2010, s. 9; M . M a r c z e w s k a - R y t k o , Religia i polityka w globalizujacym się óswiecie, W y d a w n i c t w o U M C S , L u b l i n 2010, s. 85. 9 Symptomatycznie nazwa ta użzywana j e s t przez zachodnie media, wpisujaęc sieę w kolonialnaę metaforęe „ c i e m n y c h " , „ z a c o f a n y c h " społeczenóstw, któore „budzaę sięe" dopiero do w a l k i o wartoósci „ u n i w e r s a l n e " : demokracjeę i p r a w a c z ł o w i e k a . I n n e stosowane nazwy róownie „ e u r o p o c e n t r y c z n i e " generalizujaęco i n t e r p r e t u j a ę w y d a r z e n i a w krajach arabskich, etykietkujaęc je jako „arabskaę Wiosnęe Ludoów" (ew. p r z e d w i o ó s n i e ) . �28 I. „Zwrot kulturowy" w stosunkach miedzynarodowych Na podstawie przeglaędu poruszanych kwestii mozżna dostrzec, zże „zwrot kulturowy" potraktowany został jako determinanta i tło zmian w zakresie myóslenia o wspóołczesnych konfliktach zbrojnych oraz operacjach wojskowych, zwłaszcza o charakterze wielonarodowym. Pojawienie sięe koncepcji óswiadomoósci mieędzykulturowej było bowiem możzliwe właósnie dlatego, żze nastaępił ten zwrot. Rozległoósóc podejmowanej proóby opisu „zwrotu kulturowego" wynika wieęc z faktu jego szczegóolnego przejawiania sięe podczas operacji prowadzonych przez wielonarodowe siły wojskowe. 1. Pojęcie kultury Antropolog Michał Buchowski pisze: „ k u l t u r a to wiecznie zmieniajaęce sieę pole negocjowania sensoów, sankcjonuje nie tylko zachowania, lecz poprzez nie przede wszystkim nieroównoósci społeczne, interesy polityczne i ekonomiczne poszczegóolnych grup, podziały na lepszych i gorszych, uprzywilejowanych i upoósledzonych. Kultura nie jest tylko kwiatkiem do kozżucha, lecz takzże istotnym czynnikiem w roózżnicowaniu ludzi, ktoóry podziały społeczne czyni «naturalnymi» i akceptowanymi" . Dzisiaj kultura to „przeklęete" słowo. Raymond Williams móowił wreęcz jeszcze w latach 70. X X wieku, zże modlił sieę, by moógł nigdy go nie usłyszeóc , a przeciezż to jemu właósnie zawdzieęczamy nowe otwarcie w kwestii obecnoósci kultury w naukach społecznych. To on bowiem zdetronizował kultureę przez dużze „K", negujaęc jej monolityczny charakter i z a p r o p o n o w a ł rozpisanie jej na cztery obszary z n a c z e n i o w e : 1 ) k u l t u r ę e w y s o k a ę , czeęsto utożzsamianaę z pokrewnymi terminami sztuki i cywilizacji; 2) kulturęe w takim sensie, jaki wjeęzyku polskim nadawany jest terminowi „kulturalny", zgodny z kantowskim ideałem kultury jako wyrafinowania, ogłady i ogóolnych n o r m wyznaczajaęcych status osoby cywilizowanej, obytej z savoir vivre'em i potrafiącej się wysłowic zgodnie z zasadami jęezyka literackiego; 3) kultureę w sensie jej wytworoów, takich 10 11 1 2 1 0 M . B u c h o w s k i , Antropologia jako „próba ognia", „ P r z e g l ą d Bydgoski. Humanistyczne Czasopismo N a u k o w e " 2 0 0 1 , n r X I , s. 89. 1 1 R a y m o n d W i l l i a m s ( 1 9 2 1 - 1 9 8 8 ) , w y b i t n y i n t e l e k t u a l i s t a , pisarz, k r y t y k , c z ł o n e k r u c h u N o w e j Lewicy, i n s p i r a t o r p o w s t a n i a studióow k u l t u r o w y c h (ksiaężzka Kultura i społeczenóstwo z 1958, p r z e t ł u m a c z o n a na w i e l e jęezykoów, do dziós w z n a w i a n a ) j a k o n o w e j dziedziny, róożzniaęcej sie o d a n t r o p o l o g i i k u l t u r o w e j p r z e d m i o t e m b a d a ó (polityczne aspekty w s p o ł c z e s n e g o k s z t a ł t u k u l t u r y ) i metodologiaę. P o w i e d z i a ł d o s ł o w n i e w audycji radiowej w latach 70. X X w i e k u : „ N i e w i e m , j a k w i e l e razy zżyczyłem sobie, b y m nigdy nie u s ł y s z a ł tego przeklęetego s ł o w a " . Cyt. za: A . Kuper, 1 2 wstępne: op.cit.,s.3. R e k o n s t r u u j ę e , ale i u z u p e ł n i a m na podstawie: W . J . Burszta, M . Januszkiewicz, kłopot -znawstwo: zwany kulturoznawstwem, dyscyplina bez dyscypliny?, Academica, W a r s z a w a 2010, [ w : ] W.J. Burszta, M . Januszkiewicz (red.), W y d a w n i c t w o S z k o ł y Wyzższej Psychologii s. 8 oraz C h r i s Jencks, Kultura. Terminy kluczowe, Burszta, Z y s k i S-ka, P o z n a ó 1999 ( w s t ę p ) . Por. R. W i l l i a m s , Keywords: and Society, Fontana, Glasgow 1976; R. W i l l i a m s , Culture, C o l l i n s , Glasgow 1 9 8 1 . Słowo Kulturo- Społecznej t ł u m . W.J. a Vocabulary of Culture F o n t a n a N e w Sociology Series, �29 1. Pojecie kultury jak ksiaężzki, filmy, programy telewizyjne, gry komputerowe, komiksy, zdajaęcych sieęwieósóc żzywot niezależzny od odbiorcoów (gdyby dołaęczyóc do tego instytucje mieędzynarodowe zajmujaęce sieę„kraęzżeniem" tych wytworoów, mielibyósmy przedmiot badanó „klasycznych" mieędzynarodowych stosunkoów k u l t u r a l n y c h ) ; 4) kultureę w sensie holistycznym jako całoósciowy sposoóbżzycia danej grupy ludzi, zbiorowe wzory myóslenia, rozumienia óswiata, odczuwania, wierzenia i działania, k t ó r e charakteryzuje tylko tę grupę, odróżniając j ą od innych (ten ostatni obszar jest przedmiotem badanó antropologii kultury, zaós rozbicie k u l t u r y n a p o w y z ż s z e obszary znaczeniowe i badawcze d o p r o w a d z i ł o do p r z e ł a m a n i a monopolu antropologii do zajmowania sieę kulturaę) . Pojeęcie kultury stało sieę t y m samym pojęeciem ksenogamicznym: takim, ktoóre daje sięe stosowaóc do roózżnych obszaroów badanó . Wojciech Burszta i Michał Januszkiewicz piszaę: „Historia zmiennych trajektorii rozumienia tego pojęecia wcale sięe jednak nie konóczy na awangardzie i postmodernizmie, co wieęcej, rozsiewanie sieę znaczenó kultury uległo ostatnio przyspieszeniu i dokonuje sieę na tych obszarach, na ktorych wcale bysmy tego nie podejrzewali! Jak to sieę stało, zże elitarne, monogamicznie rozumiane pojeęcie analityczne, stało sieę kategoriaę ksenogamicznaę, z łatwoósciaę krzyżzujaęcaęroózżne tradycje, sensy i non¬ sensy? Dlaczego kultura uwodzi kolejne rzesze w y z n a w c ó w poglądu, ze bez niej nie da się powiedziec niczego istotnego o swiecie, człowieku i życiu zbiorowym? W czym t k w i tajemnica wyjaętkowo wybuchowych właósciwoósci pojęecia kultury?" . Nie zdobywajaęc sieę na odpowiedóz, mozżna zauważzyóc,żze kultura to nie tylko słowo „przekleęte" czy „ p o d e j r z a n e " , ale roówniezż „óswieęte", ustawione na piedestale wspoółczesnych nauk humanistycznych i społecznych. To przeciezż „kultura jest sprawaęzżycia i ósmierci" , to „ k u l t u r a jest wszeędzie" , „kultura 13 14 15 16 17 18 1 3 19 G. M i c h a ł o w s k a definiuje wspoółczesne m i ę e d z y n a r o d o w e s t o s u n k i k u l t u r a l n e w sposóob opisowy, wskazujaęc, żze „obejmujaę tak róożzne zjawiska i procesy, j a k t w o r z e n i e o d p o w i e d n i c h instytucji i organizacji m i e ę d z y n a r o d o w y c h , p r z y j m o w a n i e n o r m p r a w a mięedzynarodowego regulujaęcego k o n k r e t n e segmenty wspoółpracy, p r o w a d z e n i e p o l i t y k i słuzżaęcej p r o m o c j i k u l t u r y paónstwa za granicaę, d w u - i w i e l o s t r o n n a ę wymianęe o s o b o w a ę i rzeczowaę, ochronęe cennych wartoósci w okreóslonych w a r u n k a c h i ochronęe roózżnorodnoósci k u l t u r o w e j , w i e l o s t r o n n e i m p r e z y artystyczne azż p o biernaękonsumpcjęe treósci kulturalnych, przenoszonych nowoczesnych m e d i o w " . G. M i c h a ł o w s k a , Istota i geneza międzynarodowych za stosunków sprawaę kultural¬ nych, [ w : ] A . Zięetek (red.), op.cit., s. 17. 1 4 1 5 W.J. Burszta, M . Januszkiewicz, op.cit.,s.8 Ibidem. 1 6 W.J. Burszta, M . Januszkiewicz, 1 7 Y . Lapid, 1 8 M . M a m d a n i , op.cit. 1 9 U l f H a n n e r z i r o n i c z n i e zauważza: „ W y d a j e sieę, żze nagle l u d z i e zgadzajaę sięe z n a m i , op.cit.,s.9. op.cit.,s.6. a n t r o p o l o g a m i ; k u l t u r a jest wszęedzie". Z w r a c a roównoczeósnie uwagęe, żze to „szalenóstwo na t e m a t k u l t u r y " u c z y n i ł o z a n t r o p o l o g ó o w nie tyle ulubienócoów publicznoósci, co „ofiary sukcesu", któore obecnie „nachodzaęwaętpliwoósci i napady tchoórzostwa", zwiaęzane z inflacjaę znaczeón nadawanych t e m u p o j ę c i u . U . H a n n e r z , Kiedy kultura jest wszędzie. Refleksje na temat ulubionego �30 I. „Zwrot kulturowy" w stosunkach miedzynarodowych 20 21 przesaędza prawie o w s z y s t k i m " , „ k u l t u r a jest na ustach wszystkich" , „z kulturaę trzeba sieę liczyóc" , „kultury nie sposoób przecenióc" . O latach 50. X X wieku - czasach książki Clyde'a Kluckhohna i Alfreda Louisa Kroebera Culture. A Critical Review of Concepts and Definitions, w której autorzy podali (tylko) 164 naukowe definicje kultury - możzna wręecz pomyósleóc,zże były to „błogie czasy" . Dziós proliferacja sensoów wiaęzanych z t y m s ł o w e m zaszła tak daleko, zże badacze-humaniósci zdajaę sieę bezradni, rezygnujaęc w ogoóle z próob uporzaędkowania tego chaosu pojęeciowego i dowolnoósci o d w o ł y w a n i a sięe d o p o j e ę c i a k u l t u r y . Przyglaędajaęc sieę naukowej literaturze przedmiotu, możzna zasadnie uzżyóc metafory „sniegowej k u l i " . Zygmunt Bauman m ó w i wrecz, iż kultura jest po prostu ideologiaę intelektualistoów, jest rodzajem ich „zmowy", stworzonym po to, by móoc prowadzióc w ł a s n y o niej dyskurs, niezalezżny od prawodawcoów i struktur w ł a d z y . Stała sięe pojęeciem wszechogarniajaęcym i totalizujaęcym, nie dajaęc sięe przy t y m jednoznacznie zdefiniowaóc. Problem z kulturaę nie ominaęł stosunkoów mieędzynarodowych. Jednak m i m o zmiany optyki badawczej i fascynacji p o w r o t e m k u l t u r y do stosunkóow mieędzynarodowych nie doszło do wyraóznej zmiany w postrzeganiu kultury i jej definiowania. Klasycznym p r z y k ł a d e m jest tutaj koncepcja zderzenia cywilizacji Samuela Huntingtona, w któorej doszło do prostego zastaępienia statycznej kategorii panóstwa statycznym pojeęciem cywilizacji (staęd tezż tak d o s k o n a ł e wpisanie sieę Huntingtona w nurt realistyczny, w ktoórym doszło jedynie do zamiany „panóstwocentryzmu" w „ c y w i l i z a c j o c e n t r y z m " ) . 22 23 24 25 26 27 pojęcia,[w:] Idem, Powierzania transnarodowe. Kultura, ludzie, miejsca, tłum. K. Franek, W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u Jagiellonóskiego, Krakóow 2 0 0 6 , s. 5 1 - 5 2 . 2 0 D . Landes, Kultura (red.), Kultura przesadza prawie ma znaczenie. Jak wartości o wszystkim, wpływają [ w : ] L.E. H a r r i s o n , S.P. na rozwój społeczenstw, Huntington t ł u m . S. Dymczyk, W y d a w n i c t w o Z y s k i S-ka, Poznanó 2 0 0 3 . 2 1 Poczaętek znanego, zżartobliwego cytatu z M a r s h a l l a Sahlinsa, ktoórego dalszy ciaęg b r z m i nastęepujaęco: „Tybetanóczycy i mieszkanócy Hawajóow, Odzżibwejowie, K w a k i u t l o w i e i E s k i m o s i , Kazachowie i M o n g o ł o w i e , r d z e n n i mieszkanócy A u s t r a l i i i Balijczycy, mieszkaóncy K a s z m i r u i nowozelandzcy M a o r y s i - wszyscy o d k r y l i dziós,zże majaę kulturęe. Przez w i e k i p o t r a f i l i sieę bez niej obywaóc, ale dzisiaj zgadzajaęsieę z tym, co pewien Nowogwinejczyk powiedział a n t r o p o l o g o w i : «Gdybyósmy nie m i e l i kastom, bylibyósmy p o d o b n i do b i a ł y c h » " . F r a g m e n t tego cytatu podajęe za: J. Tokarska-Bakir, Repetytorium z człowieka, [ w : ] A . Barnard, Antropologia, Panóstwowy I n s t y t u t W y d a w n i c z y , W a r s z a w a 2 0 0 6 , s. 9. 2 2 S.P. H u n t i n g t o n , Z kultura trzeba sie liczyóc, [ w : ] L.E. H a r r i s o n , S.P. H u n t i n g t o n (red.), op.cit. 2 3 L.E. H a r r i s o n , Dlaczego kultury nie sposoób przecenióc?, [ w : ] L.E. H a r r i s o n , S.P. H u n t i n g t o n (red.), op.cit. 2 4 A . L . Kroeber, C. K l u c k h o h n , Culture. A Critical Review of Concepts and Definitions, Books, N e w Y o r k Vintage 1952. 2 5 W.J. Burszta, M . Januszkiewicz, 2 6 Za: W.J. Burszta, Czytanie kultury. Piej: szkicow, U A M , Ł o d z 1996, s. 5 2 - 5 3 . 2 7 Por. krytykoów H u n t i n g t o n a , któorzy zwracajaę na to uwageę: R.E. R u b e n s t e i n , J. Crocker, Challenging Huntington, op.cit.,s.7. „ F o r e i g n Policy" 1994, n r 96, s. 1 1 3 - 1 2 9 . �31 1. Pojecie kultury Tymczasem w dzisiejszym óswiecie nie mozże byóc dłużzej miejsca na definicjeę statyczna, wypracowana przez ewolucjonistów, a do tej pory przyjmowana czesto w dokumentach mięedzynarodowych czy przez prominentnych badaczy dyscy¬ pliny, odzwierciedlajaęcaęmyóslenie o kulturze jako swoistym „zbiorze", „zespole" mozżliwych do odręebnego badania tradycji, obyczajóow, wierzenó,moralnoósci, religii (tak jak rozumiał jaę jeszcze Edward Burnett Tylor w 1 8 7 1 ) . W ó s w i e c i e naznaczonym nieustannaę zmianaę definicja kultury musi uwzgleędniaóc swóoj procesualny, relacyjny i dynamiczny charakter. 28 2 9 Powroót kultury do óswiata stosunkoów mieędzynarodowych to p o w r ó o t d o óswiata podlegajaęcego nieustannym zmianom i choóc samo zagadnienie kultury wydaje sieę znajome, to musi byóc odczytywane w swoim aktualnym, obec¬ nym kontekóscie. Nowe podejóscie do pojęecia kultury dla badaczy stosunkóow mieędzynarodowych powinno wieęc oznaczaóc,zże muszaę zostaóc uwzgleędnione dotychczas ignorowane wymiary tego pojeęcia, takie jak: jej s p o ł e c z n i e konstruowana (a nie dana w sposóob niejako przyrodzony) natura; jej opcjonal¬ ny (a nie deterministyczny) wymiar; jej fragmentacyjny i heterogeniczny (w przeciwieónstwie do integracyjnego i homogenicznego) charakter; jej wielowymiarowoósóc idynamicznoósóc (w przeciwienóstwie do jednowymiarowoósci i statycznosci) . 30 Niektoórzy badacze stosunkóow mieędzynarodowych nazywajaę to, co uznalibyósmy za roleę i w p ł y w kultury, irracjonalnym, opartym na emocjach, uczuciach i i n s t y n k t a c h . Wydaje sieę to braóc z faktu p o s ł u g i w a n i a sieę politologicznym terminem „czynnik kulturowy" i traktowaniem go jako jednego z wielu czynnikoów: obok politycznego, ekonomicznego, s p o ł e c z n e g o . Jednak jeósli przyjmiemy holistycznaę i procesualnaę definicjeę kultury, to nie jest mozżliwe uznanie czegoós za irracjonalne, gdyzż czynnik niematerialny jest warunkowany własnie kulturowo: reakcje na okreslone wydarzenia wynikaja z tego, co w danej grupie kulturowej jest uznawane za dobre lub złe, upokarzajaęce lub godziwe, prawdziwe baędóz fałszywe. Za emocje w stosunkach mięedzynarodowych w ogromnej mierze odpowiada kulturowe zaplecze przekazicieli tych emocji 31 2 8 ó Definicja przyjeęta w 1982 w M e x i c o C i t y na S wiatowej Konferencji w Sprawie P o l i t y k i Kulturalnej traktuje kultureę „ j a k o zespóoł cech d u c h o w y c h , m a t e r i a l n y c h , intelektualnych i emocjonalnych, charakteryzujaęcych s p o ł e c z e n ó s t w o l u b grupęe społecznaę. Obejmuje nie t y l k o literatureę i sztukęe, ale takżze sposoby zżycia, p o d s t a w o w e p r a w a c z ł o w i e k a , systemy wartoósci, tradycje i wierzenia". kulturalnej, 2 9 Za: G. Michałowska, Uwarunkowania międzynarodowej współpracy [ w : ] A . Zieętek (red.), op.cit., s. 4 3 - 4 4 . T y l o r p i s a ł : „ K u l t u r a , czyli cywilizacja w najszerszym znaczeniu etnograficznym, jest to złozżona całoósóc, ktoóra obejmuje wiedzeę, wierzenia, sztukeę, moralnoósóc, p r a w o , obyczaje oraz i n n e zdolnoósci i n a w y k i nabyte przez l u d z i j a k o członkoów społeczeónstwa". E.B. T y l o r , Primitive Culture, J o h n M u r r a y , L o n d o n 1 8 7 1 , s. 1. 3 0 Por. Y . Lapid, 3 1 Z o b . np. R. K u z n i a r , Pozimnowojenne na przełomie XX i XXI op.cit.,s.7. wieku, B. Balcerowicz, Pokój i „nie-pokój" 2 0 0 2 , s. 116. dwudziestolecie 1989-2010. Stosunki międzynarodowe W y d a w n i c t w o N a u k o w e Scholar, W a r s z a w a 2 0 1 1 , s. 307; na progu XXI wieku, D o m W y d a w n i c z y Bellona, W a r s z a w a �32 I. „Zwrot kulturowy" w stosunkach miedzynarodowych reprezentantoów poszczegoólnych panóstw, óswiadomych przecieżz recepcji tychzże emocji w swoich społeczenóstwach. Dodaóc t u możzna, zże uczestnicy stosunkoów mieędzynarodowych nigdy nie działajaę w kulturowej próozżni, i jakkolwiek trudno uchwytne byłoby zmierzenie w p ł y w u kultury na ich działania, mozże okazaóc sieę, żze jest to wyłaęcznie lokalny defekt naszej dyscypliny naukowej, któora niedostatecznie jeszcze - otworzyła sieę na nauki o kulturze. Problem z mierzalnoósciaę, wymiernoósciaę kultury, zauwazżany przez wielu badaczy, nie znaczy bowiem, zże możzna jaę zignorowaóc lub uznaóc a priori próoby jej zmierzenia za skazane na porażzkeę. Yosef Lapid pisze wprost: „ W przeszłoósci mieliósmy waętpliwoósci co do tego, czy mozżna zajmowaóc sieę tym, co kulturowe, bez utracenia tego, co naukowe, lub póojóscia na zgniły kompromis. Dziós wiemy, zże problem ze zmierzeniem (measurement) w studiach nad kulturaę jest w taki sam sposóob mozżliwy do przeósledzenia, jak poroównywalne problemy w studiach nad ekonomiaę czy geopolitykaę. Priorytetem jest zdecydowany zwrot od metafizycz¬ nych afirmacji, żze kultura i tożzsamoósóc majaę znaczenie, do empirycznych demonstracji tego, «wjaki sposób maja; znaczenie (how they matter) i w jaki sposob ich w p ł y w mozże byóc badany przez badaczy s p o ł e c z n y c h » " . Trawestując Josepha Nye'a, piszacego o soft power i władzy, m o ż n a skonkludowaóc: Kultura jest jak pogoda. Każzdy jest od niej zalezżny i kazżdy o niej dzisiaj móowi, ale niewielu jaę rozumie. Kultura jest takzże podobna do miłoósci, łatwiej jej doóswiadczyóc, niżz jaę zdefiniowaóc czy zmierzyóc, ale nie jest przez to mniej rzeczywista . Idaęc za powyżzszaę metaforaę, mozżna powiedzieóc,żze do tej pory kultura nie była szczegoólnie u m i ł o w a n y m przedmiotem badanó stosunkóow mieędzynarodowych. Jednakzże dotychczasowe marginalizowanie dorobku nauk o kulturze nie powinno mieóc dłuzżej miejsca przy uprawianiu dziedziny z gruntu interdyscy¬ plinarnej, jakaęsaę stosunki mieędzynarodowe. Za swoisty pewnik uznaje sięe korzystanie z dorobku nauk ekonomicznych, historycznych, socjologicznych i prawnych, podczas gdy nauki o kulturze, przynajmniej na gruncie politologii p o l s k i e j , w y d a j a ę s i ę e ciaęgle jeszcze w dużzej mierze n i e d o s t r z e ż z o n e . 32 33 34 3 2 35 Y . Lapid, op.cit., s. 9. L a p i d cytuje p o d koniec J. G o l d s t e i n i R . D . Koehane'a, Ideas and Foreign Policy, C o r n e l l U n i v e r s i t y Press, Ithaca 1993, s. 6. 3 3 Por. o r y g i n a ł : J. Nye, Soft Power. Jak osiaggnaf sukces w polityce swiatowej, t ł u m . J. Zabo¬ r o w s k i , W y d a w n i c t w a A k a d e m i c k i e i Profesjonalne, W a r s z a w a 2007, s. 30. 3 4 D o r o b e k p o l i t o l o g i i óswiatowej w tej m i e r z e w y p r z e d z a zdecydowanie jego recepcjęe na gruncie p o l s k i m . T r u d n o b o w i e m na rynku polskim wskazaóc prace badaczy stosunkoów m i e ę d z y n a r o d o w y c h - poza w s p o m n i a n y m i p o d r ę e c z n i k a m i do nauczania m i e ę d z y n a r o d o w y c h stosunkoów k u l t u r a l n y c h i wczeósniejszymi, głoównie a u t o r s t w a G. M i c h a ł o w s k i e j , poóswięeconymi roóżznym a s p e k t o m instytucjonalizacji stosunkóow k u l t u r a l n y c h na f o r u m m i ę e d z y n a r o d o w y m - próobujaęce zmierzyóc sieę z t e m a t e m k u l t u r o w y c h u w a r u n k o w a n ó stosunkóow m i ę e d z y n a r o d o w y c h . N a p o d s t a w o w e l e k t u r y w j ę z y k u a n g i e l s k i m w s k a z u j ę w e w s t e p i e . Zadna z n i c h nie z o s t a ł a p r z e t ł u m a c z o n a na jęezyk p o l s k i . 3 5 Odzwierciedleniem tej sytuacji jest zawęeżzanie możzliwych podejósóc badawczych w m e t o d o l o g i i badanó stosunkoów m i ę e d z y n a r o d o w y c h do: historycznego, p r a w n e g o , ekonomicz¬ nego, socjologicznego, p o l i t o l o g i c z n e g o . Postulaty z s y n t e t y z o w a n i a powyzższych podejósóc, �33 2. Zagadnienie kultury w teorii stosunków międzynarodowych Stwierdzajaęc koniecznoósóc interdyscyplinarnoósci i sieęgania do dorobku nauk o kulturze, przy jednoczesnej óswiadomoósci trudnoósci, jakie sieę z t y m wiaęzżaę, nalezży zapytaóc takzże o to, jak problem ten był postrzegany i analizowany do tej pory w samych naukach politycznych i stosunkach mieędzynarodowych. 2. Zagadnienie kultury w teorii stosunków międzynarodowych Na odreębne omóowienie zasługujaę z pewnoósciaę teorie stosunkóow mieędzynarodowych, poruszajaęce zagadnienia k u l t u r o w e . Przede wszystkim należzałoby wymienic dorobek k o n s t r u k t y w i s t ó w , g ł ó w n y c h (choc nie j e d y n y c h ) teoretykoów stosunkoów mięedzynarodowych, podkreóslajaęcych centralne miejsce kultury w ich analizach, poczynając od przełomowej The Culture of National Security: Norms and Identity in World Politics Petera Katzensteina z 1996 roku. W t y m miejscu nalezży jedynie skróotowo odnieósóc sieę do ich poglaędoów i dorobku w tej dziedzinie, jako p r z e ł o m o w e g o dla uwzgleędniania perspektywy kulturo¬ wej w badaniu stosunkoów mieędzynarodowych. W dotychczasowych teoriach stosunkoów mięedzynarodowych, takich jak realizm, liberalizm, neorealizm, neoliberalizm, marksizm, konstruktywizm, przede wszystkim badacze tego ostatniego n u r t u zwracali uwageę na centralnaę roleę wartoósci i idei w k s z t a ł t o w a n i u relacji mieędzypanóstwowych, skupiajaęc sieę na zagadnieniu tozżsamoósci panóstw (takżze przez pryzmat tozżsamoósci ich przywoódcoów), ktoóre z kolei majaę wpływaóc na wyboórroól, jakie panóstwa chcaę odgrywaóc na arenie mieędzynarodowej. Wspóolnaę podstawaę szkoły konstruktywistycznej jest badanie zakresu, w jakim idee okreóslajaę strukturęe mieędzynarodowaę, ktoóra nastęepnie konstruuje interesy, tozżsamoósci oraz praktykeę polityki zagranicznej panóstw, oraz tego, w jaki sposoób panóstwa i aktorzy niepanóstwowi 36 3 7 38 39 majaęcych umozżliwióc stworzenie swoistej m e t o d o l o g i i badanó stosunkóow m i e ę d z y n a r o d o w y c h , nie obejmuja p e r s p e k t y w y k u l t u r o z n a w c z e j (antropologicznej). Por. M . S u ł e k , Metody i techniki badian stosunkow międzynarodowych, 3 6 wych, ASPRA-JR, W a r s z a w a 2 0 0 4 , s. 38. S z c z e g ó ł o w o k w e s t i ę t e o m a w i a A . W o j c i u k , Kultura [ w : ] H . Schreiber, G. M i c h a ł o w s k a (red.), Kultura w teoriach stosunków w stosunkach międzynarodo­ międzynarodowych,t.1: Zwrot kulturowy, W y d a w n i c t w a U n i w e r s y t e t u Warszawskiego, W a r s z a w a 2013. 3 7 T a k i e o m o w i e n i e m o ż n a znalezc w : J. C z a p u t o w i c z , Konstruktywizm, wicz, Teorie stosunków międzynarodowych. Krytyka i systematyzacja, W a r s z a w a 2008, s. 2 9 2 - 3 2 6 oraz M . Barnett, Konstruktywizm (red.), Globalizacja polityki światowej. Wprowadzenie [ w : ] J. Czaputo- Wydawnictwo Naukowe PWN, społeczny, do stosunków [ w : ] J. Baylis, S. S m i t h międzynarodowych, Wydawnic¬ t w o U n i w e r s y t e t u Jagiellonóskiego, Krakóow 2 0 0 8 , s. 3 0 5 - 3 3 0 . 3 8 By w s p o m n i e ó c fakt, zże H u n t i n g t o n a , twóorcęe najpopularniejszej koncepcji „ z d e r z e n i a c y w i l i z a c j i " , uznaje sieę za przedstawiciela n u r t u neorealistycznego, okreóslonego przez A l a s t a i r a Iaina J o h n s t o n a m i a n e m „ r e a l i z m u k u l t u r o w e g o " . Jak pisze J. C z a p u t o w i c z , n i e k t o r z y t w i e r d z a wręecz, żze jego praca p o w i n n a nosióc p o d t y t u ł „ o s t a t n i e s t u d i u m r e a l i z m u " . J. C z a p u t o w i c z , op.cit., s. 206. 3 9 P. Katzenstein, The Culture of National C o l u m b i a U n i v e r s i t y Press, N e w Y o r k 1996. Security: Norms and Identity in World Politics, �34 I. „Zwrot kulturowy" w stosunkach miedzynarodowych reprodukujaętęe struktureę mieędzynarodowaę, a czasem nawet powodujaęjej transformacjęe . Cieszaęcy sięe dużzym zainteresowaniem od lat 90. X X wieku nurt badawczy, ktoóry potwierdził swojaę wartoósóc właósnie dzieęki wydarzeniom roku 1989, jest reprezentowany przez: Alexandra W e n d t a , Johna Gerarda Ruggie, Petera Katzensteina , Stefano Guzziniego, Marthęe Finnemore, Richarda Ashleya i Friedricha Kratochwila. Ten ostatni to zreszta w s p o ł r e d a k t o r t o m u The Return ofCulture and Identity in International Relations Theory , jednej z podstawowych prac politologicznych, próbujących ocenic role kultury w stosunkach miedzynarodowych; wymienia sie gotakzże, obok Nicholasa Onufa i Johna Meyera, jako przedstawiciela n u r t u kulturowego, jednego z trzech w ramach konstruktywiz¬ mu, wyodrebnionych ze wzgledu na sposoób k s z t a ł t o w a n i a interesoów, choóc funkcjonuja takzże inne podziały wedle odmiennych kryterióow . N u r t kulturo¬ wy przyjmuje, żze interesy sa rezultatem uwarunkowanó kulturowych, a za¬ korzenione w społecznoósci miedzynarodowej normy wpływaja na kolektywne wybory. Konstruktywisci to pierwsi teoretycy, tak daleko wychodzący w strone socjologii, ktoórej wspoółczesnym „ g u r u " jest Anthony Giddens. Idac w óslady socjologóow, badaja wielkie zbiorowe procesy społeczne, nie zaós oderwane od zycia społecznego kwestie. Zajmuja sie relacjami „działający podmiot-struktura" (agency/structure) . Strukture rozumieja jako zespoł podzielanej wiedzy, intersubiektywnych znaczenó, któore kształtuja i motywuja podmioty, swoja uwage koncentruja zaós na strukturach kulturowych, twierdzac, żze uczestnicy systemu działaja, opierając sie na znaczeniach, ktore z kolei sa społecznie k o n s t r u o w a n e (tak jak kultura jest tworem społecznym, nigdy jednostko40 41 42 43 44 45 46 4 0 M . Barnett, op.cit., s. 307. 4 1 Za p r o g r a m o w y u z n a w a n y jest a r t y k u ł A l e x a n d r a W e n d t a , o p u b l i k o w a n y w 1992 ł a m a c h „ I n t e r n a t i o n a l O r g a n i z a t i o n " , p t . Anarchy is What States Make of It: the Social ofPower 4 2 gdyż na Construction Politics. Jak zwraca uwage A . W o j c i u k , P. Katzenstein nie jest z a d e k l a r o w a n y m k o n s t r u k t y w i s t a , optuje za podejsciem p r o b l e m o w y m , eklektycznym, wybierającym do rozwiazania k o n k r e t n e g o p r o b l e m u najbardziej adekwatne narzęedzie. Jednak korzysta o n z w i e l u m e t o d z a p r o p o n o w a n y c h przez k o n s t r u k t y w i s t o ó w i z tego wzgleędu przedstawiciela tej s z k o ł y . A . W o j c i u k , Dylemat potęgi. Praktyczna uznaje sięe g o r o ó w n i e ż z teoria stosunków za migdzynaro- dowych, W y d a w n i c t w a U n i w e r s y t e t u Warszawskiego, W a r s z a w a 2010, s. 200. 4 3 Y . Lapid, F. K r a t o c h w i l (red.), op cit. 4 4 Z o b . J. C z a p u t o w i c z , op.cit., s. 304. 4 5 O p r o b l e m a c h z właósciwym t ł u m a c z e n i e m na jeęzyk p o l s k i tych sformułowanó: A . W o j c i u k , Dylemat potegi... , op.cit., s. 203. A u t o r k a przytacza j e d n a k definicje zob. „podmiotu" i „ s t r u k t u r y " , wskazujaęc, żze działajaęcy p o d m i o t t o a u t o n o m i c z n y uczestnik interakcji, s t r u k t u r a zaós jest z e s p o ł e m i n s t y t u c j i i podzielanych przez l u d z i znaczenó, któore tworzaę k o n t e k s t tych działanó w ó s r o d o w i s k u mięedzynarodowym. Oddziaływania majaę d w u s t r o n n y charakter: zaroówno p o d m i o t (jednostka, panóstwo, n i e p a n ó s t w o w y a k t o r stosunkoów m i ę e d z y n a r o d o w y c h ) , jak i s t r u k t u r a systemu m i e ę d z y n a r o d o w e g o majaę możzliwoósóc k s z t a ł t o w a n i a sieę wzajemnie. Ibidem. 4 6 A . W o j c i u k , Dylemat potegi... , op.cit., s. 204. �35 2. Zagadnienie kultury w teorii stosunkoów mieędzynarodowych w y m ) . Co wazżne w tych wzajemnych oddziaływaniach: z jednej strony, idee itozżsamoósci s a ę k o n s t r u o w a n e s p o ł e c z n i e , z drugiej z a ó s , g d y s i ę e j u ż z ukonstytuujaę, majaę w p ł y w na zżycie mieędzynarodowe. Ciekawym p r z y k ł a d e m mozże t u byóc tworzenie narracji o wspoółczesnym zmierzchu Zachodu, któory usteępuje powoli miejsca wschodzaęcym potęegom azjatyckim, przede wszystkim C h i n o m : samo postrzeganie s c h y ł k u (tworzenie okreóslonego „ d y s k u r s u schyłkowego") mozże więec bardziej wpłynaęóc na rzeczywistaę zmianęe zachowanó panóstw nizż realna zmiana w ich zasobach materialnych . Istotnym w k ł a d e m wprowadzajaęcym kultureę do teorii stosunkoów mięedzynarodowych saęroówniezż stworzone w ramach konstruktywizmu koncepcje kultury społecznoósci mięedzynarodowej i kultury óswiatowej. Pojęecie kultury społecznoósci mięedzynarodowej wprowadził W i l l i a m Rees, odnoszaęc je do stopnia internalizacji norm mięedzynarodowych. W e d ł u g niego stopienó najnizższy zajmuje Hobbesowska kultura wrogoósci (panóstwa przestrzegajaę norm, poniewaz sa do tego przymuszone), stopieó wyżej zajmuje Locke'owska kultura rywalizacji (siła użzywana jest do realizacji swoich interesoów, nie zaós do zniszczenia przeciwnika), stopienó najwyżzszy odnosi sieę do Kantowskiej kultury przyjaózni, w ktoórej nie stosuje sięe s i ł y w r e l a c j a c h m i ę e d z y panóstwami (panóstwa akceptujaę normy, ponieważz l e ż z y t o w i c h i n t e r e s i e ) . Jak podsumowuje Jacek Czaputowicz: „swiat Mahatmy Gandhiego znacznie rożni sie od swiata Osamy bin Ladena, obowiaęzujaę w n i m bowiem inne n o r m y " . Wreszcie pojęecie kultury swiatowej zaproponowane przez szkołęe stanfordzkaę zajmuje sięe dyfuzjaę n o r m kulturowych mieędzy panstwami. Przedstawiciele tej szkoły uznajaę, żze zasadniczy w p ł y w na stosunki mieędzynarodowe majaę swiatowe modele organizacji społecznosci ludzkiej lansowane przez społecznosc akademickaę, srodowiska eksperckie i zawodowe oraz organizacje mieędzynarodowe. Instytucje te dostarczajaę gotowych scenariuszy działania, majaęcych byc odpowiedziaę na pytania o to, jak należzy zachowac sieę w danej sytuacji. Podobienstwo sposobow funkcjonowania, „odpowiadania" na pytania, zwiaęzane jest z tym, zże panstwa podlegajaę podobnym procesom zmiany, ktore sa warunkowane genetycznie, zas kod tej zmiany zapisany jest w „ D N A kultury swiatowej". Proces k o m u n i k o w a n i a w systemie k u l t u r y swiatowej jest jednoczesnie procesem wzajemnego legitymizowania sieę przez uczestnikow tego systemu: jednostek i panstw za posrednictwem zasady obywatelstwa, jednostek i organizacji mięedzynarodowych za pomocaę zasad praw człowieka. Komunikowanie mięedzy zrozżnicowanymi uczestnikami systemu, jak twierdzi Niklas Luhmann (wchodza tutaj w gre także aktorzy niepanstwowi), jest przy 47 4 8 49 50 4 7 Por. ibidem, s. 225. 4 8 Podajęe za: J. Czaputowicz, op.cit., s. 316. 4 9 Ibidem, s. 316 i 318. 5 0 J. B o l i , G . M . T h o m a s (red.), Constructing Organizations since 1875, Stanford University World Culture. Press, Stanford rekonstruujęe na p o d s t a w i e J. C z a p u t o w i c z , op.cit., s. 3 1 9 - 3 2 1 . International 1999. Nongovernmental Poglądy tej szkoły �36 I. „Zwrot kulturowy" w stosunkach miedzynarodowych t y m zalezżne od istnienia okreóslonej siatki znaczenó, wytyczanej przez czynniki kulturowe. Znaczenia przypisywane symbolom saę zrozumiałe jedynie w jej ramach. Co ważzne, nie chodzi t u o uniwersalne normy i wartoósci, ktoóre miałyby mieóc zasadniczy wpływ na kształtowanie sieę społecznoósci mięedzynarodowej, ale fakt, zżeto,cotęespołecznoósóc tworzy, to właósnie procesy i struktury komu¬ nikowania sieę w ramach funkcjonalnie zdefiniowanych systemóow. Społecznoósóc jest więec takim zbiorem systemóow, działajaęcych zgodnie z własnymi kodami, a nie na bazie jednolitych normatywnie fundamentóow. Takim systemem jest np. prawo, dla ktorego kodem jest legalnosc/nielegalnosc, z kolei terytorialnosc obowi^zywaóc bęedzie w systemie prawa i polityki, nie zaós w systemie e k o n o m i i . 51 Przedstawiajaęc dorobek konstruktywistoów w dziedzinie badania r o l i wartoósci i tozżsamoósci w stosunkach mieędzynarodowych, nie możzna jednak pominaęóc koncepcji neoliberalnej, ktoóra zyskała wspoółczeósnie ogromny roz¬ głos, a odnosi sięe bezpoósrednio do sfery wartoósci kształtowanych kulturowo właósnie, a mianowicie soft power w ujeęciu Josepha Nye'a. Soft power (mięekka siła), czyli „druga twarz" hard power, opiera sięe na atrakcyjnych ideach lub na umiejęetnym zbudowaniu takiego projektu politycz¬ nego, któory beędzie zgodny z interesami i daęzżeniami innych uczestnikóow; zdolnoósóc k s z t a ł t o w a n i a preferencji tych uczestnikoów wiaężze sieę zaós z trudnymi do uchwycenia zasobami potegi (power), j a k i m i sa k u l t u r a , ideologia i instytucje . M i m o żze cele zaroówno siły hard, jak i soft saę tozżsame, to osiaęga sieę je odmiennymi metodami. Soft power stosuje racjonalnaęperswazjeę i delikatnaę manipulacjęe, podczas gdy hard power użzywa groóózb, wymusza posłuszenóstwo, walczy o efekty. Co jednak istotne, obie saę od siebie zalezżne: sukces materialny czyni kultureę i ideologieę atrakcyjnymi, gdy tymczasem porażzki militarne i eko¬ nomiczne wywołujaę kryzys dumnej ze swojej potęegi tożzsamoósci, t y m samym odbierajaęc mozżliwoósóc „przyciaęgania" innych. Soft power jest roówniezż konieczna, by podbióc „serca i umysły" ludnoósci cywilnej (np. tej w Iraku i Afganistanie), ktoóra w przeciwnym razie mozże stanaęóc po stronie terrorystoów (róowniezż wyposazżonych i uzżywajaęcych swojej hard i soft power ). Nye uwazża, zże soft power opiera sieę głoównie na trzech rodzajach zasoboów: kulturze (elementach, ktoóre saę atrakcyjne dla innych), wartoósciach politycznych (jeósli panóstwo działa w zgodzie z n i m i i w kraju, i za granicaę) oraz polityce zagranicznej (jeósli uznawana jest za słusznaę i moralnie wartoósciowaę). 52 53 Koncepcja ta (choóc p r z y w o ł a n a w t y m miejscu jedynie sygnalnie), obok realistycznej wizji zderzenia cywilizacji i konstruktywistycznych koncepcji kultury społecznoósci mieędzynarodowej i kultury óswiatowej, przesaędza o zasad- 5 1 5 2 Ibidem. Z o b . J. Nye, op.cit. Opis koncepcji N y e ' a w kontekóscie k a t e g o r i i power w : A . W o j c i u k , Dylemat potęgi..., 5 3 op.cit., s. 1 0 4 - 1 1 6 . Z w r a c a na t o uwageę realista Z b i g n i e w Brzezinóski w : Z . Brzezinóski, Second Chance. Three Presidents and the Crisis of American Superpower, A . W o j c i u k , Dylemat potegi... , op.cit., s. 107. Basic Books, N e w Y o r k 2007, s. 147, za: �37 3. Wyzwania metodologiczne nosci stwierdzenia, że zwrot kulturowy objał również teorię stosunkow między¬ narodowych. 3. Wyzwania metodologiczne Zasadniczy problem, ktory pojawia sieę przy analizie obecnosci kultury w bada¬ niach nad stosunkami mieędzynarodowymi, dotyczy wyzwan metodologicznych. Co znamienne, dostrzezżenie problemu doboru własciwej metodologii dla opisu w s p o ł c z e s n e g o swiata pojawia sięe, co prawda, w naukach politycznych , ale propozycje jego rozwiaęzania tworzone saę w naukach kulturoznawczych. To własnie z grona badaczy-kulturoznawcow - paradoksalnie, bo przeciezż kultura i jej „ p r o d u k t y " saę osiaę ich badan - wychodzi refleksja o potrzebie przyjeęcia perspektywy komparatystycznej w sensie „nie-klasycznym", a wieęc uwzgleędniajaęcym szeroko dorobek innych nauk (w t y m politologii i ekonom i i ) . Niektorzy autorzy twierdzaę wreęcz, żze doszło do wykształcenia sieę komparatystyki kulturoznawczej, w ktorej korzysta sieę z narzeędzi wypracowa¬ nych w ramach antropologii/etnologii, socjologii, psychologii, literaturoznaws t w a . Nieobce srodowisku badaczy-kulturoznawcow jest jednak rownoczesne poczucie zagrozżenia w sytuacji, w ktorej badacze innych dyscyplin starajaę sieę wykorzystywac „ich" narzeędzie badawcze: pojęecie kultury. Probujaęc eksplorowac nowe pola badan, nie-antropologicznych badaczy („nielegitymizujaęcych sieę formalnym w y k s z t a ł c e n i e m antropologicznym") oskarzżajaę niekiedy o „inte¬ lektualne k ł u s o w n i c t w o " baęd z „intelektualnaę n o n s z a l a n c j ę e " . M i m o t o 54 5 5 56 5 7 5 4 Zob. T. Ł o s - N o w a k , interparadygmatycznej, Wyjasniac czy interpretować:: dylematy i wyzwania czwartej debaty „ S t o s u n k i M i ę d z y n a r o d o w e - I n t e r n a t i o n a l R e l a t i o n s " 2009, t . 39, n r 1-2, s. 3 8 - 4 6 . M . S u ł e k , op.cit., s. 3 7 - 3 8 . T a k ż e M . F . G a w r y c k i , o p i s u j ą c m e t o d o l o g i ę s t u d i o w regionalnych i dostrzegajaęc „ o p o r " n a u k i o stosunkach m i ę e d z y n a r o d o w y c h w przyjeęciu n p . p e r s p e k t y w y p o s t k o l o n i a l n e j , p r o p o n u j e zaczerpnięecie o d area studies: i n t e r d y s c y p l i n a r n o s c i , wrazżliwo sci na „ I n n e g o " , p r o w a d z e n i a badan komparatystycznych na szerokaę skaleę. Z o b . M . F . G a w r y c k i , Kryzys studiów regionalnych (area studies) i próby jego przezwyciężenia, „Stosunki M i ę e d z y n a r o d o w e - I n t e r n a t i o n a l Relations" 2 0 0 9 , t. 40, nr 3 - 4 , s. 6 5 - 6 6 . 5 5 Dotychczas stosowane w naukach p o l i t y c z n y c h badania p o d s t a w o w e typy analizy: analizęe p r z y p a d k o w , systematyczne porownawcze oferujaętrzy p o r o w n a n i e okreslonej liczby p r z y p a d k o w oraz globalnaęanalizęe statystycznaę. Wyjscie p o n a d metodologieę okreslonej dziedziny dotyczy w ł a s c i w i e wyłaęcznie tego, czy u z n a m y okreslony p r z e d m i o t badania za „ p a n s t w o podobny" (i w t e d y stosujemy m e t o d y służzaęce do badania p o l i t y k i w ramach, wewnaętrz p a n s t w a ) , czy t e ż za t w o r p o n a d p a n s t w o w y ( i w t e d y stosujemy m e t o d y s ł u z ^ c e badaniu sto­ s u n k o w m i e d z y n a r o d o w y c h ) . Za: J. Czaputowicz, op.cit., s. 3 6 0 - 3 6 1 . Z a k w e s t i o n o w a n i e zasadnosci rozdzielania tych d w o c h sfer w badaniach p o l i t o l o g i c z n y c h , p r z y głęebokich zależznosciach sfery wewnęetrznej i zewnęetrznej w e w s p o ł c z e s n y m swiecie, jest k r o k i e m naprzod, ale zdecy¬ ż dowanie niewystarczajaęcym, gdyz nie wykracza poza obszar samych n a u k p o l i t y c z n y c h . 5 6 A . F . Kola, Nie-klasyczna komparatystyka. W stronęe nowego paradygmatu, „Teksty Drugie" 2 0 0 8 , n r 1-2, s. 60. 5 7 C y t . za: J. K o w a l e w s k i , W . Piasek, Wprowadzenie, Antropologizowanie humanistyki. [ w : ] J. K o w a l e w s k i , W . Piasek (red.), Zjawisko - proces - perspektywy, W a r m i n s k o - M a z u r s k i e g o w O l s z t y n i e , O l s z t y n 2 0 0 9 , s. 9. Instytut Filozofii Uniwersytetu �38 I. „Zwrot kulturowy" w stosunkach miedzynarodowych p r z e w a g e ę w ó s r o d o w i s k u kulturoznawcoów zdajaę sieę jednak zdobywaóc głosy przypominajaęce, iżz granice dyscyplin humanistycznych saę jedynie u m o w n y m i liniami demarkacyjnymi, rozciaęgnieętymi ponad wspoólnym w istocie terytorium poznawczym, j a k i m saę człowiek i óswiat wytworzonej przezenó k u l t u r y . Taki model interdyscyplinarnoósci, uprawiany przez badacza z jakiejkolwiek dziedziny, nastręecza wiele problemóow . Dotyczaę one nie tylko ograniczenó samego badacza, ale roównieżz ósrodowiska badawczego, w ktoórym badacz funkcjonuje. Relacjonujaęc poglaędy Paula Karla Feyerabenda, filozofa z London School o f Economics, autora głoósnej ksiaężzki Against Method z 1975 roku, Jóozef Z ycinóski pisze: „ W micie, podobnie jak w nauce, centralne idee traktowane saę jako nienaruszalne sacrum - tabu. Cała społecznoósóc kultywujaęca m i t troszczy sieę 0 ochronęe tabu. W teoriach naukowych, m i m o pozoroów otwarcia na testy 1 krytycyzm, reakcje o charakterze tabu należzaę do bardzo czeęstych. Krytycyzm jest na ogóoł dopuszczalny w celu wprowadzenia niewielkich modyfikacji, ale nie w celu naruszenia sacrum t e o r i i " . Piszaę o t y m takżze Jacek Kowalewski, Wojciech Piasek i Marta S liwa: „(... ) naturalistyczny sposóob traktowania podziałoów dyscyplinowych staje sieę częesto ózróodłem dotkliwych represji. Ci, ktoórzy w swych weędróowkach intelektualnych proóbujaę bez wiz i paszportoów pokonaóc istniejaęce granice, saę dyscyplinujaęco upominani, a przekroczywszy je m i m o wszystko - naznaczeni pieętnem obcoósci, zasilajaę grono intelektualnych apatrydoów" . Na szczęeóscie dotychczasowi „właósciciele kultury" w obliczu renesansu tego zagadnienia piszaętakżze: „Kiedy kultura jest wszeędzie, a my jako antropolodzy chcemy nadal myósleóc,zże nalezży ona w szczegoólny sposoób do nas, nie nalezży popadaóc w samozadowolenie. Możze sięe tezż tak zdarzyóc,zżebęedziemy musieli 58 59 ż 60 ó 61 5 8 J. K o w a l e w s k i , ó W . Piasek, M . S liwa, Wprowadzenie, [ w : ] J. K o w a l e w s k i , W . Piasek, ó M . Sliwa (red.), Granice dyscyplinarne w humanistyce, I n s t y t u t F i l o z o f i i U n i w e r s y t e t u W a r m i n ó s k o -Mazurskiego w Olsztynie, O l s z t y n 2 0 0 6 , s. 5. 5 9 Jak zauwazża A d a m Kola, p r o b l e m y te dotyczaę „ o p o r u i n s t y t u c j i " : faktu pisania prac na stopnie n a u k o w e oraz nadawania t y t u ł o w n a u k o w y c h (opieraja się na klasycznych p o d z i a ł a c h d y s c y p l i n a r n y c h ) ; finansowania b a d a ó n a u k o w y c h ; instytucjonalnego p o d z i a ł u w ramach j e d n o s t e k badawczych. K o l a p r z y w o ł u j e jeszcze t r z y postacie, któorych poglaędy p o t w i e r d z a j a ę i n s t y t u c j o n a l n e trudnoósci w r e a l i z o w a n i u p o s t u l a t u i n t e r d y s c y p l i n a r n o ó s c i : M i c h e l a Foucaulta, piszaęcego o m o c y i trwałoósci t a k i c h i n s t y t u c j i „ w y k l u c z a n i a i zamykania", Richarda Rorty'ego, któory s t w i e r d z i ł , żze z m i a n a „ s ł o w n i k a " (badawczego) w y w o ł u j e niechęeóc, gdyzż „ o p i s a n i e n o w o czeęsto upokarza", oraz A n d r z e j a Z y b e r t o w i c z a , któory piszaęc o w p r o w a d z a n i u na kon¬ kurencyjnej hipotezy, zauwazża, iżz w y m a g a to „ s w o i s t e g o Gestalt switch ( z w r o t p o s t a w y - H.S.), t j . radykalnej p r z e b u d o w y zastanego obrazu óswiata i zwiaęzanych z n i m p r a k t y k s p o ł e c z n y c h , i t o czasem p r a k t y k nie t y l k o m e t o d o l o g i c z n y c h , interpretacyjnych, legitymizujaęcych badania, ale i n a w e t ósciósle p o l i t y c z n y c h " . A . F . Kola, 6 0 J. Z y c i n s k i , Współczesne nihilizmu K.P. Feyerabenda, 6 1 ó J. K o w a l e w s k i , op.cit.,s.60in. tendencje w filozofii nauki. Od maksymalizmu Koła Wiedeióskiego do „ Z a g a d n i e n i a filozoficzne w nauce" 1 9 7 8 / 7 9 , n r 1, s. 77. ó W . Piasek, M . S liwa, Wprowadzenie, M . S liwa (red.), op.cit., s. 6. [ w : ] J. K o w a l e w s k i , W . Piasek, �39 3. Wyzwania metodologiczne czasem wezwac na pomoc przyjacioł z innych dyscyplin naukowych, aby moc nadal budowac uporzaędkowane zrozumienie tego, w jaki sposob kultura funkcjonuje i gdzie sieę własciwie zaczyna i konczy" . Powstaje jednak dla badaczy wzywanych na pomoc z dziedziny politologii i s t o s u n k o w m i e ę d z y n a r o d o w y c h pytanie: czy każzdorazowe poszukiwanie w kulturze czynnika ułatwiajaęcego analizęe stosunkow mieędzynarodowych nie grozi jej instrumentalizacjaę, ktorej szczegolnaę odmianaę możze byc polityzacja k u l t u r y ? Jak znalezc złoty srodek w badaniu w p ł y w u kultury bez jednoczes¬ nego jej absolutyzowania? Wydaje sięe, zże trudno uciec od p o s ł u g i w a n i a sieę zbiorczo p e w n y m i pojeęciami dla zrozumienia procesow zachodzaęcych w makroskali. Z jednej strony, punktem wyjscia do podejmowanych zabiegow badania kultur i cywi¬ lizacji jako całosci nie mozże byc zdefiniowanie ich raz na zawsze - nieodwra¬ calne „zesencjalizowanie" i „zmuzeologizowanie". Z drugiej natomiast, badania komparatystyczne ze swej natury muszaę wzniesc sieę na pewien poziom wspolnego mianownika, aby mozżliwe było jakiekolwiek porownanie przedmio¬ t u badan. Jak zauwazża Richard Handler, „narzęedzia teoretyczne, ktorych użzywamy, czynią roznicę - wpływaja na nasz wybor pytan, nasz wybor dostepnych «danych» («dowodow»), wpływaja; na nasz styl narracji i , wreszcie, kształtuje historie, ktore opowiadamy. Ale bez takich «narzedzi» opowiedzenie jakiejkol¬ wiek historii nie byłoby możzliwe" . Wniosek ten znany jest wspoółczesnym teoretykom nauki. Nawet przywoływani na poczaętku niniejszych rozważzanó Thomas K u h n czy Imre Lakatos zgadzali sięe, zże jakiekolwiek w y n i k i obserwacji mogaę zostaóc zdobyte i zinterpretowane tylko o tyle, o ile uprzednio przyjmie sieę teorie naukowe. K u h n zwracał nawet uwageę na to, żze odrzucanie dotychczas obowiaęzujaęcych teorii odbywa sieę nie w zwiaęzku z ich konfliktem z doóswiadczeniem, ale w zwiaęzku z tym, zże pojawiajaęsieę nowe, bardziej atrakcyjne teorie, majaęce wieększe walory formalne czy zawartoósóc treósciowaę . Oznacza to iluzjeę wartoósci doóswiadczenia, któoraę Joseph Agassi p o d s u m o w a ł : „Rzadkim zjawis¬ kiem w nauce saę sytuacje, w ktoórych doóswiadczenie odgrywałoby decydujaęcaę roleę" . Odnosi sieę to takzże do sytuacji badacza stosunkóow mięedzynarodowych, ktoóry musi sięe zmierzyóc z wyzwaniem doóswiadczenia zapoósredniczonego od wielu badaczy z roózżnych dyscyplin. Postulat interdyscyplinarnoósci ma t u takzże swóoj bardziej bolesny wymiar: odchodzi sięe od „czystej metody", przyjmujaęc okreóslonaę postawęe - z gruntu antydogmatycznaę i eklektycznaę. 62 63 64 65 66 6 2 U . Hannerz, op.cit., s. 69. 6 3 Por. p u n k t 8. 6 4 R. H a n d l e r , Cultural Theory in History Today, „ T h e A m e r i c a n H i s t o r i c a l R e v i e w " g r u d z i e ó 2 0 0 2 , t . 107, n r 5, s. 1520. 6 5 6 6 ż J. Z ycinóski, op.cit., s. 73. Za: J. Z y c i ó s k i , op cit., s. 7 1 . �40 I. „Zwrot kulturowy" w stosunkach miedzynarodowych Grzegorz Godlewski celnie charakteryzuje wyzwania takiej postawy: „Skoro sprawaę najważzniejszaę jest t u wszechstronnoósóc, całoósciowoósóc i jednoczeósnie efektywnoósóc poznania, to kwestia spóojnoósci i integralnoósci podejóscia teoretycz¬ nego schodzi na dalszy plan. Ogarniajaęc zjawiska z roóżznych stron, proóbujaęc docieraóc do wszystkich ważznych ich wymiaroów, sięega sięe do wszelkich dosteępnych sposoboów, nie zwazżajaęc na ich szczegóołowe uzasadnienia i proweniencje, a tylko - na skutecznoósóc. Rzeczywistoósóc kultury okazuje sięe na tyle rozległa i wewneętrznie zróożznicowana, żze wymaga wspóołpracy rozmaitych orientacji i me¬ tod, traktowanych tradycyjnie jako rozłaęczne czy nawet konkurencyjne. Ta otwarta formuła badawcza - kontynuuje Grzegorz Godlewski - ma, rzecz jasna, swoje koszty. Przede wszystkim nie daje takiego poczucia bezpieczenóstwa, jakiego dostarcza oparcie sie na stabilnym paradygmacie. Ład poznawczy nie jest t u niczym gotowym, zagwarantowanym przez autorytet dyscypliny, przez ustalenia tej czy innej doktryny w niej obowiaęzujaęcej. Badacz nie mozże koncentrowaóc sieę jedynie na bezpoósrednio go interesujaęcych zadaniach szczegółowych, majac «za plecami» kanon rozstrzygnięc podstawowych, które u p e ł n o m o c n i a ł y b y go do podejmowania działanó. M u s i braóc odpowiedzialnoósóc za całoósóc - co nie znaczy, zże skazany jest na konstruowanie jej za kazżdym razem od nowa. Ma do dyspozycji pewne całosciowe modele badanej rzeczywistosci, sa to jednak modele z zasady otwarte, poddaja ce sie p r z e k s z t a ł c e n i o m w odpowiedzi na nowe odkrycia. Odpowiedzialnoósóc badacza - podsumowuje autor - polega t u na cia głym kontrolowaniu przyjetych załozżenó i gotowoósci do ich modyfikowania. To zobowiązanie wykracza poza powinnosci dyktowane przez nauke «normalna», możze nawet - o ile miałoby byóc w y p e ł n i a n e w całoósci i na każzdym kroku wykracza poza możzliwoósci jakiegokolwiek konkretnego badacza. Ale przyjecie takiej formuły poznawczej wydaje sie koniecznoóscia . Przyóspieszaja c wciazż tempo, w j a k i m pojawiaja sie i nastepuja po sobie kolejne zwroty naukowe - nie tylko w sferze nauk o kulturze - prowadzi bowiem, powtóorze, do zakwes¬ tionowania dotychczasowego rozumienia roli paradygmatóow w tworzeniu porzadku n a u k i " . 67 4. Pojęcie „zwrotu kulturowego" W naukach humanistycznych pojecie „ z w r o t u " zaczeło pojawiaóc sie na gruncie historii, filozofii, literaturoznawstwa, socjologii, antropologii w celu okreóslenia obecnoósci nowych idei, aplikowalnych na wielu roózżnych płaszczyznach huma¬ nistyki, a zmieniaja cych dotychczasowy sposoób ich badania . Nieuchronnie 68 6 7 G. G o d l e w s k i , Luneta i radar: o dwoch strategiach badan kulturoznawczych, [ w : ] W . J . Burszta, M . Januszkiewicz (red.), op.cit., s. 5 6 - 5 7 . 6 8 D o i n n y c h „zwrotoów" z d i a g n o z o w a n y c h w róozżnych obszarach n a u k h u m a n i s t y c z n y c h należzaę m . i n . : „ z w r o t k u rzeczom", „ z w r o t k u materialnoósci", „ z w r o t k u sprawczoósci", „ z w r o t p e r f o r m a t y w n y " , „ z w r o t w i z u a l n y " , „ z w r o t archiwistyczny", „ z w r o t l i n g w i s t y c z n y " . W wyżzej �41 4. Pojęcie „zwrotu kulturowego" pojawia sieę w t y m miejscu pytanie o relacje mieędzy pojęeciami „zwrot" i „paradygmat" . Zauważzyóc nalezży, zże czeęsto pojęecia te uzżywane saę zamiennie , jednak uprawnienie do takiego zroównania pojeęciowego powinno byóc rozpatrywane na gruncie poszczegóolnych dziedzin nauki. Do tej pory pojęecie „ z w r o t u " było bardzo rzadko uzżywane na okreóslenie przemian w badaniach nad stosunkami mięedzynarodowymi. Na gruncie s t o s u n k ó o w m i ę e d z y n a r o d o w y c h prawdopodobnie po raz pierwszy z o s t a ł o p r z y w o ł a n e w czasie tzw. trzeciej debaty mieędzyparadygmatycznej z lat 70. i pierwszej połowy lat 80. X X wieku jako „zwrot komunikacyjny" (communicative turn) , inspirowany zwłaszcza pracami Karla W . Deutscha, twóorcy transakcjonizmu w teorii stosunkoów mięedzynarodowych . 69 70 71 72 Badacze stosunkoów mięedzynarodowych sytuujaę „zwrot komunikacyjny" jako konsekwencjęe „zwrotu lingwistycznego" w teorii stosunkoów mieędzynarodowych, ktoóry z kolei wprowadził do tej dyscypliny zupełnie nowy słownik pojęeciowy. Pojeęcia, takie jak: intersubiektywnoósóc, konwencja, dyskurs, akt mowy, akt retoryczny czy komunikacja, miały zwroócióc uwagęe na fakt, zże poszukiwania prawdy, weryfikowanie, falsyfikowanie, saę procesami społeczny¬ m i zachodzaęcymi w okreóslonym - społecznym - kontekóscie. Jeósli kontekst ulega zmianie, jeósli zmieniajaę sięe znaczenia nadawane s ł o w o m , roównieżz warunki, w ktoórych dochodzi do formułowania okreóslonych prawd, podlegajaę zmianie. „Zwrot lingwistyczny" zwraca wieęc uwageę na fakt, zżejęezyk jest podstawaęnaszej wiedzy, a znaczenia słoów i czynóowsaę definiowane w procesie komunikacji. Uprawianie nauki staje sieę w ten sposóob graęjeęzykowaę. Autorzy zwracajaę roówniezż uwagęe, zże „zwrot komunikacyjny" nie jest czymós obcym, nowym w nauce o stosunkach mięedzynarodowych, ale konsekwencjaę, wypadkowaęwielu w s p o m n i a n y c h n a u k a c h h u m a n i s t y c z n y c h cultural turn z a i s t n i a ł duzżo wczeósniej niżz w badaniach nad s t o s u n k a m i m i ę e d z y n a r o d o w y m i . 6 9 Pojęecie w p r o w a d z o n e do n a u k i w pracy T h . K u h n a , Struktura rewolucji naukowych, PWN, W a r s z a w a 1965. 7 0 E. D o m a ó s k a , Zwrot performatywny we współczesnej humanistyce, „ T e k s t y D r u g i e " 2007, n r 5, s. 50 czy A . F . Kola, op.cit. W nauce o stosunkach m i e ę d z y n a r o d o w y c h pojeęcie „para¬ d y g m a t u " uzżywane jest z k o l e i czeęsto z a m i e n n i e z pojęeciem „ k o n c e p c j a " , „ t e o r i a " czy wręecz „ p r z e k o n a n i e " . Z o b . np. B. Balcerowicz, Teorie... , op.cit., s. 469. Przydatne rozróozżnienie t y c h dwóoch pojęeóc odnaleózóc mozżna w podreęczniku J. Czaputowicza, op.cit., s. 4 0 - 4 3 , któory wskazuje, ż z e w ó s w i e t l e poglaędoów K u h n a , wspóołwysteępowanie teoretycznych stanowisk, charakterys¬ tyczne dla n a u k s p o ł e c z n y c h , w t y m dla n a u k i o stosunkach m i e ę d z y n a r o d o w y c h , jest d o w o d e m na p r z e d p a r a d y g m a t y c z n a ę fazęe r o z w o j u n a u k i . 7 1 M . A l b e r t , O. Kessler, S. Stetter, On order and conflict: International Relations and the 'communicative turn', „ R e v i e w o f I n t e r n a t i o n a l Studies" 2 0 0 8 , n r 34, s. 4 3 - 6 7 . 7 2 K . W . D e u t s c h , The Analysis K . W . D e u t s c h , Nationalism and ofInternational Social Relations, Communication, Prentice-Hall, N e w Yersey 1 9 7 1 ; M I T Press, C a m b r i d g e 1966; K.W. D e u t s c h , The Nerves of Government: Models of Political Communication and Control, T h e Free Press, N e w Y o r k 1969. Opis z a ł o ż e ó t r a n s a k c j o n i z m u Deutscha: J. C z a p u t o w i c z , op.cit., s. 1 2 2 - 1 2 4 . �42 I. „Zwrot kulturowy" w stosunkach miedzynarodowych dobrze ugruntowanych tradycji teoretycznych. Podobne stwierdzenie mozżna by odnieósóc do kwestii „ z w r o t u kulturowego", ktoóry co prawda pod taę nazwaę nie wysteępuje jeszcze powszechnie w analizach politologicznych, jednak jako pojeęcie posłuzżyłby do zebrania i uwypuklenia tych wszystkich perspektyw badawczych, ktoóre z kultury czyniaę podstawowy element rozważzanó. Najprawdopodobniej pierwszymi zastosowaniami pojęecia „ z w r o t u kulturo¬ wego" dla obszaru badanó roli kultury w stosunkach mieędzynarodowych (w szczegóolnym obszarze teorii i praktyki wspoółczesnych wojen) były artykuły Patricka Portera (Good Anthropology, Bad History: The Cultural Turn in Studying War z 2007), Dereka Gregory'ego ('The Rush to the Intimate'. Counterinsurgency and the Cultural Turn in Late Modern War z 2008) oraz Hugh Gustersona (The Cultural Turn in the War on Terror opublikowanej w 2010). 73 74 75 W polskiej literaturze przedmiotu pojeęcie „ z w r o t u kulturowego" pojawiło sie również niedawno w publikacji Antropologizowanie humanistyki. Zjawisko proces - perspektywy pod redakcja Jacka Kowalewskiego i Wojciecha Piaska ( 2 0 0 9 ) . Redaktorzy piszaę we wprowadzeniu: „ W ostatnich dekadach dwudziestego wieku mozżna było obserwowaóc narastajaęcy proces «kulturyzacji» dyskursu humanistyki. Pojeęcie «kulturyzacji» humanistyki, któore w aktualnym kontekóscie intelektualnym dla niektóorych czytelnikóow mozże brzmieóc paradok¬ salnie, trafnie opisuje zmiany zachodzaęce zwłaszcza w tych dziedzinach nauk o człowieku, ktoórych u d z i a ł e m było doóswiadczenie długotrwałej dominacji obiektywistycznych perspektyw badawczych wzorowanych na naukach przy¬ rodniczych. Humanistyczny «zwrot kulturowy», ktorego t r y u m f w wielu dyscyp¬ linach, przynajmniej w sferze ogłaszanych manifestóow, obserwowaóc mozżna było co najmniej od wczesnych lat 80., nie stracił swej żzywotnoósci i znaczenia takzże dzisiaj. Obserwowane ostatnio wysiłki wyeliminowania z centrum dyskursu humanistyki pojeęcia kultury zdajaę sieę skazane na niepowodzenie i stanowiaęco najwyzżej rodzaj mniej lub bardziej zajmujaęcych próob redefinicji problemowej w ramach granic spopularyzowanej w ostatnich latach kategorii badawczej. O trwałoósci «kulturowego» paradygmatu badanó humanistycznych óswiadczyóc możze choócby fakt nieustannego objawiania sieę nowych jego zwolennikóow, podejmowania próob adaptowania tej perspektywy do lokalnie postrzeganych dziedzin zajmujaęcych sięe badaniem ludzkich rzeczywistoósci. Jest tak zwłaszcza w kreęgach naszej rodzimej nauki. W tej lokalnie ukierunkowanej perspektywie 76 7 3 P. Porter, Good Anthropology, Bad History: The Cultural Turn in Studying War, „ P a r a m e t e r s " 2007, nr 3 7 ( 2 ) . 7 4 D . Gregory, 'The Rush to the Intimate'. Counterinsurgency and the Cultural War, „ R a d i c a l P h i l o s o p h y " lipiec-sierpienó 2008, nr 7 5 H . Gusterson, The Cultural Anthropology Turn and Global Counterinsurgency, in the War Turn in Late Modern [ w : ] J.D. K e l l y et al. (red.), 150. on Terror, T h e U n i v e r s i t y o f Chicago Press, C h i c a g o - L o n d o n 2010, s. 279 i n . 7 6 J. K o w a l e w s k i , perspektywy, 2009. W . Piasek (red.), Antropologizowanie humanistyki. Zjawisko - proces - I n s t y t u t F i l o z o f i i U n i w e r s y t e t u W a r m i ó n s k o - M a z u r s k i e g o w Olsztynie, O l s z t y n �43 4. Pojęcie „zwrotu kulturowego" proces «kulturyzacji» humanistyki nie nalezży do jej przeszłoósci. M i m o zże legitymuje sięe on głeębokaę historiaę i rozbudowanaę genealogiaę, w wielu ósrodowiskach budzi zżywe zainteresowanie" . Do nowego ósrodowiska, w ktoórym proces „kulturyzacji" zaczyna budzióc zainteresowanie, należzaę dzisiaj badacze stosunkóow mieędzynarodowych i nauk politycznych. Jednak w tych dziedzinach czeęósciej niżz „ z w r o t kulturowy" stosowane jest pojeęcie „ p a r a d y g m a t u " , w t y m „ p a r a d y g m a t u cywilizacyjnego" lub „ p a r a d y g m a t u k u l t u r o w e g o " , opierajaęcego sieę na załozżeniu, zże tworzaęcy sieę ład mieędzynarodowy determinowany jest przez sprzecznoósci cywilizacyjne, a więec konflikty starego typu zostanaę zastaępione konfliktami, ktoórych ózróodłem beędaęroózżnice k u l t u r o w e . Pojęecie „ p a r a d y g m a t u cywilizacyjnego" jest obciaężzone zastrzeżzeniem, zwiaęzanym z naduzżywaniem samego pojeęcia „ p a r a d y g m a t u " w nauce o stosun¬ kach mieędzynarodowych. Dyskutujaęcy w ramach w w . debaty mieędzyparadygmatycznej badacze stosunkóow mieędzynarodowych musieli byóc zresztaęóswiadomi naduzżycia tego terminu, gdyzż głóownym p r z e s ł a n i e m tej debaty było uznanie, zże wszystkie istniejaęce teorie przyczyniajaę sieę do rozwoju stosunkoów mieędzynarodowych, nie chodzi więec w niej o zwycięestwo jednego paradygmatu, któory zdeprecjonowałby istnienie wszystkich dotychczasowych (tak jak to tymczasem przedstawiał K u h n ) . Z w r a c a j a ę n a to takzże uwagęe Patrick Thaddeus Jackson oraz Daniel H . N e x o n . W 2009 roku zaprezentowali koncepcję podwazajacą dotych¬ czasowe p o s ł u g i w a n i e sięe w stosunkach mieędzynarodowych Kuhnowskim pojęeciem „ p a r a d y g m a t u " (któore notabene sam Kuhn stosował w swojej pracy Struktura rewolucji naukowych w 21 odmiennych znaczeniach ) lub Lakatowskim 77 78 79 80 81 8 2 83 84 7 7 J. K o w a l e w s k i , W . Piasek, Wprowadzenie, [ w : ] J. K o w a l e w s k i , W . Piasek (red.), op.cit., s. 7. 7 8 Z o b . np. T. Łoós-Nowak, op.cit. 7 9 Por. G. M i c h a ł o w s k a , Porzaędek mięedzynarodowy [w:] R. Kuzniar w perspektywie (red.), Porzaędek..., paradygmatu op.cit.; cywilizacyjnego, C.T. lipiec w perspektywie paradygmatu Szyjko, Interesy 2010, i sprzecznosci cywilizacyjnego, globalizacji http://stosunki-miedzynarodowe.pl (21.03.2011). 8 0 M . F . G a w r y c k i , Kultura Hollywoodzki film a stosunki a stosunki międzynarodowe, miedzynarodowe, [ w : ] M . F . G a w r y c k i , Uwikłane Wydawnictwa Uniwersytetu obrazy. Warszawskiego, W a r s z a w a 2 0 1 1 , s. 29 i n . A u t o r r o z u m i e pojęecie „ p a r a d y g m a t u k u l t u r o w e g o " nieco szerzej, wskazujaęc zaroówno na pozytywnaę, j a k i n e g a t y w n a ę rolęe, ktoóraę mozże odgrywaóc c z y n n i k k u l t u r o w y w stosunkach m i ę e d z y n a r o d o w y c h . 8 1 Z o b . C.T. Szyjko, op.cit. Wczeósniejszy „ p a r a d y g m a t z i m n o w o j e n n y " wyjaósniał istniejaęce k o n f l i k t y i napięecia w stosunkach m i ę e d z y n a r o d o w y c h sprzecznoósciami 8 2 8 3 ideologicznymi. J. Czaputowicz, op.cit., s. 170. P.T. Jackson, D . H . N e x o n , Paradigmatic Faults in International-Relations Theory, „ I n t e r n a ­ t i o n a l Studies Q u a r t e r l y " 2 0 0 9 , nr 53, s. 9 0 7 - 9 3 0 . A u t o r z y sa s w i a d o m i , ze s t w o r z o n a przez n i c h m a p a typóow idealnych możze mieóc charakter a m e r y k a n ó s k o c e n t r y c z n y i żze europejska mapa dyscypliny m o g ł a b y wygladac inaczej o d tej zaprezentowanej przez n i c h . 8 4 Criticism Por. M . M a s t e r m a n , The Naturę and the Growth ofKnowledge, of a Paradigm, [ w : ] I . Lakatos, A . Musgrave (red.), C a m b r i d g e U n i v e r s i t y Press, C a m b r i d g e 1970, s. 5 9 - 9 0 . �44 I. „Zwrot kulturowy" w stosunkach miedzynarodowych pojęciem programu b a d a ó , majacego byc proba znalezienia kompromisu miedzy postulatem falsyfikacjonizmu w nauce autorstwa Karla Poppera a teoriaę rewolucji naukowych Thomasa Kuhna. Propozycja zakłada odrzucenie obydwu wczeósniejszych sposoboów opisywania teorii stosunkóow mieędzynarodowych i stworzenie nowej metody opisu za pomoca relacji między „typami idealnymi", j a k i m i saę: realizm, liberalizm i konstruktywizm (w dwoóch odmianach: rea¬ listycznej i liberalnej). Zwracaja uwage na fakt w s p o ł w y s t ę p o w a n i a tych „typów idealnych" (okreslanych do tej pory b ł ę d n i e mianem „ p a r a d y g m a t ó w " ) , posłu¬ giwania sięe przez badaczy kazżdej z tych wielkich „szkoół" podobnym s ł o w n i k i e m pojeęciowym, brakiem prawdziwej wewneętrznej nieprzystawalnoósci stworzonych perspektyw badawczych, by mogły uzyskaóc miano nowych „paradygmatóow". Analiza relacji zachodzaęcych mieędzy „typami idealnymi" powinna koncentrowaóc sieę - wedle autoroów - na dwoóch wielkich zagadnieniach podejmowanych przez stosunki mieędzynarodowe, a wyrazżonych w pytaniach: „czy w ł a d z a mozże zostac oswojona?" oraz „czy anarchia jest przymusem parametrycznym?". W pierwszym pytaniu na dwoóch biegunach leżzaę załozżenia zwiaęzane z pytaniem o znaczenie władzy: na jednym saę realiósci, móowiaęcy o tym, zże power to ultima ratio w stosunkach mięedzynarodowych (dyskusja, któorej korzeni możzna szukaóc w Księciu Machiavellego), na drugim zas sytuuja się liberałowie, wierzacy w moc instytucji mięedzynarodowych i mieędzynarodowej wspóołpracy jako „węedzidła" dla nadmiernie w ich opinii uwypuklonej roli power w stosunkach mieędzynarodowych. W drugim pytaniu anarchia postrzegana jest jako rozpieęta mięedzy dwiema skrajnoósciami: albo jako „naturalnej koniecznoósci" porzaędku mieędzynarodowego, albo jako zbeędnego i niekoniecznego załozżenia, determinujaęcego fałszywie obraz stosunkóow mieędzynarodowych. Wnioski badawcze, które m o ż n a wysnuc z ich r o z w a z a ó , prowadza do tego, żze przyjęecie sformułowania „zwrot kulturowy" wydaje sieę bezpieczniejsze metodologicznie, gdyzż pozwala uniknaęóc zarzutu „nie-paradygmatycznoósci" w przyjeęciu jedynie filtru kulturowego dla analizowanej rzeczywistoósci mieędzynarodowej, co w istocie swojej nowym paradygmatem nie jest w klasycznym, Kuhnowskim sensie tego słowa (mimo zże w rozumieniu potocznym mozżna by te pojęcia uznac za niemal identyczne). Trudno bowiem p r z y j a ó , ż e włóczenie kultury do analizy stosunkoów mięedzynarodowych s p o w o d o w a ł o „rewolucjeę naukowaę" rozumianaę przecieżz przez Kuhna jako niekumulatywny epizod w rozwoju nauki, w ktoórym stary paradygmat zostaje zastaępiony w częeósci lub całoósci przez nowy, co wazżne - niedajaęcy sieę pogodzióc z poprzednim. Przyjeęcie filtru kulturowego ma bowiem charakter u z u p e ł n i e n i a (co prawda o ogromnym znaczeniu) dotychczasowych analiz stosunkoów mięedzynarodowych, umozżliwiajaęc zblizżenie sieę do ideału holistycznego opisu skomplikowanego wycinka wspóołczesnej rzeczywistoósci. Jedyny radykalizm, jaki sieę z n i m wiaęzże, dotyczy raczej „radykalnego zadziwienia" faktem, jak długo filtr kulturowy był po¬ mijany, a nie rewolucyjnoósci jego samego. Niezalezżnie od zgłoszonych zastrzezżenó samo pojeęcie „ p a r a d y g m a t u " cywili¬ zacyjnego jest od „zwrotu kulturowego" pojęeciem odmiennym, gdyzż słuzży �45 4. Pojeęcie „zwrotu kulturowego" wyjaósnieniu charakteru wspóołczesnych sprzecznoósci, konfliktóow, napięeóc, prowadzaęcych do wojen w stosunkach mieędzynarodowych na gruncie cywilizacyjno-kulturowym, a właósciwie - w ogromnej mierze - r e l i g i j n y m . Paradygmat ten pojawia sięe bowiem zawsze przy omawianiu koncepcji zderzenia cywilizacji Samuela Huntingtona, ktoóry d o k o n a ł p o d z i a ł u cywilizacji óswiata w e d ł u g kryterium religii na: swiat zachodni (chrzescijaóstwo), chióski (konfucjanizm), japonski (szinto), indyjski (hinduizm), islamski, p r a w o s ł a w n y , latynoamerykanski i afrykanski (co do wyodreębnienia jako spojnych całosci tych dwoch ostatnich zgłasza jednak wiele zastrzezżen ). Marcin F. Gawrycki proponuje nazywac jego teorieę „konfliktowym paradygmatem k u l t u r o w y m " . Z teoretycznego p u n k t u widzenia przeciwko traktowaniu teorii Huntingto¬ na jako nowego paradygmatu opowiada sieę Jacek Czaputowicz, zauważzajaęc, zże jest to rzecz dyskusyjna, poniewazż zaprezentowany przez tego autora swiat jest bez waętpienia anarchistycznym swiatem realistycznym (tak jak pisał o n i m Kenneth Waltz). G ł o w n y m i podmiotami sa nadal panstwa narodowe, m i m o że najwazżniejsze linie konfliktow przebiegajaę mieędzy cywilizacjami. Zasadniczym problemem jest pytanie o to, czy cywilizacje mozżna uznac za odręebne podmioty. Czaputowicz proponuje uznac realizm kulturowy Huntingtona jedynie za nurt w ramach realizmu, a nie „rownorzeędny z n i m paradygmat" . Z kolei Roman Kuzniar w pracy Pozimnowojenne dwudziestolecie 1989-2010. Stosunki międzynaro­ dowe na przełomie XX i XXI wieku rozwaza w osobnym punkcie z a t y t u ł o w a n y m 85 86 87 88 8 5 T a k i n t e r p r e t u j a ę t e n paradygmat z a r o w n o B. Balcerowicz, Teorie... , op.cit., s. 4 7 5 - 4 7 7 , jak i G. M i c h a ł o w s k a , L. Ł u k a s z u k , Czy zderzenie E. S l i w k a SVD cywilizacji - granice (red.), Terroryzm tolerancji, w swiecie [ w : ] E. Halizżak, W . współczesnym, Fundacja Lizak, Studiow M i ę e d z y n a r o d o w y c h i Fundacja M i s y j n o - C h a r y t a t y w n a Ksieężzy W e r b i s t o w , Warszawa-Pienieęzżno 2 0 0 4 , s. 111 oraz G. M i c h a ł o w s k a , Porzaędek..., 8 6 op.cit. Co do zastrzezżen i dyskusji zwiaęzanych z pojęeciem cywilizacji latynoamerykanskiej zob. H . Schreiber, M . F . G a w r y c k i , Gawrycki (red.), Dzieje 2 0 0 9 , co do cywilizacji... , op.cit., s. 53. 8 7 Cywilizacja latynoamerykanóska kultury latynoamerykańiskięj, „ewentualnosci" M . F . G a w r y c k i , Kultura - zarys problematyki, [w:] M.F. W y d a w n i c t w o Naukowe P W N , Warszawa i s t n i e n i a cywilizacji afrykanskiej: a stosunki międzynarodowe, S. H u n t i n g t o n , op.cit., s. 30. D o propozycji Zderzenie autora mozżna m i e c j e d n a k zastrzezżenia, zwiaęzane ze w s p o m n i a n y m wyzżej n i e o s t r y m uzżywaniem samego pojęecia „ p a r a d y g m a t " . Probujaęc uporac sieę z „ p o j e m n o s c i a ę " pojeęcia, a u t o r w p r o w a d z a jeszcze do s w o i c h rozwazżan d w a i n n e „ p a r a d y g m a t y k u l t u r o w e " (co juzż z załozżenia przekresla ich „ p a r a d y g m a t y c z n o s c " ) : n e o k o l o n i a l n y i k o o p e r a t y w n y paradygmat k u l t u r o w y . Ibidem, s. 34¬ 44. Podajaęc swoje r o z u m i e n i e pojeęcia „ p a r a d y g m a t k u l t u r o w y " („Paradygmat kulturowy nie jest dla m n i e t y l k o p r z e j a w e m zmieniajaęcych sieę c z y n n i k o w , k t o r e wpływajaę na pojawianie sieę n o w y c h / s t a r y c h k o n f l i k t o w w stosunkach m i ę e d z y n a r o d o w y c h , ale jest p r z e j a w e m znaczenia kultury we wspołczesnym swiecie. Innymi słowy, na konstrukcjeęładuspołecznego w znaczaęcym s t o p n i u w p ł y w a c z y n n i k k u l t u r o w y , d e t e r m i n u j e o n zachowania p a n s t w w S M . Rozżnice k u l t u r o w e mogaę w k o n s e k w e n c j i p o w o d o w a c z a r o w n o sprzecznosci i k o n f l i k t y , jak i przyczynic sięe do lepszego z r o z u m i e n i a i p o r o z u m i e n i a " . Ibidem, s. 2 9 ) , autor wydaje sieę raczej blizższy f o r m u ł o w a n e j tutaj propozycji, aby okre slac zmianeę polegajaęcaę na dostrzeżzeniu c z y n n i k a k u l t u r o w e g o w stosunkach m i e ę d z y n a r o d o w y c h m i a n e m „ z w r o t u k u l t u r o w e g o " . 8 8 J. Czaputowicz, op.cit., s. 208. �46 I. „Zwrot kulturowy" w stosunkach miedzynarodowych Kultura się liczy teorię Samuela Huntingtona o zderzeniu cywilizacji, wskazując, żze mozżna wpisaóc jaę w konstruktywistyczne podejóscie do stosunkoów mieędzynarodowych ze wzgleędu na miejsce, jakie ten nurt przyznaje kulturze, tozżsamoósci, w a r t o s c i o m . R ó w n o c z e s n i e autor zaznacza, ze Huntingtona nie m o ż n a do konóca uznawaóc za przedstawiciela tej szkoły, raczej trzeba go umieóscióc w gronie „wrażzliwych kulturowo realistóow" . Pojęecie „zwrotu kulturowego" nalezżałoby zatem, w relacji do „paradygma¬ tu", po pierwsze odnieósóc do całokształtu stosunkoów mieędzynarodowych, a więec roównieżz obszaróow, ktoóre istniejaę poza sferaę badania konfliktóow , w t y m do badanó nad w p ł y w e m kultury na rozwóoj gospodarczy , na politykeę zagranicznaę, do rozwazżanó nad kulturaęstrategicznaę, kulturaę politycznaę czy kwestiami bezpieczenóstwa w ich wymiarze mięedzynarodowym. Pokazywaóc m i a ł o b y zmiane p o l e g a j a c ą n a p r z e s u n i ę c i u p u n k t u ciężkosci z tradycyjnie rozumianych dziedzin polityki zagranicznej, bezpieczenóstwa, gospodarki na kwestie kulturo¬ we, przez któorych pryzmat bada sieę dopiero te w w . „klasyczne" obszary badawcze stosunkóow mieędzynarodowych. Oczywióscie, przy załozżeniu wieloparadygmatycznoósci (w sensie potocznym, bo właósciwsze beędzie móowienie o wieloperspektywicznoósci) nauk humanistycznych „zwrot kulturowy" jest jednym z wielu, jakie istniejaę, niemniej jednak silnie obecnym, a nawet dominujacym aktualnie (zwłaszcza w nauce anglosaskiej), jesli chodzi o stosowane perspektywy badawczo-poznawcze. Po drugie, pojeęcie „zwrotu", w znaczeniu tutaj uzżywanym, powinno byóc postrzegane jako dynamiczne, słuzżaęce ukazaniu pewnego procesu zmian k i e r u n k ó w badawczych, podczas gdy pojęcie „para¬ dygmatu" nalezżałoby juzż utozżsamiaóc z efektem takiego procesu - sytuacjaę, kiedy zmiana j u ż zaszła. „ Z w r o t " ma wiec charakter procesualny, podczas gdy „paradygmat" - dokonany, statyczny. Samo pojeęcie „zwrotu kulturowego" zostało upowszechnione w tytule ksiaęzżki Fredrica Jamesona The cultural turn: selected writings on the postmodern 1 9 8 3 - 1 9 9 8 , b ę d a c e j zbiorem esejow tego filozofa, socjologa i zarazem 8 9 90 91 92 9 3 8 9 R. Kuózniar, Pozimnowojenne... , op.cit., s. 297. 9 0 Ibidem. 9 1 Por. G. M i c h a ł o w s k a , Porzagdek... , op.cit. 9 2 S.P. H u n t i n g t o n , L.E. H a r r i s o n (red.), op.cit.; L . Ray, A . Seyer (red.), Culture and Economy after Cultural Turn, uwarunkowania 9 3 SAGE, L o n d o n 1999; K. Gorak-Sosnowska, J. Jurewicz (red.), rozwoju w Azji i Afryce, F. Jameson, The cultural Kulturowe W y d a w n i c t w o I b i d e m , Łóodóz 2010. turn: selected writings on the postmodern 1983-1998, Verso, N e w Y o r k 1998. P o d s u m o w a n i e m zas t o c z ą c e j się w t y c h naukach o d lat 80. debaty na t e m a t „ z w r o t u k u l t u r o w e g o " , z w ł a s z c z a w obszarze n a u k h i s t o r y c z n y c h , s t a ł a sieę ksiaęzżka Beyond Cultural the Turn p o d redakcja L y n n H u n t i V i c t o r i i B o n n e l l ( U n i v e r s i t y o f California Press 1999) i rozpoczeęta p o niej debata na ł a m a c h „ T h e A m e r i c a n H i s t o r i c a l R e v i e w " w 2 0 0 2 . Róownolegle ukazało sieę w tym samym czasie k i l k a pozycji na rynku h u m a n i s t y c z n y c h , zawierajaęcych w t y t u l e s f o r m u ł o w a n i e cultural Cultural Turn. Scene-Setting Essays on Contemporary Cultural History, publikacji z zakresu Routledge, L o n d o n 1994 czy ł a c z a c a sie z n a u k a m i p o l i t y c z n y m i publikacja p o d redakcja George'a Steinmetza, State Formation After The Cultural nauk turn, m . i n . : D . Chaney, The Turn, C o r n e l l U n i v e r s i t y Press, Ithaca 1999. State/Culture. �47 4. Pojeęcie „zwrotu kulturowego" teoretyka literatury, poswieęconych postmodernizmowi. To własnie ten nurt w humanistyce uznawany jest za „winowajcęe", „sprawcęe" wydzwignięecia kul¬ tury do pierwszoplanowej roli we wspołczesnej debacie na tematy s p o ł e c z n e . Możzna p o w i e d z i e c , z ż e postmodernizm z d e t r o n i z o w a ł pojęecie „Kultury", wpuszczajaęc na pola badawcze wiele rożznych „ k u l t u r " i „ m i k r o k u l t u r " (tak jak wprowadził pojeęcia „mikrohistorii" i „mikronarracji"). 94 W naukach humanistycznych stosowane jest rowniezż pojęecie „ p a r a d y g m a t u kulturalistycznego" w znaczeniu bardzo bliskim stosowanemu tutaj pojeęciu „ z w r o t u kulturowego", rozumianego jako „sposob uprawiania humanistyki, ktory daje pierwszenstwo kulturze i to nie tylko w sensie sytuowania jej jako naczelnej kategorii w praktyce badawczej, a wieęc przedmiotu badan (...), ale takzże prymarnosci kultury w ogole" . W odniesieniu do teorii literatury „zwrot kulturowy" oznacza przede wszystkim „postaweę skoncentrowanaę na urucha¬ mianiu w praktykach interpretacji wszelkich mozżliwych kulturowych odniesien dzieła literackiego i wspołdziałanie ze sobaę rozmaitych dyskursow kulturow y c h " . Socjolog George Steinmetz, wskazujaęc na to, co łaęczy badaczy „zwrotu kulturowego" w naukach społecznych, zauważa, zesa to ci, ktorzy kłada nacisk na społecznie konstruowany charakter kultury i jej konstytutywnaę dla nauk społecznych roleę, odrzucajaę ujmowanie kultury jako kategorii homogenicznej, zas w swych badaniach nad kulturaę przełamujaę bariery dyscyplin naukowych i w s k a z u j a ę n a s u b i e k t y w n a ę n a t u r e ę interakcji zachodzaęcych w relacjach mieędzyludzkich. T y m samym zwraca uwagęe na fakt, zże „zwrot kulturowy" obejmuje wiele rożznorodnych nurtow w naukach społecznych, wywodzaęcych sieę z p o l badawczych do tej pory uznawanych za peryferyjne . 95 96 97 Czy „ z w r o t k u l t u r o w y " nie jest tylko i wyłaęcznie p e w n a ę t e n d e n c j a ę w stosunkach mieędzynarodowych, odzwierciedlajaęcaę „modęe na kulturęe" wsrod badaczy nauk społecznych, nowinkaę naukowaę, ktorej istnienie beędzie krotkotrwałe, kiedy „peryferia" znowu powroca na swoje miejsce? Wydaje się, ze nie ma takiego ryzyka. Teresa Łos-Nowak stwierdza: „odrodzenie sie problematyki dotyczaęcej społeczno-etycznego i s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e g o wymiaru stosunkow mieędzynarodowych wynika przede wszystkim z postęepujaęcej z gwałtownaę siłaę wspołzalezżnosci, globalizacji i zageęszczania sieę pola stosunkow mięedzynarodo- 9 4 z jej W.J. Burszta, M . Januszkiewicz, op.cit., s. 7. A u t o r z y pisza, ż e m y s l p o s t m o d e r n i s t y c z n a „obsesyjnym, dla niektorych interpretatorow, poszukiwaniem rozżnicy, odręebnosci i p o d w a z ż a n i e m o b i e k t y w i s t y c z n e g o r o z u m i e n i a k u l t u r y j a k o obowiaęzujaęcej m a t r y c y m o d e l u jaęcej l u d z k i e zachowania", d o p r o w a d z i ł a do w i e l k i e g o p o w r o t u k u l t u r y , ale jużz w i n n y m sensie -dajaęc impuls do jej „rozbioru" subkulturowychczyzewzgleędu na o d m i e n n o s c i o d k u l t u r y dominujaęcej z punktu płec widzenia kulturowaę, rożznic orientacjeę (dorobek brytyjskich klasowych, rasowych, seksualnaęi studiow kulturowych). wszelkie Ibidem, s. 7-8. 9 5 A . F . Kola, op.cit., s. 59. 9 6 A . Burzynska, Kulturowy teoria literatury. 9 7 zwrot teorii, [ w : ] M . P . M a r k o w s k i , R. Nycz (red.), Kulturowa Głóowne pojecia i problemy, Universitas, K r a k o w 2002, s. 87. G. Steinmetz, Introduction: Culture and the State, [ w : ] G. Steinmetz (red.), op.cit., s. 1-2. �48 I. „Zwrot kulturowy" w stosunkach miedzynarodowych wych w stopniu n i e w y o b r a ż a l n y m jeszcze 50 lat temu. (...) Na pewno w X X I w. istnieje potrzeba myóslenia kompleksowego, przekraczajaęcego jednostkowe postawy panóstw zdeterminowanych myósleniem w kategoriach interesu na¬ rodowego, w kierunku odnajdywania problemoów, jakie ono generuje. Zmienia sieę bowiem gwałtownie przestrzenó, w któorej badacz sieę znajduje, zmienia sieę jeęzyk komunikacji, system wartoósci, co sprawia, żze wzbogaca sięe o n o ó s w i a t symboli i metafor, ale tezż istnieje potrzeba uwazżnego w s ł u c h i w a n i a sieę w to, co moówiaę przedstawiciele roózżnych tradycji i szkoół poznawania óswiata ( . . . ) " . Procesy globalizacyjne dotarły t y m samym do óswiata nauk społecznych i humanistycznych, wymuszajaęc interdyscyplinarnoósóc, bez któorej niemozżliwe staje sieę objeęcie i przeanalizowanie nawet fragmentu wspóołczesnej rzeczywistoósci. Zmiany optyki badawczej w stosunkach mieędzynarodowych odzwierciedlajaę zmiany, jakie zachodzaę zaróowno w całej humanistyce óswiatowej, jak i w naukach społecznych, w których pozycję niezwykle silna, wypracowały sobie studia kulturowe (cultural studies), a modna, choc nieobarczona w e w n ę t r z n y m i problemami, studia regionalne (area, regional studies) . 98 99 5. Pułapki „zwrotu kulturowego" Analizujaęc pojawienie sieę w badaniach nad stosunkami mieędzynarodowymi „zwrotu kulturowego", nie możzna nie zadaóc sobie pytania o to, jakie saę ograniczenia prowadzenia tego typu analizy. Czy filtr kulturowy nie powoduje przepuszczenia do naszej óswiadomoósci badawczej tylko tego, co p ł y n n e , nieuchwytne, czeęsto nazywane emocjonalnym, pozostawiajaęc na sicie to, co twarde i nieprzepuszczalne, przede wszystkim: historięe, konkretne fakty, dane, liczby. Kolejne pytanie dotyczy tego, czy absolutyzacja czynnika kulturowego nie prowadzi do - z jednej strony - jego instrumentalizacji, jako wygodnego i wręecz zbyt łatwego uzasadnienia dla wszystkich działanó aktoroów sceny mięedzynarodowej, z drugiej zaós - do jego banalizacji? Po trzecie, czy Zachoód sam nie stawia sieę w roli schizofrenika, ktoóry odkrył kultureę i nagle pragnie zrozumieóc odmiennoósóc kulturowaęnp. óswiata islamu, ale po to, żeby osiagnaó z a k ł a d a n e cele (a więc ze w z g l ę d ó w czysto utylitarnych), a jednoczesnie nie jest w stanie Ockhamowska brzytwa odciaó samego siebie (samoograniczanie się władzy jest fikcja), a wiec zrezygnowac z promowania wartoósci, ktoóre uznaje za uniwersalnie dobre: demokracji, rzaędoów prawa i praw człowieka? Czy jest możzliwe znalezienie takiego uzasadnienia, któore z m u s i ł o b y Zachóod do porzucenia retoryki kulturowego imperializmu? Samuel H u n t i n g t o n pisze: „Kultura (... ) podaężza za władzaę. Jeósli niezachodnie społeczeónstwa majaę znoów ulec w p ł y w o m zachodniej kultury, mozże to nastaępióc wyłaęcznie w w y n i k u ekspansji i naporu poteęgi Zachodu. N i e o d z o w n a ę l o g i c z n a ę konsekwencjaę 9 8 T . Łoós-Nowak, op.cit., s. 37 i 39. 9 9 A . F . Kola, op.cit., s. 59; M . F . G a w r y c k i , Kryzys... , op.cit., s. 5 1 - 6 7 . �49 5. Pułapki „zwrotu kulturowego" uniwersalizmu jest imperializm. (...) W m i a r ę jak cywilizacja azjatycka i m u z u ł m a n s k a bęedaę coraz silniej potwierdzac uniwersalnosc swoich kultur, ludzie Zachodu bęedaę w coraz wieększym stopniu zdawac sobie sprawęe ze zwiaęzku mieędzy uniwersalizmem i imperializmem. Zachodni uniwersalizm jest niebezpieczny dla swiata, możze bowiem doprowadzic do wielkiej mięedzykulturowej wojny mieędzy panstwami-osrodkami c y w i l i z a c j i " . Czy wieęc, konkludujaęc, nie jest tak, zże w dłuzższej perspektywie cultural turn stanie sieę cultural trap, pułapkaę, w ktorej Zachod sam sięe unicestwi? Profesor Columbia University na Wydziale Antropologii i Stosunkow Mięedzynarodowych, Mahmood Mamdani, w głosnym artykule „powrzesniow y m " Good Muslim, Bad Muslim: A Political Perspective on Culture and Terrorism zwraca uwagęe na kilka p u ł a p e k wiaężzaęcych sięe z prowadzonaę w klimacie konfrontacji Zachodu i islamu „debataę kulturowaę" (ktoraę okresla jako culture talk ). Podstawowy zarzut, jaki czyni, dotyczy tego, zże debata kulturowa przekształciła doswiadczenie religijne w kategorieę politycznaę, wprowadzajaęc dychotomieę „dobry m u z u ł m a n i n " - „zły m u z u ł m a n i n " , zamiast rozdzielic terrorystow od cywili. Konsekwencjaętego ma byc przyjeęcie kolejnego założzenia, zże islam musi zostac poddany swoistej kwarantannie - diabeł musi zostac egzorcyzmowany przez wojneę mieędzy dobrymi i złymi m u z u ł m a n a m i . W ten sposob, w opinii Mamdaniego, kulturowa teoria polityki została postawiona na głowie. Sprzeciwia sięe on temu, żzeby odczytywac politykeę krajow islamskich jako wytwor cywilizacji islamu - dobrej czy złej, oraz potęegi (power) Zachodu ja¬ ko w y t w o r u cywilizacji Zachodu. Obie: polityka i potęega, rodzaę sięe bowiem w momencie spotkania ze sobaęiżzadna z nich nie możze zostac zrozumiana, jesli beędzie traktowana rozdzielnie, poza historycznym kontekstem tego spotkania. Twierdzi, żze debata kulturowa doprowadziła tymczasem do „odhistorycznienia" procesu konstruowania politycznych tozżsamosci. W zwiaęzku z t y m celem zabiegow, jakie podejmuje, jest przywrocenie debacie „ p o w r z e s n i o w e j " kon¬ tekstu politycznego i historycznego. Ironizuje: „Chceę wyjsc poza proste choc radykalne twierdzenie, zże jesli istniejaę dobrzy i zli m u z u ł m a n i e , to muszaę byc rownież dobrzy i zli mieszkancy Z a c h o d u " . Pierwszym zarzutem, jaki czyni debacie kulturowej, jest traktowanie kultury w taki sam sposob, jak jednostek politycznych - w kategoriach terytorialnych. Pisze: „ W s p o ł c z e s n y islam jest cywilizacja globalna: mniej m u z u ł m a n o w zyje na 100 101 102 103 1 0 0 S. H u n t i n g t o n , Zderzenie... , op.cit., s. 478. N i e c o dalej H u n t i n g t o n zauważza, żze w o j n a ta jest bardzo m a ł o p r a w d o p o d o b n a , ale w y k l u c z y c sieę jej nie da. Ibidem, s. 4 8 1 . 1 0 1 M . M a m d a n i , Good Muslim... , op.cit., s. 767. 1 0 2 Saędzeę, zże jego ujęecie culture talk bez p o p e ł n i e n i a błęedu mozżna uznac za e l e m e n t cultural turn w jego w a r s t w i e narracyjnej. Oczywiscie M a m d a n i m o c n o sieę wobec niej dystansuje, takżze w r o z w i j a j ą c y m te k o n c e p c j ę a r t y k u l e : M . M a m d a n i , Culture Discourse on „Good" Muslims, s. 9 5 - 1 0 4 . 1 0 3 Talk: Six Debates That Shape the „ T h e A m e r i c a n J o u r n a l o f Islamic Social Sciences" 2005, t. 22, n r 3, M . M a m d a n i , Good Muslim... , op.cit., s. 7 6 6 - 7 6 7 . �50 I. „Zwrot kulturowy" w stosunkach miedzynarodowych ó S rodkowym Wschodzie nizż w Afryce czy w p o ł u d n i o w e j i p o ł u d n i o w o wschodniej A z j i . Jesli m o ż e m y pomyslec o chrzescijaóstwie i judaizmie jako 0 religiach globalnych - z korzeniami na Srodkowym Wschodzie, ale historycznymi p r z e p ł y w a m i i w s p o ł c z e s n y m i konstelacjami, ktorych nie da sieę napełnic sensem, gdy traktuje sieę je w kategoriach granic panstwowych - czemu wieęc nie sprobowac zrozumiec islamu, rowniezż, w kategoriach historycznych 1 pozaterytorialnych?" . Jako konsekwencje utozsamiania kultury i religii z jednostkami politycznymi wskazuje u t o ż s a m i a n i e t e r r o r y s t ó w z m u z u ł m a n a m i i usprawiedliwianie prowadzenia wojny odwetowej przeciwko c a ł e m u krajowi, takiemu jak Afganistan. Dostrzega rowniezż kolejnaę konsekwencjęe uzżywania filtru kulturowego, jakaę jest esencjalizacja kulturowa (traktowanie całej grupy jako homogenicznej i niezmiennej), prowadzaęca do ahistorycznosci. Sam Mamdani pisze o t y m nasteępujaęco: „Kiedy czytam o islamie w dzi¬ siejszych gazetach, czeęsto czujeę sieę tak, jakbym czytał o zmuzeologizowanych (museumized) ludziach, o ludziach, o ktorych m o w i sieę tak, jakby nigdy nie tworzyli kultury, poza samym momentem stworzenia, jako aktu niezwykłego, profetycznego. Od tamtego momentu, wydaje sięe, zże oni - my m u z u ł m a n i e jedynie poddajemy s i ę (conform) kulturze. Nasze kultury zdaja sie nie miec historii, polityki i dyskusji. Wydajaę sieę zastygłe w pozbawionym zżycia obyczaju (custom). Nawet więecej, ludzie ci wydajaę sięe niezdolni do przekształcenia własnej kultury, w ten sam sposob, w jaki saę niezdolni do wyhodowania dla samych siebie jedzenia. Wniosek jest taki, zże jedyny ratunek lezży, jak zwykle, w filantropii, w byciu uratowanym przez kogos z z e w n a ę t r z " . Wyraznie słychac w tych słowach Saidowskie zarzuty z Orientalizmu. 1 0 4 105 106 Mahmood Mamdani pyta retorycznie: Czy naprawdęe jest tak, zże każzda osoba, ktora odczytuje swojaęreligieę dosłownie, jest potencjalnym terrorystaę?Z e tylko ktos, kto nie odczytuje tekstu religijnego dosłownie, ale metaforycznie lub symbolicznie, jest lepiej przystosowany do zżycia obywatelskiego i tolerancji, do ktorej takie żzycie wzywa? W jaki sposob, mozże ktos zapytac, d o s ł o w n e odczytywanie tekstow religijnych p r z e k ł a d a sieę na porwania, morderstwa i terroryzm? . ż 107 Swoje rozwazżania kontynuuje, podnoszaęc, zże zarowno islam, jak i chrzescijanstwo maja głeboko zakorzeniona orientacje mesjanistyczna, w sensie misji cywilizowania swiata. Kazżda z tych religii jest przekonana, zże posiada jedynaę prawdęe, i żzeswiat poza niaę jest morzem ignorancji, ktorego grzechy muszaę zostac odkupione. Jak kazżda żzywa tradycja ani islam, ani chrzescijanstwo nie saę monolitami. W obu wysteępujaę wielkie debaty: nawet jesli twierdzimy, zże 1 0 4 W e d ł u g P E W F o r u m o n R e l i g i o n & Public Life w o p r a c o w a n i u Mapping the Global Muslim Population z 2009 w i d n i e j a n a s t ę p u j ą c e dane: w regionie A z j i i Pacyfiku jest 61,9%, na B l i s k i m W s c h o d z i e i w Afryce P o ł n o c n e j - 2 0 , 1 % , w Afryce Subsaharyjskiej - 15,3%, w E u r o p i e - 2,4%, zas w o b u A m e r y k a c h - 0,3% m u z u ł m a n o w . Za: R. Z e n d e r o w s k i et al., op.cit., s. 30. 1 0 5 M . M a m d a n i , Good Muslim... , op.cit., s. 767. 1 0 6 Ibidem. 1 0 7 Ibidem. �51 5. Pułapki „zwrotu kulturowego" wiemy, co jest dobre dla ludzkoósci, jak postęepujemy? Uzżywajaęc perswazji czy siły? Czy przekonujemy innych do zasadnoósci naszych prawd, czy je po prostu narzucamy? Czy religia jest kwestiaę poglaędoów, czy ustawodawstwa? Pierwsza alternatywa daje nam rozum (reason) i głoszenie ewangelii, druga - krucjaty i dzihad. Wyrazża głeęboki sceptycyzm, co do możzliwoósci odczytywania zachowanó politycznych z religii lub kultury. Pyta: czy jest prawdaę, żze ortodoksyjny m u z u ł m a n i n jest potencjalnym terrorystaę? Lub, tak samo, zże ortodoksyjny zżyd lub chrzeóscijanin jest potencjalnym terrorystaę, a tylko zżyd reformowany lub chrzeóscijanin wierzaęcy w Darwinowskaęteorięe ewolucji saę w stanie byóc tolerancyjni dla tych, ktoórzy nie podzielajaę ich p r z e k o n a n ó ? . 108 Zdajaęc sobie w pełni sprawęe, żze pytania takie nie wystarczajaę, by wyjaósnióc złozżone zwiaęzki mieędzy politykaę a religiaę, proponuje sieęgnięecie do historii i polityki zamiast doktryn religijnych i kultury. Siły takie, jak Al-Kaida i do niedawna ibn Ladin ,uzżywajaęcy argumentoów religijnych do celóow politycz¬ nych, sa bowiem wypadkowa, historii i polityki, a nie religii i kultury jako takiej. A u t o r odwołuje sieę t u do historii finansowania przez Stany Zjednoczone ruchu odrodzenia islamu przez mudzżahedinóow - islam wtedy właósnie z o s t a ł wykorzystany jako ideologia polityczna, bardziej nizż religia, przekształcajaęc sieę raczej w produkt wspoółczesnej globalizacji niżz cywilizacji arabskiej. 109 „Siła ibn Ladina lezży nie w jego p r z e s ł a n i u religijnym, ale politycznym. Nawet dziecko zna odpowiedóz na pytanie Busha: «Dlaczego oni nas nienawidzaę?». Jeósli chodzi o S rodkowy Wschoód, wszyscy wiemy, zże Stany Zjednoczone saę za taniaę ropaę, a nie za wolnoósciaę słowa. (... ) Stany Zjednoczone nie r o z m o n t o w a ł y globalnego aparatu imperialnego pod koniec zimnej wojny; zamiast tego, s k o n c e n t r o w a ł y sięe na zapewnieniu tego, zże panóstwa i m wrogie nazwane panóstwami zbóojeckimi - nie wejdaę w posiadanie broni masowego razenia" . ó 110 Zamiast óswiadomoósci religijno-kulturowej Mahmood Mamdani proponuje óswiadomoósóc historycznaę, któora umozżliwi m u z u ł m a n o m [ i nie tylko i m - H.S.] zrozumienie tego, żze islam dzisiaj stał sięe sztandarem wznoszonym przez bardzo roózżne i sprzeczne projekty polityczne: nie tylko antyimperialistyczne, ale roówniezż imperialistyczne, nie tylko domagajaęce sieę zwieększonego udziału społeczenóstwa w żzyciu publicznym, ale roównieżz dyktatorskie - wszystkie niosaę przed sobaę sztandar islamu. Drugim warunkiem jest zrozumienie, zże islam zmienił sięe w ciaęgu wiekoów i stał sięe bardziej złożzony, zmieniła sieęróownieżz konfiguracja społeczenóstwa nowoczesnego, a coraz więeksza liczba m u z u ł m a noówzżyje w społeczenóstwach, w ktoórych stanowi mniejszoósóc. Konkluduje: „ T e s t e m dla demokracji w społeczenóstwach wieloreligijnych i wielokulturowych nie jest po prostu zdobycie poparcia wieększoósci, ale uczynienie tego bez 1 0 8 Ibidem, s. 768. 1 0 9 U s a m a i b n L a d i n zginaęł 2 maja 2 0 1 1 , zabity przez amerykanóskich k o m a n d o s ó o w . 1 1 0 Ibidem, s. 773. �52 I. „Zwrot kulturowy" w stosunkach miedzynarodowych utracenia zaufania mniejszosci - tak żze obie: wieększosc i mniejszosc,beędaę mogły nalezżec do jednej wspolnoty politycznej żzyjaęcej w e d ł u g jednego zestawu zasad" . Konstatacja o powszechnym kojarzeniu fundamentalizmu z kultura, i religia nie pojawia sieę wyłaęcznie u Mamdaniego. Fakt ten podkreslajaęrowniezż polscy badacze tej p r o b l e m a t y k i . Dystansujaęc sięe jednak od tekstu Mamdaniego, n a l e z ż y p o d k r e s l i c , i z ż zastrzezżenia do pojeęc kultury i religii oraz wskazywanie zagrozżen, jakie wiaęzżaę sieę z przyjmowaniem ich perspektywy, saędo przyjeęcia tylko wtedy, jesli uznamy ich potoczne i generalizujaęce, statyczne i esencjalizujaęce rozumienie. Mamy swiadomosc tego, żze nalezży oddzielac kultury i religie jako takie od ich instrumentalizowania w celach politycznych, legitymizujaęcych okreslonaę władzeę czy przywodztwo, co zachodzi zarowno na tzw. Wschodzie, jak i tzw. Za¬ chodzie. Maria Marczewska-Rytko pisze po prostu: „Oczywista wydaje się koniecznosc rozpatrywania fundamentalizmu w kontekscie wizji społecznych i p o l i t y c z n y c h " . Powstaje więec pytanie: czy kazżdorazowe poszukiwanie w kulturze nowych czynnikow ułatwiajaęcych analizeę s t o s u n k o w m i e ę d z y narodowych jest jej instrumentalizacjaę? Jak znalezc złoty srodek w badaniu jej wpływu, bez jednoczesnego jej absolutyzowania? 111 112 113 6. Konsekwencje „zwrotu kulturowego" Oceniajaęc konsekwencje zwiaęzane z instrumentalizacjaę kultury w dyskursie powrzesniowym, możzna powiedziec za Cliffordem Geertzem: „prosilismy o deszcz, przyszła p o w o d z " . D ł u g o niedostrzegana rola kultury, zanim jeszcze została na powazżnie dostrzeżzona - natychmiast została zinstrumentalizowana. Przestarzałe kategorie panstwa i polityki zostały zdetronizowane przez modne - i dla wielu wygodne - pojeęcia kultury i religii. Te „zwroty", „powroty" i „detronizacje" wiaęzac wypada z ogromnaę dynamikaę zmian zachodzaęcych we w s p o ł c z e s n y m swiecie. Przy t y m wszystkim zmiana ładu globalnego zachodzi znacznie szybciej w sferze kultury nizż ekonomii i g e o p o l i t y k i . Jakie ma to konsekwencje dla analizy „zwrotu kulturowego" w stosunkach mieędzynarodowych? Z pewnosciaę powrot kultury do stosunkow mięedzynarodowych nie jest chwilowaę modaę czy badawczym kaprysem. Rozpatrywac go nalezży raczej jako megatrend rozwojowy. Nalezżyrownieżz byc swiadomym, zże nie jest to ostatni ze zwrotow, żze nigdy nie dojdzie do „konca zwrotow". Zmiana zainteresowan badawczych pod w p ł y w e m biezżaęcych wydarzen, koniecznosc interdyscyplinarnosci i zwiaęzana 114 115 1 1 1 Ibidem, s. 774. 1 1 2 M . M a r c z e w s k a - R y t k o , op.cit., s. 85. 1 1 3 Ibidem, s. 86. 1 1 4 A . Kuper, op.cit., s. 75. 1 1 5 Y . Lapid, o p . c i t . , s . 4 . �53 6. Konsekwencje „zwrotu kulturowego" z t y m globalizacja nauki beędzie wywoływac coraz to nowe zwroty, niekoniecznie spełniające w a r u n k i uznania ich za nowe paradygmaty . Ewa Domanska uwazża, żze jest to swiadectwem przesunieęcia w nastawieniu do uprawiania nauk humanistycznych „od kontemplacji do z m i a n y " . Wracajaęc do pytania o konsekwencje „zwrotu kulturowego" dla badan w s p o ł c z e s n y c h s t o s u n k o w m i e ę d z y n a r o d o w y c h : dlaczego powinien nas on w ogole interesowac? Po pierwsze dlatego, zże jest dowodem na koniecznosc właęczenia do analiz stosunkow mieędzynarodowych perspektywy kulturowej i pojęecia kultury w ujęeciu procesualnym i dynamicznym - odpowiadajaęcym zmianom zachodzaęcym w opisywanej przez nas rzeczywistosci. Po drugie dlatego, zże uwydatnia koniecznosc poszerzenia interdyscyplinarnosci nauki 116 117 0 stosunkach mieędzynarodowych o nauki o kulturze (obok nauk ekonomicz¬ nych, wojskowych i prawnych). Po trzecie dlatego, żze dowodzi erozji dotych¬ czasowego postrzegania problematyki stosunkow mięedzynarodowych, oferujaęc jej swiezżaę i atrakcyjnaę intelektualnie perspektywęe kulturowaę. Perspektyweę, ktora, co należzy podkreslic, jest jużz efektem, a nie przyczynaę zachodzaęcych we w s p o ł c z e s n y m swiecie zmian, takżze w dorobku swiatowej politologii. Wreszcie rowniezż dlatego, żzeswiadomosc roli kultury w stosunkach mieędzynarodowych mozże pozwolic „upragmatycznic" działania aktorow tych stosunkow, wypełnic dotychczasowaę prozżnieę niewiedzy w t y m zakresie, majaęcaę głęebokie i częesto niepozżaędane konsekwencje (by odniesc sieę tylko do sfery badan nad konflik¬ tami), takie jak wojny w Iraku i Afganistanie, ktore zasłuzżyły na miano „pyrrusowych zwycięstw A m e r y k i " . Na koniec zas, chociażby z tego powodu, zże ci, ktorzy tworzaę dzisiaj teorie i metody badan stosunkow mieędzynarodowych, opisujaę je i analizujaę, bardzo czeęsto majaę takzże w p ł y w na praktykęe zżycia mięedzynarodowego, a przez to takzże - relacji mieędzykulturowych. 1 1 8 G w a ł t o w n o s c zmian zachodzaęcych we wspołczesnych stosunkach mieędzynarodowych, ktorych dobitnym p r z y k ł a d e m mozże byc zarowno 11 wrzesnia, jak 1 „ p r z e b u d z e n i e arabskie", kazże z duzżaę ostrozżnosciaę przewidywac kierunki przemian i analizowac z a s t a n a ę r z e c z y w i s t o s c . S w i a d o m o s c r o l i t r u d n o mierzalnych: kultury i religii, mozże nam w t y m ogromnie pomoc, ale nie da nam nigdy ostatecznego rozwiaęzania. Mowienie o „zwrocie k u l t u r o w y m " nie mozże wymazac innych perspektyw poznawczych, zdetronizowac dotychczaso¬ wych metod interpretacji rzeczywistosci, ktoraę usiłujemy zrozumiec. Przyjrze¬ nie sieę na nowo roli kultury w stosunkach mieędzynarodowych jest jednak konieczne wtedy, kiedy poszukujemy bardziej adekwatnego i dopasowanego do wspołczesnych wydarzen mięedzynarodowych narzeędzia badawczego, pozwalajaęcego trafniej wydarzenia te rozumiec, oceniac, przewidywac ich rozwoj. To 1 1 6 T a k rownieżz o n i e - p a r a d y g m a t y c z n y m „ z w r o c i e r e l i g i j n y m i k u l t u r o w y m " pisze J.-P. W i l l a i m e , The Cultural Turn in the Sociology of Religion t. 65, n r 4, s. 388. 1 1 7 E. D o m a n s k a , op.cit., s. 55. 1 1 8 R. K u z n i a r , Pozimnowojenne..., op.cit., s. 492. in France, „ S o c i o l o g y o f R e l i g i o n " 2004, �54 I. „Zwrot kulturowy" w stosunkach miedzynarodowych własnie narzedzia musza byc dostosowywane do okreslonego problemu, nie zas problem do narzęedzi. Brak lub słaba obecnosc wsrod dzisiejszych narzeędzi politologicznych k u l t u r y p o w o d u j a ę n a t o m i a s t , z ż e a n a l i z y w s p o ł c z e s n y c h problemow przykrajane saę do nieadekwatnych, ale dobrze znanych metod badawczych. M i m o dystansu wobec mozżliwosci odnalezienia w kulturze odpowiedzi na wszystkie pytania rodzaęce sieę w obszarze s t o s u n k o w m i e ę d z y n a r o d o w y c h przyjęcie perspektywy kulturowej (filtru kulturowego) do ich analizy m o ż e oznaczac uznanie, żze : 1. Stosunki mięedzynarodowe warunkowane saę nie tylko przez aktualnie istniejący u k ł a d sił (ekonomicznych, wojskowych, politycznych), ale i przez nagromadzone w procesie dziejowym, przekazywane w ramach kultury i poddawane transformacjom wyobrażzenia o swiecie (i swoim miejscu w t y m swiecie), wartosci, wzory zachowan, wyrazżane i stosowane przez uczestnikow stosunkow mięedzynarodowych w ramach procesow interakcji, zachodzaęcych na forum mieędzynarodowym. 2. Miejsce danego uczestnika stosunkow mieędzynarodowych w społecznosci mieędzynarodowej wynika w duzżej mierze z potencjału kulturowego (jako istotnego elementu soft power), uzupełniajaęcego i wpływajaęcego na hard power oraz zdolnosci do stworzenia wiarygodnej narracji o swoim miejscu i roli w kształcie w s p o ł c z e s n e g o swiata. 3. Rozżnorodnosc kultur skutkuje odmiennosciaę sposobow postrzegania rzeczywistosci, sposobu jej oceniania, w konsekwencji - sposobu działania. Swiadomosc rozżnic kulturowych (swiadomosc mieędzykulturowa) i swiadomosc zasad rzaędzaęcych w ł a s n a ę k u l t u r a ę ( s w i a d o m o s c kulturowa) saę elementami koniecznymi do pełniejszej analizy wspołczesnych stosunkow mieędzynarodowych. 4. Kultura jest dynamiczna, procesualna i polimorficzna i możze byc rozpatry¬ wana na rożznych obszarach znaczeniowych jako kategoria ksenogamiczna. 119 7. Polityzacja kultury Rozważzania nad „ z w r o t e m k u l t u r o w y m " w stosunkach mieędzynarodowych nie byłyby p e ł n e , gdyby zabrakło w nich odniesienia do w p ł y w u tego „ z w r o t u " na sferęe polityki. Coraz bardziej widoczna, wręecz natarczywa obecnosc kwestii kulturowych w dyskursie publicznym działa bowiem we wszystkich kierunkach - stad m ó w i się o procesach kulturyzacji polityki i polityzacji kultury. Należy w t y m miejscu przyjrzec sieę bliżzej t y m pojeęciom. 1 1 9 Podażam w tym miejscu t r o p e m w y z n a c z o n y m przez Jerzego W i a t r a w 1977, dotyczaęcym k o n s e k w e n c j i przyjeęcia p e r s p e k t y w y k u l t u r o w e j dla analizy s t o s u n k o w politycz¬ nych i p r z e k s z t a ł c a m te załozżenia na specyfikęe s t o s u n k o w m i e ę d z y n a r o d o w y c h . Z o b . J.J. W i a t r , Socjologia stosunkow politycznych, P W N , W a r s z a w a 1977, s. 319 i n . �55 7. Polityzacja kultury 120 Pierwsze z nich pojawia sie bezposrednio m.in. u Slavoja Z i z k a , drugie zostało upowszechnione za sprawa artykułu Susan W r i g h t z 1998 r o k u . Analogicznie do pojeęcia polityzacji (politycyzacji), a wieęc „ n a d a w a n i a czemus charakteru politycznego" , pojęecie kulturyzacji odnosi sieę do nadawania czemus charakteru kulturowego. Slavoj Zizek krytykuje procesy kulturyzacji polityki, oskarżając je o two¬ rzenie „zasłony dymnej" dla dalszych praktyk marginalizowania, wykluczania, ekonomicznego wyzysku, majaęcych raczej polityczny, nie zas k u l t u r o w y charakter. Odwołujaęc sięe do „prostytucji" słowa tolerancja, pyta retorycznie: „Dlaczego dzisiaj tak wiele problemow jest postrzeganych jako problemy zwiaęzane z nietolerancjaę, nie zas jako problemy dotyczaęce nierownosci, wyzys¬ ku, niesprawiedliwosci? Dlaczego proponowanym na nie lekarstwem jest tolerancja, nie zas emancypacja, walka polityczna czy nawet walka zbrojna? Natychmiastowa odpowiedz lezży u fundamentow ideologicznego procesu liberalnego m u l t i k u l t u r a l i z m u : kulturyzacja p o l i t y k i - polityczne rozżnice, rozżnice warunkowane przez politycznaę nierownosc, ekonomiczny wyzysk etc. sa naturalizowane/neutralizowane poprzez wpisanie je w rożnice «kulturowe», rożne «sposoby życia», ktore sa czyms danym z gory, czyms, co nie m o ż e zostac przezwycieęzżone, ale mozże byc chociazż «tolerowane». Na to, oczywiscie, nalezży odpowiedziec w terminologii Benjamina: od kulturyzacji polityki do polityzacji kultury. Z r o d ł e m tej kulturyzacji jest wycofanie sięe, porazżka bezposrednich rozwiazan politycznych (panstwo dobrobytu, projekty socjalne etc.). Tolerancja jest ich post-politycznym ersatzem" . 1 2 1 122 123 Slavoj ZZiźek oskarża Samuela Huntingtona o to, ze swoja; koncepcja zderzenia cywilizacji z a p r o p o n o w a ł najbardziej efektownaę formułeę kulturyzacji polityki, ktoraęmozżna nazwac wręecz „Huntingtonowskaę c h o r o b a ę n a s z y c h czasow" . Oskarzżajaęc dalej swiat Zachodu, stwierdza: „Liberalny m u l t i k u l t u ralizm głosi ewangelieę tolerancji mieędzy kulturami, czyniaęc jednoczesnie całkiem oczywistym fakt, zże prawdziwa tolerancja jest w pełni mozżliwa tylko w indywidualistycznej kulturze Zachodu, w ten sposob legitymizuje nawet interwencje wojskowe jako ekstremalne sposoby walki z nietolerancjaę u innych - n i e k t o r e feministki w Stanach Zjednoczonych p o p i e r a ł y amerykanskaę okupacjęe Iraku i Afganistanu jako formęe pomocy kobietom w tych krajach... (... ) Istniejaę granice tolerancji, a bycie tolerancyjnym wobec nietolerancji ozna¬ cza po prostu znoszenie («tolerowanie») n i e t o l e r a n c j i " . 124 125 ź W e d ł u g Z iźzka tam, gdzie polityka okazała sięe bezradna, gdzie jej idee sieę s k o m p r o m i t o w a ł y , za wygodne usprawiedliwienie posłuzżyła kultura. Jednak 1 2 0 S. ZZiźek, Tolerance as an Ideological Category, „ C r i t i c a l I n q u i r y " jesien 2007. 1 2 1 S. W r i g h t , The politicization 1 2 2 Słownik 1 2 3 S. Z izźek, op.cit. ź 1 2 4 Ibidem. 1 2 5 Ibidem. języka of'culture', polskiego PWN, „ A n t h r o p o l o g y Today" l u t y 1998, t. 14, nr 1. www.sjp.pwn.pl (19.10.2011). �56 I. „Zwrot kulturowy" w stosunkach miedzynarodowych proces ten ma takzże swoj rewers: tak jak kultura przysłużzyła sieę polityce, tak rownieżz polityka p o d n i o s ł a kultureę do pierwszoplanowej roli. Proces polityzacji kultury jest t y m samym nierozerwalnie zwiaęzany z kulturyzacjaę polityki, stanowiac jedna ze stron tego samego medalu. Łaczacym je spoiwem jest znowu kwestia tolerancji, t y m razem analizowana przez Susan W r i g h t przez pryzmat słynnego raportu UNESCO Our Creative Diversity. Wskazujac na bezprecedensowaę mozżliwosc zabrania głosu przez srodowisko antropologiczne, reprezentowane przez najwybitniejszych przedstawicieli (m.in. Claude'a Levi-Straussa, rownoczesnie honorowego członka Swiatowej Komisji ds. Kultury i Rozwoju, czy Marshalla Sahlinsa), w pracach nad raportem, ktorego rola miała w założzeniu byc analogiczna do tej, ktoraę dla ochrony srodowiska spełnił tzw. Raport Brundtland i przedstawiona w n i m do dzis przywoływana koncepcja zrownoważzonego rozwoju, zauwazża: „Levi-Strauss zaopatrzył UNESCO w mapeę płaskiego swiata. Przedstawiona mozaika kultur przypomina antropologięe społeczna lat 30. X X wieku. Brakuje w niej wymiaru kultury jako procesu kontestowania władzy definiowania okreslonych koncepcji - w t y m znaczenia samej koncepcji kultury. W raporcie niezidentyfikowany głos podaje definicje, zarazem maskujac lub ukrywajac swoja w ł a s n a w ł a d z e za parawanem zdrowego rozsaędku. Przewiduje sieę w n i m , zże w pluralistycznym swiecie panstwa, zamiast probowac narzucic homogenicznosc kulturowaę, bęedaę zachęecac rozżnorodne grupy etniczne zżyjaęce w ich granicach do wniesienia w k ł a d u w s p o ł e c z e n s t w o obywatelskie z podzielanymi wspolnie wartosciami. Analogicznie, rozżnorodnosc kulturowa na swiecie powinna byc chroniona kodeksem etyki globalnej, na gruncie ktorej, jak u w a ż a się w raporcie, swiat m o ż e osiagnać konsensus. Okreslajaęc parametry tej globalnej etyki, niezdefiniowany głos raportu zaczyna czynic sady wartosciujace. Tylko kultury, ktore maja «wartosci tolerancyjne* (wedle czyjej koncepcji t o l e r a n c j i ? ) b ę d a szanowane i chronione przez kodeks globalny. Oczywiscie, «repulsywne» (według czyjej opinii?) praktyki kulturowe beędaę poteępione. Zauważzona krytyka koncepcji praw człowieka, jako wspierajaęcych indywidualizm obcy wartosciom niezachodnim, otrzymuje odpowiedz: «Prawa człowieka nie saę nadmiernie indywidualistyczne (wedle czyich kryteriow?) - saę po prostu własciwaę drogaę do tego, aby postrzegac wszystkie istoty ludzkie jako rowne». Przestawiona przez UNESCO wizja kodeksu etyki globalnej rzaędzaęcego pluralistycznym swiatem osadzona jest na sprzecznosci mieędzy szacunkiem nalezżnym wszystkim k u l t u r o m a dokonywa¬ niem wartosciujaęcego osaędu dotyczaęcego rozżnorodnosci akceptowalnej i nieakceptowalnej" . 126 127 1 2 6 Pytania w nawiasach stawiane saę przez Susan W r i g h t . 1 2 7 S. W r i g h t , op.cit., s. 13. Rys ten obecny jest notabene w e w s z y s t k i c h konwencjach p r z y j m o w a n y c h na f o r u m U N E S C O , w t y m takzże najnowszych: K o n w e n c j i w sprawie o c h r o n y niematerialnego d z i e d z i c t w a k u l t u r o w e g o z 2003 ( „ c h r o n i o n e jest t y l k o takie d z i e d z i c t w o , k t o r e jest zgodne z p r a w a m i c z ł o w i e k a " ) , j a k i K o n w e n c j i o r o z ż n o r o d n o s c i k u l t u r o w e j z 2005 r o k u . Szerzej na t e n temat: H . J o d e ł k a dziedzictwa kulturowego, (Schreiber), Międzynarodowa ochrona niematerialnego „ S t o s u n k i M i e ę d z y n a r o d o w e - I n t e r n a t i o n a l Relations" 2005, nr 3 - 4 . �Podsumowanie 57 W r i g h t zauważza, żze polityzacja kultury polega tutaj na uzżywaniu koncepcji kultury do osiaęgnieęcia bardzo konkretnych, politycznych celow: narzucenia lokalnych definicji przez uznanie ich za uniwersalne. Koncepcja kultury, wkraczajaęc na polityczne salony, nawet „w obstawie" antropologow, zostaje użzyta w efekcie koncowym jako narzęedzie uprawiania polityki. Mahmood Mamdani podejmuje tęe mysl, ukazujaęc korzenie polityzacji kultury: „Dla Europejczykow polityzacja kultury zaczeęła sieę od razu w momencie, w ktorym panstwa narodowe zastaępiły wielonarodowe imperia. W nowoczesnych impe¬ riach europejskich, polityzacja kultury stała sięe bardziej efektywnaę technologiaę sprawowania władzy, sposobem dzielenia i rzaędzenia całymi narodami zamiast tylko ich e l i t a m i " . W ten sposob polityka sieę kulturyzuje, a kultura polityzuje. Kultura staje sieę politykaę. Chocby dlatego nauka o polityce nie mozże tego ignorowac. 128 Podsumowanie Probujac podsumowac rozważania nad „ z w r o t e m k u l t u r o w y m " w stosunkach mieędzynarodowych i procesem polityzacji k u l t u r y , mozżna z a p y t a c , c z y paradygmat (przy wszystkich zastrzezżeniach co do stosownosci uzżywania tego terminu) zimnowojenny został zastaępiony paradygmatem cywilizacyjnym w w y n i k u wydarzen z 11 wrzesnia 2001 roku? Kuzniar przywołuje w ksiaęzżce Pozimnowojenne dwudziestolecie ankieteę, ktora w 2000 roku została rozesłana przez redakcje „Foreign Affairs" do dwunastu i n t e l e k t u a l i s t ó w z prosba o zna¬ lezienie własciwej nazwy dla nowej ery, ktora n a s t a ł a po zakonczeniu zimnej wojny. Padały rozżne propozycje: „wiek nowej wiary", „wiek obywatelskosci i otwartych społeczenstw", „wiek niesubordynacji", „wiek srodowiska", „era i n f o r m a c j i " . Ż a d n a z tych propozycji sie nie przyjęła. M i m o zastrzeżen, ktore autor zgłasza w kwestii przesady w nadawaniu znaczenia „poczaętku nowej epoki" wydarzeniom z 11 wrzesnia 2011 roku, probujaęc dokonac bilansu minionych dwudziestu lat, wskazuje on jednak - jako odpowiedz na procesy homogenizujacej globalizacji - na r o s n a c ą role przywiązania narodow, panstw i całych regionow do przynaleznosci kulturowej czy szerzej - cywilizacyjnej . (Wydaje sieę wieęc, zże zamiast „ z w r o t u " mamy obecnie prawdziwy „ k u l t u r o w y zawrot głowy".) Możzna w zwiaęzku z t y m zapytac, czy jednak nie mamy dzis do czynienia z „epoka kultur i cywilizacji", niekoniecznie „zderzen cywilizacji", ale w ł a s n i e epokaę, w ktorej to kultury i cywilizacje nadajaę, i jeszcze d ł u g o bęedaę nadawac, ton stosunkom mieędzynarodowym, i czy - w zwiaęzku z t y m mowienie o „zwrocie k u l t u r o w y m " w stosunkach mieędzynarodowych nie powinno wydac sięe nam uzasadnione. „Porzaędek bezimienny" na poczaętku X X I wieku, jak m o w i o n i m Roman Kuzniar, m o ż e bowiem (i powinien) 129 130 1 2 8 M . M a m d a n i , Culture 1 2 9 R. K u z n i a r , Pozimnowojenne..., 1 3 0 Ibidem, s. 4 9 0 - 4 9 1 . Talk..., op.cit., s. 97. op.cit., s. 3 0 7 - 3 0 8 . �58 I. „Zwrot kulturowy" w stosunkach miedzynarodowych poszukiwac rożznych i m i o n dla samookreslenia swoich coraz bardziej global¬ nych, a przez to coraz bardziej wspołzalezżnych i „usieciowionych" tozżsamosci. Komentujaęc stosowanie s f o r m u ł o w a n i a „zwrot kulturowy" w stosunkach mieędzynarodowych, Yosef Lapid pisze: „mozżna wiele stracic i m a ł o zyskac, mylaęc «powrot» z «rewolucyjnym zwrotem» w nauce o stosunkach mieędzynar o d o w y c h " . Idea powrotu, wedle tego badacza, kazże zastanowic sięe nad tym, co jużz było obecne w ramach rozwazżan w dyscyplinie, „co zostało na brzegu przez tyle czasu", nawet gdy statek „Kultura" był na w y g n a n i u . Porzucone niegdys idee zasługujaę na ponowne właęczenie, krytyczne przewartosciowanie, nie saę jednak niczym nowym i obcym dla nauki o stosunkach mięedzynarodowych. Dowodzaę tego zarowno p o w s t a ł e juzż teorie, jak i bogata literatura przedmiotu. Oczywiscie, nie wracajaę do tych samych realiow sprzed czasu swojego „wygnania". Ich nosnosc i aktualnosc wyrażzac sięe mozże w ł a s n i e w pojeciu „zwrotu", ale by isc dalej za żeglarska, metafora, nie jest to nowy kurs, lecz zwrot w kierunku znanych juzż brzegow. Spoglaędajaęc na poczynione w rozdziale rozwazżania, mozżna uznac,zże statek „Kultura" ponownie zawinaęł do portu stosunkow mięedzynarodowych, choc nigdy nie odpłynaęł od niego zbyt daleko. 131 132 1 3 1 Y . Lapid, op.cit., s. 6. L a p i d stosuje t u j e d n a k p o j ę c i e revolutionary move, a nie - turn. W y d a j e sieę m u j e d n a k nadawac tozżsame znaczenie, co wyrażzac mozże t y t u ł jednej z czeę sci napisanego przez niego w p r o w a d z e n i a : On the Move: „Turns" and „Returns" in IR Theorizing, [w:] Uzżywam metafory Lapida, zapozżyczonej o d R.J. Jeppersona i A . Swidlera, What Y. Lapid, 1 3 2 op.cit.,s.5. Properties of Culture Should We Measure?, „ P o e t i c s " 1994, n r 22, s. 3 5 9 - 3 7 1 . Z o b . Y . Lapid, op.cit. �R O Z D Z I A Ł „Zwrot kulturowy" we współczesnym wojsku Aby prowadzić: wojne - zostań antropologiem. Porzuć fascynację drogę do zrozumienia Clausewitzem i przyjmij kulturę jako konfliktu. Patrick Porter 1 Wprowadzenie Od lat 90. X X wieku, naznaczonych konfliktem b a ł k a ó s k i m , widac symptomy powrotu kultury do myóslenia wojskowego . Dotychczasowe problemy na tle ideologiczno-militarnym zastaępiły bowiem konflikty i napięecia na tle kulturo¬ w y m . Zmiana ósrodowiska bezpieczenóstwa doprowadziła roówniezż do zmiany sposobow prowadzenia wojen: „stara," i dobrze znana zimna, wojnę zastapiły na szerokaę skalęe „ n o w e wojny" . Doósóc wspomnieóc,żze z 40 wojen domowych toczaęcych sięe w latach 1989-2003 28 m i a ł o podłożze etniczne, religijne etc., a tylko 12 ideologiczne . Wyóscig zbrojenó przerodził sieę w kulturowy „wyóscig wartoósci": Zachoód postawił na ich czele wolnoósóc,róownoósóc, prawa człowieka, rzaędy prawa i demokracjęe, a óswiat islamu - ustawiony w pozycji „przeciwnika" Z a c h o d u o d 1 1 w r z e ó s n i a 2001 roku - zawalczył o niezbywalne prawa poszanowania swojej odręebnej tradycji, religii, roli rodziny, o ideęe wspóolnotowoósci, sprzeciwiajaęc sieę procesom modernizacyjnym i globalizacyjnym, przebiegajaęcym w duzżej mierze na wzóor zachodni. Kultura i zagadnienia jej towarzysza.ce (jak m.in. religia czy tozsamosc kulturowa) wrociły do stosunkow mieędzynarodowych, a t y m samym róowniezż do podlegajaęcych transformacjom sił zbrojnych róożznych panóstw. Dzienó 11 wrzeósnia, jako data kluczowa dla poóózniejszej transformacji sił zbrojnych wielu panóstw, „ w y m u s z o n e j " przez operacje prowadzone w Iraku i Afganistanie, w t y m przez najwięekszaę 2 3 4 1 P. Porter, Good Anthropology, Bad History: The Cultural Turn in Studying War, „Parameters" 2 0 0 7 , n r 3 7 ( 2 ) , s. 45. 2 B. Heuser, The Cultural Revolution in Counter-Insurgency, „ T h e J o u r n a l o f Strategic Studies" l u t y 2007, t. 30, n r 1, s. 153. 3 M . Kaldor, New and Old Wars. Organized Violence in a Global Era, P o l i t y Press, C a m b r i d g e 2006. 4 D . B y m a n , T . Seybolt, Humanitarian Alternative Approaches, Intervention and Communal Civil „ S e c u r i t y Studies" j e s i e ó 2003, t. 13, n r 1, s. 23. Wars: Problems and �60 II. „Zwrot kulturowy" we współczesnym wojsku i najnowoczesniejsza armię Stanow zjednoczonych, zakonczył definitywnie „erę postwietnamskaę" i w y m u s i ł przygotowanie odpowiedzi na „ n o w e Pearl Harbor X X I w i e k u " . Stał sięe punktem odniesienia dla amerykanskich strategow, politykow i wojskowych. Powstała koniecznosc powrotu do „nieodrobionych lekcji" z wielu wczesniejszych operacji. Powrot kwestii tozżsamosci kulturowej do stosunkow mięedzynarodowych zbiegł sięe rownoczesnie z „ b u n t e m przeciwko Ż a c h o d o w i " i jego dotychcza¬ sowej polityce, okreslanej w dobie postkolonialnej jako „ k u l t u r o w y imperial i z m " . Ż a c h o d n i e przekonanie o wyżzszosci własnej cywilizacji było do pewnego momentu dosc nieszczeęsliwie wzmacniane danymi statystycznymi, wedle ktorych 43% swiatowych wydatkow na cele wojskowe stanowia wydatki USA (co daje k w o t ę 661 m l d dolarow), a p o z o s t a ł e 57% kolejnych 190 panstw swiata (z czego - dla porownania - drugie miejsce na liscie zajmujaę Chiny z 6,6%) . Marek Madej pisze: „fakt, zże panstwa obszaru transatlantyckiego angazżujaę sieę militarnie w odległych i odmiennych kulturowo rejonach swiata, mozże byc interpretowany przez częesc tamtejszych społeczenstw (niezależznie od motywow kierujaęcych interwentami) jako budzaęca sprzeciw nieuprawniona ingerencja w ich sprawy wewneętrzne oraz przejaw imperializmu. Jednaę zas z form tego sprzeciwu beędzie aktywnosc podmiotow stanowiaęcych zagrozżenia asymetryczne" . Pojawienie sieę tych w ł a s n i e zagrozżen stało sieę ostatnim elementem katalizującym badania nad rola; kultury w stosunkach międzynarodowych, w tym takzże w naukach wojskowych, studiach nad bezpieczenstwem i studiach strategicznych. 5 6 7 8 9 5 E. C o h e n , Kosovo and the New American Way of War, [ w : ] E. C o h e n , A . Bacevich (red.), War over Kosovo: Politics and Strategy in a Global Agę, C o l u m b i a U n i v e r s i t y Press, N e w Y o r k 2 0 0 1 , s. 59. 6 S. H u n t i n g t o n , Zderzenie cywilizacji i nowy kształt ładu swiatowego, t ł u m . H . Jankowska, W a r s z a w s k i e W y d a w n i c t w o Literackie M u z a SA, W a r s z a w a 2 0 0 0 , s. 62. 7 Kulturowy imperializm jest czeęsto u t o ż z s a m i a n y z „ a m e r y k a ć n s k i m B. H a m m , R. Smandych (red.), Cultural Domination, kulturowy, Imperialism. Essays on the Political imperializmem". Economy of B r o a d v i e w Press L t d . , Petersborough 2005, s. 3 oraz A . F i j a ł k o w s k a , [ w : ] H . Schreiber, G. M i c h a ł o w s k a (red.), Kultura Cultural Imperializm w stosunkach międzynarodowych, t. 1: Zwrot kulturowy, W y d a w n i c t w a U n i w e r s y t e t u Warszawskiego, W a r s z a w a 2013. P r o b l e m ten o d lat wskazujaęarabićsci podkrećslajaęcy fakt, izż n a w e t umiarkowani muzułmanie oczekujaę p o w s t r z y m a n i a sięe głćownych graczy Ż a c h o d u o d ingerencji w i c h sprawy w e w n ę e t r z n e , a za takie uznajaę poteępianie, ocenianie l u b n a w o ł y w a n i e do poszanowania demokracji, rzaędoćw prawa i praw człowieka, nie wspominajaęc nawet o interwencjach militarnych. Choćc s p o ł e c z e n ć s t w a m u z u ł m a n ć s k i e chcaę modernizacji, t o nie na wzoćr zachodni, ale, j a k t o okrećslajaę - „ m o d e r n i z a c j i z B o g i e m " . J. Żajac, Role Unii Europejskiej w regionie Afryki Północnej i Bliskiego Wschodu, W y d a w n i c t w a U n i w e r s y t e t u W a r s z a w s k i e g o , W a r s z a w a 2010, s. 2 7 3 - 2 7 5 . 8 SIPRI Yearbook 2010. Armaments, Disarmaments and International Security. Summary, SIPRI 2010, s. 1 1 . 9 M . Madej, Zagrożenia asymetryczne bezpieczeńistwa panstw obszaru transatlantyckiego, I n s t y t u t Spraw M i e ę d z y n a r o d o w y c h , W a r s z a w a 2 0 0 7 , s. 120. Polski �61 1. Zagadnienie kultury w dotychczasowych badaniach nad bezpieczeństwem Teoretyk strategii Simon Murden zauważza: „ N o w e kulturowe uprzedzenia wyznaczyły nowe granice bezpieczenóstwa mieędzynarodowego" . O d o n i o s ł y m znaczeniu podłozża kulturowo-cywilizacyjnego dla bezpieczenóstwa pisze takzże Bolesław Balcerowicz: „Aspekt cywilizacyjny, róożznice mieędzycywilizacyjne nabierajaę w ocenie ósrodowiska bezpieczenóstwa, w prognozowaniu charakteru mozżliwych konfliktoówiużzycia w nich sił zbrojnych znaczenia kluczowego. Działania zbrojne, działania wojskowe Zachodu beędaę podejmowane głoównie w odmiennych cywilizacyjnie obszarach. Bęedziemy zatem mieóc do czynienia z fundamentalnaę asymetriaę - asymetriaę kultur: logiki systemoów wartoósci, motywacji, zachowanó i t d . Z asymetrii kultur wynikaóc beędaę percepcje sensu i sposoboów prowadzenia wojen, strategie stron. Dopiero na to «nałozży sięe» asymetria wielkoósci sił, wyposażzenia, poziomu technologii i t d . " . Stosujaęc zdefiniowane w rozdziale I pojęecie „ z w r o t u kulturowego", należzy zbadaóc, w jaki sposoób mozże mieóc ono zastosowanie przy próobie uchwycenia zmian zachodzaęcych we wspoółczesnych siłach zbrojnych. Zmiany te przebiegajaę oczywióscie w i e l o k i e r u n k o w o i w i e l o p ł a s z c z y z n o w o , jednak przedmiotem zainteresowania i głoównaęosiaę rozwazżanó podjęetych w niniejszym rozdziale jest zbadanie, w j a k i m momencie zaczęeto dostrzegaóc w p ł y w kultury na funkcjono¬ wanie wspoółczesnego wojska, jak roówniezż jakie pojęecia zostały stworzone w celu zoperacjonalizowania pojęecia „kultury" na potrzeby wojska. Celem niniejszego rozdziału jest takzże ukazanie roli kultury w refleksji nad wspoółczesnym wojskiem, a t y m samym wskazanie cech obserwowanego „ z w r o t u kulturowego" w tej dziedzinie. 10 1 1 1. Zagadnienie kultury w dotychczasowych badaniach nad bezpie­ czeństwem Kwestie kultury nie saę zupełnie obce i nowe w refleksji nad bezpieczeónstwem i nad rolaę wojska w jego zapewnianiu. Mozżna jednak obserwowaóc poszerzanie sieę definicji bezpieczenóstwa i analizowanie tzw. mięekkich wymiaroów bezpieczenóstwa. Marek Madej stwierdza: „...rola czynnikóow kulturowo-cywilizacyjnych jako ózroódeł kluczowych wspóołczeósnie p o d z i a ł ó o w w s p o ł e c z n o ó s c i mięedzynarodowej oraz wyznacznikóow k s z t a ł t u ósrodowiska bezpieczenóstwa wzbudza najwieęcej kontrowersji wósroód badaczy i analitykoów pozimnowojennej rzeczywistoósci, przede wszystkim ze wzgleędu na trudnoósóc jej okreóslenia i z m i e r z e n i a " ; j e d n a k „ p o d z i a ł y społecznosci m i ę d z y n a r o d o w e j w e d ł u g kryterioów kulturowych wystęepujaę realnie i majaę w p ł y w na mięedzynarodowe 1 2 1 0 S. M u r d e n , Kultura Globalizacja polityki w stosunkach swiatowej. międzynarodowych, Wprowadzenie do stosunkow [ w : ] J. Baylis, S. S m i t h , międzynarodowych, (red.), Wydawnictwo U n i w e r s y t e t u J a g i e l l o ó s k i e g o , K r a k o w 2 0 0 5 , s. 665. 1 1 B. Balcerowicz, Siły zbrojne Scholar, W a r s z a w a 2010, s. 187. 1 2 M . Madej, op.cit., s. 8 1 . w stanie pokoju, kryzysu, wojny, Wydawnictwo Naukowe �62 II. „Zwrot kulturowy" we wspńłczesnym wojsku 13 ósrodowisko bezpieczenóstwa" . Jednoczeósnie zauwazża: „Trzeba jednak pamięetaóc,izż fakt zroózżnicowania społecznoósci mieędzynarodowej na płaszczyóznie kulturowo-cywilizacyjnej nie oddziałuje na charakter globalnego ósrodowiska bezpieczenóstwa c a ł k i e m niezależznie od p o z o s t a ł y c h czynnikóow. Podziały zarysowujaęce sieę w tej sferze nakładajaę sięe na inne, wykazujaęc zresztaę przy t y m wieększaę zbiezżnoósóc, np. społeczenóstwa cywilizacji zachodniej w wieększoósci nalezżaę tezż do Póołnocy, wyroózżnionej przede wszystkim na podstawie kryterióow ekonomicznych" . Podobnie pisze też Bolesław Balcerowicz: „ W istocie ózroódłami konfliktoów - o czym jestem przekonany - pozostajaę zaróowno czynniki materialne, sprzecznoósci interesoów, jak i «emocje» [przez autora utozżsamiane z czynnikami niematerialnymi napeędzanymi roóżznicami k u l t u r o w y m i - H.S.]. N i e b a g a t e l n a d e s t r u k c y j n a r o l ę o d g r y w a j a t u nacjonalizmy oraz r ó z n i c e wyznaniowe (religijne)" . Zauwazżajaęc te wspoółczesne zmiany, warto takzże przyjrzeóc sięe temu, jak do tej pory było analizowane zagadnienie kultury wósróod teoretykoów i praktykóow studioów strategicznych i studioów nad bezpieczenóstwem na przykładzie koncepcji kultury strategicznej i bezpieczenóstwa kulturowego. 14 15 1.1. Kultura strategiczna Teoria kultury strategicznej p o w s t a ł a w czasach zimnej wojny i słuzżyła do analizy doktryn wojskowych poszczegoólnych panóstw. Za twoórcęe tej teorii uwazża sięe Jacka Snydera, któory w 1977 roku, analizujaęc radzieckaę doktrynęe nuklearnaę, przyjaęł, żze „zbioórsaędoów ogoólnych, postaw i wzorcoów zachowanó zwiaęzanych ze strategiaęnuklearnaęosiaęgnaęł stan wzgleędnej trwałoósci, właósciwej raczej sferze kultury niz czystej p o l i t y k i " . W zaproponowanym przez niego ujęciu tej teorii kultura strategiczna, f o r m u ł o w a n a przez elity i dostosowana do konkretnych problemóow bezpieczenóstwa i wojskowoósci, jest manifestacjaę opinii publicznej, przejawiajaęcaę sieę w specyficznym sposobie myóslenia strategicznego. Wtedy teżz okazało sięe, żze radzieccy stratedzy nie kierujaę sieę p r z e s ł a n k a m i właósciwymi óswiatu zachodniemu, ktoóre mozżna by wpisaóc w matryceę, posługujaęc sieę teoriaę gier. Stało sieę dla niego jasne, zże na percepcjęe bezpieczenóstwa oddziałujaę nie tylko interesy polityczne i materialne czy militarny potencjał, ale roówniezż uwarunkowania kulturowe, ktoóre d e t e r m i n o w a ł y okreóslone sposoby myós16 1 3 Ibidem, s. 85. 1 4 Ibidem, s. 86. 1 5 B. Balcerowicz, Pokoj i „nie-pokoj" na progu XXI wieku, D o m W y d a w n i c z y Bellona, W a r s z a w a 2 0 0 2 , s. 116. 1 6 J. Snyder, The Soviet Strategic Culture: Implications M o n i c a 1977, s. 8, za: J.S. Lantis, D . H o w l e t t , Kultura Gray, E. C o h e n (red.), Strategia we współczesnym for Nuclear strategiczna, Options, R A N D , Santa [ w : ] J. Baylis, J. W i r t z , C.S. swiecie. Wprowadzenie do studiów strategicznych, W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u Jagiellonóskiego, t ł u m . W . N o w i c k i , Krakóow 2009, s. 9 1 . �63 1. Zagadnienie kultury w dotychczasowych badaniach nad bezpieczeóstwem 17 l e n i a . Koncepcja kultury strategicznej posłużzyła Jackowi Snyderowi, w ramach jego pracy dla korporacji analitycznej R A N D , do przedstawienia doktryn nuklearnych ŻSRR i USA jako funkcji rozmaitych wartoćsci o strukturalnej naturze, politycznej i historycznej, a takzże ograniczenć technologicznych . Koncepcja kultury strategicznej e w o l u o w a ł a w nasteępnych dziesięecioleciach, p o w s t a ł o w zwiaęzku z t y m wiele innych jej definicji, opracowanych przez rozmaite nurty badawcze. Ż d a n i e m Alastaira Johnstona: „kultura strategiczna jest srodowiskiem ideowym, ograniczającym w y b ó r z a c h o w a ć ; odwołujac sie do danej kultury strategicznej, mozżna przewidywac szczegołowe rozwiaęzania w dziedzinie strategii" . A u t o r w swej pracy wskazuje, że kultura strategiczna jest u k s z t a ł t o w a n y m przez zbiorowe doswiadczenie systemem symboli, ktory składa sieę z dwoch częesci. Pierwsza z nich obejmuje założzenia odnoszaęce sięe do struktury srodowiska strategicznego, roli wojny w zżyciu społecznym, w t y m mieędzynarodowym, natury zagrozżen i z r o d e ł ich pochodzenia, adekwatnosci siły militarnej do tych zagrozżen oraz warunkow jej użzywania. Druga czeęsc dotyczy poziomu operacyjnego, czyli sposobu p o s ł u g i w a n i a sie siła wojskowa w realnym konflikcie z b r o j n y m . Steven Rosen proponuje zblizżonaę definicjęe kultury strategicznej, ktora w e d ł u g niego: „składa sieę z przekonan i załozżen okreslajaęcych przyjmowane zasady zachowan wojskowych w stosunkach mieędzynarodowych - przede w s z y s t k i m dotyczaęcych decyzji o podjeęciu d z i a ł a n zbrojnych, preferencji co do sposobu prowadzenia wojny (ofensywnego, ekspansjonistycznego lub defensywnego) oraz dopuszczalnego podczas wojny poziomu ofiar" . Kolejnaę definicjęe z a p r o p o n o w a ł Wojciech Lamentowicz, wskazujaęc, zże kultura strategiczna to: „społecznie przekazywane, wynikajaęce z tożzsamosci i g ł o w n e g o n u r t u kultury politycznej danego społeczenstwa idee, wartosci, normy, rodzaje wiedzy, postawy i wzory zachowan dotyczaęce rozumienia bezpieczenstwa narodowego i mięedzynarodowego, a zwłaszcza zakresu i sposobowużzywania siły zbrojnej i innych rodzajow siły w stosunkach mięedzynarodowych" . Jeszcze inaczej kultureę strategicznaę analizował Ken Booth, ktory wiaęzał jaę z etnicznosciaę i specyfikaę kulturowaę narodow. Dowodził, opierajaęc sieę na przykładach z historii, żze kultura możze miec znaczny, ale trudny 18 19 20 21 22 1 7 J. Olchowski, Międzynarodowe 1 8 i zjawiska dezintegracji i konfliktu,[w:]A.Żieętek (red.), Poltext, W a r s z a w a 2010, s. 124. Ż o b . t a k ż e : B. Balcerowicz, Kultura kulturowego, 1 9 Kultura stosunki kulturalne, w sferze wojskowosci - od kultury strategicznej do zwrotu [ w : ] H . Schreiber, G. M i c h a ł o w s k a (red.), op.cit. A . I . J o h n s t o n , Thinking about Strategic Culture, „ I n t e r n a t i o n a l Security" w i o s n a 1995, za: J.S. Lantis, D . H o w l e t t , op.cit., s. 9 1 . 2 0 R. K u z n i a r , Polityka i siła. Studia strategiczne - zarys problematyki, W y d a w n i c t w o N a u k o w e Scholar, W a r s z a w a 2 0 0 5 , s. 187. P. 2 1 J.S. Lantis, D . H o w l e t t , op.cit., s. 9 1 . 2 2 W . L a m e n t o w i c z , Amerykannski i europejski wariant Olszewski, T. i zagrożenia Kultura XXI i zjawiska Kapusniak, W . wieku, Lizak atlantyckiej kultury strategicznej, [w:] miedzynarodowe. Wyzwania W y z s z a S z k o ł a H a n d l o w a , R a d o m 2009, s. 108, za: J. Olchowski, dezintegracji i konfliktu, (red.), Bezpieczennstwo [ w : ] A . Żięetek (red.), op.cit, s. 125. �64 II. „Zwrot kulturowy" we wspońłczesnym wojsku do uchwycenia w p ł y w na kwestie uzżycia siły, co prowadzi do błeędoów w analizach i ocenach strategii . Z kolei Colin Gray, podobnie jak Jack Snyder, uwazżał kultureę strategicznaę za wzgleędnie trwały element decydujaęcy o polityce bezpieczenóstwa i definiował jaę jako „sposoóbmyóslenia o sile i posteępowania z niaę wypływajaęcy z odczucia narodowego doswiadczenia historycznego, aspiracji do zachowania odpowie¬ dzialnego, tak jak sięe je rozumienie w danym k r a j u " czy teżz jako „trwałe (choóc nie wieczne) przekazywane społecznie idee, postawy, tradycje, nawyki myóslenia i preferowane metody działania, któore saę mniej lub bardziej wyjaętkowe dla okreóslonej, specyficznie usytuowanej geograficznie i doóswiadczonej historycznie wspóolnoty bezpieczenóstwa" .Zwieęzłaędefinicjęe z a p r o p o n o w a ł a tezż Kerry Longhurst, w e d ł u g ktoórej kultura strategiczna to zbiorowe przekonania (idee, wartoósci), stanowiska i praktyki, ktoóre dotyczaęuzżycia siły i ktoóre zostały stopniowo uformowane w ramach specyficznych procesoów historycznych, dlatego podlegajaę zmianie w w y n i k u dramatycznych doóswiadczenó n a r o d u . 23 24 25 26 Zdaniem Romana Kuózniara kultura strategiczna jest ósrodowiskiem strategii, gdyzż stanowi czeęósóc kultury politycznej. A u t o r w czterech punktach podsumo¬ wuje sposoby oddziaływania kultury strategicznej na strategięe, wskazujaęc, żze: „po pierwsze, dostarcza ona idei i n o r m dla ósrodowiska zaróowno zawodowych strategoów, jak politykoów, któorzy stawiajaę przed strategami konkretne cele i zadania (lub sami w c i e l a j a ę s i e ę w r o l ę e s t r a t e g ó o w ) . Po drugie, k u l t u r a strategiczna warunkuje percepcjęe otoczenia strategii, czyli polityki wewneętrznej i sytuacji międzynarodowej; stanowi «okulary», przez ktore nastepuje oglad óswiata i ocena zachodzaęcych w n i m procesoów i wydarzenó. Po trzecie, w jej ramach dokonuje sięe selekcja opcji strategicznych, któore pojawiajaęsieę z własnej inicjatywy lub saę odpowiedziaę na wyzwania zewneętrzne. Po czwarte, kultura strategiczna warunkuje zdolnoósóc mobilizacji zasoboów narodowych dla celoów wyznaczanych przez strategięe" . 27 Możzna wskazaóc na kilka ózróodeł kultury strategicznej. Przede wszystkim nalezży wymienióc położzenie geograficzne, warunkujaęce nie tylko takie czynniki, jak klimat czy bogactwa naturalne, ale roówniezż odległoósci od innych panóstw potencjalnie zagrazżajaęcych bezpieczenóstwu, czyli np. położzenie danego panóstwa 2 3 Refleksje K . B o o t h , Strategy and Ethnocentrism, nad kulturą polityczną Rosji, C r o o m - H e l m , L o n d o n 1979, s. 9, za: J. Czaja, „ R e a l i a . I co dalej...", s i e r p i e ó 2 0 1 1 , t . 25, n r 4, h t t p : / / realia.com.pl/dzial_4/artykul_80.html (23.10.2011). 2 4 2 5 J.S. Lantis, D . H o w l e t t , op.cit., s. 92. C.S. Gray, Strategic Culture as a Context: the First Generation of Theory Strikes Back, „ R e v i e w o f I n t e r n a t i o n a l Studies" 1999, n r 25, s. 50, za: P. Sokala, Wizja, polityka i siła w służbie wielkiej strategii Chin, Fundacja S t u d i ó w M i ę d z y n a r o d o w y c h , W a r s z a w a 2 0 1 0 , s. 27. 2 6 K . M a l i n o w s k i , Kultura K. M a l i n o w s k i (red.), Kultura bezpieczenóstwa narodowego: koncepcja i możzliwoósci zastosowania, [ w : ] bezpieczenóstwa narodowego w Polsce i w Niemczech, Instytut Z a c h o d n i , P o z n a ó 2003; K . L o n g h u r s t , Niemiecka kultura strategiczna - geneza i rozwój. Ibidem, za: R. K u z n i a r , Polityka..., 2 7 op.cit., s. 187. R. Kuózniar, Polityka... , op.cit., s. 187. �1. Zagadnienie kultury w dotychczasowych badaniach nad bezpieczenóstwem 65 wsaęsiedztwie mocarstwa, jak było to w wypadku Norwegii czy Finlandii w sto¬ sunku do ŻSRR w okresie zimnowojennym. Istotna w t y m kontekscie jest tezż kwestia granic danego panstwa - czy zostały ustalone pokojowo, czy teżz istnieje konflikt w t y m zakresie - co możze tłumaczyc ambicje Izraela do posiadania broni jaędrowej. Kolejnym istotnym z r o d ł e m jest historia danego panstwa, sprowadzajaęca sieę przede wszystkim do okreslenia jego powstania i ewolucji (np. panstwa kolonialne czy postkolonialne), ktore generuja okreslone problemy strategiczne. Nastęepnie jako zrodło kultury strategicznej podaje sieę charakter struktury politycznej kraju, przekonania elit i organizacjeę jego obronnosci - tzn. czy mamy np. do czynienia z dojrzałaę demokracjaę, czy z panstwem w okresie transformacji demokratycznej, ktore osiaęgneęło pewien stopien konsolidacji w tempie okreslanym przez wiele czynnikow wewneętrznych i zewneętrznych o charakterze plemiennym, religijnym czy etnicznym. Kulturę strategiczna moga kształtowac też doktryny wojskowe, stosunki miedzy sferaę cywilnaę i wojskowaę w danym kraju. Ża wazżne zrodło kultury strategii podaje sięe tezż normy mięedzynarodowe, przemiany pokoleniowe, rozwoj technologii, rozwoj teorii strategii czy interpretacjęe m i t o w i symboli własciwych dla danej zbiorowosci kulturowej. Kryzys iracki ujawnił znaczenie rozżnic w kulturze strategicznej mięedzy Europaę i Amerykaę. Barwny opis tych rozżnic dał Robert Kagan w eseju Kowboje i barmani z 2002 roku. Pisze on: „ N a w e t ci, ktorzy nie myslaę prostacko, podkreslajaę zasadniczaęrożzniceę mięedzy amerykanskim a europejskim sposobem uprawiania polityki zagranicznej. Amerykanie łatwiej uciekajaę sieę do siły i w porownaniu z Europaęsaę w dyplomacji mniej cierpliwi. Dzielaęswiat na dobro i zło, na wrogow i przyjacioł; Europejczycy zas widzaę obraz bardziej zniuansowany. W konfrontacji z przeciwnikiem Amerykanie wolaę przymus od perswazji, politykeę sankcji od zacheęcania innych do s ł u s z n e g o postęepowania, kij od marchewki. Problemy w polityce zagranicznej majaę byc rozwiaęzywane, zagrożenia - eliminowane. Mniej sa skłonni do korzystania z posrednictwa instytucji mięedzynarodowych, jak O N Ż , i wspołpracy z innymi narodami; podchodzaę z rezerwaę do prawa mieędzynarodowego i gotowi saę je przekraczac, ilekroc uznajaę to za niezbeędne lub chocby użzyteczne. Europejczycy uwazżajaę, zże majaę więeksze wyczucie. Starajaę sięe wpływac na innych posrednio, subtelniejszymi metodami. Łatwiej znoszaę porazżki i mniej sieę niecierpliwiaę, gdy trzeba czekac na efekty. Na ogoł wybierajaę pokojowe rozwiaęzania, od przymusu wolaę negocjacje, dyplomację i perswazję. Aby rozstrzygnąć spor, chetniej odwołuja sieę do mieędzynarodowego prawa i umow, do swiatowej opinii publicznej. Probujaę wykorzystywac handel i gospodarkeę, by wiaęzac ze sobaę narody. Częesto większa, wage niż do efektu przywiazuja do samego procesu, wierząc, że w koncu nabierze realnych k s z t a ł t o w " . 28 2 8 R. Kagan, Kowboje i barmani, „ G a z e t a W y b o r c z a " , 17 sierpnia 2 0 0 2 . �66 II. „Zwrot kulturowy" we wspoółczesnym wojsku 1.2. B e z p i e c z e ń s t w o k u l t u r o w e Aby wskazac z kolei, czym jest bezpieczenstwo kulturowe, nalezży odniesc sieędo definicji sformułowanej przez Grażzyneę Michałowskaę, ktora podaje, żze „bezpieczenstwo kulturowe w wymiarze narodowym oznacza warunki, w ktorych s p o ł e c z e n s t w o mozże utrwalac i p i e l ę e g n o w a c wartosci decydujaęce o jego tozżsamosci, a jednoczesnie swobodnie czerpac z doswiadczen iosiaęgnięec innych narodow. Jest wieęc stanem pewnej rownowagi niezbeędnym, lecz ani teoretycz¬ nie, ani empirycznie niemozżliwym do okreslenia" . Bezpieczenstwo kulturowe autorka wiaęzże zarowno z modelem panstwa i zwiaęzanymi z n i m koncepcjami ideologicznymi, ktore saę wyrazżane w wewneętrznej i zagranicznej polityce kulturalnej, jak tezż z potrzebami społecznymi, ktore przejawiajaę sieęwdaęzżeniu do zachowania tozżsamosci i gotowosci obrony wazżnych dla narodu w a r t o s c i . Podobnie ujmujaę to, za Grażzynaę Michałowskaę, i n n i autorzy, wsrod nich np. Jacek Czaputowicz, ktory wskazuje, zże „bezpieczenstwo kulturowe to koniecznosc ochrony tożzsamosci narodowej, przeciwdziałanie zagrożzeniom dla kultury (w zwiaęzku z n a p ł y w e m obcych wartosci z innych kreęgow kulturowych), religii, jeęzyka" . Jan Czaja oprocz wyżzej przywołanych definicji przytacza rowniezż inne proby zdefiniowania pojeęcia bezpieczenstwa kulturowego. W e d ł u g jednej z nich „ b e z p i e c z e n s t w o k u l t u r o w e jest wymiarem, jakżzeczeęsto niedocenianego bezpieczenstwa ludzkiego. Składa sieę z bezpieczenstwa jednostkowego oraz poczucia zbiorowej tozżsamosci, ktore saę tak charakterystyczne dla naszego postmodernistycznego swiata. Żawiera - choc sięe do tych aspektow nie ogranicza - wolnosc mysli, sumienia, mowy, stylu zżycia, przynależznosci etnicznej, płci, poczucie przynależznosci do stowarzyszen, zwiaęzkow, obejmuje takżze kulturalne i polityczne w s p o ł z a w o d n i c t w o " . Inna przywołana przez tego autora definicja stanowi, żze bezpieczenstwo kulturowe to: „zdolnosc społeczenstwa do ochrony jego specyficznego charakteru w zmieniajaęcych sięe warunkach oraz wobec rzeczywistych lub pozornych zagrozżen. Bezpieczenstwo wiaężze sięe z zachowaniem trwałosci tradycyjnych schematowjeęzykowych, kultury, stowarzyszen,tożzsamosci, narodowych zwyczajow i praktyk religijnych, przy uwzgleędnianiu tych zmian, ktore saę zgodne z t y m i zasadami i możzna je zaakceptowac" . 29 30 31 32 33 2 9 G. M i c h a ł o w s k a , Bezpieczennstwo kulturowe w warunkach globalizacji [ w : ] D . B . B o b r o w , E. Halizak, R. Ż i e b a (red.), Bezpieczeńistwo procesonw społecznych, narodowe i międzynarodowe u schyłku XX wieku, W y d a w n i c t w o N a u k o w e Scholar, W a r s z a w a 1997, s. 132. 3 0 Ibidem, 3 1 J. Czaputowicz, Kryteria 133-134. bezpieczenstwa [ w : ] S. Deębski, B. G o r k a - W i n t e r (red.), Kryteria międzynarodowego pannstwa - aspekty teoretyczne, bezpieczennstwa miedzynarodowego pannstwa, Polski I n s t y t u t Spraw M i e ę d z y n a r o d o w y c h , W a r s z a w a 2003, s. 2 4 - 2 5 , za: J. O l c h o w s k i , op.cit., s. 122. 3 2 J. Czaja, Kulturowe czynniki bezpieczennstwa, K r a k o w s k a S z k o ł a Wyzższa i m . A n d r z e j a Frycza M o d r z e w s k i e g o , K r a k o w 2008, s. 35. 3 3 Ibidem. �67 2. „Zwrot kulturowy" we współczesnym wojsku Jan Czaja przytacza tez w ł a s n a definicję bezpieczenstwa kulturowego, zgod¬ nie z ktoraę mozżna je okreslic „jako zdolnosc panstwa do ochrony tozżsamosci kulturowej, dobr kultury i dziedzictwa narodowego, w warunkach otwarcia na swiat, umozżliwiajaęcych rozwoj kultury poprzez internalizacjeę wartosci niesprzecznych z własnaę tozżsamosciaę". Przyglaędajaęc sięe koncepcjom kultury strategicznej i bezpieczenstwa kultu¬ rowego, mozżna wyraznie dostrzec, zże kultura nie pojawia sieę po raz pierwszy w refleksji nad wojskiem i bezpieczenstwem w X X I wieku. Jednak dopiero trwajaęcy obecnie „zwrot kulturowy" s p o w o d o w a ł wkroczenie na zupełnie nowe pola refleksji i praktyki. 2. „Zwrot kulturowy" we wspńłczesnym wojsku W 2004 roku, po ponad czterdziestu latach przerwy, Departament Obrony Stanow zjednoczonych zorganizował konferencję poswiecona wiedzy o kulturze w kontekscie bezpieczenstwa narodowego, uwzglęedniajaęcaę m.in. dorobek nauk społecznych (konferencja taka miała miejsce ostatni raz w 1 9 6 2 ) . Stało sie to mozżliwe takzże dzieęki publikacjom emerytowanego w 2000 roku generała Roberta H . Scalesa, komendanta U.S. A r m y War College, zastęepcy szefa Depar¬ tamentu Szkolen i Doktryn U.S. A r m y . Żauwazżał w nich, żze „wojna z terrorem bęedzie wojnaę badaczy s p o ł e c z n y c h " . W t y m samym roku A r t h u r Cebrowski, emerytowany admirał Marynarki Wojennej USA, mianowany przez Donalda Rumsfelda w 2001 roku na Dyrektora Biura Transformacji Sił zbrojnych (pełnił tę f u n k c j ę d o smierci w 2005), oraz uczestnik walk w Wietnamie i operacji „ P u s t y n n a Burza", przyłaęczył sieę do twierdzenia, zże „wiedza o kulturze i struk¬ turach społecznych przeciwnika mozże byc wazżniejsza od wiedzy dotyczaęcej jego szyku bojowego" . Irak i Afganistan wymusiły uwzgleędnienie tego, co do tej pory, t a k ż z e w a r m i i a m e r y k a n s k i e j , traktowano z lekceważzeniem jako „mieękkie", „niepoważzne", „niemeęskie", a w zwiaęzku z t y m „niewojskowe" zajmowanie sieę kulturaę. Okazało sieę po raz kolejny, zże słynne słowa brytyjskiego dowodcy wojskowego, Geralda Templera, znanego z walki z komunistycznaę partyzantkaę na Malajach, wypowiedziane w 1953 roku, nie straciły aktualnosci: 34 3 5 36 37 3 4 M . McFate, Anthropology Relationship, and Counterinsurgency: The Strange Story of Their częesciowo z o s t a ł y o p u b l i k o w a n e w pracy z b i o r o w e j p o d red. B. Janusz-Pawletty, genewskie 60 lat później..., Wydawnictwo Akademii w rozdziale a u t o r s t w a H . Schreiber, Swiadomosc prowadzenia 3 5 operacji Konwencje Obrony Narodowej, Warszawa międzykulturowa - „odswieżony" 2010 paradygmat wojskowych. M . i n . w „ P r o c e e d i n g s " , magazynie N a v a l W a r College z p a z d z i e r n i k a 2 0 0 4 o p u b l i k o w a ł a r t y k u ł Culture-Centric 3 6 Curious „ M i l i t a r y Review", m a r z e c - k w i e c i e n 2005, s. 24. Rozważzania w t y m rozdziale R. Gonzalez, American roku, Warfare. Counterinsurgency: Human Science and the Human Terrain, Prickly Paradigm Press, Chicago 2009, s. I I . 3 7 M . Scully, 'Social Intel' New Tool For U.S. Military, s. 2 1 , za: M . McFate, op.cit., s. 38. „ D e f e n s e N e w s " , 26 k w i e t n i a 2004, �68 II. „Zwrot kulturowy" we współczesnym wojsku „Odpowiedóz leżzy nie w wysłaniu wieększej liczby wojska do dzżungli, ale w u m y s ł a c h i sercach l u d z i " . W zachodnim myósleniu o wojsku rozpoczyna sieę „rewolucja kulturalna" (cultural revolution), ktorej początek przypada na lata 2005-2006: moment zwrotu operacji w Iraku i Afganistanie, zasadniczego wzrostu liczby ofiar wósróod żzołnierzy koalicji i wósroód ludnoósci cywilnej, zwiaęzany z aktywizacjaę ruchoów partyzanckich zaroówno irackich, jak i talibskich w Afganistanie. „Zwrot kulturowy" w myósleniu o wspóołczesnym wojsku jest bowiem nie¬ rozerwalnie zwiaęzany z renesansem refleksji na temat charakteru operacji przeciwpartyzanckich. To bowiem właósnie w tych operacjach znajomoósóc lokalnych uwarunkowanó kulturowych: panujaęcych zwyczajoów, obyczajóow, społecznych powiaęzanó, hierarchii, uwarunkowanó religijnych etc., odgrywa pierwszoplanowaę rolęe, podczas gdy w „klasycznej" wojnie na pierwszym planie jest przewaga liczebna i technologiczna armii. Przeniesienie punktu cięezżkoósci z sił zbrojnych na ludnoósóc lokalnaę wymusza więec bliżzsze przyjrzenie sięe i analizęe ósrodowiska operacyjnego, jednak jużz nie w kategoriach geograficzno-technologicznych, ale właósnie „ludzkich". Znajomoósóc „terenu ludzkiego" (human terrain) staje sięe zdecydowanieważzniejsza od ukształtowania terenu (geographical terrain). 38 „Zwrot kulturowy" wiaęzże sieę z działaniem roóżznorakich sił. Jest reakcjaęna porażzki ostatnich amerykanóskich interwencji i róowniezż czeęósciaęwięekszej debaty na temat tego, czy natura wojny uległa fundamentalnej zmianie na tyle, aby zmienióc uniwersalne zasady strategii. Jest roówniezż inspirowany przez szerszaę reakcjeę przeciwko uniwersalizmowi, któorym k i e r o w a ł a sięe administracja George'a W . Busha, próbujac zmienic swiat na p o d o b i e ó s t w o Ameryki, wizji, ktora wedle niektorych s p o w o d o w a ł a więekszosc dzisiejszych problemow A m e r y k i . W 2004 roku Sekretarz Obrony Donald Rumsfeld wskazał na potrzebęe poznania obcych jęezykow oraz zdobycia regionalnego i kulturowego doswiadczenia przez zżołnierzy . Chocby dlatego jako nowego g ł o w n e g o stratega antyterrorystycznego w USA zatrudniono wowczas osobeę z doktoratem z antropologii politycznej (Montgomery McFate), a w Wielkiej Brytanii do łask powróciła książka Thomasa Lawrence'a Siedem flarowmadrosci, chwalona przez ekspertow w I r a k u . Takzże Robert Kaplan, doswiadczony kronikarz amerykanskich ekspedycji wojskowych, dowodzi, żze etnograficzne opowiadania Herodota o obcych kulturach lepiej pasujaę do terazniejszych realiow nizż odkrywanie zasad wojny, siły panstwa i ludzkiej natury przez Tukidydesa . 39 40 41 42 43 3 8 Ibidem. 3 9 P. Porter, op.cit., s. 48. 4 0 R . H . Scales, Culture-Centric Warfare, „ U n i t e d States N a v a l I n s t i t u t e . Proceedings" 2004, t. 130, n r 10, s. 3 2 - 3 6 . 4 1 G. Packer, Knowing the Enemy: Can Social Scientists Redefine the „War on Terror?", „New Y o r k e r " 18 g r u d n i a 2006, s. 6 0 - 6 9 . 4 2 R. D i l l e y , Lessons From Lawrence of Arabia, BBC N e w s , 9 k w i e t n i a 2004, http:// news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/magazine/3605261.stm (24.10.2011). 4 3 R . D . Kaplan, A Historian for Our Time, „ A t l a n t i c M o n t h l y " , styczenó-luty 2007, s. 7 8 - 8 4 . �69 2. „Zwrot kulturowy" we wspoółczesnym wojsku Jak zostało to juzż wspomniane, pierwsze zastosowania pojeęcia „zwrot kulturowy" (cultural turn) w kontekscie realiow operacji wojskowych miały miejsce w artykułach autorstwa Patricka Portera (Good Anthropology, Bad History: the cultural turn in studying war z 2 0 0 7 ) , Dereka Gregory'ego ('The Rush to the Intimate'. Counterinsurgency and the Cultural Turn in Late Modern War z 2 0 0 8 ) oraz Hugh Gustersona (The Cultural Turn in the War on Terror z 2010). 44 45 46 Hugh Gusterson, wspołzałożzyciel Network o f Concerned Anthropologists i w s p o ł a u t o r „Podreęcznika w a l k i przeciw-przeciwpartyzanckiej", zauważza „zwrot kulturowy" w wojsku, wyrazżajaęc za Derekiem Gregorym obaweę, zże „wiedza o kulturze nie stanie sieę substytutem zabijania, ale warunkiem w s t ę p n y m jego udoskonalenia (wyrafinowania)". Apeluje o stworzenie nowego kierunku: zamiast „antropologii przeciwpartyzanckiej" proponuje „antropologieę przeciwwojskowaę", dzieęki ktorej zamiast tworzyc kartonowe, mieszczaęce sieę w portfelu „karty kulturowe", należzy postawic i poddac badaniom nasteępujaęce kwestie: co takiego w kulturze organizacyjnej wywiadu amerykanskiego s p o w o d o w a ł o powstanie teorii na temat istnienia w Iraku broni masowego razenia? Co było takiego w kulturze organizacyjnej Pentagonu, że umożliwiło podjeęcie decyzji o ataku na inne panstwo wedle planu, ktory wieększosc oficerow wyzższego szczebla u z n a w a ł a za nieadekwatny do warunkow okupacji? Jak to sieę stało, zże armia, ktorej zobowiaęzaniem, przynajmniej na papierze, jest szerzenie szacunku dla praw człowieka, wytworzyła mechanizmy przyzwalajaęce na tortury i ł a m a n i e tych praw w najbardziej odrazżajaęcy sposob (Guantanomo, A b u Ghraib)? Co w amerykanskiej kulturze podejmowania decyzji s p o w o d o w a ł o , zże z r o d z i ł o sięe nieuzasadnione przekonanie o umiejęetnosci przewidywania i z a r z a ę d z a n i a t a k i m i wydarzeniami? H u g h Gusterson konkluduje: dobre odpowiedzi na powyzższe pytania bardziej przyczyniłyby sięe do wzmocnienia amerykanskiego bezpieczenstwa narodowego niżz kartoniki wielkosci portfela, zawierajaęce podstawowe informacje o kulturze arabskiej . 47 W artykule Hugh Gustersona „zwrot kulturowy" nie został zdefiniowa¬ ny, ale użzytogodokrytykiinstrumentalnych,„algorytmicznych"prob wykorzystywania wiedzy o kulturze w celu osiaęgnięecia przewagi przez armieę amerykanskaę w operacjach w Iraku i Afganistanie. Jako przykład takiego „algo¬ rytmicznego" traktowania kultury autor podaje wprowadzenie phraselatora, urzaędzenia elektronicznego umozżliwiajaęcego t ł u m a c z e n i e z jęezyka angielskiego 4 4 P. Porter, op.cit., s. 4 5 - 5 8 . 4 5 D . Gregory, 'The Rush Modern to the Intimate . Counterinsurgency and the Cultural Turn in Late War, „ R a d i c a l P h i l o s o p h y " l i p i e c - s i e r p i e n 2 0 0 8 , nr 150. Brak w n i m definicji „ z w r o t u k u l t u r o w e g o " , p o d pojęeciem t y m a u t o r k r y t y c z n i e rozwazża z m i a n y w sposobie p r o w a d z e n i a operacji w o j s k o w y c h w I r a k u i Afganistanie, jak rowniezż zawartosc n o w e g o amerykanskiego p o d r ę c z n i k a w a l k i przeciwpartyzanckiej ( F M 3-24). 4 6 H . Gusterson, The Cultural Anthropology 2010, s. 279 i n . 4 7 Turn and Global Counterinsurgency, H . Gusterson, op.cit., s. 294. in the War on Terror, [ w : ] J.D. K e l l y et al. (red.), T h e U n i v e r s i t y o f Chicago Press, C h i c a g o - L o n d o n �70 II. „Zwrot kulturowy" we współczesnym wojsku na język arabski i odwrotnie - jednak tylko wtedy, gdy Irakijczycy używają d o k ł a d n i e jednego z 700 sformułowań, ktore zostały w n i m zaprogramowane, z odpowiednim akcentem, m ń w i a c powoli tylko jedno zdanie w okreSlonym czasie. Kolejnym p r z y k ł a d e m sa „karty kulturowe" wielkoSci portfela, mieszcza.ce sie w kieszeniach żołnierskich m u n d u r ń w , ze spisanymi podstawowymi informacjami o kulturach grup etnicznych, z ktńrymi Amerykanie m a j a d o czynienia. Na „kartach irackich" relacje między grupami: Arabów, Kurdów, Asyryjczykow, Chaldejczykow, szyitńw i s u n n i t ń w s a opisane w trzech punktach-zdaniach dla kazżdej z wymienionych grup. W drugiej połowie 2011 roku ukazała s i ę r o w n i e ż ksiażka znanego historyka wojskowosci Jeremy'ego Blacka, z a t y t u ł o w a n a War and the Cultural Turn . W recenzjach wydawniczych okreslana jest jako must-read nie tyle dla historykńow wojskowońsci, ile włańsnie dla dzisiejszych praktykońw. Należzy spodziewańc się w zwiazku z tym, że pojęcie „zwrotu kulturowego" (cultural turn) w wojskowońsci beędzie pojawiańc sieę coraz częeńsciej, słuzżaęc zebraniu dotychczasowych tendencji i dyskusji wokńł takich pojec, jak: cultural knowledge, cultural resolution, culture-centric warfare, (cross-)cultural awareness, cultural transformation, cultural intelligence, cultural strategy, cultural reality, cultural morphology, cultural/human terrain, ktońre pojawiajaę sieę w wielu publikacjach podnoszaęcych znaczenie uwarunkowanń kulturowych dla operacji wojskowych. 48 Cultural/human terrain Cultural strategy Culture-centric warfare Cultural intelligence Cultural knowledge Cultural morphology Cultural transformation (Cross-) cultural awareness R y s u n e k 1. Pojecia wystepujace w a n g l o j ę z y c z n y c h publikacjach n t . „ z w r o t u k u l t u r o w e g o " w wojsku Zrodło: oprac. własne. 4 8 J. Black, War and the Cultural Turn, Polity Press, C a m b r i d g e 2 0 1 1 . �71 3. Rola kultury w wojnach przyszłosci 3. Rola kultury w wojnach przyszłosci Problemy doswiadczane przez Zachod w Iraku i Afganistanie wykazały, że niematerialny czynnik kulturowy wywiera bardzo namacalne, materialne skutki w takich sprawach, jak interoperacyjnosc , efektywnosc czy legitymizacja obecnosci sił zbrojnych w okreslonym kraju. Pojeęciem kluczowym, majaęcym „przełożzyc" kwestieę roli kultury w realiach „nowych wojen" na możzliwosci jej zastosowania jako nowego narzeędzia, stała sięe koncepcja swiadomosci mieędzykulturowej. Rozwazżenie istotnej zmiany charakteru wspołczesnych konfliktow i zwiaęzanych z taę zmianaę nowych teorii prowadzenia operacji wojskowych jest w t y m miejscu o tyle istotne, żze „teoria opisuje przyszłaę wojneę, a edukacja wojskowa na tej podstawie ma przygotowac armieę do jej pomyslnego pro¬ wadzenia, uzyskiwania jak najkorzystniejszych wynikow na polu w a l k i " . Tak wieęc teorie przyszłych wojen mowiaę takżze o tym, jaki powinien byc „zżołnierz przyszłosci". 49 50 5 1 Mary Kaldor, ktora u p o w s z e c h n i ł a pojęecie „ n o w e wojny", definiuje je jako te, w ktorych wszechobecna jest przemoc polityczna wyraznie skierowana przeciwko ludnosci cywilnej. Dochodzi w nich do zamazania rozżnic mięedzy wojnaę a działalnosciaę przestęepczaę. Słuzżaę do podkreslania rozżnic w politykach tozżsamosciowych . Interesujaęcaę propozycjeę terminologicznaę, wyjasniajaęcaę podłozże nowych wojen, stworzył antropolog Brian Ferguson. Zauwazżaon,żze we wspołczesnych wojnach o podłozżu tozżsamosciowym najczeęsciej wymienianaę ich przyczynaęsaę kwestie etniczne, choc tak naprawdeę wcale nie dotyczaę wyłaęcznie tych kwestii. Ich prawdziwaę bazaęsaęczęesto raczej rożznice mięedzy terenami wiejskimi a miejskimi, stan okupacji, religia, system kastowy, plemienny, klanowy, lineazżowy - wszystkie saę ze sobaę mocno przemieszane i dodatkowo warunko¬ wane zmianami pokoleniowymi oraz kwestiami płci. Do tego kazżda wojna powołuje swojego przywodcęe, a „przywodcy saę za wojnaę, bo wojna wspiera p r z y w o d z t w o " . Dlatego tezż proponuje nie nazywac nowych wojen wojnami etnicznymi czy tozżsamosciowymi, ale identerest war . Termin ten jest trudno p r z e t ł u m a c z a l n y na jeęzyk polski. Zawiera jednak w sobie dwa komponenty: identity - tozżsamosc, oraz interest - interesy, i dobrze pokazuje ich wzajemnaę wspołzalezżnosc i wspołwysteępowanie w nowych wojnach. Przykładem, na ktory 52 53 54 4 9 Zob. np. R. R u b i n s t e i n , D . M . Keller, M . E . Scherger, Culture Integrated Missions, 5 0 S. W i l s o n , Effectiveness, Legitimacy and the Use of Force in Modern Wars. The Relentless for Hearts and Minds in NATO's 5 1 Edukacja and Interoperability in „ I n t e r n a t i o n a l Peacekeeping" 2008, t. 15, n r 4. W . Karawajczyk, Teoria wojny a edukacja wojskowa, wobec wyzwani kulturowo-cywilizacyjnych, [ w : ] J. K o j k o ł , P.J. Przybysz (red.), A k a d e m i a M a r y n a r k i W o j e n n e j , G d y n i a 2002, s. 3 2 8 - 3 2 9 . 5 2 M . Kaldor, op.cit., s. I X . 5 3 R.B. Ferguson, Eight Points on War, „ A n t h r o p o l o g y N e w s " l u t y 2 0 0 7 , s. 6. 5 4 Ibidem, s. 5-6. Battle War over Kosovo, S O W I , W i e s b a d e n 2 0 0 9 . �72 II. „Zwrot kulturowy" we współczesnym wojsku powołuje sie Ferguson, jest Irak, w ktorym mamy do czynienia z kalejdoskopem rńożznych grup, skonfliktowanych ze sobaę nie tyle przez identity, co włańsnie identerest. Podobnie sytuacja przedstawia sieę w Afganistanie. Refleksja nad rola kultury w operacjach wojskowych to stosunkowo nowy nurt rozważzanń nad kierunkami koniecznych zmian w (po)nowoczesnym w o j s k u , j a k rńwniez mechanizmow jego funkcjonowania. Dotychczas za lek na przyszłe zmiany, jeńsli chodzi o „wojny przyszłońsci", uwazżano przede wszystkim technologieę. Znaczenie p o t e n c j a ł u czynnika technologicznego zostało rownież podkreslone w debacie nad R M A - Revolution in Military Affairs. Dyskusja w o k ń ł R M A zaowocowała m.in. wprowadzeniem do słownika nauk wojskowych pojęcia „wojny ponowoczesnej" . Ten nowy typ wojny traktowany jest jako „polityczno-kulturowa instytucja" , w ktońrej kontrola nad zorganizowanaę przemocaę przynależzna jest juzż nie p a ń s t w o m , ale wielu aktorom n i e p a ń s t w o w y m ; gdzie zamiast regularnych narodowych sił zbrojnych jednego panństwa wojny prowadzaę ugrupowania partyzanckie, gangi, najemnicy, klany i rody, warlordzi, grupy terrorystyczne, wreszcie zołnierze formacji wielonarodowych i armie narodowe. Uzasadnie¬ niem takiej wojny nie jest juzż prosty interes narodowy, ale rozmaite polityki tozżsamońsci: etniczne, religijne, w tle majaęce (czasami celowo ukrywane) przyczyny ekonomiczne i polityczne . Takie wojny, z jednej strony, unaoczniły znaczenie czynnika technologicznego, z drugiej zańs, obnazżyły jego niewystarczalnosc do ich w y g r a n i a . Bolesław Balcerowicz pisze, że nadal „brak dobrej odpowiedzi na ważzne pytanie - dlaczego dzińs panństwa wysyłajaęce na wojny i inne operacje swoje skaędinaęd bardzo dobre armie nie odnoszaę spodziewanych sukcesońw. (... ) Przy powszechnym przeńswiadczeniu o potrzebie transformacji toczaęca sieę dyskusja na ten temat wciaężz w istocie ogranicza sieę do zagadnieńn technologii, liczebnońsci, organizacji" . Wydaje sięe, zżeteę brakujaęcaę odpowiedńz (lub przynajmniej częeńsńc tej odpowiedzi) możzna odnaleńzńc podczas badania 55 56 57 58 59 60 5 5 Ch.C. M o s k o s , J.A. W i l l i a m s , D.R. Segal (red.), The Postmodern Military. Armed Forces after the Cold War, O x f o r d U n i v e r s i t y Press, N e w Y o r k 2 0 0 0 . 5 6 D o t e o r e t y k ń w postmodern war zalicza się m . i n . C h r i s a Graya (Postmodern War, Random H o u s e 1997) czy M a r y Kaldor. 5 7 M . Sheehan, Ewolucja nowoczesnych wojen, [ w : ] J. Baylis, J. W i r t z , C.S. Gray, E. C o h e n (red.), op.cit., s. 6 4 . 5 8 Ibidem, s. 6 4 - 6 6 . Prywatyzacja p r z e m o c y i z y s k ń w z w o j n y podkreslana jest przez M a r y Kaldor. Z o b . M . Kaldor, op.cit. oraz M . Kaldor, T . L . K a r l , Y . Said (red.), Oil Wars, P l u t o Press, L o n d o n and A n n A r b o r 2007. 5 9 T ę niewystarczalnosc c z y n n i k a technologicznego w y w o ł a ł o n sam - przez u m o z l i w i e n i e na n i e s p o t y k a n a ę do tej p o r y skalęe ńsledzenia przebiegu w o j e n i konfliktńow za p o ń s r e d n i c t w e m nowoczesnych m e d i o w i s r o d k ń w k o m u n i k o w a n i a . W ten s p o s ń b m o ż n a m a n i p u l o w a ć r ń w n i e ż p o p a r c i e m s p o ł e c z n y m dla zaangazowania m i l i t a r n e g o danego k r a j u . Pierwsza w o j n a , k t o r a m . i n . z tego p o w o d u m i a ł a zostac przegrana, t o k o n f l i k t w W i e t n a m i e , do dzis okreslany j a k o pierwsza „ w o j n a m e d i a l n a " . 6 0 B. Balcerowicz, Recenzja we współczesnym swiecie", ksiażki Ruperta Smitha „Przydatność siły militarnej. Sztuka „ S p r a w y M i ę d z y n a r o d o w e " 2010, n r 3, s. 143. wojenna �73 3. Rola kultury w wojnach przyszłoósci w p ł y w u czynnika kulturowego na „ n o w e wojny". Mary Kaldor pisze, że jesli mamy n a p r a w d ę zrozumiec w s p ó ł c z e s n a wojne, to ich nowy charakter nie powinien byc definiowany w kategoriach technologii . To, co bowiem dzisiaj te wojny determinuje, to osadzenie przemocy w skomplikowanych relacjach spo¬ łecznych i procesach stopniowej dezintegracji panóstwa w w y n i k u globalizacji. Z tego powodu potraktowanie inwazji na Irak w kategoriach „ u a k t u a l n i o n y c h starych w o j e n " (podobnie zresztaę jak operacji w Afganistanie praktycznie ażz do 2009 r o k u ) , m i m o zastosowania nowoczesnej technologii, ktora przyniosła sukces w pierwszej fazie operacji, z powodu zignorowania wszelkich symptomóow wskazujaęcych na odmiennoósóc ósrodowiska operacji (panóstwo w stanie rozkładu) na dłuzższaę meteę przyniosło tej operacji klęeskęe . 61 62 63 64 Wspoółczesne konflikty bowiem, dla ktoórych rozwiaęzywania angazżowane saę coraz częeósciej wielonarodowe siły wojskowe, charakteryzujaę sięe odmiennoósciaę celoów działanó wojennych. O ile w konfliktach dotychczasowych, tradycyjnych, walka toczyła sieę o kontroleę nad danym terytorium, o tyle wspoółczeósnie toczy sieę o kontroleę nad ludnoósciaę cywilnaę (aby przez tęe kontrolęe osiaęgnaęóc inne c e l e ) . Z tego tezż wzgleędu znany brytyjski generał Rupert Smith stwierdził, iżz mamy do czynienia z nowym paradygmatem - „wojny wsrod ludzi" (war amongst the people), któory zastaępióc ma dotychczasowy paradygmat „wojny epoki p r z e m y s ł o w e j " . W t y m nowym paradygmacie zniknęeło wyodręebnione pole bitwy, a przynajmniej po jednej stronie konfliktu nie ma klasycznej armii; nie ma tezż wyraóznego nastęepstwa z d a r z e n ó , o b s e r w u j e s i ę e n a t o m i a s t s t a ł e przenikanie sieę konfrontacji i k o n f l i k t u . Przykładem takich konfliktoówsaęte ostatnie w Iraku i Afganistanie, poniewaz ludnosc cywilna jest g ł o w n a ofiara lub głoównym oparciem dla uzżywajaęcych tego typu metod przeciwnikoów nieregular65 66 6 1 M . Kaldor, op.cit. 6 2 M . Kaldor, T . L . K a r l , Y . Said (red.), op.cit., s. 5. Stare w o j n y t o w o j n y m i ę d z y p a ó s t w a m i l u b a k t o r a m i aspirujaęcymi do sieęgnieęcia p o władzeę panóstwowaę, gdzie celem jest w o j s k o w e o p a n o w a n i e okreóslonego t e r y t o r i u m , a decydujaęce starcia rozgrywajaę sieę w b i t w a c h pomieędzy s i ł a m i z b r o j n y m i , podczas gdy „ n o w e w o j n y " pojawiajaę sięe w sytuacji panóstwa upadajaęcego, gdzie granice przestajaę mieóc j a k i e k o l w i e k znaczenie. Ibidem. 6 3 Por. T. Paszewski, Klasycy doktryny wojny antypartyzanckiej a operacja w Afganistanie, „ S p r a w y M i ę e d z y n a r o d o w e " 2010, n r 3, s. 4 0 - 4 6 . 6 4 Badacze zwracajaę uwagęe na fakt, izż s y m p t o m y r o z k ł a d u p a n ó s t w o w e g o b y ł y doskonale w i d o c z n e w I r a k u jeszcze p r z e d inwazjaę, j e d n a k z o s t a ł y z i g n o r o w a n e , gdyzż zaróowno Bushowi, jak i S. Husajnowi (każdemu z innych powodów) zależało na G.W. utrzymaniu w społecznoósci m i e ę d z y n a r o d o w e j przekonania, żze jest t o panóstwo kontrolujaęce w s z y s t k i e aspekty żzycia s p o ł e c z n e g o o charakterze t o t a l i t a r n y m . M . Kaldor, T . L . K a r l , Y . Said (red.), op.cit., s. 6. Art 6 5 M . Kaldor, op.cit., s. 6 6 Za: B. Balcerowicz, Siły zbrojne..., of War in the Modern militarnej. Sztuka wojenna 8-9. op.cit., s. 156. Szerzej: R. S m i t h , The Utility ofForce. The World, V i n t a g e , N e w Y o r k 2008, w j ę z y k u p o l s k i m : Przydatnosc siły we współczesnym ówiecie, t ł u m . A . Maziarska, J. M a z i a r s k i , I n s t y t u t Spraw M i e ę d z y n a r o d o w y c h , W a r s z a w a 2010. Polski �74 II. „Zwrot kulturowy" we współczesnym wojsku 67 n y c h . S t a ę d teżz pojawienie sięe kolejnej nazwy na nowy charakter operacji wojskowych: „operacje populacjo-centryczne" (population-centric operations) . Wszystkie te pojecia pojawiaja się przy t y m wokół na nowo przypomnianego schematu działanó przeciwpartyzanckich (tłumaczonych takzże jako antypartyzanckie), okreóslanego powszechnie skroótem C O I N (od ang. Counter-Insurgency) . W takich działaniach w centrum uwagi zamiast sił przeciwnika postawiona zostaje ludnoósóc lokalna, któorej opowiedzenie sieę po ktoórejós ze stron przesaędzaóc ma o sukcesie baędóz klęesce operacji. Znajomoósóc uwarunkowanó kulturowych, wartoósci, zwyczajoów i obyczajóow, ktoórymi kieruje sieę ta ludnoósóc oraz ich przestrzeganie i poszanowanie przez siły walczaęce z partyzantami, staje sięe więec kluczowym elementem strategii przeciwpartyzanckiej. Ralph Peters pisał jużz ponad dziesieęóc lat temu: „Z yjemy w najbardziej niepewnych, niestabilnych czasach w historii, w okresie wielu rewolucji. W królestwach błędu - a sai beda ich legiony - waluta jest n i e n a w i s c , a j ę z y k i e m przemoc. S wiat, ktoóry chcemy zmieniaóc, jest nasz, ale go nie rozumiemy. Podczas swoich p o d r ó z y p o swiecie widziałem fundamentalna asymetrię miedzy rodzajem sił zbrojnych, ktory cenilismy, a takim, ktory był nam potrzebny. P r z e k o n a ł e m sięe rowniezż,żze tradycyjne granice mieędzy sferaę wojskowaę, ekonomicznaę, cywilnaę czy kulturalnaę - rozpadły sięe. Chociazż najwazżniejszym zajeęciem naszego wojska beędzie zawsze prowadzenie wojny, to jednak czułem, żze zostaniemy zaangazżowani w wiele działan, ktore nie saę zgodne z naszymi tradycjami i żze oficerowie beędaę musieli nauczyc sięe patrzec szerzej, by moc działac bardziej przenikliwie i by zdobyc rozne nowe umiejętnosci. Żołnierze zawsze beędaę potrzebowali instynktu zabojcy. Jednak dzis potrzebujaę oni takzże dyscypliny własciwej swieętym, wnikliwosci antropologow i akrobatycznego wręecz wyczucia r o w n o w a g i " . 68 69 ż ó 70 6 7 kim, Takiego okreslenia użzywa sięe p r z y opisie w s p o ł c z e s n y c h grup o charakterze partyzanc¬ co ma podkreslic ich kontrastowy w stosunku do „regularnych armii" sposob funkcjonowania. 6 8 W operacji populacjo-centrycznej d o c h o d z i do przesunieęcia p u n k t u cięezżkosci z samego p r z e c i w n i k a ( u g r u p o w a n partyzanckich) na rzecz l u d n o s c i c y w i l n e j , k t o r a p r z y takiej m e t o d z i e p r o w a d z e n i a d z i a ł a n zawsze m u s i byc brana p o d uwageę na p i e r w s z y m miejscu. Por. G. Gentile, A Strategy of Tactics: Population-Centric COIN N . Springer, Many Paths Up the Mountain: and the Army, Population-Centric „ P a r a m e t e r s " jesien 2 0 0 9 , s. COIN in Afghanistan, 5; „Small Wars J o u r n a l " 2010. 6 9 T. Paszewski, op.cit., s. 27. 7 0 R. Peters, Fightingfor 1999, s. X I I . the Future: Will America Triumph?, Stackpole Books, M e c h a n i c s b u r g �75 4. Od „rewolucji w sprawach wojskowych"... 4. Od „rewolucji w sprawach wojskowych" (Revolution in Military Affairs) do „rewolucji kulturalnejw sprawach wojskowych" (Cultural Revolution in Military Affairs)? W i e l u badaczy i praktykow wskazuje, żze obserwowana rewolucja w sprawach wojskowych (RMA - Revolution in Military Affairs), bęedaęca de facto rewolucjaę technologicznaę, zaczyna tracic na znaczeniu, choc do niedawna jeszcze była istotnym elementem myslenia o radykalnych zmianach w wojsku. RMA jest głeębokaę przemianaę sposobu prowadzenia wojny, spowodowanaę innowacyjnym zastosowaniem nowych technologii, ktore - wraz z przełomo¬ w y m i z m i a n a m i w d o k t r y n i e wojskowej oraz koncepcjach taktycznych i organizacyjnych - fundamentalnie przekształcajaę charakter i przebieg operacji w o j s k o w y c h . Pierwszym „ d o w o d e m " na zaistnienie RMA i zmiany paradyg¬ matu wojny miała byc wojna w Zatoce Perskiej z poczatku lat 90. X X w i e k u . Po wojnie w Zatoce Perskiej rozpoczeęła sieę dyskusja wokoł koncepcji rewolucji w sprawach wojskowych ( R M A ) . Bez waętpienia wojna ta była polem zastosowania wysokiej technologii. Pierwszy raz uzżyto do walki precyzyjnie naprowadzanych laserowo bomb, samolotow bezzałogowych, niewidzialnych dla radarow samolotow F-117 czy teżz artyleryjskich systemow wykrywania i niszczenia celow TACFIRE. Powstała wowczas nowa koncepcja tzw. wojny na dystans, czy tezż wojny zdalnie sterowanej, w ktorej kluczowaę rolęe zaczęeła odgrywac przewaga informacyjna. Po raz pierwszy rowniezż w ł a s n i e poczaętkowy okres wojny zawazżył na jej ostatecznym w y n i k u . Pierwszy amerykanski atak powietrzny, ktory trwał przez pieęc tygodni, d o p r o w a d z i ł do zniszczenia głownych stanowisk radarowych w Iraku, eliminacji systemu wczesnego ostrzegania, neutralizacji systemu obrony, zniszczenia systemu telekomunikacji i sieci energetycznych, co s p o w o d o w a ł o paralizż struktury dowodzenia . Atak terrorystyczny na Stany Zjednoczone, ktory miał miejsce 11 wrzesnia 2001 roku, zmienił amerykanski sposob prowadzenia wojny. Atak ten zakonczył etap hegemonii paradygmatu, zakładajaęcego uzżycie siły jako instrumentu politycznego. Patrzaęc przez pryzmat wydarzen z 11 wrzesnia, nalezży uznac,zże „ w i e t n a m s k a lekcja", zapisana w doktrynie miażdżącej siły (Overwhelming Force), okazała sieę nieodpowiednia dla strategicznych wyzwan nowej ery „ukrytego w cieniu" zagrożzenia i mieędzynarodowej siatki terrorystycznej. W latach 90. X X wieku widoczna jest wiara cywilnych strategow w politycznaęuzżytecznosc sił zbrojnych. Symbolem takiego nastawienia był brak podejmowania przez administracjeę prezydenta Billa Clintona zdecydowanych akcji przeciwko A l 71 72 73 7 1 C y t . A n d r e w M a r s h a l l , za: M . Sheehan, op.cit., s. 65. 7 2 M . Evans, From Kadesh to Kandahar: Military College Review" lato 2003, ai_105210224/?tag=content;col1 7 3 Theory and the Future of War, „ N a v a l W a r http://findarticles.com/p/articles/mi_m0JIW/is_3_56/ (10.01.2011). Ł. K a m i e n s k i , Technologia i wojna przyszłości. Wokoł nuklearnej i informacyjnej rewolucji w sprawach wojskowych, W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u Jagiellonskiego, K r a k o w 2009, s. 3 8 - 3 9 . �76 II. „Zwrot kulturowy" we wspoółczesnym wojsku 74 Kaidzie . Po 11 wrzesnia rewolucyjnej zmianie uległy założzenia narodowej polityki bezpieczenstwa, podobnie jak miało to miejsce we wsteępnym stadium zimnej wojny, gdy po raz pierwszy w y a r t y k u ł o w a n o koncepcjęe atomowego odstraszania . Jednakżze taka rewolucja w mysleniu strategicznym w y m a g a ł a rownoległej zmiany w narodowej koncepcji wojny. Dlatego transformacja wojskowa, wprowadzana przez administracjęe amerykanskaę, przyjęeła rownieżz wymiar kulturowy. W załozżeniu, systematycznej transformacji miały ulec nie tylko struktury wojskowe, globalna doktryna obronna, systemy broni, ale takżze zwiaęzany z n i m i zestaw postaw, dotyczaęcy prowadzenia działan wojennych, ktory krystalizował sięe latamipozakonczeniu wojny w Wietnamie. Sekretarz Obrony Donald Rumsfeld celowo postanowił „oczyscic" kulturęe wojskowaę z awersji do ryzyka, z przekonania o wyzższosci stosowania tzw. miazżdżzaęcejsiłyorazzograniczonej koncepcji politycznej uzżytecznosci sił zbrojnych. 75 W samym centrum technologicznego dyskursu, ktory zaczaęł dominowac w założeniach strategicznych administracji George'a W . Busha, pojawiła sie teza, zże działania wojenne to proces do głeębi techniczny, skupiajaęcy sięe na osiaęganiu całkowitej technicznej przewagi i doskonaleniu działan na polu bitwy. Wedle autorow wpływowej koncepcji znanej jako „błyskawiczna dominacja" (Rapid Dominance) czy tez „szok i przerazenie" (Shock and Awe) celem działan zbrojnych jest: „zapewnienie kontroli nad otoczeniem, albo i n n y m i słowy, zastosowanie najwyzższego stopnia szoku i w y w o ł a n i e strachu, ktore to działa¬ nia doprowadzaę do wzbudzenia u wroga przekonania, zże opor jest daremny (...). Dzieęki odpowiednio zastosowanej kontroli beędzie mozżna sprawdzac i regulowac to, co wrog dostrzega i rozumie, jak rowniezż to, co pozostaje poza zasięegiem jego percepcji (...). Dlatego wykonywanie tego typu kontroli musi wykraczac poza zwyczajne zablokowanie i unieszkodliwienie wroga i jego społecznosci, tak aby wyeliminowac mozżliwosc wykonywania działan przez chocby jego najbar¬ dziej podstawowe j e d n o s t k i " . 76 Przekonanie, zże taka całkowita kontrola w działaniach zbrojnych mozże zostac osiaęgnieęta, opiera sieę na załozżeniu, żze zarowno uderzenie na wroga, jak i zaskoczenie go działaniami zbrojnymi wynika z przewagi zastosowanych srodkow technicznych. Juzż w 1978 roku owczesny podsekretarz obrony W i l l i a m Perry w s k a z y w a ł , zże Departament Obrony uzyska n i e d ł u g o mozżliwosc dostrzeżzenia wszystkiego, co istotne na polu bitwy, uderzenia we wszystko, co możzna zobaczyc, i zabicia wszystkiego, w co mozżna uderzyc . Rewolucyjna wizja Perry'ego wiązała się z minimalizacja; przypadkowosci standardowo zwiaęzanej z działaniami wojennymi przez uzyskanie pełni informacji dotyczaę77 7 4 R . H . Schulz, Showstoppers, 7 5 N . L e m a n n , The Next World Order, „ T h e N e w Y o r k e r " 1 k w i e t n i a 2 0 0 4 . 7 6 H . K . U l l m a n , J.P. W a d e , Rapid Dominance, A Force for all Seasons: Technologies and Systems for Achieving 7 7 luty Shock and Awe, Royal U n i t e d Services I n s t i t u t e , L o n d o n 1998, s. 1 8 - 1 9 . M . L i b i c k i , www.USDoD.com: 1999, (10.12.2010). „ T h e W e e k l y Standard" 26 stycznia 2 0 0 4 . Virtual Diplomacy Report 7, U n i t e d States I n s t i t u t e o f Peace, www.usip.org/virtualdiplomacy/publications/reports/libickiISA99.html �77 4. Od „rewolucji w sprawach wojskowych"... cych aktualnej sytuacji. W zakresie siły natarcia przewaga miałaby zostac osiaęgnieęta przez zapewnienie całkowitej precyzji. G ł o w n e załozżenie nowej doktryny wojskowej jest takie, zże kontrolowanie działan zbrojnych skupia sięe w o k o ł kontrolowania p r z e p ł y w u informacji. Utrzymujaęc samemu nalezżyty obraz przestrzeni operacji wojskowej, nalezży jednoczesnie nie dopuscic do tego, aby informacje te zostały przechwycone przez wroga. Co wieęcej, przez odpowiedniaę manipulacjeę nalezży zarzaędzac tym, co wrog mozże zobaczyc i jakie wnioski z tego wyciaęgnie. Trafnie ujaęł to generał L i u Yazhou z Sił Powietrznych Chinskiej Republiki Ludowej, ktory stwierdził, zże nowy amerykanski sposob prowadzenia wojny polega na wcieleniu sięe w roleę jasnowidza, ktory jest zdolny widziec i s ł y s z e c w s z y s t k o z daleka, przy jednoczesnym sprawieniu, aby przeciwnik pozostał slepy i g ł u c h y . Były Sekretarz Obrony W i l l i a m Cohen stwierdził w t y m kontekscie: „Mielismy wynikajaęce z doswiadczenia poczucie, żze wiedza oznacza siłęe, natomiast abso¬ lutna wiedza oznacza absolutnaę siłeę (...). Dlatego obecna dominacja w swiecie informacji stawia nas w pozycji pozwalajaęcej utrzymac przewagęe nad jakaękolwiek innaę siłaę w dajaęcej sieę przewidziec p r z y s z ł o s c i " . 78 79 Z kolei admirał W i l l i a m Owens, ktorego rola, było w d r a ż a n i e w latach 1994¬ 1996 tej nowej doktryny wojskowej, wskazywał, żze technologia informacyjna daje dowodcom wojskowym pierwszy raz w historii mozżliwosc ujrzenia wszechstronnego obrazu działan wojennych w czasie rzeczywistym . Uczestnicy dyskusji w o k o ł koncepcji RMA podzielili sięe na dwa wyrazne obozy: ewolucjonistow i rewolucjonistow. Ci pierwsi dowodzili, zże sposob prowadzenia walki przez Stany Zjednoczone stanowił jedynie udoskonalenie dotychczasowych metod, stosowanych przez panstwa zachodnie, drudzy z kolei wskazywali, żze mamy do czynienia z i s t o t n y m p r z e ł o m e m w sposobie prowadzenia wojny. Za pierwszym podejsciem opowiadali sieę przede wszystkim ci badacze i wojskowi, ktorzy zgadzali sieę z tradycyjnym amerykanskim załozżeniem, nakazujaęcym p r z y j m o w a c , ż z e dominacja technologiczna nad wrogiem jest rownoznaczna ze zdobyciem przewagi taktycznej i strategicznej, dzieęki czemu jest jednoczesnie gwarancjaę zwycieęstwa. Reprezentantem tego podejscia był m . i n . Andrew Marshall, dyrektor Office o f Net Assessment w Pentagonie . Zarowno Marshall, jak i i n n i zwolennicy tej teorii dowodzili, zże podczas wojny w Zatoce Perskiej istniały pewne kluczowe problemy, ktore nie pozwalały uznac tej operacji za p r z e ł o m czy teżz rewolucjeę w sprawach wojskowych. Przede wszystkim wskazywano na zawodnosc owczesnych wysoko zaawansowanych technologii wojskowych, jak np. błęedy w laserowych sys¬ temach naprowadzania, powtarzajaęca sięe czasowa niedosteępnosc systemu 80 81 7 8 Wywiad L. Yazhou dla D . X u z D o n g f a n g www.eveningpost.org/blog/archives/2005/1/8 Wang (Szanghai), 31 maja (10.12.2010). 7 9 J.D. D e r i a n , Virtuous War, W e s t v i e w Press, Boulder 2 0 0 1 , s. 113. 8 0 W . A . Owens, E. Offley, Lifting 8 1 Ł. K a m i e n s k i , op.cit., s. 24. the Fog ofWar, B a l t i m o r e , L o n d o n 2 0 0 1 , s. 1 4 - 1 5 . 2004, �78 II. „Zwrot kulturowy" we wspoółczesnym wojsku nawigacji satelitarnej GPS, awarie sprzeętu komputerowego. Po drugie, wskazywano, zże sprzęet użzyty w czasie tej wojny, ktory był uwazżany za nowoczesny, częesto miał zastosowanie juzż we wczesniejszych działaniach. T u mozżna chociażzby podac,żze systemy komunikacji satelitarnej zostały po raz pierwszy uzżyte przez Amerykanow w czasie wojny w Wietnamie w 1965 roku, bezzałogowe samoloty były rowniezż od 1964 roku wykorzystywane w Azji do celow prowadzenia rozpoznania fotograficznego. Po trzecie, podawano, żze brak jest jakiejkolwiek dramatycznej zmiany w doktrynie wojennej czy tezż organizacji i strukturach sił zbrojnych. Zwolennicy teorii ewolucji w wojskowosci wskazywali zatem, zże wojna w Zatoce s t a n o w i ł a jedynie zapowiedz tego, w jaki sposob mogaę wyglaędac konflikty zbrojne w p r z y s z ł o s c i . 82 Po wojnie w Zatoce p o w s t a ł wyrazny oboz zwolennikow teorii RMA. Ich podejscie znalazło wyraz w raporcie Departamentu Obrony dotyczaęcym tej wojny, przedstawionym Kongresowi: „przewage naszym siłom dała rewolucyj¬ nie nowa generacja broni o wysokiej technologii w połaęczeniu z innowacyjnaę i skutecznaę doktrynaę" . Podkreslano w szczegolnosci niespotykane na owczesne czasy zastosowanie sił powietrznych i przewageę technologii nad wyko¬ rzystaniem sił laędowych. W szczegolnosci uwypuklano d o k ł a d n o s c ataku powietrznego, a co za tym idzie, mozżliwosc całkowitego zaskoczenia operacyjnego i strategicznego przez paraliżz sił przeciwnika. Dlatego dla architekta operacji powietrznej - pułkownika Johna Wardena I I I - wojna w Zatoce była pierwszym przykładem hiperwojny . Podobnie uznali Alvin i Heidi Tofflerowie, wskazujaęc, żze mamy do czynienia z narodzinami nowej formy prowadzenia w o j e n . 83 84 85 W t y m miejscu mozżna za Bolesławem Balcerowiczem przytoczyc definicjeę RMA podana przez Science and Technology Commitee: „RMA to wielka zmiana w naturze działan wojennych beędaęca nastęepstwem innowacyjnej aplikacji nowych technologii, ktore w kombinacji z radykalnymi zmianami doktryn militarnych oraz koncepcji operacyjnych i organizacyjnych fundamentalnie zmieniaja charakter operacji m i l i t a r n y c h " . Definicja ta odwołuje się w zasadzie do weężzszego rozumienia RMA, obejmujaęc przede wszystkim zagadnienia strategii wojskowej, co z o s t a ł o podkreslone rowniezż przez W i l l i a m s o n a Murraya i MacGregora Knoxa, ktorzy pisza, że: „rewolucje w dziedzinie wojskowosci saę czasem innowacji, w ktorym w teorii wojskowosci rozwijajaę sieę nowe pojeęcia, właęczajaęc w to zmiany w doktrynie, taktyce, procedurach i technologii (... ) zajmujaę one miejsce niemal wyłaęcznie na poziomie ope¬ racyjnym wojny. Rzadko dotyczaę poziomu strategicznego, wyjaęwszy sytuacje, w ktorych operacyjny sukces możze wyznaczyc duzże strategiczne zrownanie 86 8 2 Ibidem, s. 2 5 - 2 6 . 8 3 Conduct of the Persian Gulf Conflict: An Interim Report to Congress, U.S. D e p a r t m e n t o f Defense, W a s h i n g t o n D . C . , lipiec 1 9 9 1 , s. 1-4, za: Ł. K a m i e n s k i , op.cit., s. 28. 8 4 Ł. K a m i e n s k i , op.cit., s. 28. 8 5 A . Toffler, H . Toffler, Wojna i antywojna, M u z a SA, W a r s z a w a Ł. K a m i e n s k i , op.cit., s. 28. 8 6 B. Balcerowicz, Siły zbrojne... , op.cit., W a r s z a w a 2010, s. 237. 1997, s. 93, za: �79 4. Od „rewolucji w sprawach wojskowych"... poziomow. Ponadto rewolucje w dziedzinie wojskowosci zawsze pojawiajaęsieę w kontekscie polityki i strategii, a kontekst ten jest w s z y s t k i m " . N a t o m i a s t R M A wujeęciu szerokim obejmuje oprocz zmian w wojskowosci rowniezż zmiany społeczne, panstwowe, ekonomiczne czy teżz polityczne, ktore wymuszajaę odmienne ukształtowanie odmiennego typu organizacji zbrojnej i jej struktury . Bolesław Balcerowicz zauważza jednak istotne ograniczenia RMA: teryto¬ rialne i czasowe . RMA, poza Stanami Zjednoczonymi, pozostaje wyłaęcznie teoria-koncepcja, n i e p r z e k ł a d a l n a n a jezyk operacji, plany i programy. W samych Stanach Zjednoczonych rownieżz zaczeęto dostrzegac słabosci zbytniego koncen¬ trowania sieę na RMA. Choc srodowisko bezpieczenstwa X X I wieku wymaga nowych metod walki, to R M A nie jest „własciwaęrewolucjaę", dobraęodpowiedziaę na nowe wyzwania. A u t o r zauwazża: „Dobrze stosowane strategie asymetryczne, co mozżna wspołczesnie obserwowac, powodujaę, zże nowoczesne, wyrafinowane systemy stajaę sieę funkcjonalnie m a ł o uzżyteczne. Asymetryczny przeciwnik nie boi sieę koncepcji walki sieciocentrycznej; a z sieci z powodzeniem korzystajaę terrorysci . Wymyslne, d o s k o n a ł e skaędinaęd systemy nie całkiem p a s u j a ę d o misji i zadan prostych; do operacji pokojowych, misji humanitarnych czy budowania pokoju. W koncepcjach i planach transformacji gdzies zawieruszyła sieę elementarna refleksja - żzaden przeciwnik nie podejmie walki na warunkach USA i ich sojusznikow, ani panstwowy, ani (tym bardziej) niepanstwowy" . Bezgraniczna wiara w R M A spowodowała, żze amerykanskie wojsko było w 2003 roku w pełnej gotowosci do walki - ale nie z t y m wrogiem, co trzeba. Zamiast armii Husajna, ktora nie była juzż zdolna do działania, pojawili sieę skuteczni partyzanci - byli zżołnierze z rozwiaęzanych sił zbrojnych. „Powietnamska trauma" odzżyła, a owczesny wicepremier Iraku zaczaęł straszyc niaęStany Zjednoczone: „Niech nasze ulice stana sie waszymi d ż u n g l a m i , a nasze budynki - waszymi b a g n a m i " . M i t niezwycięezżonej armii prysnaęł, a liczba ofiar po stronie sił koalicji zaczęła rosnań. Technologia nie zapewniła zwyciestwa. 87 88 89 90 91 92 8 7 P. Faber, Rewolucja w dziedzinie wojskowoósci, „Zeszyty Naukowe Akademii Obrony N a r o d o w e j " 2003, n r 4, s. 1 0 0 - 1 0 1 , za: B. Balcerowicz, Siły zbrojne... , op.cit., s. 2 3 7 . 8 8 8 9 Ibidem. B. Balcerowicz, Siła militarna w rzeczywistości E. H a l i ż a k et al. (red.), Stosunki międzynarodowe międzynarodowej. Stan i perspektywy, [w:] w XXI wieku, W y d a w n i c t w o N a u k o w e Scholar, W a r s z a w a 2006, s. 2 5 4 - 2 5 5 . 9 0 S. Koziej zauważza: „ S i e c i o w a s t r u k t u r a organizacji terrorystycznej p o w o d u j e , żze nie mozżna jej o b e z w ł a d n i c poprzez z w y k ł e niszczenie n a w e t duzżej liczby jej o g n i w . T o jest tak, j a k z t ę p i e n i e m perzu. W y r y w a n i e poszczegolnych k ę p e k n i e w i e l e daje. N a l e ż y u s u n a ń c a ł a siec ukorzenienia. D l a t e g o w s z e l k i e klasyczne operacje, nawet zakonczone spektakularnym sukcesem t a k t y c z n y m , nie mogaę d o p r o w a d z i c do ostatecznego rozstrzygnieęcia strategicznego. Muszaę byc u z u p e ł n i o n e o charakterze wieloma innymi p o z a m i l i t a r n y m " . S. Koziej, działaniami, Wstep internetowy, W a r s z a w a 2010, s. 2 7 - 2 8 . 9 1 B. Balcerowicz, Siła militarna... , op.cit., s. 2 5 5 . 9 2 Za: D . Gregory, op.cit., s. 17. w t y m długofalowymi do teorii i historii wysiłkami bezpieczenóstwa. Skrypt �80 II. „Zwrot kulturowy" we wspoółczesnym wojsku Jeden z bardziej kontrowersyjnych badaczy wojska, emerytowany pułkow¬ nik Ralph Peters, pisał juzż w 1999 roku: „ N o w e , społeczne rozumienie srodowiska operacji byłoby dużzo bardziej przydatne nizż najdoskonalsze nawet maszyny. Zakochalismy sieę nie w tej rewolucji co trzeba" . Dodawał wreęcz profetycznie w stosunku do wydarzen z Iraku i Afganistanu oraz zapotrzebo¬ wania na wiedzeę o kulturze, ktore one u r u c h o m i ł y : „ O c e n a problemow po¬ zostających w «szarej strefie» podnosi także problem tego, czy interwencje wojskowe nie saę najbardziej skuteczne, kiedy odbywajaę sięe we w ł a s n y m kontekscie kulturowym, ewentualnie w kontekscie bliskim kulturowo, mniej zas skuteczne, gdy kraj docelowy jest oderwany od kulturowej bazy interwencjonistow. Widac milczaęce uznanie tego faktu w naszym poparciu politycznym lub wyrażzanej aprobacie dla regionalnych koalicji, rozwiaęzujaęcych regionalne problemy, jak w Afryce. Model ten jednakzże nie mozże polegac tylko na powierzchownym dostrzeganiu rozżnic kulturowych; nalezży przyjrzec sieę bliżzej podobienstwom w zakresie motywacji i wartosci. Wojsko powinno rozgladnaó sieę za paroma dobrymi antropologami" . 93 94 Możzna zauwazżyc,żze powoli miejsce R M A zaczeęła zajmowac „rewolucja kulturalna w sprawach wojskowych" - cultural revolution in military affairs, choc uzżywa sieę raczej okreslenia „ z w r o t k u l t u r o w y " . Użzycie s f o r m u ł o w a n i a „rewolucja kulturalna w sprawach wojskowych" ma tutaj zwrocic uwagęe na fakt zasteępowania myslenia wyłaęcznie w kategoriach technologicznych (bo nie chodzi t u o odrzucenie niewaętpliwego znaczenia technologii) mysleniem w kategoriach holistycznych - a wieęc kulturowych, w ktorych technologia ma do odegrania jednaęz rol, ale z pewnosciaę nie pierwszoplanowaę. O „rewolucji kulturalnej w sprawach wojskowych", przynajmniej w Stanach Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii czy Australii, mozże takżzeswiadczyc przyrastajaęca w niezwykłym tempie liczba opracowan wojskowych, poruszajaęcych kwestie relewantnosci wiedzy o kulturze. Nawet j u ż p r z e g l ą d t y t u ł ó w , wybranych z setek innych, mozże dac wyobrazżenie o zachodzaęcym przeskalowaniu dotychczasowej hierarchii wazżnych tematow: • E.E. Bledsoe, The Use of Culture in Operational Planning, Kansas 2005; • W . H . Reinhart, Taking Culture to the Next Level: Understanding and Using Culture at the Operational Level ofWar, Newport 2010; • S.T. Keene, Know Your Enemy and Know Yourself: Assessing Progress in Developing Cultural Competence to Enhance Operational Effectiveness, Newport 2007; • R. Bean, The Effectiveness of Cross-Cultural Training in the Australian Context, Canberra 2006; • D.B. Rosenthal, L.A. Wadsworth, H.A. Elfenbein, J. Sanchez, G.A. Ruark, Training Soldiers to Decode Nonverbal Cues in Cross-Cultural Interactions, Kansas 2009; 9 3 R. Peters, op.cit., s. 30. 9 4 Ibidem, s. 58. �5. Przejawy „zwrotu kulturowego" 81 • J.R. Rentsch, I . Mot, A . Abbe, Identifying the Core Content and Structure of a Schema for Cultural Understanding, U.S. A r m y Resarch Institute for the Behavioral and Social Science, A r l i n g t o n 2009; • C. Hardison, C. Sims, F. A l i , A . Villamizar, B. Mundell, Cross-Cultural Skillsfor Deployed Air Force Personnel Defining Cross-Cultural Performance, Santa Monica 2009; • J.A. Karcanes, Cultural Competence and the Operational Commander; Moving Beyond Cultural Awareness into Culture-Centric Warfare, Newport 2007; • K . D . McRae, The Role of Culture in Joint Operations, Newport 2006; • A . M . Gordon, Preparing Commanders Today, for Coalition Operations ofTomorrow. Or Handy Hints for Herding Cats, Norfolk 2010; • A . O'Conor, L. Roan, K. Cushner, K.A. Metcalf, Cross-Cultural Strategies for Improving the Teaching, Training, and Mentoring Skills ofMilitary Transition Team Advisors, Kansas 2010; • J. Laughrey, Know Before You Go: Improving Army Officer Sociocultural Knowledge, U.S. A r m y War College, Carlisle 2008; • S.C. Rogers, Improving Information Operations with a Military Cultural Analyst, Kansas 2005; • J.P. Dolan, Understanding Culture in the Role ofIndigenous Armies, Carlisle 2008; • H . A l t m a n Klein, A . Pongonis, G. Klein, Cultural Barriers to Multinational C2 Decision Making, Dayton 2000; • T.E. Stenmark, Looking for Gold Nuggets in the Melting Pot: Language, Cultural Awareness, and the Fourth Generation Warrior, Alabama 2006; • M . L . Zbylut, K.A. Metcalf, J.M. K i m , R.W. H i l l Jr., S. Rocher, C. Vowels, Army Excellence in Leadership (AXL): A Multimedia Approach to Building Tacit Knowledge and Cultural Reasoning, Kansas 2007; • M.S. Willis, Contrasts Between American and Afghan Warriors, a Comparison Between Two Martial Cultures, Kansas 2010. Więekszosc z wymienionych tutaj opracowan p o w s t a ł a w ramach zmienio¬ nego program szkoleniowego Marines w Forth Leavenworth w Kansas. Tam w ł a s n i e „zwrot kulturowy" zaczał objawiac się zarowno w teorii, jak i w praktyce, wywołujaęc falęe zainteresowania kwestiami k u l t u r o w y m i i prowadzaęc do wydania jednej z najważzniejszych publikacji w tej dziedzinie - podreęcznika walki przeciwpartyzanckiej. 5. Przejawy „zwrotu kulturowego" Od 2005 roku, momentu g w a ł t o w n e g o pogorszenia sieę sytuacji w Afganistanie, ktory dotychczas był traktowany drugoplanowo, oraz w Iraku, napływajaę relacje wielu amerykanskich zżołnierzy rozżnego szczebla, mowiaęcych o tym, żzemajaę swietnaę swiadomosc sytuacyjnaę i przewageę technologicznaę, ale brakuje i m swiadomosci mieędzykulturowej. To w ł a s n i e ona pozwalałaby z r o z u m i e c , „ o c o chodzi" w codziennym życiu i kontaktach z ludnoscia iracka czy afganska. Coraz �82 II. „Zwrot kulturowy" we wspoółczesnym wojsku powszechniejsze opinie i publikacje na ten temat zmusiły najbardziej liczebnie zaangażzowanaę armięe amerykanskaę do zmiany nastawienia wobec problemu swiadomosci mieędzykulturowej. Zaczeęto poszukiwac ekspertow od kultury tych regionow. Jak przyznał pewien p u ł k o w n i k sił specjalnych pracujaęcy w biurze podsekretarza obrony ds. wywiadu: „Ponieważz nie wiemy po prostu, do kogo sieę zwrocic po informacje na temat tego, co spaja nieznane nam społeczenstwa, uzżywamy wyszukiwarki Google do projektowania polityki wobec n i c h " . W odpowiedzi zaczeęły powstawac centra szkoleniowe. W Stanach Zjedno¬ czonych w maju 2005 roku utworzono U.S. Marine Corps Center for Advanced Operational Culture Learning - Marine Corps T r a i n i n g and Education Command ( C A O C L - T E C O M ) w Quantico (swiadomosc miedzykulturowa została wpisana rowniezż w najnowszaę doktryneę M a r i n e s ) , w k w i e t n i u 2006 roku U.S. A i r Force Culture and Language Center (AFCLC) w Montgomery, The Navy Center for Language, Regional Expertise and Culture (CLEREC) w Pensacola oraz T R A D O C Culture Center (TCC) w Fort Huachuca. W niemieckiej Bundeswehrze w l u t y m 2009 roku p o w s t a ł o Zentrale Koordinierungsstelle Interkulturelle Kompetenz (ZKIK) przy Z e n t r u m Innere Fuhrung, w Holandii (Enschede), w N A T O - w s k i m CIMIC Centre of Excellence prowadzone saę pogłeębione kursy ze swiadomosci mięedzykulturowej. W Stanach Zjednoczonych szkolenie kulturowe od dawna wyszło juzż poza dorazne ramy szkolenia na potrzeby misji w Iraku czy Afganistanie. Wojskowe kursy kulturowe zaczynajaę sieę juzż na etapie szkolenia rekrutow oraz w ramach szkoł oficerskich (Officers' Candidate School to Professional Military Education - PME). Sa rownież dopasowane ze wzgledu na wykonywane zadania: od spraw cywilnych do operacji specjalnych, od operacji informacyjnych do wywiadu, od logistyki do operacji laędowych. Kazżda z tych specjalnoósci potrzebuje bowiem innej wiedzy o k u l t u r z e . Oczywióscie praktyczne wprowadzenie kultury do wojskowych programoów szkoleniowych napotyka liczne trudnoósci. Pierwszaę z nich jest przełożzenie akademickich t e o r i i i analiz etnograficznych, bez utraty ich wartoósci i dogłeębnoósci, na jeęzyk i procedury wojskowe. Roównie wazżne okazuje sieę takzże stworzenie bazy kulturowych lessons learned z byłych, jak i obecnie trwajaęcych operacji, umozżliwiajaęcych „ z a c h o w a n i e " wiedzy z doóswiadczenó, ktoóre armia juzż nabyła. Wreszcie pomoc dowoódcom wojskowym w przygotowaniu swoich oddziałoów na wyzwania kulturowe, ktoóre bęedaę stały przed siłami zbrojnymi w najbliżzszych l a t a c h . 95 96 97 98 99 100 9 5 M . McFate, The Military Utility of Understanding Adversary Culture, „Joint Forces Q u a r t e r l y " 2005, n r 38, s. 46. 9 6 http://www.tecom.usmc.mil/caocl/ 9 7 P. Holmes-Eber, P . M . Scanlon, A . L . H a m l e n (red.), Applications for Operational (26.06.2010). Perspectives from the Field, M a r i n e Corps U n i v e r s i t y , Q u a n t i c o 2 0 0 9 , s. 1. 9 8 http://www.culture.af.edu/history.html 9 9 P. Holmes-Eber, P . M . Scanlon, A . L . H a m l e n (red.), op.cit., s. 1. 1 0 0 Ibidem, s. 4 - 5 . (26.06.2010). Culture. �83 5. Przejawy „zwrotu kulturowego" Dzis podstawowe dokumenty w swiecie anglosaskim, w o k o ł k t o r y c h tworzone saę programy szkolen, to: brytyjska Joint Doctrine Note 1/09 The Significance of Culture to the Military, amerykanski Operational Culture for the Warfighter oraz Applications for Operational Culture. Perspectives from the Field - oba przygotowane dla Marines, jak rownieżz Through the Lens ofCultural Awareness: A Primer for US Armed Forces Deploying to Arab and Middle Eastern Countries . Dodatkowo opracowano na potrzeby amerykanskiej armii szereg materiałow upowszechniajaęcych wiedzeę o kulturze i dziedzictwie kulturowym terenow operacji: m.in. mieszczaęce sieę wportfeluCulture Smart Card czy tezż specjalne karty do gry, majaęce promowac szacunek wobec obiektow dziedzictwa kulturowego Iraku i Afganistanu. 101 W 2006 roku ukazał sięe rownieżz w USA pierwszy od dwudziestu lat podręecznik poswieęcony wyłaęcznie zwalczaniu partyzantki: Counterinsurgency Manual FM 3-24. Liczaca 282 strony praca została opracowana przy udziale doktor antropologii z Uniwersytetu Yale, Montgomery McFate, ikony w s p o ł czesnej antropologii zaangażzowanej we wspołpraceę z wojskiem, z tego zresztaę powodu odrzuconej przez srodowisko antropologiczne. Do podręecznika, ktory pobił rekordy sprzedazży, wsteęp napisali dowodzaęcy siłami ISAF od 23 czerwca 2010 roku generał David Petraeus (głownodowodzaęcy siłami wielonarodowymi w Iraku w latach 2007-2008) oraz znany ekspert w dziedzinie operacji przeciwpartyzanckich, p u ł k o w n i k John A . Nagl, autor ksiaęzżki Learning to Eat Soup with a Knife. Counterinsurgency Lessons from Malaya and Vietnam (Chicago 2002). Słowo „ k u l t u r a " w F M 3-24 pojawia sieę 88 razy, a słowo „ k u l t u r o w y " 90 razy. Podreęcznik wskazuje na potrzebęe posiadania „bystrych, dobrze poinfor¬ mowanych i swiadomych kulturowo liderow". Nie zadowalajaęc sięe t y m tylko, w grudniu 2010 roku Komisja Sił Zbrojnych Izby Reprezentantow o p u b l i k o w a ł a raport z wytycznymi: Building Language Skills and Cultural Competencies in the Military: Bridging the Gap . Powołujaęc sięe na tzw. Czteroletni Przeglaęd Obronny (Quadrennial Defense Review - 2010), w ktorym stwierdzono, iz „wspołczesne srodowisko operacyjne wymaga w duzżo wieększym stopniu eksperckiej wiedzy w zakresie znajomosci jeęzykow i regionow, wymagajaęcej lat, a nie tygodni, szkolen i edukacji, jak rowniezż dużzo więekszego rozumienia czynnikow, ktore wpływajaę na zmiany s p o ł e c z n e " , członkowie komisji analizujaę dotychczaso¬ we działania w tej mierze podjeęte w amerykanskiej armii i dajaę nowe wytyczne 102 103 1 0 1 Deploying W . W u n d e r l e , Through to Arab and Middle the Lens of Cultural Eastern Countries, Awareness: A Primer for US Armed Forces C o m b a t Studies I n s t i t u t e (CSI) Special Study, W a s h i n g t o n 2 0 0 6 . Dosc s y m p t o m a t y c z n i e wsteęp do tej p u b l i k a c j i d y r e k t o r CSI, p ł k T i m o t h y R. Reese z a k o n c z y ł h a s ł e m : „ C S I - T h e Past is Prologue!". D o s w i a d c z e n i a z operacji w o j s k o ­ w y c h p r o w a d z o n y c h w p r z e s z ł o s c i (jak c h o c i a ż b y W i e t n a m czy Afganistan z lat 1 9 7 9 - 1 9 8 9 ) sa obecnie rzeczywiscie p r o l o g i e m do d z i a ł a n w krajach niezachodnich, niestety spozniona lekcja o d r a b i a n a ę dzisiaj przez w i e l e a r m i i p a n s t w c z ł o n k o w s k i c h N A T O , w t y m przede w s z y s t k i m przez A m e r y k a n o w . 1 0 2 C o m m i t t e e o n A r m e d Services U.S. H o u s e o f Representatives, Building Language and Cultural 103 jLU„„, Competencies in the Military: o o Bridging the Gap, g r u d z i e n 2010. Skills �84 II. „Zwrot kulturowy" we wspoółczesnym wojsku w celu zwięekszenia ósrodkoów i nacisku w szkoleniach w zakresie óswiadomoósci mieędzykulturowej. Refleksja nad k u l t u r a ę j e s t róowniezż obecna w N A T O . Juzż NATO-wska doktryna wspóołpracy cywilno-wojskowej AJP 0-9 z 2003 roku jako jednaęz zasad tej wspoółpracy wpisuje óswiadomoósóc k u l t u r o w a ę . Obecnie trwajaę prace nad wykorzystaniem wnioskóow Wielonarodowego Eksperymentu 6, ktoórego N A T O było integratorem. Działania te saę kontynuowane w trwajaęcym obecnie projekcie Human Aspects of Operations . W 2008 roku opublikowano także raport Multinational Military Operations and Intercultural Factors . W l u t y m 2011 roku N A T O o p u b l i k o w a ł o w ł a s n a d o k t r y n ę przeciwpartyzancka AJP 3 . 4 . 4 . Oba dokumenty, choóc o zasadniczo odmiennym statusie, nalezżałoby jednak odczytywaóc roównolegle: raport koncentruje sięe bowiem głoównie na aspektach kultury organizacyjnej i roli czynnika kulturowego dla efektywnoósci operacji wielonarodowych („wewnaętrz" Sojuszu), zaós doktryna C O I N poóswięecona jest w duzżej mierze kulturowej relewantnoósci „czynnika ludzkiego" w ósrodowisku operacyjnym - skierowana jest wieęc „na zewnaętrz" sił Sojuszu. 104 105 106 107 5.1. Z n a c z e n i e k u l t u r y d l a w o j s k a - b r y t y j s k a J o i n t D o c t r i n e Note Warto w t y m miejscu przyjrzeóc sięe konkretnemu przykładowi, ukazujaęcemu sposoób, w jaki jest prezentowany w wojsku temat kultury. Poniewazż jedynym d o k u m e n t e m doktrynalnym, tak obszernie w dodatku analizujaęcym jej problematyke, jest brytyjska Joint Doctrine Note nr 1/09 (JDN 1/09), posłuży ona za modelowy przykład takiego podejscia . Zgodnie z brytyjskaę Joint Doctrine Note dotyczaęcaę znaczenia kultury dla wojska, przyjęta w styczniu 2009 roku, kulture m o ż n a nabyc, a nie „biologicznie odziedziczyóc", głoównie przez przyzwyczajenia lub nieóswiadome warunkowanie, zawsze odbywajaęce sięe w subtelny sposoób. Odroózżnia ona członkóow jednej grupy od innej i stanowi soczewkęe, przez ktoóraę członkowie danej grupy postrzegajaę i rozumiejaęóswiat. Kultura zawiera w sobie wartoósci, normy, przekonania, odzwierciedlone w roózżnorodnych strukturach i systemach, obejmujaęce przeszłoósóc i teraózniejszoósóc. W p ł y w a na postawy jednostek, założzenia i wymagania, 108 1 0 4 AJP 0-9, N A T O Civil-Military 1 0 5 Z róodło i n f o r m a c j i : r o z m o w a z e k s p e r t e m F u t u r e Solutions - H u m a n Factors N A T O Co-operation Doctrine, 2-2, zasada n r 1 - cultural awareness. ó Command Transformation. 1 0 6 Factors, A . R . Febbraro, B. McKee, S.L. Riedel, Multinational Military Operations and Intercultural Research and T e c h n o l o g y O r g a n i z a t i o n N A T O , l i s t o p a d 2 0 0 8 , n r d o k u m e n t u : A C / 323(HFM-120)TP/225. 1 0 7 Allied Joint Doctrine for Counterinsurgency 1 0 8 W styczniu 2013 r o k u u k a z a ł sieę kolejny d o k u m e n t d o k t r y n a l n y sił brytyjskich 3 / 1 1 , Decision Making and Problem Solving: ( C O I N ) , AJP 3.4.4. Human and Organizational Factors, JDN który w całosci poóswieęcony jest w p ł y w o w i k u l t u r o w o u w a r u n k o w a n e g o c z y n n i k a l u d z k i e g o na funkcjonowa¬ nie t a k i c h organizacji jak w o j s k o , j a k i na sposoby myóslenia i d z i a ł a n i a podczas róożznorodnych sytuacji k r y z y s o w y c h i operacji wojskowych. �85 5. Przejawy „zwrotu kulturowego" kształtuje percepcję, motywy, intencje i zachowania. Kulturę należy odroznic od natury ludzkiej z jednej strony i od osobowosci jednostki z d r u g i e j " . Ilustrację tego rozrozżnienia zawiera diagram umieszczony poniżzej : 109 110 R y s u n e k 2. P i r a m i d a n a t u r a - k u l t u r a - osobowosc Zrodło: Joint Doctrine Note. W J D N 1/09 przyjeto nastepujace definicje: Kultura (culture) - wspolne koncepcje, ktore wskazujaę, w co ludzie wierzaę, jak sięe zachowujaę i jak to zachowanie jest interpretowane. Zdolnosc kulturowa (cultural capability) - zdolnosc zrozumienia kultury i skutecznego zastosowania tej wiedzy w jakimkolwiek srodowisku. Wyrożznia sieę poziomy zdolnosci kulturowej: swiadomosc, zrozumienie i znajomosc. Kultura organizacyjna (organizational culture) - własciwy danej organizacji sposob wykonywania jej zadan, zasady wspołdziałania z i n n y m i tego typu podmiotami, postrzeganie siebie i wizerunek publiczny, standardowe procedury operacyjne oraz zachowania poszczegolnych jej c z ł o n k o w w kontekscie wspolnej pracy. Subkultura (subculture) - grupa kulturowa w obręebie wieększej grupy kulturowej, majaęca przekonania czy zainteresowania odmienne od wieększosci. S p o ł e c z e n s t w o ( s o c i e t y ) - p o p u l a c j a dwoch lub wiecej osob, ktorej członkowie saę podporzaędkowani tej samej władzy politycznej, czeęsto zajmujaę wspolne t e r y t o r i u m i (lub) m a j a ę w s p o l n a ę k u l t u r ę e i poczucie wspolnej tozżsamosci. S p o ł e c z e n s t w o zazwyczaj posiada kulturęe dominujaęcaę oraz duzżaę liczbeęrozżnych subkultur. Rozżne s p o ł e c z e n s t w a mogaę dzielic podobne kultury. 1 0 9 J o i n t D o c t r i n e N o t e 1/09, The Significance of Culture to the Military, http://www.mod.uk/ NR/rdonlyres/85A05A02-B2FE-4965-B1CD-E9DF1E913A0B/0/20090219JDN_1_09UDCDCIMAPPS.pdf, s. 1 - 1 . 1 1 0 Ibidem, s. 1-2, Advantage, za: L . H o e c k l i n , Managing Addison-Wesley, London 1995. Cultural Jest t o Differences, jeden Strategies for z najstarszych i Competitive najbardziej r o z p o w s z e c h n i o n y c h d i a g r a m o w i l u s t r u j ą c y c h relacje k u l t u r a - n a t u r a - o s o b o w o s c , k t o r y ż nalezc mo zna w w i e l u publikacjach z zakresu n a u k h u m a n i s t y c z n y c h i s p o ł e c z n y c h . od- �86 II. „Zwrot kulturowy" we wspoółczesnym wojsku Dokument J D N 1/09 podkreósla w specyficzny sposoóbroówniezż znaczenie kultury dla wojska, i tak: „kultura jest czeęósciaę szerszego kontekstu, w ktoórym majaę miejsce operacje wojskowe oraz codzienne relacje. Ignorowanie znaczenia kultury zwieększa ryzyko niepowodzenia danej kampanii czy misji oraz tworzy bariery dla skutecznej interakcji. Rozwinięeta zdolnoósóc kulturowa redukuje te ryzyka i tworzy: nowe mozżliwoósci, ktoóre mogaę przyczynióc sięe do porazżki wroga albo odniesienia sukcesu w negocjacjach z n i m ; lepsze zrozumienie lokalnych społecznoósci i podstaw danego konfliktu; owocnaę wspóołpracęe z sojusznikami. Aby umozżliwióc dowoódcy koordynacjeę i połaęczenie zastosowania zaroówno efektu psychicznego, jak i psychologicznego, kluczowe jest docenienie cech kulturo¬ wych oraz wpływoów wszystkich znaczaęcych stron. Zrozumienie wartoósci kultury w całym spektrum operacji i procesóow wojskowych przyniesie rezultat w p o s t a c i z w i e ę k s z o n e j óswiadomoósci sytuacyjnej, lepszego przygotowania przestrzeni walki, lepszej ochrony sił oraz skuteczniejszego zaangazżowania taktycznego. Kultura ma szczegoólne znaczenie dla bezpieczenóstwa i stabiliza¬ cji tam, gdzie kluczowy jest wymiar ludzki. Tam, gdzie jest ryzyko oddzielenia sięe ludnoósci cywilnej od władz albo wspierania mieędzynarodowych aktoróow, ktoórzy starajaę sięe to wykorzystaóc. Analiza kultury pozwoli zidentyfikowaóc alternatywne rozwiaęzania, potencjalnie zmniejszajaęce koniecznoósóc stosowania siły, ktoóre mogaępomoóc pozbawióc partyzantóow przewagi propagandowej i nowych r e k r u t o ó w " . Dalej J D N 1/09 wskazuje, zże: „ z r o z u m i e n i e znaczenia kultury mozże pomóoc w przewidzeniu i interpretacji działaón jednostek baędóz grup, dlatego analiza kultury musi byóc integralnaę częeósciaę planowania i realizacji w kazżdej kampanii. Analiza kulturowa ma szczegoólne znaczenie dla działanó połaęczonych, zwięekszajaęc mozżliwoósóc w p ł y w a n i a na wolęe, postrzeganie i mozżliwoósci innych aktoróow. To mozże wymagaóc wzmocnienia i wsparcia kulturowych podobienóstw oraz wykorzystania róożznic. Szanse wynikajaęce ze zwieększonej zdolnoósci kulturowej to: 111 a. Ulepszona analiza i planowanie, właęczajaęc w to zapobieganie konfliktom oraz planowanie uprzedzajaęce konflikt. b. Identyfikacja i wykorzystanie szans na zrozumienie procesu podejmowania decyzji u przeciwnika. c. Identyfikacja i wykorzystanie luk w kulturze przeciwnika oraz jednoczesna identyfikacja i ochrona własnych luk. d. Ograniczenie ryzyka alienacji mieędzy siłami przyjaznymi a neutralnymi, wzmocnienie poczucia wiarygodnoósci i legitymizacji, zwieększenie znaczenia kampanii. f. Identyfikacja i złagodzenie niepożzaędanych i niezamierzonych konsekwencji, co potencjalnie wzmacnia ochroneę własnych jednostek. 1 1 1 J o i n t D o c t r i n e N o t e , op.cit., s. 1-3. �87 6. „Militaryzacja kultury" g. Identyfikacja lokalnie akceptowalnych i zrownoważzonych rozwiaęzan wobec przyczyn powstania konfliktu, umozżliwienie ich transferu dla lokalnych sił. h. Ulepszenie powszechnego zrozumienia i wspołpracy w ramach konsultacji, wymaganych przez podejscie kompleksowe (Comprehensive Approach)we wspołpracy mięedzyrzaędowej, mięedzynarodowej i mieędzyinstytucjonalnej oraz w dyplomacji o b r o n n e j " . 112 Z dokumentow wojskowych przebija wieęc dosc mocno nacisk na utylitaryzm kultury. Taki sposob jej przedstawiania ma wzmocnic w s r o d o w i s k u wojskowym woleę jej analizowania i pokazywac wymierne korzysci, jakie sieę wiaęzżaę z uwzgleędnianiem czynnika k u l t u r o w e g o . Jednoczesnie taka postawa wzbudza opor i niecheęc wielu cywilnych badaczy kultury, dostrzegajaęcych w utylitarnym stosunku do kultury grozbeę jej militaryzacji. 113 6. „Militaryzacja kultury" „Zwrot kulturowy" w wojsku wywołuje n i e p o k o j w s r o d o w i s k u antropologow. Choc zaliczana do a r c h i t e k t ó w tego zwrotu Montgomery McFate pisze, że „nie chodzi o militaryzowanie antropologii, ale antropologizowanie Pentagonu" , obawy wcale nie malejaę. Jeden z najbardziej znanych przeciwnikow „antropo¬ logii najemniczej" (jak czasami pogardliwie jest okreslane zjawisko angazżowania się antropologow w działania wojskowe), Roberto J. Gonzalez, opublikował w 2010 roku ksiażkę pod znamiennym t y t u ł e m : Militarizing Culture. Eassys on the Warfare State , w ktorej analizuje rozne przypadki z historii wojennego zaangazżowania Stanow Zjednoczonych. Zgodnie ze słownikowaędefinicjaę militaryzacja to „podporzaędkowanie żzycia gospodarczego, społecznego, poli¬ tycznego celom w o j s k o w y m " . Piszaęc o procesie militaryzacji kultury, autor zauważza, żze s p o ł e c z e n s t w o amerykanskie przyzwyczaiło sięe, wreęcz zaadapto¬ w a ł o do sytuacji, w ktorej Ameryka jest w ciaęgłym stanie wojny. Militaryzacja w ten sposob zatacza coraz szersze kreęgi, wychodzaęc daleko poza srodowisko wojskowe, a wkraczajaęc na pola dotychczas od niej w zasadzie wolne: gospo¬ darki, szkolnictwa czy zycia r o d z i n n e g o . Jego zdaniem proces militaryzacji zżycia społecznego w Stanach Zjednoczonych dotarł do centrow badawczych, na uniwersytety, wpłynaęł silnie nie tylko na politykeę wewneętrznaę, ale rownieżz na sfereę kultury popularnej. Jego wszechogarniajaęcy charakter upowazżnia wieęc, zdaniem Gonzaleza, do stwierdzenia, zże doszło do militaryzacji kultury. A n t i d o t u m widzi on w procesie „rozbrojenia kultury" (decommission ofculture), 114 115 116 117 1 1 2 Ibidem. 1 1 3 Z o b . A n e k s - f o r m u l a r z analizy k u l t u r o w e j z J D N 1 1 4 Za: K. F a t t a h i , U.S. Army Enlists Anthropologists, 1 1 5 R.J. Gonzalez, Militarizing Culture. 1/09. BBC Service, 16 p a z d z i e r n i k a 2007. Essays on the Warfare State, Left Coast Press, W a l n u t Creek 2010. 1 1 6 Słownik 1 1 7 R.J. Gonzalez, Militarizing... języka polskiego PWN, www.sjp.pwn.pl , op.cit., s. 27. (10.10.2011). �88 II. „Zwrot kulturowy" we współczesnym wojsku choóc szanse na jego powodzenie ocenia na razie jako nikłe: „Mozżliwoósóc demilitaryzacji amerykanóskiego społeczenóstwa wydaje sieę odległa. Gdy słowa te saę pisane, w okupowanym Iraku przebywa ponad 120 tysieęcy amerykanóskich żzołnierzy, wspomaganych przez mniej wieęcej takaę samaę liczbeę pracownikoów cywilnych zatrudnionych przez takie firmy, jak Blackwater czy Halliburton. Do lata 2010 roku o k o ł o 100 tysieęcy zżołnierzy amerykanóskich s t a c j o n o w a ł o w Afganistanie, do tego dochodzi podobna liczba wspoółpracownikóow Departa¬ mentu Obrony. W samym tylko roku 2010 prezydent Obama zarezerwował w budżecie 550 m l d d o l a r ó w dla Pentagonu i dodatkowe 130 m l d d o l a r o w n a wydatki w ramach operacji w Iraku i Afganistanie - jest to kwota wieększa niżz wydatki przeznaczone na obroneę w ostatnim roku urzęedowania George'a W . Busha. Co więecej, ponad 2400 cywili zgineęło w Afganistanie podczas pierwszego roku urzęedowania prezydenta Obamy (...), co uczyniło ten okres najbardziej k r w a w y m od czasu rozpoczeęcia inwazji w 2001 roku. Jednoczeósnie Departament Obrony ogłosił sukces przy wykonaniu planóow rekrutacyjnych do armii, co prawdopodobnie wynika z tego, żze wielu ludzi nie możze znaleózóc innej pracy w w y n i k u recesji na globalnym r y n k u " . 1 1 8 Co wieęc pozostaje, pyta Roberto Gonzóalez, w sytuacji, w któorej prezydent obiecywał zmianeę(The change we need lub Change we can believe in to h a s ł a wyborcze Obamy) w pierwszym roku swojego urzeędowania, a doprowadza do przedłużzenia wojskowej okupacji za granicaę, w kraju zaós zwięeksza budżzet na w o j s k o ? . Co mozna zrobic, by powstrzymac proces militaryzacji kultury, który stał sie zwyczajnym elementem życia s p o ł e c z e ó s t w a amerykaóskiego? A u t o r proponuje m . i n . odmitologizowanie „dobrej w o l i " i „zasad demokracji", ktoórymi uzasadniane saę amerykanóskie interwencje. Apeluje o aktywnaę postaweę sprzeciwu wósróod badaczy społecznych wobec procesu militaryzowania kultury i „antropologicznego najemnictwa". Nie jest w t y m osamotniony. Sprzeciwy wobec militaryzacji kultury słychaóc na wielu forach antywojennych. Militaryzacjęe żzycia s p o ł e c z n e g o i p o l i t y k i amerykanóskiej dostrzega t a k z ż e B o l e s ł a w Balcerowicz. Zwraca r ó w n i e z u w a g ę , iż proces ten jest w zasadzie rzadko spotykany poza obszarem S t a n ó w Zjednoczonych . Stwierdza: „Najnowsze wydarzenia, traumatyczne doóswiadczenia wynoszone z Iraku oraz niepewnoósóc rezultatoów działanó wojennych, operacji wojskowych w Afganistanie, dostarczajaę przekonujaęcych argumentóow na rzecz odmilitaryzowania myóslenia o roli potęegi militarnej w k s z t a ł t o w a n i u bezpieczenóstwa m i e ę d z y n a r o d o w e g o " . Radoósóc z powodu dostrzezżenia kultury przez wojsko wcale nie jest więec powszechna. Wręecz przeciwnie, wszechogarniajaęca retoryka wojenna, wdzierajaęca sieęwzżycie społeczne, zaczyna wzbudzaóc coraz więeksze kontrowersje i antropologizacja wojska w t y m kontekóscie staje sięe w opinii wielu badaczy 119 120 121 1 1 8 1 1 9 120 1 2 1 Ibidem, s. 173. Ibidem. B. Balcerowicz, Siła militarna..., Ibidem. op.cit., s. 260. �89 Podsumowanie kolejnym zagrożeniem dla sfery nauki i kultury. Rozpocznie to trwajacą do dzis debatęe mieędzy antropologiaę zaangażzowanaę a antropologiaę „przeciwwojskowaę". „Zwrot kulturowy" w wojsku wywołał t y m samym „zwrot przeciwwojskowy" wsrod badaczy kultury. Podsumowanie Choc trudno w t y m momencie wyrokowac o przyszłosci „zwrotu kulturowego" w wojsku, gdyzż w wielu armiach nawet sięe on jeszcze nie rozpoczaęł, to jednak prognozowanie przyszłosci koncepcji swiadomosci mieędzykulturowej jest jużz nieco łatwiejsze. Nalezży spodziewac sieę, zże zostanie ona w ciaęgu najbliżzszych lat wdrozżona w system szkolen wieększosci liczaęcych sięe armii na swiecie. Takie prognozy uzasadniajaę działania podjeęte zarowno w armii Stanow Zjednoczo¬ nych, jak i siłach zbrojnych m.in. Republiki Federalnej Niemiec, Australii, Francji czy Wielkiej Brytanii. Rownoczesnie - co mozże okazac sięe paradoksalnie pozytywne z czysto utylitarno-wojskowego p u n k t u widzenia - nie stanie sieę dominujaęcym paradygmatem myslenia o zaangazżowaniu w operacje poza granicami kraju, ale częesciaęszerszej zmiany, jakaę jest na przykład idea Comprehensive Approach. Stanisław Koziej zauwazża: „ W ten sposob dochodzimy do kolejnej cechy trwajaęcych zmagan z terroryzmem. Jest niaę zmierzch specjalistycznego (w t y m zwłaszcza militarnego) podejscia do problemow bezpieczenstwa na rzecz podejscia kompleksowego. Przejawia sieę to w koniecznosci organizowania i prowadzenia operacji zintegrowanych, cywilno-wojskowych. Zauważzmy bowiem, zże najbardziej dramatyczny i spektakularny atak ostatnich czasow został dokonany przy użzyciu niemilitarnych narzęedzi na niemilitarne cele. Nie był zaplanowany przez sztaby wojskowe, a w jego wykonaniu nie uczestniczyli żołnierze regularnych formacji zbrojnych. Okazuje się, ze zagrożenie dla najzżywotniejszych interesow najpoteęzżniejszego panstwa swiata stworzyły nie wyspecjalizowane srodki militarne - dobrze rozpoznane, zlokalizowane, sledzone - lecz najzwyklejsze srodki cywilne. Do przeciwstawienia sieę takim zagrożzeniom trzeba wykorzystac cały potencjał, trzeba integrowac wysiłki we wszystkich sferach ludzkiej aktywnosci. Niejako wracamy do pierwotnej sytuacji, gdy wojny prowadziły całe społecznosci, a nie tylko ich wyodreębnione, wyspecjalizowane struktury. Wracamy na nowo do najdawniejszej, klasycznej teorii wojen. To jest ostateczne zwycięestwo Sun-Tzy nad C l a u s e w i t z e m " . W dzisiejszych konfliktach bowiem, pisze Ralph Peters, w ktorych mamy do czynienia z interwencjami w „szarej strefie" i operacjami prowadzonymi przez wielokulturowe koalicje i sojusze, „ p o t r z e b n e jest zarowno d o s k o n a ł e przywodztwo, jak i empatia, umozżliwiajaęca intelektualne i emocjonalne wejscie w innaę k u l t u r e ę " . 122 123 1 2 2 S. Koziej, op.cit., s. 28. 1 2 3 R. Peters, op.cit., s. 58. �90 II. „Zwrot kulturowy" we współczesnym wojsku Bioraęc to wszystko pod uwageę, mozżna, uzżywajaęc wojskowej metafory, powiedziec,żze kultura jest symbolicznym polem m i n o w y m i nalezży sięe z niaę obchodzic tak jak z rzeczywistym polem m i n o w y m : byc swiadomym jej istnienia, badac jaę i wreszcie - intelektualnie „rozbrajac". W celu dokonania takiego intelektualnego rozbrojenia w ramach Wielonarodowego Eksperymen¬ t u 6 utworzono cel 4.3., ktorego zwienczeniem stało sieę wypracowanie kon¬ cepcji swiadomosci mieędzykulturowej oraz stworzenie narzeędzi jej nauczania. �R O Z D Z I A Ł Koncepcja SwiadomoSci miedzykulturowej w operacjach wielonarodowych sił wojskowych Znajomość znajomość kultury danego terenu może być: tak samo ważna, geografii danego terenu. To spostrzeżenie wieloma wzgledami, ćzynnikiem rozstrzygajaćym, uwaga, jaka do tej pory poswiećalismy a czasem nawet duzo waZniejsza, jak ma zwrócić uwage na fakt, Ze znajomość ludzi jest, pod i Ze musimy badać kulture danego terenu z taką sama geografii terenu. Generał David H. Petraeus 1 Wprowadzenie Poznanie kultury grupy innej nizż w ł a s n a czy tezż kultury przeciwnika, z któorym sieę toczy walkeę, nigdy nie jest prostym zadaniem. Nie jest roównoczeósnie zadaniem nowym, odkrytym przez wojsko dopiero w zwiaęzku z operacjami w Iraku i Afganistanie. S wiadomoósóc wagi poznania kultury przeciwnika dla konócowego sukcesu prowadzonych działanó wojskowych pojawia sięe juzż u pierwszych wielkich strategoów czy myóslicieli, takich jak Sun Tzu, ktoórego stwierdzenie „poznaj swojego wroga" w e s z ł o do obiegowych haseł i cytatow przywoływanych w dyskusjach nad zagadnieniem óswiadomoósci mieędzykulturowej. Mozżemy więec moówióc raczej o powrocie tej koncepcji, któorej korzeni nalezżałoby szukaóc właósnie w czasach starozżytnych. Dzisiaj amerykanóscy zżołnierze piszaę wprost: „Prowadzenie operacji wojsko¬ wych podczas konfliktoów o niskim natęeżzeniu bez wywiadu etnograficznego i kulturowego jest jak budowanie domu bez użzywania kciukóow: w najlepszym wypadku jest to niegospodarny, niezdarny i niepotrzebnie długi proces, w k t ó r y m prawdopodobienstwo, ze pojawia; się frustracja i porazka, jest bardzo dużze. O ile jednak straty budowlane oznaczajaę zazwyczaj s t r a t e ę c z a s u i m a t e r i a ł u , o tyle straty na polu walki oznaczajaę utratęe zżycia zaróowno cywilóow, jak i wojskowych, oraz mozżliwoósóc poniesienia porazżki, majaęcej głęebokie geopolityczne konsekwencje dla strony przegranej" . W Polsce profesor Marek Dziekan, arabista, pisał juzż w 2003 roku w piósmie wojskowym: „Irak jest krajem odległym od nas nie tylko geograficznie, ale takzże mentalnie, religijnie, kulturowo". Jego zdaniem, co potwierdzajaę wszyscy znawcy tematu, efektywnoósóc wykonywania zadanó przez polskich zżołnierzy ó 2 1 Cyt. za: V . Bados, J. Martinez-Ferrer, L . Lavella, Guidelines for Commanders and Operationalization 2 of Culture into Military Operations (Best Practices), Staffs. Granada 2 0 1 0 , s. 13. J. K i p p , L . G r a u , K . P r i n s l o w , D . S m i t h , The Human Terrain System - A CORDS for the 21st Century, „ M i l i t a r y R e v i e w " w r z e s i e ó - p a z d z i e r n i k 2006, s. 8. �92 III. Koncepcja swiadomosci międzykulturowej w operacjach... warunkowana jest umiejęetnosciaę poszanowania odmiennosci k u l t u r o w e j zastanej w regionie . Sytuacja ta dobitnie pokazuje podwojnaę natureę koncepcji swiadomosci mieędzykulturowej - z jednej strony chodzi w niej o poznanie „kultury przeciwnika" (cel czysto utylitarny), z drugiej zas, kultury ludnosci lokalnej (by lepiej z niaę wspołdziałac i w s p o ł p r a c o w a c ) . Napieęcie mieędzy t y m i dwoma celami ma odzwierciedlenie rowniezż w odmiennych uzasadnieniach, pojawiajaęcych sięe w momencie w p r o w a d z a n i a szkolenia k u l t u r o w e g o w poszczegolnych armiach. Choc bęedzie to obraz uproszczony, to mozżna zauwazżyc zarowno podejscie utylitarne (dominujaęce w armii amerykanskiej) i nacisk na „uczenie sieę kultury przeciwnika", jak i podejscie „ s w i a d o m o w o s ciowe"/kulturalistyczne (obecne badź deklarowane czesciej w armiach euro¬ pejskich), w ktorym g ł o w n y m celem jest zwieększenie efektywnosci działan na rzecz ludnosci lokalnej. Celem niniejszego r o z d z i a ł u jest w pierwszej częesci wprowadzenie i powiaęzanie ze sobaę podstawowych pojeęc pojawiajaęcych sieę przy omawianiu problematyki podjeętej w rozprawie: a wieęc kultury, swiadomosci kulturowej iswiadomosci mięedzykulturowej w ujęeciu wojskowym i operacji wielonarodo¬ wych sił wojskowych. Kolejne partie poswieęcone saę opisowi zainicjowanego przez Połaęczone Dowodztwo Sił Zbrojnych Stanow Zjednoczonych (United States Joint Forces Command - USJFCOM) wielonarodowego eksperymentu (Multi-National Experiment - M N E ) . To własnie podjęcie działan w ramach tego eksperymentu zainicjowało szerszaę dyskusjęe w Polsce na temat stanu swiadomosci kulturowej i mięedzykulturowej w Wojsku Polskim. Rozdział konczaę rozwazżania zwiaęzane z mozżliwosciaę wdrozżenia koncepcji swiadomosci mięedzykulturowej w system szkolenia Wojska Polskiego (eduka¬ cja mięedzykulturowa), jak rowniezż na temat tego, czy sama wiedza o kulturze przeciwnika od razu podsuwa gotowe rozwiaęzania do wdrozżenia w praktyce przez wojsko? Co więc jest jeszcze potrzebne do tego, aby mowic o efektywnosci, „operacjonalizacji" tej wiedzy? 3 1. Operacje wielonarodowych sił wojskowych Rozpatrujaęc wskazane w tytule rozdziału zagadnienie, bęedaęce jednoczesnie zagadnieniem badawczym eksperymentu, nalezży wyjasnic, w jaki sposob zostały tutaj potraktowane pojeęcia operacji i wielonarodowych sił wojskowych. Rodzaje operacji i mozżliwe ich klasyfikacje (reagowania kryzysowego, stabilizacyjne, pokojowe, wspierania pokoju etc. ) nie bęedaętutaj przedmiotem badan zarowno 4 3 M . D z i e k a n , Poszanowanie dla odmienności, 4 S z c z e g o ł o w e wyjasnienie roznic p o j e c i o w y c h oraz celu i charakteru w s z y s t k i c h tych „ W o j s k a L a d o w e " 1 5 - 3 1 lipca 2003, n r 14 (79). operacji p r z e d s t a w i a j ą L . Elak, J. T r e m b e c k i , Operacje reagowania kryzysowego, [ w : ] J. K r e c i k i j , J. W o ł e j s z o (red.), Podstawy dowodzenia, A k a d e m i a O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2007, s. 379¬ 427, k t o r z y w sposob systematyczny d o k o n u j a p o d z i a ł u tych operacji na podstawie k r y t e r i o w p r a w n y c h i d o k u m e n t ó w p o l i t y c z n y c h . Z a t y m i a u t o r a m i stosuje r o w n i e ż okreslenie „ o p e r a c j e w i e l o n a r o d o w e " . Por. ibidem, ż s. 4 0 7 . Z o b . rownie z A . C z u p r y n s k i , Operacje czy działania �93 1. Operacje wielonarodowych sił wojskowych z uwagi na podobienóstwo problemoów dotyczaęcych relacji mięedzykulturowych wósroód aktoróowósrodowiska operacyjnego (tu szczegóolnie: wielonarodowych sił wojskowych), niezalezżnie od formalnego okreóslenia rodzaju operacji, ich mandatu politycznego i prawnego, jak i z powodu chaosu definicyjnego (roózżnorodnoósci funkcjonujaęcych definicji przy jednoczesnym braku uóscióslenia poszczegóolnych terminoów ). Pojeęcie operacji zgodnie z jego leksykalnym t ł u m a c z e n i e m znaczy tyle, co „ z a p l a n o w a n a akcja wojskowa przeprowadzona przez oddział żzołnierzy albo całaę armięe, majaęca na celu zdobycie okreóslonego p u n k t u strategicznego" . Jednakzże stosowany w niniejszej publikacji termin operacje wielonarodowych sił wojskowych rozumiany jest szeroko jako całokształt działanó podejmowanych przez siły zbrojne dwoóch lub wieęcej panóstw, zwiaęzanych wspoólnym celem w ramach sojuszu lub koalicji. Sformułowanie „całokształt działanó" odnosi sieę zaroówno do działanó o charakterze wojskowym, jak i niewojskowym, podejmo¬ wanych wyłaęcznie przez wojsko, jak i przez wspóołpracujaęce z wojskiem, w ramach sił zbrojnych, komponenty cywilne. Drugi człon definicji: wielona¬ rodowe siły wojskowe, w zwiaęzku z brakiem konkretnej definicji w polskiej literaturze p r z e d m i o t u , p o d a j ę e z a popularnym wojskowym s ł o w n i k i e m a m e r y k a ó s k i m (The Dictionary of Military Terms. The U.S. Departement ofDefense), ktoóry definiuje multinational force jako siły złozżone z komponentóow wojskowych p a ó s t w tworzących sojusz lub koalicję w okreslonym celu; zwane także wskroócie M N F (a force composed ofmilitary elements ofnations who have formed an alliance or coalition for some specific purpose. Also called MNF); w t y m samym 5 6 7 połaczone?,„Przeglad stabilizacyjne, Wojsk Lądowych" styczeó Bellona, W a r s z a w a 2005; Cz. 2008, K a c k i , Siły nr 1; A . T y s z k i e w i c z , wielonarodowe do misji A k a d e m i a O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2003; F. Gagor, K. Paszkowski, Operacje pokojowych, Międzynarodowe operacje pokojowe w doktrynie obronnejRP, W y d a w n i c t w o A d a m M a r s z a ł e k , Torunó 1999, s. 6 0 - 8 2 ; L. Z a p a ł o w s k i , Operacje pokojowe ONZ, Krajowa Agencja W y d a w n i c z a , K r a k o w 1989. I s t n i e j ą c y chaos pojęeciowy w tej sferze p o w o d u j e p r o b l e m y w okreósleniu n a w e t charakteru Polskiej M i s j i Stabilizacyjnej w I r a k u czy Afganistanie, ktoóre przez p e w n y c h autoroów okreóslane saęjako misje p o k o j o w e , zob. np. J. M a k a r o , Bariery komunikowania pokojowych,[w:]J.Maciejewski, dyspozycyjne, międzykulturowego a uczestnictwo w misjach (red.), Bezpieczeńistwo narodowe W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u W r o c ł a w s k i e g o , W r o c ł a w 2 0 0 5 , s. 219 odróożznienie o d m i s j i p o k o j o w y c h , Wielonarodowosc Socjologiczne O.Nowaczyk jako wyzwanie aspekty wojska a grupy lub, jako misjami „bardziej muskularnymi", np. A . Kołodziejczyk, dla współczesnego wojska, [ w : ] J. Zajdzik, T. Iwanek (red.), i obronnoisci, W y d . Polskie P r z e d s i e ę b i o r s t w o Geodezyjno-Kartogra¬ ficzne S.A., W a r s z a w a 2 0 0 4 , s. 35. 5 Z o b . J. T r e m b e c k i , Pojęcie misji pokojowej, D.S. K o z e r a w s k i (red.), Międzynarodowe realizacji, operacji pokojowej i operacji wsparcia pokoju, operacje pokojowe. Planowania, [w:] zadania, warunki i sposoby A k a d e m i a O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2003, s. 2 1 ; B. Balcerowicz, Siły zbrojne w stanie pokoju, kryzysu, wojny, W y d a w n i c t w o N a u k o w e Scholar, W a r s z a w a 2010, s. 1 9 0 - 2 0 7 . 6 E. Sobol, Mały słownik języka 7 B. Balcerowicz, posługujaęcy polskiego, P W N , W a r s z a w a 1999, s. 445. sieę t y m terminem, kładzie nacisk na sam aspekt praktycznego wdrożzenia f o r m u ł y „ w i e l o n a r o d o w o ó s c i " , nie podaje n a t o m i a s t definicji t e r m i n u . Z o b . B. Balcerowicz, Wielonarodowe s. 1 2 3 - 1 4 0 . siły wojskowe, [ w : ] Idem, Siły zbrojne... , tego op.cit., �94 III. Koncepcja swiadomosci mieędzykulturowej w operacjach... s ł o w n i k u multinational operations, a więec operacje wielonarodowe, okreslane saę jako termin zbiorczy, opisujaęcy działania wojskowe prowadzone przez siły zbrojne dwoch lub więecej panstw, zazwyczaj podejmowane w ramach struktur koalicyjnych badź sojuszniczych (a collective term to describe military action conducted by forces of two or more nations, usually undertaken within the structure of a coalition or alliance) . 8 Warto w t y m miejscu zauwazżyc,izż zgodnie z przyjeętym w wojsku rozu¬ mieniem słowa „wielonarodowy" (multinational), odnosi sieę ono do faktu w s p o ł wysteępowania dwoch lub więecej panstw, staęd przyjeęte w siłach zbrojnych okreslanie mianem wielonarodowy zgrupowan m i n i m u m dwoch panstw, jak np. w The Dictionary of Military Terms. The U.S. Departement of Defense , gdzie pojeęcie multinational definiowane jest nasteępujaęco: between two or more forces or agencies of two or more nations or coalition partners . W Słowniku jezyka polskiego P W N wielonarodowy znaczy zas tyle, co „zamieszkany przez wiele narodow lub składajaęcy sieę z wielu narodow", brak w n i m wieęc odniesienia do liczby panstw, od ktorej m o ż n a mowic o wielonarodowosci . Nie odnosi się więc bezposrednio do kwestii wewneętrznej wielonarodowosci, wystęepujaęcej w, przyjmo¬ w a n y m domyslnie, „ j e d n o n a r o d o w y m " wojsku. Staęd teżz w niniejszych rozważzaniach zostanie takzże podniesiony ten aspekt wielonarodowosci, ktory odsyła do wewneętrznej wielokulturowosci. 9 10 11 Należy w t y m miejscu wyjasnic także, czym sa siły koalicyjne i czym rożnia sięe od sojuszniczych. M i m o zże w niniejszej rozprawie sformułowania te sto¬ sowane saę zamiennie, to, jak wskazuje Bolesław Balcerowicz, pojeęcia sojusz i koalicja słuzżaę do opisania zjawisk podobnych, ale nie tozżsamych. Koalicje charakteryzujaę sięe więekszaę doraznosciaę i tymczasowosciaę swojego trwania, a nawet rozbiezżnosciaę interesow panstw je tworzaęcych, przy braku funkcjono¬ wania sformalizowanych struktur i procedur. Odwrotnie sojusze: charakter y z u j a s i e d ł u g o f a l o w y m i celami (jak np. p o p r a w a bezpieczenstwa), wielopłaszczyznowaę zbiezżnoźsciaę interesoźw partnerźow oraz w miareę sformali¬ zowanymi procedurami wspoźłpracy i strukturami funkcjonowania . 12 Analizowanie wojska mozżliwe jest po wskazaniu szerszego kontekstu i poziomoźw, na ktoźrych mozżna definiowaźc pojeęcie armii, wojska czy sił zbroj¬ nych. Stosujeę je tutaj wymiennie, m i m o iżz kazżde z nich ma nieco inny zakres 8 The Dictionary of Military Terms. The U.S. Departement of Defense, Skyhorse P u b l i s h i n g Inc., N e w Y o r k 2009, s. 3 6 0 - 3 6 1 . 9 1 0 1 1 Ibidem, s. 360. Ibidem. Por. http://sjp.pwn.pl/szukaj/wielonarodowy (30.06.2011). Niniejsze rozważania zwiazane sa z o d m i e n n a niz u t a r t a w nauce o stosunkach m i ę d z y n a r o d o w y c h t e r m i n o l o g i a , obecna np. w p r a w i e m i e d z y n a r o d o w y m p u b l i c z n y m , w k t o r y m u m o w y m i e d z y n a r o d o w e dzielone saę m . i n . na bilateralne i m u l t i l a t e r a l n e - t a m pojęecie w i e l o n a r o d o w o ź s c i o d n o s i sięe do sytuacji, w ktoźrej m a m y do czynienia z więecej nizż d w i e m a s t r o n a m i , podczas gdy w naukach w o j s k o w y c h m o w a jest o dwoźch l u b wieęcej stronach. 1 2 B. Balcerowicz, Siły zbrojne..., op.cit., s. 116. �95 2. Wielonarodowy Eksperyment 6 - Multi-National Experiment 6 znaczeniowy. Najszersze jest pojeęcie sił zbrojnych, ktoórych trzy definicje podaje Słownik terminów z zakresu bezpieczetistwa narodowego pod redakcja Bolesława Balcerowicza (Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2002). Pierwsza definicja, najszersza, wskazuje, iżz „siły zbrojne to wojsko, armia, siły i ósrodki wydzielone przez panóstwo do zabezpieczenia jego interesóow i prowadzenia walki zbrojnej, ujeęte w całoósóc organizacyjnaę, składajaęcaę sięe zroózżnych pod wzgleędem rodzaju i wielkoósci wojskowych jednostek i zwiaęzkoów ( . . . ) " . Najczęeósciej stosowana w teorii i praktyce sztabowej, jak podaje Bolesław Balce¬ rowicz, jest jednak definicja kolejna, któora siły zbrojne definiuje jako „wyspecjalizowany organ paónstwa przeznaczony do ochrony i obrony jego interesóow przez mozżliwoósóc zastosowania przemocy zbrojnej ( . . . ) " . Wreszcie trzecia definicja, podobna rdzeniowo do drugiej, kładzie nacisk na roleę sił zbrojnych jako „czynnika odstraszania przed agresjaę lub - w razie koniecznoósci - prowadzenia walki zbrojnej azż do osiaęgnięecia załozżonego celu politycz¬ nego ( . . . ) " . Marek Bodziany wskazuje z kolei, izż w rozpatrywanym zagadnieniu mamy trzy podstawowe wymiary: armii jako grupy społecznej, armii jako instytucji oraz armii jako okreóslonej struktury w skali mikro i m a k r o . Dla celóow niniejszej rozprawy armia jest tutaj rozpatrywana jako grupa społeczna, a wieęc „zbiorowoósóc, ktoóra przez okreóslone ósrodki identyfikacji, t j . mundur, regulamin, hierarchieę, zwyczaje i obyczaje, odroóżznia sięe od innych grup s p o ł e c z n y c h " . T e ósrodki identyfikacji składajaęsięe natomiast na tworzenie wspóolnej wielu jednostkom „kultury organizacyjnej", ktoórej óswiadomoósóc jest kluczem do osiaęgnieęcia óswiadomoósci kulturowej i , nasteępnie, mięedzykulturowej. 13 14 15 16 17 2. Wielonarodowy Eksperyment 6 - Multi-National Experiment 6 Trwajaęca w w i e l u armiach narodowych zmiana paradygmatu myóslenia o operacjach wojskowych na podstawie doóswiadczenó w Iraku i Afganistanie stała sięe przyczynaę wprowadzenia i poóózniejszych prac nad t y m zagadnieniem w ramach zainicjowanego przez Połaęczone Dowoództwo Sił Zbrojnych Stanóow Zjednoczonych (United States Joint Forces Command - USJFCOM) wielonarodo­ wego eksperymentu (Multi-National Experiment - M N E ) , w 2009 roku szostego z serii wielonarodowych eksperymentóow rozpoczeętych w 2001 roku. W M N E 6 1 3 B. Balcerowicz (red.), Słownik terminów z zakresu bezpieczeńistwa narodowego, Akademia O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2002, s. 123. 1 4 1 5 1 6 Ibidem, s. 124. Por. takżze: B. Balcerowicz, Siły zbrojne... , op.cit., s. 24. Ibidem. M . Bodziany, Armia a nowa jakoóc ładu społecznego, „Zeszyty naukowe W S O W L " 2009, n r 1 ( 1 5 1 ) , s. 47. 1 7 O. N o w a c z y k , Konstruowanie narodowego, [w:]J. ładu społecznego przez wojsko jako determinanta Maciejewski,O.Nowaczyk(red.), Bezpieczenistwo bezpieczeńistwa narodowe dyspozycyjne, W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u W r o c ł a w s k i e g o , W r o c ł a w 2005, s. 182. a grupy �96 III. Koncepcja swiadomosci mieędzykulturowej w operacjach... uczestniczyło ponad 20 p a ń s t w oraz N A T O . Do obserwacji eksperymentu zo¬ stały zaproszone Unia Europejska i O N Z , a takzże inne organizacje mięedzynarodowe. W ramach M N E 6 realizowanych było jedenascie celow, w t y m m.in. cel nr 1.1: opisanie motywacji oraz bezposrednich przyczyn nieprzestrzegania o b o w i a z u j ą c e g o prawa przez u c z e s t n i k ń w k r y z y s u n i e w s p o ł p r a c u j a c y c h z koalicjaę, czy cel nr 3.1: opracowanie prototypowych narzeędzi do prowadzenia oceny p o s t ę p ń w działan przeciw nieregularnym przeciwnikom, pozwalających na składanie raportow cywilnym w ł a d z o m koalicji oraz skuteczne dowodzenie. Jednym z nich był także cel 4.3: swiadomosc miedzykulturowa - tworzenie wspolnej swiadomosci sytuacyjnej w s r ń d sił koalicji oraz p a r t n e r ń w przez zrozumienie sytuacji mieędzykulturowej w srodowisku operacyjnym . Krajem wiodacym w t y m celu została Hiszpania, a panstwami w s p o ł t w o r z a c y m i cel były: Finlandia, Grecja, Niemcy, Norwegia, Wielka Brytania, Stany Zjednoczone Ameryki, Szwecja, Weęgry oraz Polska. W rezultacie mieędzyresortowych uzgodnien koordynowanie udziału Polski w t y m celu zostało powierzone Minister¬ stwu Kultury i Dziedzictwa Narodowego. 19 Problem badawczy całego M N E 6 dotyczy zdolnosci sił koalicyjnych do tworzenia wspolnej swiadomosci sytuacyjnej przez tworzenie procedur i mechanizmow przekazywania informacji, synchronizacji w y s i ł k o w o r a z osiaęgania postęepu w operacji we wspołpracy z organizacjami mięedzynarodowym i i i n n y m i aktorami srodowiska operacyjnego przez zwalczanie przeciwnikow nieregularnych i innych podmiotow niewspołpracujaęcych . Postawienie tego problemu wynika rownieżz z kontynuacji badan podjeętych w ramach Wielona¬ rodowego Eksperymentu 5 ( M N E 5), ktorego celem było wypracowanie kon¬ cepcji kompleksowego podejscia (Comprehensive Approach) do rozwiazywania sytuacji kryzysowych. Koncepcja Comprehensive Approach (rozwijana w ramach N A T O , ktora u z u p e ł n i a wczesniej rozwijana przez blisko 15 lat koncepcję Effects-Based Approach to Operations - E B A O ) obejmuje całe spektrum działan, poczaęwszyod zapobiegania wystaępieniu kryzysu, przez operacje stabilizujaęce, obejmujaęce m.in.: pomoc humanitarnaę, przywrocenie bezpieczenstwa i porzaędku prawnego oraz odbudoweę ekonomicznaę, azż do, w ostatecznosci, prowadzenia intensyw¬ nych działan zbrojnych. Zakłada sięe, żze głownaę rolęe w prowadzeniu przyszłych operacji beędzie odgrywac komponent cywilny, natomiast komponent wojskowy beędzie zapewniac m u bezpieczenstwo oraz wspierac jego działania. Założzenia 20 21 1 8 A u s t r i a , A u s t r a l i a , Czechy, Dania, Francja, Finlandia, Grecja, Hiszpania, Japonia, Kanada, Korea P o ł u d n i o w a , N i e m c y , N o r w e g i a , Polska, Szwajcaria, Szwecja, Singapur, Węegry, W ł o c h y , W i e l k a B r y t a n i a oraz U S A . 1 9 F. Gagor, R. R o m a n o w s k i (oprac.), Zakres i zasady udziału Eksperymencie Polski w Wielonarodowym 6, Warszawa, maj 2 0 0 9 , s. 6. 2 0 M N E 6, Cross-Cultural 2 1 Szerzej na t e n t e m a t zob. J.P. H u n e r w a d e l , The Effects-Based Awareness. Analytical Concept, t. 1, Granada 2010, s. 17. Questions and Answers, „ A i r & Space Power J o u r n a l " w i o s n a 2006. Approach to Operations. �97 3. Kształtowanie sie koncepcji swiadomosci miedzykulturowej... koncepcji Comprehensive Approach weryfikowane sa m.in. w ramach programu wielonarodowego eksperymentowania (np. w trakcie trwania M N E 5 ) . H a r m o n o g r a m M N E 6 o b e j m o w a ł trzy etapy: etap I - opracowanie propozycji dokumentoów (koncepcji, wytycznych, poradnikóow), marzec 2 0 0 9 luty 2010; etap I I - weryfikowanie przyjeętych rozwiaęzanó przez eksperymento¬ wanie, marzec-paózdziernik 2010; etap I I I - opracowanie konócowych wersji dokumentóow i ich przekazanie do odbiorcoów, paózdziernik-grudzienó 2010. Polska uczestniczyła w pracach nad szeóscioma z jedenastu celoów. 2 2 W k a z ż d y m z jedenastu celóow M N E 6 zostało zaplanowanych od pięeciu do osmiu przedsiewzięc (warsztaty oraz tzw. ograniczone eksperymenty - Limited Objective Experiments - L O E s ) . W sumie w całym eksperymencie przeprowa¬ dzono 86 róozżnych przedsięewzieęóc.Objeęły one roówniezż konferencje dla wyzższych rangaę przedstawicieli panóstw członkowskich, partnerskich oraz organizacji mięedzynarodowych, podczas ktoórych przedstawiane były rezultaty M N E 6 oraz mozżliwoósci ich wykorzystania w czasie operacji prowadzonych w warunkach oddziaływania tzw. przeciwnika nieregularnego. Nadzóor nad całokształtem przebiegu eksperymentu sprawowała Grupa Kierujaęca M N E 6 (Executive Steering Group - ESG). W jej skład wchodzili przedstawiciele p a ó s t w aktywnie uczestniczaęcych w eksperymencie w stopniu generała brygady - dywizji, upoważznieni do podejmowania kluczowych decyzji dotyczaęcych realizacji eksperymentu. 23 Koordynatorem narodowego udziału w M N E 6 był Zastęepca Szefa Zarzaędu Planowania Strategicznego - P5 (ZPS - P5), ktoóry był jednoczeósnie członkiem Grupy Kierujaęcej M N E 6 (ESG). Narodowym Dyrektorem M N E 6 był przedsta¬ wiciel ZPS - P5 (Szef Oddziału Wspołpracy z Allied Command Transformation ACT, Sojuszniczym Dowodztwem ds. Transformacji N A T O ) . Obowiązkiem dyrektora było kierowanie całokształtem prac zwiaęzanych z udziałem przedsta¬ wicieli Sił Zbrojnych RP, cywilnych struktur rzaędowych, instytucji naukowych oraz organizacji pozarzaędowych w M N E 6. Reprezentował on roównieżz Polskęe podczas cyklicznych spotkanó narodowych dyrektoroów eksperymentu. 3. Kształtowanie się koncepcji swiadomosci miedzykulturowej w operacjach wielonarodowych sił wojskowych 24 Aby możzliwe było wypracowanie koncepcji óswiadomoósci mieędzykulturowej, zgodnie z zasadami eksperymentowania wielonarodowego, s f o r m u ł o w a n o 2 2 Za: F. Gaęgor, R. R o m a n o w s k i , 2 3 L O E s - Limited 2 4 Informacje dotyczaęce przebiegu e k s p e r y m e n t u , j a k i k w e s t i i d y s k u t o w a n y c h w czasie Objective op.cit.,s.3. Experiments. jego t r w a n i a uzyskano w w y n i k u u d z i a ł u a u t o r k i r o z p r a w y w przedsięewzięeciach podejmowa¬ n y c h przez Polskeę w celu 4.3, ze sporzaędzonych n o t a t e k na potrzeby funkcjonowania p o w o ł a n e g o Z e s p o ł u Ekspertóow p r z y M i n i s t e r s t w i e K u l t u r y i D z i e d z i c t w a N a r o d o w e g o RP i dzięeki w y m i a n i e poglaędoów z u c z e s t n i k a m i e k s p e r y m e n t u z innych opracowane w r a m a c h e k s p e r y m e n t u nie saę objeęte klauzulaę tajnoósci. krajóow. Materiały �98 III. Koncepcja swiadomosci mieędzykulturowej w operacjach... wyjsciowe zagadnienia badawcze, ktore towarzyszyły dalszym pracom. Jesli chodzi o cel 4.3, były one nasteępujaęce: 4.3.1. Jak zintegrowac swiadomosc miedzykulturowa z pozostałymi działa¬ niami w operacjach cywilno-wojskowych? 4.3.2. W jaki sposob zaangazżowac poszczegolnych uczestnikow operacji w zagadnienia zwiaęzane ze swiadomosciaę mięedzykulturowaę? 4.3.3. Jak wdrożzyc zagadnienia swiadomosci mieędzykulturowej do plano¬ wania operacyjnego? 4.3.4. Jak wdrazżac swiadomosc mieędzykulturowaę do systemu rozpoznania wojskowego? 4.3.5. Zasady nauczania zagadnien dotyczących źwiadomosci miedzykulturowej. 4.3.6. Czy jest m o ż l i w e rozwiniecie swiadomosci miedzykulturowej w s r o d o w i s k u koalicyjnym i mięedzyagencyjnym? 4.3.7. Jaki zakres umiejeętnosci w zakresie komunikacji i prowadzenia negocjacji jest potrzebny do usprawnienia dialogu mieędzykulturowego? Rezultatami zakładanymi do osiaęgnięecia w trakcie prac w ramach ekspery¬ m e n t u miały byc: koncepcja poswięecona swiadomosci mięedzykulturowej (dokument głowny) oraz narzęedzia i pomoce do prowadzenia szkolen na temat swiadomosci mięedzykulturowej (aneksy i dodatkowe opracowania). Dokument głowny poswięecony jest samej koncepcji swiadomosci mięedzykulturowej. Aneksy przybliżzajaę natomiast kolejno takie kwestie, jak: w y n i k i przeprowadzo¬ nych badan antropologicznych, psychospołeczny wymiar kultury, integracja czynnikow zwiaęzanych ze swiadomosciaę mieędzykulturowaę z funkcjami i działa¬ niami członkow koalicji w srodowisku operacyjnym, integracja swiadomosci mięedzykulturowej z planowaniem operacyjnym i mięedzyagencyjnym oraz z działalnosciaę wywiadu, szkolenia i edukacja w zakresie swiadomosci mięedzykulturowej. Obok nich powstały rownieżz przygotowane przez stronęe hiszpanskaę (badacze społeczni z uniwersytetow w Granadzie, Madrycie i Barcelonie) opra¬ cowania, t j . : „Afganska percepcja krajowsaęsiednich", „Wymiar polityczno¬ -prawny swiadomosci mięedzykulturowej", „ S w i a d o m o s c mieędzykulturowa w procesach tranzycji", „Komunikacja mieędzykulturowa", „Swiadomosc mięedzykulturowa doradcow jako element stałych kontaktow z ludnosciaę lokalnaę". Dodatkowaę pomocaę stały sięe n a d e s ł a n e przez rożzne kraje uczestniczaęce w eksperymencie bezposrednie relacje opisujaęce doswiadczanie rożznic kulturo¬ wych przez żzołnierzy. Tzw. stories zostały przygotowane przede wszystkim przez żzołnierzy uczestniczaęcych w misjach w Iraku i Afganistanie. Konkretne przykłady zderzen kulturowych pomagajaę bowiem zrozumiec realia irackie i afganskie, jak rowniezż wskazujaę na istniejaęce l u k i w swiadomosci mieędzykulturowej wyjezżdzżajaęcych na misje zżołnierzy. W założzeniu ksiaęzżka ze stories mogłaby posłuzżyc jako pomoc przy zorganizowaniu podstawowego, ogolnego kursu ze swiadomosci mieędzykulturowej, u z u p e ł n i a n e g o dopiero o konkretne szkolenie specjalistyczne zwiaęzane z regionem prowadzonych operacji. Pod t y m pojeęciem nalezży rozumiec cały proces przygotowania zżołnierza do działan w odmiennym srodowisku kulturowym. �99 3. Kształtowanie sie koncepcji swiadomosci miedzykulturowej... W trakcie wielu dyskusji wszyscy żzołnierze zaznaczali, izż obecny proces szkoleniowy z kwestii kulturowych jest zdecydowanie zbyt króotki - we wszystkich krajach. Z ołnierze wskazywali roówniezż,zżesaę szkoleni do udziału w wojnie, tymczasem majaę coraz częeósciej zadania polegajaęce na rekonstrukcji, odbudowie kraju. Cywilni specjaliósci zwracali z kolei uwagęe na zbyt wojskowy p u n k t widzenia przyjeęty w eksperymencie, podczas gdy wypracowany w efekcie dokument ma słuzżyóc wszystkim uczestnikom misji - zaróowno cywilnym, jak i wojskowym. Na poczaętku prac b r a k o w a ł o w t y m dokumencie podkreóslenia znaczenia długo¬ falowych działanó zmierzajaęcych do odbudowy ósrodowiska bezpieczenóstwa, odbudowy kraju, procesu pojednania etc. Podnoszono roównieżz spraweę przed¬ stawionych w dokumencie definicji. W zwiaęzku z zaproponowanaę definicjaę kultury zauważzano, zże problematyczne możze sięe okazaóc stosowanie statycznej definicji w dynamicznej i ciaęgle zmieniajaęcej sięe sytuacji. Stoi to takzże w sprzecznoósci z definicjaę dynamicznego ósrodowiska operacyjnego, roówniezż zamieszczonaę w dokumencie. Ponadto niektóorzy cywilni uczestnicy nie zgadzali sieę z definicjaę celu opracowywanego dokumentu, ktoórym m i a ł o byóc „ p o k o n a n i e przeciwnika i przejeęcie kontroli nad ludnoósciaę cywilnaę". Po pierwsze, jest to błaęd logiczny - takie działania nie mogaę byóc bowiem celem dokumentu, ale co najwyzżej sił koalicji. Po drugie, celem dokumentu ma byóc przede wszystkim stworzenie koncepcji umozżliwiajaęcej zrozumienie roóżznic kulturowych, któora pozwoli uniknaęóc dotychczasowych błęedóow, poprawi bezpieczenóstwo obu stron, zaroówno żzołnierzy sił koalicji, jak i ludnoósci cywilnej, umozżliwi zdobycie jej poparcia i dopiero w efekcie finalnym - uczyni mozżliwym pokonanie przeciw¬ nika. Zderzanie sięe cywilnego i wojskowego p u n k t u widzenia w trakcie trwania eksperymentu niewaętpliwie w p ł y w a ł o na ozżywienie dyskusji, jak roówniezż na wypracowanie rozwiaęzanó, w efekcie odbiegajaęcych od wstęepnych załozżenó przygotowanych przez stroneę wojskowaę. ż Ostatecznie doszło roówniezż, w celu podniesienia efektywnoósci prac w trakcie trwania eksperymentu, do podziału uczestnikoów eksperymentu na cztery grupy robocze. W grupie pierwszej, antropologicznej, nie było jednak osoby, ktoóra by wczeósniej prowadziła badania terenowe w Afganistanie, dlatego tezż przeprowa¬ dzono wywiady z Afganóczykami mieszkajaęcymi w Hiszpanii z pomocaęambasady Afganistanu w Madrycie oraz z hiszpanóskimi zżołnierzami powracajaęcymi z Afganistanu. Badania opierały sie na przeprowadzeniu pogłębionych w y w i a d ó w (1-3 h) z hiszpanóskimi wojskowymi roóżznych rang w wieku 28-42 lata. Wywiady zostały przeprowadzone w jeęzyku hiszpanóskim wyłaęcznie z osobami majaęcymi juzż doóswiadczenie z misji zagranicznych. Ogóolne wnioski dotyczaęce Afganistanu p o w s t a ł e w w y n i k u przeprowadzonych wywiadoów dajaę nastęepujaęcy obraz : 25 2 5 Obraz ten jest zaweężzony do w o j s k a hiszpanóskiego, p o l s k i e badania dotyczaęce percepcji A f g a n i s t a n u opisane z o s t a ł y w p u n k c i e 6. �100 III. Koncepcja swiadomosci międzykulturowej w operacjach... ż 1. Z o ł n i e r z e odczuwajaę, ż z e n i e s a ę m i l e w i d z i a n i . N i e mogaęnawiaęzaóc porozumienia z ludnoósciaę lokalnaę. 2. Relacje i interakcje z ludnoósciaę lokalnaę dotyczaę wyłaęcznie kwestii pierwszej potrzeby: wody, lekoów etc. 3. Z ołnierze wiedzaę, zże nie ma mediacji mieędzy stronami konfliktu, a wroóg ukrywa sieęwósroód ludnoósci lokalnej. 4. Społecznoósóc lokalna w ogóole nie jest zainteresowana krajem pochodzenia żzołnierzy. 5. Z ołnierze postrzegajaę społeczenóstwo Afganistanu jako „ósredniowieczne" i „niechcaęce sieę zmienióc". 6. Z o ł n i e r z e m a j a ę p o c z u c i e , ż z e i c h o b e c n o ó s ó c w Afganistanie nie jest odpowiednio doceniana. ż ż ż Ograniczenie badania do strefy odpowiedzialnoósci hiszpanóskiej - prowincji Herat - powoduje, żze zaroówno doóswiadczenia, jak i zakres odpowiedzialnoósci żzołnierzy hiszpanóskich był oceniany przez uczestnikoów z innych krajóow jako trudno poroównywalny, co ma znaczenie zwłaszcza przy tak zróożznicowanym etnicznie i geograficznie kraju. Zadaniem tej grupy było róowniezż stworzenie ogóolnej koncepcji kultury na potrzeby eksperymentu oraz opisanie kultury Afganistanu. Aby to uczynióc, grupa przeanalizowała dotychczasowe materiały z badanó terenowych w Afga¬ nistanie i u z u p e ł n i ł a je o badania na miejscu w Hiszpanii (wywiady z Afganóczykami, którzy obecnie tam mieszkaja). Prace przebiegały w scisłej wspołpracy ze srodowiskiem wojskowym oraz z grupaę czwartaę, odpowiadajaęcaę za szkolenie i edukacjęe. W efekcie, do konca kwietnia 2010 roku, p o w s t a ł skrypt - podręecznik dla zżołnierzy (manual). W trakcie pracy nad podręecznikiem podkreslano koniecznosc operacjonalizacji wiedzy, tak aby była ona mozżliwa do przyswo¬ jenia i zrozumienia przez srodowisko wojskowe oraz niosła ze sobaę elementy praktyczne. Za modelowe rozwiaęzanie słuzżyły tutaj materiały szkoleniowe juzż stosowane przez U.S. A i r Force oraz U.S. Marines Corps, jednak strona hiszpanska p o d k r e s l a ł a , ż z e d z i a ł a n i a z ż o ł n i e r z y hiszpanskich na misjach zagranicznych saę zdecydowanie bardziej skupione na utrzymywaniu pokoju i wdrazżaniu prawa nizż na działaniach przeciwpartyzanckich i rekonstrukcyjnych. Grupa druga zajmowała sieę wdrazżaniem swiadomosci mieędzykulturowej do funkcji i działan podejmowanych przez aktorow działajaęcych w srodowisku operacyjnym, np. CIMIC (Civil-Military Cooperation), PSYOPS (Psychological Operations), INFOOPS (Information Operations) etc. Grupa była w połowie złozżona z żzołnierzy majaęcych doswiadczenie zawodowe w pracy na stanowis¬ kach CIMIC i PSYOPS na rozżnych szczeblach, od taktycznego (oficerowie w batalionach) po szczebel S H A P E . D r u g a ę c z e ę s c stanowili pracownicy 26 2 6 Supreme Headquarters A l l i e d Powers Europe - Naczelne D o w o d z t w o Sojuszniczych Sił Z b r o j n y c h N A T O w Europie, siedziba Sojuszniczego D o w o d z t w a ds. Operacji C o m m a n d Operations - A C O ) , jednego z d w o c h d o w o d z t w strategicznych N A T O . (Allied �101 3. Kształtowanie sie koncepcji swiadomosci miedzykulturowej... naukowi uczelni cywilnych i wojskowych oraz wojskowych osrodkow szkolenia ze Stanow Zjednoczonych. Duzżaę częesc prac poswieęcono wytypowaniu zarowno czynnikow kulturowych, majaęcych w p ł y w na działanie zżołnierzy podczas wykonywania zadan mandatowych, jak i interakcji - oddziaływania miejscowej ludnosci na siły wojskowe. Zwrocono uwageę na odmienne (rożzne) rozumienie tych samych słow, zwrotow, wyrazżen w j ę e z y k u angielskim przez samych wojskowych. Podkreslano potrzebeę zrozżnicowania poziomow wiedzy (umiejęetnosci) zarowno dla rożznych stopni wojskowych (stanowisk), jak i pod wzgleędem realizowanych zadan:żzołnierze pełniaęcy funkcje sztabowe i , jako przeciwienstwo, pododdziały wykonujaęce zadania w terenie (patrole, przeszu¬ kania, logistyka itp.). Grupa trzecia analizowała możzliwosci wdrozżenia swiadomosci mieędzykulturowej w planowanie operacyjne oraz w działalnosc rozpoznania i wywiadu. Zadania stojaęce przed grupaę w dużzej mierze polegały na wyjasnianiu, na jakich etapach planowania operacyjnego jakie komorki gromadzaę niezbeędne informa¬ cje z zakresu srodowiska cywilnego, a zwłaszcza spraw kulturowych, religii, stosunkow społecznych itp. Grupa ta funkcjonowała w zasadzie głownie w hiszpanskim s k ł a d z i e . 27 Grupa czwarta miała za zadanie opracowanie zagadnien zwiaęzanych ze szkoleniem i edukacjaę. Analizowano struktureę samego szkolenia, jego adresatow oraz tresc. Ustalono, żze projektowane przez grupęe szkolenie, przeprowa¬ dzone w styczniu 2010 roku w Walencji jako czeęsc LOE, mozżna uznac za pewien model, ktory nastepnie m o z e b y c modyfikowany i odpowiednio u z u p e ł n i a n y przez kraje uczestniczaęce w eksperymencie na poziomie narodo¬ wym, zwłaszcza w kwestii adresatow tego szkolenia. Została przyjeęta struktura szkolenia oparta na pieęciu „filarach" kultury (zaczerpnieętych z szeroko wykorzy¬ stywanego amerykanskiego podreęcznika Operational Culture for the Warfighter): srodowisko geograficzne, system ekonomiczny, struktury społeczne, struktury polityczne, symbole i wierzenia . 28 G ł o w n e kontrowersje w trakcie dyskusji w grupie dotyczyły tego, w jaki sposob szkolic żzołnierzy wyzższych stopniem, ktorzy juzż zakonczyli sciezżkeę edukacyjnaę. Zgodzono sięe t e ż z c o do tego, zże przy okreslaniu grupy, ktora powinna zostac przeszkolona w pierwszej kolejnosci w w y n i k u trwajaęcej juzż misji w Afganistanie, nalezy przede wszystkim wziaź pod u w a g ę rzeczywisty zakres obowiaęzkow wykonywanych na miejscu i codzienny kontakt z ludnosciaę cywilna. Czesto bowiem żołnierze niżsi stopniem (sierżant, kapral) maja wiecej do czynienia z ludnosciaę lokalnaę niżz np. oficerowie. Podkreslono rownoczesnie 2 7 Jest t o efekt l u k p r o c e d u r a l n y c h i ograniczen f i n a n s o w y c h zwiaęzanych z z a p e w n i e n i e m u d z i a ł u szerokiej reprezentacji z każzdego k r a j u . W efekcie jedynie kraj pełniaęcy funkcjeę k o o r d y n a t o r a c a ł e g o celu jest w stanie zapewnic u d z i a ł specjalistow z kazżdej dziedziny podczas eksperymentu. 2 8 B . A . S a l m o n i , P. Holmes-Eber, Applications, Operational Culture for the Warfighter. Principles M a r i n e Corps U n i v e r s i t y , Q u a n t i c o , V i r g i n i a 2 0 0 8 . Z o b . takze p u n k t 8. and �102 III. Koncepcja swiadomosci mieędzykulturowej w operacjach... koniecznosc podjeęcia wysiłkow na rzecz organizowania osobnego kursu dla dowodcow w randze generałow. Eksperyment zakonczył sięe warsztatami w Warszawie we wrzesniu 2010 roku. Zagadnienia w nich poruszane zostały t y m razem zogniskowane na pracy trzech grup roboczych, z ktorych kazżda zajmowała sieę odreębnym problemem. Przedmiotem prac pierwszej grupy była problematyka wdrazżania swiadomosci mięedzykulturowej w planowanie operacyjne. Niejednokrotnie podkreslano pilnaę potrzebeę uwzgleędnienia CCA w procesie planowania, przygotowania oraz realizacji zadan w ramach wielonarodowych operacji reagowania kryzyso¬ wego. Zwracano uwageę na znaczenie osiaęgnieęcia odpowiedniego poziomu wiedzy w zakresie swiadomosci mięedzykulturowej przez personel koalicji, realizujaęcy zadania wymagajaęce bezposrednich kontaktow ze społecznosciaę lokalnaę w rejonach o zrożznicowaniu k u l t u r o w y m (CIMIC, PSYOPS, H U M I N T , CULAD, F A O etc.). W zwiaęzku z t y m został opracowany przewodnik ( Guidebook) zawierajaęcy praktyczne wytyczne dla dowodcy w zakresie mozżliwosci pozyskiwania i efektywnego wykorzystania wiedzy o kulturze regionu w procesie decyzyjnym. Szkolenie powinno odbywac sięe w dwoch etapach: szkolenia podstawowego oraz szkolenia specjalistycznego przed w y s ł a n i e m w konkretny rejon operacji. Ponadto powinno byc realizowane w formie k s z t a ł c e n i a indywidualnego oraz kompleksowego szkolenia całych g r u p / zespołow/sztabow. 2 9 W drugiej grupie analizowano kwestieę wspołpracy z lokalnymi przedstawi¬ cielami administracji publicznej oraz przywodcami społecznosci lokalnych. Majaęc na uwadze znaczenie przywodcow społecznosci lokalnych w kształtowa¬ n i u nastawienia do sił koalicyjnych, dostrzegano potrzebęe opracowania „ e l e m e n t a r z a " z wytycznymi dla kierowniczej kadry (dowodcow) na szczeblu taktycznym (Guidelines for the Commanders: How to Engage with Local Populations), umozżliwiajaęcego skutecznaę wspołpracęe z przedstawicielami lokalnej admini¬ stracji panstwowej oraz przywodcami społecznosci lokalnych. Opracowany przewodnik zawiera wytyczne oraz przykłady w ł a s c i w e g o zachowania na rożznorodnych, mozżliwych płaszczyznach działalnosci. Niemniej jednak, zgodnie z z a ł o ż z e n i a m i CCA, wszyscy uczestnicy p o w i n n i wykazywac praktyczne umiejeętnosci postęepowania z ludzmi z innych kultur w sposob minimalizujaęcy ryzyko potencjalnych nieporozumien, a maksymalizujaęcy mozżliwosc nawiaęzania dobrych i mozżliwie trwałych relacji mieędzykulturowych. W zwiaęzku z t y m zasadne jest posiadanie przez dowodcow najnizższego szczebla, oprocz zdolnosci stricte dowodczych, rowniezż zdolnosci w zakresie mediacji, negocjacji i kontaktow interpersonalnych. W grupie trzeciej debatowano nad k s z t a ł t e m szkolen w zakresie swiadomosci mieędzykulturowej. W ramach realizacji celu 4.3 zostały opracowane 2 9 Civil-Military Cooperation, Psychological Operations, Human Intelligence, Cultural Advisor, Foreign Area Officer. Skroty powszechnie stosowane w a r m i i amerykanskiej i brytyjskiej; wyjasnienie w w y k a z i e s k r o t o w . �3. Kształtowanie sie koncepcji swiadomosci miedzykulturowej... 103 załozżenia do podręecznikow, wytyczne oraz programy szkolenia w zakresie CCA, ktore mogaę byc skutecznie wykorzystywane w systemie szkolenia podstawo¬ wego, doskonalenia zawodowego kadry oraz w procesie przygotowania stanu osobowego kontyngentu przed w y s ł a n i e m w rejon działan. Intencjaę organizatorow systemu szkolenia jest pogłeębienie wiedzy uczestnikow przez zapoznanie ze specyfikaęrejonu misji, uwarunkowaniami kulturowymi, religijnymi i geopoli¬ tycznymi. Bioraęc pod uwageę hierarchieę wojskowaę, nalezży podkreslic,żze zgodzono sięe, izż CCA powinna byc nauczana „tak nisko, jak to tylko mozżliwe". To bowiem zwykli żzołnierze bęedaę musieli stawiac czoło codziennosci w nieznanym i m srodowisku i to takzże oni ponoszaę odpowiedzialnosc za obraz sił koalicyjnych w społeczenstwie. Czasami jeden ich błaęd mozże miec głeębokie i długofalowe konsekwencje. Jednakzże, rozwazżajaęc zakres szkolenia dla rożznych szczebli dowodzenia i bioraęc pod uwageę zakres odpowiedzialnosci, nalezżałoby wprowadzic dodatkowo innaę regułęe: „im wyżzej, t y m wieęcej" - wyzższa pozycja w hierarchii wojskowej wymaga bowiem pogłębionej wiedzy kulturowej. Kon¬ sekwencje popełnionej „gafy", np. w trakcie negocjacji (nieswiadome z ł a m a n i e panujaęcych zasad obyczajowych, kulturowych) przez wysokiego rangaę dowodceę/negocjatora/doradceę, mogaę byc bowiem niewymiernie wieększe nizż popeł¬ nione przez zżołnierza/specjalistęe w trakcie rutynowych zadan. Oznacza to koniecznosc zrozżnicowania zakresu wiedzy przekazywanej na szkoleniu z CCA. Jednoczesnie zgodzono się, ze każdy dowodca/szef grupy, ktory niekoniecz¬ nie musi byc żzołnierzem, powinien miec mozżliwosc korzystania z wiedzy wykwalifikowanego doradcy ds. kulturowych (Cultural Advisor), co w znacznym stopniu p o p r a w i ł o b y zdolnosc i s k u t e c z n o s c sił koalicji. We wszystkich kolejnych misjach nalezżałoby zwieększac liczbeę cywilnych specjalistow w całosci sił koalicji, ktorzy częesto majaę więeksze kompetencje/wiedzeę niezbeędne do skutecznego wykonania zadania. Z ołnierz, pracownik cywilny, wspołpracujaęcy uczestnik misji humanitarnej i rozwojowej muszaę byc w stanie odpowiedziec sobie na pytania: Kto jest m o i m przeciwnikiem i jaki jest jego sposobmyslenia? Kto jest m o i m przyjacielem i co on mysli? Co zrobi kazdy z nich, jesli zachowam sieę w okreslony sposob, i dlaczego to zrobi? W jaki sposob moja kultura w p ł y w a na moj sposob działania? W jaki sposob mogeę sprawic,zże i n n i zachowajaę sieę tak, jak tego oczekujeę? Pozżaędane postawy zżołnierzy oraz ich swiadomosc mieędzykulturowaę należzy skorelowac z zadaniami, jakim musza sprostac siły koalicji. W trakcie szkolenia powinno sieę wieęc uwzgleędnic wielokulturowosc samych struktur sił koalicyj¬ nych. W strukturze jednego o d d z i a ł u / g r u p y mozżna bowiem spotkac sięe z obecnosciaę specjalistowzrożznych kulturowo panstw, cywilnych specjalistow i wojskowych rożznych kultur, z rozżnym poziomem znajomosci jeęzyka, za pomocaę ktorego sieę komunikujaę. Trzeba takżze miec swiadomosc istniejaęcych uprzedzen i stereotypow zarowno wewnaętrz struktur sił koalicyjnych, jak i w s r o d ludnosci panstw objęetych działaniami operacyjnymi. W ten sposob mozżna rozpatrywac k w e s t i e ę s w i a d o m o s c i mieędzykulturowej jako obejmujaęcaę ż �104 III. Koncepcja swiadomosci mieędzykulturowej w operacjach... trzy elementy: (a) swiadomosc własnej kultury, (b) swiadomosc kultury partnera/partnerow koalicji, (c) swiadomosc kultury przeciwnika lub kultu¬ ry okreslonej społecznosci. Dyskusje i rozżnorodne koncepcje, ktore pojawiały sieę w trakcie warsztatow, zostały zweryfikowane w czasie dwoch eksperymentow ograniczonych (LOEs). Pierwszy odbył sieę w Walencji, w Hiszpanii (styczen 2010). W eksperymencie jako zmienne niezalezżne wysteępowały szkolenie z CCA (trwajaęce 10 dni) oraz obecnosc C U L A D . Założzenie było nasteępujaęce: grupa poddana szkoleniu (żołnierze z NATO-wskiego Rapid Deployable Spanish Corps Headquarters w Walencji, komorki planowania operacyjnego) oraz korzystajaęca z pomocy C U L A D (doradcy ds. kulturowych) osiaęgnie lepsze w y n i k i podczas procesu planowania operacyjnego nizż grupa niepoddana szkoleniu, choc korzystajaęca z pomocy C U L A D . Celem było sprawdzenie, czy sama mozżliwosc korzystania z pomocy C U L A D jest wystarczajaęca, czy tezż najbardziej efektywne jest szkole¬ nie z CCA połaęczone z obecnosciaę C U L A D (co z a k ł a d a n o ) . 30 Drugi LOE trwał dziewieęc dni i odbył sięe na Menorce w Hiszpanii (czerwiec 2010). W eksperymencie udział wzieęli oficerowie i cywilni specjalisci sił zbrojnych Stanow Zjednoczonych, Hiszpanii, Norwegii, Finlandii, Wielkiej Brytanii, Polski, Szwecji i N i e m i e c . Uczestnicy zostali podzieleni na dwa zespoły. Pierwszy zespoł odgrywał role sztabu PRT (Provincial Reconstruction Team - Zespoły Odbudowy Prowincji, p o w o ł a n e w Afganistanie ). Drugi składał sieę z osob odpowiedzialnych za analizeę eksperymentu, osob „podgrywajaęcych" sytuacje dla cwiczaęcego sztabu PRT oraz obserwatorow ekspery¬ mentu. 31 32 Zadania zostały podzielone na dwa etapy. W pierwszym, trwajaęcym cztery dni, oficerowie sztabu PRT byli odpowiedzialni za przygotowanie dokumentow niezbeędnych do p ł y n n e g o rozpoczeęcia cwiczenia (rozkazy generowano na podstawie wczesniej ustalonej sytuacji taktycznej) oraz sprawdzenie miejsca pracy (system łaęcznosci, przesył informacji, działanie sprzeętu komputerowego). W drugim etapie, trwajaęcym pięec dni, zespoł prowadził działalnosc standardowaę, takaę jak zwykle w rejonie misji (cwiczono w sytuacji symulujaęcej realia prowincji Kandahar w Afganistanie). Pierwszego dnia z e s p o ł c w i c z y ł bez zżadnej pomocy, samodzielnie. W kolejnych dniach cwiczen do sztabu PRT wysyłano „elementy wspierajaęce": doradceę kulturowego (CULAD), kolejnego dnia zespoł 3 0 Informacje na t e m a t przebiegu e k s p e r y m e n t u rozprawy jako uczestnika eksperymentu na podstawie uczestnictwa oraz w y k ł a d o w c y w czasie szkolenia autorki (wykład i c w i c z e n i e na t e m a t „ O c h r o n a k u l t u r y w p r a w i e m i e ę d z y n a r o d o w y m " ) . 3 1 Informacje na t e m a t przebiegu e k s p e r y m e n t u w ł a s c i w e g o ( L O E na Menorce) uzyskane przez autorkęe o d reprezentanta s t r o n y polskiej, k a p i t a n a M a r c i n a Matczaka (oficer C I M I C ) . 3 2 szefa Z o b . wieęcej na ich t e m a t w rozdz. I I . Sztab PRT s k ł a d a ł sieę z: d o w o d c y PRT ( H i s z p a n i a ) , sztabu PRT (Hiszpania), sekcji operacyjnej (Hiszpania, Niemcy), sekcji ( N o r w e g i a , F i n l a n d i a , Polska), sekcji PSYOPS ( H i s z p a n i a ) , sekcji I N F O O P S sekcji wywiadu reprezentantow). wojskowego (Hiszpania), sekcji sił specjalnych CIMIC (Hiszpania), (Hiszpania - dwoch �105 3. Kształtowanie sie koncepcji swiadomosci miedzykulturowej... 33 Red & Green T e a m , na koniec zas oba „elementy wspierajaęce" rownoczesnie. Założenie było nastepuja.ce: grupa, majaca możliwosc wspołpracy z C U L A D oraz i / l u b R & G, osiaęgnie lepsze w y n i k i nizż bez ich pomocy. W obydwu eksperymentach wyciaęgnieęte wnioski okazały sieę odbiegac od wczesniej zakładanych. Szczegołowe spostrzezżenia zostały przedstawione przez obserwatorow z Wielkiej Brytanii (antropolog i psycholog społeczny, pracujaęce dla brytyjskiego Ministerstwa O b r o n y ) oraz ze Stanow Zjednoczonych . W procesie planowania operacyjnego (LOE 1.1) okazało się, iż k r ó t k o t r w a ł e szkolenie z CCA nie wpłyneęło zasadniczo na zmianęe dotychczasowych procedur postęepowania. Samo przekazanie wiedzy bez mozżliwosci wprowadzenia jej na wczesniejszych etapach w procesy planowania, brak umiejeętnosci operacjonalizowania czynnikow kulturowych na potrzeby misji spowodowały, zże proces planowania w zasadzie nie uległ zmianie. Jak zauważzajaę obserwatorki z Wielkiej Brytanii, efektywna operacjonalizacja wiedzy społeczno-kulturowej nie jest więec absolutnie rownoznaczna z ilosciaę przekazanych informacji, ale raczej polega na sposobie właęczenia tej wiedzy w proces planowania. W sytuacji, w ktorej został przekazany spory zestaw istotnych informacji, nie majaę znaczenia ani ich ilosc, ani jakosc, ale to, czy „uzżytkownicy" saę w stanie z nich skorzystac. Oznacza to rowniezż,zże obecnosc C U L A D na etapie planowania, w sytuacji gdy pozostałe osoby w komorkach planowania nie wiedzaę, w jaki sposob wykorzystac wiedzeę, jakaę C U L A D posiada, nie jest w stanie zmienic, lub zmienia tylko w niewielkim stopniu, 34 3 3 35 Red & Green T e a m - m e t o d o l o g i a zaprojektowana przez szwedzkie M i n i s t e r s t w o Obrony, dotyczaęca użzywania t e c h n i k i „ p r z e r a m o w a n i a " (ang. reframing), polegajaęcej na „ n a d a n i u i n n y c h r a m o k r e s l o n e m u z a c h o w a n i u " , zgodnie z zasadaę, zżezżadne zachowanie nie m a o b i e k t y w n e g o znaczenia, istniejaętylko znaczenia nadawane m u przez każzdego z nas. G r u p y Red i Green m i a ł y za zadanie „ w c i e l a c sieę" w g r u p y potencjalnie majaęce w s p o ł p r a c o w a c l u b d z i a ł a c p r z e c i w k o z e s p o ł o w i PRT. N i e o z n a c z a ł o to w y k o r z y s t y w a n i a w i e d z y k u l t u r o w e j , ale uzżywanie i n n y c h sposobow myslenia, p r o b a pokazania danej k w e s t i i „ z innej strony". Z o p i n i i uczestnika e k s p e r y m e n t u : „Możze jest t o d o b r y p o m y s ł , ale nie w sytuacji, gdy w y m a g a n e jest szybkie p o d e j m o w a n i e decyzji, a sytuacja r o z w i j a sieę bardzo d y n a m i c z n i e . Po p a r u godzinach cwiczenia R & G team został «zarzucony» problemami i «zakorkował się». Poza t y m w rzeczywistosci w o j s k o w e j obecnosc t e a m u w s t r u k t u r a c h k o n t y n g e n t u w y m a g a co najmniej d w o c h e t a t o w - lepiej w y k o r z y s t a c je na z a t r u d n i e n i e więekszej liczby d o r a d c o w k u l t u r o w y c h " (informacja przekazana autorce m a i l o w o w listopadzie 2 0 1 1 ) . Zastrzeżzenia co do efektywnosci tego p o m y s ł u z g ł a s z a l i rowniezż obserwatorzy ze Stanow Zjednoczonych i W i e l k i e j B r y t a n i i , choc zaznaczali, zże p r o b l e m z o d b i o r e m g r u p y R & G m o g ł w y n i k a c ze zbyt m a ł e j ilosci czasu na przedstawienie i z r o z u m i e n i e zasad d z i a ł a n i a tej m e t o d y , j a k rownieżz n i e z r o z u m i e n i e przez zespoł PRT, czego d o k ł a d n i e mozże sieę p o tej m e t o d z i e spodziewac (zespoł oczekiwał dostarczenia w i e d z y o k u l t u r z e , do czego R & G team nie b y ł z załozżenia p r z y g o t o w a n y ) . 3 4 J. D o r a n , E. Menzies, Report MNE 6, Sub LOE 1.2., Obj. 4.3. (Defense Science and T e c h n o l o g y Laboratory U K M O D ) , n r d o k u m e n t u d s t l / T R 4 8 4 7 4 . 3 5 M N E 6, C C A , U.S. C o m m u n i t y o f Interest - C O I , U.S. Perspective for MNE 6, Obj. 4.3., CCA LOE 1.2., After Action Report, czerwiec 2 0 1 0 , maszynopis u d o s t e p n i o n y autorce w trakcie trwania eksperymentu. �106 III. Koncepcja swiadomosci mieędzykulturowej w operacjach... sposob działania i , w efekcie, wydany rozkaz działania (OPORD - Operational Order). Tak wiec samo wprowadzenie C U L A D do struktur wojskowych nie rozwiaęzuje problemu i nie możze byc uznawane za substytut systemu szkolen i edukacji z zakresu CCA, przewidzianego dla sił zbrojnych w całosci, choc zrożznicowanego w zalezżnosci od zajmowanych stanowisk i miejsca w ł a n c u c h u dowodzenia. Aby wykorzystac wiedzęe C U L A D , konieczna jest, jako bazowa, samoswiadomosc zżołnierzy (w t y m swiadomosc własnych ograniczen kulturo¬ wych, takżze tych wynikajaęcych z kultury organizacyjnej) oraz k s z t a ł t o w a n i e krytycznego stosunku do przyjmowania z gory niepodważzalnych założzen w procesie analizy . Te same krytyczne uwagi dotyczaę przekonania, izż samo szkolenie m o ż z e b y c w y s t a r c z a j a ę c e dla zwieększenia efektywnosci działan. Kluczowa jest integracja wiedzy z procedurami. 36 Antropologiczne definicje w obydwu eksperymentach nie okazały sie łatwe do zastosowania, zostały rownieżz uznane (przez samych antropologow) za niewystarczajaęce do osiaęgnięecia wieloperspektywicznego obrazu sytuacji w danym regionie (zwłaszcza z wojskowego punktu widzenia), choc oczywiscie niezbędne jako częesc rozżnych perspektyw koniecznych w planowaniu operacyjnym. Wartosciowe perspektywy poznawcze mogaę w t y m zakresie oferowac takżzepsychologia, politologia, historia czy archeologia. Przy istniejaęcym obecnie ogromnym zapotrzebowaniu na CCA i rownoczesnie niewielkiej liczbie antropologowchęetnych do udzielania takiej p o m o c y obserwatorzy uznali koniecznosc rozważzenia możzliwosci korzystania z pomocy osob z w w . dziedzin, ktorych umiejęetnosc krytycznego, zewneętrznego oglaędu rzeczywistosci, a takzżeznajomosc podstawo¬ wych pojec i kategorii kulturowych, m o ż e r o w n i e z okazac sie przydatna . 37 38 W obydwu wypadkach szczegołowo analizowano takzże sposob funkcjono¬ wania i znaczenie C U L A D (w LOE 1.1. był to członek HTT, w LOE 1.2. ekspert ds. kultury na co dzien pracujaęcy w strukturach M a r i n e s - amerykanskiej piechoty morskiej). C U L A D pełnił kazżdorazowo istotnaę roleę, jednak w p ł y w posiadanych przez niego informacji był uzalezżniony od otwartosci na jego uwagi i przygotowania kulturowego samego dowodcy odpowiedzialnego za podejmowanie decyzji. Zauwazżono, zże C U L A D musi byc w pełni zintegrowany z grupaę, z k t o r a ę m a pracowac, a jego wojskowe doswiadczenie jest k l u c z o w y m elementem warunkujaęcym możzliwosc „przełożzenia" swojej wiedzy na jeęzyk i procedury znane i z r o z u m i a ł e dla zżołnierzy. Jak zauwazżajaę obserwatorki: „Czasami 39 3 6 3 7 J. D o r a n , E. Menzies, op.cit., s. 3. Por. rozdz. V co do przyczyn niechetnego a n g a ż o w a n i a s i ę a n t r o p o l o g o w w prace na rzecz wojska. 3 8 M N E 6, U.S. C O I , op.cit., s. 1 1 . 3 9 U S M C C A O C L C u l t u r a l S M E - U n i t e d States M a r i n e Corps, Center for Advanced Operational C u l t u r e L e a r n i n g , C u l t u r a l Subject M a t t e r E x p e r t - specjalista ds. c z ł o n e k M a r i n e s , w y k ł a d o w c a w C e n t r u m Szkolenia ds. Zaawansowanej K u l t u r y A r m i i Stanow Zjednoczonych. kulturowych, Operacyjnej �3. Kształtowanie sie koncepcji swiadomosci miedzykulturowej... 107 C U L A D m o w i ł jeęzykiem zbyt naukowym i czynił akademickie rozważzania. Jednakzże jego umiejęetnosc przekazywania informacji w sposob kulturowo zrozumiały dla jego słuchaczy i czynione przez niego bezposrednie o d w o ł a n i a do procedur wojskowych, p o d b u d o w y w a ł y jego wiarygodnosc i umozżliwiały integracjeę z z e s p o ł e m " . Obserwatorzy amerykanscy stwierdzili wprost, iżz obecnosc cywilnego SME w roli doradcy ds. kulturowych, nawet przy jego wysoce specjalistycznej wiedzy dotyczaęcej okreslonego regionu, w kontekscie nieznajomosci specyfiki funkcjonowania organizacji wojskowej mozże okazac sieę bezproduktywna . 40 41 Przykładano rowniezż wageę do mozżliwosci wykorzystania C U L A D w kon¬ taktach z ludnosciaę miejscowaę, ktora mogłaby zapewnic efektywny dla obu stron przebieg procesu komunikacji. Powinien miec on rowniezż mozżliwosc w p ł y w a n i a na sposob przebiegu wspołpracy cywilno-wojskowej, ułatwiajaęc wzajemne porozumienie strony wojskowej ze zwięekszajaęcaę sięe liczbaę aktorow cywilnych w srodowisku operacyjnym. Podkreslano rownoczesnie, żze efektywna obecnosc C U L A D w strukturach wojskowych w duzżej mierze z a l e ż z y o d j e g o osobowosci . W wypadku USMC C U L A D obecnego w LOE 1.2 zaznaczano, zże jego doswiadczenie praktyczne z Afganistanu oraz wieloletnie funkcjonowanie w roli doradcy ds. kulturowych na szczeblach operacyjnym i taktycznym p o w o d o w a ł o czasami, żze traktowano go „jak wyrocznięe", nie dostrzegajaęc, zże rowniezż C U L A D mozże sięe mylic izże konieczna jest umiejeętnosc obserwacji i krytycznego myslenia u wszystkich c z ł o n k o w zespołu. Jednoczesnie konkretna wiedza dotyczaęca regionu „ p o d g r y w a n e g o " w e d ł u g scenariusza umozżliwiała C U L A D szybki i kompetentny podział informacji na wazżne i o drugorzęednym znaczeniu, ktorych hierarchia była przez p o z o s t a ł y c h c z ł o n k o w z e s p o ł u , niemajaęcych wiedzy dotyczaęcej kultury regionu Kandaharu, częesto odwrocona (takzże przez osoby majaęce doswiadczenie z misji w Afganistanie, ale z innych prowincji, ktore w wielu aspektach zasadniczo sięe rożzniaę- tymczasem p r z y k ł a d a n o do kazżdej z nich teę samaę, „afganskaę" miareę). 42 W zwiaęzku z bardzo szybkim tempem działania (ktore, jak zauwazżali doswiadczeni obserwatorzy, nie odbiegało od rzeczywistej dynamiki operacji) C U L A D momentami odgrywał, zamiast doradcy, roleę podejmujaęcego decyzjęe. Ujawniło to t y m mocniej koniecznosc posiadania przez wszystkich c z ł o n k o w zespołu odpowiedniego poziomu kompetencji w sytuacji, w ktorej nie zawsze C U L A D mozże byc obecny z bardzo rozżnych wzgleędow. Podnoszono w t y m kontekscie, iżz konieczne jest rozrożznienie mięedzy konkretnaę wiedzaę o kulturze danego regionu (reprezentowanaę przez C U L A D ) a wiedzaę, jak uzżywac 4 0 J. D o r a n , E. Menzies, op.cit, s. 8. U c z e s t n i k e k s p e r y m e n t u p o t w i e r d z a ł te obserwacje, dodajaęc: „ C U L A D p o w i n i e n u t r z y m y w a c j a k najbliżzsze k o n t a k t y z c z ł o n k a m i z e s p o ł u i w miaręe mozżliwosci byc « b y ł y m » l u b „ « c z y n n y m » w o j s k o w y m . S r o d o w i s k o m u n d u r o w e w więekszosci bardzo sceptycznie o d n o s i sięe do « p o r a d » s r o d o w i s k a cywilnego, kierujaęc sięe bardzo czeęsto zle p o j m o w a n y m d o s w i a d c z e n i e m w o j s k o w y m i a m b i c j a m i : «nie beędzie m i t u c y w i l r o z k a z y w a ł » " . 4 1 4 2 M N E 6, U.S. C O I , op.cit., s. 12. Ibidem. �108 III. Koncepcja swiadomosci mieędzykulturowej w operacjach... informacji kulturowych w procedurach i działaniach wojskowych (takaę wiedzeę zawsze musza miec dowodca i członkowie z e s p o ł u ) . Nalezży p o d k r e s l i c , z ż e obecnie osob o wysokim poziomie kwalifikacji i doskonałej znajomosci kultury rożnych regionow Afganistanu, m i m o już 10-letniej obecnosci sił Sojuszu w t y m kraju, jest nadal zdecydowanie zbyt m a ł o w stosunku do zapotrzebowania. W czerwcu 2010 roku na terenie całego Afganistanu działało tylko o k o ł o 25 z e s p o ł o w H T T , z a s C U L A D byli zarezerwowani jako doradcy wyłaęcznie dla dowodcow najwyzższego szczebla. 43 4 4 W LOE 1.2. C U L A D p o z o s t a w a ł w łaęcznosci z z e s p o ł e m H T T w terenie, co okazało sięe najbardziej efektywnym sposobem dostarczania wiedzy o k u l t u r z e . Informacje od H T T były przekazane zespołowi PRT pierwszego dnia pracy bez pomocy C U L A D . Okazało sieę, zże m i m o ich otrzymania członkowie zespołu byli w stanie wykorzystac nie więcej niz 25% z n i c h . Tempo działania oraz brak wiedzy, ktore z nich saęistotne, a ktore nie, powodowały, zże ich przydatnosc była mocno ograniczona. Dopiero obecnosc C U L A D nastęepnego dnia, ktory wie¬ dział, jak je pogrupowac, wyselekcjonowac najistotniejsze z nich oraz przełozżyc je na działania, umozżliwiła ich p e ł n e wykorzystanie. C U L A D zresztaę wysoko oceniał jakosc dostarczonych informacji, miał tezż wiedzeę i doswiadczenie niezbeędne do tego, by zadawac dodatkowe pytania lub prosic o kolejne materiały H T T (mozżliwosc udzielenia odpowiedzi lub dostarczenia dodatkowych materiałow jest oczywiscie uzalezżniona od panujaęcych warunkow operacyjnych). W opinii amerykanskich obserwatorow połaęczenie działalnosci zespołu H T T i C U L A D było naturalne i efektywne, zwłaszcza żze członkowie PRT nie potrafili sami dobrze wykorzystac dostarczanej i m wiedzy o k u l t u r z e . 45 46 47 Osobno rozważzano w obu eksperymentach rolęe dowodcy. Stwierdzono, izż jego własciwe przygotowanie do operacjonalizacji informacji kulturowych jest kluczem do efektywnosci działan C U L A D . To bowiem dowodca ostatecznie odpowiada za wydanie rozkazu i to od niego uzalezżniony jest ostateczny sposob działania. W LOE 1.2. zauważzono, żze dowodca aktywnie p r o b o w a ł właęczyc wiedzeę dostarczanaę m u przez C U L A D i zespoł HTT, co obserwatorzy wiaęzali z doswiadczeniem, jakie dowodca PRT zdobył juzż wczesniej w Afganistanie miał więec juzż d o s k o n a ł a ę s w i a d o m o s c tego, jak ważzne saę to informacje . Doswiadczenie z misji w Afganistanie potraktowano w dyskusji jako swoisty zasteępnik szkolenia ogolnego z CCA (ktorego dowodca nie miał), majaęce byc 48 4 3 M N E 6, U.S. C O I , op.cit., s. 1 1 . 4 4 Informacja o d c z ł o n k a z e s p o ł u H T T przekazana autorce podczas t r w a n i a e k s p e r y m e n t u . 4 5 W ciaęgu c a ł e g o e k s p e r y m e n t u niezalezżni obserwatorzy podkreslali, żze t r u d n o m o w i c o r o z w i j a n i u s w i a d o m o s c i m i ę e d z y k u l t u r o w e j w tak k r o t k i m czasie u reszty z e s p o ł u , a raczej o dostarczaniu w i e d z y o k u l t u r z e . 4 6 4 7 4 8 M N E 6, U.S. C O I , op.cit., s. 13. Ibidem. Te obserwacje p o t w i e r d z a j a ę takzże liczne r o z m o w y p r z e p r o w a d z o n e przez autorkęe z w o j s k o w y m i rożznych szczebli i k o m o r e k , majaęcych jużz doswiadczenie z m i s j i zagranicznej. Na seminarium zorganizowanym 1 lipca 2011 roku w Akademii Obrony Narodowej, �109 4. Definicja i kształt koncowy koncepcji swiadomosci miedzykulturowej wstęepem do zdobywania swiadomosci mięedzykulturowej. Krytyczna rola dowodcy w pełni ujawniła sięe podczas wczesniejszego LOE 1.1., kiedy to dowodca nie brał kwestii kulturowych pod uwagęe. Została rownieżz przeanalizowana aktywnosc całego zespołu PRT i jego zdolnosc do reagowania na sytuacjeę, wymagajaęcaęuwzgleędnienia kwestii kulturowych. Zauważzono, żze sam jęezyk, ktorym posługiwał sięe zespoł w ciaęgu k i l k u dni, mocno ewoluował: coraz częesciej stosowane były pojeęcia zwiaęzane z kulturaę regionu Kandaharu w sposob własciwy, sublimował sięe rownieżz proces stawiania pytan umozżliwiajaęcych zdobycie własciwych informacji. Jednak, jak podkreslili badacze, zmianom w warstwie jęezykowej nie towarzy¬ szyły zmiany, ktore umożzliwiłyby operacjonalizacjeę przekazywanych informacji i zastosowanie ich w działaniach P R T . Dostrzezżono rowniezż,zże członkowie zespołu nie zdawali sobie sprawy z dynamiki rozwoju sytuacji i zadowalali sieę pierwotnaę wersjaę otrzymanej informacji, nie bioraęc pod uwagęe, izż w trakcie rozwoju sytuacji wartosc informacji możze drastycznie ulec z m i a n i e . Inna grupa obserwatorow podniosła, zże wartosc przeprowadzonego szkolenia nie przyniosła spodziewanego efektu ani w wypadku LOE 1.1, ani w LOE 1.2. Zaznaczono wieęc, izż zdobywanie wiedzy o kulturze musi byc poprzedzone szkoleniem z tego, jak korzystac z tej wiedzy, w razie braku tego pierwszego, niezbeędnego elementu istnieje dużze ryzyko, izż sama wiedza o kulturze beędzie po prostu zignorowana albo spożzytkowana w sposob błeędny . 49 50 51 4. Definicja i kształt końcowy koncepcji świadomości międzykulturowej Definicje, zaproponowane jako wytyczajaęce kierunki myslenia o podstawowych pojeęciach, ktore sięe pojawiajaę nieuchronnie przy rozwazżaniu zagadnienia swiadomosci mieędzykulturowej, t j . kultura, swiadomosc kulturowa i wreszcie swiadomosc mieędzykulturowa, zostały zaprezentowane w dokumencie głownym M N E 6, przy celu 4.3, ktory swoj ostateczny kształt otrzymał w grudniu 2010 roku. Oczywiscie, kazżde z tych pojeęc ma szereg rożznorodnych definicji, a koncepcja swiadomosci mięedzykulturowej w sposob naturalny kształtuje sieę p o s w i e c o n y m r o l i sił z b r o j n y c h w z a p e w n i a n i u o c h r o n y l u d n o s c i cywilnej na przykładzie A f g a n i s t a n u , d o w o d c y P K W rożznych z m i a n z A f g a n i s t a n u p o d k r e s l a l i , żze jest t o w i e d z a wręecz dla n i c h niezbęedna. D o d a w a n o p r z y t y m takżze, zże oprocz w i e d z y k u l t u r o w e j p o t r z e b n i saę doswiadczeni w o j s k o w i doradcy p r a w n i - L E G A D , k t o r z y nie szkolaę sieę d o p i e r o w trakcie t r w a n i a m i s j i , ale saę jużz do tego wczesniej p r z y g o t o w y w a n i i szkoleni p o d o k i e m p r a w n i k o w majaęcych jużz za sobaę doswiadczenie operacyjne. Należzy zauważzyc,zże w o l b r z y m i e j wieększosci w y p a d k o w doradcy p r a w n i nie s a ę w żzaden sposob p r z y g o t o w a n i do analizy miejscowego pra¬ w a czy p r a w a zwyczajowego, w zwiaęzku z c z y m i c h w i e d z a ogranicza sieę wyłaęcznie do p r a w a m i ę e d z y n a r o d o w e g o i p r a w a kraju k o n t y n g e n t u , z k t o r y m saę zwiaęzani. N i e saę zatem w stanie służzyc p o m o c a ę w rozwiaęzywaniu k w e s t i i p r a w n y c h z zastosowaniem lokalnego systemu p r a w a . 4 9 J. D o r a n , E. Menzies, op.cit, s. 9. 5 0 Ibidem, s. 10. 5 1 M N E 6, U.S. C O I , op.cit., s. 15. �110 III. Koncepcja swiadomosci mieędzykulturowej w operacjach... w obręebie rożznych gałeęzi nauki. Niemniej jednak na potrzeby eksperymentu zostały ostatecznie przyjete, po wielu dyskusjach, nastepujace definicje: „kultura" (Culture) to podzielane przekonania, ktore kieruja tym, w co ludzie wierzaę, w jaki sposob sięe zachowujaę i w jaki sposob to zachowanie jest interpretowane ; „ s w i a d o m o s c kulturowa" (Cultural Awareness) to zdolnosc do stania się swiadomym w ł a s n y c h wartosci k u l t u r o w y c h , wierzen i przekonan bez koncentrowania sieę na nas samych (...). Dlaczego pewne rzeczy robimy w okreslony sposob? W jaki sposob postrzegamy swiat? Dlaczego reaguje­ my w taki, a nie inny sposob? „ s w i a d o m o s c miedzykulturowa" (Cross-Cultural Awareness -CCA)to umiejeętnosc stania sięe swiadomymi odmiennych od naszych wartosci kulturo¬ wych, wierzen i przekonan. W poprzedniej wersji dokumentu wskazywano dodatkowo, izż CCA staje w centrum naszych zainteresowan, kiedy wchodzimy w interakcje z ludzmi z innych kultur: „Ludzie widza, interpretuja i oceniaja rzeczy na r o ż n e sposoby. Co jest uznawane za stosowne w jednej kulturze, jest bardzo czeęsto uznawane za niewłasciwe w drugiej. Nieporozumienia powstajaę, kiedy uzżywamy swoich znaczen dla nadawania sensu odmiennej rzeczywistosci k u l t u r o w e j " . 52 53 Swiadomosc mięedzykulturowa w swietle założzen tego dokumentu jest więec w i e d z a ę o wartosciach i sposobach postęepowania s p o ł e c z n o s c i lokalnej, uczestnikow koalicji i innych podmiotow; dotyczy rowniezż podejmowania wysiłku, aby i oni stali sięe swiadomi naszych wartosci, przy czym zastrzega sieę, żze nie chodzi t u o narzucanie definicji tego, co jest dobre, a co złe w danych kulturach, nie dotyczy to rowniezż oceny wartosci kultury odmiennej ani narzucania tego, ktora z nich jest lepsza. Nalezży t u podkreslic,izż swiadomosc kulturowa to nie wiedza o kulturze, choc oba pojęecia saęze sobaęscisle zwiaęzane. Swiadomosc w s w i e t l e definicji słownikowej to „ 1 . «zdawanie sobie sprawy z czegos»; 2. «wspolne dla okreslonej grupy ludzi poglady i cele»; 3. «stan przytomnosci»; 4. «charakterystyczna dla człowieka zdolnosc poznawania i oceniania siebie i otoczenia»", podczas gdy wiedza to „ 1 . «ogoł wiadomosci zdobytych dzięeki badaniom, uczeniu sieę itp.; tezż: zasob informacji z jakiejs dziedziny»; 2. «znajomosc c z e g o s » " . O pierwsze rozumienie pojeęcia „ s w i a d o m o s c i " chodzi rowniezż uczestnikom eksperymentu. Warto t u jednak zauważzyc,żze bardziej rozpow¬ szechnione w wojskowej literaturze przedmiotu jest p o s ł u g i w a n i e sieę terminem „ s w i a d o m o s c kulturowa" w znaczeniu, jakie w ramach eksperymentu zostało 54 5 2 Niemalzże identyczna definicja p o j a w i a sięe rowniezż w j e d y n y m w o j s k o w y m d o k u m e n c i e doktrynalnym poswięconym B r y t a n i i : The Significance 5 3 kulturze, of Culture M N E 6, Cross-Cultural stworzonym to the Military, Awareness. Analytical JDN na Za: Słownik języka polskiego PWN, Wielkiej Concept, op.cit., s. 2 3 - 2 4 . Z o b . takżze poniżzej p o j ę c i a emic - etic. 5 4 p o t r z e b y Sił Z b r o j n y c h 1/09. www.sjp.pwn.pl. �4. Definicja i kształt koncowy koncepcji swiadomosci miedzykulturowej 111 nadane terminowi „ s w i a d o m o s c m i ę d z y k u l t u r o w a " . Dobrym p r z y k ł a d e m moga byc chocby Spostrzeżenia ze służby w Iraku autorstwa generała Davida Petraeusa, ktory majaęc na mysli możzliwosc i umiejęetnosc mieędzykulturowego komuniko¬ wania sieę mięedzy wojskami amerykanskimi a ludnosciaę cywilnaę Iraku, użzywa pojeęcia cultural awareness i stwierdza, żze: Cultural awareness is a force multiplier . Pojeęcie force multiplier nie jest przy t y m łatwe do bezposredniego przetłuma¬ czenia na jęezyk polski, natomiast opisowo mozżna scharakteryzowac to okreslenie jako wskazujące na swiadomosc kulturowa jako czynnik powodujący synergiczne wzmocnienie siły i skali oddziaływania wojska, jak rownieżz efektywnosci podejmowanych przez niego działan i operacji . 55 56 David Petraeus pisze nieco dalej: „Swiadomosc kulturowa pozwala wzmocnic siłeę i skaleę oddziaływania wojska przez przyjeęcie załozżenia, zże wiedza o kulturze wysteępujaęcej na danym terenie jest rownie wazżna, a czasem nawet wazżniejsza, jak wiedza o geograficznym u k s z t a ł t o w a n i u tego terenu. (... ) Działanie w innej kulturze jest bardzo trudne, jezżeli sięe nie rozumie etnicznego, plemiennego, religijnego, politycznego i społecznego p u n k t u widzenia konkret¬ nych grup, a takżze wzajemnych relacji mieędzy t y m i grupami, strukturami panstwowymi, lokalnaę i regionalnaę historiaę oraz przywodcami na szczeblu lokalnym i panstwowym. Zrozumienie kulturowych uwarunkowan jest klu¬ czowe, jeżzeli probuje sięe pomagac w budowie stabilnych instytucji politycznych, społecznych i ekonomicznych. Poza potrzebaę posiadania specyficznej wiedzy o s r o d o w i s k u , w ktorym sieę pracuje, jest rownieżz oczywiste, żze ludzie saę bardziej skorzy do wspołpracy, jeżzeli w ł a d z e szanujaę ich kultureę, co daje i m poczucie własnej wartosci i tozżsamosci" . 57 Podkresla rownieżz:„Wielużzołnierzy juzż na wczesnym etapie swego pobytu w Iraku doswiadczyło, jak bardzo opisane wyzżej zasady saęwazżne. A ci, ktorzy uczyli sięe najszybciej oraz przyswoili chocby podstawowaę umiejęetnosc porozu¬ miewania sięe po arabsku, byli - co nie dziwi - najbardziej efektywni w rozwijaniu relacji z lokalnymi przywodcami i mieszkancami oraz najbardziej przyczynili sieę do przywrócenia bezpieczemtwa, wznowienia funkcjonowania s a m o r z a d ń w lokalnych, pobudzenia działalnosci gospodarczej i wdrozżenia pomocy w innych podstawowych sprawach. Znaczenie swiadomosci kulturowej zostało szeroko uznane przez a r m i ę a m e r y k a n s k a i inne służby, a co istotne, dalszy r o z w o j w t y m zakresie jest kontynuowany" . Potwierdzajaę to słowa absolwenta antropologii, ktory wstaępił do wojska i uczestniczył w pierwszym etapie wojny w Iraku jako zżołnierz: „Dowodca wywiera silny wpływ na zachowania oddziału. Niektorzy dowodcy nienawidzili Irakijczykowiichobrażzali, i n n i byli obojęetni, podczas gdy 58 5 5 D . Petraeus, Observations from Soldiering 5 6 Modyfikacja opisu force multiplier pieczeńistwa pańistw obszaru W a r s z a w a 2007, s. 125. 5 7 5 8 D . Petraeus, op.cit. Ibidem. in Iraq, „ M i l i t a r y R e v i e w " s t y c z e n - l u t y 2 0 0 6 . na podstawie: M . Madej, ZagroZenia asymetryczne bez- transatlantyckiego,PolskiInstytutSprawMiędzynarodowych, �112 III. Koncepcja świadomości międzykulturowej w operacjach... jeszcze i n n i rozumieli, zżenawiaęzanie relacji z n i m i jest bardzo ważzne. I mozżna było od razu rozpoznac te rożnice, obserwując, który oddział odpowiadał za okreslonaęczęesc miasta. W niektorych dzielnicach ludzie uciekali lub rzucali wzżołnierzy kamieniami, w innych machali do nas ręekami i nas pozdrawiali" . Kontynuacjaę tego procesu saę podjęete proby opracowania kompleksowego rozwiaęzania, sprzyjajaęcego zdobyciu przez wojsko swiadomosci mieędzykulturowej w ramach M N E 6. Uwzgleędniajaęc determinanty w zakresie rozżnorodnosci kontaktow interper¬ sonalnych c z ł o n k o w kontyngentu z lokalnaę społecznosciaę, siłami przeciwnika, p o z o s t a ł y m i uczestnikami operacji oraz charakter misji i rodzaj realizowanych zadan, przyjeto podział na trzy zasadnicze poziomy posiadanej wiedzy w zakresie swiadomosci miedzykulturowej: 59 • wiedza o kulturze (cultural knowledge) - dla wszystkich członkow kontyngentu; • rozumienie kultury (cultural understanding) - dla c z ł o n k o w CIMIC, PSYOPS, INFOOPS, wywiadu, komorek planistycznych; • kompetencja kulturowa (cultural competence)-dlaekspertow, doradcow ds. kultury (CULAD) - uzależzniona od regionu, tematyki i funkcji, obejmujaca równiez specjalistyczna t e m a t y k ę i znajomosc języka lokalnego. Wiedza kulturowa jest t u rozumiana jako poziom podstawowy, konieczny do opanowania przez wszystkich uczestnikow operacji. Rozumienie kultury, jako poziom wyżzszy, ma pomagac w udzielaniu odpowiedzi na pytania nie tylko „co, jak, gdzie i kiedy" (wiedza kulturowa), ale rownież „dlaczego". M a to pozwolic na przewidywanie konsekwencji podejmowanych działan i dynamiki wydarzen w s r o d o w i s k u operacyjnym. Wreszcie kompetencja kulturowa, uznawana tutaj za najwyzższy „stopien wtajemniczenia", powinna charakteryzowac doradcow ds. kulturowych (Cultural Advisor - C U L A D ) , majaęcych byc odpowiednikami juzż dobrze zakorzenionych w strukturach wojskowych doradcow ds. politycznych (Political Advisor - POLAD) i doradcow ds. prawnych (Legal Advisor - LEGAD), słuzacych swoja; wiedza dowodcom wojskowym. Uzyskanie kompetencji kulturowej mozżliwe jest wyłaęcznie dzieęki doswiadczen i o m zebranym przez lata studiow, badaniom, znajomosci lokalnego jęezyka i przebywaniu wsrod okreslonej społecznosci, co daje prawo do miana eksperta w danej kulturze. Ideeę stopniowania swiadomosci mięedzykulturowej przedstawionaę w eksperymencie dobrze oddajaę schematy przygotowane przez W i l l i a m a Wunderle, autora pierwszego amerykanskiego podręecznika dla żzołnierzy, poswięeconego swiadomosci kulturowej (rowniezż w znaczeniu, jakie w niniejszej rozprawie, za eksperymentem, przyjmuje sięe dla swiadomosci mieędzykulturowej), z a t y t u ł o w a n e g o Through the Lens ofCultural Awareness . 60 5 9 K . T h u , J. Faulkner, On the Front Lines of War From an Anthropologist Infantryman, „ A n t h r o p o l o g y N e w s " l u t y 2007, s. 6. 6 0 W . W u n d e r l e , Through the Lens of Cultural Deploying to Arab and Middle L e a v e n w o r t h , Kansas 2006. Eastern Countries, Awareness. Combat A Primer for Studies US Armed Institute Press, Forces Fort �113 4. Definicja i kształt koncowy koncepcji swiadomosci miedzykulturowej Procesy podejmowania decyzji i inteligencja Szkolenie zaawansowane Szkolenie specyficzne J a k i dlaczego" R y s u n e k 3. P i r a m i d a s w i a d o m o s c i k u l t u r o w e j Uwaga: znaczenie, jakie William Wunderle przypisuje pojeciu swiadomosci kulturowej, w niniejszej rozprawie jest przypisane, na podstawie wielonarodowego eksperymentu MNE 6, pojęciu swiadomosci międzykulturowej. * pod pojęciem inteligencji kulturowej Wunderle rozumie umiejętnosc wyszukiwania danych kulturowych istotnych z punktu widzenia prowadzenia operacji i umiejętnosc „przełożenia" ich na proces planowania. Ibidem, s. 57. Zrodło: W. Wunderle, Through the Lens of Cultural Awareness, op.cit., s. 11. W i l l i a m Wunderle, starajaęc sieę przybliżzyc swoim czytelnikom-zżołnierzom zagadnienie kultury, t ł u m a c z y je nasteępujaęco: „ W skrocie, kultura działa jak okulary, przez ktore jej uczestnicy patrzaęna swiat i go rozumiejaę. W kontekscie wojskowym myslcie o kulturze jak po prostu o kolejnym elemencie terenu, istniejaęcego rownolegle do terenu geograficznego. Tak jak wzgorze czy przełeęcz wpływajaę na zdolnosci manewrowe, tak samo religia, okreslone wyobrazżenia czy jęezyk pomagajaę dowodcom wojskowym odnalezc zarowno punkty cieężzkosci, jak i słabe strony oraz towarzyszaę w planowaniu operacyjnym i własciwej alokacji s r o d k o w " . Wyjasnia rowniez pojęcie swiadomosci kulturowej. Jest to, w e d ł u g Wunderle, „zdolnosc do rozpoznawania i rozumienia w p ł y w u kultury na wyznawane wartosci i zachowania. W kontekscie wojskowym, swiadomosc kulturowa mozże zostac zdefiniowana jako «znajomosc kulturowego terenu operacji wojskowych i zwiaęzkow mięedzy kulturaę a sposobem w a l k i » " . Piramidzie towarzyszy rownieżz obrazowe przedstawienie taksonomii kultury. 61 62 6 1 6 2 W . W u n d e r l e , op.cit., s. 9 - 1 0 . Ibidem. �114 III. Koncepcja swiadomosci międzykulturowej w operacjach... Dlaczego I Co Zachowania wrażliwość na kontekst historia i dziedzictwo Er I orgnizacja społeczna u 3 •3 M tradycje język 1•o O £ £style planowania postrzeganie władzy style negocjacyjne Wartości indywidualizm vs. kolektywizm chęć osiągnięcia kompromisów dystans władzy czas na decyzję unikanie ryzyka nastawienie na relacje vs. nastawienie na osiągnięcie celu unikanie niepewności relacje vs. podejście transakcyjne orientacja długoterminowa vs. krótkoterminowa stosunek do czasu Poznanie style rozumowania R y s u n e k 4. T a k s o n o m i a k u l t u r y Zrodło: W. Wunderle, Through the Lens ofCultural Awareness, op.cit., s. 12. W e d ł u g Williama Wunderle wpływy kulturowe i odmiennosci kulturowe wyjasniajaę, dlaczego kultura jest taka, a nie inna. Przejawy kultury natomiast odnoszaę sieę do tego, co możzemy napotkac w danej k u l t u r z e . Możzna uznac,żze na koncowy kształt koncepcji swiadomosci mieędzykulturowej proponowanej w ramach eksperymentu najwięekszy w p ł y w wywarły trzy omowione we wczesniejszych partiach opracowania: W i l l i a m a Wunderle, Through the Lens of Cultural Awareness, Baraka Salmoni i Pauli Holmes-Eber, Operational Culture for the Warfighter oraz Joint Doctrine Note brytyjskich Sił Zbrojnych The Significance of Culture to the Military . Niewaętpliwie więec to w duzżej mierze doswiadczenia brytyjskie i amerykanskie (choc od siebie 63 64 6 3 Ibidem, s. 13. 6 4 Koncepcja k u l t u r y w ramach tego d o k u m e n t u z o s t a ł a p r z e d s t a w i o n a w rozdz. I I . �4. Definicja i kształt końcowy koncepcji świadomości międzykulturowej 115 odmienne) u k s z t a ł t o w a ł y w s p o ł c z e s n e myslenie wojskowe o kategoriach kulturowych. Z Joint Doctrine N o t e i od Williama Wunderle został zaczerpnięety podział swiadomosci mieędzykulturowej na trzy stopnie: wiedzy, rozumienia i kom¬ petencji. Natomiast z amerykanskiego podreęcznika przyjeęto zasadeę „operacjonalizowania" kultury w o k o ł p i ę e c i u g ł o w n y c h jej „filarow", takich jak: srodowisko geograficzne (The Physical Environment), ekonomia (The Economic), struktury społeczne (The Social Structure), struktury polityczne (The Political Structure), wierzenia i symbole (Beliefs and Symbols) . 6 5 66 67 Eksperymentowanie wielonarodowe z pewnosciaę jest wartosciowym, choc obciaężzonym pewnymi wadami weryfikowaniem hipotez majaęcych w p ł y w na funkcjonowanie sił koalicyjnych. W a r u n k i wstęepne, jakie m u s z a ę z o s t a c spełnione, choc zdawałoby sięe to pozornie oczywiste, w w y n i k u błeędnych (lub wreęcz braku) procedur krajowych pozyskiwania specjalistow zarowno po stronie wojskowej, jak i cywilnej częesto prowadzaę do podstawowych trudnosci: angażzowania ludzi z brakiem znajomosci jęezyka angielskiego (ktory stał sieę w operacjach N A T O i wielu operacjach O N Z faktycznym lingua franca), uniemozżliwiajaęcym wspołpraceę, nieprzestrzegania terminow nadsyłania materiałow, uwag, kwestionariuszy, braku elastycznego podejscia do propozycji zgłaszanych przez p o z o s t a ł e panstwa uczestniczaęce w eksperymencie, aby mieędzynarodowy charakter eksperymentu został utrzymany. Saę to kwestie uzalezżnione w całosci od panstwa delegujaęcego okreslone osoby do eks¬ perymentu. Jednak saęrowniezż zalety eksperymentu: możzliwosc uzyskania prawdziwie rozżnorodnego i wszechstronnego obrazu, beędaęcego efektem zrozżnicowanych podejsc badawczych i pragmatycznych, upowszechnianie wiedzy w s r o d o w i s k a c h specjalistycznych dotychczas od siebie odseparowanych, tworzenie procedur i standardow rozwiaęzywania okreslonych problemow, wspierajaęcych integracjeę wielokulturowych sił sojuszu. Wadaę eksperymentu M N E 6 było niewielkie poczaętkowo wykorzystanie juzż istniejaęcych doswiadczen w zakresie wprowadzania CCA w proces edukacji wojskowej w rożznych krajach, zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych. Proba „wynajdywania koła" w sytuacji, w ktorej istniały juzż sprawdzone rozwiaęzania, zamiast ich weryfikacji i ulepszenia, była czeęsciowo rownieżz odbiciem pewnej rywalizacji krajow europejskich ze Stanami Zjednoczonymi, ktore zapoczaętkowały proces wielonarodowego eksperymentowania w kwestiach wojskowych. Niewaętpliwaęzaletaę eksperymentu jest stworzenie platformy wymiany informacji, wiedzy i kontaktow z instytucjami z rozżnych krajow, ktore w więekszosci zaczynajaę zmieniac swoj program szkoleniowo-edukacyjny pod kaętem wdrażzania tematyki CCA. Skutkuje to nabyciem know-how i możzliwosciaę przeniesienia najlepszych, sprawdzonych rozwiaęzan do przeprowadzenia zmian 6 5 Por. J D N , załaęcznik 5 A - 1 , W . W u n d e r l e , op.cit., s. 1 1 . 6 6 Por. p u n k t 8. 6 7 B. S a l m o n i , P. Holmes-Eber, op.cit. �116 III. Koncepcja swiadomosci mieędzykulturowej w operacjach... na poziomie krajowym. Pozostaje oczywiscie kwestia tego, na ile eksperyment możze przyczynic sięe do stworzenia w miaręe możzliwosci jednolitych standardow nauczania CCA oraz procedur wymiany informacji i doswiadczen mięedzy partnerami koalicji w zakresie kultury, np. Afganistanu, i t y m samym zbu¬ dowania zaufania i porozumienia zarowno wewnaętrz sił koalicyjnych, jak i mieędzy siłami koalicyjnymi a ludnosciaęlokalnaę(co było celem eksperymentu). Brak takich procedur oraz mozżliwosci nałozżenia obowiaęzku na wszystkich partnerow koalicji wdrożzenia standardowego programu nauczania CCA powoduje, żze nadal zalezży to wyłaęcznie od dobrej w o l i i swiadomosci znaczenia tego problemu wsrod osob za te kwestie odpowiedzialnych (dowodcow wyso¬ kiego szczebla i politykow). Oznacza to rowniezż koniecznosc stworzenia włas¬ nego, narodowego programu wdrażzania CCA w edukacjeę wojskowaęna rożznych szczeblach, t y m bardziej zże proces ten zaczyna byc widoczny nie tylko wsrod tak istotnych panstw N A T O jak Stany Zjednoczone czy Wielka Brytania, ale rowniez w Holandii, Niemczech, Finlandii, Norwegii czy Hiszpanii. 5. Świadomość miedzykulturowa a kompetencja i komunikacja (między)kulturowa Bioraęc pod uwagęe bliskosc terminologicznaę i koncepcyjnaę idei swiadomosci mieędzykulturowej z utrwalonymi juzż i ugruntowanymi w naukach społecznych pojeęciami, jak: kompetencja (mięedzy)kulturowa czy komunikacja (mieędzy)kulturowa (komunikowanie mieędzykulturowe), warto przyjrzec sieę temu, czym pojęecia te sieęrożzniaę, a co uznac by możzna za ich wspolny r d z e n . Marian Golka, analizujaęc cechy komunikacji mieędzykulturowej, zauważza, żze istnieje ona od zawsze - tak długo, jak zachodzaę interakcje mieędzy od¬ miennymi grupami społecznymi. W s p o ł c z e s n i e komunikacja mięedzykulturowa jest jednak, w przeciwienstwie do wczesniejszych okresow, wszechogarniajaęca i pojawia sięe w niezliczonych sytuacjach, takich jak: badania antropologiczne, gospodarka globalna, turystyka, migracje, uchodzstwo, wyjazdy do innych krajow za pracaę, dyplomacja, misje ewangelizacyjne, misje pokojowe, pomoc mieędzynarodowa, inwazje wojskowe, wymiany studentow, muzea i działalnosc wystawiennicza, przekłady literatury, kultura masowa i t p . Wreszcie, komu¬ nikacja mieędzykulturowa jako zagadnienie badawcze poddawana jest refleksji naukowej własnie od połowy X X wieku, co n a d a ł o jej zupełnie nowy wymiar 68 6 9 6 8 W niniejszej czeę sci stosowany jest zapis: k o m u n i k a c j a ( m i ę e d z y ) k u l t u r o w a , k o m p e t e n c j a ( m i ę e d z y ) k u l t u r o w a ze wzgleędu na fakt, izż częesto pojeęcia k o m u n i k a c j i / k o m p e t e n c j i kulturowej i m i e ę d z y k u l t u r o w e j stosowane s a ę w y m i e n n i e . P r o b l e m ten obecny jest z w ł a s z c z a w l i t e r a t u r z e obcojeęzycznej i dotyczy rownieżz k w e s t i i s w i a d o m o s c i m i e ę d z y k u l t u r o w e j , ktorej znaczenie jest po p r o s t u u t o z ż s a m i a n e ze s w i a d o m o s c i a ę kulturowaę. Ro żznice w definicjach przyjeętych na p o t r z e b y niniejszej r o z p r a w y przedstawiane saę w dalszej czeęsci r o z d z i a ł u . 6 9 M . Golka, Bariery w komunikowaniu N a u k o w e P W N , W a r s z a w a 2008, s. 65. i społeczemtwo (dez)informacyjne, Wydawnictwo �5. Świadomość międzykulturowa a kompetencja i komunikacja (miedzy)kulturowa 117 i zwieększyło swiadomosc jej znaczenia we wspołczesnych relacjach mieędzyludzkich i stosunkach mieędzynarodowych. Jerzy M i k u ł o w s k i - P o m o r s k i proponuje komunikowanie mieędzykulturowe rozumiec jako sytuacjęe, ktora „zachodzi zawsze wtedy, kiedy przekaz, ktory ma byc zrozumiany, jest tworzony przez reprezentanta jednej kultury, a jego odbiorcaę jest reprezentant innej k u l t u r y " . Aby jednak mozżliwe było to t ł u m a c z e n i e , potrzebna jest wspolna kompetencja kulturowa, ktorej elementem jest zarowno umiejeętnosc rozumienia znakow nadawanych przez innych, jak i umiejeętnosc samodzielnego tworzenia takich z n a k o w . Z kolei Walery Pisarek zwraca uwageę na to, zże kompetencja kulturowa, tak jak kompetencja jęezykowa i komunikatywna, ma w zasadzie charakter umiejeętnosci zinterioryzowanej (uwewnęetrznionej), to znaczy własciwosci nieuswiadamianej . Sama znajomosc odmiennych n o r m kulturowych niekoniecznie musi przekładac sieę na kompetencjęe kulturowaę, ktora w t y m sensie j a w i sięe raczej jako postawa wykształcona w procesie socjalizacji i edukacji . Umiejeętnosc rozumienia mozże się natomiast rozwinaó dopiero w sytuacji, gdy mamy okreslonaswiadomosc kulturowaę i mieędzykulturowaę, t j . znamy i rozumiemy swojaę kultureę oraz dysponujemy okreslonym poziomem wiedzy i zrozumienia kultury partnera w procesie komunikowania. Punktem wyjscia beędzie więec „ s a m o s w i a d o m o s c " , ktoraę w wypadku wielonarodowych kontyngentow wojskowych jest swiadomosc własnej kultury organizacyjnej. Swiadomosc mieędzykulturowa jest więec jednym z kluczowych elementow determinujaęcych procesy komunikacji mieędzykulturowej mieędzy wszystkimi uczestnikami operacji, gdyzż podczas takich procesow dokonuje sieę „przekład", „ t ł u m a c z e n i e " pewnych elementow odręebnych kulturowo na „nasze" u partnerow k o m u n i k a c j i . Istotnym dorobkiem w dziedzinie bliskiej omawianej t u koncepcji swiadomosci mieędzykulturowej możze poszczycic sięe rowniezż psychologia mięedzykulturowa. Jej najbardziej (u)znanym przedstawicielem w Polsce jest profesor 70 71 72 73 74 7 0 J. M i k u ł o w s k i - P o m o r s k i , Komunikacja międzykulturowa. Wprowadzenie, Wydawnictwo A k a d e m i i E k o n o m i c z n e j , K r a k o w 1 9 9 1 , s. 12. 7 1 Por. M . G o l k a , op.cit., s. 1 2 - 1 3 . 7 2 W . Pisarek, Wstęp do nauki o komunikowaniu, W y d a w n i c t w a A k a d e m i c k i e i Profesjonalne, W a r s z a w a 2008, s. 66. 7 3 Potwierdzajaęto rowniezż w y n i k i badan eksperymentu wielonarodowego M N E 6 w dziedzinie s w i a d o m o s c i m i ę e d z y k u l t u r o w e j , podczas k t o r e g o zbadano p o z i o m u w z g l ę e d n i a n i a wiedzy o kulturze Afganistanu na poziomie operacyjnym i taktycznym przez grupy przeszkolone i nieprzeszkolone w t y m zakresie. R o ż n i c e w d z i a ł a n i a c h t y c h grup były na tyle nieznaczne, zże u z n a n o t o za d o w o d na to, izż j e d y n i e z m i a n a p o s t a w przez długofalowaę zmianeę systemu edukacji i szkolen oraz i s t n i e j ą c y c h procedur moze w p ł y n a ó na z m i a n ę zachowań i sposobow d z i a ł a n i a , a przez to na wieększaę efektywnosc operacji p r o w a d z o n y c h w s c i s ł y m zwiaęzku z ludnosciaę lokalnaę. 7 4 M . Golka, Przekłady Komunikowanie 2 0 0 9 , s. 13. i pomosty w komunikowaniu międzykulturowe - szanse i wyzwania, międzykulturowym, [ w : ] J. Isanski (red.), W y d a w n i c t w o N a u k o w e U A M , Poznan �118 III. Koncepcja swiadomosci mieędzykulturowej w operacjach... Paweł Boski, autor 650-stronicowego podręecznika, podsumowujaęcego osiaęgnieęcia tej dyscypliny nauki: Kulturowe ramy zachowali społecznych . Z p u n k t u widzenia znaczenia swiadomosci mieędzykulturowej dla zmiany efektywnosci działan w s r o d o w i s k u wielokulturowym warto w p r o w a d z i c , z a t y m z ż e p o d r e ę c z n i k i e m , pojęecie „ s l e p o t y k u l t u r o w e j " jako a n t y n o m i i dla swiadomosci kulturowej. Slepota kulturowa oznacza sytuacjeę, w ktorej, beędaęc zanurzeni we własnej kulturze, nie jestesmy w stanie dostrzegac tego, co dla niej swoiste; przeciwnie - wydaje się nawet, ze otaczajaca nas rzeczywistosc jest czyms n a t u r a l n y m . Sytuacjęe „slepoty kulturowej" mozżna zilustrowac meta¬ fora oddychania: nie uswiadamiamy sobie istnienia powietrza (tlenu), jakim oddychamy, ze wzglęedu na to, zże jest ono zarazem niewidoczne i zawsze dosteępne, jako warunek żzycia, zas czynnosc oddychania jest zautomatyzowana. Dopiero gdy w sytuacjach ekstremalnych tego powietrza zaczyna brakowac, uswiadamiamy sobie jego znaczenie. Termin „slepota", zauważza Paweł Boski, odnosi sięe zarowno do elementow kultury własnej, jak i obcej: „ W t y m pierw¬ szym wypadku wyznaczniki w ł a s n e g o posteępowania umykajaę refleksyjnej uwadze badź z czasem automatyzuje się. W t y m drugim mamy do czynienia z ignorancjaę: nie widzimy literalnie lub nie rozpoznajemy znaczenia sygnałow emitowanych przez aktualne srodowisko, ewentualnie nadajemy i m nieadekwatnaę interpretacjęe zgodnie ze standardami kultury w ł a s n e j " . 75 76 77 Dorobek psychologii mięedzykulturowej możze okazac sięe przydatny takzże przy jego transpozycji na zagadnienia swiadomosci mięedzykulturowej propono¬ wanej we wspomnianym eksperymencie. Choc eksperyment co do zasady traktuje koncepcjęe swiadomosci mięedzykulturowej operacyjnie - to znaczy w taki sposob, jak gdyby była „narzeędziem" majaęcym pomo c w w y k o n y w a n i u okreslonej czynnosci (kontaktach z ludnosciaęlokalnaę, z organizacjami cywilnymi etc.), to przyjrzenie sięe blizżej oferowanym rozrozżnieniom terminologicznym w psychologii mięedzykulturowej możze pomoc w dostrzeżzeniu wielopoziomo¬ wych zadan, przed j a k i m i „stoi" w istocie swiadomosc mieędzykulturowa. Wazżne jest tutaj cofnieęcie sięe do angielskiego zrodłosłowu, a wieęc przedrostkow cross-, trans-iinter-, z ktorych wszystkie na jeęzyk polski t ł u m a c z o n e saę jako „między". O ile jednak cross-i trans- wskazuja na p o r ó w n y w a n i e rzeczy od siebie oddalonych (a psychologia cross-kulturowa czy trans-kulturowa oznacza naukeę porownawczaę, weryfikujaęcaę stopien uprawnionych generalizacji praw psycho¬ logicznych formułowanych w g ł o w n y m nurcie), to przedrostek inter- odsyła nas do bezposredniego kontaktu, procesow interakcji mięedzyosobowej (a psycho¬ logia inter-kulturowa zajmuje sięe procesami psychologicznymi zachodzaęcymi w trakcie interakcji osob pochodzaęcych z odmiennych kultur oraz akulturacjaę psychologiczna) . Koncepcja Cross-Cultural Awareness odnosi się tymczasem do 78 7 5 P. Boski, Kulturowe ramy zachowani społecznych, i W y d a w n i c t w o SWPS Academica, W a r s z a w a 2 0 1 0 . 7 6 Ibidem, s. 44. 7 7 Ibidem, s. 45. 7 8 Ibidem, s. 3 0 - 3 1 . Wydawnictwo Naukowe PWN �5. Świadomośc międzykulturowa a kompetencja i komunikacja (miedzy)kulturowa 119 obu tych aspektow: zarowno cross/trans, jak również inter. Poziom cross/trans konieczny jest po to, aby mozżliwe było zastosowanie go w procesie inter. Przenoszaęc to na „jeęzyk wojskowy", mozżna stwierdzióc,zże cross/trans odnosi sieę tutaj do poziomu strategicznego i operacyjnego, podczas gdy inter - do poziomu taktycznego (przełozżenia strategii i planowania operacyjnego na konkretne działania na poziomie taktycznym). Warto w t y m miejscu przyjrzec się takze pojęciom emic - etic, wykorzys¬ tywanym w jęezykoznawstwie, antropologii czy właósnie psychologii mieędzykulturowej. Oba te pojęcia wprowadził do nauki Kenneth Pike (1912-2000), amerykanóski jeęzykoznawca, w celu wyodreębnienia dwoóch róożznych procedur analitycznych stosowanych w badaniu języka i kultury: emicznej (emic - od phonemics) i etycznej (etic od phonetics) . Etic odpowiada fonetyce jako ogóolnej nauce o dózwieękach mowy ludzkiej, emic zaós odnosi sięe do fonemóow, czyli elementarnych dzwięków, specyficznych dla mowy w danym j ę z y k u . Ten termin odnosi sieę do jednostki wewnaętrzjeęzykowej (szerzej - wewnaętrzkulturowej), obejmuje materialne manifestacje emic, k t ó r e tworza jednoczesnie bazę każdego języka i kultury. Z kolei dane typu etic umożliwiaja d o s t ę p do danego systemu, ale, jak zauważza Kenneth Pike, w analizie całoósciowej „wsteępny opis etic jest redefiniowany i ostatecznie (... ) zamieniany przez jednostkęe, któora jest całkowicie emiczna" . Antropologowie wykorzystali rozroózżnienie wprowadzo¬ ne przez Pike'a do podkreslenia dwoch odmiennych metod badania kultury. W a r d Goodenough zauwazżał, iżz teorie kultury o charakterze etic miały byóc próobaę stworzenia uniwersalnej typologii kultur, nacisk zaós miał byóc kładziony na poroównywanie wielu kultur w e d ł u g okreóslonego schematu teoretycznego a więec „z zewnaętrz". Tymczasem teorie typu emicznego, stosujaęc co prawda kategorie typu etic, kazżdorazowo dokonujaę ich konkretyzacji w ramach okreóslonej czasoprzestrzennie kultury, gdyzż celem ich jest odkrycie systemóow pojęeciowych, j a k i m i operujaę członkowie danej kultury - a więec „od wewnaętrz" . Konócowy efekt takich badanó dobrze ilustruje diagram opracowany przez Pawła Boskiego, który, choc w ujęciu autora dotyczy b a d a ó na gruncie psychologii mięedzykulturowej, de facto ma walor ogóolnopoznawczy dla zrozumienia rozróżnienia etic - emic. A u t o r wyjasnia diagram następująco: 1. Kazżde badania zaczynajaę sięe od lokalnej hipotezy w lokalnej kulturze badacza emic A . 2. Nader częesto mamy nasteępnie do czynienia z importowaniem tego emic do obcej kultury, gdzie staje sieę (bezwiednie) narzuconym a priori etic. 3. Z tego importowanego emic m o ż e - czasami - wyrosnaó p o m y s ł drugiego lokalnego emic B. Dysponujaęc obu emic w kulturach (A) i (B), mozżna prowadzióc badania poroównawcze (w obu kulturach) z nadziejaę, zże uzyska sieę zaróowno 79 80 81 82 7 9 Z . Staszczak (red.), Słownik etnologiczny - terminy ogólne, Paóstwowe N a u k o w e , W a r s z a w a - P o z n a ó 1987, s. 74. Por. t a k ż e : K. Pike, Language in Relation Theory of the Structure 8 0 8 1 8 2 of Human Behavior, P. Boski, op.cit., s. 34. Ibidem. Por. ibidem. M o u t o n , T h e Hague 1967. Wydawnictwo to the Unified �120 III. Koncepcja świadomości międzykulturowej w operacjach... p o d o b i e ń s t w a , jak i różnice. 4. Stopień pokrywania się emic (A) i (B) daje etic pochodne (a posteriori) z badań, a nie etic narzucone jak w punkcie 2 . Powyższe rozróżnienie ma zastosowanie w analizie perspektywy, która przyjmuje sie w k s z t a ł t o w a n i u swiadomosci m i ę d z y k u l t u r o w e j . Zgodnie z definicja zaproponowana w eksperymencie jest to u m i e j ę t n o s ć stania się swiadomym wierzen i przekonan, odmiennych od naszych wartosci kulturo­ wych. Wymaga to więc de facto drżenia do poznania wartosci emic kultury 8 3 Kultura A: własna badacza Kultura B: porównywana Etic pochodne (o posteriori) R y s u n e k 5. E m i c - etic Zrodło: P. Boski, Kulturowe ramy zachowani społecznych, op.cit., s. 34. 8 3 P. Boski, op.cit., s. 34, r a m k a 1.4. �5. Swiadomosc miedzykulturowa a kompetencja i komunikacja (miedzy)kulturowa 121 odmiennej od naszej, aby mozżliwe było nasteępnie doprowadzenie do jakiego¬ kolwiek porozumienia mieędzykulturowego. W aspekcie praktycznym zachodzaęcej tutaj komunikacji mieędzykulturowej konieczny jest odpowiedni poziom „wrazżliwosci mieędzykulturowej", ktorej znanaę skalęe opracował M i l t o n Benn e t t . Teoria Bennetta jest w t y m miejscu istotna, gdyż unaocznia w sposob ramowy procesy zmian rozwojowych: spontanicznych baęd z inicjowanych w ramach szkolen, a dotyczaęcych kompetencji mieędzykulturowych. Punktem wyjscia jest etnocentryczne postrzeganie swiata, ktore podzielił M i l t o n Bennett na trzy fazy głowne: zaprzeczanie, obrona i minimalizacja. Zaprzeczanie dotyczy sytuacji, w ktorej jedynym realnym punktem odniesienia jest dla nas w ł a s n a grupa kulturowa: na t y m etapie nawet dostrzeganie fizycznych rozżnic mięedzy ludzmi jest powodem zaskoczenia i niedowierzania. Ten etap mozże przybrac albo formęe izolacji, kiedy po prostu nie mamy kontaktu z innaę niżz w ł a s n a rzeczywistosciaę kulturowaę, co wywołuje „naturalny etnocentryzm", baęd z separacjaę, ktora jest juzż izolacjaę intencjonalnaę, zamierzonym „ b u d o w a n i e m m u r u " oddzielajaęcym od nieznanej rzeczywistosci. Kolejna faza - obrona - dotyczy sytuacji, gdy rozżnica kulturowa jest jużz rozpoznana i nazwana, budzaęc uczucia strachu i zagrozżenia. W tej fazie pojawic sięe mogaę: ponizżanie, na podstawie istniejaęcych negatywnych stereotypow lub uprzedzen, poczucie wyżzszosci kul¬ turowej grupy własnej („jestesmy bardziej zaawansowani") lub odwrotny etnocentryzm, ktory jest sytuacjaę poczucia nizższosci wzgleędem pochodzenia z własnej grupy kulturowej. Paweł Boski podaje t u przykład Polski jako kraju częesto sytuujaęcego sięe na pozycji drugorzeędnej: „Polska - druga Japonia" baęd z „Polska - druga Irlandia", kraj, ktory „dogania E u r o p ę / Z a c h o d " . W fazie minimalizacji rożznic dochodzi z kolei do trywializowania rożznic rzeczywistych oraz prob generalizowania i uniwersalizacji kwestii kulturowych. 84 Przechodzaęc do stadiow etnorelatywizmu, mozżna zauwazżyc przejscie, ktore M i l t o n Bennett okresla wręecz jako „przejscie paradygmatyczne": od absolutyz¬ m u i dualizmu (dobro/zło, prawda/fałsz) do niuansowej, kontekstualnej oraz relatywnej perspektywy na kultureę „naszaę" i „waszaę". Jego pierwszym etapem jest akceptacja: rożznice kulturowe saę zauważzane, uznane i respektowane. Kolejnym jest adaptacja, kiedy dochodzi do właęczania do w ł a s n e g o repertuaru zachowan innosci kulturowej, „wejscia" w innaę kultureę, w znaczeniu, jakie nadaje sięe pojeęciu „ d w u k u l t u r o w o s c i " . Etapem ostatnim jest integracja. Pozwala ona na swobodne funkcjonowanie w srodowisku wielokulturowym, ma jednak takżze swojaę ceneę, ktoraę jest brak mechanizmow integrujaęcych osobowosc jednostki: „niezdolnosc wyboru mieędzy wieloma alternatywami, 8 4 Por. M.J. Bennett, Becoming multiculturalism: 2 0 0 4 ; M.J. Bennett, Towards (revised), interculturally A reader in multicultural ethnorelativism: [ w : ] R . M . Paige (red.), Education Y a r m o u t h 1993; competent, [ w : ] J.S. W u r z e l (red.), Toward education, I n t e r c u l t u r a l Resource C o r p o r a t i o n , N e w t o n A developmental for the Intercultural M.J. Bennett, A Developmental Approach model of intercultural Experience, to Training sensitivity I n t e r c u l t u r a l Press, Intercultural Sensitivity, „ I n t e r n a t i o n a l J o u r n a l o f I n t e r c u l t u r a l R e l a t i o n s " 1986, t. 10, n r 2, 1 7 9 - 1 8 6 . Opis skali za: P. Boski, op.cit., s. 569 i n . �122 III. Koncepcja swiadomosci mieędzykulturowej w operacjach... 85 ktore jawiaę sięe j a k o r o w n i e d o b r e " . W opinii Pawła Boskiego, m i m o rożznych zastrzezżen, to w ł a s n i e koncepcja Bennetta jest obecnie najpełniejszaę probaę teoretycznego opracowania podstaw dla profesjonalnych szkolen/treningow, nakierowanych na zdobywanie kompetencji mieędzykulturowych . 86 Doświadczanie różnic międzykulturowych zaprzeczenie obrona minimalizacja akceptacja Stadia etnocentryzmu adaptacja integracja Stadia etnorelatywizmu R y s u n e k 6. Skala w r a z l i w o s c i m i e d z y k u l t u r o w e j M i l t o n a Bennetta Zrodło: M . Bennett, Towards Developmental Model of Intercultural Sensitivity, [w:] R.M. Paige (red.), Education for the Intercultural Experience, Intercultural Press, Yarmouth 1993. Czym rożzniaę sieę wszystkie wymienione wyzżej pojeęcia: „kompetencji", „dialogu" i „komunikacji"? Jak zauważa Jacek Pawlik, dialog jest czyms wiecej niżz komunikacjaę, zakłada bowiem zaangażzowanie partnerow dialogu, cheęc komunikowania, potrzebęe pogłeębienia kontaktu, a wieęc wymaga nie tylko specyficznych umiejęetnosci, ale rowniezż odpowiednich p o s t a w . I c h o c idealnego celu dialogu - sytuacji pełnej zgody, zrozumienia i wspolnej praktyki żzycia - nigdy nie osiaęga sieę w pełni, to przeciezż dzięeki niemu łatwiejsze jest porozumienie w sprawach codziennych. Autor zwraca rownieżz uwageęnarożzne typy dialogu, w zalezżnosci od typow partnerow, i dzieli sytuacje dialogu na: dialog mięedzyosobowy, mieędzykulturowy i mięedzyreligijny. Co warte głęebszego zastanowienia, autor pisze, iżz kazżdy kolejny typ dialogu wprowadza nowy zestaw rożnic i przeszkod, przy czym baza dialogu (wspolna przestrzen porozumienia, minimalna wspolna baza swiatopoglaędowa) staje sieę coraz mniejsza . 8 7 88 6. Świadomośc miedzykulturowa a stereotypy kulturowe i szok kulturowy Rozważając kwestie swiadomosci m i ę d z y k u l t u r o w e j , nie sposob p o m i n a ź kwestii stereotypow i ich w p ł y w u na obraz odmiennej kultury, z ktoraęspotykajaę 8 5 Ibidem, s. 574. 8 6 Ibidem, s. 575. 8 7 J.J. Pawlik, O potrzebie dialogu w relacjach międzykulturowych, D . Z a w a d z k a (red.), Światło w B i a ł y m s t o k u , B i a ł y s t o k 2007, s. 668. 8 8 Ibidem. [ w : ] K. K o r o t k i c h , J. Ł a w s k i , w dolinie. Prace ofiarowane Profesor Halinie Krukowskiej, Uniwersytet �6. Swiadomosc miedzykulturowa a stereotypy kulturowe i szok kulturowy 123 sięe rożzni aktorzy srodowiska operacyjnego: ludnosc cywilna, żzołnierze, przed¬ stawiciele organizacji pozarzaędowych etc. W sytuacji operacji wojskowych, w ktorych efektywnosc walki z przeciwnikiem buduje takzże morale żzołnierzy, o d w o ł y w a n i e sięe do uproszczen, generalizacji, w t y m takzże stereotypow, jest jednym z podstawowych mechanizmow. W wypadku „zderzenia" sięe wartosci zachodnich z wartosciami obecnymi w swiecie m u z u ł m a n s k i m stereotypy niejednokrotnie pogłębiają sie, choc rownież, jak pokazuja badania - w zupełnie nieprzewidzianych miejscach - ulegajaę znacznemu przekształceniu. Tematyka stereotypow jest przedmiotem zainteresowania wielu dyscyplin nauki: antropologii kulturowej, socjologii, politologii, psychologii społecznej i mięedzykulturowej oraz innych nauk humanistycznych i społecznych. Wpro¬ wadzenie samego pojecia stereotypu przypisywane jest Walterowi Lippmanowi i jego pracy Public Opinion z 1921 roku. Przyjęeło sieę rozumiec stereotyp jako konstrukcjęe myslowaę, zawierajaęcaę uproszczony i czeęsto emocjonalnie nacecho¬ wany obraz rzeczywistosci, przyjeęty przez jednostkęe w w y n i k u w ł a s n y c h obserwacji, poglaędo w i n n y c h o s o b c z y w z o r c o w przekazywanych przez s p o ł e c z e n s t w o . Stereotypy mogaę byc pozytywne, neutralne baęd z negatywne, choc najczęesciej mamy do czynienia z t y m i ostatnimi. Nalezży jednak pamieętac, zże tworzenie stereotypow jest naturalnaę s k ł o n n o s c i a ę l u d z i i tego typu uproszczeniom podlegajaę wszelkie ludzkie wyobrazżenia o otaczajaęcym swiecie . Mechanizm powstawania stereotypu dobrze ukazuje poniżzsza rycina. 89 90 Spotkanie z odmiennością kulturową w danym obszarze Wartości i schematy postępowania we własnej kulturze (ukształtowane bez konfrontacji z odmiennością) Interpretacja różnic w kategoriach stereotypów: cech osobistych członków innej grupy, będących negatywem wartości i schematów własnej kultury Nieświadome (automatyczne) narzucenie własnych standardów na stwierdzoną różnicę R y s u n e k 7. M e c h a n i z m p o w s t a w a n i a stereotypow Zrodło: P. Boski, Kulturowe ramy zachowani społecznych, op.cit., s. 493. 8 9 M . Milczarek-Gnaczynska, Stereotypy w kulturze, Spotykajac Innego. Polacy w Afganistanie. zawodowych. Diagnoza i koncepcja [ w : ] J. K o j k o ł , M.J. M a l i n o w s k i (red.), Stereotypy islamu i jego wyznawcóww oddziaływani w kierunku ich zmiany, swiadomosci żołnierzy Polskie T o w a r z y s t w o Religioznawcze, W a r s z a w a 2 0 1 1 , s. 6 1 . T a m roźwniezż przeglaęd roźżznych definicji stereotypźow, j a k roźwniezż typoźw i rodzaju stereotypźow funkcjonujaęcych w k u l t u r z e . 9 0 Ibidem. �124 III. Koncepcja świadomości międzykulturowej w operacjach... Ze wzglęedu na tematykeę niniejszego rozdziału zagadnienie stereotypu zo¬ stanie zaweęzżone do stereotypóow odnoszaęcych sieę do grup etnicznych i naro¬ dowych, choóc niewaętpliwie dla organizacji wojskowej istotne znacznie majaę róowniezż inne rodzaje stereotypóow, jak choócby autostereotypy czy stereotypy płciowe, kształtujaęce kulturęe organizacyjnaę w o j s k a . Kolejnym zagadnieniem, któore pojawia sięe nieuchronnie w sytuacji zde¬ rzenia z odmiennoósciaę kulturowaę o zasadniczym znaczeniu, jest szok kultu¬ rowy. O ile stereotypy pozwalaja w jakis sposob „oswajac" rzeczywistosc (nawet błeędna i nieprawdziwa informacja wydaje sięe bowiem lepsza od kompletnego jej braku), o tyle nie zapobiegajaę wystaępieniu szoku kulturowego w sytuacji bezpoósredniej konfrontacji z odmiennoósciaę kulturowaę. Rozwóoj badanó nad t y m zagadnieniem wiaęzże sięe z refleksjaę naukowaę poóswieconaę zjawiskom m i g r a c j i . W odniesieniu do operacji wojskowych przebiegajaęcych poza granicami kraju, zwłaszcza w zasadniczo odmiennych warunkach kulturowo-cywilizacyjnych (np. Polacy na misjach w Czadzie, Iraku, Afganistanie), doswiadczany przez żzołnierzy poziom niepokoju i stres zwiaęzany z samaę misjaę wzmacniany jest właósnie wysteępowaniem szoku kulturowego czy tezż stresu akulturacyjnego, ktoóre to pojeęcia majaę oddawaóc trudny charakter doóswiadczenia, jakie staje sieę u d z i a ł e m ludzi wchodzaęcych w kontakt z innaę kulturaę. W badaniach psychologóow mieędzykulturowych teorie zwiaęzane z problematykaę akulturacji grupuje sieę w trzy głóowne nurty, zgodnie z zasadaę „ABC akulturacji" sformułowanaę przez Coleen W a r d , gdzie A to teorie stresu i radzenia sobie, B - teorie uczenia kulturowego, a C - teorie tożzsamoósci społecznej. W pojeęciu szoku kulturowego do analizy wchodzaę teorie stresu i radzenia sobie, staęd teżz w t y m właósnie punkcie rozważza sieę problematykęe stresu akulturacyjnego. Do d z i s , r ó w n i e z w pracach podejmujacych tematyke szoku kulturowego w ujeęciach odmiennych nizż psychologia mieędzykulturowa, przywoływane sa pionierskie dla b a d a ó nad n i m artykuły Sverre'a Lysgaarda i Kalervo Oberga , słynna zas krzywa akulturacji jest p r z y w o ł y w a n a albo pod nazwiskiem jednego, albo drugiego badacza . 91 92 93 94 95 96 9 1 Z o b . rozdz. I V . 9 2 M . C h u t n i k , Szok kulturowy. Przyczyny, konsekwencje, przeciwdziałanie, Wydawnictwo Universitas, Krakoów 2 0 0 7 , s. 47. 9 3 Za: P. Boski, op.cit., s. 5 2 2 - 5 2 3 . 9 4 S. Lysgaard, Adjustment in a Foreign Society. Norwegian Fulbright Grantees Visiting the United States, „ I n t e r n a t i o n a l Social Science B u l l e t i n " 1955, n r 7, s. 4 5 - 5 1 . 9 5 K. Oberg, Cultural Shock: Adjustment to New Cultural Environments, „Practical Anthropo­ logy" 1960, n r 7, s. 1 7 7 - 1 8 2 . 9 6 Por. M . C h u t n i k , op.cit., s. 48; G. Hofstede, Kultury i organizacje. Zaprogramowanie umysłu, Polskie W y d a w n i c t w o E k o n o m i c z n e , W a r s z a w a 2000, s. 305; P. Boski, op.cit., s. 525. P a w e ł Boski zwraca uwageę na akulturacji. W słaboósóc p o d s t a w y empirycznej dla takiego wykreóslenia procesu b a d a n i u Lysgaarda b y ł o t o t y l k o Fulbrighta, którzy, z racji szczególnego 19 n o r w e s k i c h stypendystoów statusu, j a k i m się cieszyli, programu rzeczywiscie mogli doóswiadczyóc t z w . okresu euforycznego z a c h w y t u o d m i e n n a ę kulturaę Stanoów Zjednoczonych. ż Jednakz e w i e l e osóob stykajaęcych sięe z o d m i e n n a ę k u l t u r a ę n i e doóswiadcza w ogóole tego „miesiaęca �6. Świadomość m i ę d z y k u l t u r o w a a stereotypy kulturowe i szok kulturowy 125 pozytywne uczucie negatywne Faza 1 2 euforia 3 szok kulturalny adaptacja stabilna akulturacja Czas W y k r e s 1. K r z y w a a k u l t u r a c j i m i e r z o n a p o z i o m e m stresu w e d ł u g Lysgaarda (Oberga) Źródło: G. Hofstede, Kultury i organizacje..., op.cit., s. 426. W e d ł u g przedstawionego schematu istnieje zwiazek miedzy długoscia kontaktu miedzykulturowego a intensywnoscia stresu. Pobyt zagraniczny ma sie zaczynać od euforycznego „miesiąca miodowego", który pod w p ł y w e m codziennego kontaktu z odmiennoóscia przechodzi w stan negatywnego szoku kulturowego. Trzecim etapem jest akulturacja - zaczyna sie uczenie funkcjo¬ nowania w odmiennym kulturowo ósrodowisku, po czym nastepuje etap ostatni: adaptacja. W czasie króotkotrwałego pobytu na misji zagranicznej (rotacje odbywaja sie zazwyczaj w systemie póołrocznym) osia gniecie etapu adaptacji jest bardzo trudne, jesli w ogole możliwe, nierzadko również żołnierze w ogóle nie doznaja euforii zwia zanej z poznawaniem odmiennej kultury, ale doóswiadczaja bardzo szybko fazy szoku kulturowego. Warto przyjrzeóc sie zatem temu, jaki konkretny obraz kontaktoów miedzykulturowych wyłania sie z badanó przepro¬ wadzonych w s r o d ż o ł n i e r z y V I I zmiany PKW w Afganistanie. 6.1. P o l a c y w Afganistanie Ź p u n k t u widzenia tematyki niniejszej pracy istotne znaczenie bedzie miał stereotypowy obraz swiata islamu i jego w y z n a w c o w w oczach c z ł o n k ó w sił 97 m i o d o w e g o " , zamiast tego w c h o d z ą c o d razu w fazę negatywna szoku k u l t u r o w e g o . P. Boski, op.cit., s. 524. 9 7 W opisie badania błędnie zastosowane z o s t a ł o pojęcie „islamista", ktore tutaj k o n s e k w e n t n i e z m i e n i a m w e w s z y s t k i c h opisach badania na „ w y z n a w c y i s l a m u " , o k t ó r e to pojęecie e w i d e n t n i e c h o d z i ł o a u t o r o m badania. W óswietle definicji s ł o w n i k o w e j (religiozn.) t o znawca r e l i g i i i s l a m u " - I . Kaminska-Szmaj Wydawnictwo wyznawcóow Europa, islamu Wrocław słowa 2001 „islamista" (red.), Słownik ( M . Jarosz i z e s p o ł ) . jest kalkaęjęezykowaęz Używanie „islamista wyrazów na obcych,, okreslenie jeęzyka francuskiego lub angielskiego i wskazywaóc m a z w o l e n n i k a i s l a m i z m u , j a k o pewnej d o k t r y n y w óswiecie i s l a m u . �126 III. Koncepcja swiadomosci międzykulturowej w operacjach... zbrojnych wyjezżdzżajaęcych do Afganistanu. Badania takie zostały przeprowa¬ dzone w s r ó d ż o ł n i e r z y V I I zmiany P K W . Autorzy badania zobrazowali za pomocaę ponizższego rysunku, zże stereotypowe postrzeganie islamu i wyznawcoźw islamu przez uczestnikoźw misji stabilizacyjnej w Afganistanie - okreźslone jako zmienna zalezżna - jest determinowane przez w p ł y w rźozżnych czynnikźow nazwanych zmiennymi niezalezżnymi. Zmienne niezalezżne to: 9 8 • zrodła i poziom wiedzy o islamie i wyznawcach islamu, który maja, uczestnicy misji; • emocje towarzyszaęce zżołnierzom podczas przygotowania do misji; • presja opinii publicznej negujaęcej dotychczasowe rozwiaęzania konfliktu metodami typu hard na rzecz metod typu soft; • przekazy medialne kreujaęce obrazy islamu i wyznawcóow islamu w óswiadomoósci uczestnikóow misji; • osobiste doóswiadczenia wynikajaęce z bezpoósrednich kontaktoów z mieszkanócami Afganistanu (ich charakter, poczucie akceptacji lub wrogosci); • przemiany globalizacyjne zwiaęzane ze zderzeniem cywilizacji nowoczesnej z tradycyjnaę, możzliwoósci znalezienia kompromisu w tej sytuacji; • zachowania tzw. znaczaęcych i n n y c h wobec konfliktu (wpływ na postawy pozostałych uczestnikoów misji) - wyrażzane o nich opinie o konflikcie i samych uczestnikach; • czynnoósci przypadkowe (zdarzenia traumatyczne), któore mogaę wystaępióc w trakcie misji i podwazżyóc jej dotychczasowy sens. 99 Na podstawie modelu pokazujaęcego zmiennaę zależznaę i zmienne niezalezżne autorzy badania opracowali problemy i hipotezy badawcze. Wósroód analizowa¬ nych kwestii na uwagęe zasługujaę w y n i k i badanó ózróodeł i poziomu wiedzy o islamie i jego w y z n a w c a c h . W y n i k i te autorzy b a d a ó zebrali w tabeli, która znajduje sięe ponizżej. W s k a z u j a ę o n e , zżeózróodła wiedzy o islamie i jego wyznawcach przed wyjazdem na misjęe i po powrocie z niej zasadniczo sieę nie zmieniły. Najbardziej istotnym ózroódłem wiedzy saę bezpoósrednie rozmowy z uczestnikami poprzednich misji, ktoóre saę u z u p e ł n i a n e przez szkolenia organizowane przed wyjazdem na misję (wzrost znaczenia o 17%). Uczestnicy misji, wyrazajac swe zdanie po powrocie, wyraznie doceniaja dodatkowe zajęcia teoretyczne, majaęce poszerzyóc ich wiedzeę o islamie i jego wyznawcach - gdy tymczasem przed wyjazdem na misjeę ten element był przez nich marginalizo100 W kontekóscie A f g a n i s t a n u podzielonego p o d t y m wzgleędem, bardziej właósciwe jest użzywanie pojeęcia „ w y z n a w c a i s l a m u " . 9 8 J. K o j k o ł , A . Ł a p a , Polacy w Afganistanie. Metodologiczne podstawy badani, [ w : ] J. Kojkoł, M.J. M a l i n o w s k i (red.), op.cit., s. 75. 9 9 Pod pojeęciem stanowiska w „znaczaęcych i n n y c h " panóstwach ISAF oraz a u t o r z y rozumiejaę osoby zajmujaęce organizacjach wspierajaęcych działania najwyzższe sił NATO w Afganistanie. Ibidem, s. 113. 1 0 0 A. Łapa, w Afganistanie, Stereotypy islamu i islamistiw w opiniach uczestnikiw [ w : ] J. K o j k o ł , M.J. M a l i n o w s k i (red.), op.cit., s. 98. misji stabilizacyjnej �6. Swiadomosc mięedzykulturowa a stereotypy kulturowe i szok kulturowy Źródła i poziom wiedzy o islamie i jego wyznawcach Emocje towarzyszące żołnierzom podczas przygotowania do misji 127 Presja opinii publicznej negującej dotychczasowe rozwiązania konfliktu typu hord na rzecz metod typu soft Przekazy medialne kreujące obrazy islamu i jego wyznawców w świadomości uczestników misji Osobiste doświadczenia wynikające z bezpośrednich kontaktów z mieszkańcami Afganistanu Przemiany globalizacyjne wynikające ze zderzenia cywilizacji nowoczesnej z tradycyjną zmienna zależna R y s u n e k 8. Zachowania tzw. znaczących innych wobec konfliktu (ich wpływ na postawy pozostałych uczestników) J zmienne niezależne Charakterystyka c z y n n i k o w d e t e r m i n u j ą c y c h stereotypy i s l a m u i w y z n a w c o w i s l a m u w óswiadomoósci uczestnikóow m i s j i stabilizacyjnej w Afganistanie Zródło: J. Kojkoł, A. Łapa, Polacy w Afganistanie. Metodologiczne podstawy badani, op.cit., s. 76. wany. Z drugiej strony autorzy badania zauważzyli wyraózny spadek znaczenia przekazow medialnych jako zrodła wiedzy o t y m srodowisku (spadek o 14%). Z przeprowadzonych z uczestnikami misji wywiadow wynika, żze spadek ten był spowodowany głownie stronniczosciaę przekazow medialnych - wskazywano m.in. na „małaę obiektywnosc i powierzchownosc", podano zże „ p e w n e infor¬ macje o zdarzeniach z Afganistanu były prezentowane, aby potwierdzac zasadnosc podejmowanych przez w ł a d z e i politykow decyzji, były wykorzys¬ tywane jako narzeędzie w a l k i do osiaęgania doraznych celow, czasami do manipulowania opinia, p u b l i c z n a " . W trakcie pobytu w Afganistanie wyraznie w z r o s ł o rowniezż zaintereso¬ wanie uczestnikow misji tamtejsza kultura, islamem i życiem jego wyznawcow. Wzrost zaobserwowano rowniezż w zakresie znaczenia informacji wywiadu i bezposredniego rozpoznania jako zrodła wiedzy zarowno o talibach jako przeciwnikach, jak i lokalnej społecznosci. Znamienne jest, zże stosunkowo m a ł o uczestnikow misji wskazuje na bezposrednie relacje z wyznawcami islamu jako zrodło wiedzy o tej religii. Jedynie 7% m i a ł o kontakt z wyznawcami islamu mieszkajaęcymi w Polsce, natomiast tylko 1% wskazał na znajomosci zawarte podczas misji z miejscowaę ludnosciaę. Co istotne, w tej ostatniej grupie obraz 101 101 Ibidem,s.99 �128 III. Koncepcja świadomości międzykulturowej w operacjach... islamu i jego w y z n a w c ó w przedstawia! się, zdaniem a u t o r ó w badania, naj­ korzystniej w p o r ó w n a n i u z relacjami innych zolnierzy, którzy nie nawiazywali bezposrednich relacji z m i e s z k a ó c a m i prowincji Ghazni. T a b e l a 1. Z r ó d ł a w i e d z y o islamie i w y z n a w c a c h i s l a m u w o p i n i a c h a n k i e t o w a n y c h osób (dane w % ) Przed wyjazdem Po powrocie Ź r ó d ł o wiedzy Charakter Wynik Ranga Wynik Ranga zmiany 63 II 49 III w y r a z n y spadek na 39 III 56 II wyrazny wzrost Osobiste zainteresowania filozofia W s c h o d u , p r o b l e m a t y k a religijna dotyczaęcaę tego r e g i o n u óswiata 10 V 27 V wyrazny wzrost 65 I 65 I brak z m i a n y 7 VI 7 VIII brak z m i a n y 12 IV 33 IV wyrazny wzrost 7 VI 24 VI wyrazny wzrost 7 VI 9 VII 1 IX 1 IX Przekazy m e d i a l n e (w prasie, tele¬ w i z j i , r a d i u , internecie) Szkolenia i m a t e r i a ł y uzyskane w i c h trakcie przed w y j a z d e m misję Bezposrednie r o z m o w y z uczest¬ n i k a m i m i s j i stabilizacyjnych Bezposredni kajaęcymi w kontakt Polsce z miesz- wyznawcami islamu Osobiste zainteresowania - chec poznania nacji óswiata, i n n y c h i religii Informacja w y w i a d u i bezpoósredniego rozpoznania Zadne z n i c h - nie interesuje m n i e ta p r o b l e m a t y k a Inne - zmiana nieistotna bezpoósrednie kontakty, r o z m o w y , wspóolne speędzanie cza¬ su z mieszkancami w I r a k u i w Af¬ zmiana nieistotna ganistanie Uwaga: Wynik wskazuje na wybory (odpowiedzi respondentów „tak" i „raczej tak") odnosnie do badanego czynnika. Pominięto opinie „brak zdania" i odrzucenia („nie" i „raczej nie"). Zrodło: A. Łapa, Stereotypy islamu i islamistów w opiniach uczestników misji stabilizacyjnej w Afganistanie, op.cit., s. 98. N a s t ę p n i e autorzy poddali analizie kwestie z w i ą z a n e z samoocena, poziomu wiedzy o islamie i jego wyznawcach w y s t e p u j a c a w s r ó d b a d a n y c h . W y n i k i tych badan zostały przedstawione w tabeli ponizej. We wszystkich grupach badanych (oficerowie, podoficerowie i szeregowi zawodowi) wystapiła wyrazna przewaga deklaracji braku wiedzy ankietowanych o poszczegóolnych aspektach 102 1 0 2 Ibidem, s. 100. �129 6. Świadomość miedzykulturowa a stereotypy kulturowe i szok kulturowy związanych z islamem. Porównując stan wiedzy sprzed wyjazdu na misję do stanu po powrocie, m o ż n a stwierdzić znaczacy wzrost wiedzy o stosunku miejscowej ludnosci do uczestnikow misji stabilizacyjnej. Zdaniem autorow badania ma to swiadczyc o powolnej adaptacji r e s p o n d e n t ó w do złożonych okolicznosci działania w Afganistanie w warunkach kontaktu kulturowego. Z badania wynika jednak r o w n i e ż , ż e ankietowani nie sa nastawieni na kreowanie interakcji z miejscowa ludnoscia - autorzy podkreslaja zdecydowana przewage osob deklarujących odrzucenie (opinie „nie" i „raczej nie") w kwestiach dotyczących wzajemnych relacji panujących w rejonie działania misji stabiliza­ cyjnej. Wyrazny wzrost zaobserwowano jednak w zakresie znajomosci zwyczaj o w i obyczajow ludnosci lokalnej oraz w zakresie wiedzy o islamie jako religii. T a b e l a 2. O p i n i e ankietowanych o poziomie i c h wiedzy o islamie i jego wyznawcach (dane w % ) Przed wyjazdem Poziom wiedzy Po powrocie Charakter zmiany O islamie j a k o r e l i g i i 21 33 wyrazny wzrost O r o ż n y c h grupach w y z n a w c o w i s l a m u 17 20 zmiana 27 38 wyrazny wzrost 28 35 niewielki wzrost 36 55 wyrazny wzrost 53 58 niewielki wzrost nieistotna O zwyczajach i obyczajach ludnosci l o k a l ­ nej zamieszkującej obszar d z i a ł a n i a m i s j i stabilizacyjnej, ktorej w Pan(i) uczest- niczył(a) l u b zamierza uczestniczyc O strukturze ludnosciowej, wzajemnych relacjach p a n u j ą c y c h w rejonie działania m i s j i stabilizacyjnej O stosunku miejscowej uczestnikow misji ludnosci do stabilizacyjnej O r y z y k u i zagrozżeniu u t r a t y z d r o w i a l u b ż zycia podczas w y k o n y w a n e j m i s j i s t a b i l i •103 zacyjnej I n n e - jakie? Uwaga: Wynik wskazuje na wybory (odpowiedzi respondentów „tak" i „raczej tak") odnosnie do badanego czynnika. Pominięto opinie „brak zdania" i odrzucenia („nie" i „raczej nie"). Zrodło: A. Łapa, Stereotypy islamu i islamistów w opiniach uczestników misji stabilizacyjnej w Afganistanie, op.cit., s. 100. Autorzy badania poddali tezż szczegołowej analizie opinie ankietowanych o przekazach medialnych dotyczących islamu i jego w y z n a w c o w . W y n i k i tej ankiety zostały przedstawione na rycinie ponizżej. Uczestnicy misji, ktorzy przed 104 1 0 3 Pojawienie sie tego zagadnienia w p u n k c i e badan prezentujących o islamie i jego w y z n a w c a c h wydaje sie nieco zaskakujące, szerzej przez a u t o r o w badania. 1 0 4 A . Ł a p a , op.cit., s. 103. poziom nie z o s t a ł o r o w n i e ż wiedzy wyjasnione �130 III. Koncepcja świadomości międzykulturowej w operacjach... wyjazdem traktowali media jako opiniotwórcze źródło informacji o funkcjo­ nowaniu różnych grup w y z n a w c ó w islamu, po powrocie prezentowali zdecy­ dowanie mniejsze zaufanie do wiarygodności medialnych przekazow. T a b e l a 3. Ocena w i a r y g o d n o ś c i i r z e t e l n o ś c i w przekazach m e d i a l n y c h k r e u j ą c y c h obrazy i s l a m u i jego w y z n a w c ó w w o p i n i a c h u c z e s t n i k o w m i s j i (dane w % ) Po Przekazy medialne Przed wyjazdem powrocie O p r z e p r o w a d z a n y c h zamachach terrorys­ 49 31 tycznych przez b o j o w n i k o w O egzekucjach islamskich zakładników dokonywa¬ Charakter zmiany w y r a z n y spadek w i a r y godnoósci 57 36 n y c h przez tych bojownikóow w y r a z n y spadek w i a r y godnoósci O deklaracjach i d e o w y c h s k ł a d a n y c h przez 37 20 przywoódcóow religijnych w y r a z n y spadek w i a r y godnoósci O p r z e p r o w a d z a n y c h d z i a ł a n i a c h militar¬ 38 25 n y c h i pacyfikacyjnych wobec wyznawcóow wyraózny spadek w i a r y godnosci i s l a m u (np. a r m i i izraelskiej wobec Palestyóczykow) O stosowanej p r z e m o c y i ł a m a n i u zasad prawa wobec domniemanych 34 18 zwolenni¬ wyraózny spadek w i a r y godnosci k ó w A l - K a i d y przez A m e r y k a n o w O wzajemnych walkach miedzy r ó ż n y m i 34 18 o d ł a m a m i wyznawcóow i s l a m u godnoósci O k o n f l i k t a c h wyznawcoówroózżnych r e l i g i i 34 22 w y r a z n y spadek w i a r y - 41 29 wyraózny spadek w i a r y - (wzajemnych w a l k a c h np. w Indiach) O osiągnięciach cywilizacyjnych zasobnych w r o p ę naftowa (np. w y r a z n y spadek w i a r y - krajów Kataru, godnoósci godnosci Bahrajnu, Z E A , A r a b i i Saudyjskiej) I n n e - jakie? Uwaga: Wynik wskazuje na wybory (odpowiedzi respondentów „tak" i „raczej tak") odnosnie do badanego czynnika. Pominieto opinie „brak zdania" i odrzucenia („nie" i „raczej nie"). Zrodło: A. Łapa, Stereotypy islamu i islamistów w opiniach uczestników misji stabilizacyjnej w Afganistanie, op.cit., s. 104. Wreszcie nalezży zauważzyóc,zże badaniu poddano roówniezż przebieg zmian dyspozycji wobec islamu i jego wyznawcoów w deklaracjach uczestnikoów m i s j i . Z uzyskanych informacji wynika, zże nieznacznie wzrosła nieufnoósóc do miejscowej ludnoósci oraz sprzymierzenócoów (brak zaufania do głóownych p a r t n e r ó o w w e w s p ó o ł p r a c y powinien, nawet m i m o nieznacznego wzrostu 1 0 5 1 0 5 Ibidem, s. 107. �6. Świadomość miedzykulturowa a stereotypy kulturowe i szok kulturowy 131 106 nieufności, zostać poddany głębszej r e f l e k s j i ) . Wzrost zaufania do islamu wiązał sie z postrzeganiem go jak każdej innej religii znanej uczestnikom misji. Zaskakujące, zdaniem autorów, sa w y n i k i b a d a ń w zakresie zmiany dyspozycji wobec talibów. Po powrocie z misji stopień aprobaty prowadzonych przez nich działań w Afganistanie wzrósł do 53%. Żołnierze, z jednej strony, potepiali przeprowadzane przez nich zamachy terrorystyczne, dyskryminację kobiet czy rygorystyczne stosowanie szariatu. Z drugiej, doceniali ich walke o p a r t a n a bezgranicznym pońswieęceniu i wiernońsci i d e a ł o m islamu. Podsumowujaęc w y n i k i przeprowadzonych badanń, z ktońrych tylko częeńsńc z o s t a ł a tutaj zaprezentowana, autorzy zastanawiajaęsięe, jak wykorzystańc z g r o m a d z o n a ę w i e d z e ę w celu zmiany istniejaęcych s t e r e o t y p ń o w i w i e d z y o kulturze Afganistanu w ńsrodowisku żzołnierzy wyjeżzdzżajaęcych do tego kraju na m i s j ę . Stwierdzają, że poziom wiedzy o swiecie islamu jest zdecydowanie 1 0 7 T a b e l a 4. Przebieg z m i a n dyspozycji u c z e s t n i k ó w m i s j i stabilizacyjnej w y z n a w c o w (dane w % ) wobec i s l a m u i jego Przed wyjazdem Po powrocie Charakter zmiany 8 16 niewielka pozytywna lud­ 11 9 niewielka negatywna W o b e c sprzymierzencow (miejscowych ż o ł ­ nierzy i u r z ę d n i k o w p o p i e r a j ą c y c h rzad w K a b u l u ) i d z i a ł a n i a w o j s k stabilizacyjnych 11 7 niewielka negatywna Wobec talibow 7 53 T r w a ł o ś ć ( z m i e n n o ś ć ) dyspozycji W o b e c i s l a m u jako r e l i g i i W o b e c jego w y z n a w c o w nosci) (miejscowej wyraznie pozytywna Uwaga: Wynik wskazuje na wybory (odpowiedzi respondentów „tak" i „raczej tak") odnosnie do badanego czynnika. Pominięto opinie „brak zdania" i odrzucenie („nie" i „raczej nie"). Zrodło: A. Łapa, Stereotypy islamu i islamistów w opiniach uczestników misji stabilizacyjnej w Afganistanie, op.cit., s. 107. 1 0 6 Z o b . rozwazżania n t . zaufania w s r o d c z ł o n k o w w i e l o n a r o d o w y c h sił w o j s k o w y c h w rozdz. I V . J. K o j k o ł , A . Ł a p a , Zakoszenie. Koncepcja oddziaływani w kierunku zmiany stereotypów islamu i jego wyznawcow, [ w : ] J. K o j k o ł , M.J. M a l i n o w s k i (red.), op.cit, s. 1 2 1 - 1 2 4 . Niestety w p o d s u m o w a n i u znajduja sie r ó w n i e ż n i e s c i s ł o s c i w interpretacji w y n i k ó w , k t o r e dezorientuje czytelnika, np. autorzy piszaę, iżz w o p i n i a c h żzołnierzy wystaępił znaczny spadek k r y t y c y z m u wobec i s l a m u z racji „ a p r o b a t y faktu d y s k r y m i n a c j i kobiet (islam w praktyce nie jest przyjazna religia, dla k o b i e t ) " . Ibidem, s. 1 2 1 . N i e m n i e j jednak, na kolejnej stronie odnajdujemy informacjeę, izż „ n a przeszkodzie w b u d o w a n i u dialogu stoi takzże zdecydowanie k r y t y c z n y i negatywny obraz w y z n a w c y i s l a m u . Był o n zasadniczo d e t e r m i n o w a n y przez nieakceptowane przez r e s p o n d e n t ó w c z y n n i k i obyczajowe (wyrazna izolację i n i e c h ę c do obcych, d y s k r y m i n a c j ę k o b i e t ) , t r u d n e w a r u n k i zycia na g r a n i c y u b o s t w a ( p o g ł e b i a n e przez b r a k h i g i e n y , niegospodarnosc) oraz p r z y p i s y w a n e n e g a t y w n e cechy charakterologiczne ( p o d s t ę p n o s c , nieufnosc i agresywnosc)". Ibidem, s. 122. 1 0 7 �132 III. Koncepcja świadomości mieędzykulturowej w operacjach... niewystarczający i prowadzi do utrwalania negatywnych stereotypów, które z kolei powaznie ograniczaja mozliwosci wykorzystania s r o d k ó w typu soft w p r z e ł a m y w a n i u narastajacej niecheci miejscowej ludnosci do działan podejmowanych przez Polakow w ramach ISAF. Z w r a c a j a r o w n i e ż uwage na niewystarczająca, koordynacje i obieg informacji w ramach sił ISAF, dotyczących funkcjonowania w realiach afganóskich, co mozżna okreóslióc brakiem systemu przekazywania lessons learned. Jednoczesnie słusznie wskazuja, że poziom wiedzy żzołnierzy na temat islamu nie odbiega od poziomu wiedzy całego naszego społeczeóstwa, a stereotypy na jego temat kreowane sa w głowach u c z e s t n i k ó w misji na d ł u g o przedtem, zanim rozpoczną oni słuzbę w o j s k o w a . Co nie znaczy, ze m o ż e byc to usprawiedliwieniem istniejacego stanu rzeczy. Wysyłajac zołnierzy na misje poza granicami kraju, należy „wyposazyc" ich bowiem nie tylko w odpowiednia, bron, ale równiez w wiedze, k t ó r a umozliwi i m oswojenie szoku kulturowego, lepsza, koordynację działaó z ludnoscia miejscowa, wreszcie efektywniejsza realizację postawionych przed n i m i celów, którymi staja; się coraz czeęósciej rozwóoj i odbudowa w rejonach dotknieętych w i e l o l e t n i m i konfliktami czy kryzysami. Otwiera to kolejne istotne zagadnienie, j a k i m jest kwestia edukacji (mięedzy)kulturowej. 108 7. Edukacja (między)kulturowa Edukacja (mięedzy)kulturowa, ze wzglęedu z a r o ó w n o n a n o w y c h a r a k t e r z a d a n ó , j a k i nowy charakter konfliktoów, do ktoórych rozwiaęzywania wysyłani saęzołnierze z wielu roznych paóstw, musi stac się elementem edukacji wojskowej. Dzisiaj jest ona elementem niestety tylko ósladowo obecnym w procesie edukacji w Wojsku Polskim, choc od kilku lat rozwijanym przez wiele innych armii swiata . Tymczasem sama definicja edukacji wojskowej stanowi, że jest to „ogoł procesóow, ktoórych celem jest zmienianie zżołnierzy zgodnie z panujaęcymi w siłach zbrojnych ideałami i celami w y c h o w a w c z y m i " . Dalszy ciaęg tej definicji precyzuje zas cel ostateczny tejże: „ c e c h a s z c z e g ó l n a [ e d u k a c j i wojskowej], o d r ó ż n i a j a c ą j a od innych rodzajów edukacji, jest zaszczepianie wartoósci, szerzenie wiedzy i rozwijanie takich umiejeętnoósci, któore w załozżeniu powinny wzmacniaóc potencjał bojowy sił zbrojnych, a t y m samym przyczyniaóc sięe do odniesienia zwycieęstwa w w a l c e " . Potencjał bojowy jednostki wojskowej wojsk laędowych rozumiany jest w terminologii wojskowej „jako liczba niemianowana, k t ó r a jest suma; iloczynów liczebnosci posiadanych przez 109 110 111 1 0 8 Ibidem, s. 1 2 2 - 1 2 3 . 1 0 9 Por. rozdz. I I . 1 1 0 W . Karawajczyk, Teoria wojny a edukacja wojskowa, Edukacja wobec wyzwano kulturowo-cywilizacyjnych, s. 328. 1 1 1 Ibidem. [ w : ] J. K o j k o ł , P.J. Przybysz (red.), A k a d e m i a M a r y n a r k i W o j e n n e j , G d y n i a 2002, �133 7. Edukacja (miedzy)kulturowa 112 jednostke s r o d k ó w walki i ich w s p ó ł c z y n n i k ó w j a k o s c i o w y c h " . Kwestia „jakosci" rozumiana jest tutaj jako ilosc oraz rodzaj srodkow walki pozo­ stających na wyposazeniu j e d n o s t k i . Pojęcie to z a w ę z o n e zostaje t y m samym głownie do kwestii technologicznych. Nasuwa sieę wieęc pytanie o to, czy mowienie w t y m ujeęciu wyłaęcznie o potencjale bojowym, w jego klasycznym ujęeciu, nie jest, w perspektywie istniejaęcych trendow w rozwoju konfliktow zbrojnych, ujeciem zawężającym? Byc m o ż e tym, co dzisiaj ma zdecydowanie wiekszy wpływ na „potencjał bojowy" jest zdolnosc do „zdobywania serc i u m y s ł o w " ludnosci cywilnej i dopiero za t y m idaęcy wzrost potencjału „bojowego", a więec zdolnosc do pokonania przeciwnika, stosujaęcego asymetryczne metody walki? Rozważania te ujawniaja kolejny problem: jak pogodzic istniejacy model zżołnierza-bojownika (ktory „zabijac ma szybko i tanio", jak mowiaę o sobie ironicznie sami zżołnierze ), z powstajaęcym modelem żzołnierza-„wojownika wiedzy", by z jednej strony dac narzeędzia, umożzliwiajaęce bezpieczne odnalezie¬ nie sięe w odmiennych realiach kulturowych, z drugiej zas, by nie popasc w skrajnosc tworzenia modelu żzołnierza-„antropologizujaęcego filozofa"? 113 114 Tym samym docieramy do sedna problemu wyrazonego w pytaniu - do czego ma byc dzisiaj przygotowany żzołnierz? Nie da sięe na to pytanie znalezc prostej, akceptowanej przez wszystkich odpowiedzi. Niektorzy wojskowi, w t y m takie mięedzynarodowe autorytety jak generał Rupert Smith, zauwazżajaę, z ż e a r m i a n i e nadaje sieędozadanpolicyjnych i humanitarnych, ktore przede wszystkim generujaę problem swiadomosci mieędzykulturowej ze wzgleędu na koniecznosc kontaktow zludnosciaęlokalnaę, a do swiadomosci politykow nie dociera to, zże w wielu misjach po prostu nie da się skutecznie wykorzystywac ż o ł n i e r z y . Obserwując kierunki przemian w sposobie „użzywania" wojska, możzna jednak odniesc wra¬ żenie, zepoglad ten, choó podzielany przez wielu żołnierzy, nie bedzie miał szansy na obronęe przed politykami, ktorzy właęczajaę swoje panstwa w działania o charakterze „pokojowym", chocby tylko z nazwy (stabilizacja, odbudowa, utrzymywanie pokoju etc.), dużzocheętniej nizż w działania typowo kinetyczne (zwiaęzanezuzżyciem siły), mogaęce wywoływac rowniezż „straty uboczne" (collateral damage)wludno sci cywilnej, co z kolei przy dzisiejszym umediowieniu konfliktow zbrojnych natychmiast skutkuje ogromnaęniechęeciaę społecznaę, zarowno na obszarze działan operacji, jak i w panstwie wysyłajaęcym. Sprawy edukacji (mieędzy)kulturowej nie nalezży jednak postrzegac jako kwestii, ktora przesaędzi o charakterze wspołczesnej armii. Należzyjaę raczej potraktowac jako istotne u z u p e ł n i e n i e zdefiniowanych podczas ostatnich 115 1 1 2 Por. J. W o ł e j s z o , Sposoby obliczania potencjału bojowego pododdziału, oddziału i zwiazku taktycznego, A k a d e m i a O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2 0 0 0 . 1 1 3 1 1 4 Ibidem. R o z m o w y przeprowadzone przez a u t o r k e ę w s r o d ż z o ł n i e r z y - u c z e s t n i k o w ekspery¬ m e n t u M N E 6. 1 1 5 R. S m i t h , Przydatnosc siły militarnej. Sztuka I n s t y t u t Spraw M i e ę d z y n a r o d o w y c h , W a r s z a w a 2 0 1 0 . wojenna we wspołczesnym świecie, Polski �134 III. Koncepcja świadomości mieędzykulturowej w operacjach... operacji luk. Jerzy Kojkoł i A d a m Łapa zauważaja: „Tę lukę w stosunku do oficeroów łatwo możzna uzupełnióc, pod warunkiem przeznaczenia odpowiedniej liczby godzin na kształcenie z zakresu nauk humanistycznych i społecznych w standardzie kształcenia kandydatóow na oficeróow oraz w procesie doskona¬ lenia ich umiejeętnoósci przywóodczych w okresie poóózniejszym" . Autorzy stwierdzajaę, zże w Akademii Marynarki Wojennej przeznacza sięe jedynie cztery godziny na tego typu zagadnienia w ramach przedmiotu pedagogika i działalnoósóc wychowawcza w wojsku (temat zajęeóc:Z ołnierz w obcym ósrodowisku kultu¬ rowym; stereotypy obcych narodowosci w Polsce, zasady przygotowania wojsk do działanó wósrodowisku obcym kulturowo). 116 ż Temat kultury, óswiadomoósci kulturowej i mięedzykulturowej w kontekóscie edukacji wojskowej zaczaęł ostatnio byóc takzże w Polsce dostrzegany i szerzej dyskutowany. Robert Pawlicki w jednym z pierwszych t e k s t ó w poswięconych temu zagadnieniu pisze: „ N a u k a o kulturze przyjmuje charakter miedzydyscyplinarny, istnieje zatem uzasadniona potrzeba spojrzenia na problem edukacji mieędzykulturowej z perspektywy nauk wojskowych. Należzy zauważzyóc,żze wymiar ekonomiczno-polityczny, techniczny i kulturowy jest dostrzegany we wszelkich działaniach wojskowych. Jednak wymiarowi kulturowemu poóswięeca sieę zbyt m a ł o uwagi, a przecieżz nawet w najprostszych działaniach, w nieznanym ósrodowisku, konieczny jest podstawowy zasóob wiedzy z zakresu kultury i cywilizacji r e g i o n u " . Do badaczy tej problematyki n a l e ż y r o w n i e ż Dariusz Stanisław Kozerawski, ktoóry zauwazża: „Kontakty i relacje mięedzykulturowe zachodzaęce mieędzy przedstawicielami roóżznych kultur ( w ramach kontyngentoów międzynarodowych lub w kontaktach z ludnoscia lokalna.) moga miec znaczący w p ł y w na skutecznoósóc realizacji zadanó stabilizacyjnych oraz bezpieczeónstwo w rejonie danej misji. Z tego tezż wzgleędu kompetencje personelu kontyngentoów sił mieędzynarodowych (głoównie kadry oficerskiej) w zakresie komunikacji mieędzykulturowej stanowiaę nie mniej istotny element ich przygotowania do danej operacji niżz poziom wyszkolenia typowo wojskowego. Na uzyskanie tak pozżaędanego stanu rzeczy wpłynaęóc powinna edukacja wielokulturowa personelu sił mieędzynarodowych formowanych ze składu grup dyspozycyjnych" . 117 118 Wciaężz brakuje jednak podręecznika lub dokumentu o charakterze doktry¬ nalnym, na ktoórym mozżna by oprzeóc budowanie systemu szkolenó w t y m zakresie w Polsce. Luki tej nie wypełniają podreczniki przygotowywane przez Ministerstwo Obrony Narodowej dla żołnierzy, z a t y t u ł o w a n e „ V a d e m e c u m zołnierza - Irak" czy „ V a d e m e c u m żołnierza - Afganistan". Adekwatnosc 1 1 6 1 1 7 J. K o j k o ł , A . Ł a p a , op.cit., s. 123. R. P a w l i c k i , Słuzba w wojsku, Wybrane perspektywy, 1 1 8 poza granicami pamtwa D.S. K o z e r a w s k i , Wielokulturowość s. 3 3 - 3 4 . dla edukacji dla międzykulturowej bezpieczenóstwa. W y d a w n i c t w o O ' C H I K A R A , L u b l i n - P o z n a ó 2 0 0 4 , s. 393. Centrum-Południe,[w:]D.S.Kozerawski, doówiadczeń - wyzwania [ w : ] D . K o w a l s k i , M . K w i a t k o w s k i , A . Z d u n i a k (red.), Edukacja w działaniach stabilizacyjnych Międzynarodowe działania Międzynarodowej stabilizacyjne Dywizji w swietle X zmiany PKW Irak w 2008 roku, A k a d e m i a O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2010, �135 7. Edukacja (miedzy)kulturowa informacji w nich zawartych była, przy pierwszych edycjach tych podreęcznikóow, tematem mocno negatywnych komentarzy znawcoów i specjalistoów w zakresie kultury obu tych krajoów . Do dzisiaj informacje na temat kultury tych krajóow saę w przewodnikach ujęete w drastycznym skróocie, w zaden s p o s o ó b n i e dostarczajaęc pogłeębionych informacji koniecznych do działanó w regionie. Obok braku kompetentnie napisanych podreęcznikoów i materiałoów dla zołnierzy pozostaje kwestia szkolenó i tego, czy chociaz one wypełniajaęistniejaęcaę lukeę w literaturze wojskowej. Niestety, wieększoósóc szkolenó organizowana jest w sposoób doraózny, i choóc pojawiały sieę na nich w roli wykładowcóow osoby naukowo i praktycznie zajmujaęce sieę danym regionem od wielu lat ( w ostatnich latach dotyczyło to Afganistanu), np. m.in. pracownicy Wydziału Orientalistycznego Uniwersytetu Warszawskiego czy Uniwersytetu Jagiellonóskiego, to kroótki czas trwania takiego szkolenia powoduje, ze przekazywany duzy zasóob wiedzy przyjmowany jest w sposóob powierzchowny, nie zawsze trafia tez do osob, k t ó r e n a p r a w d ę go potrzebuje w realiach operacyjnych. Przykładem moze byóc zorganizowanie przez Departament Wspoółpracy Rozwojowej Ministerstwa Spraw Zagranicznych 5-dniowego szkolenia Wyzwania rozwojowe Afganistanu w Akademii Dyplomatycznej dla waęskiego grona zołnierzy i pracownikóow cywilnych roóznych ministerstw zaangazowanych w działania na rzecz społeczenóstwa afganóskiego ( m . i n . Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Ministerstwo Sprawiedliwoósci, Ministerstwo Spraw Zagranicznych) w paózdzierniku 2010 roku czy zorganizowane przez M K i D N , U W i A O N szkolenie dla specjalistoów CIMIC i studentóow U W oraz A O N w maju 2010 roku, poóswieęcone, w pierwszej czeęósci, k s z t a ł t o w a n i u sieę koncepcji óswiadomoósci mieędzykulturowej, a w drugiej, ócwiczeniu symulowanej sytuacji rozwiaęzania konfliktu na tle kul¬ t u r o w y m miedzy siłami PKW Afganistan a gubernatorem prowincji G h a z n i . Istniejaęcej l u k i w zaden sposóob nie mogaęwięec wypełnióc tego typu doraózne szkolenia, choócby nawet na wysokim poziomie, ani organizowane konferencje poóswięecone zagadnieniom komunikacji mieędzykulturowej w operacjach reago¬ wania kryzysowego: pierwszaę ogóolnopolskaę konferencjeę poóswięeconaę tej prob¬ lematyce zorganizowały wspóolnie Z a k ł a d Operacji Pokojowych i Reagowania Kryzysowego Akademii Obrony Narodowej oraz Instytut Stosunkoów Mieędzynarodowych Uniwersytetu Warszawskiego w l u t y m 2011 r o k u . 119 120 1 2 1 1 1 9 Zob. np. komentarz nt. kulturalny dla Wojska Polskiego. podreęcznika SabotaZ czy głupota. ostro z a t y t u ł o w a n y : Afganistan. Przewodnik Za: h t t p : / / a f g a n o w i e . s a l o n 2 4 . p l / 2 5 4 9 9 1 , a f - g a n i s t a n - p r z e w o d n i k - k u l t u r a l n y - d l a - w o j s k a - p o l s k i e g o - g l u p o t a oraz k o m e n t a r z „ N o r d y k a " p o d a r t y k u ł e m (25.10.2011). 1 2 0 Szkolenie zorganizowane w r a m a c h realizacji celu 4.3. M N E 6 dla p o l s k i c h specjalistóow C I M I C i studentoów A O N , ócwiczenie p r z e p r o w a d z o n e w C e n t r u m Symulacji i Gier W o j e n n y c h A O N , p o d nazwaę „ W h i t e Eagle 10". 1 2 1 Zob. internetowej na jej temat ISM U W : s p r a w o z d a n i e zamieszczone w r a z z programem na stronie http://www.pl.ism.uw.edu.pl/index.php?option=com_content&vie- w=article&id=2945%3Akomunikacja-mi-dzykulturowa-w-operacjach-reagowania-kryzysowego-3-luty-2011&catid=65%3Akonferencje-naukowe&Itemid=93 (25.10.2011). �136 III. Koncepcja świadomości międzykulturowej w operacjach... Jedynym osrodkiem, w k t o r y m w sposob cykliczny organizowane saę szkolenia kulturoznawcze dla zżołnierzy wyjezżdzżajaęcych na misje zagraniczne, jest Centrum Szkolenia na Potrzeby Sił Pokojowych i m . gen. broni W ł a d y s ł a w a Sikorskiego w Kielcach (podlegajaęce zmianom strukturalnym, funkcjonujaęce teraz jako Centrum Przygotowan do Misji Zagranicznych) . Celem kursu kulturoznawczego jest przygotowanie osob odpowiedzialnych za prowadzenie szkolenia dotyczaęcego kultury kraju w wybranych jednostkach wystawiajaęcych zmiany do PKW Afganistan (zgodnie z zasada train the trainers). Szkolenie opiera sięe na przekazywaniu wiedzy i wiadomosci z zakresu obowiaęzujaęcych reguł oraz zasad dotyczaęcych aspektow kulturowych społeczenstwa Afganistanu, zasad kulturowego savoir-vivre'u w czasie wizyt i kontaktow bezposrednich podczas spotkan ze starszyzna, oraz zasad prowadzenia negocjacji i pracy z t ł u m a c z e m . Z ołnierze saęrownieżz zapoznawani z podstawowymi zwrotami w jęezykach dari i paszto. Niewaętpliwaę zaletaę kursu jest rownieżz wspołpraca podczas jego prowadzenia z Afganczykami, uczestniczaęcymi w zajeęciach praktycznych, w czasie ktorych sprawdzana jest wiedza szkolonych, oraz prowadzenie czeęsci zajeęc w specjalnie przygotowanej do tego celu „sali afganskiej" (urzaędzonej na wzor wystroju domu afganskiego). 122 1 2 3 ż Istnienie kursu nie rozwiaęzuje jednak w cało sci problemu zwiaęzanego z wysyłaniem na misje zżołnierzy w więekszosci nieprzygotowanych na bezposrednia konfrontacje; z inna kultura. Kurs obejmuje bowiem tylko niewielkaczesc osoób, któore jada na misje, jest doósóc ograniczony czasowo - trwa pieóc dni, zaós w jego ramach odbywa sie roównieżz szkolenie z miedzynarodowego prawa humanitarnego. Dodatkowo nie wszyscy żołnierze bioracy udział w kursie sa w stanie wykorzystaóc wiedze i m przekazana ze wzgledu na przydział do struktur w ramach PKW Afganistan, niemajacych k o n t a k t ó w z l u d n o s c i a lokalna. Moment czasowy, w ktoórym kurs jest organizowany, róowniezż nie sprzyja skupieniu sie na treósci kursu (około dwoóch miesiecy przed wyjazdem), gdyżz żzołnierze maja spora szanse zapomnieócprzekazane i m treósci. Samo szkolenie z kultury róożznorodnego etnicznie i religijnie Afganistanu, niepoprzedzone jakimikolwiek uprzednimi zajeciami w ramach podstawowej ósciezżki edukacyjnej z zagadnienó kulturowych, powoduje, zżezżołnierze w króotkim czasie spotykaja sie po raz pierwszy z kon¬ cepcjami kultury, stereotypoówkulturowych,zroózżnicowania religijnego itp., co nie wpływa pozytywnie na poziom przyswojenia informacji przekazywanych na kursie. Choc niewątpliwie dobrze, że kurs taki istnieje, to jednak brak oparcia poruszanej tematyki w szerszych zmianach edukacyjnych w zakresie CCA 1 2 2 R. Bernat (oprac.), Program kursu kulturoznawczego dla PKW ISAF, rzej na t e m a t k u r s u : J. Falecki, J. Fraczek, Swiadomosc: i komunikacja misyjnym szkoleniu żołnierzy Wojska Polskiego w swietle doswiadczeńi Kielce 2 0 0 9 . Sze­ miedzykulturowa CSNPSP w przed- w Kielcach, A . C z u p r y n s k i , L . Elak, H . Schreiber (red.), Bezpieczenistwo dla rozwoju. Komunikacja [w:] miedzykul- turowa w operacjach reagowania kryzysowego, W y d a w n i c t w o A k a d e m i i O b r o n y N a r o d o w e j , War¬ szawa 2 0 1 2 . 123 �7. Edukaćja (mięedzy)kulturowa 137 w wojsku mozżna uznaóc za zdecydowanie osłabiajace jego efektywnoósóc. Symptomem zmian w dobrym kierunku m o ż e b y c trwajaca restrukturyzacja kieleckiego Centrum. Z dniem 1 stycznia 2012 roku Centrum zmieniło nie tylko nazwe na Centrum Przygotowanó do Misji Zagranicznych, ale roówniezż w z m o c n i ł o kadre wykładowcoówzaroówno pod wzgledem iloósciowym, jak i jakoósciowym: dotychczasowych podoficerówzastapili wykładowcy w stopniu oficera, głównie specjaliósci CIMIC, z doóswiadczeniem z misji zagranicznych, z wykształceniem wyzższym oraz z ukonóczonymi specjalistycznymi kursami wojskowymi takżzena uczelniach zagranicznych. Wiedza, któora dysponuja nowi wojskowi wykładowcy, bedzie takżze u z u p e ł n i a n a przez wykładowcóow cywilnych. Z ołnierze w Wojsku Polskim maja szanse, oproócz kursu w Kielcach, poznaóc tematyke CCA, biorac udział w kursach doskonalenia zawodowego oficerów organizowanych przez Akademie Obrony Narodowej, jednak w bardzo kroótkim wymiarze czasowym - 1,5 godziny wykładu, ktoóry został wprowadzony do programu poóswieconego w głóownej mierze miedzynarodowemu prawu huma¬ nitarnemu w roku 2010. Dodatkowo istnieje możzliwoósóc wziecia u d z i a ł u w kursach internetowych dotycza cych tej tematyki, róowniezż oferowanych przez Akademie Obrony Narodowej na platformie A D L (Advanced Distributed Learning). Sa to jednak kursy w jezyku angielskim, przygotowane przez komponent brytyjski ACT, poóswiecone Afganistanowi (Cultural Awareness Afghanistan Course). Osobna inicjatywa jest przygotowanie w odpowiedzi na istniejące l u k i w zakresie edukacji miedzykulturowej s t u d i ó w podyplomowych „Komunikacja miedzykulturowa w dziedzinie bezpieczenóstwa miedzynarodowego", uruchomionych po raz pierwszy przez Instytut Stosunkoów Miedzynarodowych U n i w e r s y t e t u Warszawskiego we wspóołpracy z W y d z i a ł e m Zarza dzania i Dowodzenia Akademii Obrony Narodowej w roku akademickim 2011/2012. Udział w studiach jednak opiera sie wyłacznie na zasadzie dobrowolnoósci i jest odpłatny, co powoduje, zże stosunkowo niewielka, wobec istniejących potrzeb, liczba o s ó b objetych szkoleniem nie rozwiaże całosciowego problemu braku przygotowania do komunikacji miedzykulturowej w tak wrazżliwych obszarach bezpieczenóstwa. ż Problemem jest roównieżz sporadyczne wykorzystywanie wiedzy i doóswiadczenó osóob, ktoóre brały udział w misjach zagranicznych. Dotyczy to nie tylko zżołnierzy, ale takżze (zwłaszcza) cywilnych specjalistoów, nierzadko bardzo dobrze przygotowanych do funkcjonowania w realiach odmiennej kultury ze wzgledu na ukonóczone studia (etnografia, archeologia, socjologia). Poniewazż zazwyczaj nie sa to osoby pracujace w ósrodowisku naukowym, na uczelniach, powróot z misji oznacza dla nich powróot do codziennych realioów, a ich doóswiadczenia nie sa przekazywane kolejnym osobom wyjeżdżającym (poza forma przyjacielskich kontaktóow). Nie istnieje zżaden wykaz takich osoób, natomiast w umowach, któore sa z tymi osobami podpisywane, nie ma roównieżz nic na temat przekazywania wiedzy zdobytej w trakcie misji w jakimós zorganizowanym systemie. W duzżej mierze szwankuje wiec system lessons learned, zaós żzołnierze „skazani" sa albo na nauke na własnych błedach podczas pierwszego wyjazdu w rejon misji, albo �138 III. Koncepcja świadomości mieędzykulturowej w operacjach... na w ł a s n e chęeci uprzedniego poznania kultury danego kraju na podstawie lektur czy filmoów, wreszcie na relacje kolegóow, ktoórzy z misji wróocili. Obecny poziom edukacji mięedzykulturowej w Wojsku Polskim nalezy wóswietle powyzszego uznaóc za zdecydowanie niewystarczajaęcy. Dane podawane przez Centrum w Kielcach móowiaę, co prawda, iz procentowo - w skali wszystkich kursoów prowadzonych w Centrum - wzrosła liczba godzin poóswięecanych tej tematyce: z 2 - 5 % godzin szkoleniowych na 100%, (co dawało dwugodzinny blok tematyczny) do 12-85% ( 6 - 4 1 godzin szkoleniowych, duzarozpięetoósóc warunko¬ wana jest rodzajem i poziomem kursu: podstawowy, rozszerzony, zaawansowa¬ n y ) . Z wypowiedzi zebranych od zołnierzy I X zmiany PKW Afganistan poziom óswiadomoósci mięedzykulturowej przedstawia sieę w jeszcze ciemniejszych barwach (cytaty z korespondencji mailowej z autorkaę): 1 2 4 • „szkolenie kulturowe tak n a p r a w d ę nie istnieje. Traktowane jest jako szkolenie o najmniejszym priorytecie. Zołnierze poóswieęcajaę mnoóstwo czasu na doskonalenie czynnoósci, któore saę i m znane, a nie majaę pojęecia, jak zachowywaóc sieę w rejonie konfliktu w stosunku do ludnoósci cywilnej"; • „ p r o w a d z o n e szkolenie jest w głóownej mierze teoretyczne. W wieększoósci opiera sie na wykładach, k t ó r e nie sa zroznicowane w stosunku do «etatu», jaki dany zołnierz ma obejmowaóc na misji"; • „ b a r d z o duzym błęedem jest fakt, ze w szkoleniach k u l t u r o w y c h nie uczestniczaę wyzsi oficerowie WP. Tak naprawdeę to oni podejmujaę kluczowe decyzje w teatrze działanó, a bardzo czeęsto majaę wiedzęe o kulturze mniejszaę niz dowóodcy druzyn piechoty"; • „ e l e m e n t y szkolenia kulturowego powinny zostaóc wplecione w proces szkolenia taktycznego. Dochodzi bowiem do «konfliktu szkolenó», np. na kursach czysto taktycznych zołnierze nie saę przyzwyczajani do tego, ze w rejonie ich działania bęedzie ludnoósóc cywilna"; • „elementy szkolenia kulturowego (oproócz wykładoów) pojawiajaę sięe czeęsto na pokazach i certyfikacjach, nie saę natomiast prowadzone zajeęcia taktyczne z elementami kontaktu mieędzykulturowego. Tymczasem w rzeczywistoósci afganóskiej, «wymieszanie» partyzantoów i cywili jest normaę. Bardzo cięezko jest uóswiadomióc z o ł n i e r z o m , ze przechodzenie z «przyjaznego» k o n t a k t u z ludnoósciaę do walki i na odwróot jest t u normaę"; • „obecnie czeęsto zdarza sieę tak, ze w szkoleniu na szczeblu kompanii uczestniczaę tylko zołnierze (dowoódcy «nie majaę na to czasu»). Dowoódcy, ktoórzy nie nabyli odpowiedniej wiedzy, bagatelizujaęteę nabytaę przez ich podwładnych". Roównoczeósnie mozna zauwazyóc,ze iloósóc dyskusji ósrodowiskowych na ten temat powoli ma szansęe zaczaęócprzeradzaóc sieę w praktyczne, nowe rozwiaęzania. Nowy kierunek podnoszenia kompetencji kulturowych zołnierzy mogłyby zatem wyznaczaóc nasteępujaęce cele: k s z t a ł t o w a n i e óswiadomoósci o roównorzęed1 2 4 Za: J. Falecki, J. Fraczek, op.cit., s. 8 7 - 8 8 . �139 7. Edukacja (miedzy)kulturowa nosci wszystkich kultur; u w r a ż l i w i a n i e na „ i n n o s c " , odmienne korzenie kulturowe, tradycje oraz k s z t a ł t o w a n i e postaw otwartych i tolerancyjnych, wyrzekających sie poczucia wyższosci kulturowej na rzecz dialogu, negocjacji i wymiany wartoósci. Celom t y m powinno towarzyszyóc uóswiadamianie zżołnierzom takżze własnej tozżsamoósci kulturowej, zwiekszanie poczucia własnej wartoósci, bezpieczenstwa i samoakceptacji; kształtowanie umiejetnosci rozwiązywania problemowzwiazanych z uprzedzeniami, negatywnymi stereotypami. Z pewnoóscia jednak nie ma ani potrzeby, ani mozżliwoósci tworzyóc zżzołnierzy specjalistóow w każzdej dziedzinie, choóc istnieje spora pokusa, by stworzyóc, korzystaja c ze „zwrotu kulturowego" we wspoółczesnym wojsku, „zżołnierza-antropologa". Kształcenie w t y m kierunku powinno sie raczej koncentrowaóc na nabywaniu umiejetnoósci wspóołpracy i kompetencji komunikacyjnych w ogóole. Z ołnierze p o w i n n i umieóc teżz wspoółpracowaóc w planowaniu i realizowaniu zadanó z cywilnymi specjalistami, któorych rola bedzie wzrastaóc. Warunkiem jest umiejetnoósóc wykorzystania potencjału zaróowno po stronie wojskowej, jak i cy¬ wilnej. Mozżna rozwazżyóc w zwia zku z tym, w realiach Wojska Polskiego i panóstwa polskiego, ktoóre nie staóc na własny HTS, trwałe wpisanie w struktury zespołu doradczego/CULAD dla dowoódcoów, beda cych jednak róownoczeósnie zżołnierzami. Jeósli kazżdy zżołnierz bedzie m u s i a ł staóc sie „ e k s p e r t e m multidyscyplinarnym" - przestanie byóc ekspertem w sztuce wojskowej. Choóc nie zwalnia to z koniecznoósci wprowadzenia zmian w systemie szkoleniowym i nie usprawiedliwia wysyłania kompletnie nieprzygotowanych na wyzwania kultu¬ rowe zżołnierzy na misje poza granicami kraju, to jednak zmiana ta musi zostaóc przemyóslana i wprowadzona nie na zasadzie „terapii szokowej", ale w procesie oddolnego budowania kompetencji kulturowych na wielu roózżnych płaszczy¬ znach i poziomach edukacji wojskowej. ż Za podsumowanie niniejszego rozdziału niech posłuzża postulaty ósrodowiska wojskowego w zakresie przygotowania do operacji „innych nizż wojenne" (a w takich właósnie misjach poza granicami kraju w przewazżaja cej mierze bierze udział Wojsko Polskie), ktoóre zgrupował A d a m Kołodziejczyk w poniżzszej tabeli. W a r t o zauwazżyóc,izż w y n i k i badanó przeprowadzonych przez autora zostały opublikowane w 2002 roku, a jednak tylko w niewielu punktach cokolwiek sie do tej pory zmieniło. T a b e l a 5. Postulaty dotyczace procesu edukacji i szkolenia sensu stricto Wymagania o d n o s z ą c e się do p r o g r a m ó w ( c e l ó w , t r e ś c i ) edukacji i szkolenia • U w z g l e d n i e n i e w s z k o l e n i u i edukacji ogolnej w i e d z y o swiecie, polityce m i e d z y n a r o d o w e j , h i s t o r i i óswiata, w i e d z y o k u l t u r z e , p r a w i e m i ę e d z y n a r o d o w y m i humanitarnym, a szczegoólnie w i e d z y o rejonie m i s j i : t ł o historyczne i p o l i t y c z n e , s t o s u n k i n a r o d o w o ó s c i o we, geografia, a k t u a l n a sytuacja i p o l i t y k a p a ó s t w a l u b p a ó s t w , k t o r y c h m i s j a dotyczy • Ukierunkowanie programoów na poznanie społecznoósci lokalnej: kultura, zwyczaje i obyczaje, n a r o d o w e tradycje w o j s k o w e , mentalnoósóc,jęezyk i religia • Poznanie standardóow i doóswiadczenó (dobrych i z ł y c h ) i n n y c h ( N A T O ) uczestnikóow m i s j i w zakresie spraw administracyjnych: dokumenty, procedury (rozwiniecia, SOP), �140 III. Koncepcja świadomości mieędzykulturowej w operacjach... Wymagania o d n o s z ą c e s i ę do p r o g r a m ó w ( c e l ó w , t r e ś c i ) edukacji i szkolenia t e r m i n o l o g i a (skroty, oznaczenia, s y m b o l e ) , r e g u l a m i n y (procedury i przepisy celne), sprzeęt, k o n t r o l a i o c h r o n a granic (stref) Z a p e w n i e n i e kompatybilnoósci p r o g r a m ó o w szkolenia i edukacji z u w z g l ę e d n i e n i e m p o t r z e b konkretnej misji U w z g l ę e d n i e n i e w zakresie edukacji i szkolenia zagadnienó z zakresu w i e d z y o sytuacji politycznej i s p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n e j i techniki masowej komunikacji, w rejonie k o n f l i k t u , m i ę e d z y n a r o d o w e g o techniki komunikacji (z c y w i l a m i ) i prawa negocjacji, p r z e c i w d z i a ł a n i a przestęepczoósci oraz p o m o c y lokalnej społecznoósci Przeglaęd i u a k t u a l n i a n i e treósci p r o g r a m ó o w edukacyjnych i s z k o l e n i o w y c h oraz uwzglęednienie w n i c h ( i m p l e m e n t o w a n i e ) n o w y c h zagadnieón - w a z n y c h w realizacji m i s j i oraz w y k o r z y s t a n i e badanó do tego celu Z w r ó c e n i e u w a g i e d u k o w a n y c h i szkolonych o f i c e r ó w na geneze m i s j i , jej cele, sens i specyfikęe oraz i n n e wazne p a r a m e t r y i wskazoówki dla dowóodcy m i s j i Uwzglęednienie społecznych, w edukacji zwłaszcza i szkoleniu socjologii, w zagadnieón z zakresu zakresie p r z y w ó o d z t w a , stosowanych twóorczego nauk myóslenia i rozwiaęzywania problemóow, zagadnienó socjalno-bytowych ( s k u t k i rozłaęki z rodzinaę), zagrozenó patologiaę, „ p u b l i c relations", k o m u n i k a c j i Uwzgleędnienie waznych dla społecznej uczestnikoówmisjizagadnienó z zakresu psychologii, obejmujaęcych: p o z n a w a n i e i radzenie sobie z roóznymi c z y n n i k a m i stresu, nastawienie i nastroje uczestnikoów O O T W , adaptacjęe i popraweę p r z y g o t o w a n i a psychologicznego uczestnikóow m i s j i K u r s y i szkolenia do O O T W p o w i n n y byóc racjonalnie zaprojektowane (kompleksowe, d ł u z s z e , organizowane p r z e d w y j a z d e m na misje), co p o z w o l i zapewnióc p r z y g o t o w a n i e zołnierzy (oficeróow) odpowiedniego czasu do na ich zadanó,zuwzgleędnieniem realizacjęe p r o g r a m ó o w koniecznoósci (wypełnienie czasu zapewnienia odpowiednimi treósciami) Zródło: A. Kołodziejczyk, Zawodowe przygotowanie oficerow wojska do misji innych niZ wojenne, Wojskowe Biuro Badaó Społecznych, Warszawa 2002, s. 47. 8. Operacjonalizacja kultury Tekst konócowy eksperymentu M N E 6 poóswięecony jest kulturze terenu operacji i rozumieniu pojeęcia kultury w jego aspekcie narodowym. Koncepcja kultury stworzona w ramach eksperymentu skupia sieę na uczynieniu z terminu naukowego pojęecia „operacyjnego", na podaniu wskazóowek, w jakich aspektach analizowaóc ósrodowisko operacyjne pod wzglęedem kultury tak, aby mozliwe było jego praktyczne zastosowanie. „Operacyjnoósóc kultury", wzgleędnie „operacjonalizacja kultury" to pojeęcia roówniez wymagajaęce opisowego zdefiniowania. W programach szkoleniowych Marines podstawowym pytaniem rozstrzygajaęcym, co nalezy uwzgleędnióc w ana¬ lizowaniu kultury terenu operacji, jest pytanie: so what? I co z tego? W domysle - co z tego dla nas wynika? Nie bada sięe w zwiaęzku z t y m wszystkich aspektóow kultury, „kultury dla samej kultury", ale - w ramach procesu operacjonalizacji �8. Operacjonalizacja kultury 141 kultury - bada się „kulturę operacyjna": wszystkie te aspekty kultury, k t ó r e ze wzgleędoów operacyjnych majaę znaczenie dla efektywnoósci działanó podejmowa¬ nych przez wojsko na terenie operacji. W ten sposóob pojeęcie kultury zostaje „zoperacjonalizowane", a zatem uczynione uzytecznym z wojskowego p u n k t u widzenia. Odniesienia do pojeęcia kultury operacyjnej, jak i procesu operacjonalizacji kultury ( „ o k r o j o n e " i „zutylitaryzowane" z antropologicznego p u n k t u widzenia) pojawiajaę sieęroówniez w tytułach podstawowych podręecznikóow czy dokumentoów, opracowanych w celu przyblizenia kwestii kulturowych kreęgom wojsko¬ w y m . Pierwszym z nich jest podręcznik a m e r y k a ó s k i Operational Culture for the Warfighter. Principles and Applications , pojęecie to pojawia sięe roówniez w nazwie pierwszego oósrodka szkoleniowego wyspecjalizowanego w kwestiach kulturo¬ wych dla wojska: Marine Corps Center for Operational Culture Learning, oraz w dokumencie przygotowanym w ramach eksperymentu M N E 6 dla d o w ó d c ó w : Guidelines for Commanders and Staffs. Operationalization of Culture into Military Operations (Best Practices) . Autorzy tego ostatniego dokumentu podnosza dosc oczywisty - z wojskowego p u n k t u widzenia - argument na rzecz operacjonalizacji kultury: nie saę antropologami, a sam óswiat akademicki nie jest wcale zgodny, jeósli chodzi o sposóob definiowania pojeęcia kultury. Piszaę wprost: „My [zołnierze] musimy poznaóc lokalnaę kulturęe po to, aby moóc zrealizowaóc w ł a s n e cele. Bioraęc to właósnie pod uwageę, jesteósmy w stanie okreóslióc kluczowe elementy dla misji. Na t y m polega operacjonalizacja kultury, tzn. zidentyfiko¬ wanie istotnych aspektoów kultury, ktoóre majaę w p ł y w na przebieg misji i mogaę pomoóc nam zrozumieóc w p ł y w podejmowanych przez nas decyzji na struktury s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e ósrodowiska operacyjnego. Kultura operacyjna umozliwia z o ł n i e r z o m oraz partnerom koalicji stosowanie wiedzy o innych kulturach w celu zrozumienia działanó społeczno-kulturowych, wywierania w p ł y w u na populacjeę, na partneroów koalicji oraz na przeciwnika, jak roówniez pomaga legitymizowaóc działania k o a l i c j i . (... ) Kompetencja s p o ł e c z n o - k u l t u r o w a albo inaczej zdolnoósóc do operacjonalizacji kultury jest kluczowa dla planowania operacyjnego i procesu podejmowania decyzji zwłaszcza wtedy, kiedy dotyczy prowadzenia operacji przeciwpartyzanckich. Polega nie tylko na pogłęebionej, specjalistycznej wiedzy kulturowej, ale roówniez na umiejeętnoósci opanowania złozonych kwestii integracji czynnikoów kulturowych z planowaniem operacyj¬ nym i prowadzeniem operacji. Wiedza o tym, jak «uzywaóc» kultury, nie jest wiedza intuicyjna.. Podstawowa swiadomosc kulturowa, poznanie i odtwarzanie modnych haseł i terminoów nie mogaę zostaóc uznane za standard dla osiaęgania operacjonalizacji kultury. Potrzebna jest do tego kompetencja k u l t u r o w a " . 125 126 127 128 1 2 5 B.A. S a l m o n i , P. Holmes-Eber, op.cit. 1 2 6 V . Bados, J. Martinez-Ferrer, L . Lavella, 1 2 7 Ibidem, s. 7-8. 1 2 8 Ibidem, s. 10. op.cit. �142 III. Koncepcja świadomości międzykulturowej w operacjach... Podsumowanie Bioraęc pod uwageę dotychczasowe rozwazżania, mozżna zaryzykowaóc postawienie tezy, zżeżzołnierz przyszłoósci beędzie w coraz wieększym stopniu stawał sieę „ w o j o w n i k i e m wiedzy". S t a n i s ł a w Jarmoszko zauwazża: „Udział zżołnierza w wojnie w coraz wieększym zakresie przestaje opieraóc sieę na sile fizycznej, na rzecz wiedzy, intelektu i myóslenia koncepcyjnego. Dotychczasowy t r u d fizyczny wduzżej mierze zamienia sieę w wysiłek psychiczny. W t y m kontekóscie mozżna sformułowaóc tezeę, iżz wartoósóc armii w coraz więekszym zakresie jest mierzona zdolnoósciaę generowania i wykorzystania w i e d z y " . Choóc wniosek ten mozżna uznaóc za sformułowany nieco „na wyrost", gdyzż w dalszym ciaęgu - co pokazuje Afganistan - t r u d fizyczny pełni takaęsamaęroleę jak wysiłek psychiczny w osiaęganiu celoów działania, to jednak wskazuje na nowy trend, ktoóry pojawia sieę w myósleniu o wojsku przyszłoósci: nie tylko technologia, wyszkolenie fizyczne czy jakoósóc wyposażzenia bęedaę tworzyóc obraz armii jutra. Nie mniej wazżnaęczęeósciaębeędzie umiejęetnoósóc nabycia i wykorzystania „ k o m p e t e n c j i mieękkich": umiejeętnoósci wspoółpracy z ludnoósciaę cywilnaę, cywilnymi specjalis¬ tami lub organizacjami pozarzaędowymi, óswiadomoósóc uwarunkowanó kulturo¬ wych takiej wspoółpracy, podstawowe umiejeętnoósóc komunikacji nie tylko w „jęezyku wojskowym". Wiedza o kulturze w ł a s n e g o regionu, kraju, organizacji wojskowej narodowej i sojuszniczej z pewnoósciaę jest jednym z elementóow wysiłku doskonalenia żzołnierza przyszłoósci. Jeósli wojsko nie bęedzie „organizacjaę uczacą sie" - nie poradzi sobie z realiami i wyzwaniami X X I wieku. 129 ó S wiadomoósóc mieędzykulturowa jest wieęc, m i m o róozżnych zgłoszonych wyzżej zastrzezżenó, istotnym elementem wykształcenia żzołnierza przyszłoósci, bo jest umiejeętnoósciaę zrozumienia „Innego". Jakiekolwiek rozumienie „ I n n e g o " wy¬ maga od nas zawsze najpierw zrozumienia samego siebie: óswiadomoósóc mieędzykulturowa nie możze wieęc zaistnieóc bez óswiadomoósci kulturowej pierwszego kroku, jakim jest wiedza, samopoznanie i umiejęetnoósóc analizy tego, w jaki sposoób nasza kultura determinuje nasze działania. Problemy mieędzykulturowe z ludnoósciaę cywilnaę, któorych doóswiadczajaę wojskowe siły wielona¬ rodowe nie mogeę wieęc zostaóc efektywnie rozwiaęzane, jeósli najpierw nie bęedaę stworzone narzęedzia do zrozumienia specyfiki funkcjonowania samego wojska. W kontekóscie relacji mieędzykulturowych takich pojęeciowych narzeędzi dostarcza socjologia wojska. 1 2 9 S. Jarmoszko, Tendencje rozwoju (red.), Socjologiczne aspekty wojska współczesnych i obronności, -Kartograficzne S.A., W a r s z a w a 2 0 0 4 , s. 7. sił zbrojnych, [ w : ] J. Zajdzik, T. I w a n e k W y d . Polskie P r z e d s i ę b i o r s t w o Geodezyjno¬ �R O Z D Z I A Ł Kultura organizacji wojska - u podstaw świadomości międzykulturowej wielonarodowych sił wojskowych Zapytałem swoich dowódców brygad, czego w pierwszej kolejności chcieliby mieć: więcej. Wszyscy odpowiedzieli - wiedzy o kulturze. Generał Peter Chiarelli, wiceszef sztabu wojsk lodowych Stanów Zjednoczonych, były g ł o w n o d o w o d z a c y Multi-National Corps - Iraą 1 Wprowadzenie W ramach trwajaęcej od lat 90. X X wieku refleksji nad przywroóceniem kulturze nalezżnego jej miejsca w stosunkach mieędzynarodowych, nad jej zasadniczym w p ł y w e m i r o l a ę w e wspoółczesnych relacjach mięedzyludzkich i mięedzypanóstwowych, pojawiło sięe takzże zagadnienie kultury organizacyjnej jako jednego z elementoów coraz bardziej złozżonej rzeczywistoósci mięedzynarodowej. Zrobiło ono wręecz mieędzynarodowaę „kariereę", słuzżaęc wyjaósnieniu, w jaki sposoób w warunkach zglobalizowanego óswiata organizacje o szerokim, mięedzynarodowym zasięgu (a taka organizacja jest dzis w dziedzinie wojskowej np. N A T O ) mogaę funkcjonowaóc m i m o ogromnych, wewnęetrznych róozżnic kulturo¬ wych, istniejaęcych wósróod ich członkoów (pracownikóow) . W niniejszym rozdziale, w celu pokazania kontekstu funkcjonowania pojeęóc kultury, óswiadomoósci kulturowej i mieędzykulturowej w dziedzinie wojskowoósci, zostanie przeprowadzona charakterystyka kultury organizacyjnej wojska na poziomach narodowym i mieędzynarodowym. Zostanie róowniezż poroównana z kulturaę organizacyjnaę organizacji cywilnych, aby mozżliwe było zbadanie w p ł y w u róożznic mieędzy n i m i na efektywnoósóc operacji prowadzonych przez wspoółczesne wielonarodowe siły wojskowe, a wieęc takich, w któorych bioraę udział kontyngenty cywilno-wojskowe z dwoóch lub więecej panóstw. Pominięety zostanie waętek definicji pojeęóc „kultura", „organizacja" oraz róozżnic mięedzy 2 1 Cyt. za: V . Bados, J. Martinez-Ferrer, L . Lavella, Guidelines Operationalization 2 w of Culture into Military Operations (Best Practices), for Commanders and Staffs. Granada 2010, s. 29. F r a g m e n t y rozwazżanó p r z e d s t a w i o n y c h w n i n i e j s z y m rozdziale z o s t a ł y o p u b l i k o w a n e k s i a ż c e Bezpieczeńtstwo dla rozwoju. Komunikacja międzykulturowa w operacjach reagowania kryzysowego, p o d red. n a u k . A . Czuprynóskiego, L . Elaka i H . Schreiber, W y d a w n i c t w o A k a d e m i i O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2012 efektywnosc operacji ( H . Schreiber, Kultura wielonarodowych,s.15-37). organizacyjna wojska i jej wpływ na �144 IV. Kultura organizacji wojśka - u podśtaw świadomości miedzykulturowej... terminami „kultura organizacyjna" i „kultura organizacji" (stosowanych tutaj wymiennie) jako pobocznych dla podjeętej analizy . W p ł y w kultury narodowej i powiaęzanej z niaę kultury organizacyjnej na sposoób funkcjonowania wojska, jak roówniezż na wzajemne stosunki mieędzy kontyngentami z roózżnych krajóow podczas operacji wielonarodowych, okazuje sięe czynnikiem niezwykle istotnym, czeęsto przesaędzajaęcym wreęcz o efektywnoósci misji. Dotychczasowe bagatelizowanie lub marginalizowanie tego problemu mozże wiaęzaóc sięe z faktem, izż kwestii kulturowych nie da sieę sprowadzióc do matematyki. Przysłowiowe r ó w n a n i e „2 + 2" najczęsciej nie daje tutaj wyniku „4". Jednak „niematerialny" czynnik kulturowy wywiera bardzo namacalne, „ m a t e r i a l n e " skutki w takich sprawach, jak interoperacyjnoósóc , efektywnoósóc czy legitymizacja obecnoósci sił zbrojnych w okreóslonym kraju, by wymienióc tylko niektóore z nich. I choóc oczywióscie nie należzy go absolutyzowaóc, to jednak właósnie ze wzglęedu na wzrastajaęce umięedzynarodowienie i wspoółzalezżnoósci mieędzy armiami narodowymi zbadanie wpływu kultury organizacyjnej na sposóob pro¬ wadzenia operacji wielonarodowych stało sięe przedmiotem zainteresowania nie tylko socjologoów wojska , ale i samych zżołnierzy zmuszonych do odnalezienia sięe w niełatwych realiach mieędzykulturowych operacji wielonarodowych. Załozżenie, któore stoi za podjeęciem tego problemu, brzmi nasteępujaęco: istnieje kultura organizacyjna wojska, któora czyni możzliwym wspóołdziałanie podczas operacji prowadzonych przez wielonarodowe siły wojskowe, jednoczeósnie jednak istnieje szereg narodowych organizacyjnych kultur wojskowych, ktoóre tego typu wspoółdziałanie utrudniajaę. Dodatkowym czynnikiem komplikujaęcym obraz teatru operacji jest posteępujaęca „NGO-izacja" obszaru działanó , połaęczona z n o w y m i zadaniami stawianymi przed wojskiem, wymuszajaęca wspóołpraceę z sektorem cywilnym w dziedzinie pomocy rozwojowej, humani¬ tarnej i zwiaęzanej z odbudowaę. S wiadomoósóc odmiennoósci w kulturach organi¬ zacyjnych, poparta wieloma badaniami, oraz wprowadzenie tej wiedzy do kanonu wykształcenia zżołnierza mogaęstaóc s i e ę p o d s t a w a ę d o zwięekszenia efektywnosci zarowno wspołpracy cywilno-wojskowej (Civil-Military Cooperation 3 4 5 6 7 ó 3 Omoówienie tych k w e s t i i w r a z z przeglaędem definicji mozżna znaleózóc w : M . Cieóslarczyk, O potrzebie i możliwosciach badania problemów M . Cieóslarczyk, E. P o m y k a ł a (red.), Kultura kultury organizacyjnej w siłach organizacyjna w siłach zbrojnych, zbrojnych, [w:] Akademia Obrony N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2 0 0 3 , s. 2 8 - 5 9 . 4 Zob. np. R. R u b i n s t e i n , D . M . Keller, Integrated Missions, 5 S. W i l s o n , Effectiveness, for Hearts and Minds in NATO's 6 M . E . Scherger, Culture and Interoperability in „ I n t e r n a t i o n a l Peacekeeping" 2 0 0 8 , t. 15, n r 4. Legitimacy and the Use of Force in Modern Wars. The Relentless Battle War over Kosovo, S O W I , W i e s b a d e n 2009. M . i n . G. Caforio (red.), Handbook of the Sociology of the Military, Springer Science + Business M e d i a , N e w Y o r k 2006, oraz w s z y s t k i e w y m i e n i o n e w t y m rozdziale publikacje Josepha Soetersa. 7 T e r m i n ten z o s t a ł rozpropagowany, w sensie n e g a t y w n y m , przez ksiaęzżkęe a u t o r s t w a L i n d y Polman za sprawaę opisania tragicznych konsekwencji udzielania nieadekwatnej p o m o c y huma¬ nitarnej oraz jej w p ł y w u na rozwoój i przedłuzżanie sięe konfliktoów, przede w s z y s t k i m na przykła¬ dzie A f r y k i . L . Polman, War Games. The Story of Aid and War in Modern Times, V i k i n g , U K 2010. �145 1. Wielokulturowośc w wielonarodowych śiłach wojśkowych 8 - C I M I C ) w przyszłoósci, jak roówniezż wspóołpracy wewnaętrz sił wielonarodo¬ wych, a t y m samym - efektywnoósci samej operacji. 1. WielokulturowoSc w wielonarodowych siłach wojskowych Wielonarodowe, a przez to wielokulturowe struktury wojskowe nie saę niczym nowym w historii wojskowoósci. Od czasoów starożzytnych (armia Aleksandra Macedonóskiego) ażz do X X wieku, kiedy nastaępiło p o w o ł a n i e do zżycia U k ł a d u Warszawskiego oraz N A T O , mamy do czynienia z praktykaę wielokulturowych sił koalicyjnych lub sojuszniczych. O ile jednak ten pierwszy sojusz, jak wskazuje Bolesław Balcerowicz, był wielonarodowy raczej w teorii nizż w prak¬ tyce podejmowanych przez niego działaó (zasadnicza i n i e p o d w a ż a l n a przewagę miał komponent radziecki), to juzż w strukturęe i praktykeę działania N A T O wielonarodowoósóc została wpisana jako jedna z głóownych zasad: mieszane dowoództwa, wspóolne procesy wypracowywania decyzji, wielonarodowe siły, np.: korpusy . 9 Idea wielonarodowych wojsk towarzyszyła takzżetwoórcom Organizacji Narodoów Zjednoczonych: w pierwotnych załozżeniach wielonarodowe jednostki wojskowe O N Z miały byóc instrumentem słuzżaęcym realizacji decyzji O N Z . Choóc idea ta nie została urzeczywistniona w sensie p o w o ł a n i a stałych wielonarodo¬ wych sił O N Z (oprócz jednej próby, stworzenia - Multinational Standby High Readiness Brigade for UN Operations - SHIRBRIG w latach 2000-2009), to w praktyce operacje wojskowe, prowadzone pod jej auspicjami od czasóow powstania tej organizacji, zawsze realizujaę jednostki złozżone z zżołnierzy wielu panóstw . Idea ta znalazła roówniezż swoje odzwierciedlenie w Karcie Narodoów Zjednoczonych: art. 4 2 - 4 7 z rozdz. V I I - Akcja w razie zagrozżenia pokoju, naruszenia pokoju i aktóow agresji, w ktoórym powołuje sięe takzże Wojskowy Komitet Sztabowy złożzony z szefoów sztaboów sił zbrojnych stałych członkoów Rady Bezpieczenóstwa. 10 8 w Z o b . M . Cieslarczyk, M . C h o j n a c k i , A . R a d o m y s k i , Wspołpraca Siłach Zbrojnych (SZ) RP, wspóołpracy c y w i l n o - w o j s k o w e j wielonarodowych połaczonych Akademia Obrony Narodowej, cywilno-wojskowa (CIMIC) Warszawa 2003. Definicja p o raz p i e r w s z y z o s t a ł a s f o r m u ł o w a n a w Doktrynie operacyjnej sił sojuszu - N A T O AJP-1: „ z a s a d y i p r z e d s i e w z i ę c i a , k t o r e wspieraja zwiaęzki pomieędzy dowóodcami N A T O i w ł a d z a m i n a r o d o w y m i ( c y w i l n y m i i w o j s k o w y m i ) na obszarze, gdzie użzyte saę, l u b planuje sieęuzżyóc, siły m i l i t a r n e N A T O " . Za: B. Balcerowicz (red.), Słownik terminoów z zakresu bezpieczenóstwa narodowego, A k a d e m i a O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2 0 0 2 , s. 159. Obecnie obowiaęzujaęca Doktryna wspoółpracy cywilno-wojskowej NATO AJP-09 (Bruksela 2003) okreósla C I M I C j a k o „koordynacjęe i wspóołpraceę o charakterze wspierajaęcym misje, p r o w a d z o n a ę mięedzy dowoódcaę N A T O a ludnoósciaęłaęcznie z w ł a d z a m i k r a j o w y m i i lo¬ k a l n y m i , jak roównieżz organizacjami i oósrodkami m i ę e d z y n a r o d o w y m i , k r a j o w y m i i pozarzaędowymi". 9 Ibidem,s.3. B. Balcerowicz, Siły zbrojne w stanie pokoju, Scholar, W a r s z a w a 2010, s. 1 2 4 - 1 2 5 . 1 0 Ibidem, s. 123. kryzysu, wojny, Wydawnictwo Naukowe �146 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw swiadomosci miedzykulturowej... Wielonarodowe operacje wojskowe zaczynajaę byóc w dzisiejszych realiach coraz czeęósciej normaę, zasadaę rozwiaęzywania róozżnego rodzaju konfliktóow. Siły zbrojne we wspoółczesnym óswiecie funkcjonujaę coraz czeęósciej na podstawie zasady wielonarodowoósci, ktoóra sprzyja ekonomizacji wysiłku ponoszonego przez poszczegoólne panóstwa, zwieększonej legitymizacji takich działanó, rozłożzeniu odpowiedzialnoósci na więekszaę liczbeę partneroów i budowaniu zaufania mieędzy członkami sojuszu czy tezż koalicji. Szczegoólnym p r z y k ł a d e m saę tutaj mieędzynarodowe operacje pokojowe, ktoóre przez blisko poółwiecze prowadzone były pod bezposrednim kierownictwem O N Z (Departament Operacji Utrzyma­ nia P o k o j u ) . Pierwsza wielonarodowa misja było wysłanie grupy obserwatoroów na Bliski Wschóod (UNTSO), a pierwsze wielonarodowe siły pokojowe w postaci wielonarodowego zgrupowania wojsk (szeósóc tysięecy zżołnierzy) po raz pierwszy utworzono w 1956 roku (UNEF - 1 ) . Dowodem na to, ze tego typu działania sa pożądane, moze byc liczba operacji pokojowych, ktorych w dekadzie 1948-1958 uruchomiono cztery , w latach 1959-1969: szesć, 1970-1980 tylko trzy, 1981-1991 j u ż dziesięc, 1992-2002 az trzydziesci j e d e n ( ! ) , a w latach 2003-2010 znowu dziesięeóc. Na ten ostatni okres nałozżyły sieę dodatkowo wielonarodowe operacje przeprowadzane z mandatu O N Z , ale nienazywane operacjami pokojowymi tylko operacjami reagowania kryzysowego pod auspi¬ cjami N A T O (ISAF w Afganistanie ), jak równiez fakt dalszego trwania tego typu działanó rozpoczeętych w poprzednich dekadach. Oznacza to, zże liczba aktualnie (grudzieó 2011) trwających misji pokojowych z ramienia O N Z wynosi piętnascie, z czego U N A M A (The United Nations Assistance Mission in Afghanistan) jest misja polityczna, zaliczana do operacji pokojowych, bez wykorzystania siły wojskowej . O N Z c h ę t n i e przekazuje uprawnienia w zakresie przygotowania i prowadzenia operacji pokojowych oraz tworzenia do tego właósciwych sił wielonarodowych i n n y m organizacjom, N A T O zaós jest tutaj, ze wzgleędu na zasoby, funkcjonowanie jednolitych i przejrzystych procedur, doktryn wspoólnych dla wielu p a ó s t w , szczególnie atrakcyjna opcja;, gwarantująca w założeniu (choc nie zawsze w praktyce) profesjonalne prowadzenie operacji . 11 1 2 13 14 15 16 17 1 1 Ibidem, s. 1 3 1 . 1 2 Ibidem. U N T S O - United Nations Trust Supervision Organization - Organizacja Narodow Zjednoczonych N a d z o r u j ą c a Rozejm w k o n f l i k c i e arabsko-izraelskim; U N E F - 1 - First United Nations Emergency Force - Pierwsze Dorazne Siły Pokojowe Organizacji N a r o d o w Zjednoczonych p o w o ł a n e w celu n a d z o r o w a n i a wycofania sieę w o j s k b r y t y j s k i c h , francuskich i izraelskich z E g i p t u po w o j n i e sueskiej 1956. 1 3 List of operations 1948-2010, 1 4 W a r t o tutaj dodaóc,żze właósnie w t y m okresie bardzo m o c n o http://www.un.org/en/peacekeeping/list.shtml (22.01.2011). umieędzynarodowiono s k ł a d y sił p o k o j o w y c h . B. Balcerowicz podaje, izż n p . w m i s j i obserwacyjnej U N I K O M Nations Iraq-Kuwait Observation Mission) (United w Kuwejcie w z i ę ł o u d z i a ł 300 osob z 30 p a ó s t w , a w operacji M O N U C (Mission de l'Organisation des Nations Unies en Republique Deemocratique du Congo) w K o n g u b r a ł y u d z i a ł j e d n o s t k i a ż z 54 p a ó s t w . B. Balcerowicz, op.cit., s. 1 3 1 - 1 3 2 . 1 5 I n t e r n a t i o n a l Security Assistance Force, w w w . i s a f . n a t o . i n t . 1 6 http://unama.unmissions.org/Default.aspx?tabid=1742 1 7 B. Balcerowicz, op.cit., s. 1 3 1 . (22.01.2011). �147 1. Wielokulturowośc w wielonarodowych śiłach wojśkowych Zasada wielonarodowoósci staje sieęwręecz „podreęcznikowa" i znajduje odbicie na wszystkich poziomach: strategicznym, operacyjnym i t a k t y c z n y m . W NATO-wskich handbookach jest uznawana za kwestięe kluczowaę dla solidarnoósci i spoójnoósci tej organizacji, dla operacji prowadzonych przez Sojusz, i traktowana jako wsparcie i u z u p e ł n i e n i e narodowych polityk o b r o n y . M i m o tego wieęc, zże wojskowa wielonarodowoósóc jest od zawsze obecna w historii wojska, dopiero formuła zaproponowana po I I wojnie óswiatowej wprowadziła do niej z u p e ł n i e nowaę jakoósóc przez integracjęe struktur wojskowych na terenie samej Europy, ale przede wszystkim - w ramach N A T O . 18 19 2 0 N A T O stanowi wielostronny sojusz polityczno-militarny i to właósnie w ramach tej organizacji zaczęeto prowadzióc badania nad zagadnieniem efektywnego funkcjonowania tego typu struktur w kontekóscie róozżnic kulturo¬ wych. Do pionieroów szeroko zakrojonych badanó w tej dziedzinie nalezży Joseph Soeters. O d strony teoretycznej zajeęli sięe t y m problemem roównieżz Efrat Elron, Boas Shamir i Eyal B e n - A r i , profesorowie Hebrew University of Jerusalem. To bowiem właósnie N A T O wyróozżnia sieę spoósróod innych organizacji rozbudowanym systemem wielonarodowych dowóodztw i sztabóow od samego poczaętku swojego funkcjonowania. Co więecej, z czasem obok mieszanych dowoództw i sztabóow zaczeęto tworzyóc wielonarodowe zwiaęzki operacyjne, wielonarodowe korpusy, wósroód nich szczegóolnie wyroóżznia sięe Korpus Szybkiego Reagowania (Allied Rapid Reaction Corps - A R R C ) , ktoóry stanowił podstawęe funkcjonowania dowóodztwa ISAF w 2011 r o k u . Z o ł n i e r z y do ISAF delegowało w pazdzierniku 2011 az 48 panóstw, przy czym kilka z nich wyłaęcznie w symbolicznym stopniu: Islandia - 4, Irlandia - 7, Austria - 3, w sumie jednak azż 130 638 żzołnierzy, z czego 90 tysieęcy tylko ze Stanóow Zjednoczonych . N A T O zasadeę umieędzynarodowienia struktur rozwineęło takżze dzieęki wprowadzeniu standaryzacji procedur, zasad postęepowania, jak róowniezż uzbrojenia i wyposażzenia. 21 2 2 23 24 Pytanie stojaęce za wszystkimi podejmowanymi analizami i badaniami mozżna sformułowaóc nastęepujaęco: w jaki sposoób mozżliwe jest koherentne działanie kontyngentoów wielonarodowych, w ktoórych móowi sieę wieloma jeęzykami, w ktoórych obecne saęroózżne tradycje wojskowe oraz sposoby postrzegania tego, w jaki sposóob należzy dobrze wykonywaóc swojaę„zżołnierskaę 1 8 Ibidem, s. 127. 1 9 N A T O H a n d b o o k 1998, s. 168, za: B. Balcerowicz, op.cit., s. 127. 2 0 A . K o ł o d z i e j c z y k , Wielonarodowoósóc jako wyzwanie dla wspoółczesnego wojska, [ w : ] J. Zajdzik, T. I w a n e k (red.), Socjologiczne aspekty wojska i obronnoósci, W y d . Polskie Przedsięebiorstwo Geodezyjno-Kartograficzne S.A., W a r s z a w a 2004, s. 36. 2 1 E. E l r o n , B. Shamir, E. B e n - A r i , Why Don't They Fight Each Other? Cultural Operational Unity in Multinational Diversity and Forces, „ A r m e d Forces & Society" 1999, t. 26, s. 76. 2 2 B. Balcerowicz, op.cit., s. 125. 2 3 Por. http://www.arrc.nato.int/alliedrapidreactioncorps/current_operations.aspx (25.02.2011). 2 4 Por. http://www.isaf.nato.int/images/media/PDFs/18%20october%202011%20i- saf%20placemat.pdf (27.10.2011). �148 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw swiadomosci miedzykulturowej... 25 roboteę" . Załozżenia kazżdego z etapóow analizy saę nasteępujaęce: w kwestii radzenia sobie z wewneętrznaęroóżznorodnoósciaę kulturowaę wojsko doóswiadcza tych samych problemoów co organizacje cywilne i mieędzynarodowe korporacje; specyfika wojska jednak powoduje, zże sposoby radzenia sobie z taę sytuacjaę odrożniaja organizację wojskowa, od wszelkich innych cywilnych (czy to ze sfery biznesu czy innych sfer); i wreszcie, te wykształcone wojskowe sposoby radze¬ nia sobie z roózżnorodnoósciaę kulturowaę umozżliwiajaę siłom zbrojnym, m i m o istnienia roózżnic kulturowych, wykonywanie swoich zadanó w ramach operacji wielonarodowych . 26 Wspoółczeósnie doszło do bezprecedensowego umieędzynarodowienia wojska. Odbywa sieę to dwukierunkowo: wojsko zaczyna byóc coraz mocniej angazżowane w działania odbywajaęce sieęwroóżznych regionach óswiata i róownoczeósnie siły narodowe nie saę w stanie prowadzióc operacji wyłaęcznie dzięeki w ł a s n y m zasob o m . Nawet najwięeksze i najbardziej zaawansowane pod wzglęedem wyposazenia Siły Zbrojne S t a n ó w Zjednoczonych nie moga (lub nie chca ze względu na kwestięe wieększej legitymizacji działaón dla operacji wielonarodowych) na własnaę reękęe przeprowadzaóc tak skomplikowanych operacji jak te w Iraku i Afganistanie. 2 7 Idea wielonarodowych sił w Europie zrealizowała sieę w p o w o ł a n i u Eurokorpusu w Strasburgu. Tworzony od 1992 roku jest dzisiaj uznany za najwięekszy sukces w roóznych, do dziós raczej nieudolnych, próobach utworzenia europejskich struktur wojskowych. Zdolnosc do działania osiagnał w 1995 r o k u . Słuzaę w n i m Niemcy (dywizja pancerna), Francuzi (dywizja pancerna i p u ł k ) , Belgowie (dywizja zmechanizowana), Hiszpanie (brygada) i Luksemburczycy (kompania) oraz brygada francusko-niemiecka. Poczaętkowo Eurokorpus stanowił struktureę U n i i Zachodnioeuropejskiej, obecnie zaós znajduje sieę w skła¬ dzie sił wojskowych N A T O , w ramach Sił Odpowiedzi N A T O (ang. NATO's Response Force), pozostajaęc zaróowno w dyspozycji UE, jak i N A T O . 2 8 2 9 Potrzeby ósróodziemnomorskich obszaroów UE miały zaspokoióc dwie, utwo¬ rzone w 1995 roku struktury wielonarodowe: EUROFOR (European Rapid Operational Force) i EUROMARFOR (European Maritime Force), składajaęce sieę z elitarnych, profesjonalnych jednostek francuskich, włoskich, hiszpanóskich i portugalskich. Nastepnie podjęto w 1999 roku w Helsinkach na szczycie UE decyzjęe o utworzeniu do 2003 roku „armii europejskiej" (Europejski Korpus Szybkiego Reagowania). M i m o ogłoszenia gotowosci do działania w przewidzia¬ nym terminie jej rzeczywiste istnienie dobrze oddaje, zdaniem Bolesława Bal¬ cerowicza, opinia Margaret Thatcher, ktoóra okreósliła jaę jako „papierowaę armieę 2 5 2 6 2 7 E. E l r o n , B. Shamir, E. B e n - A r i , op.cit., s. 74. Ibidem. J. Soeters, C.-R. Poponete, J.T. Page Jr., Culture's Consequences in the Military, B r i t t , A . B . A d l e r , C . A . Castro (red.), The Psychology of Serving in Peace and Combat,t.4: Culture, Praeger Security I n t e r n a t i o n a l , W e s t p o r t , Connecticut, L o n d o n 2006, s. 13. 2 8 B. Balcerowicz, op.cit., s. 134. 2 9 Ibidem, s. 124. [w:] T.W. Military �149 1. Wielokulturowośc w wielonarodowych śiłach wojśkowych 30 z papierowymi zasobami, któorej polem bitwy saę biurka w Brukseli" . Zmianaę tej sytuacji ma byóc p o w o ł a n i e niewielkich grup bojowych (European Union Battlegroup), z któorych pierwsze dwie: francuska i brytyjska, osiaęgnęeły gotowoósóc do działania w 2005 roku, a pozostałe takaę zdolnoósóc miały osiaęgnaęóc w latach 2007-2010 (w tworzeniu tych grup brały udział 24 panóstwa). Polska miała tworzyóc jednaę z takich grup bojowych, jako panóstwo wiodaęce, wspoólnie z Niemcami, Słowacja, Litwa i Łotwa. W k ł a d Polski stanowic miał 60% potencjału jednostki, a gotowoósóc operacyjnaę grupy z a k ł a d a n o na 2011 r o k . Ostatecznie w marcu 2013 podpisane zostało porozumienie o utworzeniu Wyszehradzkiej Grupy Bojowej pod przewodnictwem Polski, z u d z i a ł e m Węegier, Czech i Słowacji. Koncepcja grup bojowych jest obecnie krytycznie dyskutowana, zwłaszcza po braku reakcji wojskowej ze strony U n i i Europejskiej - m i m o mozżliwoósci politycznych i prawnych - na sytuacjeę w Mali (mozżliwoósóc reakcji miała oówczeósnie Weimarska Grupa Bojowa, składajaęca sięe z Polski, Niemiec i Francji) . 31 32 Wojsko Polskie od dawna bierze czynny udział w operacjach wielonarodo¬ wych formacji wojskowych, jego udział zwięekszył sieę w latach 90. X X wie¬ ku, w okresie ubiegania sięe o członkostwo w N A T O . Wojsko Polskie brało udział w operacjach prowadzonych na wielu kontynentach, przede wszystkim w Azji i Afryce. W Azji polscy zżołnierze, w roku 1953, weszli w skład zespołu obserwatoróow, któorzy nadzorowali zawieszenie broni mieędzy Koreaę Południowaę aKoreaęPoółnocnaę. Od roku 1952 w Azji w róozżnego rodzaju operacjach mili¬ tarnych - pokojowych, humanitarnych, rozjemczych oraz stabilizacyjnych udział wzieęło ponad 50 tysieęcy zżołnierzy p o l s k i c h . Najliczniej siły polskie zaangażzowane były na Bliskim Wschodzie. W misjach w Egipcie (UNEF II), Libanie (UNIFIL), Syrii i Izraelu (UNDOF) uczestniczyło ponad 30 tysięecy żzołnierzy . 33 34 W „operacjach innych nizż wojna" na Dalekim Wschodzie (Wietnam, Kambodzża, Korea i Laos) brało udział ponad 4200 zżołnierzy polskich, a w Azji r o d k o w e j (Afganistan, Pakistan i Kaukaz) do roku 2006 - 15 001. W Afryce po raz pierwszy polscy zżołnierze uczestniczyli w operacji w 1968 roku. Od tego czasu w dziewieęciu operacjach wojskowych innych niżz wojna (Military Operations Other Than War - M O O T W ) było tam zaangażzowanych prawie tysiaęc zżołnierzy, głóownie w Namibii ( U N T A G ) , Demokratycznej Republice Konga ó 35 ( M O N U C ) i obecnie w Czadzie ( M I N U R C A T ) . 3 0 Ibidem, s. 136. 3 1 Ibidem, s. 137. 3 2 A . S ł o j e w s k a , Wojsko Unii niezdatne do u zycia, „ R z e c z p o s p o l i t a " , 22 k w i e t n i a 3 3 ż ż M . K l o c z k o w s k i , J. Dziedzic, Z ołnierze polscy w misjach poza granicami kraju, 2013. „Kwartalnik Bellona" 2 0 0 9 , n r 4, s. 1 0 1 . 3 4 Ibidem. UNEF-II - Second United Nations Emergency Force, UNDOF Disengagement Observer Forces, U N I F I L - United Nations Interim Force in 3 5 UNTAG - Organization Mission in the Central African United Nations Transition Assistance Group, - United Nations United Nations Lebanon. MONUC - in the Democratic Republic ofthe Congo, M I N U R C A T - United Nations Republic and Chad. Mission �150 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw swiadomosci miedzykulturowej... 36 Nalezy poza t y m wskazac na udział w misji UNPROFOR (B. J u g o s ł a w i a ) . Na terenie Byłej Jugosławii Wojsko Polskie uczestniczyło w wielonarodowych siłach pokojowych utworzonych pod auspicjami N A T O - IFOR, SFOR, K F O R . W wypadku SFOR, m i m o ich małej liczebnoósci - około 7 tysieęcy zołnierzy, kontyngenty wojskowe pochodziły az z 26 panóstw (20 panóstw N A T O i 6 spoza Sojuszu) . Niezaleznie od wysyłania misji pod auspicjami O N Z i N A T O czy tworzenia zwiaęzkoów w ramach UE europejskie armie narodowe zaczynajaętakzewspoółpracowaóc z i n n y m i armiami na mocy dwu- lub wielostronnych porozumienó, w w y n i k u ktoórych powstajaę formacje dwu- i wielonarodowe, jak np. Korpus Niemiecko-Holenderski, Brygada Niemiecko-Francuska czy Polsko-Niemiecko-Dunóski Wielonarodowy Korpus Poółnoc-Wschóod w Szczecinie (Multinational Corps Northeast - M C N ) , utworzony w ramach struktur N A T O 18 wrzesnia 1999 r o k u . Wszystkie te formacje pozostajaę pod wspoólnym dowoództwem. Przeprowadzone na nich badania prowadzaę do wnioskoów, zże obok wielu łaęczaęcych zżołnierzy wspoólnych spraw w formacjach tych zauwazżalne saę zasad¬ nicze roózżnice, wynikajaęce właósnie z odmiennych kultur organizacyjnych, kon¬ cepcji dotyczaęcych spraw taktycznych, planowania misji, a nawet rozbieżznoósci w rozumieniu kluczowych terminoów wojskowych . Jeósli doda sięe do tego fakt rotacji składu osobowego tych jednostek (np. w wypadku Korpusu Póołnoc- W s c h ó d co trzy lata), trudno t u mowic o możliwosciach u k s z t a ł t o w a n i a się wspóolnej kultury organizacji pracy czy integracji kulturowej. W n i o s k i takie pojawiajaę sieęroówniezż w odniesieniu do rozformowanych LITPOLBAT (Batalio¬ nu Litewsko-Polskiego) i POLUKRBAT (Batalionu Polsko-Ukrainóskiego), ktoórych specyfika polegała na tym, zże komponenty narodowe stacjonowały na co dzienó w swoich krajach, łaęczaęc sieę dopiero w ramach ócwiczenó czy realizacji zadanó służzbowych . Zasady funkcjonowania takich jednostek mozżna nazwaóc „horyzontalnaę wielonarodowoósciaę", gdyżz kontakty mieędzy zżołnierzami z roóżznych krajoów zachodzaę t u tylko na poziomie dowóodztw zespołóowłaęcznikowych lub saę mozżliwe w logistyce (jeósli istnieje wspoólny system logistycznego 37 38 3 9 40 41 3 6 3 7 U N P R O F O R - United Nations Protection Force. B. Balcerowicz, op.cit., s. 135. 3 8 Ibidem, s. 130. 3 9 IbidemorazA. 4 0 A . K o ł o d z i e j c z y k , op.cit., Multinationality. Kołodziejczyk, op.cit.,s.42.ObecnieKorpustworzaęoficerowiejużz The Multinational z13paónstw. s. 43. Z o b . takżze: S.B. Gareis et al., Conditions Corps Northeast in Szczecin, Strausberg 2003; J. Keller, Multinationale Streikrafte. M . Bodziany, Relatywizm kulturowy i tolerancja jako społeczny w grupach [ w : ] J. dyspozycyjnych, Sicht, 301f. i kulturowy w wielonarodowych jednostkach wojskowych w perspektywie integracji kulturowej, A . K r a s o w s k a - M a r u t , A . Rusak (red.), Szeregowcy Military Eine Untersuchung aus organizatorischen F u h r u n g s a k a d e m i e der B u n d e s w e h r 1999, Fachbereich Sozialwissenschaften, 4 1 of S O W I , F o r u m I n t e r n a t i o n a l , t. 24, dylemat Maciejewski, Wydawnictwo U n i w e r s y t e t u W r o c ł a w s k i e g o , W r o c ł a w 2 0 0 9 , s. 208. Badania k u l t u r y organizacyjnej w tych dwóoch j e d n o s t k a c h z o s t a ł y p r z e p r o w a d z o n e w latach 2 0 0 4 - 2 0 0 5 (łaęcznie 70 a n k i e t ) . Ich wyniki prezentuje socjologicznych, Włodzimierz Chojnacki, Profesjonalizacja wojska w A k a d e m i a O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2 0 0 8 , s. 189 i n . teorii i badaniach �151 1. Wielokulturowośc w wielonarodowych śiłach wojśkowych 42 zaopatrywania i zabezpieczania ). „Wertykalna wielonarodowoósóc" - zdecydo¬ wanie bardziej pozżaędana ze wzglęedu na mozżliwoósóc rozwijania bezpoósrednich k o n t a k t ó o w m i ę e d z y żzołnierzami oraz rzeczywistej integracji - implikuje ustanawianie mieszanych: dwu- i więecej, narodowych kontyngentoówroównieżz na nizższych szczeblach dowodzenia - batalionu, a nawet k o m p a n i i . Osiaęgnieęcie zaroówno horyzontalnej, jak i wertykalnej wielonarodowoósci od strony organizacyjnej nie nastręecza juzż dziós trudnoósci. Pojawiajaęsieę one jednak zawsze, gdy w greę wchodzi efektywnoósóc działania wielonarodowych sił wojskowych i umiejeętnoósóc zarzaędzania grupami o odmiennych kulturach narodowych i orga¬ nizacyjnych. 43 M i m o róozżnorodnych trudnoósci wiaęzżaęcych sięe z funkcjonowaniem kazżdej wielonarodowej, a co za t y m idzie wielokulturowej organizacji, proces zwięekszania znaczenia zasady wielonarodowoósci we wspoółczesnych operacjach wojskowych beędzie postęepował. Najwieększa armia - Siły Zbrojne Stanoów Zjed¬ noczonych - traktuje umiejeętnoósóc zarzaędzania i dowodzenia wielonarodowymi kontyngentami za wymoóg kształcenia przyszłych dowóodcóow wojskowych. W kontekóscie ekonomizacji wojny oraz zwięekszania sieę wpływu opinii społecznoósci mieędzynarodowej w kwestii legitymizacji działanó zbrojnych - działania wielonarodowe saę w pełni racjonalnym rozwiaęzaniem . 44 Wielonarodowoósóc sił zbrojnych przestała byóc w X X wieku doraózna, okazjo¬ nalna czy sytuacyjna - z o s t a ł a zinstytucjonalizowana . Za S t a n i s ł a w e m Jarmoszko możzna wskazaóc,iżzwspóołczesne działania wielonarodowych sił zbrojnych charakteryzuje: 1) wielopodmiotowoósóc strony interweniujaęcej (poje¬ dyncze panóstwo coraz częeósciej przestaje byóc samodzielnym podmiotem wojny); 2) transnarodowoósóc celoów - powstrzymanie konfliktu poza w ł a s n y m teryto¬ rium; 3) silne sprzeęzżenie bezpoósrednich działanó zbrojnych z politykaę(inspiracja i kontrola - wyraózne ograniczenie celoów i swobody działanó sił zbrojnych); 4) minimalizacja strat i zniszczeón ubocznych (zaroówno własnych, jak i pozo¬ stałych aktoroów konfliktu); 5) mozżliwoósóc osiaęgnieęcia celóow przy selektywnym działaniu sił zbrojnych; 6) wzrastajaęca rola pozamilitarnych ósrodkoów i sposoboów realizacji zadanó operacyjnych i taktycznych, koniecznoósóc wspóołdziałania wojska z organizacjami niemilitarnymi (mięedzynarodowymi, pozarzaędowymi) i t p . . Wieększoósóc wspomnianych cech powinna byóc rozpatrywana na szerszym tle kulturowym: wielopodmiotowoósóc rodzi koniecznoósóc poznania zasad i wartoósci, ktoórymi kierujaę sieę partnerzy działanó, transnarodowoósóc - kulturowego kon45 4 6 4 2 A . K o ł o d z i e j c z y k , op.cit., s. 39. 4 3 Ibidem, s. 40. 4 4 Por. ibidem, s. 4 7 - 4 8 . 4 5 S. Jarmoszko, Tendencje rozwoju wspóołczesnych sił zbrojnych, [ w : ] J. Zajdzik, T. I w a n e k (red.), op.cit., s. 10. 4 6 Ibidem. S. Jarmoszko dodaje t u takzże j a k o e l e m e n t charakterystyczny „bezstronnoósóc działanó z b r o j n y c h " , co jednak z powodu braku dokładnego wyjaósnienia r o z u m i e n i a tego okreóslenia mozże budzióc uzasadnione waętpliwoósci. Z w z m i a n k a ta z o s t a ł a pominieęta w tekóscie głoównym. przez autora tego teżz wzgleędu �152 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw swiadomosci miedzykulturowej... tekstu operacji, koniecznoósóc wspoółdziałania wojska z organizacjami cywilnymi óswiadomoósci odmiennoósci sposobóow i m e t o d d z i a ł a n i a , wynikajaęcych z odmiennych kultur organizacyjnych. 2. Kultura wojska jako kultura organizacji Badania nad wojskiem, jego profesjonalizacjaę, relacjami ze społeczenóstwem i w ł a d z a m i cywilnymi nabrały ogromnego znaczenia w połowie X X wieku. I I wojna óswiatowa i niespotykane dotychczas na takaę skaleę zaangazżowanie sił zbrojnych na frontach praktycznie wszystkich k o n t y n e n t ó o w u r u c h o m i ł y poważznaę refleksjęe i dyskusjęe badaczy z obszaru nauk społecznych. Do „klasykoów" literatury anglojeęzycznej poóswieęconej wojsku w drugiej p o ł o w i e X X wieku nalezży zaliczyóc Samuela Stouffera (redaktor i wspoółautor The American Soldier, Princeton University Press, Princeton 1949), Samuela P. Huntingtona (The Soldier and the State: the Theory and Politics of Civil-Military Relations, Harvard University Press, Cambridge 1957), Morrisa Janovitza (Professional Soldier: a Social and Political Portrait, Free Press, Glencoe 1964), Charlesa Moskosa (The American Enlisted Man: the Rank and File in Today s Military, Russell Sage Foundation, New York 1970), Davida Segala (The postmodern military: armed forces after the Cold War, Oxford University Press, Oxford 2000) czy Giuseppe Caforio (Handbook of the sociology of the military, Springer, New York 2006). Pierwsza ksiaęzżka - podreęcznik ze zbiorem kluczowych tekstoów definiujaęcych te dyscypline - Military Sociology: A Study of American Military Institutions and Military Life (pod redakcja; Charlesa H . Coatesa i Rolanda J. Pellegrina, Social Science Press, College Park 1965) juz w tytule kładła nacisk na wojsko jako in­ stytucje. Po niej zostały opublikowane Handbook of Military Institutions (R.W. Little, Sage Publications, Beverly Hills 1971) oraz Military Institutions and the Sociology ofWar (K. Lang, Sage Publications, Beverly Hills 1972). Te trzy książki pierwsze ukazujaę wojsko przede wszystkim jako instytucjeę społecznaę, podobnie jak wy¬ specjalizowane periodyki w zakresie socjologii wojska tzn. „Journal o f Political and Military Sociology" wydawany od 1973 roku czy „ A r m e d Forces and Society" powstały w 1974 roku. Takie podejóscie cechowało róowniezż zespoół aka¬ demicki Center for Research on Military Organization, założony w 1995 roku na Uniwersytecie Maryland pod przewodnictwem Davida Segala . Problematyka kultury organizacyjnej, ktoóra pojawia sięe uózróodeł badanó nad narodowymi, organizacyjnymi kulturami wojskowymi czy wreszcie kulturaę wojska per se, weszła szerzej i głebiej do sfery z a i n t e r e s o w a ó socjologii wojska za sprawaę badanó podjeętych nad korporacjami i przedsieębiorstwami mięedzynarod o w y m i . Badaczem, któory r o z p r o p a g o w a ł tęe problematykęe, był profesor uniwersytetu w Amsterdamie, Geert Hofstede. W 1980 roku opublikował 47 4 7 Por. G. Siebold, Core issues and theoryin militarysociology, Sociology" lato 2 0 0 1 . „ J o u r n a l o f P o l i t i c a l and M i l i t a r y �153 2. Kultura wojśka jako kultura organizacji 48 pracę Konsekwencje kultury . Od tego czasu - lat 80. X X wieku - obserwuje się olbrzymi wzrost zainteresowania taę kwestiaę . Praca ta przyniosła autorowi mieędzynarodowaę sławeę ze wzgleędu na opisanie w niej wynikóow szeroko zakro¬ jonych b a d a ó (ponad 100 tysiecy rozesłanych ankiet, każda liczaca ponad 100 pytanó), wykazujaęcych róozżnice w wydajnoósci pracy pracownikóow I B M w ponad 50 krajach, w ktoórych firma ta miała swoje zakłady. Róozżnice w wydajnoósci Geert Hofstede wyjaósniał wartoósciami odmiennymi w zalezżnoósci od kultury kraju pochodzenia pracownikoów, ktoóre nazwał „roózżnicami w zbiorowym zaprogra¬ mowaniu k u l t u r o w y m " , a samaękultureę organizacji okreóslił „psychologicznym majaętkiem organizacji, dzięeki ktoóremu mozżna przewidzieóc zasoby tej organizacji za pięeóc l a t " . Badacz pod pojeęciem „zbiorowego zaprogramowania kulturowe¬ go" rozumiał grupowaę socjalizacjeę, majaęcaę charakter narodowej indoktrynacji, gdyzż to właósnie panóstwo narodowe nadzoruje (na róozżne sposoby, m.in. przez system szkolnictwa) proces socjalizacji. W y n i k i badanó p o s t a n o w i ł nanieósóc na mapęe roóżznic k u l t u r o w y c h , posługujaęc sięe nasteępujaęcymi wymiarami w odniesieniu do kultury narodowej: dystans władzy, indywidualizm-kolektywizm, meęskoósóc-kobiecoósóc oraz unikanie niepewnoósci. Z czasem dołaęczył do tych wymiaroów piaęty: perspektyweę kroótko- lub długoterminowaę . 49 50 51 52 W y n i k i badanó i metodologia zastosowana przez Geerta Hofstede zostały przejeęte do badanó nad organizacjami spoza sfery ekonomii i gospodarki, w t y m do badanó nad kulturaę wojska. Badaczem, któory zajaęł sieętaę problematykaę i p r z e t r a n s p o n o w a ł jaę na warunki wojskowe, był profesor Joseph Soeters. W 1997 roku opublikował wyniki badanó przeprowadzonych w akademiach wojskowych na korpusach kadetoów w 13 krajach, zaroówno członkowskich N A T O (poza Grecjaę i Turcjaę), jak i k i l k u spoza Sojuszu: Białorusi, Brazylii i A r g e n t y n i e . W roku 2004 badania o t y m samym charakterze zostały zre53 4 8 G. Hofstede, Culture's Consequences: International Differences in Work-Related Values,CA Sage, T h o u s a n d Oaks 1980. 4 9 Z o b . W . C h o j n a c k i , Kultura organizacyjna wojska w wymiarze narodowym i wielonarodowym, [ w : ] M . Cieóslarczyk, A . Deębska (red.), Wojsko wobec wyzwanó wspoółczesnego óswiata, A k a d e m i a O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2005, s. 182. 5 0 S. Magala, Nie dziel, ale rzafióó, [ w : ] G. Hofstede, Kultury umysłu, i organizacje. Zaprogramowanie Polskie W y d a w n i c t w o E k o n o m i c z n e , W a r s z a w a 2 0 0 0 , s. 1 1 . 5 1 G. Hofstede, Kultury 5 2 N a l e ż y w t y m miejscu z a u w a ż y c , i z - m i m o w i e l k i e j p o p u l a r n o s c i - m e t o d o l o g i a i w y n i k i i organizacje... , op.cit., s. 55. badanó Hofstede saę m o c n o k r y t y k o w a n e w ósrodowisku n a u k o w y m , przede w s z y s t k i m ze w z g l e d u na stronniczosc p r z y o m a w i a n i u k a ż d e g o z w y m i a r ó w k u l t u r y (np. w y s o k i dystans w ł a d z y gorszy o d niskiego, k o l e k t y w i z m Kulturowe ramy zachowanó społecznych, gorszy o d i n d y w i d u a l i z m u etc. - por. P. Boski, W y d a w n i c t w o N a u k o w e P W N i W y d a w n i c t w o SWPS Academica, W a r s z a w a 2009, s. 126), j a k i ze w z g l e d u na ograniczenia dotyczace ich stosowania w w y p a d k u analiz p r o w a d z o n y c h na p o t r z e b y w o j s k o w e . Por. M . Pawlak, Ograniczone mozżliwoósci aplikacji modelu kulturowego Hofstede w osiaganiu A . C z u p r y n s k i , L . Elak, H . Schreiber (red.), op.cit, 5 3 J. Soeters, Values in Military Society" 1997, n r 24, s. 2 4 - 3 7 . Academies. A celow operacji reagowania kryzysowego, [w:] s. 1 3 0 - 1 3 4 . Thirteen Country Study, „ A r m e d Forces & �154 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw swiadomosci miedzykulturowej... 54 alizowane w Rumunii przez Cristineę Poponete . U podstaw badaón kultury organizacyjnej wojska leżzy załozżenie, izż jako organizacja doóswiadcza tych samych lub podobnych problemóow co przedsieębiorstwa mięedzynarodowe. Jednoczeósnie jednak zwraca sieę uwageę na fakt, zże podobienóstwo problemóow wcale nie oznacza podobnych metod ich rozwiaęzywania w organizacjach cywil¬ nych i wojskowych: wojsko, bęedaęc organizacjaę specyficznaę, nie jest organizacjaę takaę samaę jak przedsięebiorstwo mieędzynarodowe. Doósóc powszechnie przyjmuje sieę, zże kultura organizacji to zbioór wartoósci, norm i postaw jej członkoów, ktoóre okreóslajaę to, co wazżne dla organizacji i na czym polega istota jej działalnoósci. Kulturaę organizacji mozżna takzże okreóslióc spóojne dla instytucji wzory postęepowania wynikajaęce z celu funkcjonowania oraz z podzielanych przez jej członkóow wartoósci . Do jednej z najbardziej popularnych i wielokrotnie wznawianych prac, wytyczajaęcych kierunek myóslenia o kulturze organizacyjnej, nalezży Organizational Culture and Leadership Edgara Scheina . W e d ł u g jego koncepcji kulturęe organizacji tworzaę trzy zasadnicze poziomy, wydzielone ze względu na „stopieó ich widocznosci" dla zewneętrznego obserwatora: od niewidocznego i czeęsto nieuóswiadamianego azż po najłatwiejszy do zaobserwowania . Pierwszy poziom, najmniej widoczny, uwzgleędnia p o d s t a w o w e założzenia k u l t u r o w e , stosunek do otoczenia i rzeczywistoósci, naturęe ludzkaę i stosunki mieędzyludzkie. Drugi poziom uwzglęednia podstawowe normy i wartoósci, a więec przekazy na temat tego, jak sięe zachowywaóc w organizacji, duzżaę rolęe odgrywajaę na t y m poziomie liderzy. Dotyczy to róowniezż wytycznych, regulaminoów, a takżze ideologii i celoów. Trzeci poziom, najłatwiejszy do obserwacji, to „artefakty kulturowe": widoczne wzory zachowania, stosowany jęezyk i terminologia, architektura otoczenia, technolo¬ gia, produkty, sposóob ubierania sięe, symbole, ceremonie, r y t u a ł y . 55 56 57 58 Z socjologicznego p u n k t u widzenia, piszaę z kolei A d a m Kołodziejczyk i Waldemar Nowosielski, wszelkie organizacje saę nakierowanym na cel systemem kulturowym. Celem istnienia organizacji wojskowej jest stosowanie zbiorowej przemocy. Stosowanie jej wymaga od wojska wysokiego stopnia koordynacji, a koniecznoósóc odpowiedzi na zorganizowanaę przemoc - gotowoósci na ryzyko utraty zdrowia lub żzycia. Organizacyjna kultura wojska jest oparta na hierarchicznym dowodzeniu, od goóry do dołu, z zamknieętym łanócuchem dowodzenia, zorganizowanym zgodnie z zasadami centralizacji. Informacje istotne dla działania przekazywane s a ę z goóry na doół, a kompetencje do przejawiania inicjatywy w działaniu saęósciósle limitowane na dole tej hierar¬ chicznej struktury. Poniewazż organizacja ta musi byóc gotowa na ryzyko 5 4 C.-R. Poponete, Culture in the Romanian armed forces, n i e p u b l i k o w a n a praca d o k t o r s k a o b r o n i o n a na H e n r i Coanda R o m a n i a n A i r Force Academy, Brasov, R u m u n i a 2 0 0 7 . 5 5 Por. A . O r z y ł o w s k a , A . Deębska, M . W a c h o w i c z , Kultura organizacyjna sił zbrojnych, W B B S , W a r s z a w a 2010. 5 6 E . H . Schein, Organizational 5 7 E . H . Schein, Three Levels ofCulture, 5 8 E . H . Schein, op.cit., s. 25. Culture and Leadership, Jossey-Bass, San Francisco 2010. [ w : ] Idem, Organizational Culture... , op.cit., s. 23. �155 3. Kultura organizacyjna NATO częeósciowej choócby destrukcji, wazżna jest identyfikacja wszystkich mozżliwych czynnikoów sprzyjajaęcych takiej sytuacji oraz zmierzanie do jej wyeliminowania. Sformalizowane zasady działania oraz standaryzacja procedur majaę eliminowaóc nieprzewidywalnoósóc zachowanó członkoów organizacji w warunkach ekstremal¬ nego stresu towarzyszaęcego stosowaniu i doóswiadczaniu przemocy . Wtedy na pierwszym planie jest wpojona dyscyplina, któora oznacza, zże członkowie organizacji mogaę byóc zmuszeni do rezygnacji ze swoich indywidualnych interesoów i potrzeb na rzecz wspóolnego celu. Jest ona zarazem instrumentem kontroli w sytuacji narazżenia na maksymalne ryzyko i ósrodkiem słuzżaęcym zminimalizowaniu zamęetu i dezintegracyjnych skutkoów walki przez narzucenie porzadku zaczerpnietego z repertuaru wzorcowych działaó, podkreslaja autorzy. Dbałoósóc o dyscyplinęe, morale i jednoósóc, jako zżywotnych, motywujaęcych do walki i regulujaęcych jej nieprzewidywalnoósóc składnikoów, jest czeęósciaęzżołnierskiej edukacji i wyszkolenia. Autorzy podsumowujaę: „tradycyjne organizacje wojsko¬ we - zgodne ze swoimi wewneętrznymi racjami i k u l t u r a ę - saę organizacjami hierarchicznymi. Aby były zdolne do zastosowania wspóolnych sił, saę ustrukturyzowane w e d ł u g zasady centralizmu i formalizmu; tradycyjnie funkcjonuje, wykorzystujaęc procedury socjalizacji, dla ktoórych podstawaę jest presja moralna i represyjne ósrodki kontroli zachowanó. W konsekwencji tradycyjna kultura wojska z natury rzeczy jest oparta na antyindywidualistycznej i antyrynkowej ideologii, co róozżni jaę w sposóob zasadniczy od cywilnej kultury demokratycznej oraz organizacji funkcjonujaęcych w ramach wspoółczesnych społeczenóstw" . Mozżna to uznaóc za cechy wspóolne wszelkim organizacjom wojskowym. 59 60 3. Kultura organizacyjna NATO Joseph Soeters zastosował w badaniach wymiary zaproponowane przez Geerta Hofstede i połaęczył je ze znanym modelem instytucjonalno-zawodowym (Institutional-Occupational Model), rozpropagowanym w odniesieniu do wojska przez Charlesa Moskosa i Franka R. Wooda za sprawa publikacji z 1988 r o k u . Jeósli chodzi o metodologieę badaón i jej projektowanie to podstawowym narzeędziem był stworzony przez Hofstede M o d u ł Badania Wartoósci (Values Survey Module ), zawierajaęcy blisko 30 elementóow, w t y m zmienne dotyczaęce kwestii demograficznych. Kwestionariusz p o w s t a ł w jęezykach angielskim i holenderskim, a nasteępnie został p r z e t ł u m a c z o n y na jęezyki francuski, niemiecki, włoski i hiszpanóski. Zaproszenia zostały skierowane do szesnastu 61 62 5 9 Por. A. Kołodziejczyk, W. Nowosielski, Teoretyczno-metodologiczne tło badanó, [w:] M . B a r a n - W o j t a c h n i o , J. Ł a t a c z , A . K o ł o d z i e j c z y k , W . N o w o s i e l s k i , M . W a c h o w i c z , Cywile a wojskowi. Adam Bezpieczenóstwo i promocja wojska w wymiarze społecznym, Wydawnictwo M a r s z a ł e k , Torunó 2006, s. 1 7 - 1 9 . 6 0 Ibidem, s. 2 1 . 6 1 C h . M o s k o s , F.R. W o o d (red.), The military: More than just ajob?, Washington 6 2 1988. J. Soeters, Values... , op.cit., s. 12. Pergamon-Brassey's, �156 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw swiadomosci miedzykulturowej... panóstw, z czego w badaniu wzięeło udział trzynaóscie, przy odmowie partycypacji ze strony A u s t r i i oraz braku odpowiedzi ze strony Portugalii i Grecji. W poniżzszej tabeli przedstawione saęoósrodki i liczba respondentóow bioraęcych udział w t y m mieędzynarodowym badaniu: T a b e l a 6. Panstwa, instytucje w o j s k o w e oraz liczba r e s p o n d e n t ó w b i o r ą c y c h u d z i a ł w badaniu Josepha Soetersa Liczba Kraj/instytucja Liczba respon­ Kraj/instytucja respon¬ dentów Belgia, Kroólewska Akademia Wojskowa w Brukseli 70 (35 z Flandrii dentów Hiszpania, Głoówna A k a d e m i a 56 W o j s k o w a w Saragossie i35 z Walonii) N i e m c y , U n i w e r s y t e t Bundes¬ 42 wehry w Monachium Dania, Króolewska Stany Zjednoczone, A k a d e m i a 52 Wojskowa West Point Akademia 55 Sił Z b r o j n y c h w Kopenhadze N o r w e g i a , N o r w e s k a Akade¬ 41 Kanada, Krolewska Wyższa Szkoła Wojskowa w Kingston Węegry, Króolewska A k a d e m i a Obrony m i a W o j s k o w a w Oslo Ludovica w 40 49 Buda¬ peszcie Francja, Francuska A k a d e m i a 44 W o j s k o w a Saint-Cyr Białorus, Akademia Wojsko¬ 47 Kroólewska 60 w a w Minósku Włochy, Akademia Wojskowa 50 Wielka Brytania, A k a d e m i a W o j s k o w a w Sand- w Turynie hurst H o l a n d i a , Kroólewska Akade¬ 58 m i a W o j s k o w a w Bredzie 664 Ogólem: W z i ę t y c h pod uwagę 6 3 : 560 Zrodło: J. Soeters, Values..., op.cit., s. 12 i 13. Ze wzgleędu na znaczenie klarownego przedstawienia konkretnych aspektóow kultury dla dalszego wywodu wymiary (jako pewne aspekty kultury, dajaęce sięe zmierzyóc i pozwalajaęce okreóslióc pozycjęe danej kultury wobec innych k u l t u r ) oraz model instytucjonalno-zawodowy saę wyjaósnione w ponizższej tabeli: 64 6 3 W celu w y e l i m i n o w a n i a danych zaburzajaęcych w y n i k i ze wzgleędu na roóżznice p ł c i o w e oraz w i e k o w e J. Soeters z d e c y d o w a ł sieę wykluczyóc k w e s t i o n a r i u s z e w y p e ł n i o n e przez kobiety, przez osoby powyzżej 30. r o k u żzycia i c u d z o z i e m c o ó w studiujaęcych w obcych sobie k u l t u r o w o akademiach w o j s k o w y c h . Ibidem, s. 13. 6 4 G. Hofstede, Kultury i organizacje..., op.cit., s. 5 1 . �157 3. Kultura organizacyjna NATO T a b e l a 7. W y m i a r y k u l t u r y i modele zastosowane w badaniach nad k u l t u r a organizacyjna w o j s k a przez Josepha Soetersa na p o d s t a w i e modelóow Hofstede i M o s k o s a Wymiary (cechy) kultury narodowej Wyjaśnienie Dystans w ł a d z y (od małe¬ Pojeęcie w p r o w a d z o n e przez psychologa s p o ł e c z n e g o go do duzżego) M u l d e r a , ktoóry okreóslał w ten sposoób e m o c j o n a l n a ę przestrzenó (Power Distance Index - o d d z i e l a j a c ą p o d w ł a d n y c h o d p r z e ł o ż o n y c h ; tutaj zwłaszcza jako PDI) s t o s u n e k do nieroównoósci Mauka rozumiane społecznych, do h i e r a r c h i i w organizacjach oraz relacji z władzaę. G. Hofstede, Kultury i organizacje... , op.cit.,s.63in. Kolektywizm Stosunek do relacji mięedzy j e d n o s t k a m i , gdzie i oznaczaóc bęedzie branie p o d indywidualizm (Indvidualism - IDV) indywidualizm uwageę przez jednostkeę przede w s z y s t k i m samego siebie i swojej najblizższej rodziny, podczas gdy k o l e k t y w i z m odznaczac s i ę b ę d z i e p o c z u c i e m o d p o w i e - dzialnoósci j e d n o s t k i w z g l ę e d e m wieększej grupy społecznej (przejawia sięe głoównie na p o z i o m i e panóstwa, nie zaós organiza¬ cji. G. Hofstede, Kultury Kobiecoósóc imęeskoósóc Wymiary (Masculinity wzgledem osiagania k o n k r e t n y c h r e z u l t a t ó w i orientacji na efekty - MAS) te i organizacje... , op.cit., s. 105 i n . ) . odnoszaęsieęgłóownie do nastawienia j e d n o s t k i (nastawienie meskie) b a d ó t e ż stawiania na p i e r w s z y m miejscu jakosci zycia i dobrych relacji z e ó s k i e ) . G. Hofstede, Kultury miedzyludzkich i organizacje..., Unikanie niepewnosci Termin (od s ł a b e g o do silnego) o p i s y w a n y m . i n . przez Jamesa G. Marcha; tutaj użzywany (Uncertainty okreslenie stopnia z a g r o ż e n i a odczuwanego przez Avoidance In¬ dex - U A I ) zapożzyczony z amerykanóskiej (nastawienie op.cit,s.135 i n. danej k u l t u r y w obliczu sytuacji socjologii nowych, 6 5 niepewnych .G.Hofstede,Kultury organizacji, nieznanych i organizacje... na członkow , lub op.cit., s. 1 8 0 - 1 8 1 . Patrzenie przez pryzmat instytucjonalny baędóz za¬ M o d e l ten o d n o s i sięe do p o s t a w zżołnierzy wobec swojej pracy. N a s t a w i e n i e i n s t y t u c j o n a l n e t o postrzeganie z a w o d u zżołnierza wodowy przez p r y z m a t służzby dla w ł a s n e g o kraju i oddania odczuwa¬ ( Institutional-Occupational nego dla Model) „ z a w o d o w e " wiaęzże sięe z postrzeganiem służzby zżołnierskiej j a k o organizacji wojskowej, podczas gdy nastawienie „ p r a c y j a k kazżda i n n a " . J. Soeters, C.-R. Poponete, T.J. Page, op.cit., s. 16. ó Z roódło: oprac. własne. 6 5 Jak zwraca uwageę Hofstede, nie nalezży mylióc u n i k a n i a niepewnoósci z awersjaędo p o d e j m o w a n i a ryzyka. Niepewnoósóc m a sięe tak do ryzyka, jak niepokóoj do strachu. Strach i ryzyko n a k i e r o w a n e saę na coós k o n k r e t n e g o : p r z e d m i o t , osobeę l u b wydarzenie. Ryzyko jest z k o l e i czeęsto przedstawiane j a k o stopienó p r a w d o p o d o b i e n ó s t w a , zże dana sytuacja bęedzie mieóc miejsce. Niepokoój i niepewnoósóc saęz k o l e i u c z u c i a m i m a ł o sprecyzowanymi: niepewnoósóc nie m a przypisanego p r a w d o p o d o b i e n ó s t w a , niepokóoj jest zaós b e z p r z e d m i o t o w y . U n i k a n i e niepewnoósci pozwala jednak unikaóc d w u z n a c z n o ó s c i . d w u z n a c z n y c h . Chcaę k l a r o w n y c h struktur Kultury o zaróowno w wysokim U A I nie organizacjach lubiaęsytuacji i instytucjach, jak i w relacjach m i e ę d z y l u d z k i c h . Pozwala t o w ich odczuciu p o p r a w n i e i n t e r p r e t o w a ó c i przewidywaóc w s z e l k i e wydarzenia. G. Hofstede, Kultury i organizacje... , op.cit., s. 1 8 4 - 1 8 5 . �158 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw swiadomosci miedzykulturowej... Zastosowanie wskazanych wyzżej czynnikóow do badanó nad narodowymi kulturami wojskowymi dało bardzo ciekawe rezultaty. Przede wszystkim okazało sieę, izż niektóore wymiary korelujaę ze sobaę, jak np. dystans władzy korelował z wynikami osiaęganymi w wymiarze unikania niepewnoósci. Oba te wskazniki staja; się wyznacznikami okreslonego charakteru organizacji: wysokie wskaózniki dystansu władzy i unikania niepewnoósci saę przejawami klasycznej machiny biurokratycznej w rozumieniu Webera, o strukturze piramidy, zorien¬ towanej na przestrzeganie zasad i procedur. Niski poziom obu tych wskaóznikóow charakteryzuje z kolei organizacje o charakterze nowoczesnym, zorientowane na rezultaty i duzżo bardziej elastyczne. Joseph Soeters zauwazżył roówniezż,zże wysoki wskaóznik indywidualizmu, móowiaęcy o poczuciu niezalezżnoósci jednostek od organizacji, jak róowniezż wysoki wskaóznik meęskoósci, odzwierciedlajaęcy daęzżenia do wysokich zarobkóow, stajaę sieę wskaóznikami modelu zawodowego (według Moskosa). W y n i k i badanó Soetersa pozwoliły pogrupowaóc pewne panóstwa w „klastery" wedle zbiezżnoósci uzyskanych w nich wynikóow . Co ważzne, poroównujaęc w y n i k i w tych wymiarach osiaęgnieęte przez Geerta Hofstede podczas badanó cywilnych pracownikoów firmy I B M , Joseph Soeters stwierdził, izż istnieje tozżsamoósóc wynikoów osiaęgana w tych samych krajach: znaczy to, żze w y n i k i „cywili" róożzniły sieę w marginalnym stopniu od wynikóow wojskowych, jeósli pochodzili z tego samego panóstwa. Kultura narodowa przesaędza więec w ogromnym stopniu o kul¬ turze w o j s k a . W zwiaęzku z t y m wyroózżnił tzw. klaster łacinóski, obejmujaęcy Francjeę, Włochy, Belgieę, Hiszpanieę i Brazylięe. Cechy charakterystyczne kultury wojskowej w tych krajach dotyczaę wysokiego poziomu dystansu w ł a d z y skorelowanego z wysokim poziomem unikania niepewnoósci. Takie zgrupowanie tych krajoów na bazie ich bezpoósrednich zwiaęzkóow z imperium rzymskim pojawia sieę takzże w pracach Geerta Hofstede . Wszystkie wymienione panóstwa saę w przeważzajaęcej mierze katolickie, a organizacja Koóscioła rzymskokatolic¬ kiego (struktura piramidy z papiezżem na jej szczycie oraz swoisty styl administracyjno-biurokratyczny), wyrażająca sie w znanym powiedzeniu Roma locuta, causa finta (Rzym p r z e m ó w i ł , sprawa rozstrzygnięta, s k o ó c z o n a ) , wpływa mocno takzże na kultureę organizacyjnaę wojsk z tego „klasteru". 66 67 68 Na przeciwnym biegunie sytuujaę sieę kultury wojskowe Norwegii i Kanady, ze spłaszczonaę strukturaę organizacyjnaę oraz niskim wskaóznikiem unikania niepewnoósci. Ma to wskazywaóc na nowoczesnaę kulturęe organizacji pracy , panujaęcaę takżze w społeczenóstwach tych krajóow. Formy hybrydowe, mieszane, odnajdujemy w brytyjskich akademiach obrony, w ktoórych dystans władzy okazał sieę najwyżzszy wósroód wszystkich poroównywanych krajoów. Podobnie wysoki wskaóznik utrzymywał sięe roówniezż 69 6 6 6 7 6 8 6 9 Podajęe w y n i k i za J. Soeters et al., Military culture, op.cit., s. 1 7 - 2 0 . J. Soeters, Values... , op.cit., s. 24. G. Hofstede, Culture's Consequences..., op.cit.; Kultury J. Soeters, Values... , op.cit., s. 24. i organizacje..., op.cit. �159 3. Kultura organizacyjna NATO w akademiach amerykanóskich i niemieckich, gdzie wskaóznik unikania niepewnoósci był szczegoólnie wysoki. Ten ostatni rezultat przejawia sięe w ocenie badaczy choócby tym, żze zaroówno zżołnierze amerykanóscy, jak i niemieccy wykazujaę ogromnaę skłonnoósóc do pracowania zgodnie z podreęcznikowymi wytycz¬ nymi, celujaęwóscisłym wypełnianiu rozkazoów i kładaę nacisk na przestrzeganie praw i regulacji wojskowych. Dwa p o z o s t a ł e wymiary (indywidualizm i m ę e s k o ó s ó c ) n a a k a d e m i a c h norweskich i kanadyjskich, t y m razem również w USA i Danii, wskazujana relatywnie nowoczesnaę kultureę wojska, w ktoórym niezalezżnoósóc od samej orga¬ nizacji (indywidualizm), jak róowniezż nastawienie na dobre zarobki (męeskoósóc) saę cechami dominujaęcymi. W tych krajach mamy więec do czynienia z przewagaę modelu zawodowego. Wskazuje na to takżze sposóob rekrutacji i awansowania w siłach zbrojnych tych krajoów, ktoóre bezpoósrednio prowadzaę do stworzenia zawodowej kultury wojskowej. Z drugiej strony, w niektoórych krajach euro¬ pejskich, takich jak W ł o c h y i Belgia, obydwa te wymiary były na niskim po¬ ziomie. Sugerowaóc to mozże, zże lojalnoósóc wzgleędem wojska (kolektywizm) sytuuje sięe na wysokim poziomie, a presja na dobre zarobki nie jest naj¬ istotniejsza. Wskaóznik zarobkowy generalnie okazuje sieę wysoki w krajach postkomunistycznych, w ktoórych nadal jeszcze, w poroównaniu do Europy Zachodniej, zarobki sytuuja się na nizszym poziomie - potwierdza to przypadek Rumunii, ktoóra uzyskała taki właósnie mieszany wynik na l i n i i k o l e k t y w i z m indywidualizm, podczas gdy nacisk na duzże zarobki utrzymuje sięe na wysokim poziomie. W y n i k i tych b a d a ó w formie skondensowanej zawarte sa w ponizszej tabeli. T a b e l a 8. Konfiguracje k u l t u r o w e w s r o d w o j s k a Konfiguracja kulturowa W y s o k i poziom obydwu w y m i a r ó w Dystans w ł a d z y i uni¬ Francja, kanie niepewnoósci Belgia, Włochy, Hiszpania, Brazylia, R u m u n i a Hybrydowy/mieszany W i e l k a Brytania N i s k i poziom obydwu w y m i a r ó w N o r w e g i a i Kanada ( w y s o k i wskaóznik dystansu w ł a d z y ) USA i Niemcy (wysoki wskaóznik u n i k a n i a niepewnoósci) Indywidualizm (nie- zależznoósóc) oraz męes- Norwegia, Kanada, USA, Dania R u m u n i a (wysoki wskaóznik koósóc ( u k i e r u n k o w a - w a n i a na w y s o k i e nienaosiaęgnieęcia, robki/model z w ł a s z c z a na wyso¬ wy) kie zarobki) ó Z roódło: J. Soeters et al., Military culture, op.cit., s. 18. W ł o c h y i Belgia ukierunko¬ za­ zawodo¬ �160 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw świadomości międzykulturowej... Badanie podobne do badanó Josepha Soetersa z zastosowaniem metodologii Geerta Hofstede zostało również przeprowadzone przez Josepha T. Page'a , ale na poziomie kadry oficerskiej z w w . krajóow, uczestniczaęcej w konferencjach i kursach mieędzynarodowych w Europie. W badaniu znaleózli sieę przedstawiciele z a r ó w n o krajów członkowskich N A T O (Belgia, Holandia, Kanada, Niemcy, Norwegia, Wielka Brytania, Stany Zjednoczone), jak i krajoówbęedaęcych w pro¬ gramie Partnerstwo dla Pokoju (dalej: PdP): Gruzji, Rumunii, Słowacji i Słowenii. W y n i k i b a d a ó Page'a potwierdziły wczesniejsze badania Soetersa z jednym wyjaętkiem: kadra oficerska armii niemieckiej miała znacznie wyzższy wskaóznik wymiaru dystansu władzy nizż niemieccy kadeci. Ciekawe obserwacje, choóc właósciwie roówniezż łatwe do przewidzenia, zostały poczynione w obszarze roóżznic mieędzy krajami N A T O a krajami beędaęcymi w PdP. Kadra oficerska krajoów N A T O okazała sieę bardziej homogeniczna kulturowo jako grupa nizż kadra z krajoówbęedaęcych w PdP . Na taki wynik krajoów z PdP głoównie „zapracowała" Gruzja jako kraj najdalej połozżony w Azji w stosunku do pozostałych objeętych badaniem, w dodatku z byłego bloku sowieckiego. Badacze przychylajaę sięe do tezy, żze pewna spóojnoósóc wynikoów krajoów N A T O w poroównaniu do duzżej ich odmiennoósci w odniesieniu do krajoów z PdP mozże wynikaóc z długiej historii funkcjonowania Sojuszu (od 1949), podczas gdy program PdP został zaini¬ cjowany dopiero w 1994 roku. 70 71 Podsumowujaęc wyniki wszystkich przeprowadzonych badanó, obaj badacze zauwazżyli, zże m i m o istnienia ogromnych róozżnic w kulturach narodowych, przesaędzajaęcych o odmiennych kulturach wojskowych, wyraóznie mozżna roówniezż zauwazżyóc istnienie ponadnarodowej kultury wojskowej, umozżliwiajaęcej roózżnym krajom c z ł o n k o w s k i m N A T O w miareę normalnaę wspóołpraceę. Efrat Elron, Boas Shamir i Eyal Ben-Ari okreóslili tęe sytuacjęe h a s ł e m : „zróozżnicowanie kulturowe jednoósóc operacyjna" . Głoównymi elementami zauważzanymi przez zdecydowanaę wieększoósóc uczestnikoów badanó w krajach członkowskich N A T O były instytu¬ cjonalne nastawienie do wykonywanej pracy oraz przestrzeganie hierarchii i procedur. 72 73 Jednoczesnie w badaniach Page'a potwierdził się fakt większej kulturowej homogenicznoósci krajóow członkowskich N A T O i odreębnej kulturowej homogenicznoósci krajoówbęedaęcych w PdP. Wyjaósnieniem tej sytuacji jest w ocenie badacza fakt istnienia N A T O od ponad 60 lat, gdzie ciaęgłoósóc funkcjonowania 7 0 T.J. Page Jr., Culture and the Profession of Arms in the 21st Hofstede's Dimension Theory Within the North Atlantic Treaty Organization for Peace (PfP) Military Cultures, Century: An Application (NATO) and the of Partnership N o v a Southeastern University 2003 (maszynopis). 7 1 T.J. Page Jr., op.cit., s. 96, za: J. Soeters et al., Military 7 2 E. E l r o n , B. Shamir, E. B e n - A r i , op.cit. 7 3 T r z y p y t a n i a badawcze, jakie przyjaęł, b y ł y s f o r m u ł o w a n e nasteępujaęco: 1) Czy istniejaę culture, op.cit., s. 19. istotne r ó ż n i c e w k u l t u r a c h n a r o d o w y c h kadry dowodczej k r a j o w członkowskich NATO?; 2) Czy istniejaę i s t o t n e róożznice w k u l t u r a c h n a r o d o w y c h k a d r y dowoódczej krajoów uczestniczaęcych w p r o g r a m i e „ P a r t n e r s t w o dla Pokoju"?; 3) Czy j a k o odręebne grupy, N A T O i PdP, saę bardziej k u l t u r o w o homogeniczne? T.J. Page Jr., op.cit., s. 100. �161 4. Narodowa kultura wojskowa organizacji przewazżanadroózżnicami narodowymi. Szesnaóscie krajoów członkow¬ skich N A T O (od 1949: Belgia, Kanada, Dania, Francja, Islandia, Włochy, Luksemburg, Holandia, Norwegia, Portugalia, Wielka Brytania i Stany Zjedno¬ czone; od 1952: Grecja i Turcja; od 1955 Niemcy; od 1982 Hiszpania) wspołp r a c o w a ł o co najmniej przez 15 lat (przypadek „najmłodszej" Hiszpanii) do momentu zaproszenia w 1997 roku i przyjęcia do N A T O w 1999 Polski, Czech i W e ę g i e r . Umozżliwiło i m to wypracowanie ponadnarodowej kultury orga¬ nizacyjnej Sojuszu, wypadkowej wielu narodowych kultur wojskowych. Wiaęzże sięe toroównieżz z tym, izż na kultureę organizacyjnaę składajaę sieę zaroówno wzorce kulturowe p o w s t a ł e w danej organizacji, jak i te do niej wnoszone, a wytworzone poza ta organizacja . Mamy wiec do czynienia ze swoista, osmoza kultur organizacyjnych (narodowa kultura wojskowa - kultura organizacyjna Sojuszu). Wnioski postawione przez Josepha Page'a ida. w związku z t y m dalej: jesli czas działa na korzyósóc przyjmowania ponadnarodowej k u l t u r y organizacyjnej i badania wskazujaę na tendencje do wieększej homogenizacji w zakresie kultury organizacyjnej Sojuszu, to N A T O powinno traktowaóc przyjmowanie nowych członkoów jako swoój podstawowy interes, ktoóry przyniesie nie tylko więekszaę stabilnoósóc tej organizacji, ale róowniezż więekszaę stabilnoósóc w nowych krajach członkowskich . 74 75 76 4. Narodowa kultura wojskowa Narodowa kultura wojskowa jest ogniwem łaęczaęcym zżołnierza pochodzaęcego z danego kraju, wychowanego w okreóslonej narodowej kulturze i tradycji, z ponadnarodowaę kulturaę wojska jako organizacji. Ta ostatnia czyni mozżliwym wspoółdziałanie w operacjach sojuszniczych wielonarodowych kontyngentoów. Kultura grupy zawodowej (np. kadra dowódcza) Kultura narodowa (socjalizacja jednostek) Kultura wojskowa jako kultura organizacji (np. NATO) Narodowa kultura wojskowa (armie poszczególnych państw) R y s u n e k 9. Relacje m i e d z y p o j ę c i a m i w i a ż a c y m i się z k u l t u r a organizacyjna ó Z roódło: oprac. własne. Obraz ten należałoby skomplikowac wskazaniem istnienia dodatkowego elementu: kultury grupy zawodowej, mieszczaęcej sięe mieędzy kulturaę narodu 7 4 Ibidem, s. 1 0 3 - 1 0 4 . 7 5 Z w r a c a na to uwage C. Sikorski, Sztuka kierowania. Szkice I n s t y t u t W y d a w n i c z y Zwiaęzkoów Z a w o d o w y c h , W a r s z a w a 1986. 7 6 T.J. Page Jr., op.cit., s. 104. o kulturze organizacyjnej, �162 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw świadomości międzykulturowej... a kulturaę organizacji. Idaęc za wnioskami Geerta Hofstede, trzeba stwierdzióc,izż na poziomie kultury narodowej róozżnice mieędzy członkami społeczenóstwa wystęepujaęgłoównie w sferze wartoósci, rzadziej w sferze praktyk. Na poziomie organizacji róożznice zaznaczajaęsięe głoównie w sferze praktyk (choóc, jak zauważza Marian Cieóslarczyk, mozżna móowióc róownieżz owartoósciach organizacyjnych ). Tymczasem kultura grupy zawodowej oznacza zmiany zaróowno w sferze wartoósci, jak i w sferze p r a k t y k , a rozumiana jest jako zespóoł milczaęcych ispoójnych znaczenó podzielanych przez członkoów grupy, okreóslajaęcych: jak i dla¬ czego zachodzaęokreóslone zdarzenia, co robióc ikogoalarmowaóc, kiedy wyłaniajaę sięe problemy, oraz co konstytuuje problemy; jak traktowaóc sieęwzajemnie . Bardzo ciekawie przedstawiajaę sieę w t y m kontekóscie wyniki badanó Josepha Soetersa w odniesieniu do narodowych kultur wojskowych. Majaę one bowiem zasadnicze znaczenie dla okreóslenia p o t e n c j a ł u wielonarodowych koalicji i sojuszy, działajaęcych z załozżenia w warunkach istniejaęcych, czeęsto głęebokich roóżznic kulturowych. Wniosek, ktoóry on sam wskazał jako, byóc możze, najbardziej istotny z jego badanó, dotyczy stylu dowodzenia formacjami wielonarodowymi i „koniecznosci posiadania swiadomosci kulturowej przez kadrę dowodcza" w tej mierze. Rozżnice w wojskowych kulturach narodowych mogaę bowiem sprawiac,izż okreslony, narodowy styl dowodzenia możze byc opacznie rozu¬ miany przez p o d w ł a d n y c h z innych krajow. Swiadomosc tych rozżnic powinna wymusic budowanie kadry „inteligentnej kulturowo", budujaęcej atmosfereę zaufania i szacunku do wszystkich uczestnikow operacji, opierajaęcej sięe na wspolnocie celow i interesow. Patrzaęc od strony stricte praktycznej, badacz ten zaleca, aby wziaó pod uwage oczywisty fakt, że pewnym formacjom wielo­ narodowym łatwiej będzie ze soba w s p o ł p r a c o w a c (Holendrzy/Niemcy, Holen­ drzy/Anglicy) niż i n n y m ( N o r w e g o w i e / W ł o s i ) . Zwłaszcza w operacjach o charakterze stabilizacyjnym, gdzie poziom stresu zwiaęzany z nieustannaę gotowoósciaę bojowaę i odczuwanym zagrozżeniem zżycia jest szczegoólnie w y s o k i , p o w i n n o wdrażzaóc sięe rozwiaęzania, ktoóre pozwolaęuniknaęóc generowania dodatkowych konfliktóow wewnaętrz formacji wielonarodowych dzieęki zastoso¬ waniu wiedzy o roózżnicach kulturowych. 77 78 79 80 81 82 7 7 M . Cieóslarczyk, O potrzebie... , op.cit., s. 3 5 - 3 6 . 7 8 G. Hofstede, Kultury... 7 9 Ibidem, s. 26. 8 0 J. Soeters, Values... , op.cit., s. 27. 8 1 8 2 , op.cit., s. 2 6 8 - 2 7 0 . Ibidem. Por. np. badania Tadeusza I w a n k a wósroódzżołnierzy wracajaęcych z I r a k u , gdzie na pytanie „ j a k i e g o rodzaju o b a w y t o w a r z y s z y ł y P a n u ( i ) w czasie s ł u ż b y w I r a k u ? " d w i e najczesciej udzielane o d p o w i e d z i b r z m i a ł y : o b a w a o w ł a s n e z d r o w i e i życie (60,8%) oraz poczucie z a g r o ż e n i a , n i e p e w n o s c i ( 1 1 , 6 % ) , a najczesciej o d c z u w a n e b y ł y „ z d e n e r w o w a n i e k o l e g o w " (36,9%) i „zagrozżenie, niepokoój" ( 3 2 % ) . T. I w a n e k , Kadra Wojska Polskiego wobec misji [ w : ] T . K o ł o d z i e j c z y k , D.S. K o z e r a w s k i , J. M a c i e j e w s k i (red.), Oficerowie Socjologiczna analiza procesu bezpieczeńistwa skiego, W r o c ł a w 2008, s. 336. grup irackiej, dyspozycyjnych. narodowego, W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u W r o c ł a w ¬ �163 4. Narodowa kultura wojskowa 4.1. K u l t u r a o r g a n i z a c y j n a W o j s k a P o l s k i e g o Warto w t y m miejscu przyjrzeóc sięe takzże bliżzej temu, jak w Polsce wyglaęda kwestia badanó oraz ich wynikoów w odniesieniu do kultury organizacyjnej Wojska Polskiego. Marian Cieslarczyk i Edward Pomykała we wstepie do pracy poóswięeconej kulturze organizacyjnej w siłach zbrojnych z 2003 roku zaznaczajaę: „Jesli nawet z rezerwabedziemy przyjmowac pogląd S.P. Huntingtona, że w perspektywie X X I w i e k u zroznicowanie cywilizacyjne, uwzględniające odmienne systemy wartoósci społecznych, możze stanowióc jeden z głoównych problemóow rozwojowych ludzkoósci, to jednak trudno byłoby lekcewazżyóc nasze wczeósniejsze doóswiadczenia, zwiaęzane np. z funkcjonowaniem zżołnierzy w składzie wielonarodowych sił zbrojnych pod flagaę O N Z . Chociazż pojawiajaęce sieęwóowczas problemy, zwiaęzane z deficytem wiedzy i kompetencji kadry do działania w wielokulturowym ósrodowisku, nie zostały, jak sieę wydaje, wystarczajaęco zbadane i opisane, to jednak zaroówno we wspomnieniach uczestnikóow tamtych misji, jak i w materiałach konferencji poóswięeconych udziałowi polskich żołnierzy w misjach pokojowych zagadnienia te pojawiaja się coraz czesciej" . 83 Jeósli chodzi o najnowsze badania, poruszajaęce p r o b l e m a t y k e ę k u l t u r y organizacyjnej Wojska Polskiego i przygotowanie naszych sił zbrojnych do misji poza granicami kraju, w któorych przede wszystkim dochodzi do „zde¬ rzenia" k u l t u r narodowych, organizacyjnych czy cywilizacyjnych, dobrego obrazu dostarczajaę badania podejmowane przez Wojskowe Biuro Badanó S p o ł e c z n y c h . Badania poóswieęcone konkretnie tematowi kultury organizacyj¬ nej wojska, przeprowadzone we wrzesniu 2010 r o k u , umożliwiają p o r ó w n a n i e 84 85 8 3 M . Cieslarczyk, E. P o m y k a ł a , Wstep, [ w : ] M . Cieslarczyk, E. P o m y k a ł a (red.), op.cit.,s.5. 8 4 B i u r o d z i a ł a w r a m a c h W o j s k o w e g o C e n t r u m Edukacji Obywatelskiej, podległego D e p a r t a m e n t o w i W y c h o w a n i a i P r o m o c j i Obronnoósci M i n i s t e r s t w a O b r o n y N a r o d o w e j , jest k o n t y n u a t o r e m działalnoósci nastęepujaęcych i n s t y t u c j i realizujaęcych badania s p o ł e c z n e w woj¬ sku: W o j s k o w e g o I n s t y t u t u Badan Socjologicznych (lata 1 9 9 0 - 1 9 9 9 ) oraz W o j s k o w e g o Biura Badan Socjologicznych (lata 1 9 9 9 - 2 0 0 6 ) . I s t o t n e badania z p u n k t u w i d z e n i a poruszanej t u p r o b l e m a t y k i t o m . i n . A . O r z y ł o w s k a , A . D ę b s k a , M . W a c h o w i c z , Kultura zbrojnych, do misji M. W B B S , W a r s z a w a 2010; A . K o ł o d z i e j c z y k , Zawodowe innych niż Weselióski, profesjonalizacji, żzołnierzy W. wojenne, Wpływ WBBS, udziału Warszawa 2002; M . Kloczkowski, polskich żołnierzy w misjach poza granicami kraju cywilnych i wojskowych, M. Kloczkowski, A. Orzyłowska, srodowisk misjach poza na proces profesjonalizacji, ó S wiadomoósóc historyczna ósrodowisk A . K o ł o d z i e j c z y k , Wojsko a społeczenóstwo. Kulturowe -wychowawczej w wojskowych, podobienóstwa oficerów M. granicami W B B S , W a r s z a w a 2008; M . K l o c z k o w s k i , J. Zajdzik, Nowosielski, organizacyjna przygotowanie Wachowicz, kraju Wpływ aspekty Przygotowanie w strukturach służzby poza kadry NATO, granicami i absolwentowszkół na udziału Warszawa 2006; i odmiennoósci studentóow uczelni kraju, WBBS, wojskowych T. I w a n e k , Warszawa do pracy 2004; dowodczo- W B B S , W a r s z a w a 2002; J. Prus-Zajaczkowska, wojskowych na temat zaangażowania proces polskich W B B S , W a r s z a w a 2009; WBBS, W B B S , W a r s z a w a 2006; M . W a c h o w i c z , W . N o w o s i e l s k i , Społeczne sił wojska i udziału SZ RP w ramach sojuszniczych operacji Opinie NATO, WBBS, Warszawa 2003. 8 5 Badania t e r e n o w e z o s t a ł y p r z e p r o w a d z o n e w e wrzeósniu 2010 wósróod 592 żzołnierzy z a w o d o w y c h p r z y u w z g l ę e d n i e n i u w s z y s t k i c h k o r p u s o ó w z ż o ł n i e r z y z a w o d o w y c h , w 20 jednost- �164 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw swiadomosci międzykulturowej... w y n i k ó w z uzyskanymi w siłach zbrojnych innych krajow członkowskich N A T O (zaprezentowanymi powyzżej) z uwagi na fakt, iżz badanie zostało przygotowane na podstawie klasycznego modelu kulturowego opracowanego przez Geerta Hofstede, obejmujaęcego takie aspekty, jak: dystans władzy, kolektywizm i indywidualizm, unikanie niepewnoósci, długo- i kroótkoterminowa orientacja (ten aspekt został z kolei pominieęty w badaniach przeprowadzonych przez Josepha Soetersa); orientacja d ł u g o t e r m i n o w a (Long Term Orientation - LTO) skupia sięe n a p r z y s z ł o ó s c i , natomiast kroótkoterminowa na teraózniejszoósci i przeszłoósci. Orientacji d ł u g o t e r m i n o w e j odpowiadajaę takie cechy, jak wytrwałoósóc, k s z t a ł t o w a n i e relacji w e d ł u g statusu czy zapobiegliwoósóc, a orientacji kroótkoterminowej - potrzeba ustatkowania i róownowagi oraz poszanowanie tradycji . 86 Duży dystans władzy | Mały dystans władzy -2,0 | Kolektywizm -10,5 Indywidualizm 24,1 Kobiecość Silne unikanie niepewności Męskość Słabe unikanie niepewności -65,9 39,3 Orientacja krótkoterminowa R y s u n e k 10. Orientacja długoterminowa Indeks w y m i a r o w k u l t u r y organizacyjnej W o j s k a Polskiego Zrodło: A. Orzyłowska, A. Debska, M . Wachowicz, Kultura organizacyjna sil zbrojnych, WBBS, Warszawa 2010, s. 15. We wnioskach autoroów badania mozżemy odnaleózóc klasyczne cechy orga¬ nizacji wojskowej. Po pierwsze, zauważzajaę autorzy, instytucja wojska oraz jej członkowie tworzaę specyficznaę sfereę wartoósci kulturowych, w ktoórej dominuje kach wojskowych na terenie całego kraju. Zastosowany został losowy dobóorproóby, wykorzystujaęcy l o s o w a n i e w a r s t w o w e w e d ł u g rodzaju sił zbrojnych, co s p e ł n i a kryterium r e p r e z e n t a t y w n o ó s c i zebranego m a t e r i a ł u empirycznego. A . O r z y ł o w s k a , A . Dęebska, M . Wacho¬ wicz, Kultura 8 6 organizacyjna sil zbrojnych, W B B S , W a r s z a w a 2010, s. 4. Nalezżywtymmiejscuzauważzyóc,zże poddawana jest uzasadnionej uwzglęednienia dynamiki i częesto metodologia szerokiej krytyce. o p r a c o w a n a przez Zarzuca sięe Hofstede jejm.in.brak z m i a n , l u k i w analizie danych, błęedne interpretacje i n a d m i e r n e w n i o s k i ze zbyt ubogiego m a t e r i a ł u empirycznego. Z o b . P. Boski, op.cit., s. 1 2 4 - 1 2 6 . D o dzis ż ż jego koncepcja jest j e d n a k na tyle w p ł y w o w a , z e nie sposoób jej zlekcewaz yóc. �165 4. Narodowa kultura wojskowa wzorzec męeskoósci, unikanie niepewnoósci i orientacja d ł u g o t e r m i n o w a . Po drugie, w sytuacji, gdy instytucja za głóownaę zasadeę organizacji działania uznaje hierarchicznoósóc, nie dziwi dużzy dystans władzy. Po trzecie, przy duzżym nacisku organizacji na wspoółpracęe i kooperacjeę w realizacji zadanó brak kulturowego nachylenia na kolektywizm (kobiecoósóc) powinien wzbudzióc głeębszaęrefleksjęe. Po czwarte, adaptacja do słuzżby przebiega przede wszystkim w wymiarze wartoósci zawodowych i instytucjonalnych, w mniejszym zaós stopniu w wymiarze wartoósci społecznych czy moralnych. W ocenie wartoósci wazżnych dla wojska jako instytucji zżołnierze zawodowi na pierwszym miejscu ulokowali: dyscyplineę, odpowiedzialnoósóc, patriotyzm, honor, na ostatnich znalazły sięe zaós: hojnoósóc, inicjatywa i zamiłowanie do porzaędku. Ponieważz badanie, ze wzglęedoównaistniejaęce potrzeby badawcze w WBBS, zostało poszerzone o szereg pytanó dotyczaęcych preferencji żzołnierzy wobec kwestii podnoszenia kwalifikacji zawodowych oraz percepcji wspoółczesnego patriotyzm u , w zestawieniu mozna odnalezc rowniez informacje, budujace szerszy kontekst dla kultury organizacyjnej obecnie funkcjonujaęcej w Wojsku Polskim. Okazuje sięe, zże system wartoósci zżołnierzy zawodowych nie roózżni sieęod systemu wartoósci polskiego społeczenóstwa, gdzie dominujaę wartoósci rodzinne, dbałoósóc o zdrowie fizyczne i psychiczne, brak zagrozżenó oraz satysfakcjonujaęca praca zawodowa. Zdaniem zżołnierzy zawodowych siły zbrojne saę przeznaczone przede wszystkim do obrony kraju. Na drugim miejscu wskazali prowadzenie przez wojsko działaó w trakcie klęsk zywiołowych. Respondenci sa skłonni zaakceptowaóc takzżeuzżycie armii do zwalczania terroryzmu, prowadzenia akcji humanitarnych za granicaę oraz zapobiegania rozprzestrzenianiu broni maso¬ wego razżenia. W ósrodowisku zżołnierzy zawodowych istnieje konsensus, iżz wojsko zawodowe (ochotnicze) lepiej wypełni zadania nowego rodzaju nizż woj¬ sko oparte na słuzżbie obowiaęzkowej (zasadniczej). S wiadczy to o aprobacie dla kierunku transformacji Sił Zbrojnych RP. Z ołnierze zawodowi saę zaintereso¬ wani podnoszeniem kwalifikacji zawodowych, któore d o s t a r c z a ę i m wiedzy przydatnej i wykorzystywanej w biezżaęcej słuzżbie wojskowej. 8 7 ó ż Jeósli chodzi o model instytucjonalno-zawodowy Moskosa to pewnych informacji m o ż e dostarczyc inne badanie przeprowadzone przez WBBS w 2009 r o k u . Na pytanie, czym jest dla Pana/Pani wykonywanie zawodu wojskowego, żołnierze odpowiadali następująco (oceny srednie w skali 1-5): swiadomosc obowiaęzku, poczucie dumy, sposob zarabiania na utrzymanie, koniecznosc wyrzeczen, przejaw patriotyzmu, mozżliwosc sprawdzenia siebie, realizacja marzen, cos innego, zawod jak każzdy inny, mozżliwosc sprawowania władzy, 8 8 8 7 M a t e r i a ł e m p i r y c z n y z o s t a ł opracowany w e d ł u g nastęepujaęcych p r o b l e m o w badawczych: w a r t o s c i k u l t u r o w e , w a r t o s c i zawodowe, w a r t o s c i autoteliczne, preferowane formy wojskowym. Ibidem. 8 8 doskonalenia zawodowego J. Zajdzik, Etyczne aspekty sluzzby w aspekcie profesjonalizacji 2 0 0 9 , s. 15. percepcja bezpieczenstwa, oraz percepcja p a t r i o t y z m u w srodowisku sil zbrojnych, W B B S , Warszawa �166 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw swiadomosci miedzykulturowej... tradycja rodzinna. Co ciekawe, odpowiedóz „zawoód jak każzdy inny" miała jedynie 2,42 w s k a z a ó (a w i ę c d z i e w i ą t a w kolejności odpowiedz na jedenascie mozżliwych). Możzna w zwiaęzku z t y m wysnuóc wniosek, żze nadal jeszcze mamy do czynienia z przewagaę modelu instytucjonalnego, choóc niewaętpliwie w zwiaęzku z profesjonalizacjaę polskich sił zbrojnych i rezygnacjaę z poboru model ten beędzie p r z e s u w a ł sięe w kierunku zawodowego. 5. Wielokulturowe armie „narodowe" Wazżnym aspektem narodowej kultury organizacyjnej wojska jest roówniezż umiejętnosc zarządzania wewnetrzna wielokulturowoscia - w obrębie własnych sił zbrojnych, potraktowanych wyzżej z załozżeniem ich teoretycznej homogenicznoósci kulturowej. Problemy wielokulturowoósci dotycza bowiem nie tylko struktur z definicji i załozżenia wielonarodowych, ale roówniezż wieloetnicznych wewnatrz danego kraju. Temu ostatniemu zagadnieniu poswiecona jest ksiażka pod redakcja Josepha Soetersa i Jana van der Meulena, Cultural Diversity in the Armed Forces. An International Comparison (2007), w której różni autorzy przedstawiaja problemy funkcjonowania wielokulturowego wewna trz sił zbroj¬ nych m . i n . Stanóow Zjednoczonych, Kanady, Ekwadoru, Brazylii, Holandii, Belgii czy N i e m i e c . 89 Tutaj warto odnieósóc sie p r z y k ł a d o w o do czasoów miedzywojennej Polski. Jeósli chodzi o Wojsko Polskie to ze szczegóolnie wyraóznym problemem wielokulturowoósci wewna trz własnych sił zbrojnych mieliósmy do czynienia od samego momentu odzyskania niepodległoósci w 1918 roku i tworzenia struktur wojskowych. O ile jeszcze w 1921 roku procent o s ó b należacych do mniejszosci narodowych w siłach zbrojnych wynosił 16,54%, o tyle w roku 1938 było to już 25,19%. Z obecnoscia w naszych strukturach trzech najwiekszych liczebnie mniejszosci: U k r a i ó c o w (w 1938 - 15 729 osób, co daje 10,02%), Białorusinów (11 386, co daje 7,25%) i Z y d ó w (9519, co daje 6,07%), wiazały sie oczywiscie rozliczne problemy na tle praktyk religijnych, procedur składania przysiegi, żzywienia rytualnego, okreóslania r o z k ł a d u d n i óswiatecznych. Problemem k l u c z o w y m była w konócu tożzsamoósóc n o w o odrodzonych sił zbrojnych i podejmowany, choóc niekoniecznie z powodzeniem, t r u d wychowawczy przez dowoódcoów plutonoów, kompanii, batalionoów, ktoórzy, jak pisze Tadeusz Kowal¬ ski: „z rozpolitykowanej, wielonarodowej, wielowyznaniowej i wielojezycznej masy rekruckiej mieli wytworzyóc żzołnierza o wysokiej lojalnoósci wobec panóstwa polskiego" . Z braku istnienia badanó nad óowczesna kultura organizacyjna naszego wojska nie możzemy dokonaóc poroównania do realioówwspoółczesnoósci, 90 8 9 J. Soeters, J. van der M e u l e n (red.), Cultural Comparison, 9 0 Diversity in the Armed Forces. An International Routledge, L o n d o n 2 0 0 7 . O porazkach z t y m z w i ą z a n y c h , ale i sukcesach w b u d o w a n i u zasad tolerancji dla o d m i e n n o s c i zob. T . A . K o w a l s k i , Mniejszosci (1918-1939), narodowe w Siłach Zbrojnych Drugiej W y d a w n i c t w o A d a m M a r s z a ł e k , T o r u ó 1997. Rzeczypospolitej �167 5. Wielokulturowe armie „narodowe" choc niewątpliwie fakt etnicznej homogenicznosci, który stał sie udziałem całego społeczenóstwa polskiego po I I wojnie óswiatowej, odzwierciedla takzże dzisiejszy skład naszych sił zbrojnych. Warto wreszcie przyjrzeóc sie problemowi wewnetrznej wielokulturowoósci panuja cej w najwiekszych liczebnie siłach zbrojnych wspóołczesnych operacji, a mianowicie armii Stanóow Zjednoczonych. To właósnie w Stanach Zjednoczo¬ nych doszło do opublikowania pierwszego, holistycznego i kompleksowego studium z socjologii wojskowoósci: 4-tomowego The American Soldier (TAS) z 1949 r o k u . Badania rozpoczete w 1941 roku były pierwszymi empirycznymi badaniami postaw żołnierzy przed I I wojna swiatowa, w jej trakcie i po niej, relacji społecznych wewnaętrz armii, stosunkóow mięedzy „białymi i czarnymi, weteranami i óswieżzo upieczonymi rekrutami", ukierunkowanymi nie tyle na rozwoójbadaónnaukowych w tej dziedzinie, ile na przygotowanie praktycznych wnioskóow, majaęcych pomoóc w sformułowaniu właósciwej polityki dotyczaęcej amerykanóskiego wojska . W jubileuszowym artykule T.P. Schwartz i Robert M a r s h przypominajaęnajwazżniejsze wnioski płynaęce z tych badanó,aktualnetakzże w dobie amerykanóskiego i sojuszniczego zaangażzowania w Iraku i Afganistanie. Wósroód wielu osiaęgnieęóc TAS do tych najmocniej zwiaęzanych z kwestiami „wewnaętrzkulturowymi" nalezżaę wnioski poóswięecone relacjom mięedzy „białymi" i „czarnymi" zżołnierzami. Konkluzja generalna była taka, izż funkcjonujaęcy system segregacji i dyskryminacji był postrzegany jako sprzeczny z amerykanó9 1 92 93 9 1 W s p o m n i a n e cztery t o m y The American Soldier były częeósciaęszeroko zakrojonego p r o j e k t u Studies in Social Psychology in World War II, p r z y g o t o w a n e g o i wydanego p o d auspicjami Special C o m m i t t e e o f the Social Research C o u n c i l , któorego p r z e w o d n i c z a ę c y m b y ł Frederick Osborne. De facto t y l k o d w a pierwsze t o m y n o s i ł y t y t u ł The American Adjustment During Army Life Soldier z podtytułami: tom 1 - ( a u t o r a m i b y l i Samuel Stouffer, E d w a r d A . Suchman, Leland C. D e V i n n e y , Shirley A . Starr oraz R o b i n M . W i l l i a m s Jr.), t o m 2 - Combat and Its (autorami b y l i S a m u e l Stouffer, Arthur A . Lumsdaine, Marion Aftermath H . Lumsdaine, Robin M . W i l l i a m s Jr., M . Brewster S m i t h , I r v i n g L . Janis, Shirley A . Starr, Leonard S. C o t t r e l l Jr.). Dwa pozostałe tomy - 3 i 4 - b y ł y poóswiecone k w e s t i o m e k s p e r y m e n t o ó w edukacyjnych zwiaęzanych z w p ł y w e m filmoów i l i t e r a t u r y wprowadzajaęcej rekrutóow w zasady zżycia zżołnierskiego (Experiments on Mass Communication, autorzy: C a r l I . H o v l a n d , A r t h u r A . L u m s d a i n e , Fred D . Sheffield) oraz s z c z e g o ł o w e m u o p i s o w i zastosowanych m e t o d badawczych (Measurement and Prediction, autorzy: Samuel Stouffer, Louis G u t t m a n , E d w a r d A . Suchman, Paul F. Lazarsfeld, Shirley A . Starr, J o h n A . C l a u s e n ) . Był t o o s t a t n i t o m w y d a n y w 1950 r o k u , w s z y s t k i e u k a z a ł y się w P r i n c e t o n U n i v e r s i t y Press [dalej j a k o T A S ] . 9 2 Samuel Stouffer w rozdziale w p r o w a d z a j a ę c y m do pierwszego t o m u The American Soldier p i s a ł : „ D z i a ł B a d a ó [ f u n k c j o n u j ą c y w o w y m czasie w ramach W y d z i a ł u S ł u ż b Specjalnych D e p a r t a m e n t u W o j n y - Special Services Division ofthe wykonaóc p r a k t y c z n a ę p r a c e ę inżzynierskim, o charakterze War Department - H.S.] i s t n i a ł p o to, aby nie naukowym. Celem było dostarczenie dowóodztwu a r m i i , szybko i o d p o w i e d n i o , faktoów dotyczaęcych p o s t a w zżołnierzy, któore, w r a z z i n n y m i d a n y m i i zależznoósciami, m o g ł y b y byóc przydatne w sformułowaniu w ł a s c i w e j p o l i t y k i " . Ibidem. 9 3 T.P. Schwartz, R . M . M a r s h , The American Soldier Studies of WWII: A 50th Anniversary Commemorative, „ J o u r n a l o f Political and M i l i t a r y Sociology" 1999, t. 27, nr 1, s. 2 1 - 3 7 . �168 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw swiadomosci międzykulturowej... 94 skim credo : wiara, w „godnosc własciwa jednostce, fundamentalnarownosc wszystkich ludzi oraz w pewne niezbywalne prawa do wolnosci, sprawiedliwosci i uczciwych szans" . Wniosek taki wynika z ustalen TAS w zakresie integracji czarnoskorych żzołnierzy w Siłach Zbrojnych Stanow Zjednoczonych. Zgodnie z n i m i czarnoskorzy żzołnierze byli bardziej zainteresowani promocjaę i awansem w armii nizż biali, co kontrastuje z postrzeganiem czarnoskorych osob w społeczenstwie, w ktorym były one stereotypowo traktowane jako osoby leniwe i niezainteresowane rozwojem osobistym. Czarnoskorzy żołnierze tymczasem - niezależnie od poziomu wykształcenia - częesciej nizż biali deklarowali cheęc zostania pod¬ oficerami i oficerami w armii. Dla porownania mozżna podac w y n i k i badan TAS: 73% z 3519 czarnoskorych uczestnikow badania wskazało, że chce zostac podoficerami, podczas gdy wsrod białych było to tylko 60% z 1175 osob bioracych udział w badaniu. Podobne rezultaty dało badanie dotyczaęce cheęci zostania oficerem, wykonane na tej samej grupie osob (43% czarnoskorych w stosunku 95 96 do 26% b i a ł y c h ) . W zakresie osiaęgnięec żzołnierzy w walce rezultaty badania TAS w odniesieniu do czynnika rasowego były nastepuja.ce: „Relacje miedzy białymi a c z a r n y m i żzołnierzami piechoty okazały sięe daleko lepsze od oczekiwan oficerow: 96% pytanych oficerow w t y m zakresie wskazywało, zże byli t y m zaskoczeni" . Warte odnotowania saęrownieżz w y n i k i badan w zakresie konsekwencji wspołdziałania i dobrowolnych kontaktow pomieędzy żzołnierzami rożznych ras. 32% zżołnierzy wchodzaęcych w skład kompanii, ktora miała rownieżz pluton złożzony z czarnoskorych osob, odbierało taki u k ł a d za bardzo pożzaędany, a tylko 7% uwazżało go za niewłasciwy. Natomiast w kompaniach złozżonych wyłaęcznie z przedstawicieli jednej „rasy" akceptacja dla udziału w nich osob o i n n y m kolorze skory była daleko mniejsza. W t y m wypadku bowiem ażz 62% z 1450 przebadanych zżołnierzy wskazało, żze tworzenie „kolorowych" plutonow nie jest własciwe. Takie w y n i k i prowadzaę do konkluzji, zżeżzołnierze w kompanii 97 98 9 4 R . M . W i l l i a m s Jr., The American Soldier: An Assessment, Several Wars Later, „Public O p i n i o n Q u a r t e r l y " 1989, t . 53, s. 1 5 5 - 1 7 4 . 9 5 S.P. H u n t i n g t o n , Kim jestesmy? Wydawnictwo Znak, Krakow 2007, Wyzwania s. 69-71. dla amerykańskiej Przypomina tozsamosci o n , iż sam narodowej, termin został spopularyzowany w 1944 przez G u n n a r a M y r d a l a w k s i a ż c e The American Dilemma. Publikacja ta b y ł a ważzna i znana z p e w n o s c i a ę badaczom T A S . Zasady te p o t w i e r d z a j a ę takzże i n n i badacze tego zagadnienia. W t y m sensie wieęc segregacja rasowa i d y s k r y m i n a c j a „ c z a r n y c h " m o g ł y byc postrzegane za sprzeczne z funkcjonujaęcym i u t r w a l o n y m credo. 9 6 T A S , I , s. 583. C y t a t y z T A S podajeę za: T.P. Schwartz, R . M . M a r s h , op.cit. 9 7 W tekscie p i s a n y m t u ż po I I w o j n i e swiatowej stosowane sa t e r m i n y „ B l a c k " , „ N e g r o " , k t o r e dzis zastaępiło pojęecie „ A f r o a m e r y k a n i e " . t e k s t u zachowane jest t ł u m a c z e n i e powszechnie rasowa nie p r z e s z ł a jeszcze do h i s t o r i i . 9 8 T A S , I , s. 593. D l a oddania j e d n a k specyfiki oryginalnego stosowane w epoce, k i e d y d y s k r y m i n a c j a �169 5. Wielokulturowe armie „narodowe" mieszanej rasowo byli bardziej skłonni do akceptacji i popierania udziału w ich jednostce osob z innych grup etnicznych . To tylko niektore z ustalen TAS, ktore prowadzaę do wniosku, żze czarnoskorzy żzołnierze wykonywali swe czynnosci tak samo dobrze jak biali, oraz żze dyskryminacja i uprzedzenia wzgleędem czarnoskorych o s o b b y ł y g ł o w n y m powodem, dla ktorego ich postawa miała mniejsze wsparcie w społeczenstwie amerykanskim czy tezż służzb wojskowych nizż postawa białych zżołnierzy. Jak zo¬ stało to okreslone w TAS: „Czarni nie byli rewolucjonistami spiskujaęcymi w celu obalenia istniejaęcego ustroju społecznego. W duszy byli Amerykanami. Wyzna¬ wali te same amerykanskie wartosci i protestowali, kiedy w praktyce stosowano te wartosci niezgodnie z ich istotaę, co stawiało ich w gorszej pozycji (...). Zauwazżylismy, zże czarni mniej chęetnie nizż biali byli skłonni do stwierdzenia, zżeta wojna jest rowniezż ich wojnaęoraz zże chcaęudac sięe za granicęe, aby walczyc. Bardziej entuzjastycznie nastawiona mniejszosc wywodziła sieę z tych, ktorzy mieli nadziejęe, żze udział czarnych w wojnie pomozże przy rozpatrywaniu żzaędan owięekszaę sprawiedliwosc dla czarnych w powojennym zżyciu" . 99 100 Nawet w obliczu wyjaętkowych zmian społecznych w zakresie rasowej inte¬ gracji i rownosci, ktore nastaępiły w amerykanskim społeczenstwie i w insty¬ tucjach wojskowych po 1949 roku, nie ma waętpliwosci, żze czynnik rasowy jest wciaęzż szeroko badany i dyskutowany, przy czym został on rozszerzony o rozważzania nad rożznicami w podejsciu i zachowaniach zwiaęzanych z płciaę, orientacjaę seksualnaę czy pochodzeniem e t n i c z n y m . 101 Waętek ten wydaje sieę t y m bardziej warty podjeęcia, izż opublikowany ponad 50 lat po TAS, w marcu 2011 roku, raport z a t y t u ł o w a n y From Representation to Inclusion: Diversity Leadership for the 21-Century Military za jedna z podstawowych rekomendacji uznaje uczynienie z rozżnorodnosci etniczno-kulturowej atutu tej armii. Przygotowany na zlecenie Kongresu przez Military Leadership Diversity Commission r a p o r t we w s t ę p i e odwołuje się do historii tworzenia potegi militarnej Stanow Zjednoczonych na podstawie zasady inkluzyjnosci rozżnych grup etnicznych, wprowadzonej rozporzadzeniem (Executive Order 9981) prezydenta Harry'ego Trumana w 1948 r o k u . Badania nad realizacja, zasady r o w n o s c i i r o w n e j reprezentacji wszystkich grup etnicznych tworzaęcych s p o ł e c z e n s t w o amerykanskie po ponad 50 latach od wprowadzenia tego rozporzaędzenia wskazujaę jednak, żze mamy raczej do czynienia z „iluzjaę inkluzji", jak to okreslił jeden z ekspertow komisji - „ s t a n e m , ktory pojawia sięe, gdy 102 1 0 3 9 9 T A S , I , s. 594. 1 0 0 T A S , I , s. 5 9 5 - 5 9 6 . 1 0 1 D . R . Segal, T.J. B u r n s , M . Silver, W . W . Falk, The All-Volunteer Force in the 1970s., referat zaprezentowany podczas spotkania A m e r y k a n s k i e g o T o w a r z y s t w a Socjologicznego, N e w Y o r k 1996. 1 0 2 Podstawa p r a w n a : The National Defense Authorization Actfor Fiscal Year 2009, Section 596, powołujaęcy M i l i t a r y Leadership D i v e r s i t y C o m m i s s i o n p o d p r z e w o d n i c t w e m Lestera L . Lylesa. 1 0 3 T h e W h i t e House, Executive Order 9 9 8 1 , Establishing Equality of Treatment and Opportunity the President's in the Armed Services, 26 lipca 1948. Committee on �170 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw świadomości międzykulturowej... 104 spoczywamy na l a u r a c h " . Za jedna z najważniejszych spraw eksperci komisji, w ś r ó d których znaleźli się weterani z czasów I I wojny swiatowej, Wietnamu aż po Irak i Afganistan uznali wprowadzenie nowego rozumienia samego pojęcia roznorodnosci: „ r o z n o r o d n o s ć oznacza wszystkie cechy i atrybuty jednostek zgodne z kluczowymi wartosciami Departamentu Obrony, łacznie z gotowoscia do wykonywania zadan, uwzględniająca. Narod, dla ktorego wykonujemy swoja s ł u ż b ę " . Jak stwierdzono w podsumowaniu raportu, obecne operacje zbrojne sa wykonywane w złożonych, niepewnych i szybko zmieniajacych się realiach. Aby uwzgleędnic te warunki w sposob, ktory zwięekszy efektywnosc operacyjnaę, wojskowi musza rozwinaó polityki zgodnie z nowa w i z j a r o ż n o r o d n o s c i . Operacje połaczone, narzucone przez Kongres 25 lat temu m i m o niecheci wojskowych, stały się p r z y k ł a d e m siły, ktora wypływa z roznorodnosci. Te działania nie niwelujaę ani nie eliminujaę tradycji i zdolnosci poszczegolnych rodzajow sił zbrojnych. Kazżdy z nich niesie ze sobaę swojaę kultureę, dziedzictwo i sposoby angazżowania sięe w walkeę oraz prowadzenie misji pokojowych. Integracja rozżnych słuzżb w jednaę skoordynowanaę siłęe jest trudna, ale pomimo istnienia w y z w a n operacje połaęczone o k a z a ł y sięe mozżliwe, co wieęcej, w pozytywny sposob wpłynęły na zdolnosc bojowa. . R o ż n o r o d n o s c rasowa, etniczna, i płciowa w korpusie oficerow w amerykanskich siłach zbrojnych ilustruje wykres zawarty ponizżej. Wynika z niego, zże oficerow i podoficerow wywodzaęcych sieę z mniejszosci rasowych i etnicznych (czarnoskorzy, Latynosi, Indianie i inni) było znacznie mniej niż oficerow „białych", biorąc pod uwage liczebnosc ludzi tej rasy i pochodzenia w ogolnej 1 0 5 106 90 80 70 fifi f>2 — 60 51 50 m Podoficer • Oficer 40 • Populacja USA 30 18 20 12 12 " 1 — l i — i "5 10 ,.ifi 1 C i 4 C n Ł 1 0 R y s u n e k 11. U d z i a ł mniejszosci rasowych i e t n i c z n y c h oraz k o b i e t w k o r p u s i e oficerskim i p o d o f i c e r s k i m w a r m i i amerykanskiej na tle całej p o p u l a c j i U S A w 2008 r o k u zrodło: From Representation to Inclusion..., op.cit., s. 41. 1 0 4 From Representation to Inclusion: Summary, A r l i n g t o n 2 0 1 1 , s. 7. 1 0 5 Ibidem,s. 1 0 6 Ibidem. 9. Diversity Leadership for the 21-Century Military. Executive �171 6. Kultura organizacyjna wojska a kultura organizacji cywilnych populacji Stanow Zjednoczonych. Zwraca uwagęe rowniezż m a ł a reprezentacja kobiet w porownaniu do ich liczby w całej p o p u l a c j i . Jak widac z problemow, ktorych nadal doswiadcza armia Stanow Zjedno¬ czonych, umiejeętne zarzaędzanie rozżnorodnosciaę wewnaętrz wielokulturowego wojska narodowego jest wyzwaniem, przed ktorym nadal stojaę w zasadzie wszystkie siły zbrojne. 107 6. Kultura organizacyjna wojska a kultura organizacji cywilnych Wracajaęc do zewnęetrznego obrazu wojska „narodowego", nalezży zauważzyc, iżz koniecznosc wspołpracy tego wojska z osobami cywilnymi - nawet pochodzaęcymi z tego samego kraju, jest przedmiotem napieę c itarcwynikajaęcych z odmiennych kultur organizacyjnych. Nakładanie sieęrozżnic w kulturach naro¬ dowych na rozżnice w kulturach organizacyjnych mocno komplikuje mozżliwosc efektywnego wspołdziałania mieędzy odmiennymi organizacjami: wojskowymi i cywilnymi. Swiadomosc tych rożznic jest krokiem w kierunku ich przezwycieęzżenia. Ponownie nalezżysieę tutaj odwołac do osiaęgnięec socjologow wojska. Badania na podstawie wymiarow Hofstede przeprowadzone przez Josepha Soetersa pokazujaębowiem, zże w odniesieniu do ponadnarodowej kultury wojska na pierwszy plan wysunęeło sięe najpierw rozrożznienie charakteru organizacji wojskowej od charakteru wszelkiego typu organizacji cywilnych. Rozrozżnienie to staje sieęszczegolnie istotne przy badaniu „zderzen kulturowych", do ktorych dochodzi podczas kazżdej operacji wojskowej w sferze relacji cywilno-wojskowych. T a b e l a 9. R o ż n i c e w e w s k a z n i k a c h w y m i a r o w o s i ą g a n y c h przez w o j s k o i organizacje cywilne zauwazżone w badaniach Soetersa Wymiar kultury P o r ó w n a n i e w o j s k a do organizacji cywilnej Dystans w ł a d z y (orientacja hierarchiczna) wyższy Indywidualizm (niezależznosc o d organizacji) nizszy Meskosc (nastawienie na sukcesy, z w ł a s z c z a nizszy na wyżzsze zarobki) U n i k a n i e n i e p e w n o s c i ( z o r i e n t o w a n i e na rezultaty m i e s z a n e 1 0 8 zasady) Zrodło: J. Soeters, Values..., op.cit. 1 0 7 Raport, From Representation to Inclusion: Diversity Leadership for the 21st-Century Military, Final http://mldc.whs.mil/download/documents/Final%20Report/MLDC_Final_Re- port.pdf, s. 40. 1 0 8 Mieszane r e z u l t a t y dotyczaę faktu, izż w n i e k t o r y c h akademiach w o j s k o w y c h (Niemcy, W ł o c h y , Dania, W i e l k a Brytania, Stany Zjednoczone, z w ł a s z c z a W e s t P o i n t ) z o s t a ł osiaęgnięety w y s o k i w s k a z n i k u n i k a n i a n i e p e w n o s c i , podczas gdy w H o l a n d i i , Kanadzie i N o r w e g i i w y n i k i b y ł y duzżo niżzsze. Rozbiezżnosci w w y n i k a c h nie u d a ł o sieę badaczom dostatecznie wyjasnic, dlatego teżz z o s t a ł y p o z o s t a w i o n e bez interpretacji. Por. J. Soeters, C.-R. Poponete, T.J. Page, op.cit., s. 16. �172 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw swiadomosci miedzykulturowej... W y n i k i potwierdzajaę dosc powszechne przekonanie i zdroworozsaędkowaę wiedzeę, dotyczaęcaęrozżnic kulturowych w sektorze cywilnym i wojskowym. Istnieje wieęc ponadnarodowa kultura organizacyjna wojska, do ktorej cech charakterystycznych należzaę: wysoki wskaznik kolektywizmu, duzży dystans władzy (nastawienie hierarchiczne) i niższe niż w przeciętnych organizacjach cywilnych nastawienie na z a r o b k i . Odmiennosci kulturowe tych dwoch typow organizacji (cywilnych i wojsko¬ wych) były szczegołowo analizowane takzże przez innych badaczy holender¬ skich, na przykładzie holenderskiego PRT (Provincial Reconstruction Team ) i jego relacji z mieędzynarodowymi organizacjami cywilnymi, takimi jak OBWE czy U N H C R . Wskazane przez badaczy typy kultury w odniesieniu do kultury wojska i kultury organizacji cywilnych zostały okreslone jako typy kultury hierarchicznej oraz kultury k l a n o w e j . Kultura hierarchiczna charakteryzuje sięe dużzym stopniem sformalizowania, gdzie okreslone procedury decydujaę o sposobie działania ludzi. Liderzy saę dobrymi koordynatorami i organizatorami. Utrzymanie niezakłoconego sposobu pracy organizacji jest bardzo wazżne. D ł u g o t e r m i n o w y m i zadaniami organizacji jest utrzymanie stabilnosci, przewidywalnosciiwydajnosci. Formalne zasady i okreslona polityka utrzymujaę organizacjeę w całosci. 109 110 1 1 1 112 Z kolei kultura klanowa tworzy przyjazne miejsce pracy, w ktorej ludzie dużzo z siebie dajaę. Liderzy saę postrzegani przede wszystkim jako mentorzy. Organizacjęe spaja poczucie lojalnosci i duzże zaangazżowanie. Tego typu orga¬ nizacja kładzie nacisk na d ł u g o t e r m i n o w e korzysci wynikajaęce z indywidualnego rozwoju pracownikow, a wartosci moralne saę wysoko cenione. Sukces jest definiowany przez dobraę atmosfereę pracy i troskeę o pracownikow. Organizacja na pierwszym miejscu stawia praceę grupowaę, zaangazżowanie i konsensus . 113 Warto jednak podkreslic,żze o ile pewne uogolnienia w stosunku do kultury wojska saę mozżliwe bez ryzyka wieększej pomyłki, o tyle w odniesieniu do organizacji cywilnych, ze wzglęedu na ich ogromnaęrożznorodnosc i odmienne cele (np. mięedzy korporacjami prawniczymi, s p o ł k a m i handlowymi a orga¬ nizacjami pozarzaędowymi lub społecznymi), uogolnienia takie mozżna czynic jedynie w zakresie podobienstwa celow ich działania i kontekstu, w j a k i m dana organizacja funkcjonuje. Staęd teżz poniżzsze w y n i k i badan, oparte na szczegołowych kwestionariuszach i obserwacji działalnosci konkretnych struktur wojsko- 1 0 9 1 1 0 1 1 1 within Ibidem. Zespoł Odbudowy Prowincji. T . A . M . Scheltinga, S.J.H. Rietjens, S.J. de Boer, C . P . M . W i l d e r o m , Cultural Civil-Military Cooperation: A Case Study in Bosnia, Enforcement" 2005, t . 13, nr 1 [dalej jako T . A . M . Scheltinga et al.]; S.J.H. Rietjens, Civil-Military Conflict „ L o w Intensity Conflict & Law Cooperation. Experiences from the Dutch Provincial Reconstruction Team in Managing Afghanistan, „ A r m e d Forces & Society" 2008, t . 34, n r 173. 1 1 2 K.S. C a m e r o n , R.E. Q u i n n , Diagnosing and changing organizational competing values framework, 1 1 3 Reading, M A A d d i s o n - W e s l e y 1999. T . A . M . Scheltinga et al., op.cit., s. 5 7 - 5 8 . culture: Based on the �173 6. Kultura organizacyjna wojska a kultura organizacji cywilnych wych (holenderskiego CIMIC-u, bedacego częscia SFOR 13) oraz konkretnych organizacji cywilnych (OSCE, U N H C R , O H R ) , zostały uogolnione i lekko zmodyfikowane, nie naruszajaęc jednak zasady tozżsamosci celow (pomocowych, rozwojowych, humanitarnych) organizacji cywilnych działajaęcych na obszarze operacji wojskowej, jak i samego kontekstu (regionu i zwiaęzanej z n i m specy¬ fiki) działan. Uogolnione rozżnice, oderwane od konkretnych regionow, w ktorych organizacje te saę zmuszone do wspołpracy na bazie wnioskow przedstawionych w w w . artykułach, ukazane zostały w ponizższej tabeli. T a b e l a 10. Roznice w k u l t u r a c h organizacyjnych w o j s k a i organizacji c y w i l n y c h (między­ narodowych rządowych i pozarządowych) Kultura wojska „hierarchiczna" K u l t u r a organizacji cywilnych „ k l a n o w a " S ł a b e zdolnosci dyplomatyczne D u ż e zdolnosci dyplomatyczne N a s t a w i e n i e na praktykęe Nastawienie Z o r i e n t o w a n i e na rezultaty Z o r i e n t o w a n i e na procesy Orientacja k r o t k o t e r m i n o w a Orientacja d ł u g o t e r m i n o w a Punktualnosc N i e p r z y w i a z y w a n i e zbytniej w a g i do p u n k tualnosci Zcentralizowana Zdecentralizowana M a ł o elastyczna Bardzo elastyczna N i e w i e l k i e umiejeętnosci empatyczne Duza empatia Z o r i e n t o w a n i e na d z i a ł a n i e Z o r i e n t o w a n i e na dyskusje i o s i ą g a n i e kon¬ sensusu Ograniczona znajomosc lokalnej specyfiki S z c z e g o ł o w a wiedza na temat sytuacji lokalnej S ł a b a w r a ż l i w o s c na o d m i e n n o s c i k u l t u r o w e D u z a w r a z l i w o s c na o d m i e n n o s c k u l t u r o w a Niewielka wiedza na temat działalnosci teoretyczno-praktyczne O g r o m n a w i e d z a na t e m a t d z i a ł a l n o s c i po¬ pomocowej, humanitarnej i rozwojowej mocowej, humanitarnej i rozwojowej Personel w y s y ł a n y w rejon m i s j i na k r o t k i e Personel pracujaęcy w rejonie m i s j i dłuzższe okresy (od 3 miesiecy do 1,5 r o k u jednora¬ okresy z o w o , sredni czas nieprzerwanej dłuzżej, w zalezżnosci o d rodzaju m i s j i ) obecnosci (srednio rok - d w a lata, a nawet na m i s j i t o ok. 6 miesieęcy) Tendencja do kontrolowania połaęczona Niechęe c do p o d d a n i a z niechecia do poddania się k o n t r o l i / w ł a d z y sieę k o n t r o l i / w ł a d z y z zewnątrz z zewnaętrz 114 Zrodło: Na podstawie T.A.M. Scheltinga et al., op.cit. 1 1 4 O p r a c o w a n i e : H . Schreiber, konsultacja w zakresie m o d y f i k a c j i tresci t a b e l i : gen. T o n Strik (Holandia). �174 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw swiadomosci miedzykulturowej... Nalezży w t y m miejscu zaznaczyc,zże zestawienie to możze byc prawdziwe głownie w odniesieniu do jednostek narodowych (tak jak wykazali to badacze na przykładzie żołnierzy holenderskich), w ktorych zazwyczaj p r z e w a ż a bardziej autokratyczny styl kierowania. Cechy k u l t u r y organizacyjnej panujaęcej w jednostkach wielonarodowych byłyby zapewne wyposrodkowaniem mieędzy skrajnosciami (hierarchicznosc - „ k l a n o w o s c " ) , zaprezentowanymi powyżej. Wskazujaęna to rownieżz badania przeprowadzone przez W ł o d z i m i e r z a Choj¬ nackiego i opinie respondentow dotyczaęce funkcjonowania w takich jednost¬ kach kultury zadan, duzżego stopnia osobistego zaangazżowania i postrzegania pracy jako szansy na rozwoj własnych kompetencji z a w o d o w y c h . 115 Z przedstawionych w tabeli rozżnic mozże wynikac dosc prosty wniosek, izż wspołpraca cywilno-wojskowa jest bardzo trudna, jesli w rzeczywistosci w ogole mozżliwa. Staęd teżz pytanie, jakie stało za badaniami dotyczaęcymi rożznic w kulturach organizacyjnych dwoch najważzniejszych typow p o d m i o t o w zaangażzowanych w działania prowadzone podczas trwania operacji wojskowych (w wypadku wojska oprocz działan kinetycznych coraz bardziej poszerza sieę takzże zakres zadan niekinetycznych, jak własnie odbudowa infrastruktury, pomoc humanitarna, budowa szkoł, szpitali etc.), b r z m i a ł o nasteępujaęco: w jaki sposob zarzaędzac rożznicami w kulturach organizacyjnych wojska i mieędzynarodowych organizacji humanitarnych w celu zredukowania napięec we wspołpracy cywilno-wojskowej podczas operacji wspierania p o k o j u ? 116 W celach uogolnienia problemu na potrzeby niniejszego wywodu pytanie mozżna przeformułowac nasteępujaęco: w jaki sposobswiadomosc rozżnic mięedzy k u l t u r a m i organizacyjnymi wojska i organizacji cywilnych m o ż z e p o m o c w zredukowaniu napieęc we wspołpracy cywilno-wojskowej podczas operacji z u d z i a ł e m komponentu wojskowego? Odpowiedzi mozżna poszukac w juzż istniejaęcych dokumentach wojskowych oraz poradnikach wspołpracy cywilno-wojskowej. Ich ogromna liczba od czasow konfliktu bałkanskiego, ktory u r u c h o m i ł działania w obreębie N A T O na rzecz stworzenia doktryny CIMIC (AJP-09), nie przełozżyła sięe niestety na rzeczywiste ułatwienie tej wspołpracy, o c z y m s w i a d c z a liczne wypowiedzi zarowno wojskowych, jak i c y w i l o w . Rozżnice w celach i wartosciach saę oczywiste dla obu stron. W brytyjskiej Joint Doctrine Note 1/09 The Significance ofCulture to the Military,bęedaęcej do tej pory jedynym doktrynalnym dokumentem wojskowym poswięeconym w całosci kwestii swiadomosci kulturowej, odnajdujemy nasteępujaęcy passus: 117 „Rozżnice kulturowe mięedzy Siłami Zbrojnymi Wielkiej Brytanii a organi¬ zacjami pozarzaędowymi, wydajaęce sieę szczegolnie duzże w wypadku organizacji 1 1 5 W . C h o j n a c k i , op.cit., s. 2 2 3 - 2 2 5 . 1 1 6 Staęd kazusem był przypadek Bosni, T . A . M . Scheltinga et al., op.cit., s. 55. 1 1 7 R o z m o w y p r z e p r o w a d z o n e przez autorkęe z w o j s k o w y m i rozżnych szczebli, majaęcymi doswiadczenie z m i s j i w I r a k u i Afganistanie, j a k rowniezż p r a c o w n i k a m i organizacji pozar z a d o w y c h u d z i e l a j ą c y c h p o m o c y w strefach k o n f l i k t o w ; na p o t r z e b y Network on Assistance Intensive Programme Warsaw 2010. Humanitarian �6. Kultura organizacyjna wojska a kultura organizacji cywilnych 175 humanitarnych, sa czysto podejmowanym tematem w dyskusjach. Wiekszosc hu¬ manitarnych organizacji pozarzaędowych działa zgodnie z czterema podstawo¬ w y m i zasadami (humanitaryzmu, niezalezżnoósci, bezstronnoósci i neutralnoósci), etosem «nie r ó b krzywdy» oraz imperatywem godnosci beneficjenta udzielanej pomocy. «Przestrzeó h u m a n i t a r n a » , definiowana jako «dostep i wolnosc organizacji humanitarnych w okreóslaniu potrzeb humanitarnych i odpowiadaniu na n i e » , jak róowniezż rozroóżznienie pomięedzy rolami i funkcjami aktoroów cywilnych i humanitarnych oraz tych działajaęcych na podstawie agendy oficjalnej, komercyjnej lub politycznej, postrzegana jest jako przestrzenó konfliktóow mięedzy humanitarnymi organizacjami pozarzaędowymi a wojskiem. Jednak m i m o wysteępowania oczywistych róozżnic ideologicznych i instytucjo¬ nalnych istnienie wspoólnych i m okolicznoósci pomaga zbudowaóc porozumie¬ nie ponad p o d z i a ł a m i kulturowymi, właęczajaęc w to: m o t y w a c j e ę d o s ł u ż z b y , chęeóc poprawy sytuacji, poczucie «przygody», akceptacjeę ryzyka, oddzielnie od przyjacioół i rodziny. Niezbęednym warunkiem zawiaęzania sieę dobrych re¬ lacji wspóołpracy jest wzajemne zrozumienie właósciwych kultur organizacyjnych" . Proóbaę wyjaósnienia istniejaęcego wyraóznego rozdózwieęku nawet w obreębie tej samej kultury narodowej, kultury cywilnej i kultury wojska jest koncepcja „luki kulturowej". Zaprezentowana przez socjologów wojska w k o ó c o w c e lat 90. X X w i e k u ma słuzżyóc pojeęciowej konceptualizacji sytuacji, któora z a i s t n i a ł a w większosci społeczeóstw demokracji Zachodu po uzawodowieniu wojska rezygnacji z poboru i pełnej profesjonalizacji sił zbrojnych. Coraz mniejsza wieęóz mięedzy społeczenóstwem a wojskiem w efekcie nasila funkcjonowanie raczej negatywnych stereotypów na temat wojska, gdyż „cywile" czerpia wiedzę o n i m głoównie z filmoów i przekazoów medialnych, nie zaós z w ł a s n e g o doóswiadczenia. Piszaę o t y m A d a m Kołodziejczyk i Waldemar Nowosielski: „... po 200 latach istnienia tradycji armii masowych mozże nastaępióc wstrzymanie poboru i dra¬ styczne zmniejszenie liczebnoósci armii oraz demilitaryzacja społeczenóstw i «remilitaryzacja» wojska. Konsekwencjaę tego procesu jest zarysowana jużz luka cywilno-wojskowa, ktoóra pojawiła sięe w Europie, a któoraę juzż wczeósniej m o ż n a było zaobserwowac w Stanach Zjednoczonych . Zmniejszenie wiel1 1 8 1 1 9 120 1 1 8 Definicja podana za European C o m m i s s i o n ' s Directorate for H u m a n i t a r i a n A i d . Sama koncepcja „przestrzeni humanitarnej" nie jest jednoznaczna, j e d n a k pierwsze próby jej z d e f i n i o w a n i a podjeęte z o s t a ł y przez b y ł e g o prezesa organizacji Móedecins Sans Frontióeres (MSF), Rony'ego Braumana, w p o ł o w i e lat 90. X X w i e k u . J.G. Wagner, An IHL/ICRC on Humanitarian Perspective Space, „ H u m a n i t a r i a n Exchange Magazine" 2 0 0 5 , n r 32. W s p ó ł c z e s n i e m ó w i sięe o p r o b l e m i e zamazywania sięe granic przestrzeni h u m a n i t a r n e j ze wzglęedu na p r z e j m o w a n i e przez w o j s k o k o m p e t e n c j i w dziedzinie udzielania p o m o c y h u m a n i t a r n e j . 1 1 9 1 2 0 J o i n t D o c t r i n e N o t e 1/09, par. 312. Przyp. H.S.: zob. n p . badania a m e r y k a ó s k i e opisane w : P. Fever, R. K o h n (red.), Soldiers and Civilians. brytyjskie: Conference The Civil-Military H . Strachan, Gap and American National Security, M I T Press, C a m b r i d g e 2 0 0 1 ; The Civil-Military Gap in Britain, Paper presented at I n t e r n a t i o n a l o n C i v i l M i l i t a r y Relations, Les ecoles de Saint-Cyr C o e t q u i d a n , France 2000; �176 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw świadomości międzykulturowej... koósci poboru powoduje ograniczenie liczebnoósci tej czeęósci społeczeónstwa, ktoóra jest «uwikłana» w działania sektora obronnoósci i wojska. Ogoólna liczba ludnoósci, majaęcej szanseę na osobiste doóswiadczenie słuzżby wojskowej, zmniejsza sieę znaczaęco. Bliskie w przeszłoósci zwiaęzki mieędzy obywatelami i wojskiem stały sieę luózniejsze nie tylko na poziomie iloósciowym, ale takzże - w zwiaęzku z rosnaęcym społecznym dystansem wobec wojska - w sensie jakoósciowym. Wraz z redukcjaę i uzawodowieniem wojska odbywa sięe organizacyjne wycofywanie z wojska częeósci jego sił wsparcia. Coraz czeęósciej obciaężzenia logistyczne i obszary znajdujaęce sieę poza bezpoósredniaę sferaę bojowaęsaę ucywilniane, a nawet - przez korzystanie z obsługi zewneętrznej - transferowane do prywatnych przedsięebiorstw, np. do ochrony koszar i baz wojskowych wynajmowane saę prywatne firmy ochroniarskie, prywatne firmy gastronomiczne dostarczajaę wyżzywienie całym brygadom, a cywilna kontrola lotóow kontroluje misje sił powietrznych w czasie działaó p o k o j o w y c h " . 121 Interesujaęce wydaje sięe turoówniezż odniesienie do wynikóow badanó roózżnic mieędzy cywilami i wojskowymi, przeprowadzonych w Polsce przez badaczy Wojskowego Biura Badaó S p o ł e c z n y c h . Wskazuja one ponownie na odmiennoósci roóżznicujaęce postrzeganie, odbioór, motywy i sposoby działania, wykształ¬ cone - zwłaszcza w wypadku wojskowych - przez instytucjęe, jakaę jest wojsko. Rozbieżznoósci widaóc wyraóznie w kwestii przygotowania wojska do wspoółczesnych misji (od wojny do pomagania cywilnej władzy) oraz u d z i a ł u w niebojowych misjach utrzymywania pokoju. Cywile częeósciej saę skłonni złozżyóc te obowiazki na barki wojskowych, jednak ci wcale nie sa skłonni ich p r z y j a ó (jak okreóslił to w rozmowie ze mnaę jeden z zżołnierzy: „ u c z o n o mnie zabijaóc szybko i tanio, a teraz jestem zmuszony budowaóc drogi, szkoły i szpitale"). Nacisk na poszukiwanie pozamilitarnych ósrodkoów bezpieczenóstwa jest jednym z wyznacznikóowroózżnicy w mentalnoósci cywila i wojskowego. Składa sięe na to, jak wykazujaę badania, takzże mniejsza aprobata ze strony cywili dla strat w walce. Generalnie, opinia publiczna w demokratycznych krajach nie toleruje strat w ludziach i polscy cywile wyraóznie takie stanowisko podzielajaę . W Polsce nie cieszaę sięe uznaniem ani cywili, ani wojskowych misje typowo bojowe. W zwiaęzku z t y m - zauwazżajaę badacze - rodzi sięe hipotetyczny problem, co beędzie, jeósli wojskowi bęedaę musieli w takich misjach uczestniczyóc. 122 123 124 francuskie: P. V a n n e s o n , Civil-Military Relations in France, Paper presented at I n t e r n a t i o n a l Conference o n C i v i l M i l i t a r y Relations, Les ecoles de Saint-Cyr C o e t q u i d a n , France 2000. P o w o ł u j a sie na nie A . K o ł o d z i e j c z y k i W . N o w o s i e l s k i , Teoretyczno-metodologiczne tło badani, [ w : ] M . B a r a n - W o j t a c h n i o , J. Ł a t a c z , A . K o ł o d z i e j c z y k , W . N o w o s i e l s k i , M . W a c h o w i c z , op.cit., s. 26. 1 2 1 A . K o ł o d z i e j c z y k , W . N o w o s i e l s k i , op.cit., s. 2 3 - 2 4 . 1 2 2 A . K o ł o d z i e j c z y k , Wojsko a społeczennstwo. Kulturowe uczelni cywilnych i wojskowych, WBBS, podobiennstwa i odmienności W a r s z a w a 2006; M . B a r a n - W o j t a c h n i o , J. studentów Łatacz, A . K o ł o d z i e j c z y k , W . N o w o s i e l s k i , M . W a c h o w i c z , op.cit. 1 2 3 M . B a r a n - W o j t a c h n i o , J. Ł a t a c z , A . K o ł o d z i e j c z y k , W . N o w o s i e l s k i , op.cit., s. 165. 1 2 4 Ibidem, s. 166. M . Wachowicz, �177 6. Kultura organizacyjna wojska a kultura organizacji cywilnych Trudnością, jeśli chodzi o misje tego typu, jest zdystansowanie się cywilnej elity, ludzi z w y ż s z y m w y k s z t a ł c e n i e m wobec bojowych i bardziej „siłowych" m i s j i . Brak poparcia dla dalszego p r z e d ł u ż a n i a obecnosci w Afganistanie w polskim społeczeństwie oraz wyrazne deklaracje polityczne w tej mierze m o ż n a u z n a ć za potwierdzenie tezy o rosnacej „luce kulturowej" w relacjach cywile-wojskowi. Z p u n k t u widzenia omawianej t u problematyki za potwierdzaja.ce problemy w relacjach cywilno-wojskowych należy także uznac w y n i k i badań, prezentujące czeęstotliwońsńc odczuwanych przez oficerońwtrudnońsci ze strony rńożznych p o d m i o t ń w (organizacji, grup, struktur) społecznych w trakcie trwania „misji innych niż w o j e n n e " : 1 2 5 126 H Ludność cywilna Władze lokalne 41,1 Walczące strony • Urzędnicy ONZ, UE, NATO 16,1 Media | 14,2 • Inne 12. 3,6 I 3,6 0~~ Rysunek 33,7 18,8 NGO's Lokalny kościół 41,3 10 C z ę s t o t l i w o s c odczuwanych 20 30 przez o f i c e r ó w 40 trudnosci ~50 ze strony różnych p o d m i o t ó w (organizacji, grup, s t r u k t u r ) s p o ł e c z n y c h Zrńdło: A. Kołodziejczyk, Zawodowe przygotowanie oficerów wojska do misji innych niż. wojenne, WBBS, Warszawa 2002, s. 15. 1 2 5 1 2 6 Ibidem. D o „ m i s j i i n n y c h niz w o j e n n e " zaliczono w badaniu: misje u t r z y m y w a n i a p o k o j u , zaprowadzania p o k o j u , u m a c n i a n i a p o k o j u , k o n t r o l ę w e w n ę t r z n a t e r y t o r i u m , k o n t r o l e granic przed m a s o w a imigracja, k o n t r o l e h a n d l u n a r k o t y k a m i , k o n t r o l e nielegalnego h a n d l u bronia, pomaganie w w y p a d k u kleęsk żzywiołowych w kraju i poza jego g r a n i c a m i oraz inne misje o charakterze n i e w o j e n n y m . Stosowane saę takzże zrońzżnicowane okreńslenia tego t y p u m i s j i , j a k np.: Operations Other Than War - O O T W , Other Military Operations - O M O , Military Operations Other Than War - M O O T W , Stability and Support Operations - SASO. A . K o ł o d z i e j c z y k , Zawodowe przygotowanie oficerów wojska do misji innych niz wojenne, W B B S , W a r s z a w a 2 0 0 2 , s. 7. �178 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw swiadomosci międzykulturowej... Doósóc symptomatycznie w kontekóscie rozważzanó na temat roóżznic kulturowych przedstawiajaę sięe natomiast odpowiedzi prezentujaęce rodzaje trudnoósci w kon¬ taktach oficeroów z tymi grupami społecznymi. W roku przeprowadzania badaón najważzniejszym problemem nie była jeszcze działalnoósóc partyzancka, ale proble¬ my „zrodłowe": odmienny sposob myslenia (41%), problemy jezykowe (28,6%), problemy z porozumieniem (26,7%), negatywne nastawienie i brak lojalnosci (21,4%). Wszystkie odpowiedzi i ich rozkład (nie sumujasie do 100%, gdyż mozżna było wskazaóc więecej niżz jednaę odpowiedóz) przedstawia poniżzsza tabela. T a b e l a 11. Rodzaje trudnoósci o d c z u w a n y c h przez oficeróow ze s t r o n y róożznych p o d m i o t o ó w (organizacji, grup, s t r u k t u r ) s p o ł e c z n y c h NGO's Media Kościół lokalny Inne wal¬ czące Cywilni urzędnicy z UN/ NATO EU Ogó­ łem 6,5 2,6 7,9 3,8 0,2 0,0 7,2 41,0 12,3 4,6 1,2 4,6 0,0 0,0 0,0 2,6 28,6 Problemy z po¬ rozumieniem 6,7 4,8 1,7 5,5 0,7 0,5 0,0 4,8 26,7 4. Negatywne na­ stawienie, brak lojalnoósci 3,6 5,3 1,9 3,6 0,5 1,2 0,0 3,6 21,4 5. Przestrzeganie swobody ruchu 3,4 3,8 4,6 3,4 0,2 0,2 0,2 1,4 19,7 6. Zainteresowa¬ nie osobistymi korzyósciami 2,6 3,1 1,7 3,1 0,7 0,5 0,7 2,2 17,5 7. Uprawianie partyzantki 1,7 1,9 1,4 2,2 1,2 0,7 0,2 1,4 11,8 8. Przestrzeganie zasad 1,4 2,4 3,1 1,0 0,5 0,0 0,0 0,7 11,1 9. Inne 1,0 0,0 0,0 1,7 0,0 0,0 0,0 1,2 3,1 Rodzaj trudności Ludność cywilna Władze lokalne 1. Odmienny spo­ sób myslenia 7,5 2. Problemy jezykowe 3. Lp. Lokal¬ ne g r u p y Zrodło: A. Kołodziejczyk, Zawodowe przygotowanie oficerow wojska do misji innych niz wojenne, WBBS, Warszawa 2002, s. 15. 7. Kulturowe warunki i czynniki integrujące formacje wielonarodowe Wielu badaczy poszukuje w zroózżnicowaniu kulturowym organizacji pozytywnych elementoów, w tym postrzegania go jako ózróodła potencjalnych korzyósci ekono¬ micznych, wzrostu kreatywnosci i i n n o w a c y j n o s c i . W swietle ich rozważan 127 1 2 7 A . Aleksy-Szucsich, Zróżnicowanie ekonomicznych dla krajow, Wydawnictwo Organization: Naukowe etnolingwistyczne jako [ w : ] E. H a l i ż a k et al. (red.), Stosunki Scholar, W a r s z a w a A Strategy for Capturing 2 0 0 6 ; T.J. the Power of Diversity, źródło potencjalnych międzynarodowe Cox, Creating the w XXI korzysci wieku, Multicultural Jossey-Bass, San Francisco 2 0 0 1 ; �179 7. Kulturowe warunki i czynniki integrujące formacje wielonarodowe rońzżnorodnońsńc kulturowa organizacji możzezwięekszyńc pole zasobńow poznawczych, zdolnońsci i umiejeętnońsci istotnych z punktu widzenia wykonywanych zadanń, a wielokulturowa organizacja ma wieększe umiejęetnońsci dopasowywania sieędo zmieniającej sie sytuacji . Potencjalne zyski z wielokulturowosci, jak wskazuja Efrat Elron, Boas Shamir i Eyal B e n - A r i , n i e sa jednak pewne ani prze­ widywalne. Sposobzarzadzania wielokulturowo organizacja jest tutaj kluczem do przekształcenia trudnosci w potencjalne korzysci. Jak zauważa Jakub Isanski: „...to nie sama odmiennosc kulturowa jest (...) bariera, co raczej niezreczne prńby zarządzania t y m p r o b l e m e m " . Potwierdza to spostrzezenie Friedrich Glasl: „rńżnice same w sobie nie powoduja konfliktńwmiedzy ludzmi; w a ż n e jest to, jak ludzie radzaę sobie z tymi rńozżnicami i w jaki sposońb ich dońswiadczajaę" . Zpewnońsciaęważzne jest uńswiadomienie sobie, jakie czynniki sprzyjajaę integracji, a przez to lepszej komunikacji i bardziej efektywnych w zwiazku z n i ą d z i a ł a ń i zachowanń w czasie operacji wojskowych. 128 129 130 131 Efrat Elron, Boas Shamir i Eyal Ben-Ari dokonali takiej wstępnej klasyfikacji warunkońw i czynnikońw, ktońre w wielonarodowych i zrońzżnicowanych kulturowo kontyngentach działajaę na rzecz ich integracji. Wńsrońd warunkńow jako pierwszy i podstawowy wymienili istnienie wspolnej kultury wojska (jako organizacji), opierajaęcej sieęnawspońlnym etosie zżołnierskim i wspńolnych sposobach pracy. Okazuje sieę nierzadko, zże więecej konfliktońw na tle odmiennych kultur działania i funkcjonowania zachodzi więec na l i n i i wojsko-cywile (jak wyzżej przedsta¬ wiono) nizż w kontaktach wojsko-wojsko (obserwacje Charlesa Moskosa dotyczace operacji pokojowej na Cyprze i funkcjonowania U N F I C Y P ) . Pozostałe warunki, ktńore zdaniem tych badaczy tworzaę mozżliwońsci wspońłdziałania, saę 132 1 3 3 nastęepujaęce : • p o d o b i e ń s t w o struktur i kontrola biurokratyczna; • wspolnota doswiadczeń: niepewnosc i poczucie „obcosci"; • tymczasowońsńc systemu; • wysoki poziom zrńozżnicowania kulturowego. R.J. Ely, D . A . T h o m a s , Cultural Diversity at Work: The Effects of Diversity Perspectives on Work Group Progress and Outcomes, „ A d m i n i s t r a t i v e Science Q u a r t e r l y " 2 0 0 1 , t. 46. 1 2 8 S.E. Jackson (red.), Diversity 1 2 9 E. E l r o n , B. Shamir, E. B e n - A r i , op.cit., s. 75. 1 3 0 in the Workplace, G u i l f o r d Press, N e w Y o r k J. Isanski, Wstep. Komunikowanie (red.), Komunikowanie międzykulturowe międzykulturowe - szanse i wyzwania, - szanse i wyzwania, 1992. [ w : ] J. Isanski Wydawnictwo Naukowe U A M , Poznanń 2009, s. 7. 1 3 1 F. Glasl, Confronting Conflict - A First Aid Kit for Handling Conflict, H a w t h o r n Press, Gloucestershire 1999, s. 18. 1 3 2 C h . Moskos, Peace Soldiers: The Sociology of a United Nations Military Chicago Press, Chicago 1976. 1 3 3 E. E l r o n , B. Shamir, E. B e n - A r i , op.cit., s. 8 5 - 8 7 . Force, U n i v e r s i t y o f �180 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw SwiadomoSci miedzykulturowej... 134 Z kolei do m e c h a n i z m ń w integrujących z a l i c z y l i : • • • • • • połaęczone szkolenia i operacje; szkolenia mieędzykulturowe; wewnęetrzny podział pracy; sformalizowane mechanizmy koordynujaęce; przepływ informacji i dzielenie sieę wiedzaę; działania dotyczaęce budowania przywońdztwa i spńojnońsci. Obserwacje te podzielajaętakżze polscy badacze tej problematyki. Adam Koło¬ dziejczyk, na podstawie badanń socjologicznych wielonarodowych formacji (jak m.in. Wielonarodowy Korpus Pońłnoc-Wschńod), potwierdza, żze m i m o rońżznic wmożzliwońsciach wojskowych, podstawowe koncepcje wojskowe, ich percepcja i własny obraz sił zbrojnych jako całosci, na całym swiecie maja charakterystyczne cechy wspolne. Zaliczaja sie do nich wspolny etos w ramach zawodu wojskowego oraz porńownywalna wstęepna socjalizacja, jak rńownieżz podobieńnstwo w struktu¬ rach dowodzenia i sposobach działania. Wszęedzie armie saęteżz instytucjami biurokratycznymi . W operacjach, w ktońrych bioraę udział wielonarodowe siły wojskowe, do warunkońw sprzyjajaęcych integracji wspńolna grupa badawcza, obserwujaęca Wielonarodowy Korpus Pońłnoc-Wschońd, zaliczyła takżze: przebywanie w jednym miejscu, niepewnońsńc sytuacji, wspońlny cel, dzielenie losu, oddzielenie od rodzinnego kraju i bliskich oraz wiedza o tymczasowońsci m i s j i . 135 1 3 6 Z kolei w swietle b a d a ń zołnierzy z wielonarodowych jednostek LITPOLBAT i P O L U K R B A T za cechy ułatwiajace funkcjonowanie w wielonarodowej jednostce wojskowej uznano: chęec dzielenia sieę doswiadczeniami, nastawienie na wspołpracęe, poczucie misji, atmosfereę tolerancji i bliskosc kulturowaę (Polacy, L i t w i n i i Ukraińcy jako grupa S ł o w i a n ) . W t y m kontekscie warto dodac,żze do najbardziej pozytywnych aspektow słuzżby poza granicami kraju zżołnierze zaliczyli, w badaniu WBBS z 2004 roku, a więec krotko po zaangażzowaniu sieę Polski w misjęe w Iraku: poznanie nowych ludzi - 26,4%, oraz poznanie innej kultury - 8,7% (na trzecim miejscu). Na d r u g i m miejscu pod wzglęedem liczby wskazan z n a l a z ł a sięe możzliwosc sprawdzenia sieę w trudnych warunkach (11,7%), na samym koncu zas uzyskane srodki finansowe (6,2%). Dosc znamienny jest jednak fakt, żze bardzo duzża grupa badanych w ogole nie potrafiła udzielic na tak postawione pytanie otwarte jakiejkolwiek odpowiedzi (ażz 4 7 % ) . 137 1 3 8 1 3 9 1 3 4 Ibidem, s. 8 7 - 9 0 . 1 3 5 A . K o ł o d z i e j c z y k , Wielonarodowość 1 3 6 S.B. Gareis et al., Conditions of Military 1 3 7 W . C h o j n a c k i , Analiza wynikóow badanó kulturyorganizacyjnejw [ w : ] W . C h o j n a c k i , Profesjonalizacja... jako..., op.cit., s. 4 1 . Multinationality..., op.cit., s. 2 8 - 2 9 . jednostkach wielonarodowych, , op.cit., s. 189 i n . 1 3 8 Ibidem, s. 200. 1 3 9 M . W a c h o w i c z , W . N o w o s i e l s k i , T. I w a n e k , M . K l o c z k o w s k i , Społeczne aspekty służby poza granicami kraju, W B B S , W a r s z a w a 2004, s. 9. Pytanie b r z m i a ł o d o s ł o w n i e : „ C o u t r w a l i ł o sie w Pana(i) p a m i ę c i j a k o najbardziej przyjemne ( s a t y s f a k c j o n u j ą c e ) ze s ł u ż b y w Iraku?". �181 8. Bariery międzykulturowe a problem efektywnosci operacji... 8. Bariery miedzykulturowe a problem efektywności operacji prowadzonych przez wielonarodowe śiły wojskowe Ogóolnie rzecz ujmujaęc, roózżnorodnoósóc „demograficzna" w kazżdej organizacji przekłada sięe na zwieększenie problemóow komunikacji i koordynacji, a w ten s p o s o ó b n a o b n i ż z e n i e zdolnoósci organizacyjnych danej instytucji. Róozżnice w priorytetach, wartoósciach, realizowanych celach czy sposobach interpretowa¬ nia dodatkowo pogłeębiajaę te trudnoósci, prowadzaęc do nieporozumienó, napięeóc, a nawet konfliktoów wewnaętrzorganizacyjnych. Jak zauważza A d a m Kołodziej¬ czyk, piszaęcy o funkcjonowaniu wielonarodowych sił wojskowych: „ W co¬ dziennym zżyciu wojska jedynie wypoczynek nie jest przez [mocno zroózżnicowany kulturowo i obyczajowo - H.S.] personel p o d w a ż a n y " . Łatwo wytwarza się „srodowisko braku zaufania" (environment of distrust), moga.ce prowadzic do powazżnych konfliktóow . Sytuacja taka pojawia sieę najczeęósciej wtedy, kiedy komponenty narodowe tworzaęce wielonarodowe siły nie majaę doóswiadczenó w wielonarodowej wspoółpracy, a czasu, przy szybkich decyzjach o udziale w da¬ nej operacji, jest niewiele lub nie ma go wcale, aby mozżliwe było dobre zorientowanie sieę w poziomie wyszkolenia jednostek roóżznych krajoów, któore p o m o g ł o b y w tworzeniu podstawy do kooperacji, spoójnoósci i zbudowania „szybkiego zaufania" dla wykonania misji z sukcesem . W wypadku takich operacji, nastawionych z góory na trwanie w raczej kroótkim, okreóslonym czasie, mozżliwe jest, co prawda, wprowadzenie modelu „horyzontalnej wielonarodowoósci", natomiast wyzższy poziom integracji mieędzyosobowej, „wertykalna wielonarodowoósóc", saę dużzo trudniejsze do osiaęgnieęcia, gdyzż siły zbrojne saę wciaęzż silnie narodowo zaprogramowane, a zżadne z panóstw nie rezygnuje łatwo ze swoich priorytetóow . 1 4 0 141 142 143 Głeębsze problemy pojawiajaę sięe jednak właósnie przy próobie stworzenia wspomnianej „wertykalnej wielonarodowoósci", ujawniajaęc sieę przy długotrwa¬ łym i nastawionym na stałoósóc funkcjonowaniu jednostek wielonarodowych. We wszystkich wyżzej wspominanych (Wielonarodowy Korpus Poółnoc-Wschoód, Brygada Niemiecko-Francuska, Korpus Niemiecko-Holenderski) zauwazżalne saę roózżnice w kulturach organizacyjnych czy róożznice w koncepcjach planowania misji i spraw taktycznych. Problem niebagatelny, jeósli weózmie sięe pod uwageę praktyczne wykorzystanie takich jednostek, np. Eurokorpusu ze Strasburga do przewodzenia ISAF w sierpniu 2004 r o k u . D o w ó d z t w o ISAF, k t ó r e utworzono na bazie sztabu Eurokorpusu dwukrotnie, zostało nastęepnie sformo1 4 4 1 4 0 A . K o ł o d z i e j c z y k , Wielonarodowo^^ jako..., 1 4 1 N . Odoi, Cultural Diversity in Peace op.cit., s. 43. Operations: Training Challenges, „Kofi Annan I n t e r n a t i o n a l Peacekeeping and T r a i n i n g Centre Paper" marzec 2005, n r 4, s. 7. 1 4 2 A . K o ł o d z i e j c z y k , Wielonarodowoósóc jako... , op.cit., s. 40. 1 4 3 Ibidem, s. 42. 1 4 4 Dowóodcaę k o n t y n g e n t u b y ł francuski g e n e r a ł Jean-Louis Py, a jego zastęepcaę N i e m i e c - W o l f - D i e t e r Loeser. �182 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw swiadomosci miedzykulturowej... wane na bazie Korpusu Szybkiego Reagowania - ARRC, a od 2007 roku, w k t o ó r y m podjęeto decyzjęe o o b j ę e c i u wspóolnym kierownictwem operacji stabilizacyjnej ISAF oraz operacji przeciwpartyzanckiej Enduring Freedom, trzon dowodztwa s t a n o w i a A m e r y k a n i e . P r o b l e m a m i s a jednak odmienne, narodowe regulaminy i procedury dyscyplinarne: róozżna pragmatyka kadrowa w obsadzaniu stanowisk, róożznice dotyczaęce mozżliwoósci politycznej aktywnoósci żzołnierzy w w . krajoów, róożznice w płacy za tęe samaę pracęe, roózżnice w relacjach przełozżony-podwładny, róozżnice stricte zwyczajowe: godziny i sposoby spożzywania posiłkóow, czas przerwy w pracy na lunch, róownoósóc potraw serwowanych żzołnierzom wszystkich stanowisk i s t o p n i . Wszystkie te kwestie wpływajaę mocno na efektywnoósóc działania jednostek wielonarodowych, a zarzaędzanie n i m i wymaga profesjonalnego przygotowania i wiedzy z dziedzin odległych od uznawanych za „typowo wojskowe". 1 4 5 146 Jako przykład mozżna podaóc odpowiedzi polskich zżołnierzy, majaęcych ocenióc kwestięe problemoów w dowodzeniu formacjami wielonarodowymi: „Jak ogoólnie ocenia Pan(i) system dowodzenia podczas słuzby w Iraku?". Drastyczna rożnica w ocenie systemu dowodzenia w obręebie jednostek narodowych (odpowiedóz „dobrze" wybrało 72,3% r e s p o n d e n t ó w , „zle" 21,0%, „ t r u d n o ocenic - 1,7%), a wielonarodowych („dobrze" - 47,3%, „zle" - 34,6%, „ t r u d n o ocenic" - 12,7%) była uzasadniana problemami wspóołdziałania w tych ostatnich: niekompetencjaę przełozżonych, utrudnieniami w komunikacji mieędzyludzkiej, brakami doóswiadczenia i znajomoósci jęezyka angielskiego . 147 Na tego typu zalezżnoósci (im więeksza roózżnorodnoósóc, t y m mniejsza zdolnoósóc do efektywnego działania) wskazujaę takzże badacze problematyki zarzaędzania organizacjami . W takich organizacjach, w ktoórych to właósnie róozżnice osobowoósciowe wzmacniane saę przez roóżznice w kulturach narodowych, bardzo t r u d n o zbudowaóc właósciwy p o z i o m zaufania, konieczny do efektywnej w s p ó ł p r a c y , j a k również zapobiec tworzeniu sie grup i podgrup w wyniku p o d o b i e ó s t w kulturowych i funkcjonujących s t e r e o t y p ó w . Tymczasem w kontekóscie wielonarodowych sił wojskowych, wykonujaęcych swoje zada¬ nia w ramach sojuszu lub koalicji, to właósnie zaufanie jest jednym z najistot¬ niejszych elementoów warunkujaęcych efektywnoósóc operacji. Wspomniany juzż wczeósniej major generał Robert H . Scales, w artykule pod znamiennym t y t u ł e m Trust, Not Technology, Sustains Coalitions, zauwazża: „ M i m o iżz nowe technologie 148 1 4 9 1 5 0 1 4 5 B. Balcerowicz, op.cit., s. 1 4 6 A . K o ł o d z i e j c z y k , Wielonarodowoósóc jako... , op.cit., s. 4 3 - 4 5 . 1 4 7 M . W a c h o w i c z , W . N o w o s i e l s k i , T . I w a n e k , M . K ł o c z k o w s k i , Społeczne 126. aspekty słuzby poza granicami kraju, W B B S , W a r s z a w a 2 0 0 4 , s. 24. 1 4 8 F.J. M i l l i k e n , L . M a r t i n s , Searching for Common Threads: Understanding ofDiversity 1 4 9 in Organizational Effects P . M . D o n n e y , J.P. C a n n o n , M . R . M u l l e n , Understanding the Influence of National Culture on the Development ofTrust, 1 5 0 the Multiple Groups, „ A c a d e m y o f M a n a g e m e n t Review" 1996, t. 2 1 . „ A c a d e m y o f M a n a g e m e n t R e v i e w " 1996, t. 23. H . Tajfel, J.C. T u r n e r , The Social Identity Theory of Intergroup W . G . A u s t i n (red.), Psychology of Intergroup Relations, Behavior, [ w : ] S. W o r c h e l , N e l s o n - H a l l , Chicago 1986. �183 8. Bariery miedzykulturowe a problem efektywnoSci operacji... dajaę nadziejeę na mozżliwosc stosowania coraz bardziej precyzyjnej siły razżenia i szybszych manewrow dzięeki lepszej wymianie informacji, nie wyeliminujaę mglistosci i napięc wojny (fog and friction of war). Nowe i udoskonalone technologie moga ulepszyc możliwosci dowodcy X X I wieku porozumiewania się z partnerami koalicyjnymi, ale wysiłki koalicyjne moga nadal ugrzeznań na mieliznach technicznych brakow kompatybilnosci, trudnosci jęezykowych, kulturowych asymetrii oraz ignorancji w kluczowych sprawach dotyczaęcych historii czy geopolityki. A n t i d o t u m na mglistosc i napięecia wojny nie jest technologia, polega ono raczej na zaufanych p o d w ł a d n y c h , ktorzy potrafiaę efektywnie w s p o ł p r a c o w a c ze swoimi koalicyjnymi o d p o w i e d n i k a m i " . Takie zapatrywanie sięe na zdolnosci funkcjonowania potwierdzajaę takżze przywoły¬ wane w raporcie From Representation to Inclusion słowa generała Jamesa Mattisa, ktorymi zakonczył w 2010 roku Joint Warfighting Conference: „ W dzisiejszych czasach nie obchodzi mnie, jak jestescie taktycznie czy operacyjnie swietni, bo jesli nie potraficie zapewnic harmonii - nawet fałszywej harmonii na polu walki, opartej na zaufaniu na wszystkich liniach, mieędzy szeregami koalicyjnymi i narodowymi, mieędzy cywilno-wojskowymi - wtedy powinniscie wracac do domu, gdyżz wasze przywodztwo jest archaiczne. Potrzebujemy oficerow, ktorzy potrafia zapewnic tę h a r m o n i ę na wszystkich l i n i a c h " . 151 152 Zblizżone wnioski wysnuwa na ten temat takzże Dariusz Kozerawski, opisujaęcy problemy wynikajaęce z wielokulturowosci w działaniach stabilizacyj¬ nych Mieędzynarodowej Dywizji C e n t r u m - P o ł u d n i e w Iraku. Autor na podsta¬ wie własnych doswiadczen rozdziela w swoich analizach problemy wynikajaęce z k o n i e c z n o s c i w s p o ł d z i a ł a n i a w wielonarodowej koalicji od problemow wynikajaęcych z kontaktow z miejscowymi w ł a d z a m i i ludnosciaę. W odniesieniu do tego pierwszego zagadnienia zwraca uwageę na precedensowy w historii Wojska Polskiego fakt przejęecia odpowiedzialnosci za strefeę centralno-południowaę w Iraku i dowodzenie WielonarodowaęDywizjaę C e n t r u m - P o ł u d n i e (Multinational Division Centre South - M N D CS), w skład ktorej wchodziły poczaętkowo kontyngenty i grupy żzołnierzy ażz z 25 panstw, w t y m m.in. z: Buł¬ garii, Danii, Dominikany, Filipin, Gruzji, Hiszpanii, Holandii, Norwegii, Rumunii, Salwadoru, Słowacji, Stanow Zjednoczonych, Tajlandii, Ukrainy, Węegier, W ł o c h i Wielkiej B r y t a n i i . W srod czynnikow stwarzajaęcych istotne bariery i ograniczenia skutecznosci realizacji zadan wynikajaęcych z wielonarodowosci polscy dowodcy wyrożznili kilka podstawowych, ktore mozżna podzielic na dwie grupy: organizacyjno-techniczne oraz kulturowe. D o grupy problemow organizacyjno-technicznych zaliczane były: a) ograniczenia narodowe (np. zakaz 1 5 3 1 5 1 R . H . Scales, Trust, Not Technology, Sustains Coalitions, 1 5 2 From Representation 1 5 3 D . K o z e r a w s k i , Wielokulturowosc to Inclusion: Diversity „ P a r a m e t e r s " z i m a 1998, s. 4 - 1 0 . in the 21st-Century. Executive Summary, op.cit., s. 8. Centrum-Południe, [ w : ] Idem, Międzynarodowe w działaniach działania stabilizacyjnych stabilizacyjne Międzynarodowej Dywizji w swietle doówiadczeń X zmiany PKW Irak w 2008 roku, A k a d e m i a O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2010, s. 36. �184 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw swiadomosci miedzykulturowej... u d z i a ł u w operacjach ofensywnych); b) dualizm w procesie dowodzenia (dowóodztwo W D CP oraz narodowy oósrodek decyzyjny danego panóstwa-kontraktora); c) róozżnice w mandacie i misji; d) roózżnice w zakresie struktur organizacyjnych, posiadanego sprzeętu i uzbrojenia, zmiany w składzie dywizji W D CP. Wósróod barier kulturowych zostały przede wszystkim wyróozżnione: bariery jeęzykowe oraz róożznorodnoósóc tradycji i zwyczajóow . Jeósli chodzi o ba¬ riery jęezykowe to braki w biegłej znajomoósci jeęzyka angielskiego (co przyznaje bardzo wielu żzołnierzy wracajaęcych z misji) saę nadal problemem, przed ktoórym stoi Wojsko Polskie, i w istotnym zakresie uniemozżliwiajaę normalnaę komunikacjeę mieędzykulturowaę. Tymczasem, jak zauwazża Mirosław Smolarek: „Znajomoósóc angielskiego jak roówniezż dodatkowo innych jeęzykóow jest niezbęednym elementem sprawnego funkcjonowania dowoództw, sztaboów i jednostek mieędzynarodowych. Ponadto znajomoósóc jeęzykoów obcych umozżliwia zżołnierzom komunikacjeę interpersonalnaę w rejonie operacji pokojowych z lokalnymi przedstawicielami w ł a d z , sił porzaędkowych oraz pozwala na sprawne i efektywne rozwiaęzywanie napotykanych problemoów. Kazżdy zżołnierz uczestniczaęcy w operacji pokojowej, nawet jeósli wchodzi w skład kontyngentu narodo¬ wego, musi znaóc przynajmniej jeęzyk angielski i o ile to mozżliwe, podstawowe zwroty i wyrazżenia w jęezykach baędóz dialektach lokalnych, gdyzż w kazżdej chwili mozże staóc sięe rozjemcaę, mediatorem i tylko dzieęki umiejeętnoósci sprawnego komunikowania sieę mozże zazżegnaóc sytuacje k r y z y s o w e " . 154 155 Braki w znajomosci języka angielskiego w X zmianie PKW Irak nadrabiane były dobraę znajomoósciaęjęezyka rosyjskiego, co w kontekóscie obecnoósci partneroów koalicyjnych z krajoów byłego ZSRR (Armenia, Kazachstan, Mongolia, Ukraina) w istotny sposoób p o p r a w i a ł o komunikacjęe nie tylko słuzżbowaę, ale i n i e f o r m a l n a ę . W ó s w i e t l e przeprowadzonych przez Dariusza Kozerawskiego badanó opinii kadry kierowniczej W D CP oraz wósroódzżołnierzy zgrupowanó bojowych (TF - Task Force) w dziewiaętym miesiaęcu misji, dotyczaęcych oceny wspoółpracy z przedstawicielami innych paónstw koalicji, zastanawiajaęco wyglaęda wysoki poziom ocen neutralnych i negatywnych (ok. 47%). Przyczyny tego wyjaósniajaę wypowiedzi respondentoów, wskazujaęce na, obok brakóowjeęzykowych, niski poziom wiedzy z dziedziny historii, tradycji, zwyczajóow zwiaęzanych z nacjami wchodzacymi w skład sił koalicyjnych . A u t o r podkresla w zwiaęzku z tym, żze „szersza edukacja wielokulturowa mozże daóc szansęe na lepszaęwspóołpracęe w ramach koalicji mieędzynarodowych ( . . . ) " . 156 157 158 Wspomniane wnioski potwierdza wiele badanó przeprowadzonych przez WBBS. Trudno bagatelizowaóc oceny dotyczaęce edukacji w szkołach wojsko1 5 4 Ibidem, s. 3 7 - 3 8 . 1 5 5 M . Smolarek, Kształcenie w operacjach pokojowych, językowe kadry zawodowej zadania, warunki, sposoby realizacji, D . K o z e r a w s k i , Wielokulturowoósóc w działaniach... 1 5 7 Ibidem. Ibidem, s. 4 1 . w aspekcie jej uczestnictwa operacje pokojowe. Planowanie, A k a d e m i a O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2 0 0 3 , s. 1 3 9 - 1 4 0 . 1 5 6 1 5 8 WP [ w : ] D . K o z e r a w s k i (red.), Międzynarodowe , op.cit., s. 38. �185 8. Bariery miedzykulturowe a problem efektywnoSci operacji... wych, gdzie najwieęcej wskazanń negatywnych dotyczaęcych zbyt małej liczby godzin pońswieęconych okreńslonej grupie przedmiotńow „zdobyły" jeęzyki obce - azż 65% osońb badanych wskazało, zże pońswięeca sieę i m zbyt m a ł o czasu. Było to najwięecej wskazanń spońsrńod wszystkich grup p r z e d m i o t o w y c h . Jeszcze bardziej niepokojaęco brzmiaę oceny żzołnierzy dotyczaęce odpowiedzi na pytanie, czy studia wojskowe (w studium oficerskim) przygotowały do p e ł n i e n i a okreńslonych zadanń baędńz podejmowania działanń. W kwestii jęezykńow obcych oraz przygotowania do uczestnictwa w misjach pokojowych poza granicami kraju najwieęcej odpowiedzi negatywnych („w ogońle nie przygotowały" i „w nie¬ w i e l k i m stopniu przygotowały") zdobyły włańsnie te dwie kategorie, odpo¬ wiednio: umiejeętnońsńc praktycznej komunikacji w jęezyku obcym - w niewielkim stopniu 3 6 , 1 % , w ogńole - 33,8%, uczestnictwo w misjach poza granicami kraju - w niewielkim stopniu 27,8%, w ogole - 53,0% (odpowiedzi „w duzym stopniu przygotowały" wybrało w odniesieniu do jęezyka obcego jedynie 6%, a w kwestii uczestnictwa w misjach tylko 2 , 6 % ) . W badaniach przeprowadzonych niedawno przez Mariana Kloczkowskiego i Janusza Zajdzika (Wpływ udziału polskich żołnierzy w misjach poza granicami kraju na proces profesjonalizacji) analizeę, majaęcaę na celu udzielenie odpowiedzi na kilka pytań (m.in. Jakie umiejętnosci i doswiadczenia zdobywaja zołnierze zawodowi podczas misji? Jak w misjach sa zdobywane kwalifikacje i umiejetnońsci w dalszej służbie?), przygotowano na podstawie 574 p r a w i d ł o w o wypełnionych ankiet. W interesuja cych z p u n k t u widzenia niniejszej rozprawy zagadnieniach dotyczacych znajomońsci jezyka obcego oraz znajomońsci kultury i zwyczajńow miejscowej ludnońsci żzołnierze mieli okreńslińc, jak - z perspektywy ich w ł a s n y c h dońswiadczenń - oceniaja swoje przygotowanie do misji poza granicami kraju. Oba wymienione wyżzej aspekty przygotowania zostały ocenione nisko, a porońwnanie ich na przestrzeni badanń z trzech lat (2006, 2008 i 2009) wskazuje wrecz na tendencje spadkowa. W kwestii znajomosci jezyka obcego umożliwiającego porozumiewanie sie zzżołnierzami z innych krajońwńsrednia ocen (od 2 do 5, gdzie 2 odpowiadałoby ocenie „niedostatecznie", a 5 „bardzo dobrze") uplaso¬ w a ł a sie w granicach oceny 2,9 (a wiec ledwie dostatecznie) w roku 2009, podczas gdy w roku 2008 było to 3,1, a w 2006 - 3,2. Znajomońsńc kultury i zwyczajońw miejscowej ludnońsci została oceniona niewiele lepiej - na poziomie oceny 3,2 w 2009 roku, podczas gdy w roku 2008 było to 3,3, a w roku 2006 3 , 4 . W y n i k i te sa t y m bardziej niepokojące, ze mozliwosc w y r ń w n a n i a 159 1 6 0 161 1 5 9 M . Sinńczuch, Ocena jakoósci kształcenia przydatnoósci 2 0 0 9 , s. wykształcenia 17. Do wojskowego pozostałych kandydatoów ż do zawodu wojskowego. w realiach słu zby w opinii oficeróowWP, Cz. I I : Ocena WBBS, Warszawa grup p r z e d m i o t o ń w należzały: zajecia praktyczne wojskowe, p r z e d m i o t y z zakresu e k o n o m i i i z a r z ą d z a n i a , p r z e d m i o t y w o j s k o w e specjalistyczne, przed¬ m i o t y s p o ł e c z n e i psychologiczne, zajecia w y c h o w a n i a fizycznego, p r z e d m i o t y ogońlnowojskowe, p r z e d m i o t y techniczne i o g ń o l n o t e c h n i c z n e . 1 6 0 Ibidem, s. 19. 1 6 1 M . K l o c z k o w s k i , J. Zajdzik, Wpływ udziału polskich zzołnierzy w misjach poza granicami na proces profesjonalizacji, W B B S , W a r s z a w a 2 0 0 9 , s. 28. kraju �186 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw świadomości międzykulturowej... b r a k ó w j u ż w trakcie trwania misji jest zazwyczaj niewielka, zwłaszcza w dzie­ dzinach wymagających koncentracji, czasu i profesjonalizmu, a wiec szkolenia umiejętnoSci komunikacji w językach obcych. Potwierdzają to wypowiedzi zołnierzy, zapytanych o umiejętnosci i doswiadczenia zdobyte podczas misji, szczególnie przydatne dla wojska: mozliwosc zdobycia umiejetnosci jezykowych podczas misji wybrało zaledwie 3,3% badanych, natomiast najwieksza liczba w s k a z a ó cieszyły sie: doswiadczenie na polu walki (25%) oraz - co istotne doóswiadczenie we wspoółpracy z i n n y m i nacjami, zołnierzami innych armii (17%) . 1 6 2 Obserwacje poczynione przez Dariusza Kozerawskiego p o t w i e r d z a j a r ó w niez badania Adama K o ł o d z i e j c z y k a . Odpowiadając na pytania o trudnosci w relacjach mięedzy oficerami z roóznych kontyngentóow, respondenci wskazywali przede wszystkim problemy językowe i róznice kulturowe. Szczegołowo rozkład odpowiedzi przedstawia ponizszy wykres. 163 Problemy językowe 19 Różnice kulturowe • Różne interpretacje misji 12,7 Podzielanie lojalności 12,5 Problemy przygotowania zawodowego | 11,8 10,3 Problemy kodeksu etycznego Problemy komunikacyjne 9,6 Różne interpretacje zaangażowania 6,7 6,5 Problemy związane z rywalizacją I 2,2 Inne problemy 0 R y s u n e k 13. 13,7 5 10 15 20 Rodzaje t r u d n o s c i doswiadczanych przez oficerow u c z e s t n i c z ą c y c h w misjach i n n y c h niz w o j e n n e ze strony oficerow z i n n y c h k o n t y n g e n t ó w Zródło: A. Kołodziejczyk, Zawodowe przygotowanie oficerów wojska do misji innych niż wojenne, Warszawa 2002, s. 15. Badani mieli mozliwosc wielokrotnego wyboru, dlatego tez odsetki nie sumuja się do 100%. Wskazanym trudnoósciom odpowiadajaę postulaty ósrodowiska wojskowego w zakresie przygotowania do operacji, ktoóre prezentuje ponizsza tabela. 1 6 2 Ibidem, s. 16. 1 6 3 A . K o ł o d z i e j c z y k , Zawodowe przygotowanie WBBS, Warszawa 2002. oficerów wojska do misji innych niż. wojenne, �187 8. Bariery m i ę d z y k u l t u r o w e a problem efektywności operacji... Języki 32,9 ]26,5 Prawo międzynarodowe Stosunki międzynarodowe Zarządzanie interkulturowe 19,5 • • 19 17,5 Wiedza na temat religii • Historia 16,1 I 14,2 Psychologia Socjologia I 13,5 Techniki masowego komunikowania 113,5 Ekonomia 3,8 Inne sprawy 0 10 20 30 40 R y s u n e k 14. O d c z u w a n e b r a k i w zakresie edukacji o f i c e r ó w u c z e s t n i c z ą c y c h w misjach i n n y c h n i ż wojenne Źródło: A. Kołodziejczyk, Zawodowe przygotowanie oficerów wojska do misji innych niż. wojenne, WBBS, Warszawa 2002, s. 19. Badani mieli mozliwosc wielokrotnego wyboru, dlatego też odsetki nie sumuja się do 100%. Ź kolei w badaniach przeprowadzonych w POLUKRBAT i LITPOLBAT do największych p r o b l e m ó w utrudniajacych funkcjonowanie żołnierzy w jednost­ kach wielonarodowych badani zaliczyli (w kolejnosci ich relewantnosci): rozłakę z rodzina, znajomosć jezyka (jej brak lub niski poziom), zachowania i postawy, specyfikeę dowodzenia, specyficzne zadania i procedury, stereotypy, rożnice kulturowe (religia, zwyczaje, obyczaje) oraz h i s t o r i e . W kontekscie ostatniego z wymienionych c z ynników - historii, warto d o d a c , i ż w pozostałych badaniach jest on rzadko wymieniany lub w ogole, a ma przecież znaczenie w kontekscie barier miedzykulturowych powstających na tle historycznie uwarunkowanych u p r z e d z e ó . Pamiec przeszłosci kolonialnej lub np. okresu dominacji politycznej jednego panóstwa nad drugim czy zatargóow o terytoria moga stanowic wazne przeszkody, wpływające na postawy żołnierzy zmuszonych do w s p ó ł p r a c y w ramach k o n t y n g e n t ó w wielonarodowych. O problemach wynikajacych z „zaszłosci historycznych" pisze Marek Bodziany, podkreslajac: „Biorac pod uwage fakt, ze wiekszosc narodowosci w s p ó ł t w o ­ rzących omawiane wielonarodowe struktury wojskowe ma w s p ó l n a przeszłosc historyczna , nalezży domniemywaóc,zże indywidualne uprzedzenia do niektoórych z nich moga w znaczacy s p o s ó b utrudniac proces integracji kulturowej w tych strukturach m i m o znajomosci zasad relatywizmu kulturowego i t o l e r a n c j i " . 164 165 1 6 4 W . C h o j n a c k i , Analiza 1 6 5 M . Bodziany, op.cit., s. 216. wyników badan kultury organizacyjnej..., op.cit., s. 199. �188 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw świadomości międzykulturowej... Warto w t y m kontekóscie przyjrzeóc sieę temu, jak klasyfikowane saę przez badaczy-teoretyków problemy, których podłoze mozna n a z w a ć „ k u l t u r o w y m i klapkami na oczy" (cultural blinders). Do podstawowych barier w komunikacji miedzykulturowej Laray Barna zaliczył: • załozenie p o d o b i e ó s t w (wszyscy ludzie sa tacy sami); • roznice językowe (niedocenienie tego, z e m ó w i e n i e w obcym jezyku to cos więecej niz tylko wypowiadanie słóow); • fałszywe interpretacje zachowanó niewerbalnych (niezrozumienie znaczenia symboli i gestóow); • uprzedzenia i stereotypy (stereotypy mogaę mieóc negatywny w p ł y w na style komunikacji); • tendencja do oceniania (rózne wartosci moga prowadzic do negatywnej oceny innych); • niepokój lub napiecie (wysoki poziom stresu i niepokoju moze prowadzic do działanó dysfunkcjonalnych) . 166 Ten sam badacz podkresla rowniez powszechne zdziwienie wielu ludzi, ze dobre intencje, przyjazne nastawienie, połaęczone dodatkowo z załozeniem osiaęgnieęcia wzajemnych korzyósci, okazujaę sięe czeęsto niewystarczajaęce do tego, zeby miała miejsce efektywna komunikacja m i ę d z y k u l t u r o w a . W wypadku braku nawet tych wsteępnych, pozytywnych c z y n n i k o ó w m o z e m y mieóc do czynienia z narastajaęcym napięeciem takze pomieędzy tymi, ktoórzy dzisiaj majaę nieósóc pomoc i zapewniaóc bezpieczenóstwo ludnoósci cywilnej. Bez porozumienia i zbudowania „ósrodowiska zaufania" wewnaętrz wielonarodowych sił wojsko¬ wych ich obecnoósóc w obcym k u l t u r o w o ósrodowisku oraz koniecznoósóc wspoółdziałania z ludnoósciaę cywilnaę kierujaęcaę sieę nieznanymi wojsku, a przez to n i e z r o z u m i a ł y m i zasadami i wartoósciami bęedzie w najlepszym wypadku nieefektywna, w najgorszym - moze stanowióc istotne zagrozenie dla zycia i zdrowia wszystkich stron: zaróowno wojskowych, jak i cywili. 167 Prowadzone badania (takze przez Josepha Soetersa) w s k a z u j a r ó w n i e z na celowoósóc właósciwego „doboru kulturowego" nie tylko wewnaętrz formacji wielo¬ narodowej, ale roówniez w zwiaęzku z rejonem operacji, co potwierdziły obser¬ wacje dotyczaęce kontyngentoów turecko-holenderskich, działajaęcych wspoólnie w Kosowie i Afganistanie. Ze wzglęedu na tozsamoósóc wiary (islam) tureccy zołnierze zdecydowanie lepiej postrzegani byli przez ludnoósóc lokalnaę, umiejaęc dostosowaóc sięe w sposoób bezkolizyjny do panujaęcych obyczajóow warunkowa¬ nych religijnie (jako przykłady z zycia codziennego wskazano m.in. stosunek do kobiet, do kwestii nagoósci podczas opalania czy stroju podczas uprawiania 1 6 6 L . Barna, Stumbling Blocks in Intercultural (red.), Intercultural 1 6 7 Ibidem. Communication, [ w : ] L . A . Samovar, R.E. Porter Communication - A Reader ( 8 t h ed.), W a d s w o r t h , C A , U S A 1997, s. 3 3 7 - 3 4 5 . �8. Bariery miedzykulturowe a problem efektywności operacji... 189 168 s p o r t u ) . Jednoczesnie, co bardzo w a ż n e z p u n k t u widzenia siły kultury organizacyjnej, żołnierze holenderscy wyznania m u z u ł m a ó s k i e g o deklarowali podczas badaón,żze pierwszym punktem tozżsamoósciowego odniesienia pozostaje dla nich wojsko i służba wojskowa, a wiec najpierw sa zołnierzami, a dopiero pozniej - m u z u ł m a n a m i . Wskazywali rowniez na fakt, że w sytuacji zagrożenia życia w ich ocenie przewazyłby fakt bycia ż o ł n i e r z e m niż m u z u ł m a n i n e m : „Gdyby ktos do mnie strzelał, nie z a s t a n a w i a ł b y m sie, czy jest m u z u ł m a n i n e m czy nie. Nie wierze t e ż , ż e b y którys z lokalnych m u z u ł m a n ó w oszczedził mnie w czasie ataku, a innych zabił, tylko dlatego, że ja też jestem m u z u ł m a n i nem" . Ź kolei róznice w narodowych kulturach czesto były przyczyna, nieporozumien w ł a s n i e miedzy Turkami i Holendrami wspołpracujacymi w Kosowie. Kompania turecka pozostaja ca pod dowoództwem operacyjnym holenderskiego batalionu formalnie z a a k c e p t o w a ł a holenderskie zwierzchnictwo, jednak w rzeczywistoósci dnia codziennego dowoódca tureckiej kompanii prawie nie k o n t a k t o w a ł sie ze swym holenderskim przełozonym, natomiast zwracał sie czesto o rade d o d o w ó o d c y sa siedniego batalionu tureckiego lub wrecz bezposrednio mowił Holendrowi, iz „ m u s i zadzwonic do Ankary", zanim zadecyduje, co ostatecznie ma robióc (Turcja ma wysoki wskaóznik dystansu władzy) . Jednym z najczesciej p r z y w o ł y w a n y c h p r z y k ł a d o w o p e r a c j i , w ktorej wszystkie omawiane wyżej czynniki wystapiły, była operacji w Somalii. 1 6 9 1 7 0 8.1. O p e r a c j a „ P r z y w r ó c i ć N a d z i e j ę " (Restore Hope) w Somalii Operacja „Przywrócic Nadzieje" (Restore Hope) została zaplanowana jako misja wojskowo-humanitarna pod auspicjami O N Ź , majaca pomoc w dostarczeniu ż y w n o s c i dla głodujacej l u d n o ś c i Somalii. Cywilne misje humanitarne, w szczegoólnoósci akcje podejmowane przez Mięedzynarodowy Czerwony Krzyzż, były nieskuteczne z uwagi na walki m i ę d z y k l a n o w e w Somalii i anarchię powstała, w w y n i k u wojny domowej, ktora rozpoczeła sie w listopadzie 1990 roku. W operacji „Przywrócic Nadzieje", k t ó r a przyjęła oficjalna, n a z w ę United Nations Operation i n Somalia I (w skrocie U N O S O M I) wzieło udział około 38 tysiecy zołnierzy z różnych p a ó s t w , w t y m 25 tysięcy żołnierzy wojsk a m e r y k a ó s k i c h . Operacja ta oficjalnie zakonczyła się 4 maja 1993 roku, kiedy dowodzacy siłami koalicji amerykaóski generał przekazał w ł a d z ę O N Ź , rozpoczynajaęc t y m samym drugi etap zaangazżowania mięedzynarodowego w Somalii - UNOSOM I I . 171 1 6 8 Societies, F. B o s m a n , J. Soeters, F. A i t Bari, Dutch Muslim Soldiers During Peace Operations in Muslim „ I n t e r n a t i o n a l Peacekeeping" 2 0 0 8 , t. 15, n r 5, s. 6 9 5 - 7 0 5 . 1 6 9 Ibidem, s. 7 0 2 - 7 0 3 . 1 7 0 J. Soeters, C.-R. Poponete, T.J. Page Jr., Culture's 1 7 1 L . L . M i l l e r , C h . M o s k o s , Humanitarians Consequences..., or Warriors? op.cit., s. 25. Race, Gender, and Combat Status in Operation Restore Hope, „ A r m e d Forces & Society" 1995, t. 2 1 , n r 4, s. 615. �190 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw świadomości międzykulturowej... Jednym z najwieększych problemoów misji w Somalii było roózne rozumienie kultury tego kraju przez kontyngenty z poszczegoólnych panóstw, a co za t y m idzie - roózne sposoby daęz enia do realizacji celoów misji. Co wieęcej, niektoóre kontyngenty przybywały na tęe misjeę bez jakiejkolwiek wiedzy na temat kultury, historii czy aktualnych stosunkóow panujaęcych w Somalii - jako przykład mozna podaóc t u właósnie wojska amerykanóskie, ale roówniez belgijskie, kanadyjskie, włoskie czy pakistaóskie. Niezrozumienie s t o s u n k ó w panujących na miejscu p r o w a d z i ł o czeęsto do naduzycia siły, co zostało zresztaę w przypadku Somalii dobrze u d o k u m e n t o w a n e . P o s t r o n i e „ ó s w i a d o m y c h k u l t u r o w o " mozna wskazaóc wojsko australijskie, ktoóre było w t y m zakresie znacznie lepiej przygo¬ towane, jeszcze bowiem przed rozpoczęeciem misji wspóołpracowało z organizacjaę pozarzaędowaę CARE Australia, ktoóra miała doóswiadczenie w dostarczaniu pomocy humanitarnej w Somalii i w zwiaęzku z t y m roówniez odpowiedniaę wiedzę o kulturze tego k r a j u . Charakterystyczne jest to, ze podczas misji Australijczycy wypracowali tzw. podejóscie marketingowe wzglęedem Somalijczykoów, ktoóre n a k a z y w a ł o koncentrowaóc swoje działania na rozpoznaniu potrzeb miejscowych społecznoósci, jak roówniez ich z a s p o k a j a n i u . R o ó z n i c e wóswiadomoósci kulturowej przejawiały sięe chociazby w tym, ze np. wojska amerykanóskie przy rozbrajaniu miejscowych milicji klanowych czeęósciej stoso¬ wały siłeę niz metody koncyliacyjne, gdy zołnierze innych kontyngentoów, np. właósnie Australijczycy, przyjmowali podejóscie oparte na idei dialogu i mediacji . Brak zrozumienia kultury i historii Somalii cechował roówniez ONZ, ktoóra opracowała załozenia misji. W szczegoólnoósci nie rozumiano systemu klanowego i decentralistycznej natury tradycyjnych instytucji politycznych w Somalii, co przejawiało sieę przede wszystkim w naciskach ONZ, aby jakiós konkretny klan sprawował władzeę w całym kraju. Skupiono sięe takze na działaniach majaęcych doprowadzic do pogodzenia zwasnionych k l a n ó w Aidida i A l i Mahdiego, a nie na wsparciu tradycyjnej róownowagi i podziału władzy mieędzy wszystkie klan y . Takie działania dodatkowo degradowały znaczenie przywoódcóow innych klanoów, któorzy roówniez oczekiwali udziału we władzy, co z kolei poteęgowało ich niechęeóc do sił pokojowych. 1 7 2 173 174 175 1 7 6 1 7 2 T. Duffey, Cultural Issues in Contemporary Peacekeeping, „ I n t e r n a t i o n a l Peacekeeping" 2000, t. 7, nr 1, s. 154 i n . 1 7 3 Wiecej o d z i a ł a l n o s c i k o n t y n g e n t u australijskiego w Somalii, zob. M . Mersiades, Peacekeeping and Legitimacy: Lessons from Cambodia and Somalia, „ I n t e r n a t i o n a l Peacekeeping" lato 2005, t. 12, n r 2, s. 2 1 3 - 2 1 7 . 1 7 4 P. Keiseker, Relation Between Non-Government Organizations and Multinational Forces in the Field, [ w : ] H . S m i t h , Peacekeeping: Challenges for the Future, A u s t r a l i a n Defence Force Academy, Canberra 1993, s. 68. 1 7 5 T. Duffey, op.cit., s. 154. 1 7 6 A . Issa-Salwe, The Collapse of the Somali State: The Impact of the Colonial Legacy, Associates, L o n d o n 1996, s. 1 4 3 - 1 4 4 . HAAN �191 8. Bariery miedzykulturowe a problem efektywności operacji... O N Ź nie doceniała rownież tego, że w Somalii było mocno zakorzenione koncyliacyjne podejóscie do rozwiaęzywania sporóow mięedzyklanowych - do tego jednak potrzebne były czas i długie dyskusje. Chec szybkiego osiagniecia celow misji przez O N Ź , której wojska były postrzegane przez Somalijczykow jako obca interwencja strony próbującej w dodatku cos narzucic, nie sprzyjała z a k o ó czeniu sporów. O N Ź starała się ponadto rozwiazywac spory wedle własnych metod, przyjmując b ł ę d n e załozenie, że w kraju ogarniętym wojna domowa, nie ma wystarczających m e c h a n i z m ó w do zakoóczenia k o n f l i k t u . 177 Dodatkowy p r o b l e m s t a n o w i ł o w zasadzie przeciwstawne podejscie organizacji pozarządowych i wojska do definiowania znaczenia ich udziału w misji oraz okreslenia ich ról. W e d ł u g żołnierzy ich pierwszoplanowa, rola było zapewnienie bezpieczenstwa, tylko posrednio maja.ce wspierac działalnosc humanitarna, s t ą d też d l a w o j s k a r o l a o r g a n i z a c j i pozarzadowych była drugorzędna. Ź kolei agendy O N Ź oraz organizacje pozarzadowe postrzegały misjeę jako przede wszystkim nakierowanaę na niesienie pomocy humanitarnej, gdzie rola wojska było jedynie wsparcie ich działaó. Na takich róznych podejsciach traciła koordynacja działaó, zdarzało się bowiem, ze jedna ze stron nie dopuszczała drugiej do udziału w planowaniu roznych akcji, w zasadzie jedynie informując ją już post factum o podjętych d z i a ł a n i a c h . 178 Problemy k u l t u r o w e nie dotyczyły jedynie relacji miedzy wojskami U N O S O M a Somalijczykami. Roznice kulturowe wpływały na efektywnosc zarządzania siłami O N Ź i na k o n t r o l ę nad n i m i . Przykładowo: ani kontyngent francuski, ani włoski nie chciały słuzyc pod rozkazami pakistamkiego dowódcy. Co wiecej, dowodcy n i e k t ó r y c h k o n t y n g e n t ó w , rozczarowani w p ł y w a m i amerykanóskimi w ramach misji, czeęsto wykonywali rozkazy przychodzaęce z ich krajów i uprawiali w ł a s n a polityke. Mozna tu wskazac na W ł o c h ó w , ktorzy podjeęli inicjatywęe prywatnych negocjacji z Mohammedem Aididem, podczas gdy Amerykanie otwarcie prowadzili działania wojenne przeciwko niemu i jego sojusznikom. Pózniejsza dyskusja między d o w ó d c a wojsk włoskich i główno­ d o w o d z ą c y m siłami O N Ź pokazała słabosc tej wielonarodowej operacji po­ kojowej, k t ó r a funkcjonowała „jak swego rodzaju feudalne l e n n o " . Do tych p r o b l e m ó w dochodziły również rożnice między poszczególnymi kontyngentami w mozżliwoósciach logistycznych, w przygotowaniu technicznym do misji, ekwi¬ punku zołnierzy czy możliwosci porozumienia sie - czesto zdarzało się, że żołnierze niektórych jednostek działających razem nie mówili wspolnym jezykiem i nie potrafili się porozumiec w zadnym i n n y m niż własny. 179 W takim kontekóscie sytuacyjnym w marcu 1993 roku dwoje amerykanóskich socjologoów - Laura Miller i Charles Moskos, znany z wielu badanó w zakresie 1 7 7 1 7 8 M . Bradbury, The Somali Conflict: Prospect for Peace, O x f a m , O x f o r d 1994, s. 6. J.T. D w o r k e n , Restore Hope: Coordinating Relief Operations, „ J o i n t Forces Q u a r t e r l y " 1995, t. 8, s. 19. 1 7 9 C.E. A d i b e , Learningfrom the Failure of Disarmament and Conflict Resolution in Somalia, [ w : ] E. M o x o n - B r o w n e (red.), A Future for Peacekeeping, M a c m i l l a n Press, Basingstoke 1998, s. 145. �192 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw świadomości międzykulturowej... 180 socjologii w o j s k a - p r z e p r o w a d z i ł o badania wósróodzżołnierzy amerykanóskich stacjonujaęcych w Somalii, ktoóre miały na celu scharakteryzowanie ich postaw, reakcji i sposobu postrzegania celoów misji. W y n i k i tych badanó doprowadziły do stwierdzenia, zże podstawowe podejóscie żzołnierzy do misji e w o l u o w a ł o w trzech wyraóznych etapach. Pierwszy etap, zdaniem autoróow badania, kształtował sięe jeszcze w Stanach Zjednoczonych i został opisany nazwa „wysokie oczekiwania" (high expectations). Żołnierze byli przekonani, głoównie na skutek informacji przekazywanych przez media, zże ich podstawowym celem bęedzie dostarczenie żzywnoósci i podstawowej pomocy medycznej głodujaęcym mieszkanócom Somalii, ktoórzy okażzaę spodziewanaę wdzieęcznoósóc. Czuli sięe dumni, żze poóswięecaę swóoj czas i energieę, aby zapewnióc pomoc dla potrzebujaęcego społeczenóstwa Somalii. Poza t y m wielu czarnoskóorych zżołnierzy postrzegało teę interwencjeę jako zżyciowaę szanseę na odwiedzenie Afryki - kontynentu, ktoóry jawił sieę i m jako miejsce, z któorego wywodzili swoje korzenie. Żołnierze nie mieli tez doswiadczenia w niesieniu pomocy humani¬ tarnej za granicaę, odwoływali sieę zatem do udanej pomocy wojska amerykanóskiego w usuwaniu skutkoów huraganu Andrew, ktoóry latem 1992 roku spustoszył F l o r y d ę . 181 Drugi scharakteryzowany przez autoróow badania etap to „rozczarowanie" (disillusionment), ktoóre pojawiało sieę wtedy, gdy zżołnierze, beędaęc juzż na miejscu operacji, nie mogli dotrzeóc z pomocaę bezpoósrednio do głodujaęcych, gdyzż stacjonowali głoównie w stolicy kraju - Mogadiszu, a głóod p a n o w a ł przede wszystkim na wsi. Z ołnierze zżyli w ciaęgłym stresie spowodowanym rozłaękaę z rodzinaę, katastrofalnymi warunkami sanitarnymi, ciaęgłymi opoóóznieniami w przygotowaniu niezbędnej do działania i n f r a s t r u k t u r y . Ponadto byli czesto wykluczani z bezpoósredniego niesienia pomocy głodujaęcym Somalijczykom, pomoc ta była bowiem dystrybuowana głóownie przez mięedzynarodowe organi¬ zacje pozarzaędowe, nie mogli wieęc realizowaóc swoich pierwotnych zamierzenó. ż 182 Ku zaskoczeniu uczestnikoów misji społeczenóstwo Somalii obracało sieę stopniowo przeciwko n i m : miejscowi rzucali w przejeżzdżzajaęcych żzołnierzy amerykanóskich kamieniami, odmawiali przyjmowania wojskowych konserw, czy nawet kradli zżołnierzom okulary p r z e c i w s ł o n e c z n e wprost z twarzy. Konfuzjęe żzołnierzy pogłeębiał fakt, zże zakazano i m odpowiadaóc na takie ataki, nawet gdyby ich skutkiem były obrażzenia cielesne. Co wieęcej, nawet gdy do nich strzelano, mieli pozwolenie na odpowiedzenie ogniem dopiero wtedy, gdy byli pewni, skaęd pochodzi atak, oraz przekonani, żze na ich drodze nie stojaęzżadne postronne osoby, ktoóre mogłyby ucierpieóc. Rozczarowanie spotkało roówniezż 1 8 0 Por. rozdz. I V . 1 8 1 L . L . M i l l e r , C h . M o s k o s , op.cit., s. 619. 1 8 2 R.K. G i f f o r d , J . N . Jackson, K . B . DeShazo, Observation of a human dimensions research team in Somalia during Operation Restore Hope, w y k ł a d zaprezentowany w r a m a c h I n t e r - U n i v e r s i t y Seminar na A r m e d Forces and Society Biennial Conference, k t ó r a o d b y ł a sie w d n i a c h 2 2 - 2 4 paózdziernika 1993 w B a l t i m o r e , M a r y l a n d . �193 8. Bariery miedzykulturowe a problem efektywności operacji... czarnoskórych żołnierzy, którzy zastali Somalie zupełnie inna, niż sie tego spodziewali. Nie p o d o b a ł o i m sie to, że Somalijczycy próbowali wykorzystac ten sam kolor skóory, aby uzyskaóc jakieós szczegoólne korzyósci czy uprzywilejowane traktowanie. Nie mogli przejósóc róowniezż obojetnie wobec tego, żze miejscowi wołali na nich nigger albo „niewolnik", co m i a ł o ich u p o k o r z y ć Somalijczycy obrażali słownie rowniez czarnoskóre kobiety służace w armii amerykaóskiej, które nie zakrywały głowy - byli bowiem przekonani, ż e s a m u z u ł m a n k a m i , sprzeniewierzajacymi sie swojej wierze. Pobyt w Somalii frustrował także lekarzy wojskowych, ktoórzy widzieli ogromna liczbe Somalijczykoów wymagaja cych leczenia, jednak nie mogli pomoóc wszystkim, gdyzż polityka amerykanóska w t y m zakresie zastrzegała pomoc jedynie dla osob rannych w w y n i k u działaó sił O N Ź . 1 8 3 Trzeci etap był najbardziej złozony, gdyż w zasadzie mógł rozwinaó się w jednym z d w ó c h w z o r ó w z a c h o w a ó . Jednym była „strategia wojownika" (warrior strategy), prezentowana przez żołnierzy, którzy zaczęli traktowac cała populacjeę Somalii jako potencjalnych wrogoów. Bazowali na stereotypie, zże miejscowi saę leniwi i niecywilizowani oraz zże preferujaę styl zżycia opierajaęcy sieę na bandytyzmie, narkotykach i wynikajaęcym z tego u b o ó s t w i e . Dodatkowo wyrażali przekonanie, ze zołnierze amerykaóscy stana się posmiewiskiem całej misji O N Ź , jeżzeli nie beędaę odpowiadaóc radykalnie na akty przemocy kierowane przeciwko n i m . Przekonanie to opierało się na założeniu, że szacunek wsrod miejscowych mozna zbudowac j e d y n i e p r z y u ż y c i u siły. Takie załozenie wynikało z obserwacji z a c h o w a ó zołnierzy z innych k o n t y n g e n t ó w , którzy jak Belgowie czy W ł o s i - nie wahali się uderzyc nagabującego ich Somalijczyka, czy też nawet - jak Nigeryjczycy i Tunezyjczycy - strzelac do niesfornego t ł u m u , przez co żołnierze tych narodowosci nie byli tak czesto atakowani jak Amerykanie . 184 185 Drugim wzorem z a c h o w a ó na t y m etapie była „strategia humanitarna" (humanitarian strategy), prezentowana przez zołnierzy, którzy choc dostrzegali negatywne zachowania Somalijczykow, to unikali używania siły i starali sie poszukiwac szerszego kulturowego i politycznego w y t ł u m a c z e n i a dla tych zachowaón. Starali sie t y m samym unikaóc stosowania stereotypowego podejóscia do miejscowych, a niektóorzy wrecz proóbowali spojrzeóc na rzeczywistoósóc ich oczyma, dostrzegając ogrom cierpieó wywołany wojnami klanowymi i głodem. Ź o ł n i e r z e ci sugerowali koniecznosc wiekszego zaangazowania wywiadu wojskowego i psychologóow wojskowych w analize sytuacji kulturowej, aby u n i k n a ó b ł e d o w n a m i e j s c u p r o w a d z e n i a m i s j i . Szersza komunikacja 1 8 6 1 8 3 1 8 4 L . L . M i l l e r , C h . M o s k o s , op.cit., s. 6 1 9 - 6 2 5 . J.A. Ballard, A.J. M c D o w e l l , Hate and Combat Behavior, „ A r m e d Forces & Society" 1 9 9 1 , t. 17, n r 2, s. 2 2 9 - 2 4 1 . 1 8 5 1 8 6 Restore L . L . M i l l e r , C h . M o s k o s , op.cit., s. 6 2 5 - 6 2 8 . S.L. A r n o l d , Operations Other Than War in a Power Projection Army: Lessons from Hope and Hurricane Andrew Conflict and Regional Instability, Relief Operations, Operation [ w : ] R.L. Pfaltzgraff, R . H . Schulz, Strategic Studies I n s t i t u t e , Carlisle 1994. Ethnic �194 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw świadomości międzykulturowej... informacji kulturowych w ich przekonaniu pozwoliłaby np. wyjaósnióc,zże okulary słoneczne saę kradzione, gdyżz jest na nie duzży popyt, a pieniaędze mozżna wymienióc na żzywnoósóc;zże niektóorzy Somalijczycy o d m a w i a j a ę p r z y j m o w a n i a wysokoenergetycznych konserw wojskowych, gdyzż po d ł u g i m okresie głodu nie byliby ich w stanie przyswoic bez dalszego uszczerbku dla zdrowia (a poza t y m m o g l i się o b a w i a c , i ż konserwy te z a w i e r a j a w i e p r z o w i n e , ktorej spozżywanie jest zabronione przez islam). Ponadto zżołnierze wykazujacy „podejóscie humanitarne" wykazywali lepsza óswiadomoósóc kulturowa, gdyzż angazżowali sie wroózżnego rodzaju lokalne inicjatywy jak budowa żzłobkóow, szkoół, obozoów dla uchodózcoów - w ten sposoób byli w stanie lepiej zrozumieóc somalijska k u l t u r e . 187 Badania Laury Miller i Charlesa Moskosa wykazały, zże strategia wojownika była czeósciej prezentowana wósroód białych meżzczyzn - zżołnierzy frontowych, szkolonych głoównie do walki z wrogiem. Natomiast kobiety, żzołnierze czarno¬ skórzy oraz zołnierze pełniacy role pomocnicze, niebioracy udziału w walkach i patrolach, chetniej adaptowali sie do strategii humanitarnej. Ta ostatnia grupa przywoływała argumenty antydyskryminacyjne podobne do tych użzywanych w ramach debat w zakresie praw obywatelskich w Stanach Zjednoczonych . 188 Misja w Somalii, wedle autoróow tego badania, była charakterystyczna róownieżz z tego powodu, żze w niej pierwszej zaangażzowano tak duzże siły amerykanóskie w Afryce subsaharyjskiej, oraz dlatego, żze wojska amerykanóskie uzżywały relatywnie mniej przemocy niżz zżołnierze z kontyngentoów panóstw europejskich czy afrykanóskich . Przyczynióc sie miał do tego mieszany pod wzgledem rasy i płci skład kontyngentu a m e r y k a ó s k i e g o . 189 190 Pocza t k i e m konóca amerykanóskiej obecnoósci w Somalii była operacja w Mogadiszu przeprowadzona 3 paózdziernika 1993 roku. Jednostka wojsk amerykanóskich - Task Force Rangers - była właósnie zaangażzowana w wykony¬ wanie wiekszej operacji przeciwko klanowi Habr Gedir, któoremu przewodził wspomniany jużz wyzżej Mohammed Farrah Aidid, odpowiedzialny za przejmo¬ wanie żywnosci majacej p o m ó c głodującej ludnosci oraz za masakre dokonana na zołnierzach pakistaóskich, działających w Somalii z ramienia sił O N Z . Tego dnia siły Task Force Rangers miały za zadanie przechwycenie dwoóch ważznych doradcow Aidida, przebywających w jednej z dzielnic w centrum Mogadiszu, zwanej przez A m e r y k a n ó w Black Sea . A m e r y k a ó s k i d o w ó d c a operacji generał W i l l i a m Garrison, weteran wojny w Wietnamie, zdecydował sie na akcje w dzienó, a nie w nocy, jak to bywało zazwyczaj, ze wzgledu na dostepnoósóc 191 1 8 7 L . L . M i l l e r , C h . M o s k o s , op.cit., s. 6 2 8 - 6 3 3 . 1 8 8 Ibidem, s. 633. 1 8 9 Z g o d n i e z r a p o r t e m organizacji A f r i c a n R i g h t s w y d a n y m w czerwcu 1993 p o d t y t u ł e m Somali Human Rights Abuses by the U.N. Forces w okresie o d g r u d n i a 1992 do maja 1993 jedynie d w ó c h Somalijczykow z g i n e ł o na s k u t e k n a d u ż y c i a siły przez ż o ł n i e r z y amerykanskich. 1 9 0 L . L . M i l l e r , C h . M o s k o s , op.cit., s. 634. 1 9 1 R . W . Stewart, The United States Army in Somalia, M i l i t a r y H i s t o r y , F o r t Lesley, W a s h i n g t o n 2 0 0 3 , s. 19. 1992-1994, U.S. A r m y Center for �195 8. Bariery międzykulturowe a problem efektywności operacji... celoów, przez co Amerykanie nie mogli wykorzystaóc swej standardowej przewagi technologicznej. M i m o żze w pocza tkowej fazie operacji Amerykanom u d a ł o sie pojmac d o r a d c ó w i przebywajacych z n i m i 22 w s p ó ł p r a c o w n i k o w , gdy oczeki­ wano na konwój majacy przetransportowac ich z miasta, o d d z i a ł o m Aidida u d a ł o sie zestrzelióc pierwszy ósmigłowiec Black Hawk, a 20 m i n u t poóózniej d r u g i . Konwoje wysłane do ochrony ósmigłowcoów i rannych zżołnierzy krazżyły chaotycznie po mieóscie z uwagi na opoóóznienia w komunikacji i trudna sytuacje taktyczna, dodatkowo cały czas były ostrzeliwane przez milicje Aidida. Wkrotce około 100 zżołnierzy amerykanóskich (Rangers i Delta Force) zostało odcietych wmieóscie od wsparcia swych głoównych sił. Z pomoca przyszedł i m dopiero w no¬ cy konwoój uformowany z sił pakistanóskiego kontyngentu ONZ, wspierany przez zołnierzy malezyjskich i pozostałych c z ł o n k o w oddziału Rangers. W czasie tej akcji ósmieróc p o n i o s ł o 19 zżołnierzy amerykanóskich i dwóoch malezyjskich. Straty po stronie sił Aidida szacowane były na 500-1500 p o l e g ł y c h . 1 9 2 193 Ciała zżołnierzy amerykaónskich, wleczone po ulicach Mogadiszu, pokazały nastepnego dnia wszystkie óswiatowe media. W w y n i k u szoku i naciskóow opinii publicznej w Stanach Zjednoczonych po tej akcji, choóc jej cele zostały osia gniete, prezydent Bill Clinton wydał rozkaz wycofania wojsk amerykanóskich z Somalii, ktoóry został zrealizowany w marcu 1994 roku. Natomiast w dniu 22 lutego 1996 roku wydano Presidential Decision Directive 25, zawierajaca sugestie w zakresie poprawy metod szkolenia żzołnierzy amerykanóskich przed misjami pokojowymi O N Z . 1 9 4 Porazżka operacji w Somalii wykazała znaczenie czynnika kulturowego na wielu poziomach. Na pierwszym miejscu było to znaczenie kultury i uwarunkowanó funkcjonowania lokalnej populacji, któorej zlekceważzenie na samym poczatku operacji w y w o ł a ł o efekt domina, wpływajac negatywnie na stosunek obecnych w Somalii sił pokojowych O N Z do ludnoósci lokalnej. Na drugim miejscu pojawiło sie znaczenie odmiennych kultur organizacyjnych, panuja cych w poszczegoólnych kontyngentach narodowych, któore stanowiły przeszkode dla spoójnego i efektywnego wspoółdziałania. Na trzecim miejscu nalezży wskazaóc odmiennosc k u l t u r organizacji p o z a r z ą d o w y c h - cywilnych, udzielajacych pomocy w t y m regionie - i kultury wojskowej, któore doprowadziły do dublo¬ wania sie zadaó lub wrecz celowego wprowadzania w bład drugiej strony. Reasumuja c, brak óswiadomoósci miedzykulturowej na wielu poziomach okazał sie druzgocacy dla osiagniecia celow operacji, a Somalia okreslana jest dzisiaj „liderem" panóstw upadłych w Afryce i „afrykanóskim A f g a n i s t a n e m " . 195 1 9 2 Ibidem, s. 2 1 . 1 9 3 Ibidem, s. 23. 1 9 4 Clinton Administration Policy on Reforming Multilateral www.fas.org/irp/offdocs/pdd25.htm 1 9 5 s. 100. Peace Operations (PDD 25), http:// (26.10.2011). Za: J. Z a w a d z k i , Somalia: wyzwanie dla społeczności międzynarodowej, „ B e l l o n a " 2 0 0 9 , n r 4, �196 IV. Kultura organizacji wojska - u podstaw świadomości międzykulturowej... Podsumowanie Zagadnienie doniosłoósci kultury organizacyjnej jest przedmiotem refleksji badawczej roówniezż od pewnego czasu w Polsce . W ł o d z i m i e r z Chojnacki, podkreóslajaęc znaczenie tej problematyki, stwierdza: „Zwroócenie uwagi na dobre zrozumienie specyfiki kulturowej - to wspoółczeósnie obligatoryjny wymóog, szczegoólnie dla kadry zawodowej służzaęcej w jednostkach w i e l o n a r o d o w y c h " . Jednoczeósnie wskazuje, żze wprowadzenie pożzaędanych zmian w kulturze organi¬ zacyjnej wojska nie jest sprawaę łatwaę. A pierwszym objawem zmiany jest opoór . Przykładem mozże t u byóc kwestia feminizacji wojska i reakcji kultury „męeskocentrycznej" na obce jej dotychczas e l e m e n t y . Badaczka tego zagad¬ nienia, Anna Deębska, zauważza nawet: „...wojskowa - zawodowa i kontraktowa - słuzżba kobiet stanowi wieększe wyzwanie dla integracji i tworzenia jakoósciowo nowej kultury organizacji w polskiej armii nizż przystosowanie struktur i ludzi do służzby w ósrodowisku w i e l o k u l t u r o w y m " . Odwołujaęc sieę do badanó prowa¬ dzonych od lat, takzże w tej mierze, przez Wojskowe Biuro Badanó Społecznych, Chojnacki zauwazża, zże funkcjonujaęca kultura organizacyjna mozże byóc istotnaę barieraę utrudniajaęcaę proces profesjonalizacji wojska, a na przeszkodzie staóc t u możze kadra dowoódcza, ktoórej silne zakorzenienie w utrwalonej kulturze organizacyjnej możze blokowaóc rozwoój indywidualny pozostałej czeęósci kadry. Możzliwoósóc dokonania pożzaędanej zmiany zalezży wieęc w duzżym stopniu od kompetencji dowóodcóow w zakresie diagnozowania i przeprowadzania zmian w kulturze organizacyjnej . 196 197 198 199 200 201 W t y m kontekóscie nalezży wspomnieóc zagadnienie organizacji uczaęcych sieę. Pisza o n i m m.in. Terry Deal i Alan K e n n e d y . Badacze ci zwracaja uwage, że 202 1 9 6 Z drukoów z w a r t y c h szerzej na ten t e m a t m . i n . : M . Cieóslarczyk, E. P o m y k a ł a (red.), op.cit.; J. Zajdzik, T. I w a n e k (red.), op.cit.; M . Bodziany, op.cit.; W . C h o j n a c k i , Profesjonalizacja..., op.cit.,s.34-48. 1 9 7 W . C h o j n a c k i , Kultura 1 9 8 M . A . O b r u s i e w i c z , Kultura organizacyjna wojska..., op.cit., s. 1 9 1 . organizacyjna w działaniach połaczonych, [ w : ] M . Cieslarczyk, E. P o m y k a ł a (red.), op.cit., s. 6 1 . 1 9 9 Jak zauważza A d a m K o ł o d z i e j c z y k , jest to na tyle powazżny c z y n n i k zmiany, zże nie mozżna go bagatelizowaóc n a w e t t a m , gdzie odsetek k o b i e t w m u n d u r a c h jest n i k ł y . A . K o ł o d z i e j c z y k , Wojsko a społeczeńtstwo, op.cit., s. 55. W badaniach tego autora z o s t a ł a oceniona Por. k w e s t i a dopuszczalnoósci obecnoósci k o b i e t w W o j s k u P o l s k i m i gotowoósóc do w s p o ó ł p r a c o w a n i a z k o b i e t a - ż o ł n i e r z e m w sposob n e g a t y w n y (takiej o d p o w i e d z i u d z i e l i ł o 4 0 % badanych w grupie p o d c h o r ą ż y c h ) . Prawie 3 6 % badanych w o j s k o w y c h z g a d z a ł o sie j e d n a k na d o b r o w o l n y u d z i a ł kobiet w strukturach wojskowych, ale z w y ł ą c z e n i e m s t a n o w i s k z w i ą z a n y c h z w a l k a . Blisko 4 9 % u w a ż a ł o , ż e k o b i e t y w w o j s k u w y k o n u j a swoje zajęcia gorzej n i ż mezczyzni. Ibidem, s. 50¬ 51. 2 0 0 A . D ę b s k a , Kobiety w kulturze organizacyjnej wojska, [ w : ] M . Cieslarczyk, E. P o m y k a ł a , op.cit., s. 146. Jak dalej z a u w a ż a , m i m o ż e k o b i e t y s ł u ż a w s i ł a c h z b r o j n y c h w s z y s t k i c h p a ó s t w N A T O , fakt ten nadal b u d z i spore emocje i k o n t r o w e r s j e . Ibidem, s. 147. 2 0 1 Ibidem, s. 192. 2 0 2 T.E. Deal, A . A . Kennedy, Corporate Cultures - The Rites of Corporate Massachusetts 1983, za: M . Cieslarczyk, O potrzebie i mozliwosciach..., Life, op.cit., s. 55. Reading, �197 Podśumowanie kultura organizacyjna powstaje w w y n i k u wieloletniego procesu uczenia sieę ludzi - ucza się z a r ó w n o ludzie, jak i całe organizacje. Ludzie, a razem z n i m i organizacje muszaę bowiem reagowaóc na zmiany zewneętrzne i wewneętrzne, wykrywając i korygujac z a u w a ż o n e nieprawidłowosci. Badacze zwracaja jednak uwage, ze zmiany moga, miec charakter wspomagajacy lub hamujący, a żeby były skuteczne i pozytywne dla organizacji - muszaę byóc sterowane . Pojawiajaę sieę wtedy pytania: w jakich kategoriach działaó dowodcy umiescic kreowanie kultury organizacji? Kiedy i dlaczego wprowadzac zmiany w kulturze organiza­ cji? W j a k i m celu? Jaki efekt osiagnaó? Jaka kultura organizacji n a p r a w d ę jest pozżaędana, takżze z p u n k t u widzenia wielonarodowych operacji? . Choóc na te pytania n i e ł a t w o dac odpowiedz, z pewnoscia wiedza o tym, jaka jest aktualna kultura organizacyjna wojska oraz j a k i m zmianom we w s p ó ł c z e s n y m swiecie wojsko bedzie m u s i a ł o stawic czoło, jest wstepem do tego, aby sterowac zmianami w t y m zakresie - jak wskazywano w poprzednich rozdziałach, zachodzi obecnie sterowanie zmianaę w kierunku „wojska (bardziej) kompe¬ tentnego kulturowo". 203 204 Nie istnieje przy t y m ż a d n a uniwersalna zasada, reguła, mowiaca o tym, w jaki sposob zarzaędzac wielokulturowaę organizacjaę. Istnieje jednak praktyczna koniecznosc budowania swiadomosci kulturowej w odniesieniu do rożznic kulturowych. Kluczem do tego m o ż e byc tylko i wyłacznie uwzględnienie problematyki swiadomosci kulturowej w programach tworzonych na potrzeby szkolnictwa wojskowego, powiaęzanych i zrożznicowanych w zalezżnosci od szczebli, pozniej zas od rodzaju zadan i charakteru samej operacji wielonaro¬ dowej. Jak z a u w a ż a generał Robert H . Scales, kompatybilnosc dowodcow i jednostek jest ważzniejsza niżz kompatybilnosc w doktrynie i w y p o s a ż z e n i u . Kompatybilnosc, oparta na swiadomosci roznic kulturowych, służy bowiem budowie wzajemnego zaufania i szacunku podczas operacji wielonarodowych. Tylko tego typu działanie moze minimalizowac p u ł a p k ę swoistego paradoksu, w j a k i m znalazło sie dzis w s p o ł c z e s n e wojsko: miedzynarodowe sojusze i koalicje sa konieczne (także ze wzgledu na ekonomizację wysiłku wojskowe¬ go) do prowadzenia efektywnych operacji wielonarodowych, a jednoczeósnie sam fakt ich wielonarodowoósci powoduje obnizżenie ich efektywnoósci . Poniewazż trudno w dzisiejszych realiach ósrodowiska bezpieczenóstwa i bezprecedensowej wspołzależnosci zglobalizowanego swiata wyobrazic sobie scenariusz zwiekszenia sięe liczby operacji jednonarodowych, trzeba poszukiwac rozwiaęzan minimalizujaęcych potencjalne skutki negatywne operacji wielonarodowych. Takim w ł a s n i e rozwiazaniem jest budowanie wspolnej swiadomosci kulturo¬ wej, opierajaęcej sięe n a s w i a d o m o s c i rozżnic w kulturach organizacyjnych, 205 206 2 0 3 2 0 4 Ibidem. Por. M . A . O b r u s i e w i c z , op.cit., s. 6 1 . 2 0 5 R . H . Scales, op.cit. ,s. 4 - 1 0 . 2 0 6 A . K i n g , The Paradox of Multinationality, Challenges in Military [ w : ] C . M . Coops, T.S. Tresch (red.), Cultural Operations, N A T O Defense College, R o m e 2007, s. 2 5 1 . �198 IV. Kultura organizacji wojśka - u podstaw świadomości miedzykulturowej... ó kulturach narodowych i kulturach wojskowych. Swiadomoósóc kulturowa mozże w ten sposoób przyczynióc sięe do budowania wielokulturowej, lecz pomimo wszystko spoójnej, kultury organizacyjnej, a przez to i tozżsamoósci Sojuszu Północnoatlantyckiego. wiadomosc kultury organizacji - zwłaszcza tak szczegolnej jak wojsko, odreębnoósci narodowych istniejaęcych w jej ramach, przy jednoczesnym funk¬ cjonowaniu wspóolnych wartoósci, umozżliwiajaęcych przezwycieęzżanie roózżnic narodowych i w s p o ł p r a c ę w ramach koalicji lub sojuszy, jest istotnym wstepem do rozwiązania problemow miedzykulturowych w e w n ą t r z wielonarodowych (a przez to wielokulturowych) sił wojskowych. To z kolei m o ż e stac się dopiero p o c z ą t k i e m do nawiązania efektywnej wspołpracy z kolejna,, bardzo odmienna grupaę kulturowaę, jakaęjest ludnoósóc cywilna, zazwyczaj w dodatku wywodzaęca sieę z odmiennego kreęgu kulturowego nizż grupy wojskowe obecne na jej terytorium. ó �R O Z D Z I A Ł Miedzy militaryzacja antropologii a antropologia „przeciw-przeciwpartyzancka" - zdobywanie wiedzy o kulturze przez państwo i wojsko ...okupowanie przez Pentagon umysłów akademickich może trwać, dużo dłużej niż. okupacja i w odpowiedzi moze wymagac intelektualnych działań Iraku partyzanckich. Tom Hayden 1 Wprowadzenie Rozwazżajaęc temat zdobywania i wykorzystywania wiedzy o kulturze przez panóstwo i wojsko, należzy wypunktowaóc kilka podstawowych waętkoów, któore stanowiaę osnowęe tego złozżonego dyskursu. Po pierwsze, pytania o ózróodła, znaczenie i charakter wspoółpracy mieędzy óswiatem nauki a óswiatem polityki kierujaę nas ku pytaniom o zasady etyki zawodowej, ktoóre w wieększoósci nauk społecznych i humanistycznych krystalizowały sięe wraz z ich rozwojem. Poczaętki tych nauk z d e t e r m i n o w a ł y w wielu aspektach póoózniejszy stosunek badaczy do wspóołpracy ze óswiatem p o l i t y k i : administracji kolonialnej i panóstwowej, wojska, wywiadu etc. Staęd tezż próoba przeósledzenia głoównych „punktóow zapalnych" w rozwoju antropologii jako nauki predestynowanej do opisywania roóżznych kultur. Po drugie, nalezży zauważzyóc,izż filozoficznym t ł e m dyskusji toczaęcej sieę mieędzy dzisiejszymi zwolennikami wspóołpracy z wojskiem a jej obecnymi przeciwnikami jest de facto pytanie o sens samej wojny: czy jest to odwieczny element natury ludzkiej, a więec nieunikniona jest jej cykliczna powtarzalnoósóc wroóżznych odmianach, czy tezż wojna jest złem, wynaturzeniem, od ktoórego trzeba trzymaóc sieę jak najdalej, a w ktoórym uczestnictwo obciaęzża t y m moc¬ niej badacza społecznego, zże jego powinnoósciaę, identycznaę z powinnoósciaę le¬ karza, jest primum non nocere? Jeżeli wojna jest nieunikniona, dopoki istnieje człowiek, i jedyne, co możzna zrobióc, to „redukowaóc cierpienie", takzże przez poszanowanie kultury ludnoósci cywilnej, to działania zmierzajaęce do poprawy relacji wojsko-ludnoósóc lokalna powinny byóc postrzegane jako wreęcz moralny obowiaęzek badaczy społecznych. Jeósli jednak wojna jest z ł e m ostatecznym, a wojsko organizacjaę stosujaęcaę zbiorowaę i zorganizowanaę przemoc, to jakie¬ kolwiek zaangazżowanie sięe w popraweę jego wizerunku i jego relacji z niektoórymi 1 T. H a y d e n , Harvard's Humanitarian Hawks, „ T h e N a t i o n " 14 lipca 2007. �200 V. Między militaryzacja antropologii a antropologia... grupami społecznymi jest w i k ł a n i e m sięe w „ p a k t o w a n i e z szatanem", w ktoórym przegrywajaę zasady etyczne i moralne nie tylko czysto zawodowe, ale i te po prostu ludzkie. Byóc mozże jest jednak jeszcze inaczej: ani wojna, ani pokoój nie saę wpisane w geny człowieka - człowiek jest zdolny do wszystkiego . Postawy, jakie przyjmujemy wobec wojny i tego, co jest na wojnie dopuszczalne (np. torturowanie terrorystoów w celu wymuszenia zeznanó), zalezżaę zaroówno od wzoroów kultury, jak i doóswiadczanych, historycznych okolicznoósci, w jakich przebiega w o j n a . W a ę t k i te saę rozwazżane w punktach niniejszego rozdziału, w któorych zarysowano głoówne argumenty w sporze wokoół amerykanóskiego programu Human Terrain System . W jego kontekóscie analizowane saęróowniezż typy napięeóc tworzaęcych sieę mieędzy róożznorodnymi rolami, jakie zmuszony jest odgrywaóc antropolog: daężzaęcego do obiektywizmu badacza, przedstawiciela własnej kultury, reprezentanta okreóslonego zawodu/kultury organizacji za¬ wodowej, np. stowarzyszenia antropologicznego, zaufanego przedstawiciela interesóow badanej grupy etc . 2 3 4 5 Antropologia staje sięe w niniejszym rozdziale przedmiotem rozwazżanó z p u n k t u widzenia jej w p ł y w u na p r o w a d z o n a ę p r z e z panóstwa politykęe zagraniczna, a przez to takze na stosunki m i ę d z y n a r o d o w e . Osia zainteresowan pozostaje antropologia zaangażzowana i „zdemilitaryzowana" w Stanach Zjed¬ noczonych. Jej u w i k ł a n i e jest ukazane na przykładach wojny z Japoniaę po ataku na Pearl Harbor 7 grudnia 1941 roku i wojny w Wietnamie w latach 1957-1975 - dwoóch z trzech kluczowych przed Irakiem i Afganistanem konfliktoów, w ktoóre były z a a n g a ż o w a n e Stany Zjednoczone w X X wieku, wymagających poznania „kultury przeciwnika" . O ile przykład Japonii okazał sieę, w opinii wieększoósci badaczy, p r z y k ł a d e m praktycznego wykorzystania antropologoów i ich wiedzy o kulturze, o tyle przykład W i e t n a m u wskazuje na porażzkeę „wywiadu etnogra¬ ficznego" w zderzeniu z silnaę kulturaę organizacyjnaę wojska i mentalnoósciaę amerykanóskich dowoódcoów. W Wietnamie zabrakło odpowiednika Douglasa MacArthura, ktory miał okazję dobrze poznac k u l t u r ę j a p o ó s k a jeszcze w okresie poprzedzajaęcym przystaępienie Stanoów Zjednoczonych do I I wojny óswiatowej. Jego legendarna juzż óswiadomoósóc w t y m zakresie (jak pisał o n i m Ralph Peters, parafrazujaęc znane słowa Juliusza Cezara veni, vidi, vici: „Przybył, zobaczył, 6 2 R.B. Ferguson, Eight Points on War, „ A n t h r o p o l o g y N e w s " l u t y 2007, s. 5. 3 Por. ibidem. 4 T e r m i n w zasadzie n i e p r z e t ł u m a c z a l n y na jeęzyk p o l s k i . D o s ł o w n e b r z m i e n i e : system „ t e r e n u ludzkiego". 5 nauk Z o b . szerzej: a r t y k u ł na t e m a t roól a n t r o p o l o g o ó w w p e r s p e k t y w i e r o z w o j u wspoółczesnych humanistycznych: i zawodowej kulturowej. M . Lubas, Miejsce personie antropologa społecznego, Studia z antropologii społecznej, etyki w etnografii. [ w : ] M . Flis O moralnym (red.), Etyczny zaangażowaniu wymiar tozżsamosci Z a k ł a d W y d a w n i c z y „ N o m o s " , Krakoów 2004, s. 169¬ 200. 6 Bardzo i s t o t n a b y ł a r o w n i e z w o j n a w K o r e i w latach 1 9 5 0 - 1 9 5 3 , k t o r a choc p r o w a d z o n a z s i ł a m i k o m u n i s t y c z n y m i p o d flagaę O N Z , zaangazżowała przede w s z y s t k i m siły amerykanóskie. �201 1. Narodziny antropologii i kolonialne wykorzyśtywanie wiedzy o kulturze 7 z r o z u m i a ł " ) i umiejętnosc wykorzystania analiz kulturowych w praktyce powojennej okupacji Japonii zaważyły na tym, że pomimo olbrzymiej tragedii Hiroszimy i Nagasaki (6 i 9 sierpnia 1945) u d a ł o się u n i k n a ó uczynienia z Ja¬ ponii nieprzejednanego wroga Stanoów Źjednoczonych, co z pewnoósciaę możzna uznac za sukces ówczesnej polityki amerykaóskiej. Wietnam natomiast stał się p r z y k ł a d e m porazki tej polityki. 1. Narodziny antropologii i kolonialne wykorzystywanie wiedzy o kulturze Nie ma juzż dzisiaj nic kontrowersyjnego w stwierdzeniu, zże antropologia imperialna narodziła się jako „ n i e o d r o d n e dziecko" epoki kolonialnej (czy tez „beękart epoki kolonialnej", jak piszaęniektoórzy badacze, odrzucajaęcy jej niechlubne korzenie), jako owoc „zachodniego imperializmu" . Ź d e c y d o w a n a większosc badaczy historii antropologii w ten w ł a s n i e s p o s ó b okresla dzis jej poczatki. Odrzucenie dziedzictwa kolonializmu zaczęło się w ramach rozwija­ jącej sie od lat 70. X X wieku krytyki postkolonialnej, ktora rozwinęła skrzydła dzięki d w ó m podstawowym pracom: Frantza Fanona (Wykluty lud ziemi, 1961) oraz Edwarda Saida (Orientalizm, 1978). Postkolonializm stworzył słownik krytycznych pojęeóc mozżliwych do zastosowania w analizie „kulturowej bezsilnoósci peryferii", opisywanej w pracach Homiego Bhabhy, publikacjach Billa Ashcrofta, Garetha Griffithsa i Helen Tiffin czy Gayatri Chakravorty Spivak; zaczai byó szybko utozsamiany z postulatem „dekolonizacji u m y s ł o w " , w y r a ż o n y m w tytule ksiażki kenijskiego pisarza Ngugi W a Thiong'o Decolonising the Mind: The Politics ofLanguage in African Literature. 8 Antropologowie, za sprawaę krytyki postkolonialnej obecnej w ich gronie od lat 70. X X wieku, także za s p r a w a k s i a ż k i pod redakcja, Talala Asada Anthro­ pology and the Colonial Encounter , postawili sobie za punkt honoru oddanie głosu wykluczonym i z e p c h n i ę t y m na margines społecznosciom pozaeuropejskim, ktore kiedys badali na użytek władzy kolonialnej, a k t ó r y m w swiecie postkolonialnym chcieli oddac choc częesc praw zabranych przez epokeę kolonialnaę. Jak z a u w a ż a Wojciech Kruszelnicki, głowna kwestia,, wokoł ktorej skupiaja się argumenty ksiaęzżki Talala Asada, jest „nieczyste sumienie" antropologii wobec wspierania nieetycznych praktyk brytyjskiego kolonializmu. Jak wyjasnia we wsteępie do tomu: „Antropolodzy majaę prawo twierdzic,zże przyczynili sięe do zachowania kulturowego dziedzictwa społeczenstw, ktore badali [...]. Lecz p r a w d a j e s t r o w n i e z , i z m i e l i o n i swoj udział, czasem tylko posredni, 9 7 R. Peters, Fighting for the Future: Will America Triumph?, Stackpole Books, Mechanicsburg 1999, s. 58. 8 Antropologie Stockingiem, imperialna, rozwijaną w krajach majacych należzy odrozżnic o d a n t r o p o l o g i i narodowej, kolonie, rozwijanej za George'em w ramach projektu narodowego, n p . w Polsce. 9 T. A s a d (red.), Anthropology and the Colonial Encounter, Ithaca Press, L o n d o n 1973. �202 V. Między militaryzacja antropologii a antropologia... w utrzymywaniu struktur władzy reprezentowanych przez system kolonialny" . To bowiem zjawiska, któore kształtowały sięe pod w p ł y w e m ekspansji kolo¬ nialnej (orientalizm, kolonializm, imperializm i zachodzące wraz z n i m i procesy modernizacji i westernizacji), stały się elementem europejskiej tozsamosci w X I X i X X wieku, wspolnym dziedzictwem wielu s p o ł e c z e ó s t w europejskich , z ktoórym antropologowie p r z e ł o m u X X i X X I wieku zapragneęli zerwaóc. Wiek X I X był okresem kumulowania, klasyfikowania i hierarchizowania wiedzy o óswiecie, zwłaszcza t y m Nowym, i podbijanych „Innych". Wiedza 0 „Innych", jak kazżda wiedza, m u s i a ł a zostaóc uporzaędkowana, pogrupowana, poddana klasyfikacjom i hierarchizacji. W takim właósnie kontekóscie rodzi sieę antropologia majaęca za zadanie wyjaósnióc Europie miejsce społeczenóstw „pry¬ mitywnych", „pozaeuropejskich" na wznoszaęcej sięe drabinie rozwoju i posteępu. Antropologia stała sieę w owym czasie naukaęróownaę tym, ktoóre były juzż trwale zakorzenione w europejskim óswiecie uniwersyteckim dzięeki p o w o ł a n i u włas¬ nych instytucji: poczaętkowo muzeoów kolonialnych, poóózniej etnograficznych 10 11 1 katedr uniwersyteckich. Pierwsze muzea etnograficzne załozżono w 1807 ro¬ ku w Kopenhadze, w 1867 w Petersburgu, w 1873 w Berlinie, w 1875 w Dreznie, w 1878 w Paryzżu, a w 1879 w Hamburgu. Bardzo wiele z nich p o w s t a ł o w wy¬ niku nagromadzenia obiektóow najpierw przywiezionych z kolonii, a nasteępnie prezentowanych wraz z „ludami p r y m i t y w n y m i " na wystawach óswiatowych i kolonialnych jako atrapa „ n a t u r a l n e g o otoczenia" . 12 Wraz z kolonialnymi podbojami zaczeęły rozwijaóc sieę badania naukowe nad kulturami pozaeuropejskimi, prowadzaęce do powstania nowych szkóoł i paradygmatóow. Narodził sięe brytyjski funkcjonalizm (Malinowski, Radcliffe-Brown), Boasowski historyzm i relatywizm (Boas, Benedict, Herskovits, Kroeber), francuska szkoła socjologiczna (Durkheim, Mauss), niemiecka szkoła kręegóow kulturowych (Ratzel, Frobenius, Schmidt). Zostały utworzone pierwsze katedry etnologiczne na uniwersytetach: w 1866 roku A d o l f Bastian zaczaęł wykładaóc na Friedrich-Wilhelms-Universitat w Berlinie, w 1884 Edward Burnett Tylor na uniwersytecie w Oksfordzie, a w 1896 roku Franz Boas w Stanach Zjednoczo¬ nych na Columbia University . Ten ostatni pracował tam przez 37 lat, wywierajaęc olbrzymi w p ł y w na całe pokolenie amerykanóskich antropologoów, czynnych zaroówno w czasie I I wojny óswiatowej, jak i w okresie powojennym. W Polsce w 1905 roku Kazimierz Stołyhwo zorganizował Pracownięe Antropologii przy Muzeum Przemysłu i Rolnictwa w Warszawie, a w 1908 roku p o w s t a ł Z a k ł a d 13 1 0 Cyt. za: W . K r u s z e l n i c k i , Antropologia reprezentacji, 1 1 i kolonializm czyli o polityczno-kulturowym uwikłaniu „ K u l t u r a i H i s t o r i a " 2010, nr 17. J. K i e n i e w i c z , Wprowadzenie do historii cywilizacji Wschodu i Zachodu, Wydawnictwo A k a d e m i c k i e D i a l o g , W a r s z a w a 2003, s. 244. 1 2 Za: H . Schreiber, Koncepcja „sztuki prymitywnej". Odkrywanie, oswajanie i udomowienie Innego w swiecie Zachodu, W y d a w n i c t w a U n i w e r s y t e t u Warszawskiego, W a r s z a w a 2012. 1 3 F. Boas, G . W . Anthropology, 1883-1911, Stocking Jr. (red.), A Franz Boas Reader. Basic Books, N e w Y o r k 1974, s. 290. The Shaping of American �203 1. Narodziny antropologii i kolonialne wykorzyśtywanie wiedzy o kulturze Antropologii na Uniwersytecie Jagiellonskim w Krakowie, ktorym kierował Julian Talko-Hryncewicz, autor ksiażki Człowiek na ziemiach naszych ( 1 9 1 3 ) . Były to badania toczace się przede wszystkim w ramach antropologii fizycznej. Ź kolei pierwszym uprawiającym antropologie kultury (etnologię) był Wincenty Pol, który w latach 1849-1852 wykładał geografię, a także etnografię na pierw¬ szej w Polsce Katedrze Geografii Powszechnej Fizycznej i Poróownawczej na Uniwersytecie J a g i e l l o ó s k i m . Pierwsza katedra etnologii na dzisiejszym tere­ nie Polski p o w s t a ł a w 1919 roku w Poznaniu . 14 15 16 Po r o k u 1840 zaczeły rowniez powstawac pierwsze stowarzyszenia antropologiczne: w Stanach Źjednoczonych pod nazwaę American Ethnological Society (1842), w roku nastepnym w Wielkiej Brytanii p o w o ł a n o Ethnological Society of London, ktore w 1871 roku połaczyło sie z Anthropological Society of London (1862), tworzaęc funkcjonujaęcy do dzisiaj Royal Anthropological Institute (RAI). Podobne stowarzyszenia, choc czesto oprocz antropolo¬ gii zajmujaęce sięe biologiaę czy archeologiaę, utworzono w owym czasie takzże wParyzu (1858), Berlinie (1869), Wiedniu (1870), we Włoszech (1871) i w Szwe­ cji ( 1 8 7 2 ) . W Polsce pierwszym takim stowarzyszeniem staje sie Towarzystwo Ludoznawcze (obecnie: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze) założone w 1894 roku. W 1895 roku we Lwowie odbyło sie pierwsze Walne Ź g r o m a d z e n i e Towarzystwa . W drugiej połowie X I X wieku rodzi się więc antropologia jako nauka oferujaca wiedze o r ó ż n o r o d n o s c i kulturowej człowieka. 17 18 Źwiazki antropologii i władzy kolonialnej były szczególnie bliskie w X I X -wiecznej Wielkiej Brytanii, bedacej ó w c z e s n i e rozległym imperium, nad k t ó r y m „słoóce nigdy nie zachodzi". W 1908 roku brytyjscy antropologowie zaczeli szkolióc urzednikoów administracji kolonialnej w Sudanie, a w 1926 roku p o w o ł a n o Miedzynarodowy Instytut Kultur i Jezyków Afrykanskich , ktorego p r z e w o d n i c z ą c y m rady wykonawczej z o s t a ł l o r d Frederick Lugard, były gubernator N i g e r i i . Co ciekawe, misja Instytutu rozwijała sie t a k ż e n a podstawie wnioskow z artykułu Bronisława Malinowskiego Praktyczna antropo­ logia (1929), wydanego w publikowanym przez Instytut od 1928 roku czasopismie naukowym „Afryka", w k t ó r y m autor a r g u m e n t o w a ł , iż wiedza antropologiczna powinna byc stosowana do rozwiązywania problemow, przed 19 20 1 4 T . B i e l i c k i , T. K r u p i ó s k i , J. S t r z a ł k o , Historia pologiczny" 1987, t. 53, z. 1 5 antropologii w Polsce, „ P r z e g l a d A n t r o ­ 1-2. A . P o s e r n - Ź i e l i ó s k i , Kształtowanie sie etnografii polskiej jako samodzielnej dyscypliny naukowej (do 1939 r.), [ w : ] M . Terlecka (red). Historia etnografii polskiej, O s s o l i n e u m , W r o c ł a w 1973, s. 53. 1 6 Ź a s z c z e g ó ł o w e informacje i w s k a z ó w k i bibliograficzne dotyczace r o z w o j u antropologii w Polsce d z i ę k u j ę prof. M i c h a ł o w i B u c h o w s k i e m u . 1 7 A . Barnard, J. Spencer (red.), Encyclopedia ofsocial and cultural anthropology, Routledge, (1895-1995), Wydaw¬ L o n d o n 1996, s. 4 4 . 1 8 Ź . K ł o d n i c k i (red.), Kronika Polskiego Towarzystwa nictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, W r o c ł a w 1 9 International 2 0 B. M a l i n o w s k i , Practical Anthropology, Institute of African Ludoznawczego 1997. Languages and Cultures. „Africa" 1929, nr 2, s. 2 2 - 3 8 . �204 V. Między militaryzacja antropologii a antropologia... 21 którymi stoi kolonialna administracja . Przypuszcza się, iz celem artykułu było po prostu zdobycie funduszy z Instytutu na badania Malinowskiego i jego studentoów w Afryce, z któorym badacz oówczeósnie wspoółpracował, a pokazanie „ o b u s t r o n n y c h korzyósci" m i a ł o sieę do tego przyczynióc . Przy t y m wszystkim nalezży pamięetaóc,żze choóc znaczenie kolonializmu dla rozwoju antropologii było kolosalne, to jużz antropologii dla kolonializmu wcale takie nie b y ł o . Wiedza, ktoóraę antropologowie dostarczali kolonialnej administracji, nie zawsze była b o w i e m przez niaęmożzliwa do przyswojenia i użzycia. Natomiast fakt funkcjonowania kolonialnej administracji miał kluczowe znaczenie dla mozżliwoósci prowadzenia badanó. Jak pisze Nicholas Dirks: „wiedza antropologiczna k o n s t y t u o w a ł a sięe dzieęki głeębokiej historycznoósci samego panóstwa kolonial¬ nego, w czasach gdy antropologia była historiaę ludzi skolonizowanych" . 22 23 24 Epoka I wojny óswiatowej przyniosła antropologom i archeologom nowe doóswiadczenia - działalnoósóc szpiegowskaę. Umiejeętnoósci wnikliwej obserwacji okazały sięe przydatne dla rzaędoów i wielu antropologoów brało aktywny udział w k s z t a ł t o w a n i u polityki tych paónstw . Najwieększaę sławeę zyskał Sylvanus Morley (1883-1948), archeolog, który odkrył starozytne miasto Naachtun i prowadził prace rekonstrukcyjne przy Chichen Itza, do historii zaós przeszedł jako wybitny badacz prekolumbijskich cywilizacji Majóow. Beędaęc znakomitym archeologiem, pozostawał roównoczeósnie najlepszym tajnym agentem, jakiego Stany Zjednoczone miały w czasie I wojny óswiatowej . 25 26 Juzż wtedy po raz pierwszy zarysowuje sieę jednak odmienny sposóob postrzegania działalnoósci antropologoów. W 1919 roku najsłynniejszy oówczeósnie antropolog Ameryki, do dziós nazywany „ojcem amerykanóskiej antropologii", Franz Boas (1858-1942), opublikował list Scientists as Spies na ł a m a c h „The N a t i o n " , w ktoórym stwierdził, żze ludzie tacy jak Sylvanus Morley, Samuel Lothrop, Herbert Spinden i John Mason (choóc nie wymieniał wprost ich nazwisk), doprowadzili do „ p r o s t y t u c j i n a u k i przez użzywanie jej jako przykrywki dla szpiegowskiej działalnoósci". Choóc list był króotki, wywołał polityczno-naukowaę burzeę (pełna treósóc listu w Aneksie). Osiemdziesiaęt lat 27 2 1 M . M c F a t e , Anthropology Relationship, 2 2 Applied and Conterinsurgency: The Strange Story of Their Curious „ M i l i t a r y R e v i e w " 2 0 0 5 , t. 85, nr 2, s. 28. T. Weaver, Malinowski Anthropology as Applied Anthropologist, [ w : ] T. Weaver (red.), The Dynamics of in the Twentieth Century: The Malinowski Award Papers, Society for A p p l i e d A n t h r o p o l o g y , O k l a h o m a C i t y 2 0 0 2 , s. 19. 2 3 T. Asad, From the History ofColonial [ w : ] J. V i n c e n t (red.), The Anthropology Anthropology to the Anthropology of Politics. A Reader in Ethnography, ofColonial Theory and Encounter, Critique, B l a c k w e l l P u b l i s h i n g L t d , O x f o r d 2002, s. 134. 2 4 Cyt. za: W . K r u s z e l n i c k i , 2 5 Wymienióc t u mozżna takzże takie nazwiska, jak: A r t h u r Carpenter, T h o m a s G a n n , J o h n op.cit. H e l d . M . McFate, op.cit., s. 28. 2 6 Ibidem, s. 29. 2 7 Przedruk l i s t u do redakcji, z a t y t u ł o w a n y Scientists Anthropologists s. 2 3 - 2 5 . as Spies, [ w : ] R.J. Gonzóalez (red.), in the Public Sphere. Speaking Out on War, Peace and American Power, A u s t i n 2004, �205 1. Narodziny antropologii i kolonialne wykorzyśtywanie wiedzy o kulturze pozniej David Price na łamach tego samego pisma opublikował list, majacy w założeniu stanowic ciag dalszy historii przedstawionej przez Franza Boasa, zatytułowany Anthropologists as Spies . Ostry w tonie list Boasa został óowczeósnie bardzo krytycznie przyjęety przez Amerykaónskie Towarzystwo Antropologiczne (American Anthropological Association - A A A ) , któore w głosowaniu, róożznicaę21 głosóow do 10, oficjalnie odcięeło sieęod tego listu. Dla autora był to szok, pełnił bowiem wóowczas funkcjęe prezesa A A A , a tymczasem ledwie uniknaęł wydalenia z jego grona. Sytuacja ta jednak stanowiła odbicie konfliktu politycznego z antropologami ze Smithsonian Institution, zmarginalizowanych przez Franza Boasa w ósrodowisku antropologicznym ze wzglęedu zaroówno na osobiste animozje, jak i zawodowaękrytykęe programu ewolucjonistycznego dominujaęcego w Smithsonian, ktoóry Boas potęepiał za ryzykowne spekulacje teoretyczne i brak rygoru badanó empirycznych . 28 29 Konflikt zaostrzył sie w realiach I wojny swiatowej. Podczas niej Franz Boas i jego uczniowie byli proniemieccy lub neutralni. Tymczasem antropologowie ze Smithsonian byli zwolennikami Ententy. Sylvanus Morley zas w o w y m czasie w s p o ł p r a c o w a ł z dyrektorem w Smithsonian - W i l l i a m e m Henrym Holmesem. Narastajaęcy latami konflikt Boasa z Holmesem zaostrzył sieę radykalnie po p u b l i k a c j i jego l i s t u . W i l l i a m Holmes o d p o w i e d z i a ł obelgami, piszaęc o „zdradzieckim artykule Boasa", potęepiajaęc „pruskaę kontrolęe nad antropologiaę w t y m kraju" (Boas był zasymilowanym niemieckim Źydem, urodzonym w M i n gen w Westfalii, w y k s z t a ł c o n y m na uniwersytecie w Berlinie), i domagajaęc sieę połozżenia kresu „reżzimowi H u n o w " . W sytuacji wojny wrogosc wobec „obcych" zaogniała sieę nawet wsrod antropologow. Dosc symptomatycznie, już w 1917 roku, Randolph Bourne (1886-1918), znany lewicowy intelektua¬ lista, pisarz i przeciwnik angażzowania sieę przez Stany Źjednoczone w „zbrojne promowanie demokracji" w innych czeęsciach swiata , pisał o szoku, jakiego 3 0 31 2 8 D . Price, Anthropologists Public Sphere, as Spies, p r z e d r u k w : R.J. Gonzalez (red.), Anthropologists in the op.cit., s. 6 2 - 7 0 . Price o d s z u k a ł w s w o i c h badaniach nazwiska c z w o r k i antro- p o l o g o w oskarzżonych przez Boasa i o d k r y ł , iżz trzech z n i c h g ł o s o w a ł o na posiedzeniu A A A p r z e c i w k o Boasowi, t y l k o jeden n a t o m i a s t - J o h n M a s o n - za p o z o s t a w i e n i e m Boasa. M a s o n n a p i s a ł rowniezż pozniej przepraszajaęcy list do Boasa, w k t o r y m t ł u m a c z y ł sieę, izż przyjaęł roleę szpiega z poczucia patriotycznego obowiaęzku. Ibidem, s. 63. D a v i d H . Price jest rowniezż a u t o r e m z n a k o m i t e j pracy, s z c z e g o ł o w o napisanej na p o d s t a w i e z r o d e ł u d o s t e ę p n i o n y c h m u przez F B I Freedom of Information Act, k s i a ż k i Anthropological rican Anthropology 2 9 i funkcje Intelligence. The Deployment and Neglect of Ame¬ in the Second World War, D u k e U n i v e r s i t y Press, D u r h a m and L o n d o n 2 0 0 8 . Por. A . K ł o s k o w s k a , Wstęp antropologii kulturalnej, do pierwszego wydania polskiego. Różnorodność wzorów Literackie M u z a SA, W a r s z a w a 2005, s. 18; A . Kuper, Wymyóslanie społeczenóstwa Transformacje kultury [ w : ] R. Benedict, Wzory kultury, W a r s z a w s k i e W y d a w n i c t w o pierwotnego. mitu, t ł u m . T. Sieczkowski, A . Daębrowska, W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u Jagiel- lonskiego, K r a k o w 2 0 0 9 . 3 0 A . Kuper, op.cit., s. 138. 3 1 Powstały po jego s m i e r c i i n s t y t u t jego i m i e n i a , propagujaęcy hasła antywojenne i ideologicznaę neutralnosc S t a n o w Ź j e d n o c z o n y c h w k w e s t i i narzucania z m i a n demokratycz¬ n y c h i k u l t u r o w y c h i n n y m o b s z a r o m g l o b u . h t t p : / / r a n d o l p h b o u r n e . o r g / (20.09.2011). �206 V. Między militaryzacja antropologii a antropologia... doznał, widzaęc uwiedzenie intelektualnych elit Stanoów Zjednoczonych wojennaę propagandaę: „proste sylogizmy zastaępiły głęebokie analizy, rzeczy poznaje sieępo ich etykietkach. (...) Mysl zaczęła służyc do łatwych racjonalizacji tego, co się aktualnie dzieje i tego, co najprawdopodobniej wydarzy sieę j u t r o " . Słowa te nie uległy dezaktualizacji w opinii wielu badaczy takzże podczas I I wojny óswiatowej. 32 2. Antropologowie w słuzbie panstwa w czasie II wojny Swiatowejcasus Japonii I I wojna óswiatowa stała sieę momentem p r z e ł o m o w y m w nawiaęzaniu óscisłych relacji mieędzy ósrodowiskiem a n t r o p o l o g o ó w i ó s r o d o w i s k i e m wojskow y m . Bardzo wielu antropologoów pracowało w Biurze Służzb Strategicznych (Office o f Strategic Services - OSS), instytucjonalnego poprzednika zaróowno CIA, jak i sił specjalnych, podległego Połaęczonemu Kolegium Szefoów Sztabóow (Joint Chief o f Staff) . Jak na ironięe losu, najwybitniejsze uczennice Franza Boasa: Ruth Benedict (1887-1948) i Margaret Mead (1901-1978), takze p r a c o w a ł y na rzecz amerykanóskiej armii podczas I I wojny óswiatowej, traktujaęc to jako swojaę misjeę (jak pisała o swojej pracy Benedict: „ z a d a n i e - J a p o n i a " ) . Ruth Benedict, autorka znana juzż dobrze w Stanach Zjednoczonych dzieęki bestsellerowym 3 3 34 35 3 2 R. B o u r n e , The War and the Intellectuals, [ w : ] C. Resek (red.), War and the Intellectuals, Harper, N e w Y o r k 1964, s. 1 1 . 3 3 na W y n i k i n i e z w y k l e s k r u p u l a t n y c h , a r c h i w a l n y c h badanó, jeósli c h o d z i o Stany Zjednoczone ten temat, o p u b l i k o w a ł David H . Price w pracy: Anthropological Intelligence... , Z a a n g a z ż o w a n i e a n t r o p o l o g o ó w w cele w o j e n n e w latach 40. X X w i e k u op.cit. b y ł o j e d n a k stałaę praktykaę w w i e l u i n n y c h krajach ( p o m i j a m t u oczywióscie skrajne p r z y k ł a d y , j a k w y k o r z y s t a n i e a n t r o p o l o g ó w w czasach I I I Rzeszy, opisane przez G.E. Schafft, Od rasizmu Antropologia do ludobójstwa. w III Rzeszy, W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u Jagiellonóskiego, Krakoów 2 0 0 6 ) . D o b r z e opisane saę d z i a ł a n i a a n t r o p o l o g o ó w w A u s t r a l i i w czasie I I w o j n y óswiatowej, z a t r u d n i a n y c h do o p r a c o w y w a n i a materiałoów p r o p a g a n d o w y c h , G. Gray, Australian Anthropologists and World War II, „ A n t h r o p o l o g y T o d a y " czerwiec 2005, t. 2 1 , nr 3, s. 19. 3 4 P r z y k ł a d o w o : C a r l e t o n C o o n , profesor a n t r o p o l o g i i z U n i w e r s y t e t u Harvarda, autor k s i a ż k i North Africa dyrektor Story: The Anthropologist Sekcji Indonezyjskiej w as OSS Agent; T o m H a r r i s o n czy C o r a D u Bois, W y d z i a l e Badanó i A n a l i z O S S . W ó s r ó o d antropologóow działajaęcych na rzecz w o j s k a w o w y m czasie pojawiajaę sięe teżz tak s ł y n n e postacie j a k Gregory Bateson, m a ż Margaret M e a d . Za: M . McFate, op.cit. Gregory Bateson, k t ó r y d z i a ł a ł w owczesnej Burmie, miał przyznaóc po latach, z ż e j e g o p r a c a z l u d n o ó s c i a ę lokalnaę m i a ł a „ m a n i p u l a c j i " . D . Price, Past Wars, Present Dangers, Future Anthropologies, charakter „ A n t h r o p o l o g y Today" 2002, t. 18, nr 1, s. 3. Szeroko na t e m a t szczegoółoów działalnoósci Batesona zob. takzże: D . Price, Gregory Bateson and the OSS: World War II and Bateson's Assessment of Applied Anthropology, „ H u m a n O r g a n i z a t i o n " z i m a 1998, t. 57, nr 4, s. 3 7 9 - 3 8 4 . 3 5 W t y t u l e rozdz. I pracy: Chryzantema i miecz. Wzory kultury japonóskiej, t ł u m . E. K l e k o t , Panóstwowy I n s t y t u t W y d a w n i c z y , W a r s z a w a 1999. �2. Antropologowie w śłużbie panśtwa w czaśie II wojny światowej - casus Japonii 207 36 Wzorom kultury ( 1 9 3 4 ) , została dyrektorem (a na samym poczatku jedynym członkiem) Sekcji Analiz Podstawowych w Biurze Wywiadu Ź a m o r s k i e g o , bęedaęcym czeęsciaę Biura Informacji W o j e n n e j . Jej zadaniem było, jak pisała, „sprawic, aby politycy brali pod uwagęe rożzne nawyki i zwyczaje funkcjonujaęce w innych częesciach swiata". Misja ta była konsekwencjaę postawy zaszczepionej jej przez Franza Boasa jeszcze w okresie poprzedzajaęcym wybuch I I wojny swiatowej, kiedy to p r z e w o d n i c z y ł Amerykanskiemu K o m i t e t o w i W a l k i o Demokracjeę i Wolnosc Intelektualnaę w ramach „akcji intelektualnego oporu wobec faszyzmu i r a s i z m u " . Źmaterializowała sięe takzże pod postaciaę cztero¬ krotnie wznawianej w okresie wojennym i tuzż po wojnie ksiaęzżki Ruth Benedict Rasa, nauka i polityka (1939). D z i e ł e m wyjaętkowym w t y m zakresie o k a z a ł a sięe jednak nie wyzżej wspomniana praca, ale opublikowana w 1946 roku ksiaężzka Chryzantema i miecz. Wzory kultury japonóskiej,bęedaęca w pewnej mierze kontynuacjaę teorii przedsta¬ wionej we Wzorach kultury z 1934 roku (na co wskazuje takżze p o d t y t u ł ksiaęzżki: Wzory kultury japońiskiej), napisana na zlecenie administracji prezydenta Franklina D. Roosevelta, przekonanego, żze Japonczycy saę „ k u l t u r o w o niezdolni do poddania sieę" i „bęedaę walczyc ażz do ostatniego c z ł o w i e k a " . Wiara w zwycieęstwo Japonii w wojnie opierała sieę przede wszystkim na wierze w potęegeę „japonskiego ducha" - w o l i zwycięezżania. Jak pisze Benedict: „Nacisk na ducha w praktyce wojennej potraktowany został d o s ł o w n i e : wojenny katechizm Japonczykow opierał sięe na dawnym hasle, ktorego nie wymyslono na uzżytek tej wojny. Brzmiało ono: «Nasze wyszkolenie przeciw ich liczbie i nasze ciało przeciw ich stali». (...) Japonscy lotnicy, ktorzy prowadzili malenkie samoloty do samobojczego zderzenia z naszymi okręetami, stanowili nieustanne potwierdze¬ nie wyzższosci ducha nad materiaę. Nazywano ich oddziałami kamikaze poniewazż kamikaze oznacza boski wiatr, ktory rozpraszajaęc i zawracajaęc statki Czyngis-Chana, uratował w X I I I wieku Japonięe od najazdu" . Choc w badaniach nad Japonczykami to własnie ksiaęzżka Ruth Benedict zrobiła mięedzynarodowaę karieręe, czerpała ona jednak obficie ze studiow 37 38 39 40 3 6 Pierwsze w y d a n i e u k a z a ł o s i e w 1934 w N o w y m J o r k u , do 1958 k s i a ż k a m i a ł a 11 w y d a n wjeęzyku a n g i e l s k i m , przekraczajaęc n a k ł a d 600 tysieęcy egzemplarzy, b y ł a w t e d y t ł u m a c z o n a jużz na 14 jeęzykow. Ź a : A . K ł o s k o w s k a , op.cit.,s.7. 3 7 Basic Analysis 3 8 A . K ł o s k o w s k a , op.cit., s. 3 1 . Ź a a n g a ż z o w a n i e i k o n t a k t y z c z ł o n k a m i K o m i t e t u Section of the Bureau of Overseas Intelligence z przedstawicielami lewicowego nurtu, w tym of the Office of War rownieżz z a m e r y k a n s k i m i Information. oraz komunistami, s p o w o d o w a ł y , żze Benedict n i g d y nie o t r z y m a ł a certyfikatu bezpieczenstwa, uprawniajaęcego jaę do wglaędu w r a p o r t y i badania amerykanskiej a d m i n i s t r a c j i , o p a t r z o n y c h klauzulaę „ t a j n e " (ibidem). 3 9 O b a w y te b y ł y w p e w n y m sensie uzasadnione, jesli spojrzy sięe na analizy zachowan j a p o n s k i c h j e n c o w w o j e n n y c h , k t o r z y w ogole nie b y l i szkoleni na w y p a d e k dostania sięe do n i e w o l i - j a p o n s k a strategia nie b r a ł a b o w i e m p o d uwagęe mozżliwosci p o d d a n i a sięe. W zwiaęzku z t y m , zauwazża Benedict, jency niezalezżnie o d t e m a t u o d p o w i a d a l i w sposob n i e z o r g a n i z o w a n y i chaotyczny. R. Benedict, op.cit., s. 39. 4 0 Ibidem, s. 33. �208 V. Między militaryzacja antropologii a antropologia... antropologicznych nad Japoniaę przeprowadzanych jeszcze w okresie mieędzywojennym przez takich antropologoów jak John Embree (jedyny wymieniony przez niaę we wsteępie z nazwiska ), Weston LaBarre czy Geoffrey G o r e r . Dwaj ostatni zostali zatrudnieni przez badaczkęe w I n s t y t u c i e S t u d i o ó w Mieędzykulturowych (Institute for Intercultural Studies - IIS), któore Biuro Informacji Wojennej ostatecznie p o w o ł a ł o na Columbia University. Działalnoósóc Instytutu, ktoóra oficjalnie zakonóczyła sieę w 1947 roku, była kontynuowana przez tych samych badaczy pod przewodnictwem Ruth Benedict pod nazwaę Columbia University Research i n Contemporary Cultures - RCC (sponsorem ich badanó był Medyczny Instytut Marynarki - Naval Medical I n s t i t u t e ) . Zaróowno ta ksiaęzżka, jak i wiele opracowanó tużz po wojnie (program badanó z lat 1947-1952 prowadzonych przez Mead, Benedict i innych na Columbia University) powstały jako „studia nad kulturaę z dystansu" (taki tytuł nosiła wydana w 1953 ksiażka pod redakcja, Margaret Mead i Rhody Metraux, The study of culture at a distance, Chicago University Press) z racji niemozżliwoósci prowadzenia w czasie wojny normalnych badanó terenowych . Nie mogaęc wyjechaóc do Japonii, Ruth Benedict prowadziła swoje badania w obozach internowania, w ktoórych na mocy rozkazu prezydenta Roosevelta nr 9066 z 19 lutego 1942 roku umieszczono 110 tysięecy osóob pocho¬ dzenia japonóskiego, z ktoórych azż dwie trzecie m i a ł o obywatelstwo amerykanóskie . Jej rozmoówcami byli wieęc japonóscy imigranci, internowani w obozach, 41 42 43 44 45 46 47 4 1 J o h n Embree był a u t o r e m uznanego za z n a k o m i t e takzże przez Japonóczykóow s t u d i u m Suye Mura, a Japanese Village, U n i v e r s i t y o f Chicago Press, Chicago 1939; The Japanese a Social Survey, Farrar a n d Reinhart, N e w Y o r k 1945; Standardized a Note on Political Interpretation, „ W o r l d P o l i t i c s " 1950, t . 2, s. 4 3 9 - 4 4 3 . 4 2 Z o b . R. Benedict, op.cit., s. 17. 4 3 W . LaBarre, Some Nation: Error and Japanese Character: Observations on Character Structure in the Orient: the Japanese, „ P s y c h i a t r y " 1946, t . 8, s. 3 1 9 - 3 4 2 . 4 4 G. Gorer, Japanese Character Structure and Propaganda: a Preliminary Survey. Prepared for the Committee on National Morale and the Council on Human Relations, Yale U n i v e r s i t y , N e w Haven 1942; G. Gorer, Themes in Japanese Culture, N e w Y o r k A c a d e m y o f Sciences, N e w Y o r k 1943, s. 1 0 6 - 1 2 4 . 4 5 T . Sofue, Japanese Studies by American Anthropologists: Review and Evaluation, „American A n t h r o p o l o g i s t . N e w Series" k w i e c i e ó 1960, t . 62, n r 2, s. 3 0 7 - 3 1 7 . Z o b . szerzej: R . V . A . Janssens, What Future for Japan? U.S. War Time Planning for the Post War Era, 1942-1945, „ A m s t e r d a m M o n o g r a p h s i n A m e r i c a n Studies", A m s t e r d a m 1995; S.K. Johnson, The Japanese Through American Eyes, Stanford U n i v e r s i t y Press, Stanford 1988; N . Glazer, From Ruth Benedict to Herman Kahn: The Postwar Japanese Image in the American Mind, [ w : ] A . Iriye (red.), Mutual Essays in American-Japanese Relations, H a r v a r d U n i v e r s i t y Press, C a m b r i d g e Katzenstein, Cultural Norms and National Security. Police and Military Images: 1975; takzże P.J. in Postwar Japan, C o r n e l l U n i v e r s i t y Press, N e w Y o r k 1996. 4 6 Powstały na bazie badanó p r o w a d z o n y c h na emigrantach japoónskich w Stanach Zjednoczonych, badanó prasy, medioów, l i t e r a t u r y i wynikóow uzyskanych przez i n n y c h badaczy p r z e d wojnaę w Japonii. 4 7 O . Starn, Engineering Internment: Anthropologists „ A m e r i c a n E t h n o l o g i s t " l i s t o p a d 1986, t. 13, n r 4. and the War Relocation Authority, �2. Antropologowie w śłużbie panśtwa w czaśie II wojny światowej - casus Japonii 209 i jency wojenni; m a t e r i a ł e m do obserwacji - filmy, gazety codzienne, literatura pięekna, ktorych rozumienie starała sieę konfrontowac z osobami pochodzenia japonskiego. Procesem internowania, jak i obozami zarzaędzała Wojskowa Komisja ds. Przesiedlen (The War Relocation Authority - W R A ) , ktorej dyrektor D i l l o n Meyer - zatrudnił znanego owczesnie antropologa Johna Provinsa (1897-1965) na stanowisku dyrektora ds. zarzadzania ludnoscia (Chief of C o m m u n i t y Management) oraz, ostatecznie, jeszcze dwudziestu innych antropologow, ktorzy mieli przeprowadzac badania w jednostkach wojskow y c h . Co ciekawe, poczaętkowo antropologowie ci pracowali w Waszyngtonie, dopoki protesty i rozruchy w obozach internowania nie s p o w o d o w a ł y ich przeniesienia bezposrednio do obozow. Wielu z nich zresztaę p r o b o w a ł o pomoc internowanym, polepszyc warunki ich żzycia czy nawet przeciwdziałac funk¬ cjonowaniu negatywnych stereotypow na ich temat. Niektorzy badacze tamtego okresu uwazżajaę jednak, zże ich obecnosc w obozach m o g ł a paradoksalnie przedłuzżyc internowanie Japonczykow w zwiaęzku z uspokojeniem napięetej sytuacji w obozach . 48 49 50 4 8 Provins z k o l e i z a t r u d n i ł m . i n . Johna F. Embree i jego b y ł e g o w s p o ł p r a c o w n i k a Solona T. K i m b a l l a . W s p o l n i e z K i m b a l l e m p o w o ł a ł organizacjęe, k t o r a d a ł a u c h o d z c o m mozżliwosc p e w n e g o u d z i a ł u w sprawach, k t o r e ich d o t y c z y ł y , a z E m b r e e u t w o r z y ł p r o g r a m analiz społecznych. Nasladujaęc schemat d z i a ł a n i a j e d n o s t k i badawczej w centrum przesiedlen w Poston, w A r i z o n i e , gdzie i s t n i a ł o B i u r o ds. I n d i a n , Provinse i E m b r e e u m i e s c i l i badaczy s p o ł e c z n y c h w kazżdym c e n t r u m przesiedlen jako a n a l i t y k o w s p o ł e c z n y c h . D o ich obowiaęzkow nalezżało poznanie s p o ł e c z e n s t w rozwijajaęcych sieę i p o m o c w lepszej a d m i n i s t r a c j i c e n t r a m i . U t w o r z e n i e Sekcji A n a l i z Społecznych stało sieę j e d n y m z punktow zwrotnych rozwoju a n t r o p o l o g i i zaangazżowanej w Stanach Ź j e d n o c z o n y c h w czasie I I w o j n y s w i a t o w e j . Provinse n i e d ł u g o p o zakonczeniu w o j n y z o s t a ł p o w o ł a n y przez M i l t o n a E i s e n h o w e r a na szefa W y d z i a ł u Służzb S p o ł e c z n y c h w r a m a c h W a r Relocation A u t h o r i t y , ktorej zadaniem b y ł o rozwiaęzywanie p r o b l e m o w wynikajaęcych z przesiedlenia osob pochodzenia japonskiego z Źachodniego Wybrzeżza S t a n o w Ź j e d n o c z o n y c h . W t y m czasie Provinse z o s t a ł rowniezż w y b r a n y p i e r w s z y m p r z e w o d n i c z a ę c y m n o w o p o w o ł a n e g o Stowarzyszenia A n t r o p o l o g i i Ź a a n g a ż z o w a n e j . Po l i k w i ¬ dacji W R A w 1946 r o k u z o s t a ł m i a n o w a n y zasteępcaę K o m i s a r z a ds. I n d i a n w Departamencie Spraw W e w n ę e t r z n y c h , k t o r y t o urzaęd s p r a w o w a ł przez szesc lat. Ź a : E . H . Spicer, Obituary of John Henry Provinse, 4 9 5 0 „ A m e r i c a n A n t h r o p o l o g i s t " sierpien 1966, t. 68, s. 9 9 0 - 9 9 3 . Ibidem. M . D r a z u l - K o s z y k o w s k i , „Huts Operational Art, and Nuts" or „Hearts and Minds"? - Anthropologists and Naval W a r College, N e w p o r t 2 0 0 8 , s. V I . Badania nad J a p o n c z y k a m i okresu w o j n y p r o w a d z i l i rownieżz Brytyjczycy. Takżze o n i z a t r u d n i a l i a n t r o p o l o g o w , by zwieększyc swojaę wiedzęe imozżliwosci działania w tym zakresie. P o d o b n i e do Amerykanow a n t r o p o l o g o w do p r z e p r o w a d z a n i a r o z m o w z j a p o n s k i m i j e n c a m i w o j e n n y m i zatrudnili z głownym celem - d o w i e d z e n i a sięe, co z a ł a m i e ich m o r a l e i woleę o p o r u . G e n e r a ł M o u n t b a t t e n , prowadzaęc kampanieę w o j e n n a ę w B u r m i e , p o s z u k i w a ł w i e d z y eksperckiej w celu p o p r a w y efektywnosci d z i a ł a n psychologicznych. Użzywał e k s p e r t o w ds. k u l t u r y w sposob i n s t r u m e n t a l n y : m i e l i p o m o c w o k r e s l e n i u , j a k i typ propagandy beędzie skuteczny w niszczeniu m o r a l e p r z e c i w n i k a . Sukcesy jego k a m p a n i i w A r a k a n d o p r o w a d z i ł y do zwieększenia w y d a t k o w na propagandeę wojennaę, a a n t r o p o l o g i c z n e analizy s t a ł y sieę i n t e g r a l n y m e l e m e n t e m operacji w o j s k o w y c h . D . F o r d , British Stereotyping?, Intelligence on Japanese Army Morale During Pacific War: Logical Analysis Źa: or Racial „ T h e J o u r n a l o f M i l i t a r y H i s t o r y " k w i e c i e n 2005, t. 69, n r 2, s. 4 4 0 - 4 4 1 oraz 463. �210 V. Między militaryzacja antropologii a antropologia... Przykład ten słuzży zresztaę do dziós w dyskusji na temat zaangazżowania antropologow w tego typu działania. Zwolennicy (Walter Goldschmidt), powołujaęc sięe na działalnoósóc antropologóow w WRA, zauwazżajaę, żze internowanie było formaę gwałtu na amerykanóskich Japonóczykach, a udział antropologoów w sytuacji, w której nie mieli w p ł y w u na to, żeby internowania zostały prze¬ rwane, słuzżył polepszeniu ich sytuacji w obozach. David Price odpowiada: gwałt jest g w a ł t e m i w pewnym momencie działania na rzecz poprawienia sytuacji ofiar, podczas gdy gwałt jest kontynuowany, zamieniajaę „ulepszanie" we wspoółudział . 51 Japonia podpisała ostatecznie akt generalnej kapitulacji na pokładzie amerykanóskiego okręetu wojennego „Missouri" 2 wrzeósnia 1945 r o k u . Istotnym punktem negocjacji aktu kapitulacji było zżaędanie, by „prerogatywy Jego Ce¬ sarskiej Moósci jako suwerennego panujaęcego" w żzadnym stopniu nie zostały uszczuplone . M i m o poczaętkowych dyskusji na ten temat w Stanach Zjedno¬ czonych, właęcznie z deliberowaniem nad mozżliwoósciaę postawienia cesarza przed Mięedzynarodowym T r y b u n a ł e m Wojskowym ds. Dalekiego Wschodu ( M T W D W ) , pozycja cesarza nie uległa zachwianiu. 5 2 53 Jak pisze Ruth Benedict w Chryzantemie i mieczu, najwięecej pytanó budziło właósnie zachowanie Japonóczykóow wobec Jego Cesarskiej Moósci. Jakaę władzęe miał cesarz nad swoimi poddanymi? Niektórzy badacze, zauwaza autorka, minimalizowali roleę cesarza, twierdzaęc, iżz nie ma potrzeby, „by podczas wojny Amerykanie musieli obchodzióc sięe z cesarzem w białych ręekawiczkach. Wszyst¬ ko wskazywało raczej na to, zże powinniósmy zaatakowaóc z całaę mocaę szkodliwaę idee Fuhrera, ktora w Japonii była swieżej d a t y " . A jednak badacze, ktorzy naprawdeę znali Japonieę, pisze Benedict, wiedzieli dobrze, żze nic nie m o g ł o tak dotknaó Japonczykow i podniesc ich morale, jak lekcewazenie cesarza lub atak na jego osobeę, potwierdziły to rowniezż zeznania japonskich jencow wojennych. W wypowiedziach cytowanych przez Ruth Benedict znajdujaę sieę nasteępujaęce opinie: „Japonia bez cesarza nie jest Japoniaę"; „Nie możzna sobie wyobrazic Japonii bez cesarza"; „Cesarz japonski jest symbolem ludu japonskiego i sercem jego religii. Jest swieętosciaę religijnaę"; „Ludzie uważzajaę, żze cesarz nie ponosi odpowiedzialnosci za wojneę"; „ N a w e t jesli Japonia przegra wojneę, cesarza beędzie nadal szanowac dziesieęciu na dziesięeciu Japonczykow" . Detronizacja cesarza lub jego postawienie przed M T W D W nie wchodziły wieęc w greę, jesli Stany Zjednoczone chciały utrzymac efektywnaę politykeę okupacyjnaę bez rewolt i z a m i e s z e k , d o k t o r y c h w pierwszym okresie amerykanskiej obecnosci 54 55 5 1 D . Price, Like Slaves. Anthropological 5 2 W . D o b r z y c k i , Historia stosunków Scholar, W a r s z a w a 2006, s. 620. 5 3 Ibidem. 5 4 R. Benedict, op.cit., s. 3 8 - 3 9 . 5 5 Ibidem, s. 40. Note on Occupation, „ C o u n t e r p u n c h " styczen 2004. międzynarodowych 1815-1945, Wydawnictwo Naukowe �2. Antropologowie w śłuzżbie panśtwa w czaśie II wojny światowej - casus Japonii 211 56 powojennej w Japonii niektorzy dowodcy byli jeszcze g o t o w i . Jak zauwazża W i e s ł a w Dobrzycki, szacunek dla osoby cesarza pozwolił na kapitulacjęe Japonii, ktorej sprzeciwiali sieę jego dowodcy: m i m o wydarzen z 6 i 9 sierpnia na naradzie wojennej u cesarza dowodcy opowiedzieli sięe za kontynuowaniem wojny - tylko cesarz miał w tej sprawie odmienne zdanie, ktore d o p r o w a d z i ł o do rozpoczęecia negocjacji. Rowniezż jego zdanie przesaędziło o tym, zże gdy przyszła odpowiedz od amerykanskiego Sekretarza Stanu Jamesa Byrnesa w imieniu sprzymierzo¬ nych, izż „od momentu kapitulacji władza Cesarza i rzaędu japonskiego w zakresie kierowania panstwem zostanie podporzaędkowana Naczelnemu Dowodcy Wojsk Sprzymierzonych", zgodzono sieę na bezwarunkowaę kapitulacjęe m i m o goraęcych dyskusji, ktore po pismie aliantow w y b u c h ł y na dworze cesarskim . T y m samym I I wojna swiatowa została zakonczona. W R A przestało funkcjonowac 1 czerwca 1946 roku. Po zakończeniu wojny jedna grupa (o nazwie „Oddział Likwidacyjny") p r z e p r o w a d z i ł a roczne badania nad reintegracjaę internowanych w amerykanskim społeczenstwie. Ruth Benedict z m a r ł a dwa lata po ukazaniu się ksiażki w 1948 roku. Nigdy nie odwiedziła Japonii. M i m o to ksiaęzżka p r z e t r w a ł a nie tylko smierc swojej autorki, ale i głęebokie przemiany w samym społeczenstwie japonskim. Choc sposob zebrania m a t e r i a ł u empi¬ rycznego do tej publikacji (wywiady z japonskimi Amerykanami, ktorzy w wiekszosci opuscili Japonięe w okresie rewolucji Meiji, nie mieli wieęc wglaędu waktualna sytuację w Japonii), zastosowanie metodologii akceptowalnej w przy¬ padku małych grup społecznych kultur pierwotnych: Dobu, Kwakiutl i Źuni, opisanych we Wzorach kultury,dlawspołczesnego s p o ł e c z e n s t w a postindustrialnego w Japonii oraz całosc owczesnych studiow nad kultura, japonska do dzis wzbudza kontrowersje (powstawały rownieżz zaraz po publikacji Chryzantemy), niewaętpliwie krytycy ksiaęzżki byli w zdecydowanej mniejszosci. Alfred Louis Kroeber pisał o niej: „to ksiaężzka, ktora czyni nas d u m n y m i z bycia antropologami" . Do dzis pozostaje zresztaę jednaę z tych ksiaężzek, przez pryzmat ktorych Ź a c h o d patrzy na Japonieę , a sama Ruth Benedict jest antropologiem, o ktorym napisano prawdopodobnie najwieększaę liczbeę ksiaęzżek biograficznych . 57 58 59 60 5 6 Patrycja Grzebyk zauważza, zże decyzja o niepociaęgnieęciu cesarza do o d p o w i e d z i a l n o s c i b y ł a p o d y k t o w a n a c h ę c i ą zapewnienia lepszej politycznej w s p o ł p r a c y z elita, j a p o n s k a w okresie p o w o j e n n y m i cheęciaę uzyskania poparcia dla a d m i n i s t r a c j i okupacyjnej. Uzasadniano jaę takżze t y m , żze Japonia nie u t r a c i ł a suwerennosci w p r z e c i w i e n s t w i e do N i e m i e c , wieęc cesarz b y ł c h r o n i o n y i m m u n i t e t e m , co jednak b u d z i ł o d u z ż e w a ę t p l i w o s c i w s r o d s e ę d z i o w P. Grzebyk, Odpowiedzialnosc karna za zbrodnię MTWDW. agresji, W y d a w n i c t w a U n i w e r s y t e t u Warszaw¬ skiego, W a r s z a w a 2010, s. 2 9 2 - 2 9 3 . 5 7 W . D o b r z y c k i , op.cit., s. 620. 5 8 Ź a : S. Ryang, Chrysanthemum s Strange Life: Ruth Benedict in Postwar Japan, „Asian A n t h r o p o l o g y " 2002, t. 1, s. 9 1 . 5 9 E. K l e k o t , Przedmowa, 6 0 Dwie Anthropologist [ w : ] R. Benedict, op.cit., s. 8. ksiaężzki a u t o r s t w a Margaret M e a d : zredagowany przez niaę w y b o r p i s m at Work: Writings ofRuth Columbia University Press, N e w Benedict, H o u g h t o n M i f f l i n , B o s t o n 1959; Ruth York 1974; J.S. M o d e l l , Ruth Benedict: Patterns An Benedict, of Life, �212 V. Między militaryzacja antropologii a antropologia... Nalezży t u podkreslic,zże piszaęc o odmiennych wzorach kultury japonskiej i amerykanskiej (gdyż w ksiażce zastosowano zabieg p o r ó w n a n i a obu kultur w celu u ł a t w i e n i a jej odbioru amerykanskiemu czytelnikowi), Benedict wychodziła z załozżenia, zże samo zrozumienie innej kultury wykluczy nienawisc bioraęcaę sieę w ł a s n i e z braku zrozumienia. T y m samym nie p o d a w a ł a gotowych wzorow rozwiaęzan czy metod posteępowania wobec Japonczykow. Czy wierzyła zatem, zże zrozumienie kultury „miecza i chryzantemy" wystarczy, zżebeędzie moralnaę busolaę, wytyczajaęcaę kierunki postęepowania Amerykanow wobec zwycieęzżonych Japonczykow? Jak zauwaza t ł u m a c z k a ksiażki na język polski, Ewa Klekot, choc sama praca Ruth Benedict niewiele ma wspolnego z amerykanskaę propagandaę imperialis¬ tyczna, to jednak nie u d a ł o się w niej u n i k n a ó pewnego „historycznego retuszu": m i m o zże wielokrotnie mowa jest o kapitulacji Japonii, ktora w czasie publikacji ksiaężzki była juzż faktem, nie ma zżadnej wzmianki o bombie atomowej oraz tragedii Hiroszimy i Nagasaki . Kiedy jednak w 1946 roku ukazała sie Chryzan¬ tema i miecz, w Japonii nadal p r z e b y w a ł o około 500 tysieęcy Amerykanow. Jej praca miała pomoc p r z e ł a m a c niezrozumienie odmiennosci funkcjonowania Japonczykow w czasie wojny oraz tego, jak działali i zachowywali sieę w okresie powojennym. Pisała: „ J a p o m k i e zaangażowanie sie w wojnę totalna musielismy poznac nie tylko od strony celow i motywacji, j a k i m i kierowały sieę w ł a d z e w T o k i o , nie t y l k o od strony h i s t o r i i Japonii, statystyk wojskowych i gospodarczych: musielismy sieę dowiedziec, na co rzaęd możze liczyc ze strony ludzi, sprobowac zrozumiec japonski sposob myslenia i emocje oraz wzory, w e d ł u g ktorych były one k s z t a ł t o w a n e . Trzeba było poznac sankcje, jakie stały za działaniem i opiniami Japonczykow. Na chwileę musielismy odłozżyc na bok przesłanki, na ktorych opieramy nasze działania jako Amerykanie, i powstrzymac sieę od wyciaęgania łatwych wnioskow, zże oni zrobiliby w konkretnej sytuacji to samo, co zrobilibysmy m y " . 61 62 Obraz Japonczykow, stworzony przez Amerykanow, był p e ł e n sprzecznosci i stereotypow, wynikajaęcych takzże z powierzchownego odbioru lub nieznajomosci juzż przeprowadzonych i znanych przed wojnaę - jednak tylko w kręegach amerykanskich japonistow - badan nad kulturaę japonskaę. Ruth Benedict, opisujaęc „stan wyjsciowy", punkt, w ktorym zaczynała, rozpoczęeła rozdział I swojej ksiaężzki, pod znamiennym t y t u ł e m „Zadanie: Japonia", nastęepujaęco: „Ze wszyst¬ kich wrogow, z ktorymi Stany Zjednoczone kiedykolwiek toczyły wojnęe totalnaę, Japonczycy byli najbardziej Amerykanom obcy. Zaden p o w a ż n y konflikt zbrojny nie wymagał brania pod uwageę tak odmiennych sposobow działania i myslenia przeciwnika. (...) Zasady prowadzenia wojny, jakie narodom Zachodu wydawały U n i v e r s i t y o f Pennsylvania Press, P h i l a d e l p h i a 1983; M . M . Caffrey, Ruth Benedict: Stranger This Land, U n i v e r s i t y o f Texas Press, A u s t i n 1989; H . Lapsley, Margaret The Kinship ofWomen, U n i v e r s i t y o f Massachusetts Press, A m h e r s t 6 1 E. K l e k o t , 6 2 R. Benedict, op.cit., s. 16. op.cit.,s.7. in Mead and Ruth Benedict: 1999. �2. Antropologowie w śłużbie panśtwa w czaśie II wojny światowej - casus Japonii 213 sieę wpisane w naturęe człowieka, dla Japonczykow wyraznie nie istniały. Ź tego powodu wojna na Pacyfiku stała się czyms wiecej niż sprawa, kolejnych ladowan na plazżach wysp i p r z e s t a ł a byc jedynie skomplikowanym zadaniem logistycz¬ nym. Najwieększym problemem stała sięe natura wroga, ktorego zachowanie musielismy zrozumiec,żzeby z n i m walczyc. O k a z a ł o sieę to bardzo trudne. W ciaęgu siedemdziesieęciu pięeciu lat, ktore upłyneęły od otwarcia sieę Japonii na swiat, Japonczycy stali sięe bohaterami tak fantastycznych historii, żzeżzaden inny n a r o d n a s w i e c i e pod t y m wzgleędem i m nie d o r o w n u j e " . 63 64 Bardziej bezposrednie (i o s k a r ż a n e o niemal „ r a s i s t o w s k i e " ) uzasadnienie dla koniecznosci poznania przeciwnika daje John M . Maki: „Gdybysmy mogli doprowadzic wojneę przeciwko ludziom do jej logicznego konca i zabic 72 miliony Japonczykow, nie musielibysmy sięe martwic wygrywaniem wojny idei. W s p o ł c z e s n a bron nie osiaęgneęła jednak jeszcze poziomu, ktory pozwoliłby dokonac anihilacji całego narodu; musimy zaakceptowac fakt, zże pozostanie kilka dobrych milionow Japonczykow, kiedy wojna dobiegnie konca. Wojna idei obejmuje w ł a s n i e tych ludzi. Jesli mozżemy zachwiac ich zindoktrynowaniem przez miażzdżzaęcaę porazżkeę militarnaę i zapewnic nowaę ideologicznaę bazeę dla ich struktur politycznych i ekonomicznych, to musimy przygotowac ich na powrot do społecznosci narodow, jak rowniezż chronic samych siebie przed wybuchem kolejnej wojny na Pacyfiku" . 65 Duzżo bardziej pacyfistyczny wydzwieęk ksiaęzżki Ruth Benedict, napisanej przy t y m barwnym, lekkim jęezykiem, zapewnił jej sukces i popularnosc, a przez to i wpływ na sposoby myslenia o Japonczykach przez Amerykanow. Nie znaczyło to oczywiscie, żze badania nad Japoniaęzakonczyły sieę dla amerykanskiej armii na Chryzantemie i mieczu. Douglas MacArthur doprowadził do powołania dwoch, wzajemnie ze soba konkurujących oórodkow, ktore miały m u zapewniac kontrolę nad Japonczykami w okresie okupacji. Dział Badan iAnaliz(Research and Analysis Branch - R&AB) p o d p o r z ą d k o w a n y był Sekcji Wywiadu Cywilnego (Civil Intelligence Section - CIS) i opracowywał cotygodniowe raporty Occupational Trends . Drugi osrodek, Departament Opinii Publicznej i Badan Socjologicznych (Public Opinion and Sociological Research Division - PO&SR), podporzaędkowany Sekcji Informacji Obywatelskiej i Edukacji (Civil Information and Education Section CIES), zatrudniał badaczy społecznych, ktorzy scisle wspołpracowali z Japonczykami zaangazżowanymi w demokratyzacjęe Japonii. Jak zauważza Michael B. Meyer: „ P r a w d o p o d o b n i e pierwszy raz w historii badania socjologiczne wspierały tradycyjne analizy wywiadowcze w informowaniu dowodcowokupacji" . 66 67 6 3 Ibidem, s. 13. 6 4 R . H . M i n e a r , Cross-Cultural Their Images ofJapan, 6 5 6 6 Perception and World War II: American Japanists J . M . M a k i , Japanese Militarism: M . B . Meyer, A History Its Cause and Cure, A l f r e d A . Knopf, N e w Y o r k 1945, s. I X . ofSocio-Cultural Intelligence Japan, Strategic Studies I n s t i t u t e , Carlisle 2009, s. V . 6 7 Ibidem. of the 1940s and „ I n t e r n a t i o n a l Studies Q u a r t e r l y " g r u d z i e n 1980, t. 24, n r 4, s. 5 5 5 - 5 8 0 . and Research under the Occupation of �214 V. Między militaryzacja antropologii a antropologia... Praca Ruth Benedict, obok zachwytów, wywołała także - często uzasadnionaę - krytykęe. Oczywiscie, f o r m u ł o w a n e daleko posunięete oskarżzenia 0 „polityczny rasizm" czy „brak jakiejkolwiek naukowej wartosci", sformuło¬ wane m . i n . przez najbardziej znanego jej krytyka Douglasa Lummisa, m o ż n a zaliczyc raczej do „pisarstwa politycznego", choc jego uprawianie Lummis zarzucał w ł a s n i e Ruth Benedict . Jednak z pozostałych głosow krytycznych żzaden nie przebił sięe do powszechnej swiadomosci czytelnikow urzeczonych ideaę „miecza i chryzantemy". Z tego wzgleędu warto w t y m miejscu oddac głos tym, ktorzy z powodu zbiegu historycznych okolicznosci nie mieli szansy swojej wizji Japonii przedstawic tylu m i l i o n o m czytelnikow, i l u miała Ruth Benedict: w badaniach sprzed dziesieęciu lat szacowano, iżz tylko w samej Japonii ksiaęzżka sprzedała sie od czasu jej p r z e t ł u m a c z e n i a w 1948 roku do roku 1999 w 2,3 m l n egzemplarzy; w badaniu przeprowadzonym z kolei na terenach miejskich 33% Japonczykow z 944 przebadanych słyszało o Chryzantemie i mieczu, a w czerwcu 1995 ksiaężzka uroczyscie obchodziła swoje 101 wydanie kieszonkowe . Okazała sie wiec bestsellerem w Japonii (w Stanach Zjednoczonych jej n a k ł a d nie przekroczył 23 tysięcy egzemplarzy w latach 1946-1971, choc dane sie rożnia: Clifford Geertz pisze, zże do 1988 sprzedano 350 tysieęcy egzemplarzy ), na trwale wchodzac także do japonskich podrecznikow akademickich . Okolicznosci te oraz pozniejsza krytyka ukazujaę dobrze historyczne t ł o i problemy uprawiania antropologii zaangazżowanej w Stanach Zjednoczonych okresu I I wojny s w i a t o w e j . „Benedictowski paradygmat", jak wspomina Sonia Ryang, wywarł bowiem w p ł y w nie tylko na powojennaę historięe Japonii i jej obraz w oczach Amerykanow, ale przede wszystkim na myslenie Japonczykow o sobie - myslenie, w ktorym obraz Japonii stworzony przez Ruth Benedict odegrał co najmniej dwuznacznaęroleę: retuszujaęc niechlubne fakty z historii Japonii 68 69 70 71 72 1 uniemozżliwiajaęc ich pozniejsze rozliczenie w powojennej historii tego kraju. Ta dwuznaczna rola ksiażki z pewnoscia nie była zamierzeniem samej autorki a jednak - habent sua fata libelli , a los tej własnie jak w soczewce ukazuje rownieżz niemożzliwosc przewidzenia przez antropologa wszelkich konsekwencji swojego „flirtu z władzaę", co staje sięe jednym z koronnych argumentow prze¬ ciwko „antropologii zaangazżowanej" . 73 74 6 8 D . L u m m i s , Uchinaru Gaikoku: „Kiku to katana" saiko (A Foreign Land Within: Rethinking The Chrysanthemum and the Sword), The Chrysanthemum 6 9 7 0 Jiji Tsushinsha, T o k y o 1 9 8 1 , takżze: D . L u m m i s , A New Look at and the Sword, Shohakusha, T o k y o 1982. S. Ryang, op.cit., s. 8 8 . Ibidem. 7 1 Ibidem, s. 89. 7 2 O p i e r a m s i ę t u przede w s z y s t k i m na a r t y k u ł a c h Richarda M i n e a r a , op.cit., oraz Sonii Ryang, op.cit. W a r t o j e d n a k s i ę g n a ó t a k ż e do obszernej p u b l i k a c j i g r o m a d z ą c e j najważniejsze teksty dotyczaęce a n t r o p o l o g i i J a p o n i i p o d redakcjaęJennifer Ellen Robertson, A Companion to the Anthropology of Japan, B l a c k w e l l P u b l i s h i n g L t d . , O x f o r d 2005. 7 3 Z ł a c . „Ksiaężzki majaę swoje losy". 7 4 Z o b . szerzej p u n k t : D y l e m a t y a n t r o p o l o g i i . �2. Antropologowie w śłuzżbie panśtwa w czaśie II wojny światowej - casus Japonii 215 Krytyka dotyczy tego, żzewksiaęzżce nie ma słowa o kolonialno-imperialnej przeszłosci Japonii, czytelnik więec, takżze japonski, uzyskuje wrazżenie, zże wojna dotyczyła tylko Amerykanow i Japonczykow, a nie obszaru Azji i byłych kolonii japonskich. Stworzyła rowniezż wizjęe homogenicznej nacji, w ktorej nie było miejsca na analizęe kulturowych zależznosci mięedzy rozżnorodnymi grupami etnicznymi żzyjaęcymi w Japonii: Koreanczykami, Chinczykami, mieszkancami Okinawy, Ajnami. Japonczycy skwapliwie przyjeęli obraz stworzony przez Ruth Benedict: ponieważz miał wzbudzic sympatieę i zrozumienie u przecięetnego Amerykanina, obraz został „wysterylizowany" z historycznych relacji o okrucienstwach i manipulacjach stosowanych przez Japonczykow, słuzac również przyjeęciu okreslonej polityki wzgleędem grup zmarginalizowanych i propagandy wiedzy na temat swojej przeszłosci. Sonia Ryang pisze: „... w czasach, kiedy s p o ł e c z e n s t w o japonskie postrzegano jako zespoł podludzkich potworow(subhuman monsters), znaczenie słow Benedict było ogromne: ona ocaliła ich człowieczenstwo, starajaęc sieę uczynic ich «potwornosc» zrozumiałaę i logicznaę. Jej ksiaężzka wyjasniła fanatycznaę lojalnosc wzgleędem cesarza w terminach psychologii kulturowej, nie zas jako czystego szalenstwa; wyjasniła ekstremalny militaryzm Japonii, dalece wykraczajaęcy poza ten majaęcy miejsce na Źachodzie, w kategoriach autochtonicznej racjonalnosci kulturowej, nie irracjonalnej zapamieętałosci; wyjasniła rownieżz narodowaę wiareę w Japonii, izż zwycięezży ona w wojnie (nie trzeba dodawac,żze całkowicie fałszywaę) w terminach narodo¬ wego charakteru, ktory mozżna rozumiec na jego własnych prawach, nie zas jako patologiczna iluzje czy zwykły brak krytycznej r e f l e k s j i " . K s i a ż k a nie tłumaczy rowniezż przemian polityczno-ekonomicznych, majaęcych w p ł y w na sposob funkcjonowania s p o ł e c z e n s t w a japonskiego: kultura j a w i sieę t u jako wyabstra¬ howany od historii, polityki, ekonomii i s p o ł e c z e n s t w a „przymiot" Japonii. 75 Rozważzania o antropologii zaangazżowanej okresu I I wojny swiatowej dobrze podsumowuje Richard H . Minear: „...mozżna zauwazżyc,zże zawsze istniały lepsze i gorsze czasy, kiedy obraz swiata niezachodniego był mniej ustereotypizowany i mniej protekcjonalny, oraz czasy, w ktorych stereotypy i protekcjonalizm rzadziły niepodzielnie. Jesli obraz Innego jest funkcja, obrazu, jaki mamy na temat nas samych, mozże z tego wynikac,żze nasze obrazy swiata niezachodniego stajaę sięe najbardziej protekcjonalne w czasach, kiedy jestesmy najbardziej utwierdzeni w naszych wartosciach. I I wojna swiatowa była własnie takim czasem (...). Jesli naszym celem jest prawdziwe widzenie ponad kultu¬ rowymi granicami, najlepszym dla tego czasem mozże byc czas najgorszy, zas najgorszym czasem mozże byc ten najlepszy. Czasy krucjat i pewnosci siebie saę mniej sprzyjajaęce w zdobywaniu tej wiedzy nizż czasy duchowego zagubienia i samozwaętpienia" . 76 7 5 S. Ryang, op.cit., s. 92. 7 6 R . H . M i n e a r , op.cit., s. 556 i 578. �216 V. Między militaryzacja antropologii a antropologia... Czas wojny na Pacyfiku był bez waętpienia najlepszym czasem dla amerykanskich japonistow. Więekszosc z nich wybuch wojny zastał w salach wykładowych, na pozycjach m ł o d y c h badaczy stojaęcych dopiero u progu kariery. Było ich niewielu, nie więecej niżz k i l k u n a s t u . Wojna zapewniła i m w p ł y w na politykęe Waszyngtonu: wczesniej nauczali studentow, teraz mogli pouczac p o l i t y k o w . Za ten sukces przyszło i m jednak zapłacic okreslona cenę. Była nia niemożznosc wyzwolenia sieę z intelektualnej atmosfery „ W a s z y n g t o n u w stanie wojny". Utrata obiektywizmu w stosunku do Japonii była zwiaęzana z utrataę obiektywizmu wobec samych Stanow Zjednoczonych. W t y m sensie mozżna sięe zastanawiac, czy okres wojny na Pacyfiku nie był tak naprawdęe najgorszym czasem dla amerykanskich studiow nad Japoniaę . 77 78 79 3. Powojenna antropologia zaangażowana - casus Wietnamu W y d a w a ł o sieę, żze I I wojna swiatowa była bezprecedensowa, jesli chodzi o wykorzystanie wiedzy antropologicznej przez panstwo i wojsko. Jednak tylko na krotko antropologowie przestali sieę bezposrednio angazżowac w wysiłek wojenny Stanow Zjednoczonych. W styczniu 1961 roku swiezżo wybrany prezy¬ dent USA John F. Kennedy zaakceptował plan przeciwpartyzancki dla Wiet­ namu, ktory inspirowany był raportem generała brygady Edwarda G. Lansdale'a na temat sytuacji w t y m k r a j u . Generał Lansdale działał w Wietnamie razem z niekwestionowanym ekspertem w dziedzinie zwalczania partyzantki - kapitanem Charlesem T. Bohannonem, ktory pozniej zresztaę został w s p o ł a u t o r e m jednego z najlepszych studiow nad praktyka, operacji przeciwpartyzanckich: Counter-Guerilla Operations: 80 7 7 Por. R . H . M i n e a r , op.cit., s. 558. A u t o r pisze, izż b y ł o i c h m n i e j nizż t u z i n , w p o r o w n a n i u do b l i s k o 500 osob, z a j m u j ą c y c h się Japonia w Stanach Zjednoczonych w latach 80. X X w i e k u . 7 8 P r z y k ł a d o w e kariery: Charles B u r t o n Fahs, profesor n a u k p o l i t y c z n y c h w Pomona w 1 9 4 1 , p r z e d 1945 z o s t a ł szefem W y d z i a ł u Dalekiego W s c h o d u w ramach O d d z i a ł u Badan i A n a l i z OSS. E d w i n O. Reischauer p r z e d 1945 p r z e s z e d ł z U n i w e r s y t e t u H a r v a r d a i z o s t a ł specjalnym zastęepcaę d y r e k t o r a Biura ds. Dalekiego W s c h o d u w Departamencie Stanu. I n n i rowniezż objeęli s t a n o w i s k a o p o r o w n y w a l n y m znaczeniu: H u g h B o r t o n z o s t a ł szefem W y d z i a ł u ds. A z j i P o ł n o c n o - W s c h o d n i e j w Departamencie Stanu, W i l l i a m W . L o c k w o o d z o s t a ł zasteępcaę szefa W y d z i a ł u ds. G o s p o d a r k i Japonskiej i Koreanskiej w Departamencie Stanu, C h i t o s h i Yanaga z o s t a ł szefem Specjalnej Sekcji Badawczej OSS i D e p a r t a m e n t u Stanu, zas J o h n M . M a k i z o s t a ł r e g i o n a l n y m specjalistaę w zakresie p s y c h o l o g i i d z i a ł a n z b r o j n y c h w Biurze I n f o r m a c j i W o j e n n e j . Po w o j n i e t o p o k o l e n i e j a p o n i s t o w r o s ł o w siłeę. O d ważznych zadan okresu w o j n y przeszli na s t a n o w i s k a na uczelniach i w urzęedach, gdzie m i e l i o l b r z y m i w p ł y w na p o w o j e n n y r o z w o j s t u d i o w japonistycznych. Trzech w e t e r a n o w służzby z czasu w o j n y - Reischauer, B o r t o n i L o c k w o o d - z o s t a ł o p r z e w o d n i c z a ę c y m i Stowarzyszenia S t u d i o w Azjatyckich. Za: R . H . M i n e a r , op.cit., s. 558. 7 9 Za: R . H . M i n e a r , op.cit., s. 578. 8 0 Lansdale zasłynaęł t y m , zże n i e m a l w pojedynkeę u d a ł o m u sieę zapobiec k o m u n i s t y c z n e m u p r z e w r o t o w i na F i l i p i n a c h . P o m o g ł u t w o r z y c N g o D i n h D i e m o w i p o p i e r a n y przez A m e r y k a n o w rzaęd W i e t n a m u P o ł u d n i o w e g o i pozniej p r z e p r o w a d z i ł operacjęe „ M a n g u s t a " , k t o r a m i a ł a ż obalic re zim Fidela Castro na K u b i e . �217 3. Powojenna antropologia zaangazowana - casus Wietnamu The Philippine Experience (1962). Bohannon był przekonany, ze siła militarna nie jest rozwiaęzaniem w zwalczaniu partyzantki. W swoich raportach przekazywał, zże taka strategia jest nieefektywna i mogłaby co najwyżzej charakteryzowac komunistyczne czy kolonialne rzaędy majaęce niewyczerpane zasoby ludzkie. O b s e r w o w a ł konwencjonalne myslenie wojskowe, ktore przekładało sieę w prak¬ tyce na coraz wieększe straty ponoszone przez amerykanskie wojsko w wiet¬ namskiej dzungli. Zamiast myslec o „zdobywaniu serc i u m y s ł o w " , mowiono przede wszystkim o „wybiciu Vietcongu". Klasycznym p r z y k ł a d e m ignorowania szeregu alarmujaęcych raportow na temat nieskutecznosci tej strategii, bęedaęcej efektem rowniezż kompletnego ignorowania lokalnej kultury, były losy raportu antropologa z University o f Chicago, Geralda Hickeya, autora napisanego podczas wojny klasycznego i szczegołowego etnograficznego studium o Wiet¬ namie: Village in Vietnam . Nazbyt pacyfistyczny i drobiazgowy w ocenie wojskowych dowodcow raport Hickeya z tamtego okresu, trudno przekładalny na „jasne wskazowki operacyjne", z ktorego w dodatku płyneęło przesłanie, iżz ludnosc z p o ł u d n i a nie bęedzie cheętna do integracji z połnocnaę czeęsciaę k r a j u , wywołał wsciekłosc amerykanskich generałow, a nawet proby wpłynieęcia na zmianeę wnioskow koncowych: zalecane „ d o s t o s o w a n i e sieę" było postrzegane jako porażzka i poddanie sięe, zwycieęstwem zas m i a ł o byc bezdyskusyjne przyjęecie przez wietnamskaę ludnosc Amerykanow jako wybawcow. Gerald Hickey otrzymał jednak pozniej za swojaę działalnosc i raporty medal od Sekretarza Obrony Roberta McNamary za „wybitnaęsłuzżbęe publicznaę". Pomimo tej nagrody, a mozże raczej „dzieęki niej", nie mogł znalezc pracy ani na uniwersy¬ tecie, ani w innych osrodkach badawczych, ktore po wycofaniu sieę z Wietnamu straciły zainteresowanie wynikami badan Hickeya, majaęcych w ł a s n i e tej klęesce zapobiec. Robert McNamara stwierdził pozniej: „Nigdy nie byłem w Indochinach, nie r o z u m i a ł e m ani nie d o c e n i a ł e m ich historii, jęezyka, kultury czy wartosci. Kiedy przyszło do Wietnamu, znalezlismy sieę w sytuacji, w ktorej tworzylismy politykeę dla regionu bęedaęcego dla nas terra incognita" . 81 82 83 Sytuacjęe, o ktorejwprostpiszeRobertMcNamara,ujawniajaętakżze wspomnienia z Wietnamu, ktore Gerald Hickey opublikował w ksiaężzce Window on War. An Anthropologist in the Vietnam Conflict (swoje podrozże do Wietnamu w latach 1956-1973 n a z w a ł „ e t n o g r a f i c z n a o d y s e j a " ) . Pisał z gorycza: „ W 1956 roku m i a ł e m silne poczucie, zże amerykanóskie wsparcie ekonomiczne nowego rzaędu Ngo D i n Dhiema jest usprawiedliwione, gdyżz W i e t n a m P o ł u d n i o w y dawał nadziejeę na to, żze stanie sieę zdolnym do funkcjonowania 84 85 8 1 G. Hickey, Village in Vietnam, Yale U n i v e r s i t y Press, N e w H a v e n 8 2 Por. E.L. H a r m s , Vietnam. Anthropology C o r n e l l U n i v e r s i t y Press, N e w Y o r k 2 0 0 0 , s. 8 3 R.S. M c N a m a r a , In Retrospect, The Military 8 4 Authority 1964. Through Time and War, 2-10. R a n d o m House, N e w Y o r k 1995, s. 32; za: M . McFate, Utility of Understanding Adversary Culture, „ J o i n t Forces Q u a r t e r l y " 2 0 0 5 , n r 38, s. 42. G. Hickey, Window on War. U n i v e r s i t y Press, L u b b o c k 2002. 8 5 and Ethnographic Ibidem, s. 348. An Anthropologist in the Vietnam Conflict, Texas Tech �218 V. Między militaryzacja antropologii a antropologia... nowym panstwem w ramach nowego, postkolonialnego u k ł a d u w Azji Połud¬ niowej. W Sajgonie entuzjazm i nadzieja były odczuwalne, a widok tysięecy u c h o d z c o w z p o ł n o c y , przyjezżdżzajaęcych do Cai San, by uciec przed komuniz¬ mem i rozpoczaó nowe zycie, przypominał, ze W i e t n a m P o ł u d n i o w y jest rajem. Podrożzujaęc po wiejskich terenach, p o d z i w i a ł e m sposob, w jaki Wietnamczycy odbudowujaę wielkie mosty wysadzone podczas wojny indochinskiej i budujaę nowe drogi. Amerykanska pomoc umozżliwiała tworzenie nowych placowek edukacyjnych, od szkoł podstawowych po uniwersytety; opieka zdrowotna była rozwijana i ulepszana. Wszeędzie widoczne były znaki zwycieęstwa kapitalizmu. W t y m samym czasie zaczaęłem doswiadczac uczucia rozczarowania, jesli chodzi o amerykanskich przywodcow. Poczaętkowo m i a ł e m w głowie obraz amerykanskich dowodcow w Sajgonie powazżnie podejmujaęcych wysiłki w celu zrozumienia Wietnamczykow, ich historii, a przede wszystkim ich silnego nacjonalizmu. Szybko z o r i e n t o w a ł e m sieę, zże to nieprawda. Ogolnie rzecz ujmujac, amerykanscy przywodcy prezentowali niesłychana ignorancje w kwestii wietnamskiej idei narodowosciowej, ponieważz było to po prostu cos, co ich kompletnie nie interesowało. Etnocentrycznie stosowali w ł a s n e wartosci do wydawania o s a d ó w na temat Ngo D i n Dhiema i jego brata Ngo D i n N h u . W efekcie amerykanscy oficjele nigdy nie zblizżyli sięe nawet do zrozumienia tego, 0 co chodziło przywodcom wietnamskim, z ktorymi mieli przeciezż stawic czoło niebezpiecznym czasom" . Rozgoryczenie Hickeya rosło z biegiem wojny i lat. Jego kolejne raporty były ignorowane. Poczaętkowo myslał, izż to dlatego, żze był nic nieznaczaęcym badaczem, jednak pozniej coraz wyrazniej dostrzegał fakt, izż ignorowanie kwestii kulturowych było elementem kultury organizacyjnej amerykanskiego wojska i owczesnych elit politycznych. 86 Jesli na szczytach władzy nie zadawano sobie trudu zrozumienia realiow kulturowych kraju, w ktorym Stany Zjednoczone zwiaęzały swoje siły na bardzo trudne kolejne lata, to trudno przypuszczac, by sytuacja wyglaędała lepiej w te¬ renie. Wsparcia Siłom Zbrojnym W i e t n a m u P o ł u d n i o w e g o udzielano przeciezż nie tylko w sposob ekonomiczny, ale takzże militarny. Pomijam w t y m miejscu szereg fatalnych w skutkach działan, jak utworzenie wiosek strategicznych w 1962 roku, tzw. Strategic Hamlets, czy wreszcie, uznawanaę za amerykanskaę 1 przeprowadzonaę prawdopodobnie przez CIA, decyzjeę o przewrocie i zlikwido¬ waniu Ngo D i n Dhiema, choc i one miały ogromny w p ł y w na wynik wojny. Koncentrujaęc sięe na aspekcie antropologiczno-militarnym, warto przyjrzec sieę bliżzej zaleceniom Hickeya, opublikowanym w raporcie pod t y t u ł e m The American Military Advisor and His Foreign Counterpart: the Case ofVietnam z 1965 roku .Przez dziesiec miesięcy w 1964 roku przeprowadzał on w Wietnamie Południowym badania terenowe dla korporacji RAND, dotyczaęce ofiar wojny w Wietnamie, w r a m a c h k t o r y c h przeprowadził wywiady z kilkuset amerykanskimi doradcami 87 8 6 Ibidem, s. 3 4 9 - 3 5 0 . 8 7 G. H i c k e y , The American Military Advisor and His Foreign Counterpart: the Case A d v a n c e d Research Project Agency, A R P A Order N o . 1 8 9 - 1 , Santa M o n i c a 1965. ofVietnam, �3. Powojenna antropologia zaangazowana - casus Wietnamu 219 wojskowymi. Amerykanscy doradcy w Wietnamie stanowili wowczas około 30% wszystkich żzołnierzy. W czasie badan Gerald Hickey zauważzył, z ż e i m b a r d z i e j dany doradca był kompetentny i i m bardziej profesjonalnaęwiedzęe posiadał, ajednoczesnie umiał jaę przekazac, t y m bardziej jego rozmowcy akceptowali jego rady i działali zgodnie z n i m i . Badania wykazały jednak, zże relacje mięedzy doradcami a ich rozmowcami nie były tak bliskie i produktywne, jak mogłyby byc. Po przeprowadzeniu wywiadow Hickey doszedł do nastęepujaęcych wnioskow wzakresiezasadrzaędzaęcych rolaędoradcow w takim kraju, jak Wietnam, oraz głownych barier dla obopolnego zrozumienia i lepszej wspołpracy: • czas, jaki doradcy i ich odbiorcy spedzaja razem, odgrywa bezposrednia i wazżnaę roleę w ich relacji i częesto decyduje o sukcesie doradcy w zdobyciu szacunku Wietnamczyka; • doradcy przed wyjazdem na teren działan zbrojnych, podczas pobytu w bazie w Stanach Zjednoczonych, nie czujaę potrzeby rozwoju swych umiejęetnosci jęezykowych, m i m o żze mogaę byc pozniej przydatne; • doradcy saę przeciaężzeni pracaę biurowaę; • rozrastajaęca sieę struktura wojskowa oddala doradceę od jego zwierzchnika i zwieększa jego odpowiedzialnosc; • przy wspołpracy z m a ł y m i jednostkami wojskowymi czy paramilitarnymi, aby byc efektywnym, doradca powinien wykazywac sięe znajomosciaęsrodowiska społecznego i kulturowego, w ktorym działa - obecnie wielu doradcow wykonuje swe czynnosci bez odpowiedniego przygotowania w t y m zakresie; • wyzżej opisane braki w szkoleniu powodujaę, żze czeęsto doradcy mierzaę Wietnamczykow ich w ł a s n y m i - amerykanskimi - standardami kulturowymi; • najwieększaę barieraę w komunikacji jest fakt, żze doradcy nie posługujaę sieę jęezykiem wietnamskim w odpowiednim stopniu; • problemem w komunikacji jest rowniezż brak doswiadczonych miejscowych tłumaczy, przez co trudno jest przekazac w odpowiedni sposob bardziej złozżone sprawy; • sposobżzycia i poglaędy na zżycie Wietnamczykow znacznie rożzniaę sięe od tych prezentowanych przez Amerykanow. Brak uwzglęednienia tej specyfiki powoduje kosztowne błęedy w programach cywilnych; • brak wiedzy doradcow o społeczenstwie wietnamskim sprawia, z ż e s a ę o n i nieprzygotowani na wysteępujaęce w Wietnamie problemy etniczne czy kon¬ flikty kulturowe, jak np. wrogosc mięedzy Wietnamczykami z nizin a goralami; • doradcy oraz ich odbiorcy sa czesto zle dobierani i nie maja np. odpowiedniej wiedzy profesjonalnej czy wspolnego doswiadczenia; • Amerykanie saę niedostatecznie przygotowani na to, zże praktyki i koncepcje wojskowe Wietnamczykowrozżniaę sieę od ich własnych. W szczegolnosci posrod oficerow wietnamskich mozżna zauwazżyc ciaęgle obecne duzże wpływy francuskie, przez co podejmuja oni decyzje, ktore trudno przyjaó Ameryka¬ nom. Ponadto żzołnierze wietnamscy w danej randze m o g a ę m i e c inne prerogatywy nizż ich odpowiednicy w armii amerykanskiej - czeęsto okazuje �220 V. Miedzy militaryzacja antropologii a antropologia... sięe, zżezżołnierz, od ktoórego oczekujemy decyzji, musi jaę jeszcze skonsultowaóc z kimós wyzżej w hierarchii, co powoduje kosztowne opóoóznienia; • rotacja doradcow jest zbyt częsta - zbyt k r ó t k o pozostaja oni na terenie operacji, przez co nie majaę odpowiedniego czasu na naukęe i dostosowanie sieę do warunkoów w miejscu wykonywania działanó. Zamieszanie pogłeębia fakt, zże n o w i doradcy, ktoórzy dopiero co przybyli ze Stanoów Zjednoczonych, nie saę nauczeni wymogóowzwiaęzanych z ich stanowiskiem, w szczegoólnoósci planowania i udziału w programach cywilnych; • brak jest róownoległej wymiany wiedzy mięedzy poszczegóolnymi doradcami oraz odpowiednich ósrodkoów przekazu informacji i wiedzy mięedzy doradcaę a jego dowóodcaę . 88 W e d ł u g Geralda Hickeya rozwiaęzanie tych problemoów m o g ł o nastaępióc głóownie przez bardziej staranny dobóor personelu, lepsze przygotowanie szkoleniowe, jak roówniezż przez szereg zmian administracyjnych, o ktoórych mowa ponizżej. Hickey z a p r o p o n o w a ł nasteępujaęce kryteria selekcji doradcóow: • aby zapewnióc silnaę motywacjeę do wykonywanych działanó, nalezży - o ile to możzliwe - wprowadzióc zasadęe, żze wybóor pracy doradcy jest dobrowolny; • nalezży sprawdzióc przydatnoósóc kandydata pod kaętem jego wykształcenia, mozżliwoósci dostosowania sieę do innych kultur, szczegóolnych cech charakteru pozwalajaęcych zżyóc w stałym zagrozżeniu, czeęsto w prymitywnych warunkach, a takzżepokaętem znajomoósci jeęzykoów albo zdolnoósci do ich uczenia sięe. Podczas szkolenó, zdaniem Hickeya, nalezżało przyłozżyóc szczegóolnaę wagęe do: • nauki jęezyka, któory jest najwazżniejszym czynnikiem pozwalajaęcym przełamywaóc bariery kulturowe; • przygotowania do innych warunkóow kulturowych, co w szczegoólnoósci dotyczy akceptacji i respektowania odmiennoósci kulturowych Wietnamczykoów, przez zrozumienie znaczenia ich tradycji i rytuałóowczytezż kultu przodkóow, znaczenia tabu czy roózżnicy w podejósciu do higieny i zaufaniu medycynie ludowej; • nauki o wietnamskiej historii, ekonomii, stosunkach społecznych i etnicz¬ nych, o głoównych religiach i zwyczajach; • przygotowania do odmiennego sposobu odżzywiania sieę; • poznania struktury wietnamskiego wojska, tego, jak ono w rzeczywistoósci funkcjonuje, co obejmuje poznanie silnie obecnej francuskiej myósli wojskowej wósroód oficeróow i ich preferencje do stosowania francuskiej taktyki i technik wojskowych; • przygotowania do prowadzenia cywilnych operacji; • uóswiadomienia specyfiki lokalnych potrzeb i mozżliwoósci, odbiegajaęcych znacznie od amerykanóskich standardoów; 8 8 Ibidem. �3. Powojenna antropologia zaangażzowana - casus Wietnamu 221 • przygotowania doradcoów do tego, aby w swych rekomendacjach umieli wywazżyóc zalety szybkiego osiaęgnięecia celu w óswietle niezamierzonych efektoów ubocznych, ktoóre mogaę sieę z t y m wiaęzaóc; • wprowadzenia dodatkowego szkolenia dla nowo przybyłych doradcoów, ktoóre odbęedzie sięe na miejscu w Wietnamie, prowadzonego przez doradcóow, ktoórych słuzżba dobiegła konóca . 89 Dodatkowo Gerald Hickey zalecał, aby rozwazżyóc utworzenie w Wietnamie pilotazżowych centroów szkoleniowych w zakresie jęezyka i kultury, w ktoórych specjalnie wyselekcjonowany personel uczyłby sieę bezpoósrednio od Wietnamczykóow bez kontaktu z i n n y m i Amerykanami. W zakresie zmian administracyjnych z a p r o p o n o w a ł rozwiaęzania majaęce maksymalizowaóc efektywnoósóc doradcoów i stworzyóc warunki, w któorych bęedaę mogli w pełni wykorzystaóc swoje umiejeętnoósci: • przede wszystkim chodzi t u o zmniejszenie do m i n i m u m obciaężzenia biuro¬ kratycznego nałozżonego na doradceę; • nalezży rozwazżyóc róowniezż wydłużzenie czasu pobytu doradcy na miejscu operacji z dotychczasowych szeósciu do dziewięeciu miesieęcy; • nalezży odpowiednio dobieraóc doradcoów do ich odbiorcoów pod wzgleędem rangi i wiedzy profesjonalnej; • jeżzeli doradcy działajaę w grupach, nie nalezży w czasie jednej rotacji zmieniaóc całego zespołu, ale jedynie poszczegoólnych jej członkoów, tak aby umozżliwióc przekazywanie wiedzy; • nalezżyroówniezż rozwazżyóc wprowadzenie lepszej komunikacji mieędzy dorad¬ cami a ich przełozżonymi, jak róowniezż wymianeę wiedzy mieędzy roózżnymi grupami doradcoów z tego samego poziomu; • każzdy z doradcóow przed przekazaniem stanowiska nastęepcy powinien sporzaędzióc skroótowy raport na temat profilu swego odbiorcy, zawierajaęcy spis wszystkich dotychczas udzielonych m u rad z zaznaczeniem, czy zostały wdrozżone, czy tezż je odrzucono . 90 Zalecenia z raportóow Geralda Hickeya w więekszoósci zostały zlekceważzone. Zamiast tego w 1967 roku uruchomiono kolejny program Wsparcia Operacji Cywilnych i Rozwoju Rewolucji (Civil Operations and Revolutionary Development Support - CORDS) w ramach programu zarzaędzanego wspóolnie przez rzaęd p o ł u d n i o w o w i e t n a m s k i oraz Military Assistance Command, Vietnam (dalej: M A C V ) . Program CORDS łaęczył w sobie działania wywiadowcze ze zinte¬ growanymi działaniami majaęcymi na celu „zdobycie serc i umysłóow" południo¬ wych Wietnamczykoów. Idea CORDS opierała sieęnazałożzeniu, zże ostatecznie wojnęe możzna wygraóc nie na polu bitwy, ale dzięeki zdobyciu lojalnoósci 8 9 Ibidem. 9 0 Ibidem. �222 V. Miedzy militaryzacja antropologii a antropologia... 91 i przychylnosci s p o ł e c z e ó s t w a . Działalnosc CORDS była oceniana przez Hickeya krytycznie . CORDS p o w s t a ł oficjalnie 9 maja 1967 roku i został właęczony w struktureę wojska amerykanóskiego w ramach tradycyjnej hierarchii wojskowej . Po raz pierwszy cywile zostali dopuszczeni t y m samym do dowodzenia wojskowym personelem i zasobami. CORDS przejaęł od innych agencji programy majaęce na celu wspieranie rozwoju lokalnej społecznoósci . W szczegóolnoósci dotyczy to programoów USAID, takich jak „rozwoój nowego żzycia", pomoc uchodózcom, utworzenie tzw. Policji Narodowej czy programu „ O p e n Arms". CORDS przejaęł tezż pod swojaę komendeę kadry CIA odpowiedzialne za program rozwoju o b s z a r ó w wiejskich, sprawy cywilne M A C V oraz terenowe operacje psycho¬ logiczne prowadzone dotychczas przez Joint U.S. Public Affairs Office. 92 93 94 W ramach CORDS działalnoósóc wywiadowcza i operacje cywilno-wojskowe zostały podporzaędkowane dowóodztwu cywilnemu. Miało to na celu zmianeę postrzegania sposobu prowadzenia wojny: z założzenia bezpoósredniego znisz¬ czenia armii poółnocnowietnamskiej i lokalnych komunistycznych oddziałoów partyzanckich do wspóołpracy z p o ł u d n i o w y m i Wietnamczykami w ramach działanó wywiadowczych, oraz rozwóoj programoów ekonomicznych i społecznych. Programy te miały osłabióc wsparcie miejscowej ludnoósci dla sił komuni¬ stycznych. 95 Jak pokazano na ponizższym schemacie , obrazujaęcym pozycjeę CORDS w strukturze amerykanóskiej armii, dowóodca M A C V (COMUSMACV) miał zasteępcęe ds. CORDS - najczęeósciej był to pracownik cywilny. Ponadto jeden z zastęepcóow szefa sztabu M A C V w zakresie CORDS odpowiadał za wsparcie wojskowe i cywilne rzaędu wietnamskiego, jak roówniezż wsparcie lokalnych programoów rozwojowych. Głoównaę cechaę CORDS, ktoórej zawdzięecza on swóoj sukces, było skuteczne zbieranie informacji i system raportowania, skupione na promocji bezpieczenóstwa, rozwoju gospodarczego, zarzaędzaniu i zapewnieniu potrzebnych u s ł u g na podstawowym szczeblu wiejskim. Raporty kulturalne, gospodarcze czy etno¬ graficzne wykonywano róownorzeędnie z miesieęcznymi raportami dotyczaęcymi 9 1 D . A n d r a d e , Ashes to Ashes: The Phoenix Program and the Vietnam War, L e x i n g t o n Books, Massachusetts 1990; R . W . Johnson, Phoenix/Phung Hoang: A Study of Wartime Intelligence Management, T h e A m e r i c a n U n i v e r s i t y , W a s h i n g t o n 1985; D . A n d r a d e , J . H . W i l l b a n k s , Phoenix: Counterinsurgency Lessons from Vietnamfor 2006, s. 9-23; R. Coffey, Revisiting CORDS: CORDS/ the Future, „ M i l i t a r y Review" m a r z e c - k w i e c i e ó The Need for Unity of Effort to Secure Victory in Iraq, „ M i l i t a r y R e v i e w " m a r z e c - k w i e c i e ó 2006, s. 3 5 - 4 1 , za: J. K i p p , L . G r a u , K. P r i n s l o w , D . S m i t h , The Human Terrain System-A 2006, s. 9 2 CORDS for the 21 Century, „ M i l i t a r y R e v i e w " w r z e s i e ó - p a z d z i e r n i k 8-15. G. Hickey, Window on war, op.cit., s. 218. 9 3 D . A n d r a d e , J . H . W i l l b a n k s , op.cit., s. 14. 9 4 R . A . H u n t , Pacification: The American Struggle for Vietnam's Hearts and Minds, Westview Press, Boulder 1995, s. 93, za: D . A n d r a d e , J . H . W i l l b a n k s , op.cit., s. 15. 9 5 T.W. Scoville, Reorganizing for Pacification Support, Center W a s h i n g t o n 1 9 9 1 , za: D . A n d r a d e , J.H. W i l l b a n k s , op.cit., s. 14. of Military History, �3. Powojenna antropologia zaangazowana - casus Wietnamu AMBASADOR USA COMUSMACY ZASTĘPCA COMUSMACY USAID ZASTĘPCA D O W Ó D C Y SIŁ POWIETRZNYCH ZASTĘPCA ds. C O R D S S Z E F SZTABU DYREKTOR MACEYAL ZASTĘPCA ds. K A D R ZASTĘPCA ds. W Y W I A D U ZASTĘPCA ds. OPERACJI ZASTĘPCA ds. LOGISTYKI ZASTĘPCA ds. KOMUNIKACJI ZASTĘPCA ds. C O R D S ZASTĘPCA ds. STRATEGII ZASTĘPCA ds. WSPARCIA WOJSKOWEGO R y s u n e k 15. S t r u k t u r a C O R D S w W i e t n a m i e Zrodło: D. Andrade, J.H. Willbanks, op.cit., s. 14. 223 �224 V. Między militaryzacja antropologii a antropologia... szkolenia, sprzeętu, morale czy gotowosci bojowej armii p o ł n o c n o w i e t n a m s k i e j , i to od poziomu poszczegolnych plutonow wzwyż aż do dużych jednostek operacyjnych .Choc ciagle niedoskonały, system raportowania (MACEVAL) zapewniał zarowno rzadowi p o ł u d n i o w o w i e t n a m s k i e m u , jak rownież M A C V odpowiedni poziom informacji, tak aby skutecznie działac w obszarach zdo¬ minowanych przez partyzantow. Staęd g ł o w n y m problemem CORDS było to, jak piszaę znawcy tematu, zże program ten rozpoczaęł sieę zbyt pozno i został zakonczony zbyt wczesnie . Ustanowienie CORDS w strukturach armii amerykanskiej m i a ł o jednak widoczny i szybki efekt. Jeszcze na poczatku 1966 roku jedynie około 1000 amerykanskich doradcow było właęczonych w działania, gdy juzż we wrzesniu 1967 roku liczba doradcow osiagneła ponad 7600 osob. O k o ł o 95% doradcow wywodziło sięe z armii amerykanskiej. Skaleę wdrozżenia programu CORDS widac rowniezż w zaangażzowaniu ekonomicznym Stanow Zjednoczonych. W latach 1966-1970 amerykanskie nakłady na pacyfikacjeę i programy ekonomiczne wzrosły z 582 m l n dolarow do 1,5 m l d dolarow. Na skutek wsparcia i doradztwa dla p o ł u d n i o w o w i e t n a m s k i e j Policji Narodowej nastaępił rowniezż wzrost liczebnosci paramilitarnych oddziałow policyjnych z 60 tysieęcy osob w 1967 roku do 120 tysięecy w 1971 r o k u . Działalnosc CORDS s p o w o d o w a ł a w konsekwen¬ cji istotny wzrost bezpieczenstwa w Wietnamie P o ł u d n i o w y m . Szacuje sieę, ze na poczatku 1970 roku 93% mieszkancow Wietnamu P o ł u d n i o w e g o żyło w „relatywnie bezpiecznych" wioskach, co oznacza wzrost o 20% w stosunku do 1968 r o k u . Do s u k c e s ó w CORDS m o ż n a zaliczyc również program Phoenix (Feniks), ukierunkowany na rozbicie sieci powiaęzanó Vietcongu wósróod p o ł u d n i o w o w i e t namskiego społeczenóstwa. Pod wzgleędem celu, jaki u d a ł o sieęosiaęgnaęóc, program ten rzeczywióscie był sukcesem - w latach 1968-1972 u d a ł o sięe odszukaóc i „zneutralizowaóc" ponad 80 tysięecy członkoów Vietcongu, ukrywajaęcych sieę w s r ó d p o ł u d n i o w o w i e t n a m s k i e g o społeczeóstwa. Gdy jednak przeanalizuje sieęósrodki, jakie posłuzżyły do realizacji tego celu - sukces juzż nie jest taki oczywisty. Z ponad 80 tysieęcy schwytanych członkoów Vietcongu prawie jedna trzecia została zabita, reszta zaós była przetrzymywana w więezieniach - częesto bez wyroku przez dwa lata i dłużzej, zdarzały sięe roówniezż tortury stosowane po to, aby dotrzec do kolejnych c z ł o n k ó w V i e t c o n g u . Krytycy programu Phoenix wskazujaęróowniezż,zże w czasie jego trwania u d a ł o sieę „wyłapaóc" jedynie członkoów Vietcongu ósredniego i niskiego szczebla . 96 97 9 8 9 9 100 101 9 6 9 7 9 8 9 9 D . A n d r a d e , J . H . W i l l b a n k s , op.cit , s. 1 4 - 1 7 . J. K i p p et al., op.cit., s. 1 1 . D . A n d r a d e , J . H . W i l l b a n k s , op.cit., s. 17. Ibidem. 1 0 0 Ibidem, s. 20. 1 0 1 Ibidem, s. 2 1 . �225 3. Powojenna antropologia zaangażzowana - casus Wietnamu Wskazane wyzżej działania były jednak prowadzone w schyłkowej fazie wojny w Wietnamie. Zdaniem Williama Colby'ego, jednego z autorow strategii CORDS, to właósnie brak p e ł n e g o wdrozżenia CORDS, jak roówniezż zbyt póoózne rozpoczeęcie prac nad t y m programem, s p o w o d o w a ł o ostatecznaę przegranaę Stanoów Zjednoczonych w Wietnamie. Colby dowodził, żze „głóownym błęedem Amerykanoów w Wietnamie było prowadzenie wojny w ióscie amerykanóskim stylu przeciwko wrogowi, któorego działania z kolei, od samego poczaętku kon¬ fliktu, były nakierowane na prowadzenie wojny «ludowej», w której wrog u k r y w a sięe w ó s r ó o d r e s z t y s p o ł e c z e n ó s t w a " . Faktem jest, ż z e d z i a ł a n i a amerykanóskie w Wietnamie P o ł u d n i o w y m miały charakter prawie czysto konwencjonalny. Zmiana podejóscia w t y m zakresie była bardzo trudna z uwagi na oówczesnaę kultureę organizacyjnaę wojsk amerykanóskich. Armia, ktoóra za swóoj raison d'etre u w a ż a ł a wygrywanie wojen przez zastosowanie siły ognia i manewry taktyczne służzaęce zniszczeniu wroga, nie m o g ł a łatwo przestawióc s i e ę n a prowadzenie wojny w inny, w t y m wypadku nieregularny sposoób. Taki sposóob walki, posiadana na wyposażzeniu bronó, stosowane technologie i organizacja nie tyle nie pozwalały na zniszczenie wroga, ile nawet nie były wystarczajaęce, aby go znaleózóc i zidentyfikowaóc. Dlatego tezż działania typu CORDS były raczej niszo¬ we, p o z o s t a ł e zaós nastawione były na rozwoój technologii - np. wprowadzono i szeroko wykorzystano do r ó z n o r o d n y c h działaó h e l i k o p t e r y , zreorganizo¬ wano struktureę batalionoów przez wprowadzenie czterech zamiast trzech komp a n i i , czy tezż zastosowano róożznego rodzaju, tragiczne w skutkach, ósrodki chemiczne jak Agent O r a n g e . Nastawienie dowoództwa wojsk amerykanóskich w zasadzie nie d o p u s z c z a ł o prowadzenia wojny w inny sposóob - generałowie amerykanóscy dowodzaęcy w Wietnamie nie byli odpowiednio przygotowani do specyfiki tego rodzaju wojny, nie mieli przede wszystkim doóswiadczenia w walce partyzanckiej . Trafnie p o d s u m o w a ł to Robert McNamara - sekretarz obrony w latach 1961-1968, ktoóry stwierdził, żze: „jak wielu innych ludzi, tak róowniezż dowoódcy amerykanóscy (... ) błęednie rozumieli natureę tego konfliktu. Postrzegali go przede wszystkim jako operacjeę zbrojnaę, gdy w rzeczywistoósci był on bardzo złożona, nacjonalistyczna i mordercza, w a l k a " . 102 103 1 0 4 105 106 107 Zdaniem Colby'ego, dopiero porzucenie czysto konwencjonalnego podejscia do działanó zbrojnych, jak roównieżz podjeęcie wysiłkoów nakierowanych na zmianeę wiejskiego trybu żzycia mieszkanócoów W i e t n a m u P o ł u d n i o w e g o i rozwóoj gospodarczy tego kraju wytworzyłyby w a r u n k i niezbeędne do utrzymania po- 1 0 2 W . Colby, J. McCargar, Lost Victory: A First-Hand Account of America's Sixteen Year War in Vietnam, C o n t e m p o r a r y Books, C h i c a g o - N e w Y o r k 1989, s. 1 7 5 - 1 9 2 . 1 0 3 R.S. T h o m p s o n , No Exit from Vietnam, D a v i d M c C a y Co., N e w Y o r k 1969, s. 136. 1 0 4 W . W e s t m o r e l a n d , A Soldier Report, D a Capo Press, N e w Y o r k 1989, s. 2 8 3 . 1 0 5 Ibidem, s. 2 1 0 - 2 1 1 . 1 0 6 J.A. N a g l , Learning to Eat Soup with a Knife. Counterinsurgency Lessons From Malaya and Vietnam, T h e U n i v e r s i t y o f Chicago Press, Chicago 2005, s. 199. 1 0 7 R.S. M c N a m a r a , B. V a n D e M a r k , In Retrospect: The Tragedy and Lessons R a n d o m House, N e w Y o r k 1995. of Vietnam, �226 V. Między militaryzacja antropologii a antropologia... koju i stabilnosci. Taki rozwój sytuacji stanowiłby przeciwwagę dla wartosci prezentowanych przez p a r t y z a n t ó w i dałby szansę na działanie lokalnej społecznoósci w ramach w ł a s n y c h instytucji i wartoósci . Do podobnych wnioskow dochodza Robert Brigham czy James Willbanks w badaniach nad armiaę południowowietnamskaę i jej zwiaęzkami ze społeczenóstwem, od ktoórego armia powinna otrzymaóc legitymacjeę dla swego istnienia, jak rowniez n i e z b ę d n e do funkcjonowania zasoby . James Willbanks wskazuje na roóżznicęe mieędzy pokonywaniem regularnych jednostek wojskowych a pacyfikacjaę Wietnamu P o ł u d n i o w e g o w k o ó c o w y m etapie wojny (1968-1975). Jednoczesnie podkreósla óscisły zwiaęzek mieędzy wietnamizacjaę a pacyfikacjaę, podajaęc, żzeta ostatnia przyczyniła sieę do stabilizacji na terenach wiejskich W i e t n a m u Południowego . 108 109 110 Pomimo wad, z wojskowego p u n k t u widzenia, jedno należzy oddaóc CORDS tam gdzie został on w pełni wdrozżony, aktywnoósóc wroga istotnie zmalała. Zapewne dlatego we wspomnieniach i dokumentach z czasóow wojny w Wietna¬ mie przywódcy p ó ł n o c n o w i e t n a m s c y wielokrotnie wyrażali o b a w ę o skutecznosc programu CORDS w utrudnianiu zaroówno działanó operacyjnych, jak i przewrotowych . 111 Program CORDS dostarczył róowniezż wskazoówek, w jaki sposóob rozwijaóc skuteczny wywiad kulturowy, któory moógłby byóc wsparciem dla dowóodcóow taktycznych i operacyjnych. Wdrożzenie tego programu s t a n o w i ł o roówniezż dla A m e r y k a n ó w swoista lekcję w zakresie działaó przeciwpartyzanckich. Wnioski, jakie z niego wyciaęgnięeto, były nastęepujaęce: • głoównym załozżeniem powinna byóc unifikacja dowodzenia nad działaniami wojskowymi i pacyfikacyjnymi czy też przeciwpartyzanckimi; • partyzantka trwa dopoóty, dopóoki udaje jej sięe utrzymaóc swojaę pozycjęe wósroód lokalnego społeczenóstwa. Pierwszym krokiem w działaniach przeciwpartyzanckich powinno byóc zatem zniszczenie tych powiaęzanó; • załozżenia programu nakierowanego na zniszczenie powiaęzanó mięedzy party¬ zantka a s p o ł e c z e ó s t w e m powinny byc możliwie szeroko komunikowane, aby uniknaęóc obaw członkoów lokalnej społecznoósci co do uczestnictwa w nim; • program pacyfikacyjny powinien mieóc odpowiednie uzasadnienie prawne nie mozżna dopuszczaóc do działanó, ktoóre mogaę byóc uznane za nielegalne; • partyzantki nie pokona sieę na polu bitwy. Walka toczy sieę tak naprawdeę o lojalnoósóc lokalnej społecznoósci, któoraę mozżna pozyskaóc, oferujaęc ósrodki słuzżaęce polepszeniu standardu zżyciowego; 1 0 8 A . Sen, Development as Freedom, R a n d o m House, N e w Y o r k 2000, s. 2 2 7 - 2 4 8 . 1 0 9 R.K. B r i g h a m , ARVN: Kansas, Lawrence 2006, s. 1 1 0 Life and Death of the South Vietnamese Army, U n i v e r s i t y Press o f 1-26. J.H. W i l l b a n k s , Abandoning Vietnam: How America Left and South Vietnam Lost its U n i v e r s i t y Press o f Kansas, Lawrence 2004, s. 5 6 - 5 8 . 1 1 1 D . A n d r a d e , J . H . W i l l b a n k s , op.cit., s. 2 1 - 2 2 . War, �227 4. Projekt Camelot i „tajski skandal" • nalezży pamięetaóc,żze to jednostki panóstwa, na któorego terenie toczaę sieę ope¬ racje przeciwpartyzanckie, powinny byóc przede wszystkim odpowiedzialne za zapewnienie bezpieczenóstwa i ustanowienie instytucji zdolnych zaspokajaóc podstawowe potrzeby lokalnych mieszkanócoów. Dzieęki temu jednostki te odpowiednio przygotujaę sieę do działanó w okresie, gdy Amerykanie opuszczaę teren o p e r a c j i . 112 Z drugiej strony, za jednaę z najwieększych słaboósci CORDS należzy uznaóc m a ł e wsparcie z innych ózróodeł w zakresie wiedzy operacyjnej. Osoby uczestniczaęce w programie mogły polegaóc w zasadzie jedynie na badaniach własnych CORDS - programu nie przystosowano bowiem do tego, aby wykorzystaóc potencjał badanó i analiz kulturowych oraz społecznych prowadzonych w Stanach Zjednoczonych, co pozwoliłoby na jeszcze bardziej skuteczne działania. Zamiast tego zespoły doradcóow CORDS zostały pozostawione same sobie przy wyborze metod zbierania i analizowania własnych d a n y c h . 113 Niewaętpliwie program CORDS, choóc nie zmienił ostatecznego w y n i k u prowadzonej przez wojsko amerykanóskie wojny, w t y m nie zapobiegł kleęsce, stał sieę pierwszym punktem odniesienia do budowy programu Human Terrain System w Iraku i Afganistanie. Ten ostatni jest zreszta w literaturze przedmiotu czesto nazywany „ C O R D S X X I w i e k u " . 1 1 4 4. Projekt Camelot i „tajski skandal" Lata 60. i 70. X X wieku to okres dwoóch wielkich skandali w amerykanóskiej antropologii zwiaęzanych z u d z i a ł e m antropologoów w k s z t a ł t o w a n i u polityki i strategii wobec innych krajoów . Pierwszy dotyczył projektu Camelot, drugi przeszedł do historii pod nazwaę „tajski skandal". Projekt Camelot został przygotowany w ramach działalnoósci Biura ds. Badanó nad Operacjami Specjalnymi (Special Operations Research Office - SORO), ktore zostało p o w o ł a n e z inicjatywy Departamentu Obrony USA na The A m e r i c a n University (Washington D.C.). W ó s r ó o d j e g o p r a c o w n i k o ó w z n a l a z ł o sięe d u ż z e g r o n o socjologoów i antropologóow badajaęcych tzw. ludzki aspekt operacji przeciwpartyzanckich . W t y m samym roku SORO zaprojektowało plan Camelot. Jego celem było „stworzenie procedur oceny potencjalnoósci wojny domowej 115 116 1 1 2 Ibidem, s. 22. 1 1 3 J. K i p p et al., op.cit., s. 1 1 . 1 1 4 1 1 5 Ibidem. Por.: H . Schreiber, Swiadomosc miedzykulturowa operacji wojskowych, - „odswiezony" paradygmat [ w : ] B. Janusz-Pawletta (red.), Konwencje Genewskie 60 lat później, prowadzenia Akademia O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2010. 1 1 6 W i e l e raportóow p r z y g o t o w a n y c h przez S O R O m i a ł o u n i k a l n y charakter, n p . w efekcie r a p o r t o w p o w s t a ł a praca a u t o r s t w a Jamesa R. Price'a i Paula Jureidiniego, noszaca t y t u ł : Czarna magia, czarownictwo, operacje w Kongu Implications czary i inne zjawiska psychologiczne oraz ich wpływ (Witchcraft, on Military Sorcery, Magic, and Other na wojskowe i paramilitarne Psychological and Paramilitary Operations in Congo, 1 9 6 0 ) . Phenomena, and Their �228 V. Między militaryzacja antropologii a antropologia... wósroód społeczenóstw narodowych; zidentyfikowanie o podwyżzszonym poziomie tajnoósci tych działanó, któore rzaęd mozże podjaęóc w celu stworzenia warunkóow, uznawanych za dajaęce podstawęe do wzrostu mozżliwoósci wybuchu wojny do117 mowej" . Chile m i a ł o byc pierwszym studium przypadku projektu Camelot. M i m o że wojskowe korzenie tego projektu były utrzymywane w óscisłej tajemnicy, informacje o nich wyciekły do prasy. Wszystkie chilijskie gazety goraęco przeciwko temu protestowały, a rzaęd chilijski wystosował oficjalny protest dyplomatyczny do ambasadora Stanoów Zjednoczonych. W samych Stanach Zjednoczonych doszło do przesłuchanó w tej sprawie przed Kongresem i w roku 1965 projekt został zamknięety, przysparzajaęc jednak kwestii wspoółpracy antropologoów z wojskiem niechlubnej sławy. Króotko po tej aferze w y b u c h ł a nasteępna, zwiaęzana z prowadzeniem tajnych badanó socjologicznych. W marcu 1970 roku z uniwersyteckiego gabinetu jednego z profesoróow zostały wykradzione dokumenty wskazujaęce na zaangażzowanie badaczy społecznych w amerykanóski program działanó przeciwpartyzanckich w Tajlandii. Dokumenty zostały przekazane do Komitetu Mobilizacji Studentów na rzecz zakoóczenia wojny w W i e t n a m i e i były systematycznie publikowane na łamach wydawanego przez komitet pisma „The Student Mobilizer". Duzże grono antropologóow i socjologoówmiałowóswietle tych dokumentóow rzekomo zbieraóc i dostarczaóc dane Departamentowi Obrony StanoówZjednoczonych oraz Króolewskiemu Rzaędowi Tajlandii w celu wspierania zwalczania partyzantki przez np. przekazywanie pomocy rozwojowej, któorej celem miało byóc zacheęcenie wiosek tubylczych do pozostania lojalnymi wobec rzaędu tajlandzkiego. Ponownie rozgorzała wielka debata, zwłaszcza na posiedzeniach Komitetu ds. Etyki A A A . Wielu antropologoówbroniłosięe, moówiaęc, żzeuzżyczali swoich ekspertyz po to, aby powstrzymaóc upadek osiedli tubylczych w Tajlandii. Wzburzenie całego ósrodowiska s p o w o d o w a ł o wycofanie sięe na dłużzszy czas antropologoówzewspoółpracy z wojskiem. Za standard etyczny uznano brak takiego zaangażzowania, któory został formalnie ogłoszony przez A A A w 1971 roku jako jedna z zasad etyki zawodowej. P o w o ł y w a n o sięe na prawdopodobienóstwo tego, żze dotychczas przyjaóznie nastawiona do antropologóow ludnoósóc wszystkich zacznie podejrzewaóc o szpiegostwo i wyszukiwanie podatnego gruntu pod przyszłe operacje wojskowe (efekt „spalonej ziemi"). Tajnoósóc badanó została oficjalnie poteępiona przez A A A . 118 1 1 9 1 1 7 Z o b . szerzej na ten temat: I . L . H o r o w i t z Studies in the Relationship (red.), The Rise and Fall of Project Between Social Science and Practical Politics, Camelot. M I T Press, Massachusetts 1967. 1 1 8 Student Mobilization Committee to End the War in Vietnam, za: M . McFate, Anthropology..., op.cit. 1 1 9 E. W a k i n , Anthropology goes to war: Professional ethics and counterinsurgency in U n i v e r s i t y o f W i s c o n s i n , Center for Southeast A s i a n Studies, M a d i s o n 1992, s. 28. Thailand, �229 5. Militaryzacja antropologii w XXI wieku Zasady A A A podkreslały, ze „przeprowadzając badanie, antropolog od­ powiada przed osoba badana. Kiedy wystapi konflikt interesów, to własnie interes jednostki ma p i e r w s z e ó s t w o . Antropologowie musza uczynic wszystko co w ich mocy, aby chronióc psychiczne, społeczne i psychologiczne dobra osóob badanych, jak również ich honor, p o w a g ę i prywatnosc". Zasady zawierały roówniezż stwierdzenie, żze: „zgodnie ze stanowiskiem A A A w sprawie tajnych i nielegalnych badanó nie należzy przeprowadzaóc jakichkolwiek badanó, ktoóre nie saę ogoólnodosteępne dla opinii publicznej i dla populacji, ktoóre były badane (...). Antropologowie nie powinni ujawniaóc wynikoów badanó jedynie wybranym jednostkom, jednoczesnie zabraniając i n n y m dostepu do n i c h " . Innymi słowy, zasady A A A nakazywały antropologom rozdartym pomieędzy ochronaę osoby badanej a bezpieczenóstwem w ł a s n e g o narodu, aby zawodowaę lojalnoósóc wzgleędem osoób badanych stawiali zawsze wyzżej niżz swóoj patriotyzm. Zasady okreóslały roówniezż,zże to właósnie sfera publiczna jest właósciwym miejscem na antropologicznaę debateę i propagowanie antropologicznej wiedzy. 1 2 0 Do 1990 roku brzmienie niektóorych zapisóow zasad A A A zostało osłabione, czeęósciowo w odpowiedzi na lobbing rosnaęcej liczby a n t r o p o l o g ó o w s p o z a instytucji akademickich. W szczegoólnoósci dotyczyło to tajemnicy zawodowej w zakresie prowadzonych badanó i konsultacji. Dlatego tezż znalazło sieę tam sformułowanie: „Niezalezżnie, czy mamy do czynienia z badaniami akademicki¬ m i , czy tezż pozaakademickimi, antropologowie muszaębyóc uczciwi, jezżeli chodzi o ich zawodowaę tozżsamoósóc. Jezżeli w y n i k i ich badanó nie majaę byóc publicznie dosteępne, powinno to byóc komunikowane wszystkim zainteresowanym od samego p o c z a ę t k u " . 121 Róowniezż dzisiejszy kodeks etyczny jasno móowi o zakazie podejmowania jakichkolwiek tajnych badanó lub ich prowadzenia, jeósli w y n i k i nie mogaę zostaóc zaprezentowane p u b l i c z n i e . Odcieęcie sieę antropologoów od „podejrzanego" wojska stało sięe faktem. 122 5. Militaryzacja antropologii w XXI wieku Burzliwa historia zwiaęzku antropologii z organizacjami wojskowymi i wywia¬ dowczymi w przeszłoósci wiaężze sięe obecnie z wysteępujaęcaęwósróod antropologoów amerykanóskich obawaę co do wspoółpracy z rzaędem. Kontrastuje to oczywióscie z historycznymi korzeniami antropologii, powiaęzanej niemal symbiotycznie z p a ó s t w e m , przez co okreslano ja mianem „służebnicy k o l o n i a l i z m u " . Dzisiaj, zgodnie ze s ł o w a m i Montgomery McFate, osiagnelismy następujący stan rzeczy: „Walka z partyzantkaę w Iraku wymaga kulturowej i społecznej 123 1 2 0 Ibidem, s. 2 7 3 - 2 7 5 . 1 2 1 Ibidem, s. 2 3 5 . 122 Wersja z lutego 2 0 0 9 : http://www.aaanet.org/_cs_upload/issues/policy-advocacy/ 27668_1.pdf (26.06.2010). 1 2 3 M . D r a z u l - K o s z y k o w s k i , op.cit., z a ł a c z n i k D , s. I . �230 V. Między militaryzacja antropologii a antropologia... znajomoósci przeciwnika. Do chwili obecnej instytucje Stanoów Zjednoczonych dyplomacja, wojsko, wywiad, gospodarka - nie brały wprost pod uwagęe kultury przeciwnika przy k s z t a ł t o w a n i u czy realizowaniu polityki. Ta luka w wiedzy kulturowej ma prosta przyczynę - niemal całkowity brak obecnosci antropologii w instytucjach narodowego b e z p i e c z e ó s t w a " . Tragiczne w skutkach konsekwencje tej ignorancji kulturowej w sferze bezpieczenóstwa doprowadziły do tego, żze zaczyna sieę dyskutowaóc nad tym, czy byc m o ż e nie nadszedł „czas na pojednanie" . David Kilcullen, oficer piechoty wojsk australijskich, jeden z architektóow „zwrotu kulturowego" w wojsku, zauwazżył, zże nieobecnoósóc antropologoów stanowi problem na kazżdym szczeblu (od taktycznego do strategicznego), gdy konflikt i zadania operacyjne dotykaja spraw k u l t u r o w y c h . Oczywióscie takie argumenty nie przekonujaę wszystkich, w szczegoólnoósci tych, ktoórzy uwazżajaę udział antropologóow w wojnach z terroryzmem za naj¬ gorsze rozwiaęzanie z mozżliwych. Postawa Davida Kilcullena oraz Montgomery McFate została poddana ostrej krytyce przez Roberto Gonzóaleza, w zwiaęzku z ich w k ł a d e m w przygotowanie podreęcznika dla armii amerykanóskiej dotyczaęcego działanó przeciwpartyzanckich (FM 3 - 2 4 ) . Zagorzałym krytykiem wykorzystania antropologoów w ramach operacji wy¬ wiadowczych i wojskowych jest takzże David Price, ktoóry wychodzi z załozżenia, żze antropologowie saę zobowiaęzani przede wszystkim chronióc tych, ktoórych badajaę . Poglaęd ten podzielajaę wszyscy ci, ktoórzy wskazujaę, zże udział antropologoów w wojnie z terroryzmem beędzie stanowióc swoistaęzdradeę zaufania badanych oraz doprowadzi do zniszczenia nie tylko terrorystoów, ale roównieżz społecznoósci, z których sie w y w o d z a . Ponadto przeciwnicy wskazujaę na naduzżycia, jakich we wczeósniejszych okresach m i a ł o dopuszczaóc sieę CIA, wykorzystujaęc antropologieę jako osłoneę dla swych działanó. To sprawiło, żze w ł a d z e niektóorych krajoów podejrzewały, zże generalnie wszyscy antropologowie realizujaęcy badania terenowe w granicach ich panóstw prowadzaę mniej lub bardziej szkodliwaę działalnoósóc szpiegowskaę, co z kolei p o w o d o w a ł o konfiskateę i niszczenie materiałoów zwiaęzanych z badaniami antropologicznymi. Co wieęcej, czeęósóc antropologóow uwazża, żze prowadzone przez nich badania terenowe - zwłaszcza te wósroód społecznoósci majaęcych zwiaęzki 124 125 126 127 128 129 1 2 4 M . McFate, Anthropology... , op.cit., s. 24. 1 2 5 M . D r a z u l - K o s z y k o w s k i , op.cit., s. i . 1 2 6 1 2 7 Ibidem. R.J. Gonzalez, Towards Mercenary Anthropology? The New US Army Counterinsurgency FM 3-24 and the Military-Anthropology Manual Complex, „ A n t h r o p o l o g y Today" 2007, t. 23, n r 3, s. 14-19. 1 2 8 M.Drazul-Koszykowski, 1 2 9 D . Price, Past Wars, Present Dangers, op.cit., s. i i . Future Anthropologies, op.cit., s. 2 1 . Przy tej okazji wskazuje się na s ł y n n y j u z p r z y k ł a d T h o m a s a E d w a r d a Lawrence'a, k t ó r y z o s t a ł w zasadzie w y k o r z y s t a n y przez rzad b r y t y j s k i . Ostatecznie Lawrence z d a ł sobie s p r a w ę z tego, j a k bardzo z o s t a ł z m a n i p u l o w a n y oraz ż e z d r a d z i ł w i e l u A r a b o w , m i m o ż e ci o b d a r z y l i go szacunkiem i zaufaniem. Wieęcej na t e m a t Lawrence'a w rozdz. V I . �231 5. Militaryzacja antropologii w XXI wieku z partyzantkaę - były sabotowane przez lokalne rzaędy i policjeę, a niekiedy nawet róowniezż przez CIA i inne organizacje szpiegowskie z panóstw zachodnich. W t y m kontekóscie David Price przywołuje historieę jednego z najbardziej znanych antropologoów drugiej połowy X X wieku, twoórcy pojęecia materializmu kulturo¬ wego - Marvina Harrisa, ktoóry pod koniec lat 50. X X wieku prowadził badania terenowe nad praktykami dyskryminacji rasowej w Mozambiku. Marvin Harris w trakcie badanó miał kontakt róowniezż z liderami ruchu partyzanckiego, co w y w o ł a ł o obawy mozambickiego rzaędu. Ostatecznie badacz m u s i a ł uciekaóc z tego kraju - zostawiajaęc na miejscu wszystkie materiały dotyczaęce badanó. Gdy w koóncu materiały te zostały m u zwroócone, były bardzo zniszczone . 130 To oczywióscie jedna strona medalu. Sytuacja przedstawia sieę bowiem inaczej, jezżeli dowoódca jednostki wojskowej potrzebuje wsparcia antropologoów w celach humanitarnych, np. w ochronie ludnoósci cywilnej czy tezż dostarczeniu jej zżywnoósci, pomagajaęc siłom Organizacji Narodoów Zjednoczonych. Mozże róowniezż chodzióc o to, aby zminimalizowaóc straty w ł a s n e na przykład przez wyciaęgnieęcie właósciwych wnioskoów z przebiegu operacji wojskowych prowa¬ dzonych obecnie albo w przeszłoósci. Milan Vego w t y m kontekóscie wskazał, zże: „ n i e p o w o d z e n i e w wyciaęgnieęciu odpowiedniej lekcji z przeszłoósci częesto wynika z braku mozżliwoósci zrozumienia uwarunkowanó lokalnych albo braku postrze¬ gania armii przeciwnika lub jego społeczenóstwa zgodnie z jego w ł a s n y m i pojęeciami" . Uwazża, zże opinia antropologa mozże pomoóc kazżdemu dowóodcy wojskowemu lepiej rozumieóc społecznoósci, z któorymi zetknie sieę podczas planowanych operacji. 131 Dlatego teżz niektóorzy antropologowie, jak choócby H u g h Gusterson, proponujaę pewne rozwiaęzanie poósrednie. W e d ł u g niego antropologowie chcaę pomagaóc, ale niekoniecznie w ramach óscisłych struktur rzaędowych czy wojsko¬ wych, gdyzż taka praca możze przynieósóc wieęcej szkoód nizż pozżytku. Jak wskazuje Hugh Gusterson, antropologowie maja duzo do zaoferowania - w szczególnosci swoja wiedze na temat przyczyn ekstremizmóow religijnych i terroryzmu jednak sa zainteresowani znalezieniem możzliwie szerokiej platformy wspóołpracy, gdzie ich badania beda dostepne nie tylko dla wojska, ale tak naprawde dla o g ó ł u . P o s t u l u j a r ó w n o c z e s n i e , aby wymagania stawiane antropologom były realne oraz by dobrze dobieraóc wspoółpracownikoów spoósróod nich. Dla przykładu wskazał na opinie antropologoów przygotowane dla armii amerykanóskiej przed inwazja w Iraku, ktoóre móowiły, izż Irakijczycy sa gotowi postrzegaóc Amerykanóow jako wyzwolicieli, a kiedy Saddam Husajn straci władze, zaroówno szyici, jak i sunnici beda bardziej skorzy do porozumienia niżz do walki miedzy 1 3 2 1 3 0 D . Price, Interlopers and Invited Guests: On Anthropology s Witting and Unwitting Links to Intelligence Agencies, „ A n t h r o p o l o g y Today" 2002, t. 18, n r 6, s. 16. 1 3 1 M . Vego, Joint Operations Warfare: Theory and Practice, N a v a l W a r College Press, N e w p o r t 2009. 1 3 2 H . Gusterson, When Professors Go to War. Why the Ivory Tower and the Pentagon Don't http://www.foreignpolicy.com/articles/2008/07/20/when_professors_go_to_war. Mix, �232 V. Między militaryzacja antropologii a antropologia... sobaę. W rzeczywistoósci po upadku reżzimu Husajna Irak pograężzył sieę w wojnie domowej. Staęd Hugh Gusterson wnosi, zże takie błeędne przewidywania były spowodowane politycznaę stronniczoósciaę antropologoów. Wósróod tych bowiem, ktoórzy doradzali armii amerykanóskiej w latach 2002-2003, przewazżali neokonserwatysci (tzw. neocons), a sceptycznie do inwazji nastawiona pozostała, spora częeósóc antropologoów u n i k a ł a wspóołpracy z wojskiem, wojsko nie m i a ł o zatem możliwie p e ł n e g o obrazu p r o b l e m ó w kulturowych i religijnych I r a k u . 133 5.1. Human Terrain System Ironia sytuacji polega wieęc na tym, żze w momencie, w ktoórym wojsko ponownie dojrzało do korzystania z wiedzy o kulturze, ósrodowisko antropologóow ostatecznie u z n a ł o wspóołpracęe z wojskiem co najmniej za kontrowersyjnaę. Powstał jednak, przy zaangażzowaniu niektoórych antropologoów (jak Mont¬ gomery McFate) i wsparciu ze strony politykoów i wojskowych (jak gen. Robert H . Scales czy kongresmen Ike Skelton), nowy system zdobywania wiedzy o kulturze - Human Terrain System. Irak i Afganistan ujawniły bowiem, zże armia USA nie ma doktryny odpowiadajaęcej realiom operacji. Doktryna Weinbergera-Powella formułowała zasady majaęce uniemozżliwióc Amerykanom zaangażzowanie sięe „w drugi Wietnam", a n i m właósnie okazały sieę z czasem Irak i , przede wszystkim, Afganistan. Nie było doktryny odbudowy i rekonstrukcji, a podręecznik wojskowy 3-07 Stability Operations and Support Operations nie został u k o ó czony ażz do lutego 2003 roku. W paózdzierniku 2003 roku odbyły sięe p r z e s ł u c h a n i a przed Komisjaę Izby Reprezentantoów ds. Służzby Wojskowej w sprawie lessons learned z operacji „Iracka wolnoósóc". Wtedy właósnie zeznania generała Scalesa spowodowały, zże członek Izby Reprezentantoów Ike Skelton opublikował list do Sekretarza Obrony Donalda Rumsfelda, w któorym pisał: „moówiaęc kroótko, gdybyósmy lepiej rozumieli irackaę kulturęe i mentalnoósóc, nasze plany wojenne byłyby d u ż o lepsze, niż sa obecnie, plany na okres powojenny ze wszystkimi jego wyzwaniami byłyby o niebo lepsze, a my sami bylibyósmy lepiej przygotowani na «długa harówkę», ktorej efektem byłby pokój w I r a k u " . W 2004 roku doradca naukowy Połaęczonego Dowoództwa zainicjował program znany pod nazwa, Cultural Preparation of the Environment (CPE), który miał byóc odpowiedziaę na zgłaszane przez dowoódcóow wracajaęcych z Iraku potrzeby pozyskania informacji społeczno-kulturowych w celu zminimalizowa¬ nia strat w przepływie informacji na ten temat, wysteępujaęcych przy rotacji jednostek, oraz wsparcia wojska przez e k s p e r t ó w od spraw k u l t u r o w y c h . 134 135 1 3 3 M . Drazul-Koszykowski, 1 3 4 Informacja prasowa b i u r a k o n g r e s m e n a Ike'a Skeltona: Skelton Urges Rumsfeld to Improve op.cit.,s.V. Cultural Awareness Training, 23 p a z d z i e r n i k a 2003, w w w . h o u s e . g o v / s k e l t o n / p r 0 3 1 0 2 3 . h t m l . Za: M . McFate, Anthropology... , op.cit., s. 27. 1 3 5 M . McFate, U.S. Miliatry Requirements for Socio-Cultural Knowledge, http://www.donhcs.- com/hsr/13_june/doc/Mongomery%20McFate%20HSR%20Conference%20Presentation%20June%2013,%202007%202.pdf (26.06.2010). �233 5. Militaryzacja antropologii w XXI wieku W 2006 roku T R A D O C (U.S. Army Training and Doctrine Command - Dowodztwo A r m i i Stanóow Zjednoczonych ds. Szkolenia i Doktryn) przejeło kontrole nad programem i zaprojektowano Human Terrain System, w efekcie ktoórego w t y m samym roku zostało wysłanych pierwszych pieóc grup doradcóow społeczno¬ -kulturowych do Iraku i A f g a n i s t a n u . Human Terrain System (HTS) funkcjonuje na podstawie Human Terrain Teams, składających sie z wojskowych, antropologów, socjologów, lingwistów etc. oraz doóswiadczonych juzż w misjach tego typu wojskowych. „Antropologiczne ko¬ manda", licza ce 5-8 osoób, słuzża swoja wiedza dowoódcom wojskowym, pomagaja c i m zrozumieóc złozżonoósóc sytuacji i projektowaóc działania wobec ludnoósci lokalnej. Montgomery McFate, wspóołtwoórczyni tego systemu, zapewnia, zże nie chodzi t u o „militaryzowanie" antropologii, ale raczej o „antropologizowanie" Pentagonu . Zgodnie ze swym statusem H T T nie zbieraja danych wywiado¬ wczych ani nie uczestnicza w działaniach k i n e t y c z n y c h . 136 137 138 Kazżdy zespoół H T jest rekrutowany i szkolony do pracy w okreóslonym regionie, gdzie działa jednostka wojskowa, któora zespoół ma wspieraóc. Pełna integracja zespołu H T z ta jednostka jest bardzo istotna, dlatego teżz zespóoł uczestniczy w spotkaniach grup roboczych jednostki i zajmuje w zasadzie podobna pozycje jak kapelan wojskowy czy członkowie JAG (Judge Advocate General). Dowoódca danej jednostki wojskowej okreósla zakres wspóołpracy zespołu H T z poszczegoólnymi czeósciami tej jednostki. Misja H T T jest zwiekszenie zdolnoósci poszczegoólnych jednostek do zrozumienia lokalnej społecznoósci, wósróodktoórej żzyja i działaja żzołnierze. Zespoły wspieraja róowniezż dowoódcoów jednostek w zrozumieniu uwarunkowanó społecznych i kulturowych danego terenu, co m o ż z e b y ó c w y k o r z y s t a n e przy podejmowaniu decyzji operacyjnych. Ponizżej przedstawiono schemat organizacyjny zespołóow H T oraz objaósnienie roli kazżdego z członkoów z e s p o ł u . 1 3 9 Dowoódca zespołu H T jest głoównym doradca dowóodcy jednostki wojskowej w zakresie H T , odpowiedzialnym za nadzorowanie prac zespołu H T i pomoc w przetworzeniu danych dostarczanych przez zespoół na potrzeby procesoów de¬ cyzyjnych w danej jednostce wojskowej. Kluczowa na t y m stanowisku jest umiejetnoósóc zapewnienia odpowiedniej integracji zespołu H T z jednostka wojskowa . Osoba taka powinna mieóc doóswiadczenie w budowaniu i zarza dzaniu z e s p o ł e m składającym sie z wysoko wykwalifikowanych s p e c j a l i s t ó w r ó ż n y c h dziedzin. Kierownik b a d a ó H T zarzadza p r z e p ł y w e m informacji w ramach zespołu, co obejmuje róowniezż ósledzenie, katalogowanie i archiwizowanie informacji 1 3 6 www.hts.army.mil. 1 3 7 K . F a t t a h i , U.S. Army enlists anthropologists, 1 3 8 h t t p : / / h t s . a r m y . m i l / i n t h e n e w s . h t m l (26.06.2010). 1 3 9 Schemat i informacje o poszczegóolnych funkcjach członkóow z e s p o ł u H T p r z y g o t o w a n o na podstawie strony internetowej BBC Service, 16 p a z d z i e r n i k a 2007. http://hts.gtri.gatech.edu/?page_id=138 L. G r a u , K . P r i n s l o w , D . S m i t h , op.cit., s. 13. oraz J. Kipp, �234 V. Między militaryzacja antropologii a antropologia... zebranych przez zespóoł i przekazywanie ich dalej do wspieranej jednostki wojskowej. Kierownik badanó H T ponadto jest odpowiedzialny za integracjeę planóow zbierania danych H T z działaniami jednostki wojskowej, uczestniczy w odprawach dowoódcoów jednostki czy tezż patroli oraz wspóołpracuje z i n n y m i kluczowymi formacjami działajaęcymi na t y m samym terenie. Osoba zajmujaęca to stanowisko powinna mieóc wykształcenie wojskowe w zakresie wywiadu taktycznego. Zadaniem analityka kulturowego jest przede wszystkim doradzanie zes¬ połowi H T i dowóodztwu jednostki wojskowej w zakresie nauk społecznych i etnografii. Dlatego osoba ta odpowiada za prowadzenie czy tezż zarzaędzanie odpowiednimi badaniami oraz za przygotowywanie analiz dotyczaęcych sytuacji na terenie operacyjnym danej jednostki wojskowej. A n a l i t y k k u l t u r o w y powinien mieóc wykształcenie antropologiczne lub socjologiczne, powinien roównieżz wykazywaóc na tyle biegłaę znajomoósóc jęezyka lokalnego, aby móoc przeprowadzaóc badania terenowe. Docelowo osoby majaęce sprawowaóc tęe funkcjeę rekrutuje sieę z badaczy, ktoórzy mieli wczeósniej kontakt z terenem objęetym operacja wojskowa (badali ten teren, zyli na n i m itp.). Regionalny analityk ds. badanó powinien wykazywaóc sieę w zasadzie takim samym doóswiadczeniem i w y k s z t a ł c e n i e m jak analityk kulturowy. Dowódca zespołu HT Obowiązki: doradca ds. kulturowych dowódcy jednostki - Analityk kulturowy Obowiązki: doradca HTT i kadry jednostki, prowadzenie/zarządzanie badaniami i analizami etnograficznymi i społecznymi , Regionalny analityk ds. badań Obowiązki: dostarczanie wyjaśnień na temat uwarunkowań lokalnych i HT, prowadzenie tzw. grup fokusowych z przedstawicielami lokalnych społeczności y Kierownik badań HT Obowiązki: Kształtowanie planu badania HT zintegrowanego z planami wywiadowczymi jednostki; rezerwowy badacz danych HT Analityk HT Obowiązki: podstawowy badacz danych HT R y s u n e k 16. S t r u k t u r a Human Terrain Team ó Z róodło: Oprac. własne na podstawie schematu ze strony internetowej HTT. www.hts.army.mil. A n a l i t y k H T jest p o d s t a w o w y m o g n i w e m z e s p o ł u H T , do któorego obowiaęzkoów nalezży badanie informacji w zakresie H T oraz zbieranie danych. Analityk H T prowadzi badania terenowe, towarzyszy patrolom, bierze udział w spotkaniach przedstawicieli jednostki wojskowej ze społecznoscia lokalna. Jego zadaniem jest roówniezż prowadzanie analiz konkretnych problemoów i opra¬ cowywanie ich w y n i k ó w na potrzeby danej jednostki wojskowej. W zasadzie �235 5. Militaryzacja antropologii w XXI wieku osoba pełniaca te funkcje powinna mieóc wykształcenie wojskowe i doóswiadczenie w pracy dla agencji rzadowych czy tez pozarządowych, jak np. Amerykanóska Agencja dla Rozwoju Miedzynarodowego (USAID) czy teżz regionalne Zespoły Odbudowy Prowincji (Provincial Reconstruction Teams - PRT). W ramach zespołu H T funkcjonuje dodatkowo badacz społeczny, t j . osoba, ktoóra doradza dowóodztwu jednostki wojskowej w zakresie wszystkich spraw związanych z etnografia i socjologiaoraz która w szczególnosci odpowiada za wybóor metod badawczych koniecznych do uzyskania wszystkich wymaganych informacji. Badacz społeczny zarzadza przygotowywaniem badaó i a n a l i z e t n o graficznych i socjologicznych, opierajac sie na danych o planowanych działaniach operacyjnych uzyskanych od dowóodztwa jednostki wojskowej. Osoba piastujaca te funkcjepowinna mieóc wykształcenie antropologiczne, socjologiczne, ekono¬ miczne czy tezż w zakresie stosunkoówmiedzynarodowych albo nauk politycznych. Równolegle do z e s p o ł o w H T , działających na terenie objetym operacja zbrojna, na terenie Stanow Zjednoczonych utworzono Research Reachback Center (RRC) z siedziba w Fort Leavenworth (Kansas), gdzie swoja siedzibe ma roówniezż Center for Advanced Operational Culture Learning dla amerykanóskiej piechoty morskiej. W załozżeniu RRC, składaja ce sie z analitykóow wojskowych i cywilnych oraz badaczy społecznych, ma byóc wsparciem dla zespołoów H T . Dlatego RRC otrzymuje na bieżaco informacje od poszczególnych z e s p o ł o w H T poprzez system M A P - H T (Mapping Human Terrain) . W ten sposob dane sa zbierane, katalogowane i umieszczane w jednej centralnej bazie. RRC ma dawaóc odpowiedóz w skomplikowanych kwestiach poruszanych przez dowoódcóow jednostek wojskowych w zakresie k u l t u r o w y m i etnograficznym, gdzie nie wystarcza informacje zebrane przez dany zespoół H T . Jest to mozżliwe nie tylko dzieki wykorzystaniu potencjału wewnetrznego RRC, ale roównieżz przez zapew¬ nienie dostepu do organizacji rza dowych i uczelni w zakresie nauk społecznych, politycznych, ekonomicznych, historycznych czy kulturowych. W t y m zakresie RRC ósciósle wspoółpracuje z Georgia Tech Research Institute oraz University o f Nebraska . Mozżna powiedzieóc,żze RRC stanowi dodatkowe ogniwo zbierania i wykorzystywania informacji na szczeblu centralnym, któorego z a b r a k ł o w zakresie funkcjonowania programu CORDS w trakcie wojny w W i e t n a m i e . Rysunek 17 przedstawia schemat organizacyjny RRC, ktoóry jest w zasadzie zbliżzony do schematu organizacyjnego zespołu H T . 140 141 142 1 4 3 1 4 0 Maping Human Terrain. Specjalny p r o g r a m k o m p u t e r o w y , majacy byc o d p o w i e d n i k i e m „ k u l t u r o w e g o Google E a r t h " , obecnie mocno k r y t y k o w a n y ze w z g l e d u na kosztownoósóc i niewydajnosc. Por. J. Stanton, HTS' MAP HT Failure: People Not Being Paid, MAP HT Cost Overruns, „ Z e r o A n t h r o p o l o g y " czerwiec 2 0 1 0 , http://zeroanthropology.net/2010/06/02/hts-map-ht-failure-people-not-being-paid-map-htcost-overrruns/ 1 4 1 1 4 2 1 4 3 Zob. (25.20.2011). http://hts.gtri.gatech.edu/?page_id=148. J. K i p p , L . G r a u , K . P r i n s l o w , D . S m i t h , op.cit, s. 14. Schemat p r z y g o t o w a n o na p o d s t a w i e s t r o n y i n t e r n e t o w e j ?page_id=138. http://hts.gtri.gatech.edu/ �236 V. Miedzy militaryzacja antropologii a antropologia... Dowódca Reachback Centet Analityk kulturowy Regionalny analityk ds. badań Kierownik ds. wiedzy HT Kierownik badań HT Analityk HT Analityk HT R y s u n e k 17. Schemat organizacyjny R R C ó Z róodło: Oprac. własne na podstawie schematu ze strony internetowej HTT. www.hts.army.mil. Rozwinieciem w przypadku Afganistanu programu H T T jest p o w o ł a n i e dodatkowych z e s p o ł ó w kobiet oficerów: Female Engagement Teams (dalej: FET). Uznano, że odmienna pozycja kobiety w społeczeóstwie afgaóskim od pozycji kobiety na Zachodzie powoduje, zże armia złozżona przede wszystkim z meżzczyzn nie oddziałuje na istotna czesc s p o ł e c z e ó s t w a afgaóskiego, majaca, wbrew stereotypom, istotny w p ł y w na podejmowane decyzje rodzinne. Poniewazż kon¬ takty miedzy kobietami afganóskimi a obcymi mezżczyznami sa zabronione, uznano wiec, iż idealnym r o z w i ą z a n i e m bedzie posyłanie patroli złożonych z kobiet oficeroów, ktoórych zadaniem miałaby byóc „ s p o n t a n i c z n a interakcja z k o b i e t a m i a f g a n ó s k i m i podczas regularnie organizowanych patroli oraz spotkania ze starszyzna i przedstawicielami lokalnej administracji rza dowej celem wyjaósnienia swojej m i s j i " . 1 4 4 HTS od pocza t k u wywołuje protesty antropologoów-akademikóow. W odpo¬ wiedzi na krytyke narastajaca od samego momentu utworzenia programu na zebraniu A A A w 2007 roku głos zabrała zatrudniona w ramach HTS Zenia Helbig. Stwierdziła, izż HTS jest „przeceniany" przez ósrodowisko antropo¬ logiczne, ktoóre przez spektakularne debatowanie nad n i m i potepianie dostarcza m u wiarygodnosci stanowienia jedynej i rzeczywistej odpowiedzi na bolaczki pojawiaja ce sie w dzisiejszej armii, nieprzygotowanej do prowadzenia szeroko zakrojonych działanó niekinetycznych: (od)budowy zniszczonej infrastruktury (droóg, szkóoł, szpitali), tworzenia efektywnych struktur administracji i wojska narodowego, w celu przekazania i m jak najszybciej p e ł n i odpowiedzialnoósci etc. 1 4 4 M . F l y n n , R. Bras, Woman to Woman. Female Engagement Teams in Afghanistan, J o u r n a l " wrzesienó 2010, s. 3 4 - 3 6 . „C4ISR �5. Militaryzacja antropologii w XXI wieku 237 Wszystkie te działania nie moga byc efektywnie prowadzone bez w s p o ł pracy i poparcia ludnosci lokalnej. Aby zas takie poparcie m ó c pozyskac, konieczne jest nawiązanie relacji opartych na szacunku i jakiejs dozie zaufania, któore jest mozżliwe przez poszanowanie lokalnych struktur, tradycji, wierzenó i zwyczajóow. Anna Simons, antropolog z Uniwersytetu Harvarda, udzieliła już w 2002 roku wywiadu dla American National Public Radio, w k t ó r y m b r o n i ł a a n t r o p o l o g ó w współpracujących z wojskiem a m e r y k a ó s k i m . W wywiadzie tym zauważyła, ze: „kluczowym pytaniem jest to, co m o ż e m y zaoferowac l u ­ dziom majacym wyjechac na Filipiny, do Gruzji, Jemenu czy Iraku, czy tez gdziekolwiek indziej, w celu lepszego zrozumienia, czego moga, spodziewac się tam na miejscu. I m lepiej nasi chłopcy beda przygotowani, t y m mniej ofiar będzie po obu stronach (...). Tak naprawde jestesmy przecież na wojnie przeciwko terroryzmowi i walczymy zasadniczo przeciwko ludziom, któorzy chcieliby zniszczyóc Stany Zjednoczone (...). Jezżeli antropologowie chcaę schowaóc głowy w piasek i nie beędaęwspoółpracowaóc, to do kogo wojsko, CIA czy inne instytucje zwroca się po informacje? Z w r ó c a się do ludzi, ktorzy udziela i m takich informacji, ż z e a n t r o p o l o g o w i e z a c z n a ę wyrywaóc sobie w ł o s y z głowy" . 1 4 5 W t y m kontekóscie pewnym rozwiaęzaniem wydaje sieę rozszerzenie programu realizowanego przez Departament Obrony pod nazwa Minerva Initiative 0 zagadnienia antropologiczne. Program Minerva Initiative z załozżenia ma słuzżyóc zrozumieniu istniejaęcych i przyszłych zagrozżenó wynikajaęcych z globalizacji, duzżej dynamiki zmian geopolitycznych, wzrostu tempa komunikacji oraz bezprecedensowych zmian społecznych. Obejmuje on całe spektrum problem ó o w o d z m i a n k l i m a t u , p r z e z o p i s y w a n i e s ł a b o ó s c i niektóorych panóstw 1 zwiaęzanych z t y m ekstremizmóow, po powstawanie nowych sił w polityce mieędzynarodowej, walki etniczne, katastrofy czy np. kleęski głodu. Zrozumienie dynamiki tych zmian ma sprawióc,żze Stany Zjednoczone beędaę przygotowane na odparcie ewentualnych zagrozżenó z t y m zwiaęzanych . W ramach programu Minerva Initiative Sekretarz Obrony Robert Gates w 2008 roku poruszył temat z e s p o ł ó w H T i w a t p l i w o s c i związanych z udziałem antropologóow w wojnie w Afganistanie oraz Iraku. Podczas przemoówienia, któore wygłosił na forum Stowarzyszenia U n i w e r s y t e t o ó w A m e r y k a n ó s k i c h 14 kwietnia 2008 roku, wskazał, ze: „ z r o z u m i e n i e tradycji, motywacji i jezyków innych czeęósci óswiata nigdy nie było mocnaę stronaę Stanóow Zjednoczonych. Wreęcz przeciwnie, to zawsze s t a n o w i ł o problem". Dlatego teżz wziaęł w obroneę antropologoów, ktoórzy brali aktywny udział w pracach zespołóow HT: „ W Iraku i Afganistanie bohaterskie poóswieęcenie i najlepsze intencje naszych zżołnierzy 146 1 4 5 W y d a n i e poranne, N a t i o n a l Public Radio, Anthropology and the Military: 1968, 2003, t. 19, n r 3, s. 2 5 - 2 6 . 1 4 6 Zob. http://minerva.dtic.mil/. and Beyond?, 14 sierpnia 2 0 0 2 . Za: H . Gusterson, „ A n t h r o p o l o g y Today" czerwiec 2003, �238 V. Miedzy militaryzacja antropologii a antropologia... były podkopywane przez brak wiedzy o kulturze i ludziach, z któorymi przyszło i m sie codziennie stykac - ludziach tworzących społeczeóstwa zorganizowane w oparciu o sieóc rodoów i plemion, gdzie starożzytne kodeksy wstydu i honoru znaczyły d u ż o wiecej niz «serca i umysły». Dlatego tez wojska amerykaóskie dzieki wspóołpracy antropologoów i innych ekspertoów mogły lepiej zrozumieóc kulture, w ktoórej przyszło i m działaóc. Program Human Terrain jest w zasadzie w dalszym cia gu na etapie niemowlectwa i roósnie w boólach. Jednak jużz pierwsze jego efekty pokazuja, zże prowadzi do zmiany myóslenia, czego wyrazem jest chociażzby zapraszanie lokalnych przywoódcoów plemiennych na poóswiecenie me¬ czetu, odbudowanego z funduszy sił koalicji. Tego typu działania sa kluczem do sukcesu w dłuzższym okresie, jednak nie sa typowe dla dowoództwa wojskowego, któore w dalszym cia gu przykłada wiecej wagi do siły ognia i technologii. Co istotne, działania takie przyczyniaja sie do zmniejszenia przemocy, biedy czy ofiar wsrod c y w i l ó w " . Działania zainicjowane przez rza d amerykanóski zaowocowały podjeciem dyskusji na temat wspoółpracy antropologoów z wojskiem czy wywiadem. G ł o s e m w tej dyskusji była roówniezż wypowiedóz Nicholasa Gesslera na I I miedzynarodowej konferencji poóswieconej etyce wywiadu (Second International Conference on the Ethics ofNational Security Intelligence), ktoóry w ten sposoób scharakteryzował stosunki miedzy antropologia a wywiadem: „Antropologia nigdy nie miała łatwych relacji z wywiadem. Obie dziedziny starały sie w sposóob obiektywny zrozumiec kultury «Innych», czyli posiaśc i m tylko znana, wewnetrzna wiedze o pozornie tajemniczych sposobach działania i myóslenia «Innych» - ich po¬ strzeganiu i rozumieniu óswiata, wymaganiach, zachowaniach, któore wydawały sie radykalnie odmienne od naszych. Antropologowie, badacze służzacy dziedzinie powstałej w erze kolonializmu, podjeli starania, aby w oderwaniu od swych narodowych interesoów pozyskaóc zaufanie tych, któorych badali, oraz by budowaóc mosty miedzy kultura «Innych» a nasza . W ten sposoób wytyczali krete scieżki władzy i odpowiedzialnosci, nawigujac miedzy interesem tych, ktoórych badali, interesem ich samych, interesem tych, któorzy sponsorowali ich badania, a ideałami wspierania naukowych i humanistycznych celóow antropo¬ logii. Czeęósóc antropologoówwspoółpracowała, choóc i n n i byli przeciwni wspóołpracy z wywiadem, ta relacja była zawsze skazżona konfliktem interesoów. Perspektywa antropologiczna mozże bowiem dostarczyóc wywiadowi tego, co nazywa sięe wywiadem kulturowym, przez próobeęuóswiadomienia i oceny głeęboko zakorze¬ nionych i czeęsto niewidocznych róożznic mieędzy ludózmi. Dlatego nalezży mieóc na uwadze zaróowno aspekty etyczne wynikajaęce ze óscisłej wspoółpracy tych dwoóch dziedzin, jak róowniezż powstajaęce wtedy, gdy kazżda z nich podaęzża w swojaę strone" . 147 148 1 4 7 R . M . Gates, m o w a w y g ł o s z o n a 14 k w i e t n i a 2008 r o k u , zob. http://www.defense.gov/speeches/speech.aspx?speechid=1228 (28.10.2011). 1 4 8 N . Gessler, h t t p : / / w w w . s s c n e t . u c l a . e d u / g e o g / g e s s l e r / t u t o r i a l s / ( 2 0 . 0 9 . 2 0 0 8 ) . �239 6. Antropologiczna „doktryna przeciw-przeciwpartyzancka" 6. Antropologiczna „doktryna przeciw-przeciwpartyzancka" Ci, ktoórzy podejmujaę wspóołpraceę z wojskiem, saę jednak obecnie wykluczani ze ósrodowiska antropologiczno-socjologicznego. W ramach protestu przeciwko „antropologii wojskowo zaangazżowanej" p o w s t a ł a Sieóc Antropologoów „Zanie¬ pokojonych" t a k a w s p ó ł p r a c a (The Network o f Concerned Anthropologists N C A ) , k t ó r a wydała w 2009 roku The Counter-Counterinsurgency Manual or, Notes on Demilitarizing American Society (Podręcznik przeciw-przeciwpartyzancki z p o d t y t u ł e m : Notatki na temat demilitaryzacji spoleczeńistwa amerykańskiego) , bęedaęcy odpowiedziaę na nowy, uwzglęedniajaęcy (baędóz instrumentalizujaęcy i wypaczajaęcy, jak podkreóslajaę antropolodzy z N C A ) elementy wiedzy o kulturze Podręcznik walki przeciwpartyzanckiej, wydany w 2007 roku (Counterinsurgency Manual F M 3 - 2 4 ) . Zamieszczono w n i m - z prosba o wypełnienie i odesłanie do N C A - deklaracjęe odmowy udziału w działaniach przeciwpartyzanckich (pełna treósóc deklaracji w Aneksie). 14,9 150 Oproócz koronnego argumentu, żze HTS jest nieetyczny dla antropologoów i innych badaczy społecznych (tak jak lekarze, antropologowie saę przede wszystkim zobowiązani do tego, żeby nie zadawac cierpieó; w ramach funkcjo¬ nowania H T T nie jest możzliwe roówniezż d o p e ł n i e n i e standardu działalnoósci badaczy społecznych, j a k i m jest uzyskanie od badanych uprzedniej i óswiadomej zgody na badania), p o z o s t a ł e argumenty zgłaszane przez to ósrodowisko przeciwko HTS dotyczaę tego, zże: 1) nie ma żzadnych dowodoów na to, zże HTS jest efektywne (brak systemu niezależnej ewaluacji efektow); 2) HTS jest nie­ bezpieczne (na misji zgineło k i l k u wybitnych badaczy społecznych, w t y m znany doktor nauk politycznych z Oksfordu Michael Bhatia; roówniezż żzołnierze skarzżaę sięe, zże niedoóswiadczeni wojskowo badacze stanowiaę zagrozżenie dla ich bezpieczenóstwa); 3) HTS marnuje pieniaędze podatnikóow (od momentu utworzenia HTS p o c h ł o n a ł prawdopodobnie ok. 250 m l n d o l a r o w ) . 31 paózdziernika 2007 roku Zarzaęd A A A wydał oóswiadczenie w sprawie HTS, w któorym stwierdził, zże ważzne jest, aby ocena relacji mięedzy antropologiaę z jednej strony a wojskiem i wywiadem panóstwowym z drugiej była dokonana w sposóob ostrozżny i z uwzglęednieniem wszystkich okolicznoósci. W oóswiadczeniu podano, zże prace Komisji A A A , utworzonej w sprawie zaangażzowania antropologii w amerykanóskie bezpieczenóstwo narodowe i wywiad, nie zakładajaę systematycznych studióow nad projektem HTS. Zarzaęd A A A podkreóslił, zże projekt HTS niesie za sobaę istotne problemy etyczne. W oóswiadczeniu wska¬ zano, zże projekt HTS stawia antropologoów w pozycji wspoółpracownikóow amerykanóskich zżołnierzy w prowadzeniu wojny przez zbieranie na potrzeby 151 1 4 9 N e t w o r k o f C o n c e r n e d A n t h r o p o l o g i s t s , The Counter-Counterinsurgency on Demilitarizing Manual or, Notes American Society, P r i c k l y Paradigm Press, Chicago 2 0 0 9 . 1 5 0 N a jego t e m a t por. rozdz. I I i rozdz. V I . 1 5 1 Stanowisko antropologow dotyczace programu Human Terrain System s f o r m u ł o w a n e w m a r c u 2010 i podpisane przez w s z y s t k i c h kolejnych p r e z e s ó w A A A , p e ł n i ą c y c h t ę funkcje o d http://sites.google.com/site/concernedanthropologists/ (26.06.2010). 1995: �240 V. Między militaryzacja antropologii a antropologia... wojska danych kulturalnych i społecznych, dotyczaęcych lokalnych społecznoósci. Waętpliwoósci etyczne podnoszone przy tego rodzaju działaniach dotyczaę nasteępujaęcych sytuacji: 1. Jako wspoółpracownicy wojska antropolodzy HTS działajaę w sytuacjach, gdy nie zawsze jest możzliwe odróozżnienie ich od standardowego personelu wojskowego i jednoznaczne postrzeganie ich jako antropologoów. Stanowi to istotnaę przeszkodeę w działaniu z etycznaę odpowiedzialnoósciaę właósciwaę dla antropologa, ktoóry powinien zawsze jednoznacznie informowaóc badanych, k i m jest i czym sięe zajmuje. 2. Antropologowie saę obciaęzżani odpowiedzialnoósciaę za negocjacje pomięedzy roózżnymi grupami, właęczajaęc w to zaroówno lokalne społecznoósci, jak roówniezż wojsko amerykanóskie, z ktoórym saę zwiaęzani i któore ich zatrudnia. W kon¬ sekwencji możze to rodzióc zobowiaęzania antropologóow HTS wobec wojska, któore to zobowiaęzania pozostajaę w konflikcie z ich obowiaęzkami wzgleędem osoób, ktoóre badajaę albo z ktoórymi sieę konsultujaę, w t y m z obowiaęzkiem nieczynienia krzywdy osobom badanym, wskazanym w art. III, ust. A, pkt 1 kodeksu etyki A A A . 3. Antropologowie HTS pracujaę w strefie wojennej w warunkach, w ktoórych trudno uzyskaóc od osóob badanych ich swobodnaę, nieprzymuszonaęzgodeęna takie badanie. Jak stanowi art. I I I ust. A, pkt 4 taka zgoda jest zawsze wymagana. 4. Jako członkowie z e s p o ł ó w HTS antropologowie dostarczają informacji i służa radaę dowóodcom polowym wojsk amerykanóskich. Powstaje w zwiaęzku z t y m ryzyko, zże informacja dostarczona przez a n t r o p o l o g ó o w H T S z o s t a n i e wykorzystana jako podstawa do podjeęcia decyzji w zakresie identyfikacji i wyboru okreóslonych społecznoósci jako celoów amerykanóskich działanó zbrojnych. Takie wykorzystanie informacji uzyskanych podczas badaón tere¬ nowych mogłoby stanowióc naruszenie obowiaęzkoów wskazanych w art. I I I , ust. A, pkt 1 kodeksu etycznego A A A . 5. Jako zże HTS łaęczy antropologieę i antropologoów z amerykanóskimi działaniami zbrojnymi, takie skojarzenie - biorac pod u w a g ę skalę globalnego pojmo­ wania a m e r y k a ó s k i e g o militaryzmu - m o ż e powodowac powazne ryzyko dla bezpieczenóstwa antropologoów niezwiaęzanych z HTS, jak roówniezż dla bezpieczenóstwa osoób, któore saę przez nich badane. Wóswietle powyzższego Zarzaęd A A A p o d s u m o w a ł , zże projekt HTS stwarza warunki sprzyjajaęce naruszaniu przez antropologoów kodeksu etycznego A A A . Z t y c h p r z y c z y n Z a r z a ę d A A A wyraził dezaprobateę dla programu HTS. W uzasadnieniu swej decyzji podkreóslił, żze kazżda wojna jest postrzegana jako naruszenie praw człowieka, opierajaęc sieę na zasadach dalekich od demokracji, dlatego nalezży postrzegaóc projekt HTS jako waętpliwe pod wzglęedem etycznym zastosowanie antropologicznej wiedzy i doóswiadczenia, ktoóre nie możze zostaóc zaakceptowane. �241 6. Antropologiczna „doktryna przeciw-przeciwpartyzancka" Zarzaęd A A A wskazał jednoczeósnie, zże antropologia mozże byóc, i w praktyce jest, zobowiaęzana do pomocy w doskonaleniu polityki rzaędu amerykanóskiego przez mozżliwie szerokie działania majaęce na celu uzyskanie zrozumienia dla zasad antropologii w sferze publicznej, jak róowniezż powinna wspieraóc przej¬ rzysty rozwoój i wdrażzanie polityki amerykanóskiej przez demokratyczny proces debaty, dialogu i opierania sięe na faktach. W t y m znaczeniu antropologia mozże pomoóc w służzeniu humanitarnym zasadom globalnego pokoju i sprawiedliwoósci społecznej . W dyskusjach toczacych się na łamach amerykaóskich „Anthropology News" i brytyjskiej „Anthropology Today" rzadko słyszalny jest głos antropologoów, proóbujaęcych szukaóc „trzeciej drogi": mieędzy specyficznie rozumianaę (bo zawęezżonaę do wspoółpracy z wojskiem) antropologiaę engaged a concerned. Wieęcej takich głosóow jest obecnych w Stanach Zjednoczonych, co jednak nie dziwi, zważzywszy na fakt bezpoósredniego udziału antropologoów w działaniach zbroj¬ nych właósnie w armii amerykanóskiej i zaangazżowania znaczniejszych ósrodkoów finansowych na szeroko pojmowane badania społeczne w Stanach Zjednoczo¬ nych niżz w Europie (co udowadnia działalnoósóc choócby takich instytucji jak R A N D Corporation). Warto przyjrzeóc sieę wieęc argumentom tych, któorzy dostrzegajaęc etyczne wyzwania wiaężzaęce sieę z działalnoósciaęna rzecz panóstwa, widzaę roówniezż mozżliwoósóc podaęzżania „drogaęósrodka". Głos óswiezżo upieczonych absolwentóow antropologii z Texas University dobrze streszcza tytuł ich wypowiedzi zamieszczonej na ł a m a c h „Anthropology News": Kiedy „nie zadawaj cierpien" zamieniło sie w „nie rob nic"? . Podkreslaja, iż wspoółpraca z wojskiem wcale nie musi byóc róownoznaczna z konformizmem lub rozwijaniem stosowanej w wojsku ideologii czy praktyk. Możzeróownieżz oznaczaóc praceęwósroód wojskowych po to, aby przyczynióc sięe do zaistnienia zmian w dobrym kierunku. Odwołujaę sieę tutaj do opinii Komisji A A A ds. Antropologii Zaangazżowanej w Praceę na rzecz Bezpieczenóstwa Stanóow Zjedno¬ czonych i Organoów Wywiadowczych (AAA Commission on the Engagement of Anthropology with the US Security and Intelligence Communities), ktoóra w listopadzie 2007 roku zauważzyła, izż nie jest jej zamiarem wydawanie zalecenó powstrzyma¬ nia sięe od jakiejkolwiek wspóołpracy w tej mierze. C z ł o n k o w i e komisji podkreóslali raczej wageę dokładnej analizy rozmaitych form zaangażzowania w p r a c e ę n a r z e c z w o j s k a , k t o ó r e umozżliwiałyby zachowanie standardóow zawodowej odpowiedzialnoósci. „Postawęe ósrodka" reprezentowali takzże niektóorzy członkowie wspomnianej komisji. W dyskusji wewnaętrzósrodowiskowej Laura McNamara, stawiajac pytanie: „Gdzie sa antropologowie?" (w do152 153 154 1 5 2 AAA Executive Board Statement on the HTS Project, 3 1 paózdziernika 2007, w w w . a a a n e t . org/issues/policy-advocacy/Statement-on-HTS.cfm 1 5 3 (20.09.2011). M . Serrato, C. Laporte, R. D h a n i u , When Did „Do No Harm" Become „Do Nothing"?, „ A n t h r o p o l o g y N e w s " l i s t o p a d 2009, s. 24. 1 5 4 s. 13. L . M c N a m a r a , Where Are the Anthropologists?, „ A n t h r o p o l o g y N e w s " p a z d z i e r n i k 2006, �242 V. Między militaryzacja antropologii a antropologia... mysle: w amerykaóskich instytucjach administracji p a ó s t w o w e j i wojska), zauwazżyła, żze ich bardzo niewielka liczba pracujaęca na rzecz wielorakich instytucji (roównieżz np. w obszarze bezpieczenóstwa energetycznego, bezpieczenóstwa wewnęetrznego) powoduje, izż antropologowie majaę słabe pojeęcie o wewneętrznej dynamice funkcjonowania i rozwijania sieę takich instytucji, i nie saę przez to w stanie zrozumieóc obecnej „instytucjonalnej obsesji na punkcie kultury w organach bezpieczeóstwa narodowego"; zamiast pomoc, doprowadzajado tego, zże pracownicy tych instytucji zaczynajaę posuwaóc sieę do poszukiwanó modeli obliczajaęcych dynamikęe kulturowaę, majaęcych byóc ekwiwalentem „policyjnej kryształowej k u l i " , pomagajacej zrozumiec to, co się d z i e j e . Laura McNamara zauważa: „Dobra wiadomosc jest taka, ze ludzie w wojsku, wy¬ wiadzie, instytucjach bezpieczenóstwa wewneętrznego i innych działach bezpieczenóstwa narodowego dostrzegajaę nieobecnoósóc a n t r o p o l o g ó o w i s a ę bardzo zainteresowani t y m , aby poznaóc sposóob, w j a k i my podchodzimy do problematyki kultury. Zła wiadomoósóc jest taka, zże nasza dyscyplina nie jest gotowa odpowiedzieóc konstruktywnie na zabiegi ze strony Departamentu Obrony, Departamentu Bezpieczeóstwa Wewnetrznego czy Centralnej Agencji Wywiadowczej. W rzeczy samej wielu antropologóow uznaje p o m y s ł konstruk¬ tywnej wspoółpracy w sprawach bezpieczenóstwa narodowego za oksymoron, jeósli nawet nie za straszliwa klatwe wiszaca nad naszym kodeksem e t y c z n y m " . Wymienia tych współpracujących z imienia i nazwiska (m.in. Kerry Fosher, Brian Selmeski, Anne I r w i n , Maren Tomforde), którzy jednak, z a u w a ż a autorka, nie sa znani w ósrodowisku antropologicznym, gdyzż wola „trzymaóc opuszczona głowe". Tocza ca sie debata, w ktoórej padaja skrajnie ostre słowa, nie pozwala na c h ł o d n e przyjrzenie sie ich pracy w takich dziedzinach, jak miedzynarodowe operacje pokojowe, rozwijanie programu szkoleniowego dla wojska czy krytyczna analiza kultury organizacji takich jak CIA. Jeósli ci badacze nie zostana dopuszczeni do głosu, a ósrodowisko wykluczy wspóołprace z p a n ó s t w e m w dziedzinach dotyczacych jego bezpieczeóstwa, pracownicy instytucji p a ó stwowych beda czerpali wiedze o kulturze od n i e a n t r o p o l o g ó w , oferujących i m fałszywe modele obliczeniowe oparte na czystej matematyce. 155 156 W y w o ł a n y przez Laure McNamara Brian Selmeski poół roku poóózniej opubli¬ kował na ł a m a c h „Anthropology News" artykuł nawiazuja cy do t y t u ł o w e g o pytania postawionego przez nia: „Kim sa antropologowie b e z p i e c z e ó s t w a ? " . W s k a z a ł na fakt p o w o ł a n i a kontrodpowiednika Network o f Concerned Anthropologists - Stowarzyszenia Antropologóow Wojska (Military Anthropology Network - M A N ) . W 2007 roku społecznoósóc internetowa M A N liczyła 135 osoób z 8 krajoów (Kanada, Niemcy, Izrael, Holandia, Norwegia, Szwecja, Wielka 157 1 5 5 Ibidem. 1 5 6 Ibidem. 1 5 7 s. 1 1 . B.R. Selmeski, Who Are the Security Anthropologists?, „ A n t h r o p o l o g y N e w s " maj 2007, �243 6. Antropologiczna „doktryna przeciw-przeciwpartyzancka" Brytania i Stany Zjednoczone), reprezentujących różne dziedziny: antropologie, politologie, psychologie, nauki wojskowe i wojskowych praktykóow. W e d ł u g Briana Selmeskiego nie istnieje w t y m ósrodowisku łatwa przynalezżnoósóc czy teżz rozpoznawalnoósóc polityczno-ideowa: etykietowani jako neokonserwatyósci (neocons) w rzeczywistoósci sa takzże liberałami, wiekszoósóc z nich nie stawia roównieżz patriotyzmu ponad zawodowa odpowiedzialnoóscia, ale po prostu uwazża, żze ich wiedza i działalnoósóc moga „coós zmienióc na lepsze". Kwestia stawiana wprost przez Selmeskiego jest takżze kontrowersyjna dla wielu antropologóow „zaniepokojonych" (jak możzna by przetłumaczyóc idee concerned anthropology) sprawa tajnosci b a d a ó prowadzonych przez „ a n t r o p o l o g o w bezpieczenóstwa". Dla nas - pisze Brian Selmeski - nie tajnoósóc badanó jest najwiekszym problemem etycznym dyscypliny, t y m bardziej żze opublikowane ksiazżki antropologiczne roówniezż moga zostaóc wykorzystane do celóow bezpieczenóstwa, i jeósli w ten sposoób sprawa ta bedzie przedstawiana, to „pomyli sie las z d r z e w e m " . Rozwiewa takze m i t , że antropologowie pracujacy dla organoów bezpieczenóstwa narodowego sa pierwszymi informatorami - dostar¬ czycielami wiedzy o kulturach teraz szczegóolnie istotnych z p u n k t u widzenia i n t e r e s ó w S t a n ó w Zjednoczonych. Poniewaz sa to bardzo specyficzne regiony i potrzebne sa konkretne informacje, nie wystarczy byóc po prostu antropolo¬ giem, żzeby automatycznie staóc sie specjalista w tej kwestii. Zamiast tego, pisze Selmeski, „tak jak wiekszoósóc studentoów, poszukuja ózróodeł internetowych i informacji z Google, a - jesli Wikipedia okaze sie niedostatecznym zródłem - idaę do biblioteki. W konsekwencji, każzdy kto publikuje ksiaęzżki w publicznym dostepie, jest potencjalnie antropologiem bezpieczenstwa" . Bardzo dobrym podsumowaniem rownorzeędnosci stron sporu jest zesta¬ wienie skrajnych p o g l a d ó w w tabeli, przygotowanej przez Jacka Kukuczke. 158 159 T a b e l a 12. A n t r o p o l o g i a m i e d z y do no harm a do some good Zestawienie opinii negatywnych („przeciw") i pozytywnych („za") w dyskusji w o k ó ł z a a n g a ż o w a n i a s i ę a n t r o p o l o g ó w w p r o j e k t y Human Terrain System i Minerva Consortia, przygotowane w latach 2006-2008 przez A r m i e Stanow Zjednoczonych i Departament Obrony USA Opinie negatywne - „ p r z e c i w " O p i n i e p o z y t y w n e — „za" („do no harm") ( „ d o some good") • ł a m a n i e k o d e k s u etycznego a n t r o p o l o g a • konflikt i n t e r e s o w p o m i ę d z y naukowa • perspektywa (bezstronnosc,poszukiwanie • uczynienie bardziej e f e k t y w n y m i progra- m o w p o m o c y h u m a n i t a r n e j i b u d o w y za¬ ufania wsrod lokalnej ludnosci przez p r a w d y ) a d o r a z n y m interesem p o l i t y c z n y m wyposazżenie operujaęcych jednostek w nie- i m i l i t a r n y m ( e f e k t y w n o sc, skutecznosc) zbeędne informacje dotyczaęce lokalnej kul¬ w y k o r z y s t y w a n i e badan a n t r o p o l o g i c z n y c h tury, j a k o narzęedzi - f o r m y pracy w y w i a d o w c z e j obyczajow - w p r o w a d z e n i u operacji m i l i t a r n y c h 1 5 8 1 5 9 Ibidem. Ibidem, s. 12. relacji społecznych i panujaęcych �244 V. Miedzy militaryzacja antropologii a antropologia... Zestawienie opinii negatywnych ( „ p r z e c i w " ) i pozytywnych („za") w dyskusji w o k ó ł z a a n g a ż o w a n i a s i ę a n t r o p o l o g ó w w projekty Human Terrain System i Minerva Consortia, przygotowane w latach 2006-2008 przez A r m i ę Stanow Zjednoczonych i Departament Obrony USA • ryzyko u t r a t y zaufania ( n a j w i ę k s z e g o kapi¬ t a ł u a n t r o p o l o g a pracujaęcego w • terenie) wósroód badanych społecznoósci • ryzyko l i m i t o w a n i a perspektywęe (cenzurowania) w y n i - wadzonej p o l i t y k i zagranicznej i obronnej • w y n i k i badanó m o g ł y b y - paradoksalnie • (tzw. oparcie p o l i t y k i zagranicznej U S A , w t y m politykęe pre¬ n i k a c h badanó dotyczaęcych t a k i c h sfer j a k oraz wzmagac ten¬ relacje p o m i e d z y religia a w ł a d z a , geneza konfliktóowetnicznychinarodowoóscio- s t r u m e n t u majaęcego podnieósóc skutecznoósóc nieufnoósóc militarnej e w e n t u a l n y c h działaón w o j e n n y c h , na wy¬ w y c h , tendencje separatystyczne etc. • w y k o r z y s t y w a n i e wynikoów badanó j a k o in¬ ogóolna dominacji guns and steel) dencje m i l i t a r y s t y c z n e • USA - uzasadniaóc niejako a priori operacji w o j s k o w y c h rozumienia polityki obronnej (a szerzej: p o l i t y k i zagranicznej U S A ) poza koówbadanó krytycznych wobec doraóznie pro¬ wencyjnej i n t e r w e n c j i szansa na uzyskanie w p ł y w u na rozszerze¬ nie • USA pejskich) antropologóowwobec ósrodowiska w o j s k o w y c h co do z a p e w n i e n i e więekszego bezpieczenóstwa o b y w a t e l o m U S A (i i n n y c h panóstw euro¬ przyczyn rystycznych etc. i n t e n c j i sponsorowanego p r o g r a m u i celóow w y k o r z y s t a n i a wynikoów badaón. przez diagnozowanie konfliktóow rodzaęcych sięe zagrozżenó terro¬ szczeroósci • A n t r o p o l o g i a m i a ł a b y szanseęwyjósóc z n a u k o wej niszy, przestac byc h e r m e t y c z n a dyscyplinaę; m o g ł a b y ukazaóc szerszemu ogoółowi społeczenóstwa swóoj p o t e n c j a ł i znaczenie wynikóow badanó, ktoóre mogaę byóc wazżne dla zżycia przecieętnego c z ł o w i e k a . Zrodło: J. Kukuczka, Antropologia na wojennej sciei.ce. Wojny i konflikty etniczne jako wyzwanie dla wspołczesnego etnologa, [w:] F. Wróblewski, Ł. Sochacki, J. Steblik (red.), Antropologia zaangażowana (?), „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagielloóskiego. Prace etnograficzne" 2010, z. 38, s. 82. 7. „Arabski umysł" i Abu Ghraib Wspomniany przez Briana Selmeskiego problem wykorzystania informacji w publikowanych ksiaężzkach do celoów innych nizż w zamierzeniach autora publikacji pojawił sieęroównieżz w kontekóscie skandalu dotyczaęcego tortur psychicznych i fizycznych stosowanych w więezieniu A b u Ghraib, majaęcych ózroódło inspiracji w ksiaężzce Raphaela Pataia The Arab Mind. Sprawa A b u Ghraib wywołała ogromne poruszenie w Stanach Zjednoczonych, w t y m - ze wzglęedu na „zaangazżowanie" w nie autorytetu nauk humanistycznych i społecznych takżzewóswiecie antropologóow kultury. W maju 2004 roku znany amerykanóski dziennikarz Seymour Hersh w tygodniku „The New Yorker" ujawnił drastyczne przypadki torturowania przez amerykanóskich zżołnierzy irackich więeóznióow, w t y m kobiet, dzieci oraz osóob upoósledzonych. Do tortur należzały m.in.: pobicia (w t y m ósmiertelne), skakanie po ranach postrzałowych, oblewanie kwasem fosforowym, okładanie rannych metalowaę pałkaę, uderzanie więeózniem o mur, razżenie praędem, szczucie psami, zmuszanie do masturbacji na oczach pozostałych wspoółwięeóznióow, �7. „Arabski umysł" i Abu Ghraib 245 wiazanie konczyn i n a r z a d ó w płciowych drutem, a nastepnie przeciąganie po podłodze, w k ł a d a n i e przedmiotow w odbytnicęe, gwałty (rownieżz na nieletnich), oddawanie moczu na więezniow, ponizżanie seksualne, straszenie smierciaę, zmuszanie do stania przez wiele godzin w tej samej pozycji z workiem na głowie, podtapianie i t d . . Z o ł n i e r z e robili sobie przy t y m zdjęcia dokumentuja.ce, jak swietnie „radza sobie" z w i ę z n i a m i . W w y n i k u wielkiego skandalu, jaki wybuchł po ujawnieniu tych informacji, siedemnastu wojskowych odsunieęto od słuzżby, a siedmioro z nich zostało skazanych na kary więezienia. Owczesnej komendant wieęzienia, generał Janis Karpinski, obniżzono w 2005 roku stopien wojskowy do p u ł k o w n i k a . 1 6 0 Początkowo sprawa wykorzystania do tortur ksiażki The Arab Mind nie była, w s w i e t l e tak drastycznych informacji, szczegolnie widoczna. Lawineę w tej sprawie u r u c h o m i ł kolejny artykuł Seymoura Hersha (The Gray Zone z 2 0 0 4 ) . Choc oskarżenia Hersha pod adresem ksiażki Pataia padaja tylko w jednym akapicie, to stały sieę głosne zwłaszcza wtedy, gdy potwierdził je Tony Lagouranis, ktory w latach 2004-2005 pełnił funkcjęe sledczego przesłuchujaęcego osoby przetrzymywane takzże w A b u G h r a i b . W roku 2007 ukazała sięe jego ksiażka na ten temat: Fear up harsh: An army interrogator's dark journey through Iraq . 1 6 1 162 163 Seymour Hersh pisał: „ W i e d z a o tym, z ż e A r a b o w i e s a ę szczegóolnie uwrażzliwieni na kwestie ponizżenia na tle seksualnym, stała sieę elementem rozmóow prowojennie nastawionych n e o k o n s e r w a t y s t o ó w w W a s z y n g t o n i e w miesiaęcach poprzedzajaęcych marcowaę inwazjęe na Irak w 2003 roku. Ksiaęzżkaę wielokrotnie cytowana, był Arabski umysł, studium arabskiej kultury i psychiki, po raz pierwszy opublikowane w 1973 roku przez Raphaela Pataia, antropologa kultury, ktoóry wykładał m.in. na uniwersytetach Columbia i Princeton, a któory zmarł w 1996 roku. Ksiaęzżka zawiera 25-stronicowy rozdział na temat stosunku Arabóow do seksu, prezentujaęc seks jako tabu, n a ł a d o w a n e poczuciem wstydu i przemocy. «Segregacja płciowa, kobiety w chustach... i tysiac innych drobiazgowych zasad, ktoóre rzaędzaę i ograniczajaę kontakty mieędzy meęzżczyznami a kobietami, majaę w p ł y w na to, zżemyóslenie o seksie jest jednaę z podstawowych czynnosci u m y s ł o w y c h w swiecie arabskim», pisał Patai. Aktywnosc homosek¬ sualna, «lub jakiekolwiek skłonnosci homoseksualne, jak rowniezż jakiekolwiek inne wyrazżanie własnej seksualnosci, nigdy nie jest czynione publicznie. Saęto sprawy prywatne i takimi pozostajaę». Ksiaężzka Pataia, powiedział m i jeden z naukowcow, stała sieę «bibliaę neokonsereatystow w kwestii zachowania Arabow». W swoich dyskusjach, mowił, dwa tematy zwłaszcza sięe pojawiały - 1 6 0 S. H e r s h , Torture at Abu Ghraib, „ T h e N e w Y o r k e r " 10 maja 2004. 1 6 1 S. H e r s h , The Gray Zone, „ T h e N e w Y o r k e r " 25 maja 2 0 0 4 . 1 6 2 T. Lagouranis, Tortured Logic, „ T h e N e w Y o r k T i m e s " , 28 lutego 2 0 0 6 . 1 6 3 T. Lagouranis, A . M i k a e l i a n , Fear up harsh: An army interrogator s journey through N A L Caliber, N e w Y o r k 2 0 0 7 . Iraq, �246 V. Miedzy militaryzacja antropologii a antropologia... «jeden, zże Arabowie rozumiejaę tylko i wyłaęcznie siłeę, i drugi, zże najwieększaę słaboscia Arabow jest wstyd i p o n i z e n i e » " . W obronie dobrego imienia ojca stanęeły jego coórki: Jennifer i Daphne Patai. Obie przytomnie zauważzajaę: „Badania naukowe mogaęzostaóc uzżyte lub wypa¬ czone na roóżzne sposoby, któorych autor nigdy nie zamierzał ani nie przewidywał. Jako autor [ksiaęzżki The Arab Mind] nie ponosi on [Raphael Patai] w żzadnym stopniu więekszej odpowiedzialnoósci za przewrotne cele, do jakich jego ksiaężzka mogła zostac użyta, niż odkrywca ognia za umyslne podpalenia" . Przypominają takżze, zże gdy ksiaęzżka sieę ukazała, zdobyła jednomyóslne pochwały, w tym opublikowanaęwłaósnie na łamach „The New Yorker" opinięe, iżz jest to „wykazujaęce dużze zrozumienie, szeroko zakrojone stadium, ukazujaęce, w jaki sposoóbtak podstawowe sprawy jak jęezyk, wychowywanie dzieci czy religia ukształtowały osobowoósóc arabskaę, tak róożznaę od mentalnoósci typowo zachodniej" . Sprawa A b u Ghraib pokazuje w soczewce proces instrumentalizacji wiedzy o kulturze, w ktoóry, niezalezżnie od wiedzy, chęeci czy óswiadomoósci, zaangażzowani saę wszyscy „specjaliósci od kultury", z antropologami na czele. Wósroód wielu osoób, wypowiadajaęcych sieę w tej kwestii, głos zabrał takzże antropolog „zaniepokojony" - Roberto J. Gonzalez , podkreslajac, że dylemat mieędzy wiarygodnoósciaę antropologóow w oczach rzaędowych agencji bezpieczenóstwa a wiarygodnoósciaę antropologoów wobec ludzi, ktoórych badajaę, musi zostaóc jednoznacznie rozstrzygnieęty. W jego ocenie ksiaęzżka Pataia, wbrew intencjom autora (zmarł w 1996), posłużyła jednak za materiał informacyjny, choc sens informacji, jakie zawierała, został wypaczony (sam jednak nie oceniał ksiaęzżki zbyt wysoko, przywołujaęc słowa innego dziennikarza, ktoóry stwierdził, zże ksiaężzka nadaje sieę co najwyzżej „do przytrzymywania d r z w i " ) . Skandal w więezieniu A b u Ghraib nie wpłynaęł na powszechne odrzuce¬ nie ksiaężzki Pataia, choóc niewaętpliwie przyczynił sieę do jej kojarzenia z t y m bardzo niekorzystnym kontekstem. Na ksiaęzżkęe Pataia, jako wartoósciowaę pozycjęe, powołuje sięe (przywoływany w rozdz. III) W i l l i a m Wunderle, pi164 165 166 167 1 6 8 1 6 4 1 6 5 S. H e r s h , The Gray Zone, op.cit. J. Patai-Schneider, D . Patai, Misreading 'The Arab Mind', http://mailman.lbo-talk.org/ 2004/2004-June/011964.html. 1 6 6 1 6 7 Ibidem. R.J. Gonzóalez, Patai and Abu nr 5, s. 23. W Ghraib, „ A n t h r o p o l o g y Today" paózdziernik 2 0 0 7 , t. 23, swojej najnowszej ksiaęzżce, bęedaęcej z b i o r e m przeredagowanych artykułoów Gonzóaleza, o p u b l i k o w a n e j w 2010 p o d t y t u ł e m Militarizing Culture, argumentacja rozwinieęta jest w rozdziale The Arab Mind and Abu Ghraib, s. 96 i n . Z o b . R.J. Gonzalez, Militarizing Culture, op.cit. 1 6 8 B. W h i t a k e r , Its Best Use Is as a Doorstop, „ G u a r d i a n U n l i m i t e d " , h t t p : / / w w w . g u a r d i a n . - co.uk (20.09.2011). F o r m u ł o w a n i e tego t y p u m o c n o d y s k r e d y t u j ą c y c h ocen prac antropologicz¬ nych w dyskursie na temat zaangazżowania a n t r o p o l o g i i w d z i a ł a n i a panóstwa i w o j s k a osiaęgnęeło notabene w y s o k i p o z i o m emocji negatywnych, utrudniajaęcych spokojnaę debatęe n a u k o w a ę w tej mierze, nie tylko w Stanach Zjednoczonych. Respektujaęce p r a w o do roóżznicy, ósrodowisko antropologiczne niestety w t y m aspekcie nie uznaje go w obręebie w ł a s n e j grupy, a debata dotyczaęca tej k w e s t i i p r z e r o d z i ł a sięe w niespotykany wczeósniej n a u k o w y t r y b a l i z m . �247 8. Dylematy antropologii szaęc o trzech pozycjach, ktoóre przywoódcy wojskowi powinni mieóc i przeczytaóc przed wyjazdem na misje bliskowschodnie: Glena Fishera, Mindsets: The Role of Culture and Perception in International Relations, Margaret K. (Omar) Nydell, Understanding Arabs: A Guide for Westerners, i Raphaela Pataia, The Arab Mind . 169 8. Dylematy antropologii Rozwazajac dylematy u w i k ł a n i a antropologa, Ewa N o w i c k a stwierdza: „ W antropologii, podobnie jak we wszystkich naukach społecznych, nie mozżna rozroózżnióc tzw. nauki czystej, wynikajaęcej tylko z motywóow poznawczych, i nauki stosowanej, nakierowanej na konkretne cele praktyczne. Kazżda wiedza zdo¬ bywana jako «czysta» mozże byóc jakoós wykorzystana, wiedza zaós zdobyta z motywoów praktycznych i instrumentalnych mozże daóc w efekcie wglaęd w sprawy, któore interesujaę badacza niekierujaęcego sięe takimi motywami. (... ) Fikcjaęsaę badania czyste, wolne od wartoósciowania. Wartoósciowanie zresztaę najtrudniej jest odrzucióc właósnie w badaniach nad społeczenóstwem, niezalezżnie od tego, czy jest to społeczenóstwo w ł a s n e czy obce. Badanie naukowe jest bowiem dzia¬ łaniem s p o ł e c z n y m " . 170 Juz w latach 70. i 80. X X wieku dyskutowano nad tym, dlaczego „jesli i n n i naukowcy mogaę przyjaęóc prace jako urzęednicy administracji, antropologowie mogaę byóc tylko zatrudnieni jako wykładowcy akademiccy lub byóc «zawodowo nie do z a t r u d n i e n i a » " . Powstaje pytanie o specyficzny charakter antropo¬ logii jako nauki, czyniaęcej ze zwiaęzku mięedzy badaczem a osobami badany¬ m i zwiaęzek szczegoólny, wyjaętkowy; czy z tego zwiaęzku nie mogaę powstaóc zaroówno obowiaęzki wobec grupy badanej, jak i wobec sfery władzy, majaęcej na te grupy w p ł y w szczegoólny, poprzez mozżliwoósóc stanowienia i egzekwowania prawa. Pytanie dotyczy takzże tego, jakaę rolęe pełni we wspoółczesnym óswiecie antropolog? Z adwokata uciskanych, skolonizowanych ludoów tubylczych, któory przy t y m wszystkim jednak był „Etnografem przez d u z ż e E " , niespoufalajaęcym sieę z grupaę badanaę, choóc filantropijnie i patriarchalnie wypowiadajaęcym sieę „za" poszanowaniem kultury grupy badanej, wspoółczesny antropolog zamienił sieę w antropologa przez m a ł e „a" - partnera w dyskusji z badanymi, nierzadko 171 172 1 6 9 Deploying W . W u n d e r l e , Through the Lens of Cultural to Arab and Middle Eastern Countries, Awareness. Combat A Primer for Studies US Armed Institute Press, Forces Fort L e a v e n w o r t h , Kansas 2 0 0 6 , s. 8. 1 7 0 E. N o w i c k a , Świat człowieka - świat kultury, W y d a w n i c t w o N a u k o w e P W N , W a r s z a w a 2 0 0 6 , s. 153. 1 7 1 E.J. L e h m a n , The Executive 1 7 2 Z o b . d z i e ł o B r o n i s ł a w a M a l i n o w s k i e g o , Argonauci Zachodniego Pacyfiku z 1922, w któorym Director Comments, „ A n t h r o p o l o g y N e w s l e t t e r " 1978, s. 32. t y m , co wyróozżnia Badacza o d badanych, pozwalajaęc m u wzglęedunamentalnewyposażzenie ż w sięe „postawióc" wyzżej o d n i c h aparat a n t r o p o l o g i c z n y , j e s t M e t o d a umoz liwiajaęca dystans do p r z e d m i o t u badanó. ze Badawcza, �248 V. Miedzy militaryzacja antropologii a antropologia... nawiaęzujaęcego z badanymi przyjaóznó, nióc porozumienia, wieęóz o p a r t a ę n a wzajemnym - zaufaniu: „Korzystajaęc z informacji, czasu, a siłaę rzeczy takzże najczeęósciej goóscinnoósci badanych, bez ktoórej częesto badanie w ogóole nie byłoby mozliwe, badacz czuje się zobowiązany do lojalnosci. (...) Badacz, na mocy milczaęco przyjmowanej zasady, zawsze jest po stronie badanego: przedstawi¬ ciela odmiennej kulturowo grupy, mniejszoósci etnicznej. Dynamika jego pracy wymusza na n i m daęzżenie do rozumienia, a nawet identyfikowania sieę z celami b a d a n y c h " . Ewa Nowicka podsumowuje: badacz p r z e s t a ł byc „ p a n e m sytuacji", co wieęcej sam staje sieę obiektem manipulacji i wykorzystywania jego osoby do celoów politycznych przez grupęe badanaę lub - czeęósciej - jej lideróow. Badany przestał byóc narzeędziem w ręekach badacza, doszło do odwróocenia róol . 173 174 Dyskusja na temat roli antropologii we wspóołczesnym óswiecie toczy sieę zatem, choóc zmniejszymnatęezżeniem, w Polsce. Osiaęrozważzanó nie jest jednak, jak w wypadku antropologii amerykanóskiej, pytanie o etycznoósóc wspóołpracy z woj¬ skiem, gdyzż do tej pory zżaden antropolog-wykładowca akademicki nie wyjechał jako cywilny specjalista zatrudniony na kontrakcie przez Wojsko Polskie (autorce znane sa pojedyncze osoby, które ukoóczyły antropologie badó kulturoznawstwo, ale nie saę z niaę dalej zwiaęzane naukowo, któore były na misji w Afganistanie). Pierwsza szersza dyskusja na temat antropologii zaangazżowanej przetoczyła sięe na łamach pisma „op.cit." w 2010 roku. Głóownym punktem odniesienia była kwestia wspóołczesnej tożzsamoósci antropologa jako badacza i jego odpowiedzialnoósci wzglęedem badanych. W tym samym roku opublikowane zostały studia Antropologia zaangaiowana (?) [znak zapytania oryginalnie w tytule], bedace pokłosiem Kongresu Młodej Socjologii, ktoóry odbył sieę w 2008 roku. Zauwazżalne jest odmienne podejóscie do samego rozumienia terminu „antropologia zaangażzowana". O ile w antropologii amerykanóskiej doósóc oczywiste jest użzywanie terminu engaged anthropology na okreóslenie antropologoów wspoółpracujaęcych z i n s t y t u c j a m i p a n ó s t w o w y m i , w tym wojskowymi, o tyle w Polsce, z racji prawdopodobnie zupełnie innych doóswiadczenó tej dyscypliny naukowej, termin ten rozumiany jest duzżo szerzej, w tym takżzejako„zaangażzowanie" w sprawy społecznoósci badanej, pomoc w prezentacji jej interesoów czy wyjóscia z izolacji społecznej. Widaóc to takzże w zawartoósci studióowzamieszczonychwAntropologii zaangaizowanej (?), wktoórej tylko jeden tekst odnosi sięe wprost do kwestii etyki wspóołpracy z wojskiem w perspektywie doóswiadczeón amerykaónskich, pozostałe zaós do bardzo szerokiego spektrum „zaangażzowania": w animacjęe kultury, w badania nad Stoczniaę Gdanóskaę, postkolonialne rozliczenia muzealne, wyklu¬ czenie społeczne, kwestięe płci kulturowej czy etnografieębiznesu . 175 1 7 3 E. N o w i c k a , Tolerancja i nacjonalizmy A . P o s e r n - Z i e l i ó s k i (red.), Tolerancja małych narodow. Dylematy pracy antropologa, i jej granice w relacjach miedzykulturowych, [w:] Wydawnictwo Poznanóskie, Poznanó 2 0 0 4 , s. 222. 1 7 4 Ibidem, s. 223. 1 7 5 J. K u k u c z k a , Antropologia dla wspołczesnego na wojennej sciezce. Wojny i konflikty etniczne jako wyzwanie etnologa, oraz i n n e a r t y k u ł y [ w : ] F. W r ó b l e w s k i , Ł. Sochacki, J. Steblik (red.), �8. Dylematy antropologii 249 Bardzo wyraózne zdanie w kwestii antropologii zaangażzowanej w wojsko wyraza jednak Piotr Balcerowicz (w wymianie listow z autorka, w marcu 2009): „(...) Jestem głeboko przekonany, że zaden naukowiec/badacz nie powinien wspieraóc swoimi kompetencjami i wiedzaę jakichkolwiek projektóow realizowa¬ nych przez wojsko, a ktoórych celem bezpoósrednim jest walka zbrojna, któorej ofiarami mozże paósóc takzże ludnoósóc cywilna.(... ) Rozmywanie tej granicy w rezul¬ tacie powoduje, zże organizacje niosaęce pomoc humanitarnaę przestajaę byóc odroózżniane przez miejscowa ludnosc od agend wojskowych. (...) Zgadzam sie z Pania, zże jednaę z głoównych przyczyn niepowodzenia misji natowskiej jest nieznajomoósóc n o r m kulturowych. Zgadzam sieę teżz,zże ważznaę sprawaę jest zmiana óswiadomoósci tych norm. I sam to teżz od dawna podkreóslałem. Ale to jest tylko jeden kom¬ ponent pewnej całoósci, w ktoórej pozostałych komponentoów brak. Otóozż problem polega na tym, że temu programowi nie towarzysza zadne zmiany w rozumieniu celów samej misji. A taka zmiana celu powinna byc R A D Y K A L N A [podkr. autora], gdyż inaczej misja bedzie skazana na niepowodzenie. (... ) N A T O cały czas stawia sobie cele militarne. Zaprowadzenia (s)pokoju w Afganistanie i zapobiezżenia (o czym moówiłem od lat) rozlania sie konfliktu na Pakistan (co niestety staje sie faktem) nie da sie osiagnaó, realizując cele militarne, a jedynie poprzez dalekosiezżne reformy w zakresie odbudowy Afganistanu i odpowiednie z m i a n y polityczno-gospodarczo-edukacyjne w Pakistanie. To, co potrzebne jest Afganistanowi, to m.in. inwestycje w rol¬ nictwo, infrastrukture transportowa , stworzenie możzliwoósci rozwoju itp. Wojsko natomiast - co niezmiennie podkreóslam przy kazżdej okazji - powinno zostac sprowadzone wyłacznie do roli policjanta ochraniającego np. budowe droóg. Natomiast wspoółpraca naukowcoów (... ) z cała pewnoóscia nie wpłynie na sam kierunek przemian w Afganistanie, a jedynie bedzie przyczyniaóc sie do zwiekszenia skutecznoósci bojowej walcza cej armii. Co wiecej, bedzie utwierdzaóc dotychczasowa bezskuteczna polityke natowska wobec Afganistanu. Wiedza na temat specyfiki kulturowej, jaka beda przekazywaóc wojsku badacze, bedzie traktowana wyłacznie instrumentalnie (...), a nie bedzie sie przekładaóc na autentyczne zrozumienie tej kultury czy szacunek. Instrumenta¬ lizacja tej wiedzy, wykorzystanie personelu cywilnego itp. beda prowadzióc do przekonania samych mieszkanócóow Afganistanu, żze obcokrajowcy-cywile podejmujacy programy humanitarne czy rozwojowe niczym sie nie rożnia od perso¬ nelu wojskowego, a wiec stanowia taki sam cel jak wojskowi. To długofalowo zniszczy mozżliwoósóc prowadzenia jakichkolwiek cywilnych projektoów humani¬ tarnych i rozwojowych w Afganistanie. Jedyna sensowna mozżliwoóscia realizacji takich działaó sa wyłacznie misje cywilne, n i e p o w i ą z a n e w żaden sposob z wojskiem. (... ) Przy okazji sami badacze w przyszłoósci beda traktowani nieprzychylnie i wrogo. A przecieżz to zaufanie umozżliwia nam prowadzenie badanó i kontakty w Afganistanie. Instrumentalizacja wiedzy badawczej do celóow Antropologia zaangażowana etnograficzne" 2010, z. 38. (?), „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagielloóskiego. Prace �250 V. Miedzy militaryzacja antropologii a antropologia... militarnych (a, niestety, nie do realizacji celoów humanitarno-rozwojowych) stwarza faktyczne niebezpieczenóstwo, zże ta wiedza bęedzie wykorzystywana niekoniecznie w realizacji celoów, jakie by pochwalali badacze. Na płaszczyóznie etycznej mozżna, m o i m zdaniem, moówióc tutaj o czymós, co bym n a z w a ł dylematem Oppenheimera. Ja jednak należzęe d o t y c h o s o ó b , dla ktoórych wspóołpraca badawcza z wojskiem, przyczyniajaęca sieę do poprawy technik walki, nie znajduje uzasadnienia dopóoty, dopoóki istniejaę inne mozżliwoósci rozwiaęzania konfliktu. A tych innych możliwosci (i jedynych realnych!) N A T O w ogole nie a n a l i z u j e i n i e z a m i e r z a r e a l i z o w a ó c , g d y z ż z zasady armia nie prowadzi działalnoósci humanitarno-rozwojowej" . 176 Podsumowanie Niniejszy rozdział miał na celu ukazanie u w i k ł a n i a dzisiejszych nauk huma¬ nistycznych i społecznych w biezżaęcaępolitykeę paónstw, a przez to we wspoółczesne stosunki mięedzynarodowe. Na przykładzie antropologii, dzielaęcej problemy etyczne z wieloma i n n y m i dyscyplinami uznajaęcymi człowieka za przedmiot badanó, ukazane zostały głoówne punkty sporu, wyznaczajaęce trzy podstawowe postawy wobec niego: wycofanie sieę nauki do wiezży z koósci słoniowej i zwiaęzane z t y m zerwanie z waętpliwymi moralnie działaniami podejmowanymi przez panóstwa, postrzeganie działanó na rzecz panóstwa jako służzby, moralnej powinnoósci badaczy społecznych, pełniaęcych roleę mediatoroów mieędzy roóżznymi kulturami, wreszcie poteępienie wspóołpracy z niektóorymi elementami struktury panóstwowej, takimi jak wojsko, któoraę to wspoółpracęe uznaje sięe za „wysługiwa¬ nie", „sprzedawanie", „ p r o s t y t u o w a n i e " nauki. W rzeczywistoósci zżadna z tych postaw nie jest łatwa do obrony. Badacze nieskonfrontowani tak dramatycznie jak ósrodowisko badaczy amerykanóskich z koniecznoósciaę samookreóslenia i wybrania ktoórejós z tych róol wskazujaę na wieloznacznoósóc wspóołczesnej roli badaczy społecznych. Ewa Klekot zauwazża: „Flirt nauki i władzy, choóc nieunikniony, zawsze pozostaje dwuznaczny, niezalezżnie od tego, czy sprzedajaęcym swaę wiedzęe n a u ż z y t e k polityki jest fizyk, biolog, historyk czy badacz społeczny. Nieosiaęgalnym postulatem nauki jest jej z u p e ł n a niezalezżnoósóc od u k ł a d u sił: akademicka wiezża z koósci słoniowej pozostaje jedynie złudze177 niem" . Ewa Nowicka dodaje: „Nie jest bowiem do konóca jasne, czy antropolog ma byóc c h ł o d n y m obserwatorem i analitykiem, czasem tylko słuzżaęcym swaę wiedzaę na zamóowienie, czy ma byóc aktywnym uczestnikiem zżycia s p o ł e c z n e g o , pełniaęcym roleę mediatora, adwokata stron skonfliktowanych. Wspomina sieę w t y m kontekóscie takzże o wychowawczej, edukacyjnej, a nawet moralizatorskiej roli antropologii i antropologóow. Takie zadania stawiane dyscyplinie rodzaęwiele problemoów natury etycznej, praktycznej, a takzże politycznej, w któore antropolog 1 7 6 F r a g m e n t y l i s t u do a u t o r k i z marca 2 0 0 9 . C y t o w a n i e za z g o d a ę a u t o r a l i s t u . 1 7 7 E. K l e k o t , op.cit., s. 12. �Podsumowanie 251 - chce czy nie chce - jest u w i k ł a n y . Jednym z ideologicznych załozżenó antropologii, wywodzaęcym sieę z jej wczeósniejszych okresoów rozwoju, jest daężzenie do obrony istniejaęcej odreębnoósci kulturowej, róożznorodnoósci, któora staje sieę osobnaę wartoósciaę" . Pytanie, czy antropolog wspóołpracujaęcy z wojskiem jest w stanie bronióc tej roózżnorodnoósci, pozostaje nadal otwarte. 178 1 7 8 E. N o w i c k a , Świat człowieka - swiat kultury, op.cit., s. 150. �R O Z D Z I A Ł Antropologizacja wojska i działań wojskowych ...stara recepta na sukces działań przeciwpartyzanckich partyzantów... Teraz recepta jest 10 antropologów brzmiała: na kazdy oddział 10 oddziałów wojska na 1 oddział 1 partyzancki . Wprowadzenie Koncepcja óswiadomoósci miedzykulturowej znalazła sie w centrum zaintereso¬ wania badaczy wojskowoósci w momencie, w któorym w doktrynie wojskowej z a p a n o w a ł wrecz „kult" doktryny operacji przeciwpartyzanckich (Counter-Insurgency Operations - C O I N ) , majacej charakter populacjo-centryczny (population-centric). Tam zas, gdzie zasadniczym punktem cieżkosci (center of gravity) staje sie ludnoósóc cywilna (populacja), nieuchronnie pojawia sie idea „zdoby¬ wania serc i umysłoów" (winning hearts and minds) oraz jej bardziej wysublimo¬ wany wspoółczesny odpowiednik - koncepcja óswiadomoósci miedzykulturowej. Zagrozżenia asymetryczne oraz specyfika prowadzonych operacji przeciwpartyzanckich w Iraku i Afganistanie unaoczniły bowiem koniecznoósóc zmiany myóslenia o samym terenie operacji. W centrum uwagi zamiast sił przeciwnika staneła ludnoósóc lokalna, ktoórej opowiedzenie sie po ktoórejós ze stron przesa dza dziós o sukcesie badóz klesce jednej z nich. Nalezży wiec zadaóc sobie pytanie, w jaki sposoóbóswiadomoósóc miedzykulturowa mozże wpłynaócna dotychczasowy charakter wojska jako organizacji i model żzołnierza, jaki ta organizacja kształci. Czy możzna moówióc o antropologizacji wojska w kontekscie działaó podejmowanych w wielu armiach, zmierzających do „wyposazenia" zołnierzy w swiadomosc miedzykulturowa? Równoczesnie wazżne jest rozwazżenie, czy sama wiedza o kulturze przeciwnika od razu pod¬ suwa gotowe rozwiaęzania do wdrożzenia w praktyce przez wojsko? Co wieęc jest jeszcze potrzebne do tego, aby móowióc o „operacjonalizacji" tej wiedzy? W niniejszym rozdziale wojsko, jako organizacja zmierzajaęca do minima¬ lizacji czynnika chaosu i niepewnoósci kazżdej operacji, analizowane jest przez pryzmat wewneętrznych mechanizmoów, uruchomionych w celu zdobycia wiedzy 1 Wypowiedóz a m e r y k a n ó s k i e g o zżołnierza służzaęcego w Tajlandii, W o l f a i Josepha Jorgensena w : Anthropology B o o k s " l i s t o p a d 1970, s. 33. c y t o w a n a przez Erica on the Warpath in Thailand, „ N e w Y o r k Review o f �253 Wprowadzenie o kulturze, jak i przez pryzmat doóswiadczenó historycznych. Przedstawiane propozycje rozwiaęzanó konfrontowane saę z p u ł a p k a m i , jakie sięe wiaęzżaę z kulturo-centrycznym (culture-centric) stosunkiem do planowania i prowadzenia operacji. Sama óswiadomoósóc mieędzykulturowa nie jest bowiem jedynym i wystarczajaęcym narzeędziem do „zdobycia serc i umysłoów", a z wojskowego p u n k t u widzenia przecenianie jej roli jest tak samo groózne jak jej niedocenianie. Najtrudniejsze okazuje sieę tradycyjnie odnalezienie „złotego ósrodka". Analizujaęc kulturowe uwarunkowania operacji wojskowych, napotykamy w zasadzie we wszystkich wypadkach na zderzenie kultur walki stosowanej przez tradycyjne armie i siły partyzanckie. W każzdym z omoówionych nizżej przykładoów to właósnie działalnoósóc partyzancka w y m u s z a ł a na tradycyjnej armii koniecznoósóc zmiany stosowanych metod walki. Jeósli ta koniecznoósóc zmiany została rozpoznana zbyt póoózno lub została całkowicie zignorowana - dochodziło do kleęski strony przywiaęzanej do konwencjonalnych metod i ósrodkoów walki. Warto więec przyjrzeóc sięe temu, czym naprawdęe roóżzni sięe armia tradycyjna od grup partyzanckich, ktoóre potrafiaę swoje słaboósci przekuóc w silne strony: T a b e l a 13. P o r ó w n a n i e s ł a b y c h i m o c n y c h s t r o n a r m i i tradycyjnej i g r u p partyzanckich Armia tradycyjna Grupy partyzanckie 1. Dysponuje duzżaę liczbaę dobrze uzbrojo¬ nych jednostek, majaęcych dosteęp do zasoboówzżywnoósci i a m u n i c j i 1. Dysponujaę małaę liczbaę s ł a b o u z b r o j o n y c h jednostek (przynajmniej na p o c z a t k u wal¬ k i ) , majaę trudnoósci w z d o b y c i u zasobóow zżywnoósci i a m u n i c j i 2. M o ż e s i ę szybko przemieszczac (dysponu¬ je l o t n i c t w e m , marynarkaę, p o j a z d a m i laędowymi) 2. Mogaę przemieszczaóc sieę głoównie pieszo 3. M a dobrze zorganizowane sieci k o m u n i ¬ kacyjne, któore dajaę przewageę w zakresie k o n t r o l i obszaru w a l k 3. Majaę małaę iloósóc sprzęetu k o m u n i k a c y j n e g o o d u ż y m zasiegu (przynajmniej na p o czaętku w a l k i ) , co p o w o d u j e trudnoósci w k o o r d y n a c j i operacji Ale Ale 1. Poruszanie sięe p o terenie objeętym działa¬ n i e m p a r t y z a n t ó w jest u t r u d n i o n e ; zazwy¬ czaj b r a k u j e j e j b a r d z o d o k ł a d n y c h informacji o terenie działaón 1. Same wybierajaę teren, na któorym beędaę walczyc, ł a t w o przystosowuje s i ę do szyb¬ k i e g o p o r u s z a n i a sięe p o t y m t e r e n i e , czeęsto potrafiaę sieęóswietnie ukrywaóc 2. Praktycznie nie m a zżadnego wsparcia o d lokalnej ludnoósci, n a w e t jeósli ta nie jest wrogo nastawiona 2. O t r z y m u j a ę w s p a r c i e lokalnej ludnoósci (oka¬ zywane spontanicznie l u b w w y n i k u stoso­ w a n i a t e r r o r u ) , z k t o r a sa scisle zwiazane 3. Zbieranie i n f o r m a c j i o ruchach i zamiarach grup partyzanckich s t a n o w i duzży p r o b l e m 3. O t r z y m u j a informacje o w s z y s t k i c h ru¬ chach p r z e c i w n i k a o d lokalnej s p o ł e c z noósci, a takzże - przez l o k a l n y c h a g e n t ó o w o jego zamierzonych d z i a ł a n i a c h Zródło: R. Trinquier, Modern Warfare: French View on Counterinsurgency, Praeger Security International, Westport 2008, s. 132. �254 VI. Antropologizacja wojska i działan wojskowych Rozwazane w niniejszym rozdziale h a s ł o „zdobywania serc i u m y s ł ó w " mozże w rzeczywistoósci przybieraóc bardzo roózżne formy - zalezżnie od postrze¬ gania skali użycia siły, ktora jest odpowiednia w walce przeciwpartyzanckiej. Dlatego zwolennicy rozwiazaó łagodniejszych, dażacy do pozyskania dla nich miejscowej ludnosci, beda stosowac mniej srodkow przymusu, nadajac wieksze znaczenie przestrzeganiu praw człowieka i wierzac, że takie podejscie jest bardziej skuteczne w uzyskaniu poparcia danej społecznosci. Natomiast ci, ktoórzy beda chcieli wymusióc tolerowanie swojej obecnoósci lub wzbudzióc strach u lokalnej społecznosci, uznaja, że mozna to uzyskac stosowaniem brutalnych metod - tak własnie było podczas działaó brytyjskiego i m p e r i u m w koloniach . Stad podejscie do walki przeciwpartyzanckiej zakładajace użycie dużej siły - jak miało to miejsce w Malezji - bywało kwalifikowane jako „zdobywanie serc i u m y s ł ó w " na r ó w n i z d u ż o mniej agresywnym podejsciem do działaó przeciwpartyzanckich prowadzonych od pewnego momentu w Iraku czy Afganistanie. Obecnie uwaza sie, że fraza „serca i u m y s ł y " powinna byc zarezerwowana jedynie do działaó, w których poszukuje sie zgody i zrozumienia w s r ó d lokalnej społecznosci, a nie nakierowanych wyłacznie na wzbudzenie strachu . Jej różne formy prezentuja zamieszczone w niniejszym rozdziale wybrane aspekty operacji wojskowych. 2 3 1. ŚwiadomoSć miedzykulturowa - koniecznoSc i trudnoSci stosowa­ nia w działaniach wojskowych Zastosowanie koncepcji swiadomosci miedzykulturowej w praktyce pojawiło sie jako element „zwrotu kulturowego" silnie powiaęzanego z renesansem doktryn przeciwpartyzanckich w obliczu wojen w Iraku i Afganistanie. Jednoczeósnie jej p o w r ó t do myslenia wojskowego nie przebiegał bez oporow i nie został przyjęty przez wszystkich entuzjastycznie. Koniecznosc zmiany postaw zoł­ nierzy jest procesem d ł u g o t r w a ł y m i trudnym, t y m bardziej ze zwiazanym z wypracowaniem nowych schematóow zachowanó, nieodpowiadajaęcych dotych¬ czasowemu etosowi żołnierza. Etos ten doskonale oddaje oficjalne credo zołnierza amerykanóskiego, któore brzmi obecnie tak: „Jestem a m e r y k a ó s k i m żołnierzem. Jestem wojownikiem i c z ł o n k i e m zespołu. Służe obywatelom S t a n ó w Zjednoczonych i żzyjeę zgodnie z wartoósciami mojej armii. Misja beędzie dla mnie zawsze na pierwszym miejscu. Nigdy nie zaakceptujęe porazżki. Nigdy sieę nie wycofam. Nigdy nie zostawięe rannego kompana. 2 P. D i x o n , „Hearts and Minds"? British Counter-Insurgency from Malaya to Iraq, „ T h e J o u r n a l o f Strategic Studies" 2009, t. 32, nr 3, s. 366. 3 Ibidem. �1. SwiadomoSc międzykulturowa - koniecznoSc i trudnoSci stosowania... 255 Jestem zdyscyplinowany, twardy psychicznie i fizycznie, wyszkolony i biegły w moich zżołnierskich zadaniach i musztrze. Zawsze dbam o swojaę bronó, ekwipunek i samego siebie. Jestem ekspertem i profesjonalistaę. Jestem gotowy do wyjazdu, zaangażzowania sięe i zniszczenia przeciwnika Stanoów Zjednoczonych w bezpoósredniej walce. Jestem strazżnikiem wolnoósci i amerykanóskiego stylu zżycia. Jestem amerykanóskim żzołnierzem" . 4 W 2007 roku generał John Kiszely, słuzżaęcy w latach 1969-2008 w armii brytyjskiej, gdzie w czasie słuzżby brał udział w walkach o Falklandy, a takzże w misjach w Boósni i Iraku, p o d s u m o w a ł powody, dla ktoórych myósl wojskowa okazuje tak duzżaę antypatieę wobec działanó przeciwpartyzanckich. Kiszely stwierdził, zże działania przeciwpartyzanckie „ o d z n a c z a j a ę s i e ę c e c h a m i , d o któorych nie pasuje nieskalany etos wojownika: złożzonoósóc, wieloznacznoósóc, niepewnoósóc, oparcie sięe na kroótkoterminowych rozwiaęzaniach, problemy, ktoórych wojskowi nie rozwiaężzaę samodzielnie, a ktoóre wymagajaę wspoółpracy z róożznymi agencjami i jednostkami, aby wypracowaóc podejóscie wszechstronne, potrzeba działania wósroód miejscowej ludnoósci, ktoórej kultury sięe nie rozumie, oraz rozmowy przynajmniej z częeósciaę przeciwnikóow, co mozże byóc postrzegane jako paktowanie z w r o g i e m " . Nastęepnie Kiszely dodaje: „takie wojsko postrzega swe zadanie jako obwarowane swoistym przymusem działania wedle ósciósle okreóslonych zasad użycia siły (Rules of Engagement - RoE), negujących mozliwosc uzycia swej karty atutowej - siły ognia, gdzie zbyt dużzaę wagęe przykłada sięe do ochrony zamiast do użzycia siły, stosujaęc roózżne konsekwencje dyscyplinarne za nadużzycia w t y m zakresie, gdzie wreszcie należzy wspoółpracowaóc z mediami. Co więecej, w oczach wojownika działania przeciwpartyzanckie wymagajaę posiadania zde¬ cydowanie «niewojowniczych» przymiotóow, jak np. inteligencja emocjonalna, empatia, subtelnoósóc, wyrafinowanie, zręecznoósóc polityczna i umiejeętnoósóc do¬ strzegania pewnych niuansow. Armie, k t ó r e maja trudnosc w przyswojeniu sobie tych cech, zdajaę sieę postrzegaóc działania przeciwpartyzanckie jako swoistaę aberracjęe, szukajaęc mozżliwoósci powrotu do «właósciwej służzby wojskowej» i traktujaę kolejne szkolenie raczej jako szanseę na odzyskanie swych umiejeętnoósci walki nizż na zdobycie wiedzy o działaniach przeciwpartyzanckich" . W Stanach Zjednoczonych siły zbrojne, „ s t r a u m a t y z o w a n e " doswiadczen i a m i z W i e t n a m u , okazywały jeszcze więekszaęniecheęóc do dostrzeżzenia i akceptacji tych cech walki przeciwpartyzanckiej. Niewyciaęgnieęcie wnioskóow i brak rzetelnej oceny doóswiadczenia wietnamskiego przez dowoództwo woj¬ skowe, ósrodowiska akademickie i politykoów w z m o c n i ł y przekonanie, żze 5 6 4 Za: N . R . F . A y l w i n - F o s t e r , Changing the Army for Counterinsurgency Operations, „Military R e v i e w " l i s t o p a d - g r u d z i e n ó 2 0 0 5 , s. 13. 5 J. Kiszely, Learning s. 10. 6 Ibidem. About Conunterinsurgency, „Military Review" marzec-kwiecienó 2007, �256 VI. Antropologizacja wojska i działan wojskowych działania przeciwpartyzanckie sa forma prowadzenia wojny „z ktorej nie wynika nic dobrego" . J a k s t w i e r d z i ł J a c k K e a n e , a m e r y k a n s k i g e n e r a ł , k t o r y brał u d z i a ł w operacjach m.in. w Wietnamie, Somalii i na Haiti, „po wojnie w Wietnamie wyrugowalismy wszystko, co dotyczyło prowadzenia wojny nieregularnej czy partyzanckiej, bo wiaęzało sięe to z powodem, dla ktorego przegralismy teę wojneę" . Z kolei David Ucko zauważzył, zże wojsko amerykanskie po doswiadczeniach wietnamskich „ m i a ł o a w e r s j e ę d o d z i a ł a n p r z e c i w p a r t y z a n c k i c h i operacji stabilizacyjnych, łaęczaęc fakt, żze takie misje były niepozżaędane, z aktual¬ nie wysteępujaęcaę cheęciaę ich unikania" . Zamieszanie to w z m o c n i ł o przyjeęcie po 11 wrzesnia 2001 r o k u p o l i t y k i nakazujaęcej zapobieganie zagrozżeniom skierowanym przeciwko Stanom Zjednoczonym, skutkującej m.in. inwazjana Afganistan i I r a k . Niepowodzenie Stanow Zjednoczonych, probujaęcych wspolnie z wojskami koalicji doprowadzic do ustabilizowania sytuacji w Iraku po inwazji w 2003 roku, s p o w o d o w a ł o koniecznosc dokonania radykalnego przeszacowania tradycyjnych p r i o r y t e t ó w wojskowych . John A . Nagl zauwazył, że trudnosci armii amerykanskiej w radzeniu sobie z rosnaęcym chaosem w Iraku wynikały z braku identyfikacji i zrozumienia problemow własciwych w zasadzie dla każzdej kampanii przeciwpartyzanckiej. To z kolei wynikało z kultury organiza¬ cyjnej amerykanskiej armii i jej nastawienia, ktore zniechęecało do badania takich k o n f l i k t o w . W konsekwencji d o w o d z t w o wojskowe z i g n o r o w a ł o doswiadczenia płynaęce z tego typu wojen rowniezż w kwestii sposobu osiaęgania sukcesu we wspołczesnych kampaniach przeciwpartyzanckich. John Nagl podkreslił, iz „nie bedzie niesprawiedliwe powiedzenie, że w 2003 roku więekszosc oficerow armii amerykanskiej miała lepszaę wiedzeę o amerykanskiej wojnie secesyjnej nizż o działaniach przeciwpartyzanckich" . Dopiero w 2004 roku amerykanski Departament Obrony uznał, zże w Iraku istnieje głeęboko zakorzeniona partyzantka, co dało impuls do rozpoczeęcia pozyskiwania wiedzy dotyczaęcej przeprowadzania działan przeciwpartyzanckich przez dowodztwo wojsk amerykanskich . David Ucko zauważył, że „proces ten 7 8 9 10 11 12 13 7 D . M . Jones, M . L . R . S m i t h , Whose Hearts Counterinsurgency, 8 Za: J.A. N a g l , Foreword to the University of Army/Marine Counterinsurgency 9 and Whose Minds? The Curious Case of Global „ T h e J o u r n a l o f Strategic Studies" l u t y 2010, t. 33, n r 1, s. 8 2 - 8 3 . Corps Field Manual 3-24 of Chicago Press Edition: The Evolution Counterinsurgency, and Importance [ w : ] U.S. A r m y and M a r i n e Corps, Field Manual, U n i v e r s i t y o f Chicago Press, Chicago 2 0 0 7 , s. X I V . D . U c k o , Innovation or Inertia: The US Military and the Learning ofCounterinsurgency, „Orbis" 2008, t. 52, n r 2, s. 2 9 1 . 1 0 D . M . Jones, M . L . R . S m i t h , op.cit., s. 83. 1 1 D . C . H e n d r i c k s o n , R . W . Tucker, Revisions in Need of Revising: What Went Wrong in the Iraq War, „ S u r v i v a l " 2005, t. 47, n r 2, s. 1 2 1 3 7-32. J.A. N a g l , op.cit., s. X V . D . Petraeus, Learning Counterinsurgency: R e v i e w " styczenó-luty 2 0 0 6 , s. 2 - 1 1 . Observations from Soldiering in Iraq, „Military �257 2. „Zdobyć serca i umysły" - u zrodeł koncepcji swiadomosci międzykulturowej charakteryzował sieę niespotykanym dotychczas poziomem pokory i brakiem s z o w i n i z m u " . W konsekwencji, w latach 2004-2005, amerykaóskie agencje wojskowe i partnerzy z sił koalicji (m.in. Brytyjczycy) dokonali krytycznej oceny amerykaóskich działaó w I r a k u . Proces ten zaowocował publikacja w 2007 ro­ ku podręcznika walki przeciwpartyzanckiej Counterinsurgency Field Manual,FM3-24 - najbardziej wszechstronnej, zdaniem wielu badaczy i praktykoów wojskowych, publikacji, jaka kiedykolwiek została wydana w tej materii (bardzo jednak krytykowanej w srodowisku antropologicznym). Co jeszcze bardziej istotne, nowy sposob myslenia zaczaęł sieę wyrazżac w praktyce operacyjnej i w bardziej ogolnych zmianach polityki wojskowej, połaęczonych ze zwieększeniem n a k ł a d o w na podniesienie poziomu bezpieczenstwa. Media podchwyciły to, piszaęc o zmianie, ktorej wyrazem miała byc koncepcja „zdobywania serc i u m y s ł o w " . 14 15 2. „Zdobyć serca i umysły" - u Źródeł koncepcji SwiadomoSci międzykulturowej H a s ł o winning hearts and minds stało sieę wspołczesnie na nowo przypomnianym kluczem do sukcesu prowadzonych operacji przeciwpartyzanckich. To dzisiaj „jasno swięecaęcy slogan", jak pisze o idei „zdobywania serc i u m y s ł o w " Elizabeth Dickinson w artykule na ł a m a c h „Foreign Policy" . Amerykanska prasa codzienna i wojskowa oraz telewizja regularnie przywołujaętęe koncepcjeę, choc nie zawsze w pozytywnych słowach: 16 • U.S. Must Win Afghan Hearts and Minds, Commander Says: „Stanley McChrystal chce wygrac bitwęe o serca i umysły ludzi w kraju ogarnieętym wojnaę: «To, co mowięe wprost, dotyczy tego, izż najwieększym niebezpieczenstwem w tej chwili jest utrata poparcia tutejszej ludnosci. Jesli s p o ł e c z e n s t w o bęedzie przeciwko nam, nie osiągniemy sukcesu. Jesli ludzie b ę d a postrzegac nas jako o k u p a n t ó w , nie wygramy, a liczba ofiar bedzie dramatycznie r o s n a ó » " . • Afghan Hearts and Minds: Is the U.S. Military All Talk?: „Witajcie na polu bitwy o afganskie serca i umysły, na ktorym - by uzżyc jeęzyka komunikacji strategicznej lub stratkomu (stratcom) - walka zaczyna byc okreslana «działaniami kinetycznymi», przypadkowa strzelanina «eskalacjaę siły», zas funkcjo¬ nowanie oddziałow zabojcow - «działaniami przeciwpartyzanckimi». W t y m swiecie wiadomosc jest krolem, a rzeczywistosc podlega łatwym z m i a n o m " . 17 18 1 4 D . U c k o , Innovation... , op.cit., s. 294. 1 5 N . Aylwin-Foster, 1 6 E. D i c k i n s o n , A Bright Changing..., Shining op.cit., s. Slogan. 2-15. How „Hearts and Minds" Came to Be, „Foreign Policy" w r z e s i e n - p a z d z i e r n i k 2 0 0 9 . 1 7 C N N Politics, 28 w r z e s n i a 2 0 0 9 , h t t p : / / a r t i c l e s . c n n . c o m / 2 0 0 9 - 0 9 - 2 8 / p o l i t i c s / a f g h a - nistan.obama_1_new-strategy-additional-forces-afghan?_s=PM:POLITICS ( 2 0 . 1 0 . 2 0 1 1 ) . 1 8 2009. J. MacKenzie, Afghan Hearts and Minds: Is the U.S. Military All Talk?,„The W o r l d " 28 maja �258 VI. Antropologizacja wojska i działan wojskowych • How Not to Win Hearts and Minds: „ W badaniach O N Z 52% Afgaóczyków p o w i e d z i a ł o , zże zagraniczne organizacje pomocowe saę skorumpowane i przyjechały do ich kraju tylko po to, zeby się wzbogacic" . • U.S. Struggles to Win Hearts, Minds in the Muslim World: „Administracja Busha spotyka sieę z coraz więekszaę krytykaę zaróowno wewneętrznaę, jak i zewneętrznaę, p o n i o s ł a kleęskeę w agresywnej wojnie idei przeciwko Osamie ibn Ladinowi i Al-Kaidzie oraz i n n y m muzułmanóskim grupom ekstremistycznym w ostat¬ nich trzech latach, od czasoów atakóow 11 wrzeósnia 2001 r o k u " . 19 20 Choóc dzisiaj h a s ł o winning hearts and minds w zasadzie kojarzy sieę głóownie z operacjaę w Afganistanie, to zostało uzżyte duzżo wczeósniej przez drugiego prezydenta Stanoów Zjednoczonych Johna Adamsa, któory opisujaęc amerykanóskaę wojneę rewolucyjnaę z lat 1775-1783, podnosił, zże „rewolucja (amerykanóska) nastaępiła na d ł u g o przed rozpoczęeciem wojny. Rewolucja była w u m y s ł a c h i w sercach ludzi ( . . . ) " . Podobnie prezydent Franklin D. Roosevelt używał tego sformułowania w swych przemóowieniach dotyczaęcych wielkiego k r y z y s u . Najczeęósciej jednak fraza „serca i u m y s ł y " jest kojarzona z udanaę kampaniaę w Malezji, w ktoórej wojska brytyjskie dowodzone od 1952 roku przez m a r s z a ł k a Geralda Templera zwalczały partyzantke komunistyczna. Templer wyszedł z założzenia, żze: „odpowiedóz na powstanie nie lezży w decyzjach o posyłaniu kolejnych oddziałóowwdzżungleę, tylko w sercach i u m y s ł a c h l u d z i " , co tłuma¬ czył w nasteępujaęcy sposóob: „strzelanie to jedynie 25% tego problemu, kolejne 75% lezży w pozyskaniu ludzi do opowiedzenia sieę po naszej s t r o n i e " . Słowa Geralda Templera wynikały, jak przypuszczajaę badacze, z obserwacji działanó Mao Tse-tunga, ktoóry w 1949 roku odnióosł sukces w walkach partyzanckich prowadzonych z Kuomintangiem. Mao wskazywał, żze: „partyzantka musi poruszaóc sieę mieędzy ludózmi tak, jak ryba pływa w wodzie. Wystarczy wysuszyóc morze, a ryba z g i n i e " . W 1965 roku prezydent Stanoów Zjednoczonych Lyndon Johnson, móowiaęc o udziale wojsk amerykanóskich w wojnie w Wietnamie, stwierdził, zże „osta¬ teczne zwycieęstwo zalezży od serc i umysłoów ludzi, któorzy tam zżyjaę" (mimo takiego założzenia działania przeciwpartyzanckie prowadzone przez Amerykanoów w Wietnamie w praktyce były w zasadzie konwencjonalne ). Prezydent 21 22 23 24 25 26 1 9 W . Easterly, How Not to Win Hearts and Minds, 2 0 R. W r i g h t , U.S. Struggles to Win Hearts, Minds „ W a l l Street J o u r n a l " , 16 sierpnia 2010. in the Muslim World, „ T h e W a s h i n g t o n Post", 20 sierpnia 2 0 0 4 . 2 1 P. D i x o n , op.cit., s. 3 6 1 . 2 2 E. D i c k i n s o n , 2 3 B. Lapping, End of Empire, Paladin Grafton, L o n d o n 1985, s. 224; J. Cloake, Templer, Tiger ofMalaya: op.cit.,s.1. The Life ofField Marshal Sir Gerard Templer, H a r r a p , L o n d o n 1985, s. 477, za: P. D i x o n , op.cit., s. 362. 2 4 J. Cloake, op.cit., s. 262, za: P. D i x o n , op.cit., s. 362. 2 5 P. D i x o n , op.cit., s. 362. 2 6 Ibidem, s. 363. �2. „Zdobyć serca i umysły" - u zrodeł koncepcji SwiadomoSci miedzykulturowej 259 Johnson w t y m wypadku odwołał się do słow swego poprzednika - prezydenta Johna F. Kennedy'ego, który w przemowieniu do Kongresu z 2 kwietnia 1963 roku dotyczącym Ameryki Łacióskiej podażył za owczesna retoryka kontrrewolucyjnaę panujaęcaę w Stanach Zjednoczonych, podkreóslajaęc, żze„byócmozże najbardziej znaczaca jest zmiana w sercach i u m y s ł a c h ludzi - w rosnacej w o l i rozwoju ich k r a j o w " . 27 Zwrot „serca i u m y s ł y " w zwiazku z t y m na stałe wszedł do zasobu wyrażeó uzywanych przez polityków amerykaóskich w p r z e m ó w i e n i a c h . 14 wrzesnia 2005 roku prezydent George W . Bush na forum Zgromadzenia O g ó l n e g o O N Z t y m i s ł o w a m i u s p r a w i e d l i w i a ł inwazje na Irak, wychwalając m o ż l i w o s c zapoczaętkowania politycznej transformacji na Bliskim Wschodzie: „Poprzez cały swiat, serca i umysły jak nigdy przedtem otwieraja się na przesłanie 28 0 ludzkiej wolnosci" . Jego następca Barack Obama 9 stycznia 2009 roku wyraził się natomiast o przestrzeganiu konwencji genewskich w relacjach ze swiatem muzułmanskim, ze: „przyczyni sie to do zwiększenia naszego bezpieczenstwa i pomoże zmieniac serca i umysły w naszych staraniach przeciwko ekstremistom", by już poł roku pozniej w Moskwie wypowiadac się o Rosji, iż: „przez mobilizowanie, organizację i zmienianie serc i umysłow ludzi zmienicie polityczny krajobraz" . 29 Sformułowanie „serca i u m y s ł y " moze byc zatem interpretowane na rozne sposoby. Przede wszystkim należy jednak wskazac na jego częsci składowe. I tak słowo „serca" oznacza zdobycie emocjonalnego wsparcia lokalnej społeczno­ sci, słowo „umysły" zas wskazuje na to, ze członkowie lokalnej społecznosci daża do realizacji w ł a s n y c h racjonalnych interesow . Jak więc zasadnie wskazuje Thomas Mockaitis, s f o r m u ł o w a n i e „serca 1 umysły" odnosi sie do zrozumienia faktu, że sama siła nie wystarczy do skutecznej walki z partyzantka, potrzebne jest rownież połączenie tej siły z rozwojem politycznym i gospodarczym, ktory beędzie uderzac nie tyle w skutki, co w przyczyny zamieszek. Autor broni takze sformułowania „serca i umysły" przed jego krytykami, umniejszajaęc jednak znaczenie politycznej wolnosci i zgody: „koncepcja «zdobywania serc i umysłow» była często oczerniana i nierozumiana, gdy wskazywano, ze np. budowanie przez żołnierzy placow zabaw dla usmiechnieętych dzieci tak naprawdeę odciaęga ich od podstawowego zadania, to jest od walki. Kampania «serc i umysłow» polega jednak na trzezwej ocenie tego, co motywuje ludzi do buntu, oraz na opracowaniu strategii majaęcej uderzyc w przyczyny niepokojow. Najczęesciej niezadowolenie zaczyna sie od spraw podstawowych typu «chleb i masło». Brak pracy, przyzwoitego miejsca do zamieszkania, elektrycznosci, bieżzaęcej wody, opieki medycznej 30 2 7 2 8 2 9 3 0 E. D i c k i n s o n , o p . c i t . , s . 1 . Ibidem,s.2. Ibidem. P. D i x o n , op.cit., s. 363. �260 VI. Antropologizacja wojska i działan wojskowych czy edukacji m o ż e skłaniac ludzi do akceptacji p a r t y z a n t ó w lub nawet do udzielania i m wsparcia. Jednak gdy tylko podstawowe potrzeby zostanaę za¬ spokojone, ludzie moga w y s u n a ó żadania wolnosci politycznych, ktorych brak mozże byc rowniezż paliwem dla p a r t y z a n t k i " . Dla Hew Strachana rowniez entuzjastyczne wsparcie społeczenstwa nie jest konieczne: „kiedy m o w i m y o «sercach i umysłach», nie m o w i m y o byciu m i ł y m dla tubylcow, ale o zapewnieniu i m poczucia stabilnego rzadu. «Serca i umysły» oznaczają władzę, a nie obłaskawienie. Oczywiscie reformy polityczne i spo­ łeczne moga, towarzyszyc ustanowieniu stabilnego r z a d u " . Ian A . Rigden argumentuje na korzysc bardziej „siłowej" interpretacji sformułowania „serca i umysły", wskazujac, że: „jest ono ciagle mylone z przyj­ mowaniem łagodnego podejscia przy działaniach wsrod lokalnej społecznosci. Kluczowa jest tymczasem zmiana myslenia u odbiorcow, co wymaga skom¬ p l i k o w a n y c h s r o d k o w i t w a r d e g o podejscia, przejawiajaęcego s i e ę n p . w przesiedleniach ludnosci, wprowadzeniu godziny policyjnej i bezposrednim udziale wojska w t ł u m i e n i u zamieszek. Gdy juz zmieni sie to podejscie, m o ż n a wdrożzyc drobne srodki wspierajaęce (np. w zakresie pomocy medycznej czy weterynaryjnej), a sposob, w jaki rzadowe siły bezpieczenstwa wspołdziałaja z lokalna społecznosci^, połaczony z efektywnym pozyskiwaniem informacji, pozwala zdobyc serca" . 31 32 33 Ashley Jackson dowodzi z kolei, że w przeszłosci s f o r m u ł o w a n i e „serca i u m y s ł y " m i a ł o wiele wspolnego z budowaniem strachu, aby wygrac swoista socjoekonomiczna bitwę o wsparcie danej społecznosci. Jego zdaniem, gdy brytyjska armia podczas kampanii kolonialnych uzywała m i n i m u m siły, to z kolei w ł a d z e cywilne „czesto używały metod blizszych panstwu policyjnemu czy monarchii feudalnej nizż demokracji". Jackson wskazuje, żze „brytyjskie zwycięestwa w zwalczaniu partyzantki w koloniach zostały osiaęgnięete dzieęki dosteępnosci, a niekiedy zastosowaniu przytłaczajaęcej s i ł y " . Najlepszym tego dowodem mozże byc kampania przeciwpartyzancka w Malezji. 34 2.1. D z i a ł a n i a p r z e c i w p a r t y z a n c k i e w Malezji Skala represji stosowanych przez wojska brytyjskie w Malezji była ogromna. Wystarczy wymienic chocby: 3 1 T.R. M o c k a i t i s , Iraq and the Challenge ofCounterinsurgency, Praeger Security I n t e r n a t i o n a l , L o n d o n 2 0 0 8 , s. 2 3 - 2 4 , za: P. D i x o n , op.cit., s. 364. 3 2 H . Strachan, British Counterinsurgency from Malaya to Iraq, „Royal United Services I n s t i t u t e J o u r n a l " 2007, t. 152, n r 6, s. 8, za: P. D i x o n , op.cit., s. 364. 3 3 I . A . Rigden, The British Approach to Counterinsurgency: Myths, Realities, and Strategic Challenges, Carlisle Barracks, Carlisle 2008, s. 12, za: P. D i x o n , op.cit., s. 365. 3 4 A . Jackson, British Counterinsurgency in History: A Useful Precedent?, Review", w i o s n a 2006, n r 139, s. 1 2 - 2 2 , za: P. D i x o n , op.cit., s. 365. „British Army �2. „Zdobyc serca i umysły" - u zrodeł koncepcji swiadomosci mięedzykulturowej 261 35 • plan Briggsa , ktoórego wykonanie s p o w o d o w a ł o od 1950 roku przesiedlenie póoł miliona mieszkanócóow (do tzw. nowych wiosek), co s t a n o w i ł o około 25% Malezyjczykoów narodowoósci chinóskiej; • masowe aresztowania; • stosowanie kary ósmierci za noszenie broni; • przetrzymywanie ludzi w wieęzieniach bez procesu nawet przez okres do dwoch lat (w latach 1948-1957 było to o g ó ł e m 34 tysięcy osob przetrzymy¬ wanych dłużzej nizż 28 d n i ) ; • deportacje (ponad 10 tysięcy o s ó b w samym tylko 1949); • wprowadzenie ograniczenó w mozżliwoósci przemieszczania sięe po terytorium Malezji; • kontroleęzżywnoósci i sklepoów; • podpalenia domoów sympatykóow komunistoów; • cenzuręe; • stosowanie odpowiedzialnoósci zbiorowej; • bezkarne strzelanie do mieszkanócóow Malezji narodowoósci chinóskiej, uciekajaęcych przed patrolami wojskowymi; • masakreę w Batang Kali, gdzie w grudniu 1948 roku zabito 24 nieuzbrojonych cywilóow; • traktowanie osoób wieęzionych bez procesu jak przesteępcóow i powieszenie setek z n i c h . 36 W pierwszej fazie kampanii w Malezji, głownie w latach 1948-1951, domi¬ n o w a ł o zatem podejóscie do walki przeciwpartyzanckiej nakazujaęce wykorzystywaóc przede wszystkim wszelkie dostęepne ósrodki przymusu. Brytyjski wysoki komisarz w Malezji Henry Gurney stwierdził wreęcz, zże działania przeciwpartyzanckie w Malezji nie mogły byóc prowadzone na podstawie istniejaęcego prawa - w jego opinii ł a m a n i e prawa zaróowno przez policjęe, jak i wojsko było konieczne, aby utrzymaóc to prawo i przywróocióc porzaędek. Znamienne jest, zże brytyjski rzaęd, choóc nigdy nie zaakceptował celowego zabijania cywilóow w Malezji, to jednak swymi decyzjami stworzył atmosfereę dopuszczajaęcaę wyzżej opisane zachowania w zalezżnoósci od tego, jaka była lokalna interpretacja częesto dwuznacznych rozkazoów . 37 Stosowanie bardziej łagodnej p o l i t y k i wzgleędem miejscowej ludnoósci rozpoczęło się dopiero po smierci sir Henry'ego Gurneya, ktory 6 pazdziernika 1951 roku został zabity przez partyzantow z Komunistycznej Partii Malezji. Nastęepca Gurneya - Gerald Templer - przybył do Malezji w 1952 roku ze scisłymi wytycznymi rzaędu brytyjskiego, aby zjednac sobie mieszkancow Malezji narodowosci chinskiej przez przyznanie i m prawa do głosowania 3 5 B r y t y j s k i gen. H a r o l d Briggs przejaęł d o w o d z e n i e d z i a ł a n i a m i p r z e c i w p a r t y z a n c k i m i w Malezji w k w i e t n i u 1950 i s t w o r z y ł m . i n . p r o g r a m przesiedlen l u d n o s c i , majaęcy na celu odcieęcie p a r t y z a n t o w o d p o m o c y . Za: J.A. N a g l , 3 6 3 7 P. D i x o n , op.cit., s. 368. Ibidem. op.cit.,s.71-72. �262 VI. Antropologizacja wojska i działan wojskowych w wyborach w ł a d z - jednoczesnie nie było jednak mowy o rezygnacji z planu Briggsa. Gerald Templer przyspieszył teżz formowanie armii malezyjskiej majaęcej za zadanie przede wszystkim zwalczanie partyzantki, jednoczesnie znacznie powięekszajaęc wywiad oraz zwieększajaęc nagrody za wydanie partyzantow. Paradoksalnie rowniezż smierc sir Gurneya, ktora odbiła sieę szerokim echem w całej Malezji, przyczyniła sieę do porazżki partyzantow. Był to impuls, ktory s p o w o d o w a ł odwrocenie sieę dużzej częesci s p o ł e c z e n s t w a malezyjskiego od partyzantow - powszechne stało sięe przeswiadczenie, żze „skoro Wysoki Komisarz nie był bezpieczny, istnieje m a ł a nadzieja na zachowanie bezpieczenstwa na malezyjskich u l i c a c h " . Po 1952 roku zmieniono teżz sposob walki z partyzantkaę. Zaprzestano stosowania dużzych formacji wojskowych na korzysc małych samodzielnych oddziałow, ktorych działania były poprzedzone odpo¬ wiednim rozpoznaniem wywiadowczym. W tych działaniach liczyły sięe przede wszystkim wiedza, doswiadczenie oraz w y t r z y m a ł o s c każzdego zżołnierza z osobna, a nie obezwładniajaęca siła o g n i a . 38 39 Krytycy brytyjskiej kampanii w Malezji w latach 1948-1960 twierdzaę w zwiaęzku z tym, żze jej sukces nie został osiaęgnieęty za pomocaę metod polegajaęcych na „zdobywaniu serc i u m y s ł o w " . Porazżka partyzantow miała miejsce głownie dzięki siłowym działaniom Brytyjczykow w latach 1950-1952, gdy stosowano podejscie „znajdz i zniszcz". Przyznał to nawet Chin Peng, sekretarz Komunistycznej Partii Malezji, ktorego zdaniem pozycja partyzantow w Malezji była najsilniejsza w latach 1949-19 5 0 . 40 Dlatego stosowanie frazy „serca i u m y s ł y " wobec zwycieęskiej brytyjskiej operacji w Malezji nie oddaje w pełni rzeczywistosci i ukrywa represyjne metody czeęsto połaęczone z dopuszczaniem sieę poważznych naruszen praw człowieka. Represje stosowane przez Brytyjczykow w Malezji nie były odosobnione podobnie posteępowali rowniezż w Kenii czy w czasie innych konfliktow kolo¬ nialnych. T u wystarczy chocby wspomniec powstanie Mau Mau krawo stłu¬ mione przez wojska brytyjskie w 1955 r o k u . 4 1 Z tego p u n k t u widzenia fraza „serca i u m y s ł y " jest czeęsto postrzegana jako „zaklęecie", majaęce ukryc przed organizacjami ochrony praw człowieka, opiniaę publicznaę czy mediami, zże w rzeczywistosci skuteczne prowadzenie działan przeciwpartyzanckich mozże wiaęzac sieę z dużzymi represjami. Argument ten wykorzystujaęrowniezż ci, ktorzy twierdzaę, żze nalezży unikac wszelkich interwencji 3 8 J.P. O n g k i l i , Nation-building in Malaysia 1946-1974, O x f o r d U n i v e r s i t y Press, Singapur 1985, s. 79. 3 9 4 0 4 1 P. D i x o n , op.cit., s. 369. Ibidem. D . A n d e r s o n , Histories of the Hanged: Britain's Dirty War in Kenya and the End of Empire, W e i d e n f e l d & N i c h o l s o n , L o n d o n 2005; H . Bennett, The Other Side of the COIN: Minimum Exemplary Force in British Army Counterinsugency and in Kenya, „ S m a l l W a r s and Insurgencies" 2007, t. 18, n r 4, s. 6 3 8 - 6 6 4 , za: P. D i x o n , op.cit., s. 370. �3. Świadomość miedzykulturowa jako narzędzie i warunek „zdobywania serc i umysłów"... 263 - czy to przeciwpartyzanckich, czy też pokojowych - gdyż nie pozwalają one wykluczyć naruszenia praw c z ł o w i e k a . Trudno jednak nie zgodzic się z t y m , że Brytyjczycy wyciagnęli odpowiednie wnioski z walk w Malezji i potrafili dostosowac swoja, wojskowa, k u l t u r ę organizacyjna, do potrzeb walki z partyzantka, jeszcze wtedy, gdy konflikt trwał. Ostatecznie do zwycięstwa d o p r o w a d z i ł o stosowanie małych jednostek taktycz­ nych, k t ó r e wykazywały odpowiednia elastycznosc w dostosowywaniu sie do lokalnych w a r u n k ó w , mogły również byc szybko przerzucane w inne miejsca. Do tego doszła polityka stosowania m i n i m u m siły, ktora w wypadku wojsk brytyjskich dobrze było widac w Afganistanie. Brytyjczycy stosowali i stosuja siłeę jedynie wtedy, gdy mogaę osiaęgnaęóc dzieęki niej odpowiedni efekt ekono¬ miczny, polityczny czy propagandowy . 42 43 3. Świadomość miedzykulturowa jako narzędzie i warunek „zdoby­ wania serc i umysłów" w operacjach przeciwpartyzanckich Niewatpliwie należy podkreslic jedno: koncepcja hearts and minds jest nierozer¬ walnie spleciona z doktrynami działanó przeciwpartyzanckich, a jej odrodzenie w X X I wieku przybrało czesciowo formułe swiadomosci międzykulturowej. Traktowanie przez wojsko koncepcji „swiadomosci miedzykulturowej" jest bowiem przynajmniej w częesci traktowaniem utylitarnym: tak samo jak kon¬ cepcja hearts and minds ma bowiem słuzżyc „wygraniu" poparcia ludnosci cywilnej i , dzieki temu, zwiekszeniu efektywnosci prowadzonych d z i a ł a ń . J e d n a k głebsza analiza kształtowania sięe koncepcjihearts and minds wkontekscie działan przeciwpartyzanckich oraz analiza koncepcji swiadomosci mieędzykulturowej pokazujaę, izż choc obie majaęduzżaęczęesc wspolnaę, to jednak nie mogaę zostac utożzsamione. Relacje między tymi koncepcjami m o ż e zilustrowac nastepujacy wykres: Rysunek 18. Relacje między koncepcjami C C A , Hearts & Minds oraz C O I N COIN - Counter-Insurgency operations (operacje przeciwpartyzackie); CCA - Cross-Cultural Awareness (swiadomosc miedzykulturowa); Hearts and Minds („serca i umysły"). Zrodło: Oprac. własne. 42 43 P. D i x o n , op.cit., s. 3 7 1 . J.A. N a g l , op.cit., s. 205. �264 VI. Antropologizacja wojska i działań wojskowych Częesc wspolnaę wszystkich tych pojęec stanowi niewaętpliwie wiedza o kultu¬ rze: ona jest podstawaę do rozwijania swiadomosci mięedzykulturowej, podstawaę projektowania działan majaęcych na celu „zdobywanie serc i u m y s ł o w " oraz elementem efektywnych działan przeciwpartyzanckich. Tym, co beędzie rożznic te koncepcje, saę cel, kontekst i sposob realizacji, rozżny w przypadku szerokiego spektrum działan, w ktorych możzliwe beędzie użzywanie swiadomosci mieędzykulturowej, niezaweężzanej tylko i wyłaęcznie do operacji przeciwpartyzanckich, gdyżz zagadnienie to lokuje sieę takżze jako istotne w dyskusji nad operacjami pokojowymi, budowania pokoju, stabilizacyjnymi etc. Rowniezż koncepcja „zdobywania serc i u m y s ł o w " ma inny zasięeg i kontekst swojego powstania niżz koncepcja swiadomosci mięedzykulturowej. To jednak, co je łaęczy, to fakt ich wspolnego wysteępowania w ł a s n i e w kontekscie operacji przeciwpartyzanckich. Poczatkow refleksji nad specyfika wojen przeciwpartyzanckich w X X wieku mozna szukac u słynnego Lawrence'a z Arabii (Thomas Edward Lawrence, 1888-1937), ktory pisał, żze „rebelia" potrzebuje trzech rzeczy: bazy nie do zdobycia (za takaę u z n a w a ł takzże, obok baz w sensie geograficzno-fizycznym, „umysły ludzi"), bezwzględnego wroga z prawdziwego zdarzenia i przyjaznej ludnosci. Ten ostatni element okreslał jako kluczowy: „Na rebelięe składa sięe 2% aktywnie razżaęcych wroga bojownikow i 98% ich biernych sympatykow. (... ) W k i l k u słowach: powstancy, jesli saę mobilni, zabezpieczeni (w sensie niedostęepnosci pewnych obiektow dla nieprzyjaciela), dysponujaę czasem oraz ideaę, ktora zjednuje i m przychylnosc ludnosci, odniosaę zwycieęstwo ( . . . ) " . 44 Thomas Lawrence brał udział jako tajny wysłannik Wielkiej Brytanii w kon¬ struowaniu ruchu partyzanckiego w krajach arabskich przeciwko imperium osmanskiemu, ktore przystęepujaęc do I wojny swiatowej po stronie panstw centralnych, p o s t a w i ł o sztab brytyjski w obliczu grozby realizacji niemieckiego planu osi Berlin-Bagdad. Pojawił sieę więec pomysł, by wzniecic powstanie Arabow przeciwko Turkom, ktore zwiaęzałoby ich siły. Arabowie byli rozbici i s k ł o c e n i , ale m o g ł a ich zjednoczyc wizja uwolnienia od jarzma pogardza¬ nych i znienawidzonych Turkow. Rewolucja arabska dawała szansęe zdezorga¬ nizowania armii tureckiej, w ktorej słuzżyło około 40% żzołnierzy pochodzenia arabskiego . 45 W y w o ł a n i a rewolucji (z sukcesem) podjaęł sięe Lawrence, ktory swoje przy¬ gody opisał w, uznanych za jedno z najwybitniejszych dzieł prozy angielskiej, Siedmiu filarach mądrości . Posmak gorzkich realiow wojennych, pisanych z dużzym dystansem, a zarazem wnikliwosciaę, jak rownieżz barwny jeęzyk, j a k i m napisane zostały dwa tomy Siedmiu filarśow,możze przyblizżyc nastęepujaęcy 46 4 4 Te rozwazania Lawrence'a z a r t y k u ł u będacego p r z y w o ł u j e i cytuje za: J.D. Kiras, Wojna nieregularna: baza dla terroryzm J. Baylis, J. W i r t z , C.S. Gray, E. C o h e n (red.), Strategia we współczesnym studiśow strategicznych, filarśwmadrosci partyzanckie, [w:] swiecie. Wprowadzenie do W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u Jagiellonskiego, K r a k o w 2009, s. 177. 4 5 Za: M . K . D z i e w a n o w s k i , Farys z Oksfordu, 4 6 T.E. Lawrence, Siedem filarśwmadrosci, 1971. Siedmiu i działania „Mowiaę W i e k i " 1994, n r 1. Panstwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa �3. Swiadomosc miedzykulturowa jako narzedzie i warunek „zdobywania serc i umysłów"... 265 fragment: „Tymczasem nasze ofiary i trudy poszły na marne, nie przynoszaęc zżadnego rezultatu z wyjaętkiem raportu, ktory jako pokarm dla sztabu w y s ł a ł e m do brytyjskiej kwatery głownej w Palestynie. Był to tandetnie napisany, efekciarski elaborat, p e ł e n dziwacznych alegorii i sztucznej prostoty. Na pod¬ stawie tego dokumentu możzna mnie było sklasyfikowac jako skromnego amatora, ktory z całych sił stara sieę nasladowac wielkie wzory. W rzeczywistosci byłem b ł a z n e m , ktory z szyderczym błyskiem w oczach patrzył, jak jego zwierzchnicy bijaęw beębny, maszerujaęc pod przewodem swego kapelmistrza Focha - utarta droga rozlewu k r w i prosto w o b j ę c i a Clausewitza. Zarowno bitwa, jak i raport były niemal we wszystkich szczegołach parodiaę obowiaęzujaęcych teorii militarnych. W kwaterze głownej przyjeęto go ciepło i z naiwnaę prostodusznosciaę, jakby dla ukoronowania dowcipu uznano za tak przekonujaęcy dowod mych zasług, żze ofiarowano m i odznaczenie. Nasze mundury wyglaędałyby znacznie efektowniej, gdyby kazżdy żzołnierz mogł bez swiadkow redagowac komunikaty o swych czynach na froncie" . W i n n y m fragmencie opisywał zwyczaje „ludzi pustyni": „ N a rzadko zaludnionej pustyni wszyscy znamienici ludzie znajaę sięe osobiscie i zamiast ksiaęzżek studiujaę genealogieę swych rodow. Ignorancja w tej dziedzinie narazża kazżdego człowieka na miano prostaka lub obcego, a obcych nie dopuszcza sieę ani do konfidencji, ani do familiarnych rozmow i narad. Nic tak mnie nie męczyło (a j e d n o c z e ś n i e od niczego tak bardzo nie z a l e ż a ł o powodzenie mojej misji), jak nieustanna gimnastyka u m y s ł o w a i pozowanie na wszechwiedzaęcego przy kazżdym pierwszym zetknieęciu z nieznanym m i p l e m i e n i e m " . 47 48 W opinii wielu wspołczesnych badaczy Thomas Lawrence był wybitnym specjalistaę od dwoch rzeczy: prowadzenia skutecznych działan partyzanckich i rozumienia Arabow (rozdz. I I i I I I w tomie pierwszym Siedmiu jllarowmądrosti sa p o s w i ę c o n e charakterystyce Arabow). Nic więc dziwnego, zejego 27 arty­ kułów - praktycznych porad i spostrzeżen z Arabii, ułozonych w 27 punktach i opublikowanych w 1919 roku w „Biuletynie Arabskim" - stało sieę wzorem, do ktorego dzis odwołujaę sieę takżze wspołczesni tworcy nowoczesnej kulturoi populacjo-centrycznej doktryny działan przeciwpartyzanckich: David Kilcullen (28 punktow) i David Petraeus (14 spostrzezżen) . 49 O ile jednak tekst Lawrence'a był napisany jako praktyczny przewodnik dla sił brytyjskich przy werbowaniu Arabow do w a l k i przeciwko i m p e r i u m osmanskiemu, o tyle zasady Kilcullena majaę pomoc amerykanskim zżołnierzom w „zdobywaniu serc i u m y s ł o w " ludnosci cywilnej. Oprocz licznych podobienstw mieędzy t y m i dwoma tekstami, jak np. opisywanie kwestii wreęczania podarunkow, podkreslanie zasadnosci cierpliwego podejscia do miejscowych, saę tezż pewne istotne rozżnice. Thomas Lawrence opisuje chocby, jak należzymowic, ubierac sieę czy wspołdziałac z Arabami. U Davida Kilcullena nie znajdziemy 4 7 Ibidem, t . 2, s. 135. 4 8 Ibidem, t . 2, s. 39. 4 9 W s z y s t k i e t r z y teksty znajdujaę sięe w A n e k s i e . �266 VI. Antropologizacja wojska i działan wojskowych tego typu etnograficznych szczegołow, możzna raczej powiedziec,zże przekazuje on niewiele „wiedzy kulturowej". Skupia sięe natomiast na przekazaniu tego, w jaki sposob należzy przygotowac sięe do misji, wykonywac zadania podczas jej trwania i w jaki sposobjaę zakonczyc . David Kilcullen podzielił swe 28 zasad na trzy wyrazne grupy. Pierwsze 9 zasad dotyczy w ł a s n i e przygotowan, ktore powinny byc podjete jeszcze przed dotarciem na teren operacji. Zasady od numeru 10 do 20 dotyczaę kwestii zwiaęzanych z przebywaniem juzż na terenie operacji i powinny byc w szczegolnosci - zdaniem ich autora - brane pod uwagęe przy wykonywaniu zadan operacyjnych. Natomiast zasady od 21 do 26 dotyczaę regularnej wspołpracy z miejscowaę ludnosciaę, ktora mozże zaistniec wtedy, gdy sytuacja w ramach operacji bęedzie mozżliwie jak najbardziej stabilna. Na zakonczenie autor podaje punkt 27, ktory dotyczy fazy opuszczania terenu operacji przeciwpartyzanckiej, a nasteępnie punkt 28, ktory stanowi podsumowanie wszystkich poprzednich (por. Aneks). 50 Działania przeciwpartyzanckie David Kilcullen charakteryzuje jako rywalizacjeę z partyzantami o prawo i zdolnosc do zdobycia serc, u m y s ł o w i akceptacji danej populacji. Wskazuje, ze aby wygrac, nalezy zdobyc szacunek ludnosci zamieszkujaęcej dany obszar, ugruntowany d z i a ł a n i a m i na rzecz lokalnej społecznosci oraz zaufaniem wynikajaęcym z realizacji wczesniej złozżonych obietnic, w szczegolnosci w kwestii zapewnienia bezpieczenstwa. Jego zdaniem stereotypy i plotki saę na t y m polu bitwy silniejsze niżz fakty czy tezż setki czołgow . 51 David Kilcullen należzy niewaętpliwie do czołowych teoretykow i zarazem praktykow w kwestii skutecznych działan przeciwpartyzanckich. Jego prace: The Accidental Guerilla. Fighting Small Wars in the Midst of a Big One (Oxford University Press 2009) oraz Counter-insurgency (Melbourne 2010) z a l i c z a j a s i e do wspołczesnych, „klasycznych" prac poswięeconych d z i a ł a n i o m przeciwpartyzanckim. Do innych „klasykow" w tej dziedzinie zaliczyc mozżna takzże Davida Galuli, Counterinsurgency Warfare: Theory and Practice (Westport 2008), Rogera Trinquiera, Modern Warfare: A French View of Counterinsurgency (Westport 2008); Johna A . Nagla, Learning to Eat Soup with a Knife. Counterinsurgency Lessons from Malaya and Vietnam (Chicago 2002), Roberta Thompsona, Defeating Communist Insurgency: Experiences from Malaya and Vietnam (London 1966). Nie jest to oczywiscie lista wyczerpujaęca. Poniewazż jednak „zwrot k u l t u r o w y " jest splecio¬ ny z renesansem tych doktryn, warto przyjrzec sieę temu, jakie reguły, zasady i przestrogi zawarte saę w doktrynach przeciwpartyzanckich, a nasteępnie jak, m i m o wiedzy o nich, po kolei je ł a m a n o . 5 0 R.J. Gonzalez, Towards Mercenary Anthropology? The New US Army Counterinsurgency Manual FM 3-24 and the Military-Anthropology 5 1 D. Kilcullen, Twenty-Eight IOSPHERE, lato 2006, pdf, s. 29. Complex, „ A n t h r o p o l o g y Today" 2007, t. 23, nr 3, s. 16. Articles: Fundamentals of Company-Level Counterinsurgency, http://www.au.af.mil/info-ops/iosphere/iosphere_summer06_kilcullen. �4. Doktryny przeciwpartyzanckie i ich realizacja w Iraku i Afganistanie 267 4. Doktryny przeciwpartyzanckie i ich realizacja w Iraku i Afganistanie Niezależnie od istniejących opracowan kwestii wojny (przeciw)partyzanckiej, jej cechy charakterystyczne, powtarzajaęce sieę w zasadzie u wszystkich badaczy, saę nasteępujaęce: • jest prowadzona przez siły rzaędowe przeciwko aktorom niepanstwowym; • celem partyzantow jest usunięecie danego rzaędu lub wyzwolenie danego terytorium spod okupacji; • wojna przeciwpartyzancka odrożznia sieęrownieżz od wojny przeciw terrorys¬ t o m zakresem wsparcia, jaki partyzanci majaęwsrod miejscowej l u d n o s c i . 52 Ze wzgledu na scisłe powiazanie tych trzech e l e m e n t ó w należy przyjrzec się rozwojowi koncepcji działanó przeciwpartyzanckich. Sama koncepcja była rozwijana w roóżznych kierunkach w zalezżnoósci od doóswiadczenó i historii sił zbrojnych, któore wcielały jaęw żzycie. Mozżna w zwiaęzku z t y m wyroóżznióc co naj¬ mniej kilka podejósóc, dobrze opisanych w literaturze, tutaj zostanaę przybliżzone podejóscia brytyjskie i amerykanóskie. Idea prowadzenia działanó przeciwpartyzanckich została przedstawiona i poszerzona przez takich autorow brytyjskich, jak Julian Paget, Robert Thomp­ son, Richard Clutterbuck czy Frank Kitson. Brytyjska koncepcja „zdobywania serc i umysłoów" obejmuje cztery podstawowe czynniki skutecznego d z i a ł a n i a . Pierwszy z tych czynnikoów to wola elity politycznej danego kraju do pokonania partyzantoów. Nie wystarczy t u jedynie zwycięestwo militarne - jeżzeli to partyzanci zdobeędaę „serca i u m y s ł y " społeczenóstwa, to dla rzaędu walka jest przegrana. Jak wskazywał wspomniany juzż generał Frank Kitson, rozwiaęzania wojskowe pełniaę w t y m wypadku jedynie roleę słuzżebnaę dla aktywnoósci poli53 5 4 tycznej . Drugi czynnik to wygranie bitwy o „serca i u m y s ł y " danego społeczenóstwa. Jest to istotne o tyle, ze ludzie przestana, popierac partyzantke, jeżeli uwierza, iż ich rzaęd jest w stanie jaę rzeczywióscie pokonaóc. Gdy bęedaę mieli przeóswiadczenie, zże partyzanci mogaę wygraóc z rzaędem - nie bęedaę ryzykowaóc, wystęepujaęc przeciwko tym, którzy byc m o ż e w przyszłosci beda miec nad n i m i władzę. Jako sposoby na wygranie bitwy o „serca i u m y s ł y " wskazuje sieę m . i n . zaangażzowanie lokalnej społecznoósci w projekty obywatelskie i działalnoósóc społecznaę oraz wzmocnienie inicjatyw lokalnych, działania psychologiczne za poósrednictwem ósrodkoów masowego przekazu, któore bęedaę nakierowane na wsparcie strony rzaędowej, jak roówniezż uzżywanie siły jedynie wtedy, gdy jest to rzeczywióscie niezbeędne, aby nie odstraszaóc lokalnej społecznoósci . 55 5 2 P. D i x o n , op.cit., s. 356. 5 3 Ibidem, s. 357. 5 4 F. K i t s o n , A Bunch of Five, L o n d o n 1977, s. 283, za: P. D i x o n , op.cit., s. 358. 5 5 P. D i x o n , op.cit., s. 359. �268 VI. Antropologizacja wojska i działan wojskowych Trzecim czynnikiem jest prymat użzywania sił policyjnych w walce party¬ zanckiej zamiast uzżywania regularnych formacji wojskowych. Wskazuje sieę, zże siły policyjne saę bardziej skuteczne w pozyskiwaniu informacji wywiadowczej, lepiej w s ł u c h u j a się w nastroje lokalnej społecznosci i t y m samym lepiej nadaja sięe do „zdobywania serc i u m y s ł o w " jej członkow. Stosowanie sił policyjnych pozwala zazwyczaj szybciej zaszczepic wsrod mieszkancow wizjęe powrotu do normalnosci, mozże byc rowniezż tansze od utrzymywania regularnej armii. Siły policyjne zazwyczaj bęedaę stosowac mniej przemocy nizż wojsko, bęedaęrowniezż bardziej s k ł o n n e do nawiaęzywania kontaktow z lokalnaę s p o ł e c z n o s c i a ę z założzenia ich obecnosc na danym terenie jest przeciezż dłuzższa. Lokalne siły policyjne saę w zwiaęzku z t y m lepiej obeznane z terenem, kulturaę i społeczenstwem zamieszkujaęcym dany obszar. Należzy jedynie uwazżac, aby jedna grupa społeczna nie z d o m i n o w a ł a zbytnio formacji policyjnych tak, aby nie doprowadzic do dyskryminacji innych g r u p . 56 Jako czwarty czynnik wskazuje sieę skoordynowane zarzaędzanie działaniami we wszystkich aspektach w a l k i przeciwpartyzanckiej. Chodzi t u przed wszystkim o aspekty polityczne, społeczne, psychologiczne czy wojskowe skoordynowane działania beędaę miały wieększe znaczenie nizż suma tych działan, liczaęc kazżde z osobna . Z kolei Robert Thompson wyrozżnia pięec czynnikow prowadzaęcych do „zdobycia serc i u m y s ł o w " : 1. Rzaęd musi miec jasno okreslony cel polityczny: stworzenie i utrzymanie wolnego, niepodległego i zjednoczonego kraju, ktory jest politycznie i ekonomicznie stabilny; 2. Rzaęd musi działac zgodnie z prawem; 3. Rzad musi miec całosciowy plan działan; 4. Rzad musi uczynic priorytetem pokonanie politycznej opozycji, nie partyzantow; 5. W wypadku guerilli rzaęd musi przede wszystkim zapewnic sobie bezpieczne bazy . Zwłaszcza jesli chodzi o ostatni punkt, to jego skutecznosc sprawdziła sieę wielokrotnie i okreslana jest jako „ink blot" (przez Brytyjczykow) badź „oil spot" (przez Amerykanow), została rowniezż wprowadzona do Afganistanu za czasow Petraeusa . 57 58 59 Politycy i wojskowi amerykanscy najprawdopodobniej po raz pierwszy uzżyli terminu Counter-Insurgency w latach 60. X X wieku, aby opisac wojne przeciwko narodowym ruchom wyzwolenczym podczas zimnej wojny. T e r m i n ten wydawał sieę Amerykanom bardziej odpowiedni niżz „działania przeciwrewolucyjne", gdyzż słowo „rewolucja" b u d z i ł o w społeczenstwie amerykanskim pozy¬ tywne lub wręecz bohaterskie skojarzenia . W podręeczniku przeciwpartyzanckim armii amerykanskiej (CFM 3-24) w obrazowaniu podejscia lokalnych społecznosci do wojska uwypukla sieę 60 5 6 Ibidem, s. 360. 5 7 Ibidem, s. 3 6 1 . 5 8 Za: Paul. D . W i l l i a m s ( r e d . ) , Security Studies. An Introduction, Y o r k 2 0 0 8 , s. 398. 5 9 6 0 Ibidem. P. D i x o n , op.cit., s. 356. Routledge, L o n d o n - N e w �4. Doktryny przeciwpartyzanckie i ich realizacja w Iraku i Afganistanie 269 znaczenie racjonalnego myóslenia jej członkóow, nakierowanego na realizacjeę w ł a s n y c h interesóow, pomniejszane jest natomiast znaczenie emocji czy zwyczajnego przychylnego nastawienia. Jednoczeósnie autorzy podręecznika poszukujaę rozwiaęzanó pozwalajaęcych budowaóc tzw. sieci zaufania: „gdy juzż jednostka ulokuje sieę na terenie operacji, jej nasteępnym zadaniem jest budowa lokalnych sieci zaufania. To jest rzeczywiste znaczenie frazy «serca i umysły», która składa sie z d w ó c h odrębnych k o m p o n e n t ó w . «Serca» oznaczaja prze¬ konanie ludzi, zże ich interesy bęedaę najlepiej zrealizowane, jezżeli działania przeciwpartyzanckie odniosaę sukces. «Umysły» oznaczajaę natomiast przeóswiadczenie członkoów miejscowej społecznoósci, zżezżołnierze walczaęcy z partyzantami mogaę ich obronióc, a wszelki opóor jest daremny. Nie nalezży sieę zastanawiaóc, czy ludzie l u b i a ż o ł n i e r z y . C h ł o d n a kalkulacja w ł a s n y c h i n t e r e s ó w , a nie emocje, to jest to, co n a p r a w d ę s i ę liczy. Po jakims czasie skuteczne sieci zaufania wrosnaę jak korzenie w danaę społecznoósóc. Wypraęsieci nieprzyjaciela, co zmusi ich do odkrycia sieę, pozwoli żzołnierzom przejaęóc inicjatyweę, a w konsek¬ wencji zniszczyóc partyzantóow" . Pomocna dla podsumowania roóżznic w podejósciach brytyjskim i amerykanóskim, majaęcych swoje korzenie w odmiennej kulturze organizacyjnej obydwu tych armii, jak roównieżz odmiennych doóswiadczeniach historycznych, mozże okazaóc sieę ponizższa tabela. 61 T a b e l a 14. W o j s k o w a k u l t u r a organizacyjna d z i a ł a n p r z e c i w p a r t y z a n c k i c h W i e l k a Brytania Stany Zjednoczone Kierunek/Koordynacja Zwierzchnictwo cywilne Sposoby w p ł y w a n i a na społeczeństwo Z d o b y c i e „ s e r c i umysłóow" Zdobycie „ s e r c i umysłóow" za p o m o c a r e f o r m w z w i a z k u z bezalternatyw- politycz¬ Zwierzchnictwo wojskowe n y c h i r o z w o j u gospodarcze¬ n y m p r z e d s t a w i e n i e m prze¬ go w a g i w ł a s n y c h sił zbrojnych Użycie siły M i n i m a l n a siła P r z y t ł a c z a j a c a siła Pożądane techniki/siły Siły specjalne w połaęczeniu Jednostki piechoty z l o k a l n y m i j e d n o s t k a m i nie¬ regularnymi Zródło: Oprac. własne na podstawie: M.R. DeVore, Institutions, Culture and Counterinsurgency Operations: Why Do States Fight Similar Insurgencies Differently?, tekst referatu wygłoszonego na Meeting of the International Studies Association 2011 oraz J.A. Nagl, Learning to Eat Soup With a Knife. Counterinsurgency Lessons from Malaya and Vietnam, The University of Chicago Press, Chicago 2002, s. 51. Mozżliwoósci sojuszniczego zwalczania ugrupowanó partyzanckich dodatkowo zatem komplikujaę odmienna tradycja, doóswiadczenia i sposoby funkcjonowania sił zbrojnych Wielkiej Brytanii i Stanoów Zjednoczonych, któore ukształtowały specyficznaę wojskowaę kultureę organizacyjnaę w t y m zakresie. Co prawda wojska 6 1 U.S. A r m y and M a r i n e Corps, Counterinsurgency Field Manual, Chicago 2007, s. 294. �270 VI. Antropologizacja wojska i działan wojskowych amerykanóskie zaczynajaę czerpaóc z doktryny brytyjskiej (pisze o t y m David Petraeus, kilkukrotnie przywołujaęcy zalecenia w t y m zakresie s f o r m u ł o w a n e przez Thomasa Lawrence'a ), a przyjmowane definicje dotyczaęce działanó przeciwpartyzanckich, rozumienia pojeęcia kultury i óswiadomoósci mieędzykulturowej raczej sieę zazeębiajaę nizż mocno róozżniaę, to jednak p r z e ł a m y w a n i e roózżnic w t y m zakresie dokonuje sieę bardzo powoli. 62 Powróot do idei „zdobywania serc i umysłóow" (hearts and minds) ludnoósci lokalnej w Afganistanie miał zastaępióc doktryneę „szoku i przerażzenia" (shock and awe), ktoóraę zastosowano w Iraku w marcu 2003 r o k u . „Szok i przerazżenie", zamiast wósroód zwolennikoów Saddama Husajna, z czasem z a p a n o w a ł y raczej w amerykanóskim wojsku, ktoóre m u s i a ł o zmierzyóc sieę z samoboójczymi atakami i partyzanckimi metodami walki, do ktoórych wyszkoleni zgodnie z American way ofwar żzołnierze w ogoóle nie byli przygotowani. O wczesny p u ł k o w n i k David Petraeus, w swoich szeroko komentowanych Observations From Soldiering in Iraq, ktoóre opublikował w 2006 roku, tuzż przed nominacjaę na głóownodowodzaęcego Multi-National Force-Iraq (od stycznia 2007 do wrzesnia 2008) w punkcie 9 (z 14 obserwacji) napisał: Cultural Awareness is a force mulitplier . Sam zaós, w pierwszej fazie kampanii w Iraku odpowiedzialny za rejon Mosulu, zrealizował tam 4500 projektoów odbudowy, a do obiegowych haseł z tamtego okresu w e s z ł o jego powiedzenie: „pieniaędze saę amunicjaę" . Skutecznoósóc takich właósnie działanó w walce z tzw. przeciwnikiem nieregularnym potwierdzajaę właósciwie wszyscy badacze (w zdecydowanej więekszoósci praktycy) w dziedzinie zwalczania działanó o charakterze partyzanckim. W e d ł u g Davida Galuli, przy działalnoósci przeciwpartyzanckiej, te o charakterze stricte militarnym stanowióc powinny zaledwie 20%, p o z o s t a ł e zas 80% przypasc powinno na działania c y w i l n e . 6 3 64 ó 65 66 67 Amerykanóskie działania w Iraku dajaę obraz zaróowno armii, jak i politykoów kompletnie nieprzygotowanych na realia tej operacji. Derek Gregory zauważza: „wiele z problemóow, przed któorymi stanęeły Stany Zjednoczone od czasoów inwazji na Irak w 2003 roku, możzna powiaęzaóc z niecheęciaę administracji Busha do użzywania dwóoch słoów oraz porazżkaę w zaplanowaniu i przygotowaniu sięe na każzde z nich: okupacja i partyzantka. Oba saę ze sobaę oczywióscie ósciósle powiaęzane; ludzie nie lubiaężzyóc pod wojskowaę okupacjaę. Amerykanie znaleózli sięe na 6 2 D . H . Petraeus, Learning Counterisurgency, 6 3 K . I . Sepp, From Counterinsurgency 6 4 'Shock and Awe' to op.cit. 'Hearts and Minds': The Fall and Rise of US Capability in Iraq, „ T h i r d W o r l d Q u a r t e r l y " 2 0 0 7 , t. 28, n r 2. Z w i e l u p u b l i k a c j i na ten t e m a t zob. R. W e i g l e y , The American Way ofWar. United States Military Strategy and Policy, M a c m i l l a n C o m p a n y , L o n d o n A History of 1973. 6 5 D . Petraeus, Observations from Soldiering in Iraq, „ M i l i t a r y R e v i e w " s t y c z e ó - l u t y 2006, s. 3. 6 6 M . R . G o r d o n , 101st Airborne Scores Success in Reconstruction of Northern Iraq, „ N e w Y o r k T i m e s " , 4 wrzeósnia 2 0 0 3 . 6 7 D . Galula, Counterinsurgency W e s t p o r t 2 0 0 8 , s. 63. Warfare: Theory and Practice, Praeger Security I n t e r n a t i o n a l , �4. Doktryny przeciwpartyzanckie i ich realizacja w Iraku i Afganistanie 271 ulicach Bagdadu, ktore nie były niestety usiane p ł a t k a m i rozż, za to były wypełnione ludzmi" . Utrzymujący się do tamtej pory w szkoleniu wojskowym miejski model walki ukazywał miasta jako troźjwymiarowe przestrzenie pozbawione ludnoźsci. Rzeczywistoźsźc wojskowa była oczywiźscie zupełnie inna. Pentagon nie był jednak dobrze przygotowany na tego rodzaju wyzwanie, gdyzż głoźwny nacisk został położzony na RMA i rozwoźj nowych technologii, mogaęcych mieźc zastosowanie głoźwnie w konwencjonalnej walce, nieprzydatnych jednak w „nowych wojnach", prowa¬ dzonych przeciwko wrogowi niezwiaęzanemuzzżadnym panźstwem czy narodem. 68 Podział mieędzy wojskami stacjonujaęcymi w Iraku a mieszkanźcami zaczaęł sieę pogłeębiaźc, a ataki przeciwko zżołnierzom sił koalicji nasilały sięe. W 2005 roku dowźodca wielonarodowych sił w Iraku ( M N F - I ) , generał George Casey, zdecydował, żze najbardziej efektywnym sposobem na ograniczenie liczby ofiar po stronie sił koalicji bęedzie zmniejszenie obecnoźsci wojsk. Amerykanźskie oddziały wycofały sięe do olbrzymich baz (Forward Operating Bases - FOBs) połozżonych na przedmieźsciach. Mocno ufortyfikowane, były przedstawiane jako przyczoźłki dla operacji taktycznych i „ucieczka od niebezpieczenźstwa, miejsce, gdzie możzna odnowiźc naruszone zdrowie psychiczne" . Takie podejźscie s p o w o d o w a ł o , wedle słow George'a Packera, stworzenie „jednej z najbardziej izolowanych okupacji w historii". Podrźozżujaęc mięedzy strefami zielonymi a strefaę czerwonaę - jak nazywana była reszta Iraku - Packer doźswiadczył „dwźoch odręebnych rzeczywistoźsci, istniejaęcych po przeciwnych stronach. Od tej pory, jego zdaniem, amerykanźscy zżołnierze mieli prowadziźc działania przeciwpartyzanckie, «poruszajac się prawie na oslep po obcym t e r e n i e » " . Wiekszosc oddziałoźw rzadko opuszczała bazeę, a te, ktoźre juzż to czyniły, przeprowadzały patrole za pomocaę helikopterźow i wozoźw terenowych, co zasłuzżyło na okreźslenie mianem «turystyki wojennej» (war tourism)" . 69 70 71 Tytuł opublikowanej w 2005 roku ksiaężzki Packera The Assasin s Gate: America in Iraq posłużył jako metafora obecnosci S t a n ó w Zjednoczonych w Iraku. Brama, było główne wejscie do zielonej strefy w Bagdadzie, nazwanej po arabsku Bab al-Qasr, czyli Brama Pałacowa (z racji tego, iz w niedalekiej odległosci miescił sięe pałac Saddama Husajna, w ktorym nastęepnie rezydowały w ł a d z e okupacyjne). Z inicjatywy Amerykanow brama została nazwana Assassins Gate, z racji tego, izż oddział, ktory za niaę odpowiadał, nosił nazweę Alpha Assasins. George Packer wskazywał, żze Irakijczycy czeęsto skarzżyli sieę na sposob, w jaki amerykanscy żzołnierze zmieniali nazwy ich autostrad i budynkow, czy teżz 72 6 8 D . Gregory, The Biopolitics of Baghdad: Counterinsurgency and the counter-city, „Human Geography" 2 0 0 8 , n r 1. 6 9 L . W o n g , S. Gras, CU @ the FOB: How the Forward Operating Base is changing the life of combat soldiers, Strategic Studies I n s t i t u t e , marzec 2006, s. 1. 7 0 G. Packer, The Assassins Gate: America 2005. 7 1 Por. D . Gregory, 7 2 G. Packer, op.cit. op.cit.,s.3. in Iraq, Farrar, Strauss and G i r o u x , N e w Y o r k �272 VI. Antropologizacja wojska i działan wojskowych przesuwali granice dystryktow. To nieustannie p r z y p o m i n a ł o i m o fakcie zewneętrznej i niechcianej okupacji. Błęedne t ł u m a c z e n i a i niezrozumienie sytuacji stanowiaę zresztaę motyw przewodni jego ksiaężzki . M i m o zże inwazja na Irak w 2003 roku miała poczaętkowo charakter konwencjonalnych działan zbrojnych, w k r o t c e p r z e k s z t a ł c i ł a s i e ę de facto w działania przeciwpartyzanckie. Brytyjczycy starali sieę w p ł y w a c na amerykanskie myslenie i planowanie podczas tych operacji, aby wymoc mniej kon¬ wencjonalne podejscie i w konsekwencji doprowadzic do stosowania mniejszej przemocy. Krytykowali Amerykanow za represyjne podejscie do Irakijczykow, traktowanie ich jako „podludzi", tymczasem sami starali sięe nie naduzżywac przemocy i minimalizowac swoje interwencje wewnaętrz irackiego społeczens t w a . Brak jednolitosci w podejsciu wojsk brytyjskich i amerykanskich do zarzaędzania o k u p o w a n y m obszarem w p ł y w a ł negatywnie na możzliwosc wdrazżania przez Brytyjczykow metod bardziej koncyliacyjnych. Brytyjczycy byli bowiem postrzegani jako s k ł a d o w a sił amerykanskich i Irakijczycy czeęsto przypisywali i m stosowanie tych samych metod, j a k i m i p o s ł u g i w a l i sięe Amerykanie. Jednym z przykładow braku jednolitego podejscia było nastawienie do lokalnych m i l i c j i . Gdy Brytyjczycy probowali właczaź c z ł o n k o w t y c h organizacji w zżycie polityczne i zachęecac do wstęepowania w szeregi tworzonej przez nich lokalnej policji, wojska amerykanskie na swym obszarze okupacyj¬ nym przystaępiły do eliminacji tzw. armii Mahdiego Muktady al-Sadra . W t y m kontekscie znamienne s a ę s ł o w a głownodowodzaęcego brytyjskiej armii generała Mike'a Jacksona, ktory w kwietniu 2004 roku, dystansujac sie od amerykanskiego podejscia, powiedział, żze: „ m u s i m y walczyc wspolnie z żzołnierzami amerykanskimi. Nie oznacza to jednak, zże musimy walczyc tak jak Amerykanie" . 73 74 75 76 W obliczu zmiany 1 wrzesnia 2010 roku operacji „Iracka w o l n o s c " n a operacjeę „ N o w a jutrzenka" (Operation New Dawn), majaęcej symbolizowac koniec działan o charakterze militarnym i poczaętek „prawdziwej" odbudowy, a nasteępnie oficjalnego zakonczenia wojny w Iraku 15 grudnia 2011 roku i wycofania sieę oddziałow amerykanskich z tego kraju pod koniec grudnia 2011, warto przypomniec słowa Kaleva Seppa: „Dla Stanow Zjednoczonych najwazżniejszym sojusznikiem w Iraku sa sami Irakijczycy. Osiągnięcie celow polityki amerykanskiej jest praktycznie w całosci uzalezżnione od Irakijczykow, bez ich bezposredniego zaangazżowania i pomocy Stany Zjednoczone nie beędaę w stanie stworzyc warunkow, w ktorych mozżliwe bęedzie osiaęgnieęcie sukcesu" . 77 7 3 D . Gregory, 'The Rush to the Intimate'. Counterinsurgency and the Cultural Turn in Late Modern War, „ R a d i c a l P h i l o s o p h y " l i p i e c - s i e r p i e n 2008, n r 150, s. 2. 7 4 S. Rayment, US Tacticts Condemned by British Officers, „ D a i l y Telegraph", 11 kwietnia 2004, za: P. D i x o n , op.cit., s. 373. 7 5 P. D i x o n , op.cit., s. 373. 7 6 R. N o r t o n - T a y l o r , General Hints Out at US Tactics, „ T h e G u a r d i a n " , 21 k w i e t n i a 2004, za: P. D i x o n , op.cit., s. 374. 7 7 K . I . Sepp, From 'Shock and Awe', op.cit., s. 223. �4. Doktryny przeciwpartyzanckie i ich realizacja w Iraku i Afganistanie 273 Roózżne podejóscie wojsk brytyjskich i amerykanóskich do działanó przeciwpartyzanckich charakteryzuje roówniezż interwencjeę w Afganistanie. Brytyjczycy bardziej skupiali sieę na działaniach politycznych niżz militarnych. Dla przykładu jesieniaę 2006 roku negocjowali rozejm w Musa Qala i zgodzili sieę na wycofanie z miasta, nad ktoórym władzeę miały przejaęóc siły gubernatora okreęgu i lokalnej starszyzny, przy jednoczesnej obietnicy ze strony talibóow, zże nie zajmaę tego terenu. Poóózniej talibowie złamali postanowienia rozejmu i zajęeli miasto, co z m u s i ł o siły N A T O do ponownej walki o nie w grudniu 2007 roku. Takich negocjacji prowadzonych przez wojska brytyjskie było więecej, czemu ostro sprzeciwiali sięe Amerykanie, żzaędajaęc, by Brytyjczycy przyjęeli bardziej radykalny sposoób działanó . 78 Kolejnym p r z y k ł a d e m roóżznego podejóscia wojsk brytyjskich i amerykanóskich do kwestii „zdobywania serc i umysłóow" lokalnej społecznoósci afganóskiej mozże byóc to, zże Brytyjczycy byli przeciwni niszczeniu upraw maku, wykorzystywa¬ nego do produkcji opium w prowincji Helmand, dopoóki miejscowym nie uda sięe znaleózóc innych sposobóow na zarobek. Amerykanie tymczasem nalegali na bezwarunkowe zniszczenie tych u p r a w . Tarcia pojawiały sięe roównieżz w kwestiach naduzżywania siły, przestrzegania konwencji genewskich czy w za¬ kresie traktowania wieęóznioów (Abu Ghraib, Guantanamo, baza lotnicza Bagram), jak róownieżz w kwestii amerykanóskich działanó na terenie saęsiadujaęcego z Afganistanem Pakistanu. 79 Amerykanóskie podejóscie do wojny przeciwpartyzanckiej zbliżzyło sieę do tego prezentowanego przez Brytyjczykóow w zasadzie dopiero wtedy, gdy za działania amerykanóskiego wojska w Iraku i Afganistanie zaczaęł odpowiadaóc generał David Petraeus. Jeszcze w czasie słuzżby w Iraku zauważzył on, zże wojna ta sprowadza sięe w zasadzie do zwycieęstwa nad społeczenóstwem, a nie nad konkretnaę armiaę, w zwiaęzku z czym wdrozżył niektóore rozwiaęzania postulowane wczeósniej przez Brytyjczykoów . 80 Koniecznoósóc „zdobycia serc i umysłóow" społeczenóstwa afganóskiego prokla¬ mowana jako element strategii przeciwpartyzanckiej (COIN) przez generała Stanleya M c C h r y s t a l a , g ł ó o w n o d o w o d z a ę c e g o Mięedzynarodowymi S i ł a m i Wspierania Bezpieczenóstwa w Afganistanie (International Security Assistance Force - ISAF), wspierana roówniezż przez generała Davida Petraeusa, miała byóc odpowiedziaę i szansaę na zwięekszenie efektywnoósci działanó sił koalicyjnych w t y m kraju. O tym, zże kultura i polityka majaę na wojnie duzże znaczenie, przekonano sięe jednak zbyt póoózno. Po ponad dziesieęciu latach obecnoósci sił 81 7 8 P. D i x o n , op.cit., s. 375. 7 9 Ibidem, s. 375. 8 0 M . R . G o r d o n , T. Shanker, Bush to Name a New General to Oversee Iraq, „ N e w Y o r k T i m e s " , 5 stycznia 2 0 0 7 ; B. H o f f m a n , Insurgency and Counterinsurgency, N a t i o n a l Security Research D e v i s i o n , Santa M o n i c a 2004, s. 9, za: P. D i x o n , op.cit., s. 375. 8 1 Z d y m i s j o n o w a n e g o 23 czerwca 2010 w atmosferze skandalu p o p u b l i k a c j i zapisu rozmóow z g e n e r a ł e m i jego o t o c z e n i e m przez d z i e n n i k a r z a „ T h e R o l l i n g Stone" M i c h a e l a Hastingsa The Runaway General z d n i a 22 czerwca 2010. �274 VI. Antropologizacja wojska i działań wojskowych 82 koalicji w t y m kraju Afganistan, w opinii ekspertoów, staje sięe drugaę Somaliaę . Winaę możzna za to obarczyóc nie tylko podstawowe braki w wiedzy o kulturze grup zżyjaęcych na terenach Afganistanu, ale i brak odpowiednich decyzji politycznych we właósciwym czasie. Dramatycznaę sytuacjeę w Afganistanie, spowodowanaę brakiem jakiejkolwiek sensownej strategii rozwoju i odbudowy tego kraju od 7 paózdziernika 2001 roku do pazdziernika 2011 roku, m o ż n a ocenic za Piotrem Balcerowiczem jako „dekadęe zaprzepaszczonych szans" . Słowa podsumowujaęce przygotowany przez autora raport mogaęroówniezż stanowióc zakonóczenie niniejszej króotkiej analizy: „Obecnie sytuacja jest patowa. Obecnoósóc wojsk obcych, a co za t y m idzie: ogromne fundusze «pomocowe», ktoóre w rzeczywistoósci miały kupióc przychylnoósóc mieszkanócóow dla sił okupacyjnych, pogłęebiły uzalezżnienie Afganistanu. Z jednej strony, wycofanie sieę wojsk w 2014 roku przekazże de facto całaę władzęe talibom albo tezż doprowadzi do «somalizacji» Afganistanu, t j . podziału kraju na regiony kontrolowane przez roózżne grupy zbrojne konkurujaęce ze sobaę o władzeę. W rezultacie Afganistan opadajaęcy na dno pociaęgnie za sobaę Pakistan (a czyni to jużz od k i l k u lat) i w rezultacie w ręekach taliboów mozże sięe znaleózóc pakistaónska bronó atomowa. Nawet jeósli sieę nie znajdzie, to Afganistan pograężzony w chaosie znowu stanie sieę regionem skutecznie eksportujaęcym rewolucję fundamentalistyczna i ataki terrorystyczne na cały swiat. Z drugiej zas strony, pozostawienie w Afganistanie sił okupacyjnych pogłęebi tylko negatywne procesy, ktore na nowo wynoszaę talibow do władzy. 83 Tej patowej i dramatycznej sytuacji mozna było uniknaó. Tak sie nie stało, gdyzż politycy i wojskowi «wiedzaę lepiej», ignorujaęc ostrzezżenia i analizy kulturoznawcow, organizacji pozarzaędowych działajaęcych na miejscu i cywil¬ nych ekspertow doskonale znajaęcych r e g i o n " . W obliczu spodziewanej klęeski, zamiast mowic o Afganistanie jako tescie wiarygodnosci N A T O , szybko zdewaluowano operacjęe Sojuszu do zwykłego zadania wojskowego (chodzi o grę s ł o w w j e z y k u angielskim: nie test a task ). Zadania, w ktoórym ginie coraz więecej, a nie mniej, osoób cywilnych i zżołnierzy. Tymczasem niezbednym elementem skutecznej strategii „zdobywania serc i u m y s ł ó w " jest także unikanie strat w ludnosci cywilnej. Dane ukazujace skale tego zjawiska od pocza t k u obecnoósci sił koalicyjnych w Afganistanie nie wygla dały dobrze: co prawda w roku 2010, jednym z najbardziej krwawych, jeósli chodzi o straty, 75% osob zgineło z rak talibów (z 2777 cywilów), to należy takżze dodaóc do tego dane moówia ce o 588% i 248% wzroóscie liczby zabitych 84 85 86 P. Balcerowicz, Raport: Afganistan 8 3 2011 - dziesięć lat poźniej, Warszawa 2011. Ibidem,s.4. 8 4 Ibidem, s. 13. 8 5 W . W a s z c z y k o w s k i , Koniec operacji w Afganistanie?, I n s t y t u t Sobieskiego, Komentarz nr 95, 1 lipca 2 0 1 1 . 8 6 W p o r o ó w n a n i u do p o p r z e d n i c h lat, gdy liczba c y w i l i ginaęcych z raęk A m e r y k a n o ó w i Sojuszu p r z e w y ż s z a ł a straty w l u d n o s c i cywilnej zadawane przez t a l i b o w . �275 4. Doktryny przeciwpartyzanckie i ich realizacja w Iraku i Afganistanie 87 cywilow w samych tylko prowincjach Helmand i Kandahar . I choc liczba osob cywilnych ginaęcych „z broni" Sojuszu zmalała, to trzeba pamieętac,żze„smierc k i l k u przypadkowych ofiar powoduje dziesieęciokrotnie więekszy napływ do partyzantki osob wywodzaęcych sięe z kreęgu przyjacioł i krewnych zabitych" . W marcu 2011 roku został takzże przypadkowo zabity przez siły N A T O kuzyn prezydenta Afganistanu Yar Muhammad Khan, a reporterzy wskazujaę na to, zże gniew wywołany smiercia bliskich z powodu działan Sojuszu jest d u ż o większy, nizż gdy cywile ginaęz raęk t a l i b o w . W roku 2009 generał Stanley McChrystal jednym z priorytetow w zapre¬ zentowanej przez siebie nowej strategii dla Afganistanu uczynił więec ograni¬ czenie liczby „strat ubocznych" wywołanych przez siły m u podlegajaęce . Miał to na uwadze rownieżz generał David Petraeus, zdajaęcy sobie doskonale spraweę z katastrofalnych skutkow kazżdej przypadkowej smierci Afganczyka-cywila. Po przejeęciu dowodzenia w Afganistanie w czerwcu 2010 roku, w w y n i k u dymisji generała Stanleya McChrystala, generał Petraeus miał rowniezż wprowadzac w praktykeę ideęe „swiadomosci mieędzykulturowej". W dniach 11-14 marca 2010 roku European Interagency Security Forum (EISF) zorganizowało konferencję p o s w i ę c o n a Afganistanowi pod znamiennym t y t u ł e m Winning „Hearts and Minds" in Afghanistan: Assessing the Effectiveness of Development Aid in COIN Operations. Jej uczestnicy przedstawili swoje wnioski w nastęepujaęcych punktach, ktore - ze wzglęedu na ich znaczenie dla prowa¬ dzonych rozważzan na temat skutecznosci samej doktryny przeciwpartyzanckiej oraz waęsko rozumianej idei „zdobywania serc i u m y s ł o w " - warte saę szerszego przytoczenia . Po pierwsze, w opinii uczestnikow konferencji aktualne strategie stabiliza¬ cyjne stosowane w Afganistanie bazujaę na dawno u k s z t a ł t o w a n y c h i obecnie częesto kwestionowanych załozżeniach, w szczegolnosci żze: 88 89 90 91 • kluczowym motorem destabilizacji jest ubostwo, bezrobocie oraz radykalne podejscie do islamu; • rozwoj gospodarczy i modernizacja saę czynnikami stabilizujaęcymi; • programy pomocowe pozwalajaę zdobywac „serca i u m y s ł y " oraz pomagajaę legitymizowac władzęe rzaędu; 8 7 Straty w liczbie zabitych dzieci w z r o s ł y o 2 1 % , a k o b i e t o 6%. Za: z r o d ł a O N Z cytowane w a r t y k u l e NATO Kills Cousin world-south-asia-12700630 8 8 of Afghan President Hamid Karzai; J. M c C u e n , The Art of Counter-Revolutionary za: T . Paszewski, Klasycy http://www.bbc.co.uk/news/ (10.03.2011). doktryny War, Stackpole Books, H a r r i s b u r g 1966, s. 6 1 , wojny antypartyzanckiej a operacja w Afganistanie, „Sprawy M i ę e d z y n a r o d o w e " 2 0 1 0 , n r 3, s. 32. 8 9 NATO 9 0 S. M c C h r y s t a l , COMISAF 9 1 Raport kills... op.cit. z konferencji s Initial Assessment, dosteępny na 1004WPCReport.pdf (20.10.2011). K a b u l , 30 sierpnia 2009. stronie: http://www.eisf.eu/resources/library/ �276 VI. Antropologizacja wojska i działan wojskowych • rozszerzanie zasiegu kontroli rzadu centralnego nad danym terytorium prowadzi do stabilizacji, a projekty rozwojowe sa skutecznymi ósrodkami do osiagniecia tego rozszerzenia; • społecznoósóc miedzynarodowa i rza d Afganistanu maja te same cele, jezżeli chodzi o promocje rozwoju, dobrego rzadzenia i praworzadnosci. Po drugie, wdrożzenie doktryny przeciwpartyzanckiej nie uwzglednia odpowiednio kwestii politycznych. W y n i k i badanó prowadzonych w Afganistanie pokazuja, żze wiele z podstawowych czynnikóow konfliktogennych ma de facto charakter polityczny - jak np. konflikty etniczne czy miedzyplemienne i wewnatrzplemienne spory. W rzeczywistosci wielu A f g a ó c z y k ó w s a d z i , ze główna przyczyna braku bezpieczeóstwa jest sam rzad, który jest postrzegany jako skorumpowany i niesprawiedliwy. Strategia przeciwpartyzancka, zakładajaca działania na rzecz przekonania społeczenóstwa do tak negatywnie postrzeganego rzadu, napotyka d u ż e trudnosci, szczególnie gdy talibowie sa przez wielu odbierani jako bardziej skuteczni w tak podstawowych kwestiach jak za¬ pewnianie bezpieczenóstwa czy wymierzanie sprawiedliwoósci. Bez uwzglęednienia kwestii politycznych zaróowno cele wojskowe, jak i pomocowe saę trudne do osiaęgnieęcia w pożzaędanym zakresie. Po trzecie, skutecznie zaplanowana i dostarczona pomoc rozwojowa wydaje sieę przynosióc pewne korzyósci stabilizacyjne na poziomie taktycznym, a nie strategicznym. Badacze i praktycy opisali sposoby efektywnego dostarczania pomocy majaęcej na celu zapewnienie wspóołdziałania mieędzy siłami mięedzynarodowymi a społecznoósciaę lokalnaę, ktoóra okazała sięe zainteresowana rozwojem relacji, budowaniem przyjaznej atmosfery i zbieraniem informacji. Jednak te relacje były z zasady kroótkotrwałe i b r a k o w a ł o dowodoów na to, żze miały szerszy efekt w postaci przekonania społecznoósci do działanó rzaędu. W sytuacji gdy p o t w i e r d z a ł o sieę to, zże programy rozwojowe saę rzeczywióscie skuteczne, m a ł o było dowodoów na to, zże udane programy rozwojowe przynoszaęwieększe korzyósci stabilizacyjne. Po czwarte, mniej oznacza czeęsto wieęcej - zbyt duzża pomoc możze mieóc efekt destabilizujaęcy. Istnieje zgoda co do tego, żze Afganistan nie mozże skutecznie przyjaęóczwieększonej pomocy przeznaczonej dla niebezpiecznych regionóow kraju. Zbyt dużzo pienięedzy wydanych szybko przy ograniczonym nadzorze mozże mieóc destabilizujaęcy w p ł y w na kilka sposobóow, właęczajaęc w to: • wzmocnienie korupcji; • tworzenie podziałóow na przegranych i wygranych w społeczenóstwie po¬ dzielonym pod wzglęedem etnicznym i plemiennym; • wspieranie lukratywnej ekonomii wojny, któora sprzyja partyzantom, przez korupcjeę urzeędnikoów i innych podmiotóow; • tworzenie fałszywych zacheęt dla głoównych graczy politycznych, aby sprzyjali utrzymaniu status quo w zakresie braku bezpieczenóstwa i złego zarzaędzania. �4. Doktryny przeciwpartyzanckie i ich realizacja w Iraku i Afganistanie 277 Koniecznosc szybkiego wydania olbrzymich srodkow pomocowych staje sięe, niestety, celem samym w sobie. Rentierska gospodarka panstwa afganskiego zmniejsza potrzebęe wsrod kreęgow rzaędowych uzyskania legitymacji społecznej oraz poczucie odpowiedzialnosci przed obywatelami Afganistanu. Po piaęte, pomoc wydaje sieę raczej sprzyjac traceniu niżz pozyskiwaniu „serc i u m y s ł o w " w Afganistanie. W czasie gdy na programy pomocowe wydaje sieę w Afganistanie wieęcej pienięedzy nizż kiedykolwiek wczesniej, powszechne postrzeganie wsparcia jest w duzżej mierze negatywne. Pomimo dużzej pracy, ktora została wykonana, właęczajaęc w to rozszerzenie podstawowych swiadczen społecznych, znaczne inwestycje w drogi i inna, infrastrukturę, w dalszym ciagu trwa w społeczenstwie negatywne przekonanie, zże m a ł o zostało zrobione, zże zrobiono niewłasciwe rzeczy, żze to, co zrobiono, jest kiepskiej jakosci, zże korzysci z pomocy saę rozłozżone nierownomiernie oraz żzedużzo pienięedzy stracono na skutek korupcji i marnotrawstwa. W y n i k i badan pokazujaę więec, zże politycy p o w i n n i byc bardzo ostrozżni w przyjmowaniu załozżenia, zże projekty pomocowe kształtujaę pozytywny obraz dostawcow pomocy, czy tezż pozwalajaę legitymizowac władzęe rzaędu. Po szoste, kluczowe jest wzmocnienie systemu s a m o r z ą d ó w w prowincjach i regionach oraz wspieranie skutecznego i transparentnego przywodztwa afganskiego w Kabulu. Samorzaęd lokalny nie mozże zastaępic prymatu w ł a d z w Kabulu, ale jest wazżnym s k ł a d n i k i e m umowy społecznej pomieędzy centrum i peryferiami kraju. W praktyce oznacza to budowanie panstwa bardziej odpowiedzialnego i transparentnego, promowanie mechanizmow obejmowania wazżnych stanowisk ze wzglęedu na zasługi, budoweę społecznych możzliwosci w odniesieniu do struktur National Solidarity Programme, jak rowniezż pieętnowanie naduzżyc władzy, ktore przez s p o ł e c z e n s t w o saę postrzegane jako niespra¬ wiedliwe. Wspieranie jakosci afganskiego przywodztwa jest rowniezż istotne dla zrownowazżonej strategii opuszczenia Afganistanu przez wojska koalicji. W s w i e t l e powyższych ustalen konferencji przyjęto m.in. rekomendacje: nastepujace 1. Wojska koalicji powinny zadbac o to, aby doktryna przeciwpartyzancka była oparta na faktach, a nie na bezkrytycznym powielaniu założeó typu: „pomoc rozwojowa zdobywa serca i umysły oraz promuje stabilizację". Głowny nacisk powinien zostac p o ł o ż o n y na oszacowanie rzeczywistych efektow stabilizacyjnych poszczególnych projektów, a nie na ocenianiu w p ł y w u na podstawie wydanych kwot czy liczby wdrozonych projektów. W i ę k s z y nacisk nalezżyroówniezż połozżyóc na zrozumienie motywóow konfliktu, gdyzż projekty pomocowe mogaę byóc skuteczne w promowaniu celóow stabilizacyjnych tylko wtedy, jezżeli wpływajaę na zmniejszenie głóownych przyczyn destabi¬ lizacji. 2. Polityka rozwojowa i przeciwpartyzancka powinna uwzglęedniaóc potencjalne efekty destabilizujaęce zwiaęzane z niesieniem pomocy. Istnieje potrzeba wieększej óswiadomoósci w zakresie destabilizujaęcych efektóow pomocy, co �278 VI. Antropologizacja wojska i działan wojskowych dotyczy tworzenia stron „przegranych" i „wygranych", promowania des¬ trukcyjnej ekonomii wojny i powodowania wzrostu korupcji. Istnieje takżze potrzeba wieększego rozeznania w zakresie roli darczynócóow (a nie tylko odbiorcóow pomocy) w tworzeniu sytuacji sprzyjajaęcych korupcji, co ma miejsce przy dostarczaniu pienięedzy bez odpowiedniej kontroli i nadzoru. 3. Darczynócy p o w i n n i uwzglęedniaóc priorytety i wzmacniaóc mechanizmy odpowiedzialnoósci, aby zminimalizowaóc destabilizacyjne efekty korupcji. Instytucje cywilne i wojskowe powinny przyznawaóc jedynie tyle pomocy rozwojowej, ile saę w stanie w sposóob efektywny i odpowiedzialny rozliczyóc, nie wieęcej. Wydawanie pienieędzy bez odpowiedniego nadzoru robi wieęcej krzywdy niżz przynosi pożzytku. Darczynócy p o w i n n i wdrozżyóc mechanizmy kontrolne, aby zminimalizowaóc ryzyko korupcji. Powinny zostaóc stworzone pewne mechanizmy zacheęty, ktoóre bęedaę promowaóc róowniezż jakoósóc przy¬ znanej pomocy, a nie tylko jej iloósóc, proces jej przyznania, a nie tylko wynik tego procesu, oraz skutki, a nie tylko wydajnoósóc. 4. Darczyócy p o w i n n i rozrózniac między celami stabilizacyjnymi i rozwojowymi przy rozdzielaniu zasobóow. Powinni unikaóc ustalania zbyt ambitnych celóow pomocy w zakresie stabilizacji. Powinni rozroóżzniaóc fundusze stabilizacyjne, uzżywane na relatywnie małaęskaleę i w zakresie króotkoterminowych projektóow, nakierowanych na osiaęgnieęcie efektóow stabilizacyjnych na poziomie taktycznym, od funduszy pomocowych na dużzaę skalęe i skutecznych w dłuzższym okresie. Zwraca sięe roówniezż uwagęe na brak róownowagi w pomocy dla regionóow bezpiecznych i niebezpiecznych, dlatego należzy wzmocnióc fundusze rozwojowe dla regionóow bezpiecznych, kontynuujaęc jednoczeósnie wydatkowanie ósrodkoów stabilizacyjnych w regionach uznawanych za niebezpieczne. W n i o s k i uczestnikóow konferencji doskonale pokazujaę ograniczenia bezre¬ fleksyjnego wdrazżania koncepcji „zdobywania serc i umysłóow" w ramach działanó przeciwpartyzanckich oraz niedostatki zwiaęzane z jej wprowadzaniem na szerokaę skaleę tylko na najnizższym poziomie. Obecny rozwój sytuacji w Afganistanie, zwiekszona dynamika operacji pro¬ wadzonych przez talibóow, deklaracje o konkretnych datach wycofania sie z Afganistanu w 2014 roku złożone przez administracje Baracka Obamy (oraz kolejne p a ó s t w a : Wielka, Brytanie, Australie, Polske, Niemcy itd.), zmiana retoryki na temat misji ISAF w samym N A T O oraz narastające przekonanie, że „tej wojny nie mozżna wygraóc", skłaniaja do wysnucia niepokoja cych wnioskóow. Brak politycznego przygotowania do misji, brak strategii wobec tego kraju, roztrwonienie zaufania ludnoósci miejscowej, j a k i m cieszyły sie siły sojusznicze na samym pocza tku, takżze przez liczne „straty uboczne", jak eufemistycznie okreósla sie w miedzynarodowym prawie humanitarnym straty w ludnoósci cywilnej, bedace efektem prowadzonych operacji, zalicza sie na konto Zachodu. W e d ł u g danych z czerwca 2010 roku w Afganistanie zgineło juzż ponad 1000 �5. CIA - w stronę Cultural Intelligence 279 Agency? żołnierzy amerykaóskich, a liczba użytych IED (Improvised Explosive Device improwizowane ładunki wybuchowe) sieę p o d w o i ł a . Piotr Balcerowicz w swoim raporcie stwierdza: „Amerykanóska inwazja w 2001 roku, a w óslad za niaę zaangazżowanie innych obcych wojsk w ramach ISAF, a takzże pomoc niesiona przez S wiat, odbyła sięe bez właósciwej analizy faktycznych przyczyn wojny domowej w Afganistanie. Zastosowane ósrodki przypominały raczej leczenie objawowe bez zajeęcia sięe przyczynami: tak, jakby pacjentowi powazżnie choremu na gruózliceę podawaóc cukierek do ssania. T y m samym zaprzepaszczono jedynaę okazjęe do budowy pokoju i bezpieczenóstwa w regionie, kiedy ruch talibóow przestał praktycznie istnieóc, a zaistniały warunki, aby usunaęóc przyczyny, ktoóre wyniosły taliboów do władzy w latach 9 0 . " . 92 ó 93 5. CIA - w stronę Cultural Intelligence Agency? Rozpoznanie „kultury przeciwnika", kluczowe w operacjach w Iraku i Afgani¬ stanie, ponownie staneęło na wokandzie, kiedy w styczniu 2010 roku głóowny amerykanóski oficer wywiadu w Afganistanie, generał Michael Flynn, opubliko¬ wał druzgocaęcy raport, wskazujaęcy na koniecznoósóc zasadniczych zmian w działaniu wywiadu i przygotowywaniu analiz wywiadowczych dla wojsk stacjonujących w t y m k r a j u . Raport z a t y t u ł o w a n y Fixing Intel: A Blueprint for Making Intelligence Relevant in Afghanistan, wydany przez Center for New Ameri¬ can Security, ujawnia, jak nieskutecznie amerykanóski wywiad starał sieę dopasowac swe działania do warunkow afgaóskich, w szczegolnosci do walki de facto przeciwpartyzanckiej, kontynuujaęc jednoczeósnie nieodpowiadajaęce realiom procedury, takie jak utrzymywanie tajemnicy informacji (norma w czasie zimnej wojny), co we wspoółczesnych realiach jest nieefektywne i niepotrzebne, gdyzż tak naprawdęe wieększoósóc informacji pochodzi z powszechnie dosteępnych ózróodeł . 94 95 Ze wskazanego raportu przebija jedna głoówna myósl: w czasie, gdy był on przygotowywany, stwierdzono, izż wywiad dostarcza armii informacje, któore nie saę istotne z p u n k t u widzenia prowadzonych operacji. Co ciekawe, takich przydatnych informacji dla żzołnierzy, zdaniem Michaela Flynna, dostarczajaę media. Jak możzna przeczytaóc w raporcie: „ O d oósmiu lat wojny w Afganistanie wywiad amerykanóski wnosi niewielki w k ł a d w całoósciowaę strategieę. Ogromny aparat wywiadowczy jest niezdolny do udzielenia odpowiedzi na fundamentalne pytania dotyczaęce uwarunkowanó terenu, na ktoórym działajaę wojska amerykanóskie i sojusznicze, jak roówniezż dotyczaęce ludzi, któorzy tam mieszkajaę. Ignorancja w kwestiach lokalnej gospodarki czy właóscicieli ziemskich, mgliste pojęecie 9 2 M . Hastings, op.cit. 9 3 P. Balcerowicz, op.cit., s. 8. 9 4 Z o b . Fixing Intel: A Blueprint for Making Intelligence Relevant in Afghanistan, http:// www.cnas.org/files/documents/publications/AfghanIntel_Flynn_Jan2010_code507_voices.pdf. 9 5 G. Grant, US Afghan Intel „Ignorant" and „Incurious", http://www.dodbuzz.com/2010/01/ 0 5 / u s - a f g h a n - i n t e l - i g n o r a n t - a n d - i n c u r i o u s / , s. 1 ( 1 0 . 1 0 . 2 0 1 1 ) . �280 VI. Antropologizacja wojska i działan wojskowych o tym, kto z mieszkanócóow jest liderem danej społecznoósci i jak na takich lideroów mozżna w p ł y w a ó c , b r a k z n a j o m o ó s c i relacji pomiedzy róozżnymi projektami rozwojowymi a poziomem wspoółpracy pomiedzy rolnikami oraz brak zaangażzowania ludzi, ktoórzy maja znaleózóc odpowiedzi na te pytania - t j . oficeroów wywiadu i analitykoów - ktoórzy potrafia tylko wzruszaóc ramionami na problemy stawiane przez d o w ó d c o w wysokiego szczebla, poszukujących wiedzy, analizy czy informacji wymaganych, aby skutecznie walczyc z partyzantka" . Błedy wywiadu, zdaniem twoórcoów raportu, objawiały sie n a k a ż z d y m poziomie. Na poziomach niżzszych od batalionu (z batalionem wła cznie), komoórki wywiadu byóc możze miały nieco informacji o najbliżzszym otoczeniu, jednak ze wzgledu na brak wystarczaja cej liczby personelu nie były w stanie zbieraóc informacji wymagaja cych wiekszego zaangazżowania i analizy. Mozżna wskazaóc choócby, żze zbyt wiele czasu poóswiecano na poszukiwania partyzantóow zajmujących sie p o d k ł a d a n i e m improwizowanych ł a d u n k o w wybuchowych (Improvised Explosive Device - I E D ) . M i m o ze takie działania sa zrozumiałe, to nalezżało takzże pamietaóc,zże osoby, ktoóre rozmieszczaja bomby, to najczeósciej ludzie, których łatwo m o ż n a zastapió. Dlatego, choc unieszkodliwienie komorki zajmuja cej sie p o d k ł a d a n i e m IED jest doósóc istotne, to wciazż jest to zajmowanie sie jednostkami wroga, ktoóre pozostaja na bardzo niskim poziomie, jezżeli chodzi o ich znaczenie, w p o r ó w n a n i u z p o z o s t a ł a czescia sił przeciwnika. Zajmujac sie IED, zżołnierze wywiadu nie byli w stanie opracowywaóc innych danych, a przez to dowoódcy l i n i o w i czesto tracili inicjatywe na polu walki. 96 M i m o uzżywania skomplikowanych narzedzi wywiadowczych (satelity czy bezzałogowe samoloty szpiegowskie) wywiad dostarczał dowóodcom jednostek wojskowych bardzo m a ł o informacji, ktoóre byłyby przydatne lub teżz o któorych wczeósniej w danej jednostce by nie wiedziano. Oficerowie z jednego z batalionoów wskazali, żze wiecej informacji możzna pozyskaóc z gazet amerykanóskich nizż z raportoów wywiadowczych. W gazetach przede wszystkim pisało sie wiecej na tematy inne niżz tylko działania wroga czy IED. Problemem nie jest jednak brak dostepnych informacji, jako zżewiekszoósóc z nich pochodzi z otwartych ózróodeł. Problemem, w e d ł u g autoróow raportu, jest kultura organizacyjna, zgodnie z ktoóra zbyt duzża wage przykłada sie do utrzymywania poufnoósci informacji, co w p ł y w a na mniejsza efektywnoósóc ich przepływu. Z uwagi na te poufnoósóc i specyficzny charakter działanó wywiadu jego oficerowie rzadko musza tłumaczyóc sie ze swych niedocia gnieóc, co jest kolejnym w a ż n y m czynnikiem wpływajacym na ich efektywnosc . Wojna w Afganistanie - jak podaja autorzy raportu - jest wojna przeciwpartyzancka , a sta d takzże - „wojna polityczna ". Zbieranie informacji o powia zaniach poszczegoólnych osóob i władzy na szczeblu lokalnym, dynamice plemiennej, poła czeniach społecznych, czy lokalnej gospodarce jest bardzo potrzebne. W wojnach z partyzantka to właósnie informacja taktyczna na 97 9 6 9 7 Fixing Intel, op.cit. Ibidem. �5. CIA - w stroneę Cultural Intelligence 281 Agency? poziomie lokalnym ma daleko więeksze znaczenie strategiczne nizż przy zwykłych konfliktach. Taka informacja dostarcza nie tylko wskazoówek, gdzie mogaę ukrywaóc sieę partyzanci, możzna z niej wyczytaóc roówniezż, jakie saę potrzeby lokalnej społecznoósci i jak je wesprzeóc, marginalizujaęc t y m samym partyzantkeę - co juzż ma olbrzymie znaczenie strategiczne. W e d ł u g generała Michaela Flynna receptaę na te problemy jest stworzenie cywilnych zespołoów analitycznych, ktoóre mogaę przeglaędaóc ogromne iloósci infor¬ macji pochodzaęcych zaroówno z wojskowych, jak i cywilnych ózróodeł, a nastęepnie przetwarzaóc te informacje w sposoóbuzżyteczny dla żzołnierzy. Przy czym, co charakterystyczne, w t y m zakresie wskazuje on, zże: „nie mozżna czynióc skroótoów. To raczej Microsoft W o r d nizż PowerPoint powinien byóc narzeędziem wybiera¬ nym przez profesjonalistóow w zakresie działanó przeciwpartyzanckich" . 98 Nie jest to jednak wcale proste zadanie. Ostatnie doniesienia medialne głoszaę: „Pentagon tonie w zalewie danych wywiadowczych. Coraz sprawniejsze i liczniejsze satelity oraz samoloty zwiadowcze dajaę amerykanóskiemu wojsku tyle informacji, zże analitycy nie saę w stanie ich obrabiaóc. Jak powiedział generał Robert Kehler, szef U.S. Strategic Command, ilosc danych zwiększyła się w ciagu pięeciu lat o 1500%, a zdolnoósci ich przetwarzania tylko o 30%. Pentagon stał sięe ofiaraę g w a ł t o w n e g o postęepu technicznego. Dzieęki znacznemu zwieększeniu mozżliwoósci przesyłania informacji amerykanóskie satelity i bezzałogowe samo¬ loty zwiadowcze wysyłajaę nie strumienó, ale potop danych. Niestety dla wojska, nie opracowano jeszcze metod automatycznego analizowania informacji i przez wszystko, co otrzyma Pentagon, muszaę sieę przekopywaóc ludzie - analitycy" . Tylko analityk rozumiejaęcy dany region jest w stanie wychwycióc informacje, ktoóre saę istotne z p u n k t u widzenia bezpieczenóstwa. Inaczej bęedaę powtarzane błęedy zdefiniowane przez Flynna. 99 Wósroód pomysłóow na zapewnienie wiedzy o kulturze potencjalnego przeciw¬ nika pojawiła sieęroównieżz koncepcja „wywiadu etnograficznego" (ethnographic intelligence - EI). Anna Simons tak go zdefiniowała: „wywiad etnograficzny jest to informacja o społecznoósciach zamieszkujaęcych dane terytorium, o lokalnych organizacjach i tradycyjnych metodach zrzeszania sięe. Klany, plemiona, pota¬ jemne stowarzyszenia, system hawala, braterstwo religijne, wszystko, co dotyczy tubylcoów albo jakichós ukrytych form organizacji dostęepnych dla naszych przeciwnikoów. To tworzy sieci, ktoóre saę dla nas niewidoczne, dopoóki nie będziemy patrzec na nie w szczegolny sposób; objawiaja się w formach, których nie znamy; nie mozżna ich zobaczyóc, czy ósledzióc wyłaęcznie na mapie, bez odpowiedniej uwagi i właósciwego szkolenia" . 100 9 8 9 9 Ibidem. http://www.tvn24.pl/12691,1721756,0,1,pentagon-wie-za-duzo-nie-nadaza-obrabiac- danych,wiadomosc.html (22.10.2011). 1 0 0 A . Simons, D . Tucker, Improving Ethnographic 2 0 0 4 , s. 5. Capability, Human Intelligence in the War on Terrorism: The Need for an r a p o r t p r z y g o t o w a n y dla Sekretarza O b r o n y Stanoów Zjednoczonych �282 VI. Antropologizacja wojska i działan wojskowych Czesc d o w ó d c ó w amerykaóskich zdaje sobie sprawe z duzych korzysci wynikajaęcych z zastosowania wywiadu etnograficznego, ktoóry pozwoli na opisanie i ósledzenie powiaęzanó lokalnych społecznoósci, na okreóslanie tego, co dla danej społecznoósci jest ważzne oraz co pozwoliłoby przewidzieóc,jak mieszkanócy danego regionu mogaę zareagowaóc w okreóslonych okolicznoósciach. Juz w latach 60. X X wieku, w czasie wojny w Wietnamie, Amerykanie mieli swiadomosc znaczenia b a d a ó nad s p o ł e c z n o s c i a m i l o k a l n y m i . Z kolei w latach 90. ubiegłego stulecia nie u d a ł o sie i m rozwinaó narzędzi, ktore pozwoliłyby w odpowiednim czasie wyeliminowac zagrożzenia pochodzaęce z Iraku, Afganistanu czy zwiaęzane z działalnosciaę A l - K a i d y . 101 102 W t y m kontekscie znamienne sa słowa generała Roberta Scalesa, ktory w ten sposob podkreslił potrzebeę rozwoju swiadomosci kulturowej wsrod wojsko¬ wych walczacych w Iraku: „Gdy zapytałem d o w o d c ę trzeciej dywizji piechoty, czy informacje o aktualnej sytuacji i połozżeniu jednostek wroga przekazywane przez dowodztwo podczas marszu na Bagdad były dla niego adekwatne, odpowiedział: «Znałem p o ł o ż e n i e kazdego czołgu nieprzyjaciela zakopanego na przedmiesciach Tallil. Jednak g ł o w n y m problemem dla moich zżołnierzy była walka z fanatykami poruszajaęcymi sięe pieszo baęd z w pick-upach, ktorzy strzelali do nas ze swych AK-47 i z mozdzierzy. Miałem wieęc swietne informacje odnosnie do sytuacji taktycznej. To, czego m i zabrakło, to swiadomosc kulturowa. Potęzny wywiad technologiczny, ale... niewłasciwy w r o g » " . 1 0 3 Jednak Irak to nie jedyny przykład zapotrzebowania na wywiad etnogra¬ ficzny. Kolejnym p r z y k ł a d e m jest walka z Al-Kaidaę. W 2004 roku Marc Sageman napisał ksiażke pod t y t u ł e m Understanding Terror Networks, w ktorej starał się wyjasnic, na czym polega błeędne postrzeganie tego, kto przyłaęcza sięe do siatek terrorystycznych oraz jakie motywacje kierujaę osobami, ktore zasilajaę ich szeregi . Znamienne jest, jak bardzo w y n i k i badan Marca Sagemana rożnia sie od stereotypowego postrzegania Al-Kaidy. Okazuje sięe, zże wieększosc terrorystow to ludzie wykształceni, wywodzacy sie z klasy sredniej. Zazwyczaj sa zonaci, a swoje rodziny kształtujaę wedle surowych zasad. Saę to wyznawcy całkowicie podporzaędkowani idei dzżihadu. 104 Majac to na uwadze, istotne jest, aby informacje potrzebne dla „wywiadu etnograficznego" pozyskiwaóc na bieżzaęco, niezalezżnie od zaangażzowania w konflikty zbrojne. Dlatego postuluje sięe na przykład, aby odbywało sięe to 1 0 1 H . B . M i l w a r d , J. Raab, Dark International Networks: Drug, Terror and Arms Trafficking The Structure, Networks, Operation and Performance of w y k ł a d p r z y g o t o w a n y na I n t e r n a t i o n a l Conference o n the E m p i r i c a l Study o f Governance M a n a g e m e n t and Performance w Barcelonie, H i s z p a n i a 2002, s. 2 8 - 3 9 . 1 0 2 Ibidem, s. 28. 1 0 3 R. Scales, Culture-Centric Warfare, „ U n i t e d States N a v a l I n s t i t u t e . Proceedings" 2004, t. 130, n r 10. 1 0 4 M . Sageman, Understanding P h i l a d e l p h i a 2 0 0 4 , s. 143. Terror Networks, University o f Pennsylvania Press, �283 6. Antropologizacja wojska czy antropologowie w wojsku? 105 w ramach struktur przypisanych do poszczegoólnych ambasad . Obecnie bowiem attachóe wojskowy zajmuje sięe zbieraniem informacji zwiaęzanych z wojskiem czy uzbrojeniem, nie ma natomiast odręebnej komoórki, któora mogłaby zajaęóc sieę wywiadem etnograficznym . Aby działaóc efektywnie, takie odreębne komoórki organizacyjne p o w i n n y byóc p o w o ł a n e t y l k o d o z a d a n ó zwiaęzanych z wywiadem etnograficznym, ich personel zaós powinien mieóc prawo do dłuzższego pobytu na terenie danego kraju - co powinno byóc dodatkowo wynagradzane . Informacje pozyskane przez wywiad etnograficzny powinny byóc - w e d ł u g pomysłodawcóow takiego rozwiaęzania - nasteępnie przekazywane dowoództwu wojskowemu i udostęepniane innym placóowkom dyplomatycznym, jeżzeli byłoby to konieczne. Jako tych, ktoórzy mogliby wykonywaóc tęe pracęe, wskazuje się oficerow ds. obcego terenu (Foreign Area Officers - F A O ) . Obecnie nie słuzży ich w armii amerykanóskiej zbyt wielu - jest ich ok. 1000, z czego więekszoósóc słuzży w Europie. Jedynie 145 takich zżołnierzy znajduje sięe na r o d k o w y m Wschodzie, przy czym i tak nie sa w pełni wykorzystani operacyjnie, gdyżz czasem muszaę wykonywaóc obowiaęzki czysto administracyjne . 106 107 1 0 8 ó 109 6. Antropologizacja wojska czy antropologowie w wojsku? Podkreóslajaęc znaczenie óswiadomoósci mieędzykulturowej, operacjonalizowanej na potrzeby wojskowe w celu zwieększenia efektywnoósci prowadzonych działanó wedle założzonych celoów, należzy rozwazżyóc, jaki system zapewniania tej wiedzy jest, z wojskowego p u n k t u widzenia, najefektywniejszy. Majaęc na wzglęedzie przedstawione w rozdziale V kontrowersje, jakie „dostarczanie" wiedzy o kul¬ turze wojsku przez antropologoów wywołuje w ósrodowisku akademickim, należzy przyjrzeóc sięe, jak sami wojskowi oceniajaę kwestieę pozyskiwania óswiadomoósci mięedzykulturowej za najbardziej efektywnaę z operacyjnego p u n k t u widzenia. W debacie nad antropologizacjaę wojska wyraóznie słyszalne saę głosy kry¬ tyczne wobec programu Human Terrain System . Wojskowi krytycy HTS wskazujaę, żze jest on niekompatybilny z aktualnie obowiaęzujaęcaę doktrynaę i ignoruje znaczenie działanó wojskowych na rzecz pozyskiwania informacji kulturowych. Zdaniem majora U.S. Army, Bena Connable'a, amerykaóscy zżołnierze od dawna wykorzystywali wiedzeę kulturowaę w tzw. małych wojnach w X X wieku, z a r ó w n o w Wietnamie, jak i - inaczej, niż się powszechnie sadzi w Iraku i Afganistanie. S wiadomoósóc kulturowa w wojsku, owszem, była niska, 110 ó 1 0 5 F. Renzi, Networks: Terra Incognita and the Case of Ethnographic Intelligence, „Military Review" w r z e s i e ó - p a z d z i e r n i k 2 0 0 6 , s. 20. 1 0 6 K . M . Marisa, Consolidated Military Attache and Security Assistance Activities: A Case for Unity of Command, „ F A O J o u r n a l " 2 0 0 3 , t. 7, n r 2, s. 6 - 1 1 . 1 0 7 A . Simons, D . Tucker, Improving, 1 0 8 F. Renzi, op.cit., s. 2 1 . 1 0 9 G. Jaffe, In Iraq, One Officer Uses Cultural 15 listopada 2 0 0 5 , s. 15. 1 1 0 Z o b . rozdz. V . op.cit. Skills to Fight Insurgents, „ W a l l Street Journal", �284 VI. Antropologizacja wojska i działań wojskowych ale dotyczyło to w zasadzie pierwszej fazy kazżdej kampanii z uwagi na brak systemu szkoleó w d r a ż a n y c h w okresach m i ę d z y konfliktami zbrojnymi; z u p ł y w e m czasu, w toku walki, żzołnierze nabierali doóswiadczenia w t y m zakresie . Jego zdaniem praktyka wysyłania naukowcoów w obszary działanó zbrojnych mozże podkopaóc i tak juzż bardzo napięete relacje mięedzy wojskiem a społecznoósciaę akademickaę w zakresie nauk społecznych. 111 W e d ł u g tego autora w zasadzie tylko jedno załozżenie, któore legło u podstaw stworzenia systemu HTS, mozna uznac za prawdziwe: swiadomosc kulturowa amerykanskiego wojska w latach 2001-2003 była na krytycznie niskim poziomie. Poza t y m inne załozżenia, beędaęce podstawaę stworzenia HTS, wydajaę sięe w jego opinii nietrafione. Z uwagi na swojaę doktrynęe, misjeę i organizacjeę wojsko amerykanskie powinno szkolic ekspertow w dziedzinie kulturowej. Wiedza kulturowa jest bowiem przede wszystkim powiaęzana z procesem wywiadowczym. Centra wsparcia jużz istniejaę w ramach wojska i stanowiaę zaplecze dla operacji zbrojnych. Wydaje sie zatem, ze brak jest usprawiedli¬ wienia dla zatrudniania dodatkowego personelu cywilnego, słabo wyszkolonego od strony wojskowej, ktory bęedzie sięe zajmowac kwestiami k u l t u r o w y m i . 112 Ben Connable wskazuje dalej, zże zarowno wojska laędowe, jak i marynarka wojenna szkola oficerow ds. obcego terenu (Foreign Area Officer - FAO) czy też ds. cywilnych (Civil Affairs Officer - CAO), ktorzy maja słuzyc dowodcom rada w zakresie politycznym czy k u l t u r o w y m . Podręecznik opisujaęcy działania przeciwpartyzanckie (FM 3-24) tak opisuje zadania tych oficeroów: „personel ds. cywilnych został wyszkolony do analizy populacji, kultury i rozwoju gos¬ podarczego", a z kolei „FAO majaę wiedzęe jeęzykowaę, historycznaę i kulturowaę dotyczaęcaę poszczegóolnych regionoów i przebywajaę tam zawsze przez dłużzszy czas". Podobnie jednostki morskie definiujaę roleę FAO: „uzżywa jeęzyka i wiedzy 0 siłach zbrojnych, kulturze, historii, socjologii, gospodarce, polityce, geografii wybranych t e r e n ó w , aby wykonywac zlecone zadania" . Znamienny jest fakt, zże w e d ł u g programu HT, kazżdy zespóoł H T powinien mieóc przynajmniej dwóoch oficeroów z doóswiadczeniem w zakresie FAO, CAO lub w y w i a d u . W zwiazku z t y m , zdaniem Connable'a, nie jest konieczne utrzymywanie odreębnego programu HTS, skoro wojsko samo mozże znaleózóc 1 wyszkolióc odpowiednich specjalistóow . Ponadto Ben Connable wskazuje, zże zatrudniajaęc w zespołach H T badaczy społecznych, pogłeębia sięe r o z ł a m mięedzy antropologami ze ósrodowisk akademickich na tych, ktoórzy chcaęwspóołpracowaóc z wojskiem, i tych, ktorzy na taka. w s p ó ł p r a c ę nigdy nie przystana . Program HTS stanowi przeciezż silny argument dla przeciwnikoów udziału badaczy 113 114 115 1 1 1 B. Connable, All Our Eggs in a Broken Basket: How the Human Terrain System is Undermining Sustainable Military 1 1 2 Cultural Ibidem, s. 59. 1 1 3 Ibidem, s. 60. 1 1 4 Ibidem, s. 6 1 . 1 1 5 Ibidem, s. 63. Competence, „ M i l i t a r y R e v i e w " m a r z e c - k w i e c i e n 2 0 0 9 , s. 5 7 - 5 8 . �6. Antropologizacja wojska czy antropologowie w wojsku? 285 społecznych w operacjach w Iraku czy Afganistanie, zrzeszonych choócby w ta¬ kich organizacjach, jak Network o f Concerned Anthropologists (zob. rozdz. V ) . Dlatego jako alternatywęe dla bezpoósredniego udziału antropologoów w operacji zbrojnej autor ten wskazuje raczej wsparcie dla szkolenia zżołnierzy, któorzy bęedaę zajmowaóc sięe tematykaę kulturowaę, np. przez udział w przygotowywaniu podreęcznikóow, jak choócby opisywanego juzż podreęcznika przeciwpartyzanckiego F M 3-24. W takiej roli nie ryzykujaę oni bezpoósredniego zagrozżenia dla obiektoów swoich badanó, nie udzielajaę informacji wykorzystywanych bezpoósrednio przy planowaniu taktycznym, jak róownieżz nie dostarczajaę społecznoósci akademickiej argumentoów przeciwko wspóołpracy cywilno-wojskowej. W kon¬ kluzji Ben Connable wskazuje na dwa istotne negatywne skutki HTS dla amerykanóskiej armii. Po pierwsze, m i m o swych licznych wad i niedoskonałoósci system ten jest w dalszym ciaęgu rozwijany i konsekwentnie p o c h ł a n i a ósrodki finansowe, któore do tej pory przeznaczane były na inne roównoległe sposoby pozyskiwania wiedzy o kulturze w ramach wojska. Po drugie, wprowadzenie odręebnych zespołoów H T jest dobrym w y t ł u m a c z e n i e m dla oficeróow sztabowych, któorzy nie muszaę juzż sami zajmowaóc sieę uwarunkowaniami k u l t u r o w y m i operacji, co z kolei pozwoliłoby i m zignorowaóc kompleksowe i wymagajaęce szkolenia k u l t u r o w e . 116 W t y m kontekóscie pozbawienie zżołnierzy pogłęebionego szkolenia kulturo¬ wego i przerzucenie cieężzaru zadanó kulturowych na wyspecjalizowane zespoły H T możze rodzióc obawy, czy rzeczywióscie kwestie kulturowe znajdaę właósciwe odzwierciedlenie w procesie podejmowania decyzji na szczeblach taktycznym i operacyjnym. Nalezży bowiem pamieętaóc,zże dowoódcy wojskowi saę szkoleni do podejmowania szybkich decyzji w sytuacji, gdy m a ł o jest czasu na dyskusjeę i roztrzaęsanie roózżnych stanowisk. W zwiaęzku z t y m dowoódca mozże nie mieóc częesto czasu na pozyskanie rady od zespołu H T - musi działaóc (częeósciowo wykazał to rownież LOE 1.2). W takim wypadku lepiej byłoby z p u n k t u widzenia doniosłoósci skutkoów danej operacji, aby zaroówno dowóodca, jak i jego zżołnierze brali roówniezż pod uwagęe kwestie kulturowe - na co wskazał takzże Maxie McFarland. Ten emerytowany p u ł k o w n i k amerykaóskiej armii wyodrebnił cechy, jakie powinny charakteryzowaóc tzw. k u l t u r o w o wyszkolonych żołnierzy (culturally literate soldiers) . 117 I tak kulturowo wyszkoleni zżołnierze: 1. Rozumiejaę, żze kultura w p ł y w a na ich zachowanie i przekonania, jak róowniezż na zachowanie i przekonania innych. 2. Majaęóswiadomoósóc specyficznych k u l t u r o w y c h przekonanó,wartoósci i wrazżliwoósci, któore mogaę wpływaóc na to, jak oni sami czy tezż inne osoby myóslaę lub sieę zachowujaę. 1 1 6 Ibidem, s. 64. 1 1 7 M . M c F a r l a n d , Military s. 6 3 - 6 4 . Cultural Education, „Military Review" marzec-kwiecienó 2005, �286 VI. Antropologizacja wojska i działan wojskowych 3. Doceniajaę i akceptujaęróozżnorodnoósóc przekonaón, wyglaędu czy sposobu zżycia. 4. Saęóswiadomi tego, zże wiedza historyczna jest wypadkowaę czynnikoów oso¬ bistych, politycznych czy społecznych, w zwiaęzku z czym możzemieóc roóżznoraki wydózwięek. 5. Znajaę historięe roózżnych amerykanóskich kultur i rozumiejaę, jak te kultury wpływajaę na obecne społeczenóstwo. 6. Rozumieja perspektywy grup innych kulturowo, gdy ucza się o wydarzeniach historycznych. 7. Majaę wiedzeę o głóownych historycznych wydarzeniach dotyczaęcych innych narodóow i rozumiejaę, jaki w p ł y w te wydarzenia wywierajaę na zachowanie, przekonania i relacje z i n n y m i . 8. Sa swiadomi p o d o b i e ó s t w miedzy grupami r o ż n y m i kulturowo, jak rownież akceptuja róożznice miedzy n i m i . 9. Rozumieja zagrozżenie, jakie wiazże sie z budowaniem stereotypóow, etnocentryzmem i i n n y m i stronniczymi zachowaniami, oraz maja óswiadomoósóc wrażzliwoósci takich kwestii, jak rasizm czy uprzedzenie. 10. Moówia w dwoóch lub wiekszej liczbie jezykoów albo podejmuja starania w celu nauczenia sie jezykoów obcych. 11. Potrafia komunikowaóc sie, wspóołdziałaóc i pracowaóc konstruktywnie z przed¬ stawicielami innych grup kulturowych. 12. Korzystaja z rozwiazaó technologicznych w komunikowaniu sie z przed¬ stawicielami innych kultur, jak roówniezż w pozyskiwaniu danych na temat innych kultur. 13. Sa obeznani ze zmieniającymi sie warunkami wymiany informacji i potrafia skutecznie wspoółdziałaóc w nowych warunkach. 14. Rozumieja, zże istnieja roóżznice kulturowe i żze powinny byóc one uwzgledniane w kontekóscie operacji wojskowych. 15. Rozumieja, zże jako zżołnierze sa czeóscia pewnej stereotypowej kultury, ktoóra zakłada w sobie pewne uprzedzenia do innych, co beda musieli zwalczaóc w relacjach miedzykulturowych. 16. Działaja w sposoób, ktoóry pozwala innym czuóc sie bezpiecznie w ich poblizżu . 118 7. Pułapki SwiadomoSci międzykulturowej Powrot idei wdrazania rozwiazaó przeciwpartyzanckich, opierający sie na „populacjo-centrycznym" podejósciu, w ktoórym punkt cieżzkoósci zostaje w całoósci przeniesiony z siły zbrojnej na ludnoósóc cywilna i „zdobycie jej serc i umysłóow", 1 1 8 Ibidem. Oczywióscie, zestaw cech wskazanych przez M c F a r l a n d a możzna uznaóc za idealistyczny, za zestaw „ m a k s i m u m " . Dużzo t r u d n i e j jest okreóslióc zestaw „ m i n i m u m " p o d s t a w o w y „ n i e z b e d n i k " do zdobycia p o d s t a w o w e j k o m p e t e n c j i m i e d z y k u l t u r o w e j . myóslenia na ten t e m a t z o s t a ł y omóowione w rozdz. I I I (edukacja m i e d z y k u l t u r o w a ) . - Kierunki �287 7. Pułapki SwiadomoSci międzykulturowej nie jest bezkrytycznie przyjmowany, i to nie tylko w amerykanóskim wojsku. Dowodem na to m o ż e byc debata na ł a m a c h „Joint Forces Quarterly", w ktorej głos zabrali John A . Nagl oraz Gian Gentile. Jej tresc dobrze oddaja j u ż same tytuły ich opinii na ten temat: Let's Win the Wars We're In (Nagl) oraz Let's Build an Army to Win All Wars ( G e n t i l e ) . Gian Gentile swoój sceptycyzm wobec bezkrytycznego zachwytu powrotem idei działanó przeciwpartyzanckich i operacji „populacjo-centrycznych" wyrazża także w wywiadzie zamieszczonym w „Small Wars J o u r n a l " . Jego krytykę mozżna zasadniczo streóscióc w nastęepujaęcym stwierdzeniu: błyskotliwa taktyka nie uratuje operacji, jeósli nie bęedzie powiaęzana z dobrze przemyóslanaę strategiaę. Zauwaza ironicznie: „Idea prowadzenia efektywniejszej wojny przez udosko¬ nalenie taktyki przeciwpartyzanckiej zaczeęła nam róowniezż definiowaóc przy¬ czyny wojny w Iraku. Najnowsze ksiaęzżki, jak te autorstwa Toma Ricksa: Fiasco: The American Military Adventure in Iraq oraz The Gamble: General Petraues and the American Military Adventure in Iraq przedstawiaja nieprzygotowana, niekompetentnaę, konwencjonalnie walczaęcaę armięe, ktoóra nie potrafi zwalczaóc partyzan¬ tów, ale poniewaz wreszcie na scenę wchodzi lepszy i «oswiecony» generał, ktoóremu towarzyszy k i l k u innowacyjnie myóslaęcych o f i c e r o ó w n a n i z ż s z y c h szczeblach, to dochodzaę oni do wnioskoów, jak nalezży właósciwie prowadzióc kampanie przeciwpartyzanckie, i voild - armia zostaje na nowo wynaleziona i zaczyna działaóc w kompletnie odmienny sposoób. A ponieważz armia zaczyna działaóc w odmienny sposóob, doprowadza t y m samym do transformacji sytuacji, jak podpowiada nam dominujaęca narracja. Wyrażza sięe ona w przekonaniu, żze ulepszona taktyka mozże uratowaóc nieudanaę strategięe i politykęe" . Gentile namawia do „ p o w r o t u do Clausewitza", piszaęcego, iżz „ p u n k t cięezżkoósci" (center ofgravity) kazżdej operacji musi zostaóc uprzednio odkryty. Tymczasem narracja na temat działanó przeciwpartyzanckich przedstawia tylko jeden punkt cieężzkoósci - ma n i m byóc ludnoósóc cywilna i walka o jej „serca i umysły". Gentile podkreósla kilkukrotnie: o ile s p o ł e c z e ó s t w o m o ż e b y ć kluczowe dla okreslonej operacji, o tyle nie zawsze musi takie byc. Tymczasem obowiazujacy paradygmat, przedstawiony i utwierdzony za sprawa bestsellerowego Podręcznika walki przeciwpartyzanckie] (FM 3-24), zakłada, ze punktem cieżkosci zawsze jest ludnoósóc cywilna w operacjach przeciwpartyzanckich. Twierdzenie to nie wytrzymuje konfrontacji z faktami historycznymi. P r z y w o ł y w a n y czeęsto przykład udanej brytyjskiej operacji przeciwpartyzanckiej na Malajach jest nietrafiony jego zdaniem o tyle, żze partyzantka malajska została rozbita, jeszcze 119 120 121 1 1 9 J.A. N a g l , Let s Win the Wars We re In, „ J o i n t Forces Q u a r t e r l y " p i e r w s z y k w a r t a ł 2 0 0 9 , t. 52, s. 2 0 - 2 6 ; G . G e n t i l e , Let s Build an Armyto Win All Wars, „ J o i n t Forces Q u a r t e r l y " p i e r w s z y k w a r t a ł 2 0 0 9 , t . 52, s. 2 7 - 3 3 . 1 2 0 G. Gentile, O. Manea, Thinking Critically War: An Interview with Colonel Gian Gentile, 121 about COIN and Creatively about Strategy and „ S m a l l W a r s Journal" grudzienó 2010. �288 VI. Antropologizacja wojska i działan wojskowych zanim generał Gerald Templer obja ł dowodzenie. Jej opóor został p r z e ł a m a n y przez dokonanie przesiedlenó na wielka skale ludnoósci chinóskiej, co doprowa¬ dziło do zerwania łacznosci z partyzantami. Zdaniem Gentile'a Brytyjczycy wygrali operacje przeciwpartyzancka na Malajach, ale nie dlatego, zże prioryte¬ tem uczynili „populacjo-centryczne zdobycie serc i u m y s ł o ó w " . Niestety, podsumowuje Gian Gentile, pozwolilismy na to, by taktyka populacjo-centrycznych operacji przeciwpartyzanckich u s u n e ł a w cienó kwestie strategii . W podobnym duchu, choóc atakuja c filtr kultury z innej strony, wypowiada sie Patrick Porter: „ D o g m a t determinizmu kulturowego wydaje sie nie uwzgledniaóc złozżonoósci działanó wojskowych. Jego empiryczne i koncepcyjne błedy odzwierciedlaja bardziej złozżony problem. Determinizm kulturowy widzi w historii to, co chce widziec, dobierajac fakty do swych teorii, aby potwierdzic swe pilne wspoółczesne zadania, któore obecnie skupiaja sie na zaalarmowaniu wojskowych i politykóow o głebokich róożznicach miedzy tradycjami kulturowymi. Jednakzże jakkolwiek bardzo uwodzicielska i kreowana w dobrej wierze byłaby ta teoria, konkurujące sposoby prowadzenia wojny sa wyklepane na matrycy, gdzie kultura jest tylko jednym z e l e m e n t ó w wspołdziałajacych z innymi, takimi jak warunki materialne, nieróownowaga sił i jednostki. Byłoby niepowazżne, gdyby wiele kultur wojennych z przeszłoósci skatalogowaóc wedle tych uproszczonych kategorii po to, aby wzmocnióc obecne wyczulenie k u l t u r o w e " . 122 123 124 Podsumowanię Podczas typowej kampanii przeciwpartyzanckiej celem jest odciecie partyzantoów od wsparcia ze strony społeczeónstwa (jedzenie, woda, schronienie itp.). Jednak ostatni konflikt w Afganistanie pokazał, zże to nie partyzanci otrzymuja wsparcie ze strony społeczenóstwa, ale jest d o k ł a d n i e na odwroót: to oni wspieraja społeczenóstwo i sa w stanie zdobyóc przychylnoósóc społeczenóstwa dzieki pienia dzom, kontaktom, zapewnianiu bezpieczenóstwa etc. S wiadomoósóc miedzykulturowa mozże pomoóc „zdobyóc serca i u m y s ł y " społecznoósci lokalnej przez okazywanie szacunku dla ich tradycji i przez udzielenie adekwatnej pomocy (np. rozwojowej), w ten s p o s ó b zmniejszając poparcie dla grup powstaóczych, ale sama „nie wygra" wojny. Analiza wybranych operacji wojskowych wyraóznie wskazuje na znamienna role kultury i óswiadomoósci miedzykulturowej prezentowanej przez okreóslone siły zbrojne w kontekóscie efektywnoósci prowadzonych przez nie operacji. Operacje te pokazuja jednak róownoczeósnie, zże sama óswiadomoósóc miedzykultuó 122 Ibidem,s. 3. 1 2 3 Ibidem,s. 2. 1 2 4 P. Porter, Good Anthropology, 2007, nr 3 7 ( 2 ) , s. 56. Bad History: The Cultural Turn in Studying War, „ P a r a m e t e r s " �Podsumowanie 289 rowa w siłach zbrojnych bez głeęboko przemyóslanej strategii i adekwatnych rozwiaęzanó politycznych nie jest żzadnym gwarantem sukcesu konócowego. Brak óswiadomoósci mięedzykulturowej zawsze jest natomiast wynikiem istotnych luk systemowych: niedostatkoów w analizie sytuacji operacyjnej, w (braku) strategii, niewłaósciwym szkoleniu taktycznym, a nie jest to lista wyczerpujaęca. Skuteczna, wspoółczesna armia z pewnoósciaę nie mozże sobie pozwolióc na lekcewazżenie wiedzy o kulturze i powinna daęzżyóc do tego, by zbudowaóc w ł a s n e zaplecze poszerzajaęce praktycznaęóswiadomoósóc mięedzykulturowaę. Wskazane przykłady ostatnich interwencji: w Iraku i Afganistanie ze wzgleędu chociazżby na ogromne róożznice kulturowe, polityczne i gospodarcze tych krajóow wydajaę sieę nieporóownywalne. A jednak majaę ważzny wspóolny mia¬ nownik: w obydwu wypadkach arogancja Zachodu (zwłaszcza Stanoów Zjed¬ noczonych), liczacego na swoisty Blitzkrieg X X I wieku w krajach cywilizacji islamu zderzyła sieę boleósnie z odmiennoósciaę kulturowaę, ktoóra wpłynęeła na przedłużzenie sieę planowanej obecnoósci wojsk koalicyjnych baędóz sojuszni¬ czych, koniecznoósóc zwieększenia ich liczebnoósci kilkudziesieęciokrotnie w sto¬ sunku do planowanej oraz stopniowaę utratęe poparcia własnych społeczenóstw w zwiaęzku z rosnaęcymi stratami w ludziach i zwieększajaęcymi sięe kosztami operacji, ktoóre w obliczu óswiatowego kryzysu finansowego stały sieę mocno palaęcaę kwestiaę. Czy uda sieę przeciwdziałaóc pogarszaniu sięe sytuacji w Afganistanie dzieęki zastosowaniu koncepcji swiadomosci miedzykulturowej? W tej chwili m o ż e byc to bardzo trudne, w zasadzie niewykonalne. Koncepcja winning hearts and minds w Afganistanie jest dzisiaj spozniona o ponad dziesieęc lat. Co nie znaczy, zże nalezżyjaę porzucic. Jednak jej wdrozżenie wsrodzżołnierzy, bez rownoczesnego wprowadzenia jej na poziom politykow i strategow, bęedzie niczym plaster na z ł a m a n i u otwartym - mozże dobrze wyglaędac, ale z pewnosciaę nie rozwiaęzże problemu. Sama swiadomosc mieędzykulturowa nie jest zatem wystarczajaęca. Własciwie s f o r m u ł o w a n a strategia polityczna, ktora w efektywny sposob konfrontuje sieę z zasadniczymi zagrozżeniami ze strony mieędzynarodowych ugrupowan, stosujaęcych metody partyzanckie, wymaga duzżo wieęcej nizż tylko swiadomosci m i ę d z y k u l t u r o w e j . W s w i e c i e , w ktorym zagrożenia maja polimorficzny charakter i saę podsycane zderzeniami interesow w takim samym stopniu, jak zderzeniami kultur i religii, idea „zdobywania serc i u m y s ł o w " musi rowniezż zostac ukierunkowana na wzrastajaęce poczucie niepewnosci i braku bezpieczenstwa u więekszosci społeczenstw zżyjaęcych w panstwach wielokulturowych. Ponowoczesny sposob prowadzenia wojny wymaga bowiem strategii wykraczajaęcej poza dotychczasowe, konwencjonalne działania przeciwpartyzanckie. Fenomen sukcesu takich ugrupowan we w s p o ł c z e s n y m swiecie oddziałuje nie tylko na „serca i u m y s ł y " ludzi zżyjaęcych w cywilizacji islamu. Wywiera rowniezż 1 2 5 1 2 5 Por. D . M . Jones, M . L . R . S m i t h , op.cit., s. 115. �290 VI. Antropologizacja wojska i działan wojskowych w p ł y w na „serca i u m y s ł y " ludzi zżyjaęcych w liberalnych demokracjach óswiata Z a c h o d u . Z tego wzgleędu ani óswiadomoósóc mieędzykulturowa, ani koncepcja hearts and minds, ani najdoskonalsza doktryna przeciwpartyzancka, nie wystarczaę, choócby nawet razem wzieęte, jeósli nie beędzie towarzyszyła i m głęeboko przemyóslana polityka i adekwatna strategia. 126 1 2 6 Ibidem, s. 117. �Uwagi końcowe Nikomu z nas nie jest danym wyzwolić: się z toru wyznaczonego przez bieg swego zycia. Myślimy, czujemy i działamy, wierni tradycji, w ktorej zyjemy. Jedyny srodek wyzwolenia stanowi zatopienie sie w inne zycie, zrozumienie mysli, czucia i ktore nie wyrosło na gruncie naszej cywilizacji, ale ma zródło w innych warstwach działania, kultury. Franz Boas 1 Ten głeboko humanistyczny przekaz, sformułowany przez Franza Boasa, takzże dzis m o ż e stanowic drogowskaz pozwalający „zanurzyc sie" w innej cywilizacji lub odmiennej kulturze w sposoób wolny od uprzedzenó,zgoóry przyjetych zał o z e ó , instrumentalnie stawianych przed nia z a d a ó . Jednak radykalizm metodologiczny Franza Boasa, któory unikał w cia gu swojej naukowej kariery formułowania syntez i teorii, w całosciowych ujeciach widzac ryzyko fałszywych generalizacji, pozostaje kontrowersyjnym wzorem w uprawianiu nauki - nie podazżył za n i m zżaden z jego ucznioów. Roówniezż postulowane przez niego „wyzwolenie" przez zatopienie sie w innej kulturze w „powrzeósniowym" óswiecie stanowi niezmiernie trudne wyzwanie. Biezża ce potrzeby administracji panóstwowej, polityki wewnetrznej i zagranicznej, wreszcie stosowane narzedzia w realizacji ich celoów wydaja sie wrecz nakładaóc wymoóg instrumentalizacji kultury, jej „operacjonalizacji", „unarzedziowienia" w celu nadania jej waloru użytecznosci. Czy jednak utylitaryzm w tej materii nie jest bronia skuteczna tylko w krotkiej perspektywie, w dodatku obosieczna? Przykład finansowania ruchu odrodzenia islamu przez Stany Zjednoczone w okresie zimnej wojny, który zwrócił sie ostatecznie przeciwko USA 11 wrzesnia 2001 roku (gdy swiat o zimnej wojnie dawno jużz z a p o m n i a ł ) , niech bęedzie tylko jednym z wielu przykładóow nieprzewidywalnych konsekwencji procesu instrumentalizacji kultury. Czy koncepcja óswiadomoósci mieędzykulturowej jest w zwiaęzku z t y m „bezpiecznym narzeędziem"? Zapewne wszystko zalezży od tego, kto jaębęedzie stosował. Swiadomoósóc tego, żze ma ona znaczenie, jest jednak kluczem do tego, aby staraóc sieę korzystaóc z niej w rozsaędny - w zglobalizowanym óswiecie sposoób. ó 1 Z listu F r a n z a Boasa d o przyjaciela, A . K ł o s k o w s k a , Wstep do pierwszego antropologii kulturalnej, wydania etnografa polskiego. niemieckiego Rożnorodnosc F.S. wzorow Kraussa. kultury Za: i funkcje [ w : ] R. Benedict, Wzory kultury, W a r s z a w s k i e W y d a w n i c t w o Literackie M u z a SA, W a r s z a w a 2 0 0 5 , s. 28. �292 Uwagi końcowe Zagrozżenia zwiaęzane z brakiem swiadomosci kulturowej i mieędzykulturowej były widoczne chocby podczas ostatnich operacji w Iraku i Afganistanie: niechęec społeczenstwa lokalnego do sił koalicji, najczeęsciej zwiaęzana z brakiem po¬ szanowania jego kultury i tradycji, udzielanie przez ludnosc pomocy partyzan¬ tom, nieumiejęetnosc zrozumienia rożznic, tarc i n a p i ę e c wewnaętrz danych społeczenstw w efekcie doprowadziły do przedłuzżenia działan zbrojnych. Ozna¬ czało to duzżo wyzższe, nizż pierwotnie przewidywano, koszty ludzkie i materialne. Zagadnienie poruszane w niniejszej pracy, oprocz znaczenia naukowego, ma więec niemałe znaczenie praktyczne i społeczne. Jednak w zwiaęzku z tym, zże Polska nie jest obecnie (i najprawdopodobniej nie będzie w najbliższej przyszłosci) krajem, w ktorym odmienne kulturowo grupy etniczne stanowiaę istotnaę liczebnie czeęsc s p o ł e c z e n s t w a , problem ten jest bagatelizowany i marginalizowany. Negatywnie odbija sięe to nie tylko na przygotowaniu polskich żzołnierzy do misji poza granicami kraju, ale w ogole na naszych relacjach z innymi nacjami, chocby w najbliżzszym saęsiedztwie. Mobilnosc wynikajaęca z członkostwa w U n i i Europejskiej, ale rownież z niespotykanych wczesniej możliwosci przemieszczania sieę powoduje, żze Polacy coraz częesciej stykajaęsieę z ludzmi reprezentujaęcymi inne kultury. Zapotrzebowanie na wiedzeę o odmiennych kulturach (edukacjęe mięedzykulturowaę), majaęcaę w efekcie przyniesc możzliwaędo wykorzystania kompetencjęe kulturowaęi swiadomosc mięedzykulturowaę, beędzie stale wzrastało. Zwieększac sięe rownieżz beędzie rola „doradcow ds. kultury": antropologow, kulturoznawcow, psychologowmieędzykulturowych, religioznawcow, socjologow. Pozostałe grupy badaczy społecznych rownieżz nie zostanaę zwolnione z obowiaęzku uwzgleędniania w swoich analizach czynnika kulturowe¬ go, dotychczas słabo obecnego w dziedzinach nauki, niezajmujaęcych sieę kulturaę w g ł o w n y m nurcie badawczym. Paweł Boski, podsumowujaęc swojaę obszernaę ksiaęzżkęe po swięeconaę kulturowym ramom zachowan społecznych, stwierdza: „Nie chodzi (...) o rozszerzanie biurokracji, lecz o adekwatna, odpowiedz na wyzwania, przed ktorymi stanelismy, prezentujac jak dotad wachlarz reakcji od ignorancji i b e z r a d n o ś c i do ignorancji pomieszanej z p e w n o ś c i ą siebie. Dawniej w PRL mielismy ministerstwa przemysłu włokienniczego, chemicznego itp. Minęeły czasy ich przydatnosci. Nadszedł czas na profesjonalne radzenie sobie ze zrożznicowanym kulturowo swiatem" . 2 Profesjonalna o d p o w i e d z i a n a istniejące zapotrzebowanie na wiedze 0 kulturze w wojsku stała sieę koncepcja swiadomosci mieędzykulturowej. Nie pojawiła sięe ona jednak w prozżni, ale w efekcie szerszych zmian w stosunkach mieędzynarodowych. Staęd teżz nalezżyjaę rozpatrywac w sposob holistyczny 1 zarazem interdyscyplinarny. Probujaęc dokonac takiego w ł a s n i e ujeęcia, przy podsumowaniu rozwazżan podjęetych w niniejszej rozprawie z a d a ł a m sobie cztery pytania: 1) Jak radzimy sobie jako Zachod z i d e a ę r o w n o u p r a w n i e n i a k u l t u r w swiecie rożznorodnosci 2 P. Boski, Kulturowe ramy zachowani społecznych, n i c t w o SWPS Academica, W a r s z a w a 2 0 1 0 , s. 610. W y d a w n i c t w o N a u k o w e P W N i Wydaw¬ �293 „Zwrot kulturowy" przeciwko Zachodowi? kulturowej, czyli: czy „ z w r o t k u l t u r o w y " we wspóołczesnych stosunkach mieędzynarodowych nie jest zwrotem przeciwko Zachodowi? 2) Jakaę przyszłoósóc ma przed sobaę „zwrot kulturowy", czyli: jaki zwrot po zwrocie kulturowym? 3) Czy koncepcja óswiadomoósci mięedzykulturowej jest właósciwym i skutecznym rozwiaęzaniem problemoów wspóołczesnych operacji prowadzonych przez wielo¬ narodowe siły wojskowe, a zatem: czy istnieje alternatywa dla óswiadomoósci mieędzykulturowej? 4) Czy koncepcja óswiadomoósci mieędzykulturowej mozże byóc złotym ósrodkiem mięedzy dotychczasowaę kulturofobiaę a obecnym kulturocentryzmem? „Zwrot kulturowy" przeciwko Zachodowi? Powroót do myóslenia w kategoriach kulturowych na Zachodzie bezpoósrednio wiaęzże sieę z jego porażzkami w dzisiejszej walce o „rzaęd dusz" społecznoósci m i ę d z y n a r o d o w e j . Sekretarz Obrony S t a n ó w Zjednoczonych Donald Rumsfeld na jednym ze spotkanó powiedział: „Gdybym miał wystawiaóc oceny, powiedział¬ bym, zże jako panóstwo prawdopodobnie zasłuzżyliósmy na dwoójęe, lub ewentualnie dwoójeę z plusem, w kwestii tego, jak dobrze radzimy sobie w wojnie idei, któora ma miejsce w dzisiejszym swiecie" . To poczucie kleski znajduje tez swoje odzwierciedlenie w zmianie naukowego dyskursu. Jacek Kowalewski i Wojciech Piasek zauważzajaę: „Antropologizacja dyskursow humanistycznych mozże przejawiac sięe wrozżnej postaci. Jednym z najczeęsciej wskazywanych jej fundamentow jest dosc powszechne dzis przekonanie o utracie przez prawdy nauki zachodniej statusu obiektywnie obowiaęzujaęcych, bowiem z r o d ł e m dogmatyzacji wiedzy zachodniej, wiary w obowiaęzywanie jej uniwersalistycznych przedstawien jest stereotypizacja i kulturowa mitologizacja samej n a u k i " . 3 4 Obserwowana niecheęc do Zachodu, pomieszana z poczuciem fascynacji „zdobyczami cywilizacyjnymi": nowinkami technologicznymi, w o l n y m ryn¬ kiem, mediami, systemem kształcenia, czeęsto modaę czy muzykaę, staje sieę istotnym elementem nie tylko polityki zagranicznej, ale i wewnęetrznej w krajach islamu. Cheęc zmazania przewin w ł a s n e g o s p o ł e c z e n s t w a za „kulturowaę kapitulacjeę" wobec zachodnich wzorcow nowoczesnosci, nieznosne uczucie ciaęgłego ponizżania i upokorzenia obecne w swiecie islamu saę niesłabnaęcaę siłaę napeędowaę do „ b u n t u przeciwko Zachodowi". Staęd zasadne wydaje sieę pytanie, czy „zwrot kulturowy" w stosunkach mięedzynarodowych, w ł a s n i e z perspektywy swiata islamu, nie jest w jakiejs częesci „ z w r o t e m antyzachodnim", co majaętakzże ukazywac h a s ł a skandowane na ulicach i placach Egiptu, Tunezji, Libii, Jordanii, 3 W y p o w i e d z z d n i a 27 marca 2 0 0 6 w o d p o w i e d z i na pytanie zadane po p r z e m o w i e n i u D o n a l d a Rumsfelda w A r m y W a r College, Carlisle Barracks. Za: T.F. M e t z , M . W . Garrett, J.E. H u t t o n , T . W . Bush, Massing Information 4 J. Operations, Kowalewski, Antropologizowanie Effects in the Information Domain. A Case Study in Aggressive „ M i l i t a r y R e v i e w " maj-czerwiec 2006, s. 2. W. Piasek, Wprowadzenie, humanistyki. Zjawisko [ w : ] J. - proces - perspektywy, W a r m i ó s k o - M a z u r s k i e g o w Olsztynie, O l s z t y n 2 0 0 9 , s. 7-8. Kowalewski, W. Piasek (red.), Instytut Filozofii Uniwersytetu �294 Uwagi koncowe Bahrajnu i innych krajóow, doóswiadczajaęcych tzw. arabskiej wiosny ludoów. Choóc niektóorzy badacze w „arabskim przebudzeniu" poszukujaę dowodu na uniwersalnoósóc wartoósci stworzonych na Zachodzie, podkreóslajaęc, zże społeczenóstwa arabskie domagajaęsięe „wolnoósci", „ d e m o k r a c j i " , „godnoósci", to jednak rdzeniem postulatóow nie jest wolnoósóc słowa, ale wolnoósóc od biedy i braku perspektyw, zwłaszcza dla młodych ludzi, któorzy dzieęki n o w y m mediom wiedzaę, żze mozżna zżyóc inaczej. Postulaty te połaęczone saę ze skrajnaę niechęeciaę wobec przywoódcóow, postrzeganych jako „pachołki Zachodu", „ m a r i o n e t k i USA" etc., a więec powielajaęcych odrzucanaę przez społeczenóstwa postawęe podległoósci. W ten sposóob postulaty te nie tyle i nie tylko saę zwiaęzane z potrzebaę prze¬ strzegania praw człowieka, ile z potrzeba „pojscia w ł a s n a droga,", niezależna od i n t e r e s ó w Zachodu, droga, ktora zostanie okreslona i wybrana przez społec z e ó s t w o m u z u ł m a ó s k i e , a nie przez autorytarnych przywódców, działających zgodnie z geopolitycznymi kalkulacjami. Droga, ktoóra przede wszystkim zapewni ludziom prace i dostatnie zżycie - ale w zgodzie z w ł a s n y m i tradycjami kulturowymi. Dżzalal Al-e A h m a d uwazża wrecz, żze podział na Wschoód i Zachóod ma znaczenie nie tyle geopolityczne, ile ekonomiczne właósnie: kraje Zachodu stworzyły maszyny , k t ó r e nastepnie zniewoliły Wschod, czyniac z niego jedy­ nie dostarczyciela okreslonych z a s o b ó w (obejmujacych jednak nie tylko rope naftowa czy rudy zżelaza, ale takzże sztuke, legendy, mity, aksjomaty) . Samym pojeciom „wolnoósci", „demokracji", „godnoósci" nadawane jest wiec odmienne znaczenie od tego, ktoóre zdazżyło sie zakorzenióc na Zachodzie. Powierzchowne odczytywanie przez zachodnie media t r a n s p a r e n t ó o w n a manifestacjach mozże rodzióc wrazżenie, izż społeczenóstwa muzułmanóskie domagaja sie wprowadzenia wartoósci wywodza cych sie z miedzynarodowego rezżimu praw człowieka, ktoóre Zachoód od dawna lansuje jako „ u n i w e r s a l n e " . Tymczasem to, co rzeczywióscie m o g ł o b y pretendowaóc do uniwersalnoósci, to fakt, izż wiele k u l t u r i cywilizacji r o z w i n e ł o jakaós koncepcje wartoósci i godnoósci człowieka. Nie mozżna jednak utozżsamiaóc tego z załozżeniem uniwersalnoósci faktu, izż to jednostki sa „ p o d m i o t a m i praw", gdyzż ta konstrukcja myóslowa jest typowo europejska . 5 6 7 8 5 C h o d z i o rewolucje p r z e m y s ł o w a , o d c z a s ó w k t o r e j w i d z i o n z m i a n e w relacjach do tej p o r y p a r t n e r s k i c h , jesli c h o d z i o w y m i a n e k u l t u r a l n a i h a n d l o w a , na korzysc przewagi, jaka dzieki „ m a s z y n o m " odpowiedzi z d o b y w a Z a c h ó d . A . E r d t , Od okcydentozy na zachodnią uwarunkowania ekspansje, rozwoju w Azji do okcydentalizmu. [ w : ] K . G ó r a k - S o s n o w s k a , J. Jurewicz i Afryce, (red.), Iranskie Kulturowe W y d a w n i c t w o I b i d e m , Ł ó d z 2010, s. 43. 6 Za: A . E r d t , op.cit., s. 43. 7 W y w o d z i sie to z przyjecia, iżz s t w o r z o n a w E u r o p i e koncepcja „ p r a w a naturalnego", na ktoórej opiera sie idea u n i w e r s a l i z m u p r a w c z ł o w i e k a , tezż jest u n i w e r s a l n a . Z tego tezż w z g l e d u , po przyjeciu w 1948 Powszechnej Deklaracji Praw C z ł o w i e k a , Amerykaónskie T o w a r z y s t w o A n t r o p o l o g i c z n e w y d a ł o oficjalne stanowisko, o d r z u c a j ą c e jej u n i w e r s a l i s t y c z n y charakter. 8 Por. C h . B r o w n , Prawa swiatowej. Wprowadzenie człowieka, [ w : ] J. Baylis, S. S m i t h (red.), Globalizacja do stosunkow międzynarodowych, skiego, Krakoów 2008, s. 854. polityki Wydawnictwo Uniwersytetu Jagielloó- �295 „Zwrot kulturowy" przeciwko Zachodowi? O ile jeszcze do niedawna podwazżanie uniwersalizmu tych praw nie było szczegolnie widoczne, o tyle po 11 wrzesnia, kiedy doszło do bardzo silnego powiaęzania kwestii praw człowieka z promowaniem demokracji i „walkaę z terroryzmem", nastaępiło osłabienie przekonania o niepodwazżalnosci dogmatu uniwersalizmu praw człowieka. W y m u s i ł o to zadawanie pytan o to, czy ideolo¬ gia praw człowieka nie maskuje w rzeczywistosci uprzywilejowania zachodnich koncepcji politycznych . 9 Prowadzone od ponad dziesięeciu lat badania Larbi Sadiki pokazujaę, zże demokracja na wzor zachodni nie jest mozżliwa do wprowadzenia w krajach, w ktorych struktura społeczna utkana jest z tozżsamosci kastowych, plemien¬ nych, klanowych i to one, a nie panstwo, saę pierwszym poziomem identyfikacji (odwrotnie nizż w wielu s p o ł e c z e n s t w a c h Zachodu, gdzie grupa narodowa jest istotnym, wreęcz podstawowym punktem odniesienia) . Pojęeciu „demokracji" nadawane jest bowiem odmienne znaczenie w zależznosci od regionu swiata, w ktorym sięe znajdujemy. O ile sama idea jakiejs formy partycypacji społecznej w rzaędach istnieje prawie na całym swiecie, o tyle wypełnienie tresciaę pojęecia „demokracja" nie dokonuje się automatycznie z „ k u b k a Z a c h o d u " . Co więcej, upatrujaęc w systemie demokratycznym (w jego ujeęciu zachodnim) jedynej szansy na realizacjeę praw człowieka w ich zachodnim rozumieniu, nie dostrzega sieę tego, zże w w y n i k u „ d e m o k r a t y c z n y c h " w ł a s n i e wyborow dojsc m o z ż e d o przekazania władzy ugrupowaniom, ktore wprowadzaę ograniczenia (w zachod¬ n i m rozumieniu tego słowa) w takich dziedzinach praw człowieka, jak np. rownouprawnienie kobiet, prawo do edukacji etc. Naiwne upatrywanie w demokracji „leku na całe z ł o " nie ma więec pokrycia w d ł u g o t e r m i n o w y c h analizach konsekwencji takich wyborow. Społeczenstwa te nie muszaę bowiem „dojrzewac do demokracji" (tak jak częesto prezentuje to Zachod), ale potrzebujaę szansy na odzyskanie lub zdobycie własnej tożzsamosci, ktora pozwoli i m stworzyc swoj model partycypacji społecznej w rzaędach - i na swoich zasadach. Zbigniew Brzezinski zauwazża wreęcz profetycznie w stosunku do wydarzen 10 11 9 Ibidem, s. 856. N i e c h o d z i t u t y l k o o p r o m o w a n i e o k r e s l o n y c h koncepcji p o l i t y c z n y c h , ale rowniezż okreslonej w i z j i r o l i k o b i e t y i meężzczyzny, co zaczaęł demaskowac dyskurs feminis¬ tyczny, zwracajaęc uwagęe na stereotypowe p r z y p i s y w a n i e r o l , a w r a z z t y m takżze p r a w w ramach i d e o l o g i i p r a w c z ł o w i e k a , majaęcej p r o m o w a c , n a w e t w d o k u m e n t a c h przeznaczonych do e l i m i n a c j i d y s k r y m i n a c j i k o b i e t - p a t r i a r c h a l n y m o d e l r o d z i n y . Z o b . n p . S.M. O k i n , Feminism, Women's Human Rights and Cultural Differences, [ w : ] U . Narayan, S. H a r d i n g (red.), Decentering the Center. Philosophy for a Multicultural, Postcolonial and Feminist World, I n d i a n a U n i v e r s i t y Press, Bloomington and Indianapolis 2000. 1 0 L . Sadiki, The Search for Arab Democracy, C. H u r s t & Co., L o n d o n 2 0 0 4 . Z o b . r o w n i e ż : R. B r y n e n , B. Korany, P. N o b l e (red.), Political Liberalization and Democratiziation in the Arab World: Theoretical Perspectives, t . 1, L y n n e Riener Publishers, Boulder C O 1995; M . Browers, Democracy and Civil Society in Arab Political Thought. Transcultural Possibilities, Syracuse U n i v e r s i t y Press, Syracuse 2006. 1 1 R u t h Benedict w jednej z n a j s ł y n n i e j s z y c h w ogole prac a n t r o p o l o g i c z n y c h Wzorykultury z 1934 r o k u stosuje metaforęe „ k u b k a " w opowiesci o Indianach, k t o r y c h k u b e k (jako metafora z r o d ł a k u l t u r y ) r o z b i ł sięe za sprawaę b i a ł e g o c z ł o w i e k a . �296 Uwagi koncowe w krajach arabskich z poczaętku 2011 roku: „(... ) tak naprawdeę, to w ł a s n i e godnosci, a nie wolnosci, łakna ludzie - dzis politycznie przebudzeni i swiadomi swoich nierownosci - na całym swiecie. Chcaę godnosci egzystencji; godnosci wynikajaęcej staęd, zże możzna dac sensownaężzyciowaę szansęe swoim dzieciom; godnosci, płynaęcej z szacunku otrzymywanego od innych, w t y m szacunku dla ich kultury i r e l i g i i " . Jednoczesnie nalezży zauwazżyc paradoksalnaę konsekwencjeę idei rownouprawnienia kulturowego. W swiecie, w ktorym ze wzglęedow politycznych i historycznych nie mozżna juzż mowic o „rasach" - w „bezpieczny" sposob mowimy o „ k u l t u r a c h " . Co nie zmienia faktu, zże dyskurs kulturalistyczny pro¬ wadzi na te same manowce: zesencjalizowane, rownouprawnione i jakzże „ i n d y w i d u a l n e " kultury zamiast do partnerskiego dialogu zaczynajaędaęzżyc do separacji, budowania m u r o w i wycofywania sięe z prob porozumienia - pragnaęc zarazem przeciezż tylko „ p o s z a n o w a n i a odręebnosci i specyfiki" samych siebie. Prawo do zżycia we własnej kulturze staje sieę zatem argumentem na rzecz walki i wojny, toczonej w imieę zachowania tejzże kultury własnie. Emancypacja kulturowa całego swiata, ktory odrzuca dzis jednoznacznie prymat Zachodu, jest zatem z jednej strony szansaę dla dotychczas ucisnionych, z drugiej zas pułapkaę, w ktorej odnajdujemy dobrze znane Herderowskie monady, tworzaęce „zwarte i zamknieęte całosci, jednolite wzory myslenia i zachowan, ktorych nosicielami saę ludzie zżyjaęcy we wzgleędnie homogenicznych s p o ł e c z n o s c i a c h " . Rownouprawnione i zreifikowane kultury zostajaę zwolnione z obowiaęzku komunikowania sieę, gdyżz - tak jak rzeczy - majaę prawo dbac o swojaę nieprzenikalnaę odręebnosc. 12 13 Jaki zwrot po „zwrocie kulturowym"? Użzywajaęc metafory, mozżna powiedziec,zże w latach 90. X X wieku doszło do otwarcia puszki Pandory z kulturaę. Konsekwencje tej zmiany bęedaę prawdo¬ podobnie odczuwalne przez całaę pierwszaę połowęe X X I wieku. W odniesieniu do wielonarodowych operacji wojskowych słynne, wreęcz banalne juzż dzisiaj zdanie-hasło, uzżywane na okreslenie przewagi partyzantki talibskiej: „ W y macie zegarki, my mamy czas" - ukazuje z całaę siłaę zmniejszajaęce sieę znaczenie prze¬ wagi technologicznej (zegarek\) nad kwestiami niematerialnymi (czas). W ta¬ kiej sytuacji zasadniczaę roleę odgrywa własnie czynnik kulturowy, przesaędzajaęcy o koniecznosci „dozbrojenia" zżołnierzy w swiadomosc kulturowaę i mieędzykulturowa. Narzędzie to nie powinno byc jednak celem samym w sobie (swoista kulturowa poprawnoscia, r ó w n i e j a ł o w a jak polityczna poprawnosc), lecz srodkiem do celu, j a k i m jest przywrocenie bezpieczenstwa i mozżliwosci roz- 1 2 Z . B r z e z i n s k i , B. Scowcroft, Ameryka politycznym, 1 3 i swiat. Rozmowy o globalnym przebudzeniu W y d a w n i c t w o A H A , Ł o d z 2009, s. 272. M . B u c h o w s k i , Antropologiczne klęska wielokulturowosci?, kłopoty z wielokulturowoscia, [ w : ] H . M a m z e r (red.), Czy W y d a w n i c t w o Fundacji H u m a n i o r a , Poznan 2008, s. 16. �Jaki zwrot po „zwrocie kulturowym"? 297 woju - z poszanowaniem lokalnych n o r m kulturowych - w panóstwach naznaczonych wieloletniaę przemocaę, biedaę i brakiem perspektyw dla ludnoósci cywilnej. Co zostanie ze „zwrotu kulturowego"? Odpowiedóz nie jest prosta. Wydaje sieę, zże „zwrot kulturowy" w stosunkach mieędzynarodowych ma przed sobaę jeszcze długaę i ciekawaę drogeę. Pozostaje jednak pytanie, czy „zwrot kulturowy" w wojsku, po poczaętkowym olbrzymim sukcesie, skonóczy sieę, gdy tylko pojawiaę sieę konflikty odmienne od tych w Iraku i Afganistanie. Ich w p ł y w na dokona¬ nie sięe „ z w r o t u kulturowego" jest zasadniczy choócby ze wzgleędu na ogromnaę liczbeę zaangazżowanych w ich przebieg panóstw i sił zbrojnych. Pozostaje t y m samym pytanie, czy Irak i Afganistan saę wzorcowym p r z y k ł a d e m „nowych wojen", ktore powtarzac sie b ę d a w X X I wieku, czy też dosc specyficznymi przykładami operacji, ktoóre niekoniecznie muszaę wyznaczaóc jednolity trend. Badania nad specyfikaę nowych wojen zdajaę sieę potwierdzaóc,zże mozżna jednak moówióc o pewnym trendzie, któory trwaóc beędzie dłuzżej nizż operacja w Afga¬ nistanie. Wspóołczesne konflikty zbrojne coraz czeęósciej nalezżaę bowiem do konfliktów asymetrycznych, naznaczonych obecnoscia rożnych grup nieregular¬ nych, partyzantoów, terrorystóow etc. Poznanie ich motywacji, wartoósci i zasad, relacji ła cza cych ich z danym społeczenóstwem ma ogromne znaczenie. Choóc trudno w t y m momencie wyrokowaóc o przyszłoósci „ z w r o t u kulturo¬ wego" w wojsku, gdyzż w wielu armiach (jak choócby w Wojsku Polskim) nawet sie jeszcze na dobre nie rozpocza ł (choóc widaóc pierwsze zmiany w t y m kie¬ runku), to jednak prognozowanie przyszłoósci samej koncepcji óswiadomoósci miedzykulturowej jest juzż nieco łatwiejsze. Nalezży spodziewaóc sie, żze zostanie ona w ciagu najbliższych lat wdrozona w system szkoleó wiekszosci liczacych sie armii na óswiecie. Takie prognozy uzasadniaja działania podjete zaroówno w armii Stanóow Zjednoczonych, jak i siłach zbrojnych Republiki Federalnej Niemiec, Holandii, Australii, Francji czy Wielkiej Brytanii. Roównoczeósnie - co mozże okazaóc sie paradoksalnie pozytywne z czysto utylitarno-wojskowego p u n k t u widzenia - nie stanie sie ona dominującym paradygmatem myslenia o zaangazżowaniu w operacje poza granicami kraju, ale czeóscia szerszej zmiany, j a k a s a n a p r z y k ł a d Comprehensive Approach czy Effects-Based Approach to Operations. Pułapka, w jakiej jednak koncepcja swiadomosci miedzykulturowej znalazła sieę od samego poczaętku, jest fakt, zże armie uczaęce sięe o innych kulturach, uczaę sięe o nich - d o s ł o w n i e i w przenoósni - jak o rzeczach w rodzaju nowego typu broni. Uczenie sięe kultury w taki właósnie sposoób powoduje zaroówno pisanie „łopatologicznych instrukcji obsługi kultury", jak i ich stosowanie w praktyce. Dowodzaę tego konstrukcje schematoów, diagramóow i ankiet, majaęcych oswoióc i ułatwióc poznanie kultur obcych dla zżołnierzy. Dynamiczne, zmienne i wymykajaęce sieę generalizacjom procesy społeczne wpychane saę - jak przedmioty - do wygodnych pudełek, przepisywane na proste i wygodne karty informacyjne. Brakuje czasami jeszcze tylko tego, by zamknaęóc je w muzealnych gablotkach, z ktoórych możzna by je wyciaęgaóc w momencie wyjazdu w „teren �298 Uwagi koncowe z p u d e ł e c z k a " zgodnie z h a s ł e m : „w razie potrzeby zbic szybkeę". Nowe kulturowe sytuacje, w jakich z n a j d u j a ę s i e ę m i e s z k a n c y t e r e n o w o b j ę e t y c h działaniami wojennymi, takzże przez kontakt z wielonarodowymi siłami wojsko¬ w y m i , pozostajaę częesto niezauwazżone, a zmiana kulturowa, ktoraę generuje sytuacja wojenna, zignorowana. Czy jednak jest inna, lepsza metoda na zdoby¬ wanie wiedzy o kulturze przez wojsko? Czy istnieje alternatywa dla koncepcji świadomości międzykulturowej? Aby odpowiedziec na to pytanie, należzy najpierw zdefiniowac znaczenie tej koncepcji: przeanalizowac, czy jest to znaczenie istotne, czy tezż marginalne dla powodzenia operacji. W s w i e t l e przedstawionych w rozprawie wynikow badan ieksperymentow zasadne jest rozpatrywanie swiadomosci mięedzykulturowej jako obejmujaęcej trzy elementy: (a) swiadomosc własnej kultury, (b) swiadomosc kultury partnera/ partnerowkoalicji, (c) swiadomosc kultury srodowiska operacyjnego (ludnosci lokalnej, przeciwnika działajaęcego na terenie zamieszkiwanym przez teę ludnosc). Na poziomie politycznym koncepcja swiadomosci mięedzykulturowej pomaga więec w znalezieniu wspolnie zaakceptowanego rozumienia sytuacji przez partnerow koalicji. Na poziomie strategicznym jest niezbęedna do przygotowania armii do działan w nieznanym srodowisku oraz zdefiniowania narzęedzi i metod wspołpracy, na poziomie operacyjnym pomaga wspierac efektywnosc prowadzo¬ nych działan (np. dzieki stworzeniu miejsca dla działalnosci d o r a d c o w d s . kulturowych), a na poziomie taktycznym pomaga w wybraniu najlepszej drogi osiaęgnięecia celu bez niepotrzebnych strat czasu, ludzi i srodkow. W odniesieniu do poziomu politycznego wdrozżenie koncepcji swiadomosci mieędzykulturowej możze pozwolic rowniezż na pełniejszaę realizacjęe zobowiaęzan mieędzynarodowych, sformułowanych w wielu rozżnych konwencjach, zalece¬ niach, apelach etc. Bioraęc za przykład tylko ostatniaę Konwencjeę UNESCO orozżnorodnosci kulturowej (z 2005, w e s z ł a w zżycie w 2007, Polska jest jej stronaę), odnajdujemy w preambule, zżerożznorodnosc kulturowa: jest niezbęedna dla pokoju i bezpieczenstwa w skali lokalnej, krajowej i mieędzynarodowej; jest wazżna dla pełnej realizacji praw człowieka i podstawowych wolnosci; istnieje potrzeba uwzgleędnienia kultury jako elementu strategicznego narodowych i mieędzynarodowych polityk rozwojowych oraz mieędzynarodowej wspołpracy na rzecz rozwoju. Swiadomosc mieędzykulturowa jest jednak powiaęzana nie tylko z koncepcjaę rożznorodnosci kulturowej, ale rowniezż z koncepcjaę dziedzictwa kulturowego, ktore powinno byc traktowane z powagaę i szacunkiem podczas wszelkich operacji wojskowych czy humanitarnych, a takżze koncepcjaę dialogu mieędzyk u l t u r o w e g o promowanego obecnie przez O N Z i obejmujaęcego dialog mieędzyreligijny. Jest podstawaę do efektywnej komunikacji mieędzykulturowej i jako taka nie mozże byc ignorowana. �Czy istnieje alternatywa dla koncepcji świadomości międzykulturowej? 299 Odnoszaęc sieę do poziomu strategicznego, nalezży zauwazżyc,zże kultury krajow, wspołpracujacych w ramach koalicji czy sojuszy wojskowych, roznia się mięedzy sobaę w wielu wymiarach: od kultury strategicznej przez systemy wartosci, stosunki społeczne na poziomie relacji mieędzy poszczegolnymi jed¬ nostkami, na poziomie rodziny oraz na poziomie instytucji i szerszych grup. Ignorowanie tego typu rożznic w procesie budowania koalicji możze prowadzic do zasadniczych błęedow, ktorych skutki mogaę byc powazżne i dalekosieężzne, z klęeskaę misji włacznie. Aby osiagnaó własciwy poziom zaufania pomiedzy członkami koalicji/sojuszy, niezbeędna jest więec wzajemna, podstawowa wiedza o cechach i priorytetach kulturowych wszystkich zaangażzowanych stron: dlatego zże musimy rozmawiac z drugaę stronaęi jaę rozumiec, a takżze dlatego żze istniejaę realne i praktyczne zagrożzenia, zwiaęzane z p o p e ł n i a n i e m błeędow w komunika¬ cji mieędzy partnerami koalicji. Z praktycznego, wojskowego p u n k t u widzenia chodzi takżze o to, żzeby żzołnierz jadaęcy na misje (a w s p o ł c z e s n e misje majaę charakter mieszany i łaęczaę sieę w nich funkcje wojskowe z rozwojowymi, humanitarnymi i wspierania pokoju) wiedział, jakich zachowan unikac, by nie pogłeębiac tragicznego, wojennego położenia miejscowej ludnosci. To bowiem zwykli zołnierze beda musieli stawiac czoło codziennosci w nieznanym i m srodowisku i to własnie oni ponoszaę odpowiedzialnosc za obraz sił koalicyjnych w społeczenstwie. Czasami jeden ich błaęd m o z ż e m i e c g ł e ę b o k i e i d ł u g o f a l o w e konsekwencje. Brak swiadomosci mieędzykulturowej p o w o d o w a ł i beędzie powodowac tragiczne w skutkach, a wynikłe z niezrozumienia rożznic kulturowych straty, przede wszystkim niepotrzebnaę utrateężzycia ludnosci cywilnej, ale takzże tworzenie bezsensownych i nieprzystajaęcych do realiow kulturowych danego kraju projektow pomocowych czy wreszcie nieumiejęetnosc skutecznego zapewnienia bezpieczenstwa i pokoju, a nawet kleęskęe administrowania procesu pojednania pokonfliktowego. Ważzne jednak jest przy tym, by nie zadowalac sieęswiadomosciaę mieędzykulturowaę na poziomie taktycznym. Jej obecnosc na poziomie operacyjnym beędzie rownie, jesli nawet jeszcze nie bardziej, istotna. Jej brak na poziomie strategicznym i politycznym moze zas zniweczyc każda celowosc i sens podjeętych działan na najnizższym, taktycznym poziomie. Wydaje sieęwieęc, żze na razie nie ma alternatywy dla koncepcji swiadomosci miedzykulturowej, ktora pozwoliłaby u n i k n a ó zagrożen wiażacych się z brakiem rozpoznania s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e g o terenu operacji - nawet przy wszystkich złozżonych zastrzezżeniach, wynikajaęcych z u ł o m n o s c i procesu jej nauczania. Jej wdrozżenie ma wieęc istotne znaczenie na wielu płaszczyznach i poziomach, wykraczajaęc daleko poza cele czysto wojskowe i majaęc w p ł y w na k s z t a ł t o w a n i e srodowiska mięedzynarodowego. Brak powodzenia działan zbrojnych w Iraku i Afganistanie w y m u s i ł dostrzezżenie znaczenia innych nizż militarne instrumentow do zwycieęstwa. Bez zrozumienia jednak tego, zże konflikty oraz idaęce za n i m i klęeski operacji zostały w y w o ł a n e błeędami politycznymi i strategicz¬ nymi, koncepcja swiadomosci mieędzykulturowej wdrozżona na najnizższym, taktycznym poziomie, bęedzie miała ograniczonaę wartosc. Pozostaje pytanie, �300 Uwagi koncowe czy jej wdrożzenie nie grozi kolejnaę skrajnoósciaę: popadnięeciem w kulturocentryzm? Kulturofobia czy kulturoceńtryzm? Wydaje sięe, zże proóba znalezienia złotego ósrodka mieędzy dotychczasowaę „kulturofobiaę" a obecnym kulturocentryzmem jest jedynym rozsaędnym kierunkiem interpretacyjnym. Jednoczeósnie należzy dostrzec specyficzne „zużzycie sięe" samego pojęecia kultury. James Clifford pisze: „Możze byóc prawdaę, żze pojeęcie kultury juzż swoje odsłużzyło" , a niektoórzy antropologowie uwazżajaę, żze dziós słuzży ono tylko do potęegowania roóżznic i budowania nowych hierarchii, stajaęc sięe - na nowo - narzeędziem dominacji, w zwiaęzku z czym nalezżałoby zaczaęóc „pisaóc przeciwko k u l t u r z e " . Badawcza rezygnacja z tego pojeęcia nie doprowadzi jednak do jego wymazania z żzycia społecznego i stosunkóow mieędzynarodowych, pozostaje nam zatem nadal próobowaóc sięe z n i m „zaprzyjaóznióc". Badacze procesu kulturyzacji nauk humanistycznych deklarujaę: „Wierzymy, żze wyobraóznięe teoretycznaę, bęedaęcaę fundamentem procesu antropologizacji dziedzin humanistyki jednak mozżna uwspoólniaóc przez interdyscyplinarny dialog. Jak przekonywał przy t y m Michaił Bachtin, w dialogu nie musimy zatracaóc swej odreębnoósci, mozżemy, pozbywajaęc sieę ciaęzżaęcych stereotypóow, rozpoznawaóc i zmieniaóc siebie nawzajem w granicach istniejaęcych systemoów dyscyplinarnych tożzsamoósci. Aprobujaęc antropologizowanie dyskursóow huma¬ nistyki, warto teżz pamieętaóc słowa wielkiego rosyjskiego humanisty wypowie¬ dziane u kresu jego życia: «Nie ma co obawiac się eklektyzmu: dla nauki stopienie wszystkich tendencji w jednaę oznaczałoby ósmieróc (gdyby nauka była ósmiertelna). I m wieęcej podziału (pod warunkiem zżesaęone przeprowadzone bez zawisci), t y m lepiej. Bez awantur na g r a n i c a c h » " . Aby uniknaęóc tych sporóow, baędóz zarzutoów o „kulturofilieę" czy „kulturocentryzm", nalezży podkreóslióc,izż sama óswiadomoósóc mięedzykulturowa nigdy nie jest jedynym i rozwiaęzujaęcym wszystkie problemy narzeędziem podczas operacji wojskowych. Jej lekcewazżenie jednak mozże byóc tak samo groózne, jak braki w wyposazżeniu czy przestarzała technologia. Trawestujaęc Helen Mears, pis z a c ą w Mirror for Americans: Japan (1948) także o tym, ż e m ó w i a c o „Innych", moówimy tak naprawdeę najwieęcej o nas samych, mozżna zauwazżyóc,żzeze swiadomoscia międzykulturowe jest tak jak z władza, - jej nadmiar jest tak samo niebezpieczny jak niedobor... 14 15 16 17 1 4 J. C l i f f o r d , The Predicament ofCulture, H a r v a r d U n i v e r s i t y Press, C a m b r i d g e 1988, s. 274. Cyt. podajęe w t ł u m a c z e n i u M . Buchowskiego, Antropologiczne 1 5 Tak m . i n . Lila Abu-Lughod. 1 6 J. K o w a l e w s k i , W . Piasek, Wprowadzenie, kłopoty, op.cit., s. 22. Ibidem. [ w : ] J. K o w a l e w s k i , W . Piasek (red.), op.cit., s. 9. 1 7 With power, however, too much can be as dangerous as too little. Americans: Japan, H o u g h t o n - M i f f l i n , B o s t o n 1948, s. 7. H . Mears, Mirror for �Ańeks 1 1. Thomas E. Lawreńce, 27 Articles (27 Artykułów), 1917 Ponizższe notatki zostały ułozżone w formie przykazan dla więekszej przejrzystosci i by łatwiej było zapamięetac ich słowa. Saę to jednak tylko moje wnioski, pojawiajaęce sieę stopniowo, gdy p r a c o w a ł e m w Hidzżazie , a teraz zostały prze¬ lane na papier na podobienstwo dobrze ujezżdżzonych koni, ktore w arabskich armiach daje sieę rekrutom. Rady te maja zastosowanie jedynie do Beduinow; ludzie z miasta czy Syryjczycy wymagajaę całkowicie innego traktowania. Nie nalezży tych wskazowek stosowac w jakichkolwiek innych sytuacjach. Obcowanie z Arabami z Hidzżazu jest sztukaę, a nie naukaę, z wyjaętkami i bez żzadnych oczywistych reguł. Jednoczesnie trafiła sieę d o s k o n a ł a okazja; szarif nam ufa i dał nam tęe samaę pozycje (w swym rzadzie), jaka Niemcy chcieli uzyskac w Turcji. Jeżeli bedziemy postęepowac taktownie, możzemy zachowac jego przychylnosc i wykonywac n a s z a ę p r a c ę e , a l e b y o d n i e s c sukces, m u s i m y uzżyc wszelkich srodkow i umiejeętnosci, jakie tylko posiadamy. 2 1. Miej sieę na bacznosci przez pierwszych kilka tygodni. Zły poczaętek cieęzżko odpokutowac, a Arabowie formułujaę swe saędy o ludziach na podstawie zachowan i cech zewneętrznych, ktore my ignorujemy. Kiedy uda ci sieę dotrzec do wewneętrznego kreęgu plemienia, mozżesz zachowywac sięe, jak zechcesz, i posteępowac w e d ł u g w ł a s n e g o uznania. 1 T.E. Lawrence, 27 Articles, „ T h e A r a b B u l l e t i n " , 20 sierpnia 1917. Tłum. Schreiber, konsultacja i k o r e k t a dr M a r t a W o z n i a k ( U n i w e r s y t e t Ł o d z k i , Katedra Hanna Bliskiego W s c h o d u i A f r y k i P o ł n o c n e j ) . Z a d o g ł e b n a i rzetelna p o m o c dr M a r t y W o z n i a k a u t o r k a pragnie przekazac szczegolne wyrazy wdzieęcznosci. 2 W a n g i e l s k i m oryginale: Hejaz. A r a b . Al-Hidzzaz jest r e g i o n e m h i s t o r y c z n y m w A r a b i i ; jego stolicaę jest Dżzudda, zas roleę g ł o w n e g o m i a s t a p e ł n i M e k k a . Okreslany ZiemiaęSwięetaę m u z u ł m a n o w . T.E. Lawrence p r z y b y ł t a m z szarifem, t j . władcaę M e k k i na czele. w 1916, p o t e m u t w o r z o n o k r o l e s t w o Hidzżazu �302 Aneks 3 2. Dowiedz sięe najwieęcej jak to mozżliwe o szarifach i Beduinach. Poznaj ich rodziny, klany, plemiona, przyjacioł i wrogow, ponadto ich studnie, wzgorza i drogi. Rob to przez słuchanie i dowiadywanie sięe przez posrednikow. Nie stawiaj pytan. Staraj sieęmowic w ich dialekcie arabskim, a nie w swoim. Dopoki nie bęedziesz rozumiał wszystkich ich aluzji, dopoty unikaj wdawania sięe w pogłęebione rozmowy, w przeciwnym razie wszystko popsujesz. Na poczaętku zachowuj sięe w sposob formalny, nawet nieco sztywny. 3. W swojej działalnosci wspołpracuj jedynie z dowodcaę armii, kolumny lub jednostki, w ktorej służzysz. Nigdy sam nie wydawaj n i k o m u rozkazow, zachowuj swoje wskazowki albo rady dla dowodcy niezależznie od tego, jak wielka byłaby pokusa (ze wzglęedu na efektywnosc) bezposredniej w s p o ł pracy z jego p o d w ł a d n y m i . T w o i m zadaniem jest doradzac, a twoje rady powinny trafiac wyłaęcznie do dowodcy. Niech widzi, żze to jest twoja kon¬ cepcja wypełniania tych o b o w i a ę z k o w i ż z e t o o n m a b y c w y ł a ę c z n y m wykonawcaę waszych wspolnych planow. 4. Zdobaęd z i utrzymaj zaufanie swojego dowodcy. Umocnij jego prestizż swoim kosztem, jesli m o ż e s z - zanim zrobia to inni. Nigdy m u nie odmawiaj ani nie krytykuj jego planow, ale dbaj o to, aby w pierwszej kolejnosci przedstawiał je wyłaęcznie tobie. Zawsze akceptuj jego pomysły, a po udzieleniu p o c h w a ł y zmien je nieznacznie, uwzgledniajac jego sugestie, chyba ze nie sa całkowicie zgodne z twojaę opiniaę. Kiedy jużz osiaęgniesz ten stan, staraj sięe go utrzymac, zachowaj scisłaę kontroleę jego p o m y s ł o w i wdrazżaj je tak stanowczo, jak tylko mozżliwe, ale potajemnie, tak zże każzdy oprocz niego (i to nie wprost) beędzie miec swiadomosc twojej presji. 5. Pozostawaj w kontakcie ze swoim dowodca tak długo i dyskretnie, jak to tylko mozżliwe. Mieszkaj z n i m , tak abys w czasie posiłku czy przy audiencji mogł byc wsposob naturalny obecny w jego namiocie. Formalne wizyty odbywane w celu udzielania porad nie saę tak dobre jak nieustanne poddawanie p o m y s ł o w w trakcie zwyczajnej rozmowy. Kiedy obcy szejk przychodzi po raz pierwszy, aby przysieęgac wiernosc ioferowacswoje usługi, opusc namiot. Jezżeli jego pierwszym wrazżeniem bęedzie zazżyłosc obcokrajowca z szarifem, mozżetowyrzaędzi c Arabowi [twojemu dowodcy] wiele krzywdy. 6. Unikaj zbyt bliskich relacji z podkomendnymi ekspedycji. Ciaęgłe obcowanie z n i m i uczyni niemozżliwym wykraczanie poza instrukcje, ktore arabski 3 W t y m kontekscie szarifowie (ang. Ashraf) to liczba m n o g a o d s ł o w a s z a r i f ( a n g . Sherif), po arab. szlachetny, czyli t y t u ł u uzżywanego przez p o t o m k o w P r o r o k a M u h a m m a d a . Zwykle m i a n e m szarifow okre sla sieę p o t o m k o w Proroka, pochodzaęcych o d jego w n u k a Al-Hasana, w odrozżnieniu o d sajjidow - p o t o m k o w innego w n u k a P r o r o k a ( A l - H u s a j n a ) . Szarifowie cieszaę sięe w swiecie m u z u ł m a n s k i m szczegolnymi wzgleędami, a w k l a s y c z n y m i s l a m i e u p r z y w i l e j o w a n a ę grupeę społecznaę. Za: J. D a n e c k i , Kultura Szkolne i Pedagogiczne, W a r s z a w a 1997, s. 180. islamu. Słownik, stanowili Wydawnictwa �1. Thomas E. Lawrence, 27 Articles (27 Artykułow), 1917 303 dowodca dał i m zgodnie z twojaę radaę, a to z kolei ujawni jego słabosc i w konsekwencji zniszczy rownieżz ciebie. 7. Traktuj zastęepcow dowodcy swojej jednostki nieco lekcewazżaęco. To jest sposob na utrzymanie sięe ponad ich poziomem. Traktuj dowodcęe, jeżzeli to szarif, z szacunkiem. Odwzajemni twoj stosunek, co sprawi, zże we dwoch beędziecie gorowac nad resztaę. Pierwszenstwo to bardzo istotna kwestia wsrod Arabow i musisz go przestrzegac. 8. Idealna pozycja dla ciebie, to: jestes obecny, ale pozostajesz niezauwazżony. Nie badó zbyt zażyły, zbyt widoczny czy też zbyt gorliwy. Unikaj zbyt d ł u g i e g o lub zbyt częestego identyfikowania z j a k i m k o l w i e k szejkiem plemiennym, nawet gdy jest dowodcaę twojej ekspedycji. Aby wykonywac swojaę praceę, musisz byc ponad zazdrosciaę; utracisz prestizż, gdy beędziesz kojarzony z jakims [ k o n k r e t n y m ] plemieniem lub klanem i ich nieuniknio¬ n y m i wasniami. Szarifowie saę ponad krwawymi wasniami i lokalnymi rywalizacjami; to oni wyłaęcznie kształtujaę zasadeę jednosci wsrod Arabow. Pozwol więec, aby twoje imieę było kojarzone z imieniem szarifa i dziel sięe jego o p i n i a ę w s r o d plemion. Kiedy nadejdzie odpowiednia chwila, poddaj sieę publicznie pod jego rozkazy. W ten sposob zyskasz sympatięe Beduinow. 9. Wzmacniaj i rozwijaj rosnaęce znaczenie szarifow, ktorzy saę naturalnaę arystokracjaęwsrod Arabow. Mieędzyplemienna zazdrosc uniemożzliwia to, aby jakikolwiek szejk mogł zajaó pozycje dowodcza, i jedyna nadzieja na jednosc wsrod koczownikow arabskich lezży w tym, aby szarifowie byli powszechnie traktowani jak klasa panujaęca. Szarifowie to w połowie ludzie z miasta, a w połowie koczownicy; jesli chodzi o sposob zachowania i zżycia wykazujaę instynkt dowodczy. Same zasługi i pieniaędze bęedaę niewystarczajaęce, aby zyskac uznanie; ale szacunek Arabow dla pochodzenia i dla Proroka daje nadziejeę na ostateczne zwycieęstwo szarifow. 4 10. Nazywaj swojego szarifa Sidi zarowno publicznie, jak i prywatnie. Innych ludzi nazywaj ich zwykłymi imionami, nie wymieniajaęc tytułu. W zazżyłej rozmowie nazywaj szejka Abu Annad, Achu Alia albo uzżywajaęc podobnych przydomkow . 5 11. Obcy chrzescijanin nie jest mile widziany w Arabii. Niezależnie od tego, jak bardzo przyjaznie i nieformalnie beędziesz traktowany, zawsze pamieętaj, zże fundamenty takiego traktowania saę zbudowane na piasku. Trzymaj szarifa przed soba jak sztandar i chowaj za n i m swoj umysł i swoja, osobe. Jeżeli ci 4 D i a l e k t a l n a f o r m a h o n o r o w e g o meęskiego t y t u ł u „ m o j panie"; w jęezyku l i t e r a c k i m zwrot ten b r z m i „ s a j j i d i " . 5 „ A b " oznacza w jęezyku a r a b s k i m ojca, „ A c h " - brata. W krajach m u z u ł m a n s k i c h czeęsto p o i m i e n i u dodaje sieę imięe ojca l u b najstarszego syna, rzadziej c o r k i czy brata. �304 Aneks sięe uda, beędziesz miał zwierzchnictwo nad setkami m i l ziemi i tysiaęcami ludzi, z tego powodu warto jest odgrywac to przedstawienie. 12. Pielęegnuj swoje poczucie humoru. Beędziesz go potrzebowac kazżdego dnia. Sucha ironia jest najbardziej użzyteczna, a osobiste, choc niezbyt dotkliwe riposty podwojaę twoje wpływy wsrod wodzow. Upomnienie, jezżeli jest podane z usmiechem, beędzie prowadzic dalej i działac dłuzżej nizż najbardziej brutalna przemowa. Moc m i m i k r y czy parodii jest wielka, ale uzżywaj jej oszczeędnie, dla dowcipu [te d w i e ] nadajaę sięe lepiej niżz humor. Nie prowokuj wysmiewania sięe z szarifa chyba zże pomięedzy i n n y m i szarifami. 13. Nigdy nie podnos reęki na Araba; w ten sposob sięe degradujesz. Możzesz myslec,zże w oczywisty sposob uzyskasz wtedy wieększy szacunek, ale to, co naprawdeę musisz zbudowac, to mur mieędzy sobaę a innymi. Trudno jest siedziec cicho, jezżeli wszystko zostało zrobione zle, ale i m mniej sięe złoscisz, t y m wieększe bęedaę korzysci. Unikniesz rownieżz bycia złym na samego siebie. 14. Beduini dajaę sięe łatwo prowadzic,jezżeli ma sieę cierpliwosc, aby ich znosic. I m mniej i m sięe narzucasz, t y m masz wieększy na nich wpływ. Oni chcaę podaężzac za twojaę radaę i robic to, czego i ty chcesz, ale nie oznacza to, zże beda ci to uswiadamiac. Musisz przezwyciężyc swoja, irytacje, by dotrzec do istnieja cych pokładóow ich dobrej w o l i . 15. Nie staraj sie robióc zbyt duzżo osobióscie. Lepiej niech Arabowie zrobia to w s p o s ó b zaledwie satysfakcjonujący, niż gdybys ty miał zrobic to per¬ fekcyjnie. To jest ich wojna i ty masz i m jedynie pomagaóc, a nie wygraóc ja za nich. W rzeczy samej, biorac pod uwage osobliwe warunki Arabii, m o ż e twoja praca nie bedzie az tak dobra, jak o t y m sadzisz. 16. Jezeli możesz, dawaj podarunki, zanim sam je otrzymasz, lecz nie badó zbyt rozrzutny. Dobrze przemyóslany podarunek jest najbardziej skuteczny w zjednywaniu sobie podejrzliwego szejka. Nigdy nie przyjmuj prezentóow, jeósli nie masz mozżliwoósci roównorzednego odwzajemnienia, choóc możzesz zwlekaóc (zapewniajac, żze z pewnoóscia nastapiwpoóózniejszym czasie), jezżeli potrzebujesz okreóslonej usługi ze strony darczynócy. Nie pozwalaj domagaóc sie podarunkoów, gdyzż ich chciwoósóc sprawi, zżebedziesz postrzegany jedynie jako krowa, ktoóra mozżna wydoióc. 17. Noós arabskie nakrycie głowy, gdy przebywasz poósróod plemienia. Beduini maja pewne złoósliwe uprzedzenia co do kapeluszy i wierza (co wynika prawdopodobnie z nieprzejednanych nakazóow Brytyjczykoów), żze nasz upóor w ich noszeniu jest oparty na pewnej niemoralnej czy niereligijnej zasadzie. Grube nakrycie głowy (w arabskim stylu) zapewnia dobra, ochrone przed słonócem, jednak gdy bedziesz nosióc kapelusz, nawet t w o i najlepsi arabscy przyjaciele beda sie za ciebie wstydzióc na forum publicznym. �1. Thomas E. Lawrence, 27 Articles (27 Artykułow), 1917 305 18. Przebieranie sieę nie jest zalecane. Z wyjaętkiem szczegolnych miejsc pozwol, aby było oczywiste, z ż e j e s t e s b r y t y j s k i m oficerem i chrzescijaninem. Jednoczesnie mozżesz nosic stroj arabski, gdy przebywasz mieędzy plemio¬ nami; zyskasz w ten sposob ich zaufanie i zażzyłosc w stopniu niemozżliwym do osiaęgnieęcia, gdy jestes w mundurze. Jest to jednak niebezpieczne i trudne. Moga, nie okazywac ci szczegolnych względow, gdy ubierasz się tak samo jak o n i . Naruszenie etykiety, ktore standardowo nie obciaężza cudzoziemca, nie jest tolerowane, gdy bęedziesz ubrany w stroj arabski. Beędziesz jak aktor w obcym teatrze, grajaęcy roleę dzien i noc przez długie miesiaęce, bez odpoczynku i z niepewnym wynikiem. Całkowity sukces odniesiesz wtedy, gdy Arabowie zapomnaę o twojej obcosci i bęedaęmowic przy tobie w sposob naturalny, zaliczajaęc cieę w poczet swoich; taki sukces jest prawdopodobnie mozżliwy jedynie w przebraniu. Jednak juzż sukces połowiczny (do ktorego większosc z nas będzie dażyc, inne wymagaja zbyt duzo wysiłku) łatwiej jest osiagnaó w stroju brytyjskim, ty zas dłuzej bęedziesz sięe czuł komfortowo. Wtedy rownieżz nie zostaniesz powieszony przez T u r k o w w razie złapania. 19. Jeżzeli nosisz stroj arabski, nos najlepszy. Ubior ma znaczenie wsrod ple¬ mion, musisz ubierac sieę odpowiednio i tak, aby stroj pasował. Ubieraj sieę jak szarif, jeżzeli sieę na to zgodzaę. 20. Jeżzeli nosisz stroj arabski, musisz zmienic sięe w całosci. Porzuc na wybrzeżzu angielskich przyjacioł i angielskie zwyczaje i przyjmij zwyczaje arabskie. Jest możzliwe dla Europejczyka, zaczynajaęc własnie od tego poziomu, aby pokonac Arabow w ich grze, gdy ma sieę silniejszaę motywacjeę do działania i w k ł a d a sieę w to więecej serca niżz oni. Jezżeli mozżesz ich przescignaó, d o k o n a ł e s ogromnego kroku k u c a ł k o w i t e m u sukcesowi, ale wysiłek zwiaęzany z zżyciem i mysleniem w obcym, na poły rozumianym jęezyku, barbarzynskie jedzenie, dziwne ubrania oraz jeszcze dziwniejsze drogi, bez jakiejkolwiek prywatnosci i ciszy, bez mozżliwosci jakiegokolwiek odpoczynku od nasladowania innych przez długie miesiaęce na koncu powodujaę duzży dodatkowy stres oprocz zwykłych trudnosci z Beduinami, klimatem czy Turkami, tak wieęc ta droga nie powinna byc wybierana bez wyjaętkowo głeębokiego jej przemyslenia. 2 1 . Dyskusje religijne beda częste. M o w , co ci się podoba o swojej religii, unikaj zas krytykowania ich wyznania, chyba zże dyskusja jest dosc abstrakcyjna, a ty mozżesz dodatkowo zyskac, dowodzaęc swych racji. Dla Beduinow islam jest tak wszechobecny, zże m a ł o tam religijnosci, entuzjazmu i wzglęedu na inne religie. Nie wnioskuj jednak z ich zachowania, zże o to nie dbajaę. Ich przekonanie o prawdziwosci własnej wiary i pamieętanie o niej w kazżdym czynie i mysli, w zasadach codziennego zżycia jest tak intymne i intensywne, żzeażznieuswiadomione. Religia jest w dużzej mierze czeęsciaę ich natury, tak jak sen czy jedzenie. �306 Aneks 22. Nie staraj sie przekazywaóc tego, co wiesz o walce. W Hidzżazie zawodzi standardowa taktyka. Ucz Beduinóow zasad wojny tak szybko i prosto, jak potrafisz, chyba zże znasz ich na tyle, zże wiesz, izż twoja rada nie bedzie żzadna wartoóscia dla szarifa. Niezliczone pokolenia plemiennych podjazdóow nauczyły ich wiecej w zakresie tego rodzaju działalnoósci, nizżbyós sie spo¬ dziewał. W znanych sobie warunkach beda walczyóc dobrze, ale walka w in¬ nych stronach mozże spowodowaóc nawet panike. Utrzymuj m a ł y oddział. Ich oddziały podjazdowe licza sobie od jednej do dwóoch setek ludzi i kiedy zabierzesz ze soba t ł u m , spowoduje to zamieszanie. Roównieżz ich szejkowie, choócby byli wyósmienitymi wodzami, sa zbyt „skostniali", aby pojaóc, jak dowodzióc odpowiednikami batalionoów czy pułkoów. Nie proóbuj czynióc rzeczy, do któorych oni nie nawykli, chyba zże odwołaja sie do instynktu grupy, ktoóry jest silny u Beduinóow albo gdy sukces jest oczywisty. Jezżeli istnieje jakis dobry cel (łup), beda atakowac jak demony; sa wysmienitymi zwiadowcami, ich mobilnoósóc daje ci przewage, dzieki któorej wygrasz te lokalna wojne; oni zrobia dobry uzżytek ze swojej wiedzy o kraju (nie zabieraj c z ł o n k ó w plemienia w miejsca, ktorych nie znaja), a łowcy gazeli sa w s p a n i a ł y m i strzelcami. Szejk z jednego plemienia nie możze wydawaóc rozkazoów ludziom z innego plemienia; do dowodzenia siłami składajaęcymi sięe z połaęczonych plemion potrzebny jest szarif. Jezżeli w załozżeniu ma byóc dokonana grabiezż, a szanse saęróowne, wygrasz. Nie wykorzystuj Beduinóow, aby atakowaóc okopy (nie zniosaęofiar) albo przypróobach obrony danej pozy¬ cji; oni nie mogaę walczyóc w miejscu - od tego słabnaę. I m bardziej niekonwen¬ cjonalne i arabskie beda twoje działania, t y m bardziej jest prawdopodobne, że Turcy polegnaęprzez swoój brak inicjatywy, któory przypisujaęroówniezż tobie. Musisz podejmowaóc ryzyko, jeósli chcesz osiaęgnaęóc sukces. 23. Powoód, ktoórym oficjalnie Beduini bęedaę tłumaczyli swoje działania lub po¬ wstrzymanie sięe od nich, mozżebyócprawdziwy, ale zawsze bęedziesz zgady¬ wał, jakie saę inne motywy ich działanó. Musisz znaleózóc te ukryte przyczyny (beda i m zaprzeczac, co nie przeszkodzi i m jednak w działaniu), zanim zacz¬ niesz argumentowaóc w ten czy inny sposoób. Aluzja jest skuteczniejsza nizż logiczne wyjaósnienia: nie lubiaęzwięezłych sformułowanó. Ich umysły pracujaę tak jak nasze, ale zwracajaęuwagęe na inne przesłanki. Nie ma nic nieuzasad¬ nionego, niezrozumiałego czy nieprzeniknionego w Arabach. Obeznanie z n i m i oraz wiedza o ich uprzedzeniach umozżliwiaęci przewidzenie ich nastawienia i mozżliwego biegu wydarzeón prawie w kazżdym wypadku. 24. Nie mieszaj Beduinoów z Syryjczykami albo wyszkolonych zżołnierzy z koczownikami. Niczego nie zdziałasz, bo oni sieę nienawidzaę. Nigdy nie w i d z i a ł e m udanej operacji połaęczonej; było za to wiele nieudanych. W szczegoólnoósci niegdysiejsi oficerowie armii tureckiej, jakkolwiek saę Arabami w uczuciach, we k r w i i w jęezyku, nie sprawdzajaę sieę w kontaktach z Beduinami. Saę bardzo ograniczeni w zakresie działanó taktycznych, nie umieja dopasowac sie do prowadzenia wojny nieregularnej, nie sa obeznani �307 1. Thomas E. Lawrence, 27 Articles (27 Artykułów), 1917 w arabskiej etykiecie, [za t o ] nadeęci do tego stopnia, zżesaę niezdolni do jakichkolwiek przejawoów uprzejmoósci dla ludzi z plemion przez czas dłuzższy niżz kilka minut, niecierpliwi i zazwyczaj nieprzydatni, jezżeli nie majaę w poblizżu swych oddziałóow. Twoje rozkazy (jezżeli byłeós na tyle niemaędry, aby wydawaóc jakiekolwiek) beędaę bardziej przestrzegane przez Beduinóownizż przez mahometaónskich oficeróow syryjskich. Arabowie z miast i Arabowie z plemion koczowniczych utrzymujaę słabe relacje mieędzy sobaę, gorsze i bardziej obraózliwe niżz z obcymi. 6 25. Unikaj zbyt lekkich rozmóow o kobietach. Ten temat jest tak samo trudny jak religia, a ich standardy sa tak odległe od naszych, ze jakakolwiek uwaga, nieszkodliwa w oczach Anglika, i m mozże sieę wydaóc m a ł o powósciaęgliwa; tak samo mogaę brzmieóc dla nas niektoóre ich stwierdzenia, jeżzeli byłyby tłumaczone dosłownie. 26. Dbaj o swoich słuzacych jak o siebie samego. Jeżeli chcesz miec słuzacego o wyrafinowanych manierach, najprawdopodobniej musisz wybrac Egip¬ cjanina albo Sudanóczyka, jednak musisz mieóc naprawdeę dużzo szczeęóscia, by na szlaku nie zniszczył wielu dobrych, cięeżzko wypracowanych przez ciebie efektoów. Arabowie ugotujaę ci ryzż i zrobiaę dla ciebie kaweę, natomiast tobie pozostawiaę niemeęskie prace typu czyszczenie butóow czy pranie. Dobrych słuzżaęcych mozżesz zdobyóc jedynie w arabskim przebraniu. Najlepszymi słuzżaęcymi saę niewolnicy wychowani w Hidżzazie, ale istniejaę zasady zakazujaęce Brytyjczykom posiadania ich na własnoósóc, wieęc powinieneós ich wypożzyczyóc. Zawsze bierz ze sobaę jednego Adzżajli albo dwoóch, jeżzeli wyruszasz w głaęb kraju. Saę najlepszymi kurierami w Arabii i rozumiejaę wielbłaędy. 7 27. Od poczaętku do konóca sekretem obcowania z Arabami jest ich nieustanne poznawanie. Trzymaj sięe ciaęgle na bacznoósci; nigdy nie móow niepotrzeb¬ nych rzeczy, cały czas obserwuj otoczenie i swoich kompanoów; wsłuchuj sieę w to, co sięe dzieje obok; uwazżaj na to, co sięe odbywa poza zasieęgiem twoich oczu; odczytuj ich charaktery; odkrywaj gusta i słaboósci i zachowuj dla siebie wszystko, czego sieę dowiesz. Wejdóz głęeboko w kraęg Arabóow, wyzbaędóz sięe wszelkich zainteresowanó i idei poza pracaę, któoraę masz do wykonania, tak aby twóoj umysł był zajeęty tylko jednaę rzeczaę, a zrozumiesz głeębokie znaczenie swojej roli, by moóc przeciwdziałaóc niepowodzeniom, któore mogaę zniszczyóc cięezżkaę pracęe ostatnich tygodni. Twóoj sukces bęedzie proporcjonalny do wysiłku umysłowego, ktoóry włozżysz. 6 Okreóslenie „mahometanóski" (w znaczeniu „muzułmanóski") jest błeędne, niemniej Lawrence je stosuje. 7 A n g . Ageyli. handlem - M ł o d z i mieszkanócy m i a s t z K a s i m u w centralnej A r a b i i , któorzy t r u d n i l i sieę h o d o w a l i i sprzedawali wielbłaędy, służzaęce do eskorty k a r a w a n idaęcych przez pustynie. Por. J. Barr, Setting Desert on Fire: T.E. Lawrence and Britain's 18, B l o o m s b u r y P u b l i s h i n g , L o n d o n 2 0 0 6 , s. 108. Secret War in Arabia 1916¬ �308 Aneks 8 2. Frańz Boas, Scientists as Spies (Naukowcy jako szpiedzy) , 1919 Szanowna Redakcjo, w przemowieniu wojennym do Kongresu prezydent Wilson podkreslił mocno znaczenie teorii, zże tylko panstwa autorytarne utrzymujaę szpiegow; zże nie saę oni potrzebni demokracjom. W t y m samym czasie, kiedy prezydent poczynił swoje zapewnienia, rzaęd Stanow Zjednoczonych zatrudniał szpiegow w nieustalonej liczbie. Nie obawiam sięe tu rozbiezżnosci pomięedzy s ł o w a m i prezydenta a stanem faktycznym, choc jego słowa byc mozże należzy rozumiec w ten sposob, żze to w ł a s n i e my zżyjemy w ustroju autorytarnym, nasza demo¬ kracja zas to fikcja. Chciałbym goraęco zaprotestowac przeciwko temu, zże pewna liczba osob, ktore wybrały naukęe jako swoj zawod, osob, ktorym odmawiam przymiotu naukowca, s p r o s t y t u o w a ł a naukeę, uzżywajaęc jej jako osłony dla swojej działalnosci szpiegowskiej. ż Z ołnierzowi, do ktorego zadan należzy umiejeętnosc mordowania, dyploma¬ cie, ktorego p o w o ł a n i e bazuje na umiejęetnosci zwodzenia i skrytosci, polityko¬ w i , k t o r e g o żzycie polega na k o m p r o m i s a c h z w ł a s n y m s u m i e n i e m , biznesmenowi, ktorego celem jest osobisty zysk w granicach dozwolonych przez łagodne prawo - i m możzna wybaczyc, jesli stawiajaę patriotyczne poswieęcenie ponad zwyczajnaę przyzwoitosc i wykonujaę zadania jako szpiedzy. Oni przeciezż ledwie akceptujaękodeks moralny, ktoremu nowoczesne s p o ł e c z e n s t w o w dalszym ciaęgu podlega. Ale tak byc nie możze w przypadku naukowca. Esencjaę jego zżycia jest służzba prawdzie. Wszyscy znamy naukowcow, ktorzy w zżyciu prywatnym nie posteępujaę zgodnie ze standardami prawdomownosci, ale ktorzy wszelako nie byliby w stanie swiadomie sfałszowac wynikow swojej pracy. Jednak osoba, ktora wykorzystuje naukęe jako przykrywkęe dla szpiegostwa politycznego, ktora poniżza siebie do tego, aby pozorowac przed obcym rzaędem roleę badacza i prosic o wsparcie swych rzekomych badan, aby dokonywac pod taę osłonaę politycznych machinacji, prostytuuje naukęe w bezpardonowy sposob i traci t y m samym prawo do bycia uznawanaę za naukowca. Przypadkowo w moje reęce dostał sięe niezaprzeczalny dowod, zże przynaj¬ mniej cztery osoby, ktore prowadziły badania antropologiczne, beędaęc zatrud¬ nione jako rzaędowi agenci, przedstawiały sieę obcym rzaędom jako reprezentanci instytucji naukowych ze Stanow Zjednoczonych, wysłani w celu prowadzenia badan naukowych. Te osoby nie tylko podważzyły wiareę w prawdomownosc nauki, ale uczyniły najwięekszy mozżliwy despekt badaniom n a u k o w y m . W konsekwencji ich czynow kazżdy n a r o d b e ę d z i e patrzył z nieufnosciaęna odwiedzajaęcych go obcych badaczy, ktorzy bęedaę chcieli wykonac rzetelnaę praceę, podejrzewajaęc ich o złowrogie zamiary. Takie działanie w z n i o s ł o nowaę barieręe dla rozwoju przyjaznej wspołpracy mieędzynarodowej. 8 T ł u m . H a n n a Schreiber. Przedruk l i s t u do redakcji „ T h e N a t i o n " z g r u d n i a 1919, zaty¬ t u ł o w a n e g o Scientists as Spies, [ w : ] R.J. Gonzalez (red.), Anthropologists Speaking Out on War, Peace and American Power, A u s t i n 2004, s. 2 3 - 2 5 . in the Public Sphere. �3. David Kilcullen, Twenty-Eight Articles: Fundamentals of Company-Level... 309 3. David Kilculleń, Twenty-Eight Articles: Fundamentals of Company-Level Counterinsurgency (Dwadziescia osiem puńktow: podstawy działań przeciwpartyzańckich ńa poziomie kompańii) - streszczeńie, 2006 9 1. P o z ń a j t e r e ń s w o j e j o p e r a c j i W t y m zakresie autor radzi, aby poznac ludzi, topografięe, gospodarkęe, historięe, religieę czy kultureę danego obszaru w takim stopniu, aby stac sieę faktycznym ekspertem. Nie należzy przy t y m zbytnio oczekiwac na wsparcie i briefing innych ekspertow, w t y m oficerow wywiadu. Należzy liczyc na siebie, bo „zlekcewazżenie tej wiedzy m o ż e zabic" . 10 2. Z d i a g ń o z u j p r o b l e m y Kiedy juz zna sie teren i mieszkających na n i m ludzi, należy przyjrzec się partyzantom i sprobowac okreslic, co n i m i powoduje, kto jest ich liderem i dlaczego zyskujaę nasladowcowwsrod lokalnej społecznosci. Nalezży poznac wroga, ktory potrafi sięe łatwo adaptowac do biezżaęcej sytuacji, ma sporo zapasow i prawdopodobnie dorastał na danym obszarze, jest dobrze znany wsrod lokalnych mieszkancow. Jego siła wynika nie tyle z naiwnej wiary danego społeczenstwa, ile z szeregu błęedow polityki rzaędowej czy działan sił bezpieczenstwa. 3. S k u p i a j s i e ń a w y w i a d z i e David Kilcullen wskazuje, że w działaniach przeciwpartyzanckich „zabijanie wroga to juzż pestka. Natomiast znalezienie go jest czeęsto prawie niemożzliwe" . Dlatego tezż autor podkresla, zże działania operacyjne i wywiad uzupełniajaę sieę nawzajem. Informacje wywiadowcze należy pozyskiwac w ramach działan operacyjnych, w t y m zakresie pomoc z innych zrodeł - np. ze strony dowodztwa - m o ż e nie byc wystarczajaca. Istotne jest wsparcie kompanii wywiadu (S2) i operacji (S3), ktore zapewnia odpowiedni rekonesans i nadzor nad prze¬ twarzaniem informacji. Ponadto ważznym ogniwem w tych działaniach saęosoby, ktore znaja lokalny jezyk. Chodzi t u nie tylko o pozyskanie lingwistów z zewnaętrz, ale rowniezż o szkolenie w t y m zakresie przeprowadzane dla dowodcow jednostki. Dalej radzi, żze nawet gdyby sformowanie kompanii zajmujaęcej sieę wywiadem odbyło sięe kosztem liczebnosci innych kompanii, warto jest wykonac takie działania. 11 9 D. Kilcullen, IOSPHERE, lato Twenty-Eight 2006, k i l c u l l e n . p d f ( 2 7 . 1 0 . 2 0 1 1 ) , s. 29. 1 0 1 1 Ibidem. Ibidem, s. 30. Articles: Fundamentals of Company-Level Counterinsurgency, http://www.au.af.mil/info-ops/iosphere/iosphere_summer06_ �310 Aneks 4. P r z y g o t u j s i ę n a i n t e r a k c j e z l o k a l n a s p o ł e c z n o ś c i ą W zasadzie wszystkie działania sił bezpieczenóstwa wymagajaęinterakcji z lokalnaę społecznoósciaę, któora zamieszkuje dany obszar. Dlatego w ocenie autora istotnaę roleę odgrywa odpowiednie przygotowanie własnej jednostki, polegajaęce na poznaniu zwyczajoów panujaęcych na danym terenie. Należzy przede wszystkim spojrzeóc na siebie oczami cywili, aby zminimalizowaóc strach, nieufnoósóc czy tezż ewentualnaę krytykeę w zwiaęzku z niewłaósciwymi zachowaniami, a nastęepnie wdrozżyóc odpowiednie rozwiaęzania. 5. Z r e d u k u j w y p o s a z e n i e o d d z i a ł ó w f r o n t o w y c h i w z m o c n i j o d d z i a ł y w s p a r c i a Zazwyczaj zołnierze oddziałów frontowych sa bardzo obciażeni różnego rodzaju cięezżkim sprzęetem, jak np. ochraniacze, kamizelki kuloodporne, racje zżywnoósciowe, dodatkowa amunicja, urzaędzenia do komunikacji. Tymczasem przeciw¬ nik będzie wyposażony jedynie w karabin, czasem RPG, arafatkę i b u t e l k ę wody, a i to nie zawsze. Jeżeli sie nie zredukuje odpowiednio obciążenia oddziałów frontowych, to partyzanci zawsze b ę e d a ę b a r d z i e j m o b i l n i . A l e r e d u k u j a ę c uzbrojenie tych oddziałoów, nalezży pamieętaóc, aby w t y m samym czasie wzmocnióc oddziały wsparcia. Skala a t a k ó w partyzanckich na jednostki wsparcia (Combat Service Support - CSS) w Iraku w latach 2004-2005 pokazuje, że to one sa czeęósciej w ogniu walki nizż jednostki f r o n t o w e . 12 6. Z n a j d z d o r a d c ę kulturowo-politycznego W idealnie zorganizowanej jednostce wojskowej przystosowanej do walki przeciwpartyzanckiej powinien działaóc doradca kulturowo-polityczny, najczeęósciej specjalnie oddelegowany do tej funkcji dyplomata lub oficer ds. zagranicz¬ nych (Foreign Area Officer - FAO), który potrafi m ó w i c w lokalnym języku i poruszac sie w zawiłosciach lokalnej polityki. Jednak, jak wskazuje Kilcullen, w praktyce najczęeósciej nie działa to sprawnie i takie osoby saę przydzielane jedynie dowoódcom jednostek wyzższego rzęedu, jak korpusy czy dywizje. Dlatego dowoódcy mniejszych jednostek p o w i n n i poszukaóc odpowiedniej osoby na to stanowisko wósróodswoichzżołnierzy. Osoba taka powinna odznaczaóc sięe zdolnoscia budowania relacji interpersonalnych i powinna „czuc" srodowisko, w ktorym przyszło jej działac, co w e d ł u g autora jest duzżo bardziej istotne nizż np. legitymowanie sieę dyplomem ukonczenia studiow w zakresie nauk społeczn y c h . Dowodca nie powinien rownież sam wykonywac tych o b o w i a z k o w musi miec bowiem obraz całosciowy danej sytuacji, jak rowniezż nie powinien powierzac tej funkcji oficerom wywiadu - ich rolaę jest zrozumienie danego srodowiska, rolaę zas doradcy kulturowo-politycznego jest jego k s z t a ł t o w a n i e . 13 1 2 1 3 Ibidem. Ibidem. �3. David Kilcullen, Twenty-Eight Articles: Fundamentals of Company-Level... 311 7. S z k o l d o w o d c o w o d d z i a ł o w , a p o t e m i m z a u f a j W walce przeciwpartyzanckiej bardzo w a ż n e jest wyszkolenie kompetentnych l i d e r o w w s r o d dowodcow nizższego szczebla, ktorzy beędaę działac w sposob inteligentny i niezalezżny, bez koniecznosci wydawania i m bezposrednich rozkazow. Jest tak dlatego, żze ta wojna ma charakter walki mięedzy m a ł y m i grupami zżołnierzy, a nie starc mieędzy wielotysięecznymi jednostkami wojskowymi. Szkolenie zatem powinno skupiac sięe na doskonaleniu prostych umiejeętnosci: patrolowaniu, zapewnieniu bezpieczenstwa w trakcie poruszania sieę i postoju, podstawowych zasadach musztry. Gdy jużz sięe odpowiednio przeszkoli takich zżołnierzy, nalezżyimrowniezż w pełni zaufac,zżesaę w stanie własciwie, bez dodatkowych rozkazow, wykonac powierzone zadania. 8. S t o p i e ń w o j s k o w y j e s t ń i c z y m : t a l e ń t j e s t w s z y s t k i m Nie każzdy żzołnierz nadaje sięe do zadan przeciwpartyzanckich - zwraca uwageę Kilcullen - w szczegolnosci nie liczy sieę ranga żzołnierza, tylko jego predys¬ pozycje do wykonywania specyficznych zadan w t y m obszarze. Dlatego, jego zdaniem, należzy szukac talentow i na nie stawiac. 9. U s t a l p l a ń d z i a ł a ń i a Przed rozpoczeęciem kazżdej operacji nalezży przygotowac odpowiedni plan działania, ktory powinien uwzgleędniac możzliwy rozwoj sytuacji. Planowanie powinno byc na tyle elastyczne, aby przewidywało zmiany pierwotnych załozżen. Plan wyznacza etapy i cele danej operacji, np. zdobycie dominacji, zbudowanie lokalnych struktur, marginalizacja wroga. Dodatkowo trzeba zadbac, aby plan był prosty, zrozumiały i dosteępny dla każzdego zżołnierza, ktoremu jest to niezbeędne do wykonania zadan. 10. B a d ź o b e c ń y Pierwszym zadaniem po przybyciu na miejsce prowadzenia operacji powinno byc zaznaczenie swojej obecnosci. To wymaga obecnosci przede wszystkim fizycznej, ktora polega na ciaęgłym przebywaniu na danym terenie, w możzliwie bliskiej odległosci od lokalnej społecznosci, a nie prowadzeniu działan wypa¬ dowych z odległej, bezpiecznej bazy. Sposoby działania, takie jak poruszanie sieę pieszo, spanie w wioskach wsrod mieszkancow, nocne patrole, to działania bardzo ryzykowne, ale - zdaniem Kilcullena - to one budujaę wieęzi z lokalnymi społecznosciami, ktore zaczynajaę postrzegac zżołnierzy jak ludzi z k r w i i kosci, ktorych mozżna obdarzyc zaufaniem i z n i m i w s p o ł p r a c o w a c . W e d ł u g autora „ p o r u s z a n i e sieę dookoła w uzbrojonym konwoju, jakbysmy byli turystami w piekle, obniżza swiadomosc sytuacji, i czyni z ciebie cel, co jest ostatecznie d u ż o bardziej niebezpieczne" . 14 1 4 Ibidem, s. 3 1 . �312 Aneks 11. U n i k a j p o c h o p n y c h d z i a ł a ń w o d p o w i e d z i n a p i e r w s z e w r a z e n i a Nie wolno działac ani formułowac przekonan zbyt pochopnie, przede wszystkim nalezży zebrac wszelkie dostęepne informacje o kazżdym działaniu wroga. A k t y przemocy mogaę miec bowiem rozżnorakie podstawy, możze to byc czeęsc strategii partyzantow, mozże oznaczac walki rozżnych grup przeciwko sobie czy wreęcz realizacje osobistych zemst. Nalezy p a m i ę t a c , ż e „ n o r m a l n o s c " na terenie objeętym działaniami partyzantow, np. w Afganistanie, wyglaęda zupełnie inaczej niżz na terenie Stanow Zjednoczonych. W r o g zas, zdaniem Kilcullena, tylko czeka na nasz błaęd, aby go wykorzystac. 12. O d s a m e g o p o c z a t k u d z i a ł a ń p r z y g o t o w u j s i ę n a p r z e k a z a n i e i n f o r m a c j i s w o j e m u nastęepcy Juzż od poczaętku zmiany nalezży zadbac o to, aby nalezżycie zebrac i przekazac wiedzeę kolejnemu dowodcy odpowiedzialnemu za dany obszar. W zasadzie chodzi t u o skatalogowanie wszystkich danych, takich jak doswiadczenia, szczegoły dotyczaęce lokalnej społecznosci, informacje o wioskach, raporty z pa¬ troli, mapy czy zdjęecia. W opinii autora jest to zadanie nudne, ale istotne dla zapewnienia bezpieczenstwa zżołnierzy. 13. B u d u j r e l a c j e o p a r t e n a z a u f a n i u W a ż n y m zadaniem dla „zdobywania serc i u m y s ł o w " jest zbudowanie sieci zaufania - t j . wzajemnych powiaęzan z lokalnym s p o ł e c z e n s t w e m , opartych na zasadzie zaufania. David Kilcullen podkresla, że taka siatka jest niczym korzen, ktory łaęczy zżołnierzy ze s p o ł e c z e n s t w e m zamieszkujaęcym dany obszar, jednoczesnie wypierajaęc powiaęzania z wrogiem, co zmusza go do otwartej walki. Dzieki temu m o ż n a przejaó inicjatywę. Nawiązywanie takich relacji z lokalna społecznoscia najlepiej jest przeprowadzic, okreslajac i zaspokajając jej rozsadne oczekiwania, jak rowniezż pozyskujaęc jej wsparcie dla lokalnych działan. 14. Z a c z n i j o d m a ł y c h krokńow Kilcullen przestrzega, zże po przejęeciu danego terenu, zanim przystaępi sieędo zdecydowanych działan przeciwpartyzanckich, dobrze jest odpowiednio zabezpieczyc swojaę pozycjeę i pozyskac mozżliwie jak najwięeksze wsparcie lokalnej społecznosci. I tak zamiast podejmowac np. spontaniczne proby zdobycia naj¬ silniejszego w okolicy p u n k t u oporu p a r t y z a n t ó w , lepiej zajaó się bardziej bez¬ piecznymi obszarami i stopniowo rozszerzac wpływy. 15. S z u k a j o k a z j i do s z y b k i e g o z w y c i ę s t w a Na poczaętku obecnosci na danym terenie należzy mozżliwie szybko i dobitnie zaznaczyc swojaę dominacjęe, najlepiej przez szereg drobnych, ale szybkich sukcesow. Kilcullen nie m o w i t u jedynie o sukcesach militarnych, ktore osta¬ tecznie mogaę wymagac zbyt dużzego wysiłku, jak rowniezż prowadzic do eskalacji �3. David Kilcullen, Twenty-Eight Articles: Fundamentals of Company-Level... 313 k o n f l i k t u . Przede wszystkim chodzi m u o sukcesy na polu w s p o ł p r a c y z miejscowaę ludnosciaę. Takim sukcesem m o g ł o b y byc chocby pozyskanie do wspołpracy lokalnego lidera, m i m o żze ten wczesniej na takaęwspołpraceę sieę nie zgadzał. Drobne, ale szybkie sukcesy pozwalajarowniez przejaó inicjatywę m i m o poczaętkowej fazy danej operacji . 15 16. P r z e p r o w a d z a j p a t r o l e p r e w e ń c y j ń e Należy starac sie patrolowac podległy obszar w taki sposob, aby wroga odstraszyc baęd z zniechęecic do ataku, nigdy zas w ten sposob, aby dodatkowo go prowokowac. Jednaę z takich metod patrolowania jest tzw. patrol wielokrotny, gdy na okreslonym terenie pojawia sięe kilka patroli, ktore wzajemnie sieę ubezpieczajaę, jednak kazżdy z nich z osobna jest na tyle mały, zże nie stanowi dla wroga celu wartego zainteresowania. Drugaę metodaę jest tzw. patrol niebiesko-zielony, czyli np. w ciaęgu dnia przeprowadza sieę całkiem jawne patrole o cha¬ rakterze humanitarnym, natomiast w nocy ukryte patrole wykonujaę okreslone zadania. Ta druga metoda pozwala utrzymywac wroga w niepewnosci oraz wzmaga w n i m poczucie ciaęgłego zagrożzenia. Kilcullen wskazuje, żze w danej chwili w patrolach powinno brac udział od jednej trzeciej nawet do dwoch trzecich żołnierzy danej j e d n o s t k i . 16 17. B a d ź p r z y g o t o w a ń y ń a ń i e p o w o d z e ń i a Niepowodzenia w walce przeciwpartyzanckiej saę czyms normalnym, tak jak w wypadku standardowych działan wojennych. Kiedy juzż wystaępiaę, nalezży wrocic do poprzedniej fazy operacji i odzyskac rownowagęe. Niepowodzenie niekoniecznie musi byc wynikiem błeędu - aby umiec sobie z n i m i dobrze radzic, nalezży dac dowodcom nizższego szczebla możzliwosc elastycznego dostosowania ich postaw do warunkow lokalnych. 18. P a m i e t a j o m e d i a c h Obecna walka z partyzantkaę bardzo rozżni sięe od tej sprzed kilkudziesieęciu czy kilkunastu lat. W zasadzie kazżdy ruch wojsk jest sledzony przez media i opisy¬ wany w telewizji, w radiu, w gazetach czy tezż na blogach internetowych. Wiedzaę o t y m r o w n i e ż z partyzanci, dlatego niektore z ich działan saę przeprowadzane czysto na pokaz, aby pojawic sieę w aktualnym przekazie informacyjnym. Poza t y m trzeba miec na uwadze, żze wszystko, co sięe powie, bęedzie opublikowane i poddane krytyce przez globalnaę opinieę publicznaę. Staęd istotne jest, w e d ł u g Kilcullena, aby miec media po swojej stronie, pomagac i m w przygotowaniu m a t e r i a ł u i udostęepniac informacje. Dotyczy to w szczegolnosci wspołpracy 1 5 1 6 Ibidem, s. 32. Ibidem. �314 Aneks z miejscowymi mediami, co służzyrowniezż wzmocnieniu swiadomosci sytua¬ cyjnej. 19. Z a a ń g a z u j k o b i e t y , w y s t r z e g a j sie d z i e c i M i m o że kobiety zazwyczaj nie walcza w oddziałach partyzanckich, moga wspierac je przez swoje działania. Staęd bardzo istotne jest pozyskanie do wspołpracy kobiet przy f o r m u ł o w a n i u programow kierowanych do społecznosci czy inicjatywach majaęcych poprawic ich warunki żzyciowe. Pozyskanie zaangażzowania kobiet w działania zwiaęzane z walkaę przeciwpartyzanckaę jest kluczem do przyciaęgnięecia rodziny oraz niszczy powiaęzania społecznosci z partyzantami. Z drugiej strony należy bardzo u w a ż a c na relacje z dziecmi. Partyzanci przyglaędajaę sięe t y m relacjom i jesli bęedaę zbyt przyjazne, mogaę to wykorzystac - karzaęc dzieci za te kontakty, czy tezż wykorzystujaęc je przeciwko zżołnierzom z jednostki stacjonujaęcej na danym terenie. 20. P r o w a d ź z r e g u l a r ń e podsumowańia W trakcie obecnosci danej jednostki wojskowej na okreslonym terenie liczebnosc oddziałow partyzanckich mozże sieę zmieniac. Aby w miareę odpo¬ wiednio zarzaędzac działaniami rozwojowymi kierowanymi do lokalnej społecznosci, dowodca powinien miec wglaęd w aktualne dane na temat tego, jaki był szacunkowy stan liczebny partyzantow na poczaętku danej zmiany (rotacji), jak d u z ż o p a r t y z a n t o w p r z e n i k n e ę ł o na dany teren z innych obszarow, jaka szacunkowo liczba osob z lokalnej społecznosci wspiera partyzantow, a ile osob przeszło w jej szeregi. To pozwoli oceniac aktualne trendy i mozżliwy rozwoj sytuacji. 21. W y k o r z y s t a j p o t e ń c j a ł l o k a l ń y c h m i t ź w W wieększosci s p o ł e c z e n s t w - jak podkresla Kilcullen - istniejaę pewne czynniki opiniotworcze. Mogaę to byc lokalni liderzy, duchowni, dziennikarze oraz inne osoby, ktore wyznaczajaę trendy zachowan i wpływajaę na postrzeganie faktow przez danaę społecznosc. Ten w p ł y w jest budowany nierzadko rowniezż przez wykorzystanie lokalnych mitow, czyli prostych, jednoczaęcych, przysteępnych opowiesci, ktore pomagajaę zrozumiec otaczajaęcaę nas rzeczywistosc. Takie mity i opowiesci wspierajaęce działania partyzantow szerzono w Iraku, tak robiaę tezż Al-Kaida czy talibowie. Dlatego należzy wykorzystac lokalne opowiesci do wy¬ kluczenia partyzantow. Jak stwierdza Kilcullen: „to jest sztuka, a nie n a u k a " . 17 1 7 Ibidem, s. 33. �3. David Kilcullen, Twenty-Eight Articles: Fundamentals of Company-Level... 315 22. L o k a l n e s i ł y z b r o j n e n a l e ż y k s z t a ł t o w a ć n a p o d o b i e ń s t w o w r o g a , a n i e n a s z y c h jednostek Przy k s z t a ł t o w a n i u lokalnych sił zbrojnych w walce z partyzantkaę nalezży nadac i m charakter zblizżony do k s z t a ł t u sił partyzanckich. Powinny one sięe poruszac, byc wyposażzone i zorganizowane jak te siły. W połaęczeniu ze wsparciem lokal¬ nej społecznosci da to siłęe zdolnaę wyprzec partyzantow z danego terenu. 23. Z a j m u j sieę s p r a w a m i c y w i l n y m i Sprawy cywilne saę kluczowe dla sukcesu w walce przeciwpartyzanckiej, dlatego nie powinny byc traktowane jako zadanie dodatkowe, ale jako zadanie głowne. Ochrona lokalnej społecznosci, zidentyfikowanie jej potrzeb, prowadzenie projektow majaęcych na celu popraweę jej warunkow bytowych to, zdaniem Kilcullena, najwazżniejsze zadania, majaęce pomoc zbudowac wieęzi z lokalnym s p o ł e c z e n s t w e m , a takzże pomoc w jego mobilizacji przeciw partyzantom. 24. M a ł e j e s t p i ę k n e Istnieje tendencja do przeprowadzania działan humanitarnych na szerokaę skaleę na duzżym obszarze. Zazwyczaj takie działania saębłeędne. Programy pomocowe kierowane do lokalnej społecznosci konczaę sieę sukcesem głownie dzięeki specyficznym uwarunkowaniom lokalnym, o ktorych na samym poczaętku nic nie wiadomo, a takzże dzięeki temu, zżesaę na tyle ograniczone w swoim zakresie, zże czesto pozostajaniezauwazone przez partyzantów, przez co nie będa przeszkadzac w ich realizacji. Kilcullen radzi, aby realizowaóc głoównie małe projekty, co pozwoli utrzymaóc ich niskie koszty, jak roównieżz zapewni zroównowazżony wpływ na lokalnaę społecznoósóc. Dodatkowo powinny mieóc m a ł e znaczenie, aby nie wzbudzaóc zainteresowania partyzantoów, a takzże nalezży zadbaóc, aby w razie niepowodzenia mozżna je było łatwo zastaępióc innym projektem. 25. Z w a l c z a j s t r a t e g i e ę w r o g a , a n i e j e g o s i ł y Kilcullen ostrzega, żze na t y m etapie partyzanci mogaę rozpoczaęóc działania ofensywne. Ich pozycja na danym terenie i znaczenie dla społecznoósci lokalnej zostały bowiem mocno zagrozżone. W takiej sytuacji najczeęósciej szuka sieę otwartej konfrontacji z partyzantami w nadziei na ostateczne zwycięstwo. To rozwiaęzanie jest jednak niebezpieczne, m o ż z e b o w i e m o d w r o ó c i ó c sympatie społeczne i skierowaóc je z powrotem k u partyzantom. Dlatego aby zwycieęstwo było długotrwałe, należzy zwalczaóc nie tyle siły wroga, co jego strategięe. I tak gdy wróog np. chce przejaęóc kontrolęe nad lokalnaę społecznoósciaę, należzy wzmacniaóc wspoółpraceęztaę społecznoósciaę. 26. B u d u j w ł a s n e r o z w i ą z a n i a - a t a k u j w r o g a t y l k o w t e d y , g d y w e j d z i e c i w d r o g ę Przy k s z t a ł t o w a n i u planu operacyjnego dla danego obszaru należzy przyjaęóc podejóscie, ktoóre w centrum stawia społeczenóstwo, a nie wroga. Dlatego nie �316 Aneks mozżna przykładac zbyt dużzego znaczenia do działan majaęcych na celu zabicie baęd z schwytanie partyzantow. Kilcullen zauwazża, żze trzeba miec na uwadze fakt, izż pozyskanie c z ł o n k o w lokalnej s p o ł e c z n o s c i pręedzej czy pozniej doprowadzi do bezposrednich kontaktow czy negocjacji z partyzantami. O ile to mozżliwe, trzeba wykorzystywac kazżdaę okazjęe do przeciaęgnięecia partyzantow na swojaę stronęe. Należzy konsekwentnie wykorzystac wszystkie mozżliwe etapy zwalczania partyzantki, zaczynajaęc jednak od najbardziej skutecznych - co Kilcullen opisuje t y m i słowami: „dezercja jest lepsza niżz poddanie sięe, poddanie sie jest lepsze niz schwytanie, a schwytanie jest lepsze niż zabicie" . 18 27. U t r z y m a j p l a ń o p u s z c z e ń i a d a ń e g o t e r e ń u w tajemńicy Jeżeli dana jednostka ma n i e d ł u g o opuscic zajmowany przez siebie teren, szczegoły tej operacji należzy utrzymywac w tajemnicy mozżliwie jak najdłuzżej. W przeciwnym wypadku partyzanci beędaę mieli możzliwosc, aby dobrze sieę przygotowac i wykorzystac nadarzajaęcaę sieę okazjeę do przejęecia władzy nad lokalnaę społecznosciaę czy teżz dokonania innych aktow sabotazżu o duzżym znaczeniu i rozgłosie. 28. C o k o l w i e k r o b i s z , u t r z y m u j i ń i c j a t y w e Kilcullen podsumowuje artykuł zasadaę 28, wskazujaęc, żze w walce przeciwpartyzanckiej najważzniejsza jest inicjatywa, bo pozwala kontrolowac wroga i dany obszar działan. Pozwala takżze mobilizowac s p o ł e c z e n s t w o przeciw partyzantom, co jest kluczowe dla zwycieęstwa. 1 8 Ibidem, s. 34. �317 4. Generał David Petraeus, 14 Observations from Iraq... 4. Generał David Petraeus, 14 Observations from Iraq (14 spostrzezen z Iraku), 2006 19 1. Nie staraj sieę zrobióc zbyt wiele w ł a s n y m i ręekoma. 2. Działaj szybko, ponieważz kazżda armia wyzwolicielska ma kroótki żzywot. 3. Pieniaędze saę amunicjaę. 4. Zwięekszanie liczby zainteresowanych ma ogromne znaczenie dla sukcesu. 5. Analizuj koszty i korzyósci przed kazżdaę operacjaę. 6. W y w i a d jest kluczem do sukcesu. 7. Każdy powinien wykonywac pracę na rzecz budowania narodu. 8. Pomagaj budowaóc instytucje, a nie tylko jednostki. 9. wiadomosc kulturowa zwielokrotnia twoje siły. 10. Sukces w zwalczaniu partyzantki wymaga czegoós więecej niżz tylko działanó wojskowych. 11. Ostateczny sukces zależy od lokalnych przywódcow. 12. Pamięetaj o strategicznych kapralach i porucznikach. 13. Nic nie zastaępi elastycznych, łatwo przystosowujaęcych sieę dowoódcóow. 14. Najważzniejszym zadaniem dowoódcy jest nadaóc działaniom właósciwy ton. ó 1 9 Tłum. H a n n a Schreiber. Z r ó d ł o : D . Petraeus, Observations „ M i l i t a r y R e v i e w " s t y c z e ó - l u t y 2006, s. 3. from Soldiering in Iraq, �318 Aneks 5. The Network of Cońcerńed Ańthropologists, Pledge of Non-Participation in Counterinsurgency (Deklaracja odmowy udziału w działańiach przeciwpartyzańckich), 2009 20 My, nizżej podpisani, wierzymy, zże antropologowie nie p o w i n n i angazżowac sieę w badania i inne działania, ktore słuza działaniom przeciwpartyzanckim w Iraku czy tezż na innych polach „wojny z terrorem". Co więecej, saędzimy, zże antropo¬ logowie p o w i n n i powstrzymac sieę od bezposredniego asystowania wojskom amerykanskim w walce czy tezż przy stosowaniu tortur, przesłuchan,jakrowniezż w zakresie udzielania taktycznych porad. Wojsko amerykanskie, agencje wywiadowcze oraz wspołpracownicy wojska zidentyfikowali kwestie „wiedzy o kulturze", „wywiadu etnograficznego" i „ma¬ powania terenow ludzkich" jako kluczowe dla prowadzonych przez Stany Zjednoczone wojskowych interwencji w Iraku i w innych częesciach Srodkowego Wschodu. W konsekwencji formacje te z d e c y d o w a ł y s i e ę n a r e k r u t a c j ę e profesjonalnych antropologow jako pracownikow i konsultantow. M i m o zże czeęsto taka praca jest przedstawiana przez jej zwolennikow jako budowa bardziej bezpiecznego swiata, ochrona amerykanskich żzołnierzy na polu bitwy czy promowanie zrozumienia mięedzykulturowego, tak naprawdeę stanowi ona wsparcie dla prowadzenia brutalnej wojny i okupacji, ktore pociaęgajaę za sobaę olbrzymiaę liczbęe ofiar. Dlatego praca na rzecz wojska niweczy relacje polegajaęce na szczerosci i zaufaniu, łaęczaęce antropologow na całym swiecie z ludzmi, z ktorymi pracujaę, oraz bezposrednio i posrednio umozżliwia okupowanie jednego kraju przez drugi. Do tego nalezży dodac,zżewieększosc tej pracy jest objęta klauzula tajnosci. Antropologiczne wsparcie dla takiego przedsięwzięcia jest zatem sprzeczne z i d e a ł a m i humanitaryzmu w ł a s c i w y m i dla naszej dyscypliny naukowej, jak rowniezż ze standardami zawodowymi. Nie jestesmy przeciwni i n n y m formom antropologicznych konsultacji udzielanych instytucjom panstwowym czy wojskowym, o ile taka w s p o ł p r a c a przyczyni sięe doosiaęgnięecia ogolnie akceptowanych celow humanitarnych. Istniejaę przecieżz zrożznicowane poglaędy, a kwestie etyczne w t y m zakresie saę bardzo złozżone. Niektorzy z nas stojaę na stanowisku, zże antropologowie mogaę skutecznie udzielac informacji dyplomatom czy pracowac dla sił pokojowych bez poswieęcania zawodowych wartosci. Jednak działalnosc, ktora jest tajna, ktora łamie relacje otwartosci i zaufania oraz ktora umozżliwia okupowanie jednego kraju przez drugi, jest naruszeniem profesjonalnych standardow. W konsekwencji deklarujemy, że nie będziemy podejmowac badan badź też innych czynnosci, majaęcych na celu wsparcie działan przeciwpartyzanckich w Iraku czy teżz na innych polach „wojny z terrorem", i jednoczesnie apelujemy do wszystkich antropologow, aby podjęeli takie samo zobowiaęzanie. 2 0 T ł u m . H a n n a Schreiber. Deklaracja znajduje sieę w p r z y g o t o w a n y m przez N e t w o r k o f Concerned Anthropologists -counterinsurgency Manual), „Podręeczniku w a l k i przeciw-przeciwpartyzanckiej" Prickly Paradigm Press, Chicago 2 0 0 9 , s. 1 9 2 - 1 9 3 . (Counter- �319 6. Joint Doctrine Note 1/09, The Significance of Culture to the Military... 6. Joińt Doctrińe Note 1/09, The Significance of Culture to the Military, Cultural Analysis Template (Formularz ańalizy kulturowejprzygotowańy ńa potrzeby brytyjskich Sił Zbrojńych), 2009 21 4 A 1 . Formularz analizy kulturowej został stworzony w celu pomocy w analizie rożznych grup kulturowych (przeciwnych, neutralnych lub przyjacielskich) przez: a. Identyfikacjeę i w y a r t y k u ł o w a n i e zapotrzebowania na informacjeę. b. Zebranie danych do pozniejszej analizy przy użzyciu odpowiedniej metodo¬ logii, np. p u n k t u cieżkosci (Center o f Gravity), analizy SWOT (Strengths/ Weaknesses/Opportunities/Threats). c. W k ł a d do Kroku 1 procesu oceny - zrozumienie sytuacji. 4 A 2 . Podstawowa informacja o grupach s p o ł e c z n y c h / k u l t u r o w y c h obej­ muje: a. b. c. d. e. f. g. Nazwęe grupy, elementy identyfikujaęce jej tożzsamosc. Wielkosc grupy i punkty wsparcia. Podstawowe informacje demograficzne. Mozżliwosci wojskowe i zagrozżenia (jezżeli dotyczy). Teren działalnosci lub w p ł y w o w . Rozpoznawalne kulturowe wierzenia, symbole i tabu. „Co wolno, a czego nie" przy wspołdziałaniu z członkami danej grupy. P1. C o spaja grupę? • Jak grupa opisuje swoja, historię i wywodzi swoje pochodzenie? Jakie sa kluczowe wydarzenia formujace dla danej grupy i jakie jest ich znaczenie? • Jak grupa postrzega obecne i przeszłe wydarzenia? • Czy członkowie grupy wyznajaętęe samaę wiareę? Jezżeli tak, k i m saę? Jezżeli nie, jakie saę inne wierzenia w ramach tej grupy? • Jakie ważzne rytuały majaę miejsce w ramach tej grupy? P2. Jak grupa jest zorganizowana? • • • • Jakie sa istotne relacje i czy pokrewienstwo odgrywa w nich jakaś role? Czy klasa społeczna odgrywa jakaś rolę? Czy pochodzenie etniczne odgrywa jakaś rolę? Czy ustrój plemienny odgrywa jakaś rolę? P3. C o motywuje grupę? Należy wziaź p o d uwage: politykę, zyski ekono­ miczne, opor, zmiany społeczne, d o s t a w ę u s ł u g badź dostep do informacji. 2 1 T ł u m . H a n n a Schreiber. A n e k s 4 A - J D N 1/09. F o r m u l a r z p r z y g o t o w a n y n a podstawie o p r a c o w a ń a u t o r s t w a A . K i n g a (Exeter U n i v e r s i t y ) , Cultural Estimate; J. Bastrup-Birk, Group Tool oraz Defense Intelligence H u m a n Factors, Generic Anthropological Assessment ARIA Template. �320 Aneks • Jakie sa kluczowe postawy i motywacje jednostek (np. czy sa zbieżne z celami grupy, czy jest to władza, zmiana osobistej sytuacji ekonomicznej lub społecznej, ochrona)? • Jakie saę głoówne metody osiaęgnieęcia tych celoów (np. polityczne, bez uzżycia czy zuzżyciem przemocy)? • Jak ich cele wyrazżane saę w stosunkach wewneętrznych i zewneętrznych? P4. Jakie relacje m o ż n a z a u w a ż y ć w ramach grupy i z l u d ź m i spoza grupy? • Jak grupa odnosi się do grup będacych w jej otoczeniu (czy jest odizolowana)? • Jaka jest baza wsparcia grupy? • Jak czeęsto ludzie przystajaę do grupy i odchodzaę od grupy? Jak dużzo czasu potrzeba, aby staóc sięe członkiem grupy? • Jakie saę najwazżniejsze wewneętrzne relacje w ramach grupy? Co sprawia, żzete relacje stajaę sieę wazżne i kiedy tak sieę dzieje? • Jakie sa najważniejsze relacje z e w n ę t r z n e grupy (kto wspołdziała z kim)? Co sprawia, żze te relacje stajaę sieę wazżne i kiedy tak sięe dzieje? • Kto i dlaczego jest liderem w grupie? • Jaka jest natura relacji grupy ze społeczenóstwem i z panóstwem? • W j a k i m stopniu grupa jest podobna do innych i ktore wartosci sa w s p ó l n e / roóżzne w poroównaniu z i n n y m i grupami? • Jak mozżna zostaóc członkiem grupy? • Czy ludzie opuszczajaę grupeę? Jeżzeli tak, to jak i dlaczego? P5. Jakie s ą g ł ó w n e zasoby ekonomiczne grupy? • Jak grupa pozyskuje swoje zasoby? • Kto jest odpowiedzialny za pozyskiwanie zasoboów? • Jakie mozżliwoósci dajaę te zasoby grupie? P6. Jakie formy przybierają w ł a d z a i organizacja polityczna w grupie? • • • • • Jakie polityczne znaczenie ma grupa? Jak zdobywa sieę i utrzymuje władzęe w grupie? Czy grupa ma przywoódcóow, jezżeli tak, to jak o n i saę ustanawiani? Jakie saę role i cechy charakterystyczne przywoódcoów? Jaki jest styl przywoództwa (np. rozkazywanie, poszukiwanie konsensusu, laissez-faire)? • K i m saę osoby opiniotwóorcze i strażznicy informacji? • Jak informacja jest rozpowszechniana w ramach grupy? • Jak okreóslany jest status w grupie? �Bibliografia Monografie, prace zbiorowe i opracowania A f r i c a n Rights ( O r g a n i z a t i o n ) , Somali Human Rights Abuses by the U.N. Forces, 1993. Allied Joint Doctrine for Counterinsurgency ( C O I N ) , AJP 3.4.4. Allied Joint Doctrine for Civil-Military Cooperation ( C I M I C ) , AJP 0-9. A l t m a n - K l e i n H . , Pongonis A . , K l e i n G., Cultural Barriers to Multinational C2 Decision Making, W r i g h t State U n i v e r s i t y , D a y t o n 2 0 0 0 . A n d e r s o n D . , Histories of the Hanged: Britain's Dirty War in Kenya and the End of Empire, W e i d e n f e l d & N i c h o l s o n , L o n d o n 2005. A n d r a d e D . , Ashes to Ashes: The Phoenbc Program and the Vietnam War, Lexington Books, Massachusetts 1990. A n i o ł W . , Paradoksy globalizacji, Oficyna W y d a w n i c z a ASPRA-JR, W a r s z a w a 2002. A s a d T. (red.), Anthropology and the Colonial Encounter, Ithaca Press, L o n d o n 1973. Balcerowicz B., Pokoj i„nie-pokćj" na progu XXI wieku, D o m W y d a w n i c z y Bellona, W a r s z a w a 2002. Balcerowicz B., Siły zbrojne w stanie pokoju, kryzysu, wojny, W y d a w n i c t w o N a u k o w e Scholar, W a r s z a w a 2010. Balcerowicz B. (red.), Słownik terminow z zakresu bezpieczenstwa narodowego, A k a d e m i a O b r o n y Narodowej, Warszawa 2002. Balcerowicz P., Raport: Afganistan 2011 - dziesieć lat poźniej, W a r s z a w a 2 0 1 1 . Baran-Wojtachnio M . , Ł a t a c z J., K o ł o d z i e j c z y k A . , N o w o s i e l s k i W . , W a c h o w i c z M . , Cywile a wojskowi. Bezpieczenźstwo i promocja wojska w wymiarze społecznym, W y d a w n i c t w o A d a m M a r s z a ł e k , Torunś 2 0 0 6 . Barnard A . , Antropologia, t ł u m . S. Szymanśski, P a n ś s t w o w y I n s t y t u t W y d a w n i c z y , W a r s z a w a 2006. Barnard A . , Spencer J. (red.), Encyclopedia ofsocial and cultural anthropology, Routledge, L o n d o n N e w Y o r k 1996. Barr J., Setting Desert on Fire: T.E. Lawrence and Britain's Secret War in Arabia 1916-18, P u b l i s h i n g , L o n d o n 2006. Baylis J., S m i t h S. (red.), Globalizacja polityki swiatowej. Wprowadzenie do stosunkow Bloomsbury miejdzynaro- dowych, t ł u m . M . F i l o r y et. al., W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u Jagiellonśskiego, Krakśow 2 0 0 8 . Baylis J., W i r t z J., Gray C.S., Cohen E. (red.), Strategia we wspoźłczesnym źswiecie. Wprowadzenie do studiźow strategicznych, t ł u m . W . N o w i c k i , W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u Jagiellonśskiego, Krakośw 2009. Bean R., The Effectiveness of Cross-Cultural Training in the Australian Context, C o m m o n w e a l t h o f A u s t r a l i a , Canberra 2006. �322 Bibliografia Benedict R., Chryzantema i miecz. Wzory kultury japońtskiej, t ł u m . E. K l e k o t , P a ó s t w o w y I n s t y t u t W y d a w n i c z y , W a r s z a w a 1999. Benedict R., Wzory kultury, t ł u m . J. P r o k o p i u k , W a r s z a w s k i e W y d a w n i c t w o Literackie M u z a SA, W a r s z a w a 2 0 0 5 . Bernat R. (oprac.), Program kursu kulturoznawczego dla PKW ISAF, Kielce 2009. Black J., War and the Cultural Turn, P o l i t y Press, C a m b r i d g e 2 0 1 1 . Bledsoe E.E., The Use of Culture in Operational Planning, F o r t L e a v e n w o r t h , Kansas 2005. Boas F., Stocking G . W . Jr. (red.), A Franz Boas Reader. The Shaping of American 1883-1911, Anthropology, Basic Books, N e w Y o r k 1974. B o b r o w D . B . , H a l i ż a k E., Zieba R. (red.), Bezpieczeńtstwo narodowe i międzynarodowe u schyłku XX wieku, W y d a w n i c t w o N a u k o w e Scholar, W a r s z a w a 1997. B o l i J., Thomas Organizations G.M. (red.), Constructing World Culture. International since 1875, Stanford U n i v e r s i t y Press, Stanford B o o t h K., Strategy and Ethnocentrism, Nongovernmental 1999. C r o o m - H e l m , L o n d o n 1979. B o r n e m a n J., Subversions ofInternational Order: Studies in the Political AnthropologyofCulture, State U n i v e r s i t y o f N e w Y o r k Press, N e w Y o r k 1998. Boski P., Kulturowe ramy zachowani społecznych, Wydawnictwo Naukowe P W N i Wydawnictwo SWPS Academica, W a r s z a w a 2 0 1 0 . Bozeman A . , Politics and Culture in International History: From the Ancient Near East to the Opening of the Modern Age, Transaction Publications, N e w B r u n s w i c k NJ 1994. Bradbury M . , The Somali Conflict: Prospect for Peace, O x f a m , O x f o r d 1994. B r i g h a m R.K., ARVN: Life and Death of the South Vietnamese Army, U n i v e r s i t y Press o f Kansas, Lawrence 2 0 0 6 . Browers M . , Democracy and Civili Society in Arab Political Thought. Transcultural Possibilities, and Democratiziation in the Arab Syracuse U n i v e r s i t y Press, Syracuse 2006. Brynen R., K o r a n y B., N o b l e P. (red.), Political Liberalization World: Theoretical Perspectives, t . 1, L y n n e R i e n n e r Publishers, Boulder C O 1995. Brzezinóski Z . , Second Chance. Three Presidents and the Crisis ofAmerican Superpower, Basic Books, N e w Y o r k 2007. Brzezinski Z . , Scowcroft B., Ameryka i swiat. Rozmowy o globalnym przebudzeniu politycznym, tłum. D . Rossowski, W y d a w n i c t w o A H A , Ł o d z 2009. Burszta W.J., Januszkiewicz M . (red.), Kulturo-znawstwo: dyscyplina bez dyscypliny?, Wydaw¬ n i c t w o S z k o ł y Wyzższej Psychologii S p o ł e c z n e j Academica, W a r s z a w a 2 0 1 0 . Caffrey M . M . , Ruth Benedict: Stranger in This Land, U n i v e r s i t y o f Texas Press, A u s t i n 1989. Caforio G. (red.), Handbook of the Sociology of the Military, Springer, N e w Y o r k 2006. C a m e r o n K.S., Q u i n n R.E., Diagnosing and changing organizational values framework, Reading, M A A d d i s o n - W e s l e y Chaney D . , The Cultural Turn. Scene-Setting culture: Based on the competing 1999. Essays on Contemporary Cultural History, Routledge, L o n d o n 1994. Chay J. (red.), Culture and International C h o j n a c k i W . , Profesjonalizacja wojska Relations, Praeger Publishers, N e w Y o r k 1990. w teorii i badaniach socjologicznych, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2008. C h u t n i k M . , Szok kulturowy. Przyczyny, konsekwencje, przeciwdziałanie, W y d a w n i c t w o Universitas, Krakóow 2 0 0 7 . Cieslarczyk M . , C h o j n a c k i M . , R a d o m y s k i A . , Współpraca Zbrojnych cywilno-wojskowa (CIMIC) w Siłach (SP) RP, A k a d e m i a O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2003. Cieóslarczyk M . , Deębska A . (red.), Wojsko wobec wyzwani wspoiłczesnego iswiata, A k a d e m i a O b r o n y Narodowej, Warszawa 2005. Cieóslarczyk M . , P o m y k a ł a E. (red.), Kultura organizacyjna Narodowej, Warszawa 2003. w siłach zbrojnych, Akademia Obrony �323 Bibliografia Cloake J., Templer, Tiger of Malaya: The Life of Field Marshal Sir Gerard Templer, Harrap, L o n d o n 1985. Coates C h . H . , Pellegrin R.J. (red.), Military Sociology: A Study of American Military Institutions Military and Life, Social Science Press, College Park 1965. C o h e n E., Bacevich A . (red.), War over Kosovo: Politics and Strategy in a Global Age, Columbia U n i v e r s i t y Press, N e w Y o r k 2 0 0 1 . C o l b y W . , McCargar J., Lost Victory:A First-Hand Account of America 's Sixteen Year War in Vietnam, C o n t e m p o r a r y Books, C h i c a g o - N e w Y o r k 1989. C o m m i t t e e o n A r m e d Services U.S. H o u s e o f Representatives, Building Language Skills and Cultural Competencies in the Military: Bridging the Gap, grudzienó 2010. C o x T.J., Creating the Multicultural Organization: A Strategy for Capturing the Power of Diversity, Jossey-Bass, San Francisco 2 0 0 1 . Curanovic A . , Czynnik religijny w polityce zagranicznej Federacji Rosyjskiej,Wydawnictwa U n i w e r s y t e t u Warszawskiego, W a r s z a w a 2010. Czaja J., Kulturowe czynniki bezpieczenistwa, Krakowskie Towarzystwo Edukacyjne, Krakóow 2008. Czaja J., Bezpieczenistwo kulturowe. Zarys problematyki, Krakowskie Towarzystwo Edukacyjne, Krakóow 2004. Czaputowicz J., Teorie stosunkow międzynarodowych. Krytyka i systematyzacja, Wydawnictwo N a u k o w e P W N , W a r s z a w a 2008. Czuprynóski A . , Elak międzykulturowa L . , Schreiber w operacjach H. (red.), reagowania Bezpieczenistwo kryzysowego, dla Akademia rozwoju. Komunikacja Obrony Narodowej, W a r s z a w a 2012. D a n e c k i J., Kultura islamu. Słownik, W y d a w n i c t w a Szkolne i Pedagogiczne, W a r s z a w a 1997. D e a l T.E., Kennedy A . A . , Corporate Cultures - The Rites ofCorporate Life, Reading, Massachusetts 1983. D e r i a n J.D., Virtuous War, W e s t v i e w Press, Boulder 2 0 0 1 . D e u t s c h K . W . , The Analysis D e u t s c h K . W . , Nationalism ofInternational Relations, Prentice-Hall, N e w Jersey 1 9 7 1 . and Social Communication, D e u t s c h K . W . , The Nerves ofGovernment: M I T Press, C a m b r i d g e Models ofPolitical Communication 1966. and Control, T h e Free Press, N e w Y o r k 1969. D e b s k i S., G o r k a - W i n t e r B. (red.), Kryteria bezpieczeńistwa międzynarodowego pańistwa, Polski I n s t y t u t Spraw M i e ę d z y n a r o d o w y c h , W a r s z a w a 2 0 0 3 . D o b r z y c k i W . , Historia stosunkowmiędzynarodowych 1815-1945, Wydawnictwo Naukowe Scholar, W a r s z a w a 2 0 0 6 . Doktryna Dolan wspiołpracy cywilno-wojskowej J.P., Understanding Culture N A T O AJP-09, Bruksela 2003. in the Role of Indigenous Armies, U.S. A r m y W a r College, Carlisle 2008. D o r a n J., Menzies E., R e p o r t M N E 6, Sub L O E 1.2., O b j . 4.3. (Defense Science a n d Technology Laboratory U K M O D ) , n r d o k u m e n t u dstl/TR48474. D r a z u l - K o s z y k o w s k i M . , „Huts and Nuts" or „Hearts and Minds"? - Anthropologists and Operational Art, N a v a l W a r College, N e w p o r t 2 0 0 8 . E i s e n h o w e r D . D . , Crusade in Europę, Doubleday, N e w Y o r k 1948. E m b r e e J., Suye Mura, a Japanese Village, U n i v e r s i t y o f Chicago Press, Chicago 1939. E m b r e e J., The Japanese Nation: a Social Survey, Farrar a n d Reinhart, N e w Y o r k 1945. Esdaile C.J., The Peninsular War: A New History, Palgrave M a c M i l l a n , N e w Y o r k 2003. F a r r e l l T., T e r r i f f T . (red.), The Sources ofMilitary Change: Culture, Politics, Technology, Lynne R i e n n e r Publisher, Boulder C O 2 0 0 2 . Febbraro A . R . , McKee B., Riedel S.L., Multinational Research a n d T e c h n o l o g y 323(HFM-120)TP/225. Organization Military NATO, Operations and Intercultural l i s t o p a d 2008, nr d o k u m e n t u : Factors, AC/ �324 Bibliografia Fever P., K o h n R. (red.), Soldiers and Civilians. The Civil-Military Gap and American National Security, M I T Press, C a m b r i d g e 2 0 0 1 . Fisher G., Mindsets. The Role ofCulture and Perception in International Relations, I n t e r c u l t u r a l Press Inc., B o s t o n 1997. Flis M . (red.), Etyczny wymiar tożsamosci kulturowej. Studia z antropologii społecznej, Zakład W y d a w n i c z y „ N o m o s " , K r a k o w 2004. From Representation to Inclusion: Diversity Leadership for the 21-Century Military. Executive Summary, Arlington 2011. Galula D . , Counterinsurgency Warfare: Theory and Practice, Praeger Security International, Westport 2008. Gareis S.B. et al., Conditions of Military Multinationality. The Multinational Corps Northeast in Szczecin, S O W I , F o r u m I n t e r n a t i o n a l , t. 24, Strausberg 2 0 0 3 . G a w r y c k i M . F . (red.), Dzieje kultury latynoamerykanźskiej, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2009. Gagor F., Paszkowski K., Międzynarodowe operacje pokojowe w doktrynie obronnej RP, Wydaw¬ n i c t w o A d a m M a r s z a ł e k , Torunś 1999. Gagor F., R o m a n o w s k i R. (oprac.), Zakres i zasady udziału Polski w Wielonarodowym Eksperymen¬ cie 6, W a r s z a w a maj 2 0 0 9 . G i e n o w - H e c h t J.C.E., Schumacher F. (red.), Culture and International History, Berghahn Books, O x f o r d 2003. G i e r a t - B i e r o ń B. (red.), Europejskie modele polityki kulturalnej, t . 1,2, W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u Jagiellonśskiego, Krakśow 2005, 2 0 0 6 . G o l d s t e i n J., Koehane R . D . , Ideas and Foreign Policy, C o r n e l l U n i v e r s i t y Press, Ithaca 1993. G o l k a M . , Bariery w komunikowaniu i społeczenstwo (dez)informacyjne, Wydawnictwo Naukowe P W N , W a r s z a w a 2008. G o ł e m b s k i F., Kulturowe aspekty integracji europejskiej, W y d a w n i c t w a A k a d e m i c k i e i Profesjo¬ nalne, W a r s z a w a 2008. Gonzalez R.J., American Counterinsurgency: Human Science and the Human Terrain, P r i c k l y Paradigm Press, Chicago 2009. Gonzalez R.J. (red.), Anthropologists in the Public Sphere. Speaking Out on War, Peace and American Power, A u s t i n 2 0 0 4 . Gonzalez R.J., Militarizing Culture, Essays on the Warfare State, Left Coast Press Inc., W a l n u t Creek 2 0 1 0 . G o r d o n A . M . , Preparing Commanders Today, for Coalition Operations ofTomorrow. Or Handy Hints for Herding Cats, J o i n t Forces Staff College, N o r f o l k 2 0 1 0 . Gorer G., Japanese Character Structure and Propaganda: a Preliminary Survey. Prepared for the Committee on National Morale and the Council on Human Relations, Yale U n i v e r s i t y , N e w H a v e n 1942. Gorer G., Themes in Japanese Culture, N e w Y o r k A c a d e m y o f Sciences, N e w Y o r k 1943. G ń r a k - S o s n o w s k a K., Jurewicz J. (red.), Kulturowe uwarunkowania rozwoju w Azji i Afryce, W y d a w n i c t w o I b i d e m , Ł ń d z 2010. Gray C., Postmodern War, R a n d o m House, N e w Y o r k 1997. Grzebyk P., Odpowiedzialnosc karna za zbrodnie agresji, W y d a w n i c t w a U n i w e r s y t e t u Warszaw¬ skiego, W a r s z a w a 2 0 1 0 . H a l i z a k E. et al. (red.), Stosunki międzynarodowe w XXI wieku, W y d a w n i c t w o N a u k o w e Scholar, Warszawa 2006. H a l i z a k E., Lizak W . , Ł u k a s z u k L . , S i w k a E. S V D (red.), Terroryzm w swiecie wspołczesnym, Fundacja S t u d i ń w M i ę d z y n a r o d o w y c h i Fundacja M i s y j n o - C h a r y t a t y w n a K s i ę z y W e r b i s t o w , W a r s z a w a - P i e n i e ż n o 2004. H a m m B., Smandych R. (red.), Cultural Domination, Imperialism. Essays on the Political Broadview Press L t d . , Petersborough 2005. Economy of Cultural �325 Bibliografia H a r d i s o n C., Sims C., A l i F., V i l l a m i z a r A . , M u n d e l l B., Cross-Cultural Personnel Defining Cross-Cultural H a r l e V . , European Values in International H a r m s E.L., Vietnam. Skills for Deployed Air Force Performance, R a n d C o r p o r a t i o n , Santa M o n i c a 2009. Anthropology Relations, Pinter, L o n d o n 1990. and Ethnographic Authority Through Time and War, Cornell the Case of Vietnam, U n i v e r s i t y Press, N e w Y o r k 2 0 0 0 . H i c k e y G., The American Military Advisor and His Foreign Counterpart: A d v a n c e d Research Project Agency, A R P A Order N o . 1 8 9 - 1 , Santa M o n i c a 1965. H i c k e y G., Village in Vietnam, Yale U n i v e r s i t y Press, N e w Haven H i c k e y G., Window on War. An Anthropologist 1964. in the Vietnam Conflict, Texas Tech U n i v e r s i t y Press, Lubbock 2002. H o e c k l i n L . , Managing Cultural Differences, Strategies for Competitive Advantage, Addison-Wesley, L o n d o n 1995. Hoffman B., Insurgency and Counterinsurgency, N a t i o n a l Security Research D e v i s i o n , Santa Monica 2004. Hofstede G., Culture s Consequences: International Differences in Work-Related Values, C A Sage, T h o u s a n d Oaks 1980. Hofstede G., Kultury i organizacje. Zaprogramowanie umysłu, Polskie W y d a w n i c t w o E k o n o m i c z n e , W a r s z a w a 2000. H o l m e s - E b e r P., Scanlon P . M . , H a m l e n A . L . (red.), Applications Perspectives from the Field, M a r i n e Corps U n i v e r s i t y , Q u a n t i c o H o r o w i t z I . L . (red.), The Rise and Fall ofProject for Operational Culture. 2009. Camelot. Studies in the Relationship Between Social Science and Practical Politics, M I T Press, Massachusetts 1967. H u d s o n V . M . , Culture and Foreign Policy, Lynne R i e n n e r Publisher, Boulder C O 1997. H u l l I . V . , Absolute Destruction: Military Culture and the Practices ofWar in Imperial Germany, C o r n e l l U n i v e r s i t y Press, Ithaca 2 0 0 5 . H u n t L . , B o n n e l l V . (red.), Beyond the Cultural Turn, U n i v e r s i t y o f C a l i f o r n i a Press, Berkeley 1999. H u n t R.A., Pacification: The American Struggle for Vietnam s Hearts and Minds, W e s t v i e w Press, Boulder 1995. H u n t i n g t o n S.P., Kim jestesmy? Wyzwania dla amerykaniskiej tożsamosci narodowej, t ł u m . B. Pie¬ t r z y k , W y d a w n i c t w o Z n a k , Krakóow 2007. H u n t i n g t o n S.P., The Soldier and the State: the Theory and Politics of Civil-Military Relations, Harvard U n i v e r s i t y Press, C a m b r i d g e 1957. Huntington S.P., Zderzenie cywilizacji i nowy kształt ładu światowego, t ł u m . H . Jankowska, W a r s z a w s k i e W y d a w n i c t w o Literackie M u z a SA, W a r s z a w a 2000. H u n t i n g t o n S.P., H a r r i s o n L . (red.), Kultura ma znaczenie, t ł u m . S. D y m c z y k , W y d a w n i c t w o Z y s k i S-ka, Krakoów 2000. Issa-Salwe A . , The Collapse ofthe Somali State: The Impact ofthe Colonial Legacy, H A A N Associates, L o n d o n 1996. Jackson S.E. (red.), Diversity in the Workplace, G u i l f o r d Press, N e w Y o r k 1992. Jacquin-Berdal D . , Oros A . , V e r w e i j M . (red.), Culture in World Politics, St. M a r t i n ' s Press, N e w Y o r k 1998. Jameson F., The cultural turn: selected writings on the postmodern 1983-1998, Verso, N e w Y o r k 1998. Janovitz M . , Professional Soldier: a Social and Political Portrait, Free Press, Glencoe 1964. Janssens R . V . A . , What Futurę for Japan? U.S. War Time Planning for the Post War Era, „ A m s t e r d a m M o n o g r a p h s i n A m e r i c a n Studies", A m s t e r d a m Jencks C h . , Kultura. Terminy kluczowe, t ł u m . W . J . Burszta, Z y s k i S-ka, Poznanó 1999. J o h n s o n S.K., The Japanese Through American Eyes, Stanford U n i v e r s i t y Press, Stanford J o h n s o n R . W . , Phoenix/Phung University, Washington 1942-1945, 1995. 1988. Hoang: A Study of Wartime Intelligence Management, T h e A m e r i c a n 1985. �326 Bibliografia J o i n t D o c t r i n e N o t e 1/09 (The Siginificance of Culture to the Military), United Kingdom. Kaldor M . , New and Old Wars. Organized Violence in a Global Era, P o l i t y Press, C a m b r i d g e 2 0 0 6 . Kaldor M . , K a r l T . L . , Said Y . (red.), Oil Wars, P l u t o Press, L o n d o n and A n n A r b o r 2 0 0 7 . K a m i e ń s k i Ł., Technologia i wojna przyszłości. wojskowych, Kaminska-Szmaj I . (red.), Słownik wyrazćw Karcanes J.A., Cultural Awareness Wokoł nuklearnej i informacyjnej rewolucji w sprawach W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u J a g i e l l o ń s k i e g o , K r a k o w 2009. Competence into Culture-Centric obcych, W y d a w n i c t w o Europa, W r o c ł a w 2 0 0 1 . and the Operational Commander; Moving Beyond Cultural Warfare, N a v a l W a r College, N e w p o r t 2 0 0 7 . Katzenstein P.J., Cultural Norms and National Security. Police and Militaryin Postwar Japan, C o r n e l l U n i v e r s i t y Press, N e w Y o r k 1996. Katzenstein P.J., The Culture ofNational Security: Norms and Identity in World Politics, Columbia U n i v e r s i t y Press, N e w Y o r k 1996. Kaęcki Cz., Siły wielonarodowe do misji pokojowych, A k a d e m i a O b r o n y Narodowej, W a r s z a w a 2003. Keene S.T., Know Your Enemy and Know Yourself: Assessing Competence to Enhance Operational Effectiveness, Keller J., Multinationale Streikriifte. Progress in Developing Cultural N a v a l W a r College, N e w p o r t 2007. Eine Untersuchung aus organizatorischen Sicht,FUhrungsakade- m i e der B u n d e s w e h r 1999, Fachbereich Sozialwissenschaften, 301f. K e l l y G.A., Lost Soldiers: The French Army and Empire in Crisis 1947-1962, M I T Press, Cambridge 1975. K h o n g Y . F . , Analogies at War: Korea, Munich, Princeton U n i v e r s i t y Press, Princeton K i e n i e w i c z J., Wprowadzenie Den Bien Phu, and the Vietnam decisions of 1965, 1992. do historii cywilizacji Wschodu i Zachodu, W y d a w n i c t w o A k a d e m i c k i e Dialog, Warszawa 2003. Kier E., Imagining War: French and British Military Doctrine Between the Wars, Princeton U n i v e r s i t y Press, P r i n c e t o n 1999. K i t s o n F., A Bunch of Five, Faber a n d Faber, L o n d o n 1977. K l o c z k o w s k i M . , W a c h o w i c z M . , Weselinński M . , Wpływ udziału polskich żzołnierzy w misjach poza granicami kraju na proces profesjonalizacji, K l o c z k o w s k i M . , Zajdzik J., Wpływ proces profesjonalizacji, W B B S , W a r s z a w a 2008. ż udziału polskich zołnierzy w misjach poza granicami kraju na WBBS, Warszawa 2009. K ł o d n i c k i Z . (red.), Kronika Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (1895-1995), Wydawnictwo U n i w e r s y t e t u W r o c ł a w s k i e g o , W r o c ł a w 1997. K o j k o ł J., M a l i n o w s k i M.J. (red.), Spotykajac Innego. Polacy w Afganistanie. wyznawcźww swiadomosci żołnierzy zawodowych. Stereotypy islamu i jego Diagnoza i koncepcja oddziaływali w kierunku ich zmiany, Polskie T o w a r z y s t w o Religioznawcze, W a r s z a w a 2 0 1 1 . K o j k o ł J., Przybysz P.J. (red.), Edukacja wobec wyzwani kulturowo-cywilizacyjnych, Akademia Marynarki Wojennej, Gdynia 2002. K o ł o d z i e j c z y k A . , Wojsko a społeczenźstwo. cywilnych i wojskowych, Kulturowe podobienźstwa i odmiennoźsci studentźow uczelni WBBS, Warszawa 2006. K o ł o d z i e j c z y k A . , Zawodowe przygotowanie oficeroźw wojska do misji innych nizż wojenne, WBBS, Warszawa 2002. ź K o r o t k i c h K., Ł a w s k i J., Zawadzka D . (red.), S wiatło w dolinie. Prace ofiarowane Profesor Krukowskiej, Halinie U n i w e r s y t e t w B i a ł y m s t o k u , B i a ł y s t o k 2007. K o w a l e w s k i J., Piasek W . (red.), Antropologizowanie humanistyki. Zjawisko - proces - perspektywy, I n s t y t u t F i l o z o f i i U n i w e r s y t e t u W a r m i n ń s k o - M a z u r s k i e g o w Olsztynie, O l s z t y n 2009. ń K o w a l e w s k i J., Piasek W . , Sliwa M . ( r e d . ) , Granice dyscyplinarne w humanistyce, I n s t y t u t Filozofii U n i w e r s y t e t u W a r m i ń n s k o - M a z u r s k i e g o w Olsztynie, O l s z t y n 2006. Kowalski D., Kwiatkowski M . , Zduniak perspektywy, A. (red.), Edukacja dla bezpieczenźstwa. Wybrane W y d a w n i c t w o O ' C H I K A R A , L u b l i n - P o z n a n 2004. K o w a l s k i T . A . , Mniejszości narodowe w Siłach Zbrojnych W y d a w n i c t w o A d a m M a r s z a ł e k , Torunń 1997. Drugiej Rzeczypospolitej (1918-1939), �327 Bibliografia K o z e r a w s k i D.S., Międzynarodowe działania stabilizacyjne w swietle doswiadczeni X zmiany PKW Irak w 2008 roku, A k a d e m i a O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2010. Koziej S., Wstęp do teorii i historii bezpieczenstwa. Skrypt internetowy, W a r s z a w a 2010. Krecikij J., W o ł e j s z o J. (red.), Podstawy dowodzenia, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2007. Kroeber A . L . , K l u c k h o h n C., Culture. A Critical Review of Concepts and Definitions, V i n t a g e Books, N e w Y o r k 1952. Krzysztofek K., Komunikowanie stosunki międzynarodowe, K u h n T., Struktura Kuper międzykulturowe. rewolucji naukowych, A . , Kultura. Informacja, kultura, srodki masowego przekazu, P W N , W a r s z a w a 1983. Model P W N , W a r s z a w a 1965. antropologiczny, tłum. I . Kołbon, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellonóskiego, Krakóow 2005. K u p e r A . , Wymyislanie społeczenistwa pierwotnego. Transformacje mitu, t ł u m . T. Sieczkowski, A . Daębrowska, W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u Jagiellonóskiego, Krakóow 2 0 0 9 . Kuózniar R., Polityka i siła. Studia strategiczne - zarys problematyki, Wydawnictwo Naukowe Scholar, W a r s z a w a 2 0 0 5 . Kuózniar R., Pozimnowojenne dwudziestolecie 1989-2010. Stosunki mięedzynarodowe na przełomie XX i XXI wieku, W y d a w n i c t w o N a u k o w e Scholar, W a r s z a w a 2 0 1 1 . Kuózniar R. (red.), Porzaędek mięedzynarodowy u progu XXI wieku, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, W a r s z a w a 2005. Lagouranis T., M i k a e l i a n A . , Fear up harsh: An army interrogator s journey through Iraq, N A L Caliber, N e w Y o r k 2 0 0 7 . Lakatos I . , Musgrave A . (red.), Criticism and the Growth of Knowledge, Press, C a m b r i d g e Cambridge University 1970. Lang K., Military Institutions and the Sociology ofWar, Sage Publications, Beverly H i l l s 1972. L a p i d Y . , K r a t o c h w i l F. (red.), The Return of Culture and Identity in International Relations Theory, Lynne R i e n n e r Publishers, Boulder C O 1996. L a p p i n g B., End ofEmpire, Paladin Grafton, L o n d o n 1985. Lapsley H . , Margaret Mead and Ruth Benedict: The Kinship ofWomen, Press, A m h e r s t University ofMassachusetts 1999. Laughrey J., Know Before You Go: Improving Army Officer Sociocultural Knowledge, U.S. A r m y W a r College, Carlisle 2 0 0 8 . Lawrence T.E., Siedem filaroiwmaędroisci, t ł u m . J. Schwakopf, Panóstwowy I n s t y t u t W y d a w n i c z y , Warszawa 1971. L e b o w R . N . , A Cultural Theory of International Relations, C a m b r i d g e U n i v e r s i t y Press, Cambridge 2008. Legro J.W., Cooperation Under Fire: Anglo-German Restrain During World War II, C o r n e l l U n i v e r s i t y Press, Ithaca 1995. L i t t l e R . W . , Handbook ofMilitary Institutions, L u m m i s D . , A New Look at The Chrysanthemum L u m m i s D . , Uchinaru Chrysanthemum Gaikoku: Sage Publications, Beverly H i l l s 1 9 7 1 . and the Sword, Shohakusha, T o k y o 1982. „Kiku to katana" saiko (A foreign land within: Rethinking The and the Sword), Jiji Tsushinsha, T o k y o 1 9 8 1 . M a c i e j e w s k i J., K r a s o w s k a - M a r u t A . , Rusak A . (red.), Szeregowcy w grupach dyspozycyjnych, W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u W r o c ł a w s k i e g o , W r o c ł a w 2009. Madej M . , Zagrożzenia asymetryczne bezpieczenistwa panistw obszaru transatlantyckiego, Polski I n s t y t u t Spraw M i ę e d z y n a r o d o w y c h , W a r s z a w a 2007. M a k i J . M . , Japanese Militarism: Its Cause and Cure, A l f r e d A . Knopf, N e w Y o r k 1945. M a l i n o w s k i B., Argonauci zachodniego Pacyfiku, W y d a w n i c t w o N a u k o w e P W N , W a r s z a w a 2 0 0 5 . M a l i n o w s k i K . (red.), Kultura bezpieczenistwa narodowego w Polsce i Niemczech, I n s t y t u t Z a c h o d n i , Poznanó 2003. Marczewska-Rytko M . , Religia i polityka w globalizujaęcym się swiecie, W y d a w n i c t w o U M C S , L u b l i n 2010. �328 Bibliografia M a r k o w s k i M . P . , Nycz R. (red.), Kulturowa teoria literatury. Głowne pojecia i problemy, Universitas, Krakńow 2 0 0 2 . M a z r u i A . A . , Cultural Forces in World Politics, P o r t s m o u t h N H , H e i n e m a n n M c C h r y s t a l S., COMISAF's Initial Assessment, M c C u e n J., The Art of Counter-Revolutionary 1990. K a b u l , 30 sierpnia 2009. War, Stackpole Books, H a r r i s b u r g 1966. M c N a m a r a R.S., V a n D e M a r k B., In Retrospect: The Tragedy and Lessons ofVietnam, Random House, N e w Y o r k 1995. McRae K . D . , The Role ofCulture M e a d M . , An Anthropologist in Joint Operations, N a v a l W a r College, N e w p o r t 2006. at Work: Writings ofRuth Benedict, H o u g h t o n M i f f l i n , B o s t o n 1959. M e a d M . , Ruth Benedict, C o l u m b i a U n i v e r s i t y Press, N e w Y o r k 1974. Mears H . , Mirror for Americans: Japan, H o u g h t o n M i f f l i n , Boston 1948. Meyer M . B . , A History ofSocio-Cultural Intelligence and Research under the Occupation ofJapan, Strategic Studies I n s t i t u t e , Carlisle 2009. M i k u ł o w s k i - P o m o r s k i J., Komunikacja mięedzykulturowa. Wprowadzenie, Wydawnictwo Akademii E k o n o m i c z n e j , Krakońw 1 9 9 1 . M i n i s t e r s t w o O b r o n y W i e l k i e j B r y t a n i i , Land Operations, t. 3 - Counter-Revolutionary częeźsźc 3 - Counter-Insurgency M N E 6, Cross-Cultural Awareness. MNE Analytical 6, Bados V . , M a r t i n e z - F e r r e r Operationalization ofCulture Operations, A r m y Code n r 70516, L o n d o n 1970. Concept, t . 1, Granada 2010. J., Lavella L . , Guidelines into Military Operations for (Best Practices), Commanders and Staffs. Granada 2010. M N E 6, C C A , U.S. C o m m u n i t y o f Interest - C O I , U.S. Perspective for MNE 6, Obj. 4.3., CCA LOE 1.2., After Action Report, czerwiec 2010. M o c k a i t i s T.R., Iraq and the Challenge of Counterinsurgency, Praeger Security International, London 2008. M o d e l l J.S., Ruth Benedict: Patterns ofLife, M o s k o s C h . , The American U n i v e r s i t y o f Pennsylvania Press, Philadelphia 1983. Enlisted Man: the Rank and File in Today s Military, Russell Sage F o u n d a t i o n , N e w Y o r k 1970. M o s k o s C h . , Peace Soldiers: The Sociology ofa United Nations Military Force, U n i v e r s i t y o f Chicago Press, Chicago 1976. M o s k o s C h . , W i l l i a m s J.A., Segal D . R . (red.), The Postmodern Military. Armed Forces after the Cold War, O x f o r d U n i v e r s i t y Press, N e w Y o r k 2 0 0 0 . Moskos C h . , W o o d F.R. Washington (red.), The military: More than just a job?, Pergamon-Brassey's, 1988. M o x o n - B r o w n e E. (red.), A Future for Peacekeeping, M a c m i l l a n Press, Basingstoke 1998. N a g l J.A., Learning to Eat Soup with a Knife. Counterinsurgency Lessons From Malaya and Vietnam, T h e U n i v e r s i t y o f Chicago Press, Chicago 2005. Narayan U . , H a r d i n g S. (red.), Decentering the Center. Philosophy for a Multicultural, Postcolonial and Feminist World, I n d i a n a U n i v e r s i t y Press, B l o o m i n g t o n 2000. N e t w o r k o f Concerned Anthropologists, Demilitarizing The Counter-Counterinsurgency Manual or, Notes on American Society, P r i c k l y Paradigm Press, Chicago 2009. N o r t o n J . M . , The French-Algierian War and FM 3-24, Counterinsurgency: A Comparison, Fort L e a v e n w o r t h , Kansas 2007. ź N o w i c k a E., S wiat człowieka - źswiat kultury, W y d a w n i c t w o N a u k o w e P W N , W a r s z a w a 2 0 0 6 . N y e J., Soft Power. Jak osiaęgnaęźc sukces w polityce źswiatowej, t ł u m . J. Z a b o r o w s k i , W y d a w n i c t w a A k a d e m i c k i e i Profesjonalne, W a r s z a w a 2 0 0 7 . O'Conor A . , Roan L . , C u s h n e r K., M e t c a l f K . A . , Cross-Cultural Teaching, Training, and Mentoring Skills of Military Strategies for Improving the Transition Team Advisors, F o r t Leavenworth, Kansas 2010. Olszewski P., Kapusniak T., Lizak W . (red.), Bezpieczenstwo międzynarodowe. Wyzwania i zagrozżenia XXI wieku, Wyzższa S z k o ł a H a n d l o w a , R a d o m 2 0 0 9 . O n g k i l i J.P., Nation-building in Malaysia 1946-1974, O x f o r d U n i v e r s i t y Press, Singapur 1985. �329 Bibliografia Orzyłowska A . , Przygotowanie -wychowawczej kadry w strukturach NATO, i absolwentiowszkioł wojskowych do pracy dowiodczo- W B B S , W a r s z a w a 2002. O r z y ł o w s k a A . , Dęebska A . , W a c h o w i c z M . , Kultura organizacyjna sił zbrojnych, W B B S , W a r s z a w a 2010. O w e n s W . A . , Offley E., Lifting Packer G., The Assassins the Fog ofWar, Baltimore, London 2001. Gate: America in Iraq, Farrar, Strauss a n d G i r o u x , N e w Y o r k 2005. Page T.J. Jr., Culture and the Profession of Arms Dimension Theory Within the North Atlantic in the 21 st Century: An Application Treaty Organization (NATO) Peace (PfP) Military Cultures, N o v a Southeastern U n i v e r s i t y 2003 Paige R . M . (red.), Education for the Intercultural of Hofstede's and the Partnership for (maszynopis). Experience, I n t e r c u l t u r a l Press, Y a r m o u t h 1993. Paleczny T., Stosunki mięedzykulturowe. Zarys problematyki, Krakowskie Towarzystwo Edukacyjne, Krakóow 2005. Paret P., Clausewitz and the State: The Man, His Theories, and His Times, Princeton U n i v e r s i t y Press, Princeton 2007. Peters R., Fighting for the Future: Will America Triumph?, Stackpole Books, Mechanicsburg Pfaltzgraff R.L., Schulz R . H . (red.), Ethnic Conflict and Regional Instability, 1999. Strategic Studies I n s t i t u t e , U.S. A r m y W a r College, Carlisle 1994. Pietraós M . (red.), Oblicza procesoiw globalizacji, Pike K., Language in Relation W y d a w n i c t w o UMCS, Lublin 2002. to the Unified Theory of the Structure of Human Behavior, Mouton, T h e Hague 1967. Pisarek W . , Wstęep do nauki o komunikowaniu, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, W a r s z a w a 2008. P o l m a n L . , War Games. The Story of Aid and War in Modern Times, V i k i n g , U K 2010. Poponete C.-R., Culture in the Romanian armed forces, n i e p u b l i k o w a n a praca d o k t o r s k a o b r o n i o n a na H e n r i Coanda R o m a n i a n A i r Force Academy, Brasov, R u m u n i a 2 0 0 7 . Posern-Zielinóski A . (red.), Tolerancja i jej granice w relacjach mięedzykulturowych, Wydawnictwo Poznanóskie, Poznanó 2004. Price D . H . , Anthropological Intelligence. The Deployment and Neglect ofAmerican Anthropology in the Second World War, D u k e U n i v e r s i t y Press, D u r h a m a n d L o n d o n 2 0 0 8 . P r u s - Z a j a ę c z k o w s k a J., Opinie isrodowisk wojskowych w ramach sojuszniczych operacji NATO, Purcell V . , Malaya: Communist na temat zaangażzowania i udziału SZ RP W B B S , W a r s z a w a 2003. or Free?, Stanford U n i v e r s i t y Press, Stanford 1954. Ray L . , Seyer A . (red.), Culture and Economy after Cultural Turn, SAGE, L o n d o n 1999. Record J., Making War, Thinking History. Munich, Vietnam and Presidential Uses of Forcefrom Korea to Kosovo, N a v a l I n s t i t u t e Press, A n n a p o l i s 2002. Reeves J., Culture in International Relations: Narratives, Natives, and Tourists, Routledge, L o n d o n 2004. R e i n h a r t W . H . , Taking Culture to the Next Level: Understanding and Using Culture at the Operational Level ofWar, Naval W a r College, N e w p o r t 2010. Rentsch J.R., M o t I . , A b b e A . , Identifying Understanding, the Core Content and Structure U.S. A r m y Research I n s t i t u t e for the ofa Behavioral Schema for and Social Cultural Science, A r l i n g t o n 2009. Resek C. (red.), War and the Intellectuals, Rigden I . A . , The British Approach Harper, N e w Y o r k 1964. to Counterinsurgency: Myths, Realities, and Strategic Challenges, Carlisle Barracks, Carlisle 2 0 0 8 . R o b e r t s o n J.E. (red.), A Companion to the Anthropology of Japan, Blackwell Publishing Ltd., Oxford 2005. Rogers S.C., Improving Information Operations with a Military Cultural Analyst, Fort Leavenworth, Kansas 2 0 0 5 . R o s e n t h a l D . B . , W a d s w o r t h L . A . , Elfenbein H . A . , Sanchez J., R u a r k G.A., Training Soldiers to Decode Nonverbal Cues in Cross-Cultural Interactions, F o r t L e a v e n w o r t h , Kansas 2009. �330 Bibliografia Sadiki L . , The Search for Arab Democracy, C. H u r s t & Co., L o n d o n 2004. Sageman M . , Understanding Terror Networks, U n i v e r s i t y o f Pennsylvania Press, Philadelphia 2004. S a l m o n i B.A., Holmes-Eber P., Operational Culture for the Warfighter. Principles and Applications, M a r i n e Corps U n i v e r s i t y , Q u a n t i c o , V i r g i n i a 2008. Samovar L . A . , Porter R.E. (red.), Intercultural Communication - A Reader ( 8 t h ed.), W a d s w o r t h , C A , U S A 1997. Schafft G.E., Od rasizmu do ludobiojstwa. Antropologia w III Rzeszy, t ł u m . T. B a ł u k - U l e w i c z o w a , W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u Jagiellonóskiego, Krakoów 2 0 0 6 . Schein E . H . , Organizational Culture and Leadership, Jossey-Bass, San Francisco 2010 Schreiber H . , Koncepcja „sztuki prymitywnej". Odkrywanie, oswajanie i udomowienie Innego w iswiecie Zachodu, W y d a w n i c t w a U n i w e r s y t e t u Warszawskiego, W a r s z a w a 2 0 1 2 . Schreiber H . , M i c h a ł o w s k a G. kulturowy, (red.), Kultura w stosunkach międzynarodowych,t. 1: Zwrot W y d a w n i c t w a U n i w e r s y t e t u Warszawskiego, W a r s z a w a 2 0 1 3 . Scoville T . W . , Reorganizing for Pacification Support, G P O , W a s h i n g t o n 1 9 9 1 . Segal D . , The postmodern military: armed forces after the Cold War, O x f o r d U n i v e r s i t y Press, O x f o r d 2000. Sen A . , Developement as Freedom, R a n d o m House, N e w Y o r k 2000. Shy J., Revolutionary S i k o r s k i C., Sztuka War, Princeton U n i v e r s i t y Press, N e w Jersey 1986. kierowania. Szkice o kulturze organizacyjnej, I n s t y t u t W y d a w n i c z y Zwiaęzkóow Z a w o d o w y c h , W a r s z a w a 1986. Simons A . , T u c k e r D . , Improving Human Intelligence in the War on Terrorism: The Need for an Ethnographic Capability, raport p r z y g o t o w a n y dla Sekretarza O b r o n y Stanoów Zjednoczonych 2004. Sinóczuch M . , Ocena jakoisci kształcenia kandydatoiw do zawodu wojskowego. wykształcenia SIPRI Cz. II: Ocena przydatnoisci ż wojskowego w realiach słu zby w opinii oficeroiw WP, W B B S , W a r s z a w a 2009. Yearbook 2010. Armaments, Disarmaments and International Security. Summary, SIPRI 2010. S m i t h H . , Peacekeeping: Challenges for the Future, A u s t r a l i a n Defense Force Academy, Canberra 1993. S m i t h R., Przydatnosc siły militarnej. Sztuka wojenna we współczesnym swiecie, Polski I n s t y t u t Spraw Mieędzynarodowych, Warszawa 2010. Snyder J., The Soviet Strategic Culture: Implications for Nuclear Options, R A N D , Santa M o n i c a 1977. Sobol E., Mały słownik jęezyka polskiego, P W N , W a r s z a w a 1999. Soeters J., M e u l e n J. van der (red.), Cultural Diversity in the Armed Forces. An international comparison, Routledge, L o n d o n 2007. Sokala P., Wizja, polityka i siła w służzbie wielkiej strategii Chin, Fundacja Studióow Mieędzynaro- d o w y c h , W a r s z a w a 2010. Solarz A . , Schreiber H . (red.), Religia w stosunkach mięedzynarodowych, W y d a w n i c t w a Uniwersy¬ t e t u Warszawskiego, W a r s z a w a 2012. Staszczak Z . (red.), Słownik etnologiczny - terminy ogoilne, P a n ó s t w o w e W y d a w n i c t w o N a u k o w e , W a r s z a w a - P o z n a n ó 1987. Steinmetz G. (red.), State/Culture. State Formation After The Cultural Turn, C o r n e l l U n i v e r s i t y Press, Ithaca 1999. S t e n m a r k T.E., Looking for Gold Nuggets in the Melting Pot: Language, Cultural Awareness, and the Fourth Generation Warrior, M a x w e l l A i r f o r c e Base, A l a b a m a 2006. Stewart R . W . , The United States Army H i s t o r y , F o r t Lesley, W a s h i n g t o n in Somalia, 1992-1994, US A r m y Center for M i l i t a r y 2003. Stouffer S. (red.), The American Soldier, Princeton U n i v e r s i t y Press, Princeton Stubbs R., Hearts and Minds in Guerilla Warfare: Malayan Emergency, 1948-60, 1949. Oxford University Press, O x f o r d 1989. S u ł e k M . , Metody i techniki badani stosunkoiw mięedzynarodowych, ASPRA-JR, W a r s z a w a 2004. �331 Bibliografia ź ż Symonides J. (red.), S wiat wobec wspoźłczesnych wyzwanź i zagro zenź, W y d a w n i c t w o Naukowe Scholar, W a r s z a w a 2 0 1 0 . Szeloch Z . , Kierowanie szkołaęw źswietle teorii organizacji i zarzaędzania, cz. 2, I n s t y t u t K s z t a ł c e n i a Nauczycieli, W a r s z a w a 1987. T h o m p s o n R.S., No Ecit from Vietnam, D a v i d M c C a y Co, N e w Y o r k 1969. Toffler A . , Toffler H . , Wojna i antywojna, T o m l i n s o n J., Cultural Imperialism: A t ł u m . B. i L . Budreccy, M u z a SA, W a r s z a w a 1997. Critical Introduction, J o h n H o p k i n s U n i v e r s i t y Press, Baltimore 1991. T o n e J.L., The Fatal Knot, Chapel H i l l 1994. T r i n q u i e r R., Modern Warfare: A French View of Counterinsurgency, Praeger Security I n t e r n a t i o n a l , W e s t p o r t 2008. T y l o r E.B., Primitive Culture, J o h n M u r r a y , N e w Y o r k 1 8 7 1 . Tyszkiewicz A . , Operacje stabilizacyjne, Bellona, W a r s z a w a 2 0 0 5 . U l l m a n H . K . , W a d e J.P., Rapid Dominance, A Force for All Seasons: Technologies and Systems Achieving for Shock and Awe, Royal U n i t e d Services I n s t i t u t e , L o n d o n 1998. U.S. A r m y a n d M a r i n e Corps, Counterinsurgency U.S. D e p a r t m e n t o f Defense, Conduct ofthe Field Manual, Chicago 2 0 0 7 . Persian GulfConflict: An Interim Report to Congress, W a s h i n g t o n D . C . , lipiec 1 9 9 1 . Vego M . , Joint Operations Warfare: Theory and Practice, N a v a l W a r College Press, N e w p o r t 2009. V i n c e n t J. (red.), The Anthropology of Politics. A Reader in Ethnography, Theory and Critique, Blackwell Publishing Ltd, Oxford 2002. W a k i n E., Anthropology goes to war: Professional ethics and counterinsurgency in Thailand, U n i v e r s i t y o f W i s c o n s i n , M a d i s o n 1992. W a l u c h K., Polityka kulturalna W e i g l e y R., The American Unii Europejskiej, W y d a w n i c t w o N a u k o w e N o v u m , P ł o c k 2 0 0 1 . Way of War. A History of United States Military Strategy and Policy, M a c m i l l a n Company, L o n d o n 1973. W e s t m o r e l a n d W . , A Soldier Report, D a Capo Press, N e w Y o r k 1989. W i a t r J.J., Socjologia stosunkoźw politycznych, W i l l b a n k s J.H., Abandoning P W N , W a r s z a w a 1977. Vietnam: How America Left and South Vietnam Lost its War, U n i v e r s i t y Press o f Kansas, Lawrence 2004. W i l l i a m s M . C h . , Culture and Security, Routledge, L o n d o n 2007. W i l l i a m s R., Culture, F o n t a n a N e w Sociology Series, C o l l i n s , Glasgow 1 9 8 1 . W i l l i a m s R., Keywords: a Vocabulary ofCulture W i l l i s M.S., Contrasts Between American and Society, Fontana, Glasgow and Afghan 1976. Warriors, a Comparison Between Two Martial Cultures, F o r t L e a v e n w o r t h , Kansas 2 0 1 0 . W i l s o n S., Effectiveness, Legitimacy and the Use of Force in Modern Wars. The Relentless Battle for Hearts and Minds in NATO's Wojciuk A . , Dylemat War over Kosovo, S O W I , W i e s b a d e n 2 0 0 9 . potęegi. Praktyczna teoria stosunkoźwmięedzynarodowych,Wydawnictwa U n i w e r s y t e t u Warszawskiego, W a r s z a w a 2 0 1 1 . W o ł e j s z o J., Sposoby obliczania potencjału bojowego pododdziału, oddziału i zwiaęzku taktycznego, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2000. W r ó b l e w s k i F., Sochacki Ł., Steblik J. (red.), Antropologia zaangażowana (?), „ Z e s z y t y N a u k o w e U n i w e r s y t e t u Jagiellonńskiego. Prace etnograficzne" 2010, z. 38. W u n d e r l e W . , Through the Lens ofCultural Arab and Middle Eastern Countries, Awareness. Combat A Primer for US Armed Forces Deploying to Studies I n s t i t u t e Press, F o r t Leavenworth, Kansas 2006. W u r z e l J.S. (red.), Toward multiculturalism: A reader in multicultural education, Intercultural Resource C o r p o r a t i o n , N e w t o n 2004. X i n t i a n Y . (red.), Cultural Impact on International Relations, „ C h i n e s e Philosophical Studies", X X , T h e C o u n c i l for Research i n Values and Philosophy, W a s h i n g t o n 2 0 0 2 . �332 Bibliografia Zajac J., Role Unii Europejskiej w regionie Afryki Północnej i Bliskiego Wschodu, Wydawnictwa U n i w e r s y t e t u Warszawskiego, W a r s z a w a 2010. Zajdzik J., Etyczne aspekty służby w aspekcie profesjonalizacji sił zbrojnych, W B B S , W a r s z a w a 2009. Z a p a ł o w s k i L . , Operacje pokojowe ONZ, K r a j o w a Agencja W y d a w n i c z a , Krakóow 1989. Z b y l u t M . L . , M e t c a l f K . A . , K i m J . M . , H i l l R . W . Jr., Rocher S., V o w e l s C., Army Excellence in Leadership (AXL): A Multimedia Approach to Building Tacit Knowledge and Cultural Reasoning, F o r t L e a v e n w o r t h , Kansas 2 0 0 7 . Zenderowski R., C e b u l K . , K r y c k i M . , Mięedzynarodowe stosunki kulturalne, Wydawnictwo N a u k o w e P W N , W a r s z a w a 2010. Z i ę t e k A . (red.), Międzynarodowe stosunki kulturalne, Z i ę t e k A . , Stachurska K . (red.), Adaptacja Poltext, W a r s z a w a 2010. wartosci europejskich w krajach islamu, W y d a w n i c t w o UMCS, Lublin 2004. Artykuły, studia i rozdziały w pracach zbiorowych A d i b e C.E., Learning from the Failure of Disarmament and Conflict Resolution E. M o x o n - B r o w n e (red.), A Futurę for Peacekeeping, Basingstoke A l b e r t M . , Kessler O., Stetter S., On Order and Conflict: International in Somalia, [w:] 1998. Relations and the 'Commu- nicative Turn', „ R e v i e w o f I n t e r n a t i o n a l Studies" 2008, nr 34. ż Aleksy-Szucsich A . , Zroi znicowanie etnolingwistyczne dla krajów, jako ziriodło potencjalnych korzyisci ekonomicznych [ w : ] E. H a l i z a k et al. (red.), Stosunki międzynarodowe w XXI wieku, W y d a w n i c t w o N a u k o w e Scholar, W a r s z a w a 2006. A n d r a d e D . , W i l l b a n k s J . H . , CORDS/Phoenix: Counterinsurgency Lessons from Vietnam for the Futurę, „ M i l i t a r y R e v i e w " m a r z e c - k w i e c i e ó 2006. A r n o l d S.L., Operations Other Than War in a Power Projection Army: Lessons from Operation Hope and Hurricane Andrew ReliefOperations, Conflict and Regional Instability, Restore [ w : ] R.L. Pfaltzgraff, R . H . Schulz (red.), Ethnic U.S. A r m y W a r College, Carlisle 1994. A s a d T., From the History of Colonial Anthropology to the Anthropology of Colonial Encounter, [ w : ] J. V i n c e n t (red.), The Anthropology of Politics. A Reader in Ethnography, B l a c k w e l l P u b l i s h i n g L t d , O x f o r d 2002. A y l w i n - F o s t e r N . R . F . , Changing the Army for Counterinsurgency Operations, Theory and Critique, „ M i l i t a r y Review" listopad-grudzienó 2005. Balcerowicz B., Kultura w sferze wojskowości - od kultury strategicznej do zwrotu kulturowego, H . Schreiber, G. M i c h a ł o w s k a (red.), Kultura kulturowy, w stosunkach międzynarodowych, [w:] t . 1: Zwrot W y d a w n i c t w a U n i w e r s y t e t u Warszawskiego, W a r s z a w a 2 0 1 3 . Balcerowicz B., Recenzja ksiaęzżki Ruperta Smitha „Przydatnoisic siły militarnej. Sztuka wojenna we wspoiłczesnym iswiecie", „ S p r a w y M i e ę d z y n a r o d o w e " 2010, nr 3. Balcerowicz B., Siła militarna w rzeczywistoisci mięedzynarodowej. et al. (red.), Stosunki mięedzynarodowe w XXI wieku, Stan i perspektywy, [ w : ] E. Halizżak Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2006. Balcerowicz B., Teorie, koncepcje wojny (i pokoju) po zimnej wojnie, [ w : ] R. K u z n i a r (red.), Porzaędek mięedzynarodowy u progu XXI wieku, W y d a w n i c t w a U n i w e r s y t e t u Warszawskiego, Warszawa 2005. Ballard J.A., M c D o w e l l A.J., Hate and Combat Behavior, „ A r m e d Forces & Society" 1 9 9 1 , t. 17, nr 2. Barna L . , Stumbling Blocks in Intercultural Intercultural Barnett Communication M . , Konstruktywizm iswiatowej. Wprowadzenie Communication, - A Reader ( 8 społeczny, t h [ w : ] L . A . Samovar, R.E. Porter (red.), ed.), W a d s w o r t h , C A , U S A 1997. [ w : ] J. Baylis, S. S m i t h do stosunkoiwmięedzynarodowych, (red.), Globalizacja Wydawnictwo polityki Uniwersytetu Jagiellonóskiego, Krakóow 2 0 0 8 . Bennett H . , The Other Counterinsugency Side of the COIN: Minimum and Exemplary Force in British in Kenya, „ S m a l l W a r s a n d Insurgencies" 2007, t. 18, n r 4. Army �333 Bibliografia Bennett M.J., A Developmental Approach to Training Intercultural Sensitivity, „ I n t e r n a t i o n a l Journal o f I n t e r c u l t u r a l Relations" 1986, t . 10, n r 2. Bennett M.J., Becoming interculturally A reader in multicultural competent, [ w : ] J.S. W u r z e l (red.), Toward multiculturalism: education, I n t e r c u l t u r a l Resource C o r p o r a t i o n , N e w t o n 2 0 0 4 . Bennett M.J., Towards ethnorelativism: A developmental model of intercultural sensitivity (revised),[w:] R . M . Paige (red.), Education for the Intercultural Experience, Intercultural Press, Y a r m o u t h 1993. B i e l e ń S., Nowa dynamika geopolitycznej fragmentacji porzaędku międzynarodowego, ź [ w : ] J. Symonides ż (red.), S wiat wobec wspźołczesnych wyzwanź i zagro zenź, W y d a w n i c t w o N a u k o w e Scholar, W a r s z a w a 2010. B i e l i c k i T., Krupińnski T., S t r z a ł k o J., Historia antropologii w Polsce, „Przeglaęd A n t r o p o l o g i c z n y " 1987, t. 53, z. 1-2. Boas F., Scientists as Spies, [ w : ] R.J. Gonzńalez (red.), Anthropologists in the Public Sphere. Speaking Out on War, Peace and American Power, A u s t i n 2 0 0 4 . Boas F., Stocking G . W . Jr. (red.), A Franz Boas Reader. The Shaping ofAmerican 1883-1911 Anthropology, , Basic Books, N e w Y o r k 1974. Bodziany M . , Armia a nowa jakoźsźc ładu społecznego, „ Z e s z y t y N a u k o w e W S O W L " 2009, n r 1 (151). Bodziany M . , Relatywizm kulturowy i tolerancja jako społeczny i kulturowy dylemat w jednostkach wojskowych w perspektywie integracji kulturowej, wielonarodowych [ w : ] J. M a c i e j e w s k i , A . Krasowska- M a r u t , A . Rusak (red.), Szeregowcy w grupach dyspozycyjnych, Wydawnictwo Uniwersytetu W r o c ł a w s k i e g o , W r o c ł a w 2009. Bosman F., Soeters J., A i t Bari F., Dutch Muslim Soldiers During Peace Operations in Muslim Societies, „ I n t e r n a t i o n a l Peacekeeping" 2008, t. 15, n r 5. Bourne R., The War and the Intellectuals, [ w : ] C. Resek (red.), War and the Intellectuals, Harper, N e w Y o r k 1964. B r o w n C h . , Prawa człowieka, Wprowadzenie [ w : ] J. Baylis, S. S m i t h (red.), Globalizacja polityki swiatowej. do stosunkoźw mięedzynarodowych, W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u Jagiellońnskiego, Krakńow 2008. B r z o z o w s k i J., Wspźołczesne koncepcje dotyczaęce stosunkoźw mięedzynarodowych, „ E u r o - l i m e s " styczenń 2006, n r 1. B u c h o w s k i M . , Antropologia jako „prćba ognia", „ P r z e g l a d Bydgoski. H u m a n i s t y c z n e Czasopismo Naukowe" 2001, nr X I . B u c h o w s k i M . , Antropologiczne wielokulturowosci?, Burszta kłopoty z wielokulturowosciaę [ w : ] H . M a m z e r (red.), Czy klęska W y d a w n i c t w o Fundacji H u m a n i o r a , Poznan 2008. W.J., Januszkiewicz M . , Słowo wstęepne: kłopot zwany Burszta, M . Januszkiewicz (red.), Kulturoznawstwo: kulturoznawstwem, [w:] W.J. dyscyplina bez dyscypliny?, W y d a w n i c t w o S z k o ł y Wyzższej Psychologii S p o ł e c z n e j Academica, W a r s z a w a 2010. Burzynńska A . , Kulturowy literatury. zwrot teorii, [ w : ] M . P . M a r k o w s k i , R. Nycz (red.), Kulturowa teoria Głćwne pojęcia i problemy, Universitas, K r a k o w 2002. B y m a n D . , Seybolt T., Humanitarian Approaches, Intervention and Communal Civil Wars: Problems and Alternative „ S e c u r i t y Studies" jesienń 2003, t . 13, n r 1. C h o j n a c k i W . , Kultura organizacyjna wojska w wymiarze narodowym i wielonarodowym, M . Cieslarczyk, A . Debska (red.), Wojsko wobec wyzwani wspćłczesnego swiata, [w:] Akademia O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2005. Cieslarczyk zbrojnych, M . , O potrzebie i mozzliwosciach badania problemćw kultury organizacyjnej [ w : ] M . Cieńslarczyk, E. P o m y k a ł a (red.), Kultura organizacyjna w siłach w siłach zbrojnych, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2003. Coffey R., Revisiting CORDS: The Needfor Unity of Effort to Secure Victory in Iraq, „ M i l i t a r y Review" marzec-kwiecienń 2006. C o h e n E., Kosovo and the New American Way ofWar, [ w : ] E. C o h e n , A . Bacevich (red.), War over Kosovo: Politics and Strategy in a Global Age, C o l u m b i a U n i v e r s i t y Press, N e w Y o r k 2 0 0 1 . �334 Bibliografia Conce E., State, International Systems and Intercultural Transfer: A Commentary, -Hecht, F. Schumacher (red.), Culture and International History, [ w : ] J.C.E. G i e n o w - Berghahn Books, O x f o r d 2003. Connable B., All Our Eggs in a Broken Basket: How the Human Terrain System is Undermining Sustainable Military Cultural Competence, „ M i l i t a r y Review" m a r z e c - k w i e c i e n ó 2009. C z a p u t o w i c z J., Konstruktywizm, i systematyzacja, [ w : ] J. Czaputowicz, Teorie stosunkoiw mięedzynarodowych. Krytyka W y d a w n i c t w o Naukowe P W N , Warszawa 2008. C z a p u t o w i c z J., Kryteria bezpieczenistwa mięedzynarodowego panistwa - aspekty teoretyczne, [w:] S. Deębski, B. G ó o r k a - W i n t e r (red.), Kryteria bezpieczenistwa mięedzynarodowego panistwa, Polski I n s t y t u t Spraw M i e ę d z y n a r o d o w y c h , W a r s z a w a 2003. Czuprynóski A . , Operacje czydziałania połaęczone?, „Przeglaęd W o j s k Laędowych" styczenó 2008, n r 1. D e p t a k V . , Cultural Approaches to International Relations - a Challenge?, [ w : ] J.C.E. G i e n o w - H e c h t , F. Schumacher (red.), Culture and International D e V o r e M . R . , Institutions, Insurgencies History, Berghahn Books, O x f o r d 2 0 0 3 . Culture and Counterinsurgency Differently?, t e k s t referatu Operations: Why Do States Fight w y g ł o s z o n e g o na M e e t i n g o f t h e Similar International Studies A s s o c i a t i o n 2 0 1 1 . Dęebska A . , Kobiety w kulturze Kultura organizacyjna organizacyjnej wojska, [ w : ] M . Cieóslarczyk, E. P o m y k a ł a (red.), w siłach zbrojnych, A k a d e m i a O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2003. D i c k i n s o n E., A Bright Shining Slogan. How „Hearts and Minds" Came to Be, „ F o r e i g n Policy" wrzesienó-paózdziernik 2009. D i x o n P., „Hearts and Minds"? British Counter-Insurgency from Malaya to Iraq, „ T h e Journal o f Strategic Studies" 2009, t. 32, n r 3. D o m a n ó s k a E., Zwrot performatywny we wspiołczesnejhumanistyce, D o n n e y P . M . , C a n n o n J.P., M u l l e n M . R . , Understanding Development „ T e k s t y D r u g i e " 2007, n r 5. the Influence ofNational Culture on the of Trust, „ A c a d e m y o f M a n a g e m e n t Review" 1996, t . 23. Duffey T., Cultural Issues in Contemporary Peacekeeping, „ I n t e r n a t i o n a l Peacekeeping" 2000, t. 7, nr 1. D w o r k e n J.T., Restore Hope: Coordinating D z i e k a n M . , Poszanowanie ReliefOperations, „ J o i n t Forces Q u a r t e r l y " 1995, t . 8. dla odmiennoisci, „ W o j s k a Laędowe" 1 5 - 3 1 lipca 2003, n r 14 ( 7 9 ) . D z i e w a n o w s k i M . K . , Farys z Oksfordu, „Móowiaę W i e k i " 1994, n r 1. Easterly W . , How Not to Win Hearts and Minds, „ W a l l Street Journal", 16 sierpnia 2 0 1 0 . Elak L . , T r e m b e c k i J., Operacje reagowania Podstawy dowodzenia, E l r o n E., Shamir Operational kryzysowego, [ w : ] J. Kręecikij, J. W o ł e j s z o (red.), A k a d e m i a O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2007. B., B e n - A r i E., Why Unity in Multinational Don't They Fight Each Other? Cultural Diversity and Forces, „ A r m e d Forces & Society" 1999, t . 26, n r 1. Ely R.J., T h o m a s D . A . , Cultural Diversity at Work: The Effects ofDiversity Perspectives on Work Group Progress and Outcomes, „ A d m i n i s t r a t i v e Science Q u a r t e r l y " 2 0 0 1 , t . 46. Embree J., Standardized Error and Japanese Character: a Note on Political Interpretation, „World P o l i t i c s " 1950, t . 2. E r d t A . , Od okcydentozy do okcydentalizmu. -Sosnowska, J. J u r e w i c z Iramkie odpowiedzi na zachodnie ekspansję, [ w : ] K . Gorak- ( r e d . ) , Kulturowe uwarunkowania rozwoju w Azji i Afryce, W y d a w n i c t w o I b i d e m , Ł ó d z 2010. Faber P., Rewolucja w dziedzinie wojskowoisci, „ Z e s z y t y N a u k o w e A k a d e m i i O b r o n y N a r o d o w e j " , 2003, n r 4. i Falecki J., Fraęczek J., S wiadomoisic i komunikacja mięedzykulturowa w przedmisyjnym Wojska Polskiego w iswietle doiswiadczeni CSNPSP H . Schreiber (red.), Bezpieczenistwo reagowania kryzysowego, dla rozwoju. w Kielcach, Komunikacja szkoleniu żzołnierzy [ w : ] A . Czuprynóski, L . Elak, mięedzykulturowa w operacjach W y d a w n i c t w o A k a d e m i i O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2012. Falk R.A., Culture, Modernism, Postmodernism: (red.), Culture and International A Challenge to International Relations, Relations, Praeger Publishers, N e w Y o r k 1990. Fattahi K., U.S. Army Enlists Anthropologists, BBC Service, 16 paózdziernika 2007. [ w : ] J. Chay �335 Bibliografia Ferguson R.B., Eight Points on War, „ A n t h r o p o l o g y N e w s " l u t y 2 0 0 7 . F i j a ł k o w s k a A . , Imperializm kulturowy, wstosunkachmięedzynarodowych, [ w : ] H . Schreiber, G. M i c h a ł o w s k a (red.), t. 1: Zwrot kulturowy, Wydawnictwa Kultura Uniwersytetu Warszawskiego, W a r s z a w a 2013. F l y n n M . , Bras R., Woman to Woman. Female Engagement Teams in Afghanistan. „C4ISR Journal" wrzesieńn 2 0 1 0 . F o r d D . , British Intelligence on Japanese Army Morale During Pacific War: Logical Analysis Stereotyping? or Racial „ T h e J o u r n a l o f M i l i t a r y H i s t o r y " kwiecieńn 2005, t. 69, n r 2. G a w r y c k i M . F . , Kryzys studićow regionalnych (area studies) i prćoby jego przezwycięeżzenia, „ S t o s u n k i M i e ę d z y n a r o d o w e - I n t e r n a t i o n a l Relations" 2009, t. 40, n r 3 - 4 . G a w r y c k i M . F . , Kultura Hollywoodzki a stosunki mięedzynarodowe, [ w : ] M . F . G a w r y c k i , Uwikłane film a stosunki mięedzynarodowe, W y d a w n i c t w a U n i w e r s y t e t u obrazy. Warszawskiego, Warszawa 2011. Gentile G., A Strategy of Tactics: Population-centric COIN and the Army, „ P a r a m e t e r s " j e s i e ń 2009. Gentile G., Let's Build an Army to Win All Wars, „ J o i n t Forces Q u a r t e r l y " pierwszy k w a r t a ł 2009, t. 52. Gentile G., M a n e a O., Thinking Critically about COIN and Creatively about Strategy and War: An Interview with Colonel Gian Gentile, „ S m a l l W a r s J o u r n a l " grudzienń 2 0 1 0 . G i f f o r d R.K., Jackson J.N., DeShazo K . B . , Observation of a human dimensions research team in Somalia during Operation Restore Hope, w y k ł a d zaprezentowany w ramach I n t e r - U n i v e r s i t y Seminar na A r m e d Forces a n d Society B i e n n i a l Conference, ktońra o d b y ł a sięe w dniach 2 2 ¬ 2 4 pańzdziernika 1993 w B a l t i m o r e , M a r y l a n d . Glasl F., Confronting Conflict - A First Aid Kit for Handling Conflict, Hawthorn Press, Gloucestershire 1999. Glazer N . , From Ruth Benedict to Herman Kahn: The Postwar Japanese Image in the American [ w : ] A . Iriye (red.), Mutual Images: Essays in American-Japanese Press, Cambridge G o d l e w s k i G., Luneta Mind, Relations, H a r v a r d U n i v e r s i t y 1975. i radar: o dwćch strategiach M . Januszkiewicz (red.), Kulturo-znawstwo: badani kulturoznawczych, [ w : ] W.J. Burszta, dyscyplina bez dyscypliny?, W y d a w n i c t w o S z k o ł y Wyżzszej Psychologii S p o ł e c z n e j Academica, W a r s z a w a 2010. G o l k a M . , Przekłady nikowanie i pomosty w komunikowaniu mięedzykulturowe miejdzykulturowym, - szanse i wyzwania, [ w : ] J. I s a ń s k i (red.), Komu¬ Wydawnictwo Naukowe U A M , Poznańn 2009. Gonzńalez R.J., Patai and Abu Ghraib, „ A n t h r o p o l o g y Today" pańzdziernik 2007, t. 23, n r 5. Gonzalez R.J., Towards Mercenary Anthropology? -24 and the Military-Anthropology The New US Army Counterinsurgency Manual FM 3¬ Complec , „ A n t h r o p o l o g y Today" 2007, t. 23, n r 3. G o o d e n o u g h W . , Intercultural Expertise and Public Policy, [ w : ] P.R. Sanday (red.), Anthropology and the Public Interest, Academic Press, N e w Y o r k 1976. G o r d o n M . R . , 101st Airborne Scores Success in Reconstruction ofNorthern Iraq, „ N e w York Times", 4 wrzeńsnia 2003. G o r d o n M . R . , Shanker T., Bush to Name a New General to Oversee Iraq, „ N e w Y o r k T i m e s " , 5 stycznia 2 0 0 7 . Gorer G., Themes in Japanese Culture, „ N e w Y o r k A c a d e m y o f Sciences", 1943, seria I I , t. 5. Gray G., Australian Anthropologists and World War II, „ A n t h r o p o l o g y Today" czerwiec 2005, t. 2 1 , n r 3. Gray C.S., Strategic Culture as Context: the First Generation of Theory Strikes Back, „ R e v i e w o f I n t e r n a t i o n a l Studies" 1999, nr 25. Gregory D . , The Biopolitics of Baghdad: Counterinsurgency and the Counter-City, „Human Geography" 2008, n r 1. Gregory D . , 'The Rush to the Intimate'. Counterinsurgency and the Cultural Turn in Late Modern „ R a d i c a l Philosophy" lipiec-sierpienń 2008, nr 150. War, �336 Bibliografia Gusterson H . , Anthropology and the Military: 1968, 2003, and Beyond?, „ A n t h r o p o l o g y Today" czerwiec 2003, t . 19, n r 3. Gusterson H . , The Cultural Turn in the War on Terror, [ w : ] J.D. K e l l y et al. (red.), Anthropology Global Counterinsurgency, T h e U n i v e r s i t y o f Chicago Press, C h i c a g o - L o n d o n and 2010. H a n d l e r R., Cultural Theory in History Today, „ T h e A m e r i c a n H i s t o r i c a l Review" grudzienń 2002, t. 107, n r 5. H a n n e r z U . , Kiedy kultura jest wszęedzie. Refleksje na temat ulubionego pojęecia, [ w : ] U . H a n n e r z , Powiaęzania transnarodowe. Kultura, ludzie, miejsca, t ł u m . K . Franek, W y d a w n i c t w o Uni¬ w e r s y t e t u Jagiellonńskiego, Krakńow 2006. H a r r i s o n L.E., Dlaczego kultury nie sposoćb przecenićc?, [ w : ] L . E . H a r r i s o n , S.P. H u n t i n g t o n (red.), Kultura ma znaczenie, W y d a w n i c t w o Z y s k i S-ka, Krakońw 2000. H a y d e n T., Harvard's Humanitarian Hawks, „ T h e N a t i o n " 14 lipca 2 0 0 7 . H e n d r i c k s o n D . C . , T u c k e r R . W . , Revisions in Need ofRevising: What Went Wrong in the Iraq War, „ S u r v i v a l " 2005, t . 47, n r 2 H e r s h S., The Gray Zone, „ T h e N e w Y o r k e r " 25 maja 2004. Heuser B., The Cultural Revolution in Counter-Insurgency, „ T h e Journal o f Strategic Studies" l u t y 2007, t . 30, n r 1. H u n e r w a d e l J.P., The Effects-Based Approach to Operations. Questions and Answers, „ A i r & Space Power J o u r n a l " w i o s n a 2006. H u n t i n g t o n S.P., No Exit - The Errors of Endism, „ T h e N a t i o n a l Interest" 1989, n r 17. H u n t i n g t o n S.P., Z kultura trzeba się liczyc, [ w : ] L . E . H a r r i s o n , S.P. H u n t i n g t o n (red.), Kultura ma znaczenie, W y d a w n i c t w o Zysk i S-ka, Krakńow 2 0 0 0 . I s a ń s k i J., Wstęp. Komunikowanie międzykulturowe - szanse i wyzwania, nikowanie mięedzykulturowe - szanse i wyzwania, [ w : ] J. I s a ń s k i (red.), Komu¬ W y d a w n i c t w o N a u k o w e U A M , Poznanń 2009. I w a n e k T., Kadra Wojska Polskiego wobec misji irackiej, [ w : ] T . K o ł o d z i e j c z y k , D.S. Kozerawski, J. M a c i e j e w s k i (red.), Oficerowie grup dyspozycyjnych. Socjologiczna analiza procesu bezpieczenć- stwa narodowego, W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u W r o c ł a w s k i e g o , W r o c ł a w 2008. Jackson A . , British Counter-insurgency in History: A Useful Precedent?, „ B r i t i s h A r m y Review", w i o s n a 2006, nr 139. Jackson P.T., N e x o n D . H . , Paradigmatic Faults in International-Relations Theory, „ I n t e r n a t i o n a l Studies Q u a r t e r l y " 2009, nr 53. Jaffe G., In Iraq, One Officer Uses Cultural Skills to Fight Insurgents, „ W a l l Street Journal", 15 listopada 2005. Jahn B., The Power of Culture in International (red.), Culture and International Relations, [ w : ] J.C.E. G i e n o w - H e c h t , F. Schumacher History, Berghahn Books, O x f o r d 2003. Janssens R . V . A . , What Futurę for Japan? U.S. War Time Planning for the Post War Era, „ A m s t e r d a m M o n o g r a p h s i n A m e r i c a n Studies", A m s t e r d a m Jarmoszko S., Tendencje rozwoju wspćłczesnych sił zbrojnych, 1942-1945, 1995. [ w : ] J. Zajdzik, T . I w a n e k Socjologiczne aspekty wojska i obronnoćsci, Polskie P r z e d s i e ę b i o r s t w o (red.), Geodezyjno-Kartograficz¬ ne S.A., W a r s z a w a 2 0 0 4 . Jepperson R.J., Swidler A . , What Properties of Culture Should We Measure? „ P o e t i c s " 1994, nr 22. J o h n s t o n A . I . , Thinking about Strategic Culture, „ I n t e r n a t i o n a l Security" w i o s n a 1995. Jones D . M . , S m i t h M . L . R . , Whose Hearts and Whose Minds? The Curious Case ofGlobal Counter- -Insurgency, „ T h e Journal o f Strategic Studies" l u t y 2010, t. 33, nr 1. Kagan R., Kowboje i barmani, „ G a z e t a W y b o r c z a " , 17 sierpnia 2 0 0 2 . Kaplan R . D . , A Historian for Our Time, „ A t l a n t i c M o n t h l y " , styczenń-luty 2007. Karawajczyk W . , Teoria wojny a edukacja wojskowa, wobec wyzwanć kulturowo-cywilizacyjnych, Keiseker P., Relation Between Non-Government [ w : ] J. K o j k o ł , P.J. Przybysz (red.), Edukacja Akademia Marynarki Wojennej, Gdynia 2002. Organizations and Multinational Forces in the Field, [ w : ] H . S m i t h , Peacekeeping: Challenges for the Future, A u s t r a l i a n Defense Force Academy, Canberra 1993. �337 Bibliografia K i e r E., Culture and Military Doctrine: France Between the Wars, „ I n t e r n a t i o n a l Security" 1995, nr 19/4. K i n g A . , The Paradox ofMultinationality, [ w : ] C . M . Coops, T.S. Tresch (red.), Cultural Challenges in Military Operations, N A T O Defense College, R o m e 2 0 0 7 . K i p p J., G r a u L . , P r i n s l o w K . , S m i t h D . , The Human Terrain System - A CORDS for the 21 Century, „ M i l i t a r y R e v i e w " wrzesienó-paózdziernik 2006. Kiras J.D., Wojna nieregularna: terroryzm i działania partyzanckie, [ w : ] J. Baylis, J. W i r t z , C.S. Gray, E. C o h e n (red.), Strategia we wspiołczesnym iswiecie. Wprowadzenie do studiiow strategicznych, W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u Jagiellonóskiego, Krakoów 2009. Kiszely J., Learning About Conunterinsurgency, „ M i l i t a r y Review" m a r z e c - k w i e c i e n ó 2007. K l o c z k o w s k i M . , Dziedzic J., Zołnierze polscy w misjach poza granicami kraju, „ K w a r t a l n i k Bellona" 2009, n r 4. K ł o s k o w s k a A . , Wstęep do pierwszego antropologii kulturalnej, wydania polskiego. [ w : ] R. Benedict, Wzory Riożznorodnoisic wzoroiw kultury kultury, Warszawskie i funkcje Wydawnictwo Literackie M u z a SA, W a r s z a w a 2 0 0 5 . K o j k o ł J., Ł a p a A . , Polacy w Afganistanie. M a l i n o w s k i (red.), Spotykajaę Metodologiczne podstawy Innego. Polacy w Afganistanie. wiswiadomoisci żzołnierzy zawodowych. badani, [ w : ] J. K o j k o ł , M.J. Stereotypy islamu i jego Diagnoza i koncepcja oddziaływani wyznawcow w kierunku ich zmiany, Polskie T o w a r z y s t w o Religioznawcze, W a r s z a w a 2 0 1 1 . K o j k o ł J., Ł a p a A . , Zakoniczenie. Koncepcja oddziaływani wyznawcow, w kierunku zmiany stereotypoiw islamu i jego [ w : ] J. K o j k o ł , M.J. M a l i n o w s k i (red.), Spotykajaę: Innego. Polacy w Stereotypy ż islamu i jego wyznawciow wiswiadomoisci cja oddziaływani w kierunku zołnierzy zawodowych. Afganistanie. Diagnoza ich zmiany, Polskie T o w a r z y s t w o Religioznawcze, i koncep¬ Warszawa 2011. K o l a A . F . , Nie-klasyczna komparatystyka. W stronęe nowego paradygmatu, „ T e k s t y Drugie" 2008, n r 1-2. K o ł o d z i e j c z y k A . , Wielonarodowosc jako wyzwanie dla wspiiłczesnego wojska, [ w : ] J. Zajdzik, T. I w a n e k (red.), Socjologiczne aspekty wojska i obronnosci, W y d . Polskie Przedsiebiorstwo Geodezyjno-Kartograficzne Kołodziejczyk S.A., W a r s z a w a 2004. A . , N o w o s i e l s k i W . , Teoretyczno-metodologiczne - W o j t a c h n i o , J. Ł a t a c z , A . K o ł o d z i e j c z y k , a wojskowi. Bezpieczenistwo [w:] M . Baran- W . Nowosielski, M . Wachowicz, Cywile i promocja wojska w wymiarze tło badani, społecznym, Wydawnictwo Adam M a r s z a ł e k , Torunó 2 0 0 6 . K o z e r a w s k i D.S., Wielokulturowoisic w działaniach -Południe, stabilizacyjnych [ w : ] D.S. K o z e r a w s k i , Mięedzynarodowe działania MięedzynarodowejDywizji Centrum- stabilizacyjne w iswietle doiswiadczeni X zmiany PKW Irak w 2008 roku, A k a d e m i a O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2010. K r u s z e l n i c k i W . , Antropologia i kolonializm czyli o polityczno-kulturowym uwikłaniu reprezentacji, „ K u l t u r a i H i s t o r i a " 2 0 1 0 , n r 17. K u k u c z k a J., Antropologia na wojennej iscieżzce. Wojny i konflikty etniczne jako wyzwanie dla wspiołczesnego etnologa, oraz inne a r t y k u ł y [ w : ] F. Wróoblewski, Ł. Sochacki, J. Steblik (red.), Antropologia zaangażzowana (?), „ Z e s z y t y N a u k o w e U n i w e r s y t e t u Jagiellonóskiego. Prace Etnograficzne" 2010, z. 38. LaBarre W . , Some Observations on Character Structure in the Orient: the Japanese, „ P s y c h i a t r y " 1946, t. 8. Lagouranis T., Tortured Logic, „ T h e N e w Y o r k T i m e s " , 28 lutego 2006. Lamentowicz W . , Amerykamki i europejski wariant atlantyckiej kultury P. O l s z e w s k i , T . Kapuósniak, W . Lizak (red.), Bezpieczenistwo i zagrożenia strategicznej,[w:] mięedzynarodowe. Wyzwania XXI wieku, W y z s z a S z k o ł a H a n d l o w a , R a d o m 2009. Landes D . , Kultura przesadza prawie o wszystkim, Kultura ma znaczenie. Jak wartoisci wpływajaęna Poznanó 2003. [ w : ] L . E . H a r r i s o n , S.P. H u n t i n g t o n (red.), rozwoijspołeczenistw, W y d a w n i c t w o Zysk i S-ka, �338 Bibliografia Lantis J.S., H o w l e t t D . , Kultura strategiczna, Strategia we wspoiłczesnym iswiecie. [ w : ] J. Baylis, J. W i r t z , C.S. Gray, E. C o h e n (red.), Wprowadzenie do studiiow strategicznych, Wydawnictwo U n i w e r s y t e t u Jagiellonóskiego, Krakóow 2009. L a p i d Y . , Culture s Ship: Returns and Departures F. K r a t o c h w i l (red.), The Return ofCulture in International and Identityin Relations Theory, [ w : ] Y . L a p i d , International Relations Theory, L y n n e Rienner Publishers, Boulder C O 1996. Lawrence T.E., 27 Articles, „ T h e A r a b B u l l e t i n " , 20 sierpnia 1917. L e h m a n E.J., The Executive Director Comments, „ A n t h r o p o l o g y N e w s l e t t e r " 1978. L e m a n n N . , The Next World Order, „ T h e N e w Y o r k e r " , 1 k w i e t n i a 2004. Lubaós M . , Miejsce etyki w etnografii. społecznego, społecznej, O moralnym zaangażzowaniu [ w : ] M . Flis (red.), Etyczny wymiar i zawodowej tożzsamoisci kulturowej. personie antropologa Studia z antropologii Z a k ł a d W y d a w n i c z y „ N o m o s " , Krakóow 2 0 0 4 . Lucas S., „Total Culture" and the State-Private Network - a Commentary, F. Schumacher (red.), Culture and International Lysgaard S., Adjustment [ w : ] J.C.E. G i e n o w - H e c h t , History, Berghahn Books, O x f o r d 2 0 0 3 . in a Foreign Society. Norwegian Fulbright Grantees Visiting the United States, „ I n t e r n a t i o n a l Social Science B u l l e t i n " 1955, nr 7. Ł a p a A . , Stereotypy islamu i islamistoiw w opiniach uczestnikiow misji stabilizacyjnej [ w : ] J. Kojkoł, M.J. M a l i n o w s k i (red.), Spotykajaę ż islamu i jego wyznawcoiwwiswiadomoisci w Afganistanie, innego. Polacy w Afganistanie. zołnierzy zawodowych. Diagnoza i koncepcja Stereotypy oddziaływani w kierunku ich zmiany, Polskie T o w a r z y s t w o Religioznawcze, W a r s z a w a 2 0 1 1 . Łoós-Nowak T., Wyjaisniaic czy interpretowaic: dylematy i wyzwania czwartej debaty interparadygma- tycznej, „ S t o s u n k i M i ę d z y n a r o d o w e - I n t e r n a t i o n a l Relations" 2009, t . 39, n r 1-2. MacKenzie J., Afghan Hearts and Minds: Is the U.S. Military All Talk?, „ T h e W o r l d " , 28 maja 2009. Magala S., Nie dziel, ale rza/iź, [ w : ] G. Hofstede, Kultury i organizacje. Zaprogramowanie umysłu, Polskie W y d a w n i c t w o E k o n o m i c z n e , W a r s z a w a 2 0 0 0 . M a k a r o J., Bariery komunikowania międzykulturowego J. M a c i e j e w s k i , O . N o w a c z y k a uczestnictwo (red.), Bezpieczenistwo w misjach pokojowych, narodowe a grupy [w:] dyspozycyjne, W y d a w n i c t w o Uniwersytetu W r o c ł a w s k i e g o , W r o c ł a w 2005. M a l k i n L . , The First Spanish Civil War, „ M i l i t a r y H i s t o r y Q u a r t e r l y " z i m a 1989. M a l i n o w s k i B., Practical Anthropology, M a l i n o w s k i K . , Kultura „Africa" 1929, n r 2. bezpieczenistwa K . M a l i n o w s k i (red.), Kultura narodowego: koncepcja i możzliwoisci zastosowania, bezpieczenistwa narodowego w Polsce i w Niemczech, [w:] Instytut Z a c h o d n i , Poznanó 2003. M a m d a n i M . , Culture Talk: Six Debates That Shape the Discourse on „Good" Muslims, „ T h e A m e r i c a n J o u r n a l o f Islamic Social Sciences" 2005, t . 22, n r 3. M a m d a n i M . , Good Muslim, Bad Muslim. A Political Perspective on Culture and Terrorism, „American A n t h r o p o l o g i s t . N e w Series" wrzesienó 2 0 0 2 , t . 104, nr 3. M a r i s a K . M . , Consolidated Military Attache and Security Assistance Activities: A Case for Unity of Command, „ F A O J o u r n a l " 2 0 0 3 , t . 7, n r 2. M a s t e r m a n M . , The Naturę Growth ofKnowledge, of a Paradigm, [ w : ] I . Lakatos, A . Musgrave (red.), Criticism and the C a m b r i d g e U n i v e r s i t y Press, C a m b r i d g e M a t h e r s J.G., Reform and the Russian Military, Military 1970. [ w : ] T . Farrell, T . T e r r i f f (red.), The Sources of Change: Culture, Politics, Technology, L y n n e Rienner Publisher, Boulder C O 2002. M c F a r l a n d M . , Military Cultural Education, „ M i l i t a r y R e v i e w " m a r z e c - k w i e c i e n ó 2005. McFate M . , Anthropology and Counterinsurgency: The Strange Story of Their Curious Relationship, „ M i l i t a r y Review" 2005, t. 85, nr 2. McFate M . , The Military Utility of Understanding Adversary Culture, „ J o i n t Forces Q u a r t e r l y " 2005, n r 38. M c N a m a r a L . , Where Are the Anthropologists?, „ A n t h r o p o l o g y N e w s " paózdziernik 2 0 0 6 . Mersiades M . , Peacekeeping and Legitimacy: Lessons from Peacekeeping" lato 2005, t. 12, n r 2. Cambodia and Somalia, „International �339 Bibliografia M e t z T.F., Garrett M . W . , H u t t o n J.E., B u s h T . W . , MassingEffects Study in Aggressive Information M i c h a ł o w s k a G., Bezpieczenćstwo in the Information Domain. A Case Operations, „ M i l i t a r y R e v i e w " maj-czerwiec 2006. kulturowe w warunkach globalizacji procesoćw społecznych, B o b r o w , E. H a l i ż a k , R. Z i ę b a (red.), Bezpieczeństwo narodowe i międzynarodowe wieku, W y d a w n i c t w o N a u k o w e Scholar, W a r s z a w a M i c h a ł o w s k a G., Czy zderzenie cywilizacji - granice XX 1997. tolerancji, [ w : ] E. Halizżak, W . Lizak, ń L. Ł u k a s z u k , E. S liwka S V D (red.), Terroryzm w ćswiecie wspoćłczesnym, M i e ę d z y n a r o d o w y c h i Fundacja [w:] D.B. u schyłku Fundacja Studińow M i s y j n o - C h a r y t a t y w n a Księeżzy Werbistńow, Warszawa- Pienieęzżno 2004. M i c h a ł o w s k a G., Istota i geneza mięedzynarodowych Mięedzynarodowe stosunki kulturalne, stosunkćow kulturalnych, [ w : ] A . Zięetek (red.), Poltext, L u b l i n 2 0 1 0 . M i c h a ł o w s k a G., Porzaędek mięedzynarodowy w perspektywie R. K u z n i a r (red.), Porzaędek międzynarodowy paradygmatu cywilizacyjnego, [w:] u progu XXI wieku, W y d a w n i c t w a U n i w e r s y t e t u Warszawskiego, W a r s z a w a 2005. M i c h a ł o w s k a G., Uwarunkowania Miedzynarodowe miedzynarodowej stosunki kulturalne, M i l c z a r e k - G n a c z y n ń s k a M . , Stereotypy Spotykajaę żzołnierzy w kulturze, Innego. Polacy w Afganistanie. zawodowych. Diagnoza wspoćłpracy kulturalnej, [ w : ] A . Zięetek (red.), Poltext, W a r s z a w a 2010. [ w : ] J. K o j k o ł , M.J. M a l i n o w s k i (red.), Stereotypy i koncepcja islamu i jego wyznawcćww oddziaływanć w kierunku swiadomosci ich zmiany, Polskie T o w a r z y s t w o Religioznawcze, W a r s z a w a 2 0 1 1 . M i l l e r L . L . , M o s k o s C., Humanitarians or Warriors?: Race, Gender, and Combat Status in Operation Restore Hope, „ A r m e d Forces & Society" 1995, t . 2 1 , n r 4. M i l l i k e n F.J., M a r t i n s L . , Searching for Common Diversity in Organizational M i l w a r d H . B . , Raab J., Dark Networks: Drug, Terror Conference and Arms on the Threads: Understanding the Multiple Effects of Groups, „ A c a d e m y o f M a n a g e m e n t R e v i e w " 1996, t . 2 1 . The Structure, Trafficking Operation and Performance Networks, E m p i r i c a l Study wykład przygotowany o f Governance M a n a g e m e n t ofInternational na International and Performance w Barcelonie, H i s z p a n i a 2 0 0 2 . M i n e a r R . H . , Cross-Cultural Perception and World War II: American Japanists ofthe Images ofJapan, 1940s and Their „ I n t e r n a t i o n a l Studies Q u a r t e r l y " grudzienń 1980, t . 24, n r 4. M o c k a i t i s T.R., The Origins of British Counterinsurgency, „ S m a l l W a r s a n d Insurgencies" 1990, t . 1, n r 3. M u r d e n S., Kultura w stosunkach polityki ćswiatowej. międzynarodowych, Wprowadzenie [ w : ] J. Baylis, S. S m i t h (red.), do stosunkćow miedzynarodowych, Globalizacja W y d a w n i c t w o Uniwersy¬ t e t u Jagiellonńskiego, Krakńow 2005. N a g l J.A., Foreword to the University of Chicago Press Edition: The Evolution and Importance of Army/ Marine Corps Field Manual Counterinsurgency 3-24 Counterinsurgency, [ w : ] U.S. A r m y a n d M a r i n e Corps, Field Manual, U n i v e r s i t y o f Chicago Press, Chicago 2 0 0 7 . N a g l J.A., Let's Win the Wars We're In, „ J o i n t Forces Q u a r t e r l y " p i e r w s z y k w a r t a ł 2009, t . 52. N o r t o n - T a y l o r R., General Hints Out at US Tactics, „ T h e G u a r d i a n " , 2 1 k w i e t n i a 2 0 0 4 . N o w a c z y k O., Konstruowanie narodowego, ładu społecznego przez wojsko jako determinanta [ w : ] J. M a c i e j e w s k i , O. N o w a c z y k (red.), Bezpieczenstwo bezpieczenćstwa narodowe a grupy dyspozycyjne, W y d a w n i c t w o U n i w e r s y t e t u W r o c ł a w s k i e g o , W r o c ł a w 2005. N o w i c k a E., Tolerancja i nacjonalizmy małych narodow. Dylematy pracy antropologa, -Zieliński (red.), Tolerancja i jej granice w relacjach międzykulturowych, [ w : ] A . PosernWydawnictwo Poznanńskie, Poznanń 2 0 0 4 . N o w i c k a E., G r z y m a ł a - M o s z c z y n ń s k a H . , Postawy i gospodarze. Problem adaptacji kulturowej młodzieżzy w obozach wobec cudzoziemcoćw, dla uchodćcćw oraz [ w : ] Goćscie otaczajaęcych społecznoćsciach lokalnych, Z a k ł a d W y d a w n i c z y „ N o m o s " , Krakńow 1998. ć N o w o s i e l s k i W . , S wiadomoćsćc historyczna ćsrodowisk wojskowych, W B B S , W a r s z a w a 2006. je �340 Bibliografia Oberg K., Cultural Shock: Adjustment to New Cultural Environments, „Practical Anthropology" 1960, n r 7. Obrusiewicz M . A . , Kultura mykała organizacyjna (red.), Kultura w działaniach połaęczonych, organizacyjna w siłach zbrojnych, [ w : ] M . Cieslarczyk, E. Po¬ Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2003. O d o i N . , Cultural Diversity in Peace Operations: Training Challenges, „Kofi A n n a n International Peacekeeping a n d T r a i n i n g C e n t r e Paper" marzec 2005, nr 4. O k i n S.M., Feminism, Women's Human Rights and Cultural Differences, [ w : ] U . Narayan, S. H a r d i n g (red.), Decentering the Center. Philosophy for a Multicultural, Postcolonial and Feminist World, I n d i a n a U n i v e r s i t y Press, B l o o m i n g t o n 2 0 0 0 . O l c h o w s k i J., Kultura i zjawiska [ w : ] A . Zięetek (red.), Miedzynarodowe Packer G., Knowing the Enemy: Can Social Scientists Redefine the „War on Terror?", „ N e w Yorker", stosunki kulturalne, dezintegracji i konfliktu, Poltext, W a r s z a w a 2010. 18 g r u d n i a 2006. Paszewski T., Klasycy doktryny wojny antypartyzanckiej a operacja w Afganistanie, „Sprawy M i e ę d z y n a r o d o w e " 2010, nr 3. Pawlak M . , Ograniczone mozliwosci aplikacji modelu kulturowego reagowania kryzysowego, rozwoju. Komunikacja Hofstede w osiaganiu celćw operacji [ w : ] A . Czuprynński, L . Elak, H . Schreiber (red.), Bezpieczenćstwo dla miedzykulturowa w operacjach reagowania kryzysowego, Wydawnictwo dla edukacji międzykulturowej w wojsku, [ w : ] Akademii Obrony Narodowej, Warszawa 2012. P a w l i c k i R., Służba poza granicami panstwa - wyzwania D . K o w a l s k i , M . K w i a t k o w s k i , A . Z d u n i a k (red.), Edukacja perspektywy, Wybrane W y d a w n i c t w o O ' C H I K A R A , Lublin-Poznanń 2004. P a w l i k J.J., O potrzebie D. dla bezpieczenstwa. Zawadzka dialogu w relacjach międzykulturowych, (red.), ć S wiatło w dolinie. [ w : ] K . K o r o t k i c h , J. Ł a w s k i , Prace ofiarowane Profesor Halinie Krukowskiej, U n i w e r s y t e t w B i a ł y m s t o k u , B i a ł y s t o k 2007. Petraeus D . , Learning Counterinsurgency: Observations from Soldiering in Iraq, „ M i l i t a r y Review" styczenń-luty 2006. Porter P., Good Anthropology, Bad History: The Cultural Turn in Studying War, „ P a r a m e t e r s " 2007, nr 37(2). P o s e r n - Z i e l i ń s k i A . , Kształtowanie (do 1939 r.), się etnografii [ w : ] M . Terlecka polskiej jako (red). Historia samodzielnej etnografii polskiej, dyscypliny naukowej Ossolineum, W r o c ł a w 1973. P o s e r n - Z i e l i n ń s k i A . , Negocjowanie wspćołdziałania, kulturowych, tolerancji, czyli miedzy groćzba konfliktu a dazżeniem do [ w : ] A . P o s e r n - Z i e l i n ń s k i (red.), Tolerancja i jej granice w relacjach miedzy- W y d a w n i c t w o Poznanńskie, Poznanń 2004. Price D . , Anthropologists as Spies, [ w : ] R.J. Gonzalez (red.), Anthropologists in the Public Sphere. Speaking Out on War, Peace and American Power, A u s t i n 2004. Price D . , Gregory Bateson Anthropology, and the OSS: World War II and Bateson's Assessment of Applied „ H u m a n O r g a n i z a t i o n " z i m a 1998, t . 57, n r 4. Price D . , Interlopers and Invited Guests: On Anthropology's Witting and Unwitting Links to Intelligence Agencies, „ A n t h r o p o l o g y Today" 2 0 0 2 , t . 18, nr 6. Price D . , Like Slaves. Anthropological Note on Occupation, „ C o u n t e r p u n c h " styczenń 2004. Price D . , Past Wars, Present Dangers, Future Anthropologies, „ A n t h r o p o l o g y Today" 2 0 0 2 , t . 18, nr 1. R a y m e n t S., US Tacticts Condemned by British Officers, „ D a i l y Telegraph", 11 k w i e t n i a 2 0 0 4 . Renzi F., Networks: Terra Incognita and the Case of Ethnographic Intelligence, „ M i l i t a r y Review" wrzesienń-pańzdziernik 2 0 0 6 . Rietjens S.J.H., Managing Reconstruction Civil-Military Team in Afghanistan, Cooperation. Experiences from the Dutch Provincial „ A r m e d Forces & Society" 2008, t . 34, n r 173. R u b e n s t e i n R.E., Crocker J., Challenging Huntington, „ F o r e i g n Policy" 1994, nr 96. �341 Bibliografia R u b i n s t e i n R., Keller D . M . , Scherger M . E . , Culture and Interoperability in Integrated Missions, „ I n t e r n a t i o n a l Peacekeeping" 2008, t . 15, n r 4. Ryang S., Chrysanthemum s Strange Life: Ruth Benedict in Postwar Japan, „ A s i a n A n t h r o p o l o g y " 2002, t. 1. Scales R., Culture-Centric Warfare, „ U n i t e d States N a v a l I n s t i t u t e . Proceedings" 2004, t . 130, n r 10. Scales R . H . , Too Busy to Learn, „ P r o c e e d i n g s Magazine" l u t y 2010, t . 136. Scales R., Trust, Not Technology, Sustains Coalitions, „ P a r a m e t e r s " z i m a 1998. Scheltinga T . A . M . , Rietjens S.J.H., Boer S.J. de, W i l d e r o m C . P . M . , Cultural Conflict within Military Civil Cooperation: A Case Study in Bosnia, „ L o w I n t e n s i t y C o n f l i c t & L a w E n f o r c e m e n t " 2005, t . 13, nr 1. Schreiber H . , Kultura organizacyjna wojska i jej wpływ na efektywoisic operacji wielonarodowych, [w:] A . Czuprynóski, L . Elak, H . Schreiber (red.), Bezpieczenistwo dla rozwoju. Komunikacja mięedzykulturowa w operacjach reagowania kryzysowego, A k a d e m i a O b r o n y Narodowej, Warszawa 2012. Schreiber H . , Religia jako element zwrotu kulturowego larz, H . Schreiber (red.), Religia w stosunkach w stosunkach mięedzynarodowych, [ w : ] A . So¬ mięedzynarodowych, W y d a w n i c t w a Uniwersy¬ t e t u W a r s z a w s k i e g o 2012. i Schreiber H . , S wiadomoisic mięedzykulturowa wojskowych, - „odiswiezżony" paradygmat [ w : ] B. Janusz-Pawletta (red.), Konwencje prowadzenia operacji Genewskie 60 lat pioizniej, A k a d e m i a O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2010. Schreiber H . , Gawrycki M . F . , Cywilizacja latynoamerykaniska - zarys problematyki,[w:]M.F.Gawrycki (red.), Dzieje kultury latynoamerykaniskiej, W y d a w n i c t w o N a u k o w e P W N , Warszawa 2009. Schulz R . H . , Showstoppers, Schwartz T.P., Marsh Commemorative, „ T h e W e e k l y Standard", 26 stycznia 2004. R . M . , The American Soldier Studies of WWII: A 50 th Anniversary „ J o u r n a l o f Political a n d M i l i t a r y Sociology" 1999, t. 27, n r 1. Scully M . , 'Social Intel New Tool For U.S. Military, „ D e f e n s e N e w s " , 26 k w i e t n i a 2 0 0 4 . Segal D.R., Burns T.J., Silver M . , Falk W . W . , The All-Volunteer Force in the 1970s., referat zaprezentowany podczas spotkania A m e r y k a n ó s k i e g o T o w a r z y s t w a Socjologicznego, New Y o r k 1996. Selmeski B.R., Who Are the Security Anthropologists?, Sepp K . I . , Best Practices in Counterinsurgency, Sepp K . I . , From 'Shock and Awe „ A n t h r o p o l o g y N e w s " maj 2 0 0 7 . „ M i l i t a r y Review" maj-czerwiec 2005. to 'Hearts and Minds : The Fall and Rise ofUS Counterinsurgency Capability in Iraq, „ T h i r d W o r l d Q u a r t e r l y " 2007, t . 28, n r 2. Serrato M . , L a p o r t e C., Dhaniu R., When Did „Do No Harm" Become „Do Nothing"?, „ A n t h r o p o l o g y N e w s " l i s t o p a d 2009. Sewall S., Modernizing Strategy, US Counterinsurgency Sheehan M . , Ewolucja nowoczesnych Strategia Practice; Rethinking Risk and Developing a National „ M i l i t a r y Review" wrzesienó-paózdziernik 2 0 0 6 . wojen, [ w : ] J. Baylis, J. W i r t z , C.S. Gray, E. C o h e n (red.), we wspoiłczesnym iswiecie. Wprowadzenie do studioiw strategicznych, Wydawnictwo U n i w e r s y t e t u Jagiellonóskiego, Krakoów 2009. Siebold G., Core Issues and Theory in Military Sociology, „ J o u r n a l o f Political a n d Military Sociology" lato 2 0 0 1 . S ł o j e w s k a A . , Wojsko Unii niezdatne do użycia, „ R z e c z p o s p o l i t a " , 22 k w i e t n i a 2013. Smolarek M . , Kształcenie jęezykowe kadry zawodowej pokojowych, [w:] D . Kozerawski zadania, warunki, WP w aspekcie jej uczestnictwa (red.), Mięedzynarodowe w operacjach operacje pokojowe. Planowanie, sposoby realizacji, A k a d e m i a O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2 0 0 3 . Soeters J., Values in Military Academies. A Thirteen Country Study, „ A r m e d Forces & Society" 1997, n r 24. Soeters J., Poponete C.-R., Page J.T. Jr., Culture's Consequences in the Military, [w:] T . W . Britt, A . B . A d l e r , C . A . Castro (red.), The Psychology of Serving in Peace and Combat,t.4: Culture, Praeger Security I n t e r n a t i o n a l , W e s t p o r t , Connecticut, L o n d o n 2 0 0 6 . Military �342 Bibliografia Sofue T . , Japanese Studies by American Anthropologists: Review and Evaluation, „American A n t h r o p o l o g i s t . N e w Series" kwiecienó 1960, t . 62, n r 2. Spicer E . H . , Obituary of John Henry Provinse, „ A m e r i c a n Anthropologists" sierpieó 1966, t. 68. Springer N . , Many Paths Up the Mountain: Population-Centric COIN in Afghanistan, „Small Wars Journal" 2010. Starn O., Engineering Internment: Anthropologists and the War Relocation Authority, „American E t h n o l o g i s t " listopad 1986, t. 13, n r 4. Steinmetz G., Introduction: Culture and the State, [ w : ] G. Steinmetz (red.), State/Culture. State Formation After the Cultural Turn, C o r n e l l U n i v e r s i t y Press, Ithaca 1999. Strachan H . , British Counter-Insurgency from Malaya to Iraq, „ R o y a l U n i t e d Services I n s t i t u t e J o u r n a l " 2007, t . 152, nr 6. Strachan H . , The Civil-Military Gap in Britain, Paper presented at I n t e r n a t i o n a l Conference on C i v i l M i l i t a r y Relations, Les ecoles de Saint-Cyr C o e t ą u i d a n , France 2000. Szyjko C.T., Interesy i sprzecznoisci globalizacji w perspektywie 2010, h t t p : / / s t o s u n k i - m i e d z y n a r o d o w e . p l Tajfel H . , T u r n e r J.C., The Social Identity paradygmatu cywilizacyjnego, Theory of Intergroup Behavior, [ w : ] S. W o r c h e l , W . G . A u s t i n (red.), Psychology of Intergroup Relations, N e l s o n - H a l l , Chicago T e r r i f f T., 'Innovate or Die' : Organizational lipiec (21.03.2011). 1986. Culture and the Origins of Maneuver Warfare in the United States Marine Corps, „ T h e Journal o f Strategic Studies" czerwiec 2006, t . 29. The Dictionary ofMilitary Terms. The U.S. Departement ofDefense, Skyhorse P u b l i s h i n g Inc., N e w Y o r k 2009. T h u K., Faulkner J., On the Front Lines ofWar From an Anthropologist Infantryman, „Anthropology N e w s " l u t y 2007. Tokarska-Bakir J., Repetytorium z człowieka, [ w : ] A . Barnard, Antropologia, Paónstwowy I n s t y t u t W y d a w n i c z y , W a r s z a w a 2006. T r e m b e c k i J., Pojęecie misji pokojowej, operacji pokojowej i operacji wsparcia pokoju, K o z e r a w s k i (red.), Mięedzynarodowe operacje pokojowe. Planowania, realizacji, zadania, [ w : ] D.S. warunki i sposoby A k a d e m i a O b r o n y N a r o d o w e j , W a r s z a w a 2003. U c k o D . , Innovation or Inertia: The US Military and the Learning of Counterinsurgency, „ O r b i s " t. 52, n r 2, 2008. V a n n e s o n P., Civil-Military Relations in France, Paper presented at I n t e r n a t i o n a l Conference on C i v i l M i l i t a r y Relations, Ecole de Saint Cyr C o e t ą u i d a n , France 2000. W a c h o w i c z M . , N o w o s i e l s k i W . , I w a n e k T., K l o c z k o w s k i M . , Społeczne aspekty służzby poza granicami kraju, W B B S , W a r s z a w a 2 0 0 4 W a g n e r J.G., An IHL/ICRC Perspective on Humanitarian Space, „ H u m a n i t a r i a n Exchange Magazine" 2005, n r 32. W a l k e r R.B.J., The Concept ofCulture Culture and International in the Theory ofInternational Relations, [ w : ] J. Chay (red.), Relations, Praeger Publishers, N e w Y o r k 1990. W a s z c z y k o w s k i W . , Koniec operacji w Afganistanie?, I n s t y t u t Sobieskiego, K o m e n t a r z n r 95, 1 lipca 2 0 1 1 . W i l l i a m s R . M . Jr, The American Soldier: An Assessment, Several Wars Later, „ P u b l i c O p i n i o n Q u a r t e r l y " 1989, t . 53. W o j c i u k A . , Kultura w teoriach stosunkoiw mięedzynarodowych, (red.), Kultura w stosunkach [ w : ] H . Schreiber, G. M i c h a ł o w s k a mięedzynarodowych,t.1:Zwrot kulturowy, Wydawnictwa U n i w e r s y t e t u Warszawskiego, W a r s z a w a 2 0 1 3 . W o l f E., Jorgensen J., Anthropology on the Warpath in Thailand, „ N e w Y o r k Review o f Books" W o n g L . , Gras S., CU @ the FOB: How the Forward Operating Base is Changing the Life of Combat listopad 1970. Soldiers, Strategic Studies I n s t i t u t e , marzec 2 0 0 6 . W r i g h t S., The Politicization of'Culture , „ A n t h r o p o l o g y Today" l u t y 1998, t . 14, nr 1. �343 Bibliografia W r i g h t R., U.S. Struggles to Win Hearts, Minds in the Muslim World, „ T h e W a s h i n g t o n Post", 20 sierpnia 2 0 0 4 . Y a n i k L.K., Review: Culture in International Relations: What Is It Good For?, „ I n t e r n a t i o n a l Studies Review" wrzesienń 2005, t. 7, nr 3. ż Z ycińnski J., Wspćołczesne tendencje w filozofii nauki. Od maksymalizmu Koła Wiedenćskiego do nihilizmu K.P. Feyerabenda, „ Z a g a d n i e n i a filozoficzne w nauce" 1 9 7 8 / 7 9 , n r 1. Z i z e k S., Tolerance as an Ideological Category, „ C r i t i c a l I n q u i r y " j e s i e ń 2007. A r t y k u ł y i m a t e r i a ł y ze stron internetowych Afganistan. Przewodnik kulturalny dla Wojska Polskiego. Sabotażz czy głupota, http://afganowie.sa- lon24.pl/254991,afganistan-przewodnik-kulturalny-dla-wojska-polskiego-glupota (25.10.2011). A m e r i c a n A n t h r o p o l o g i c a l A s s o c i a t i o n , A n t h r o p o l o g i s t s ' Statement o n the H u m a n T e r r a i n System Program, h t t p s : / / s i t e s . g o o g l e . c o m / s i t e / c o n c e r n e d a n t h r o p o l o g i s t s / (22.10.2011). A m e r i c a n A n t h r o p o l o g i c a l A s s o c i a t i o n Executive Board Statement o n the H u m a n T e r r a i n System Project, 31 pańzdziernika 2 0 0 7 , www.aaanet.org/issues/policy-advocacy/State- ment-on-HTS.cfm (20.09.2011). C N N Politics, 28 wrzeńsnia 2 0 0 9 , http://articles.cnn.com/2009-09-28/politics/afghanistan.o- bama_1_new-strategy-additional-forces-afghan?_s=PM:POLITICS Czaja J., Refleksje nad kulturę politycznę (20.10.2011). Rosji, „ R e a l i a . I co dalej...", s i e r p i e ń 2 0 1 1 , t . 25, n r 4, http://realia.com.pl/dzial_4/artykul_80.html (23.10.2011). D i l l e y R., Lessons From Lawrence ofArabia, BBC N e w s , 9 k w i e t n i a 2004, h t t p : / / n e w s . b b c . c o . u k / 2/hi/uk_news/magazine/3605261.stm Evans M . , From Kadesh to Kandahar: Military (24.10.2011). Theory and the Futurę of War, „ N a v a l W a r College Review" lato 2003, h t t p : / / f i n d a r t i c l e s . c o m / p / a r t i c l e s / m i _ m 0 J I W / i s _ 3 _ 5 6 / a i _ 1 0 5 2 1 0 2 2 4 / ?tag=content;col1 (10.01.2011). Fixing Intel: A Blueprint for Making Intelligence Relevant in Afghanistan, http://www.cnas.org/files/ documents/publications/AfghanIntel_Flynn_Jan2010_code507_voices.pdf. From Representation to Inclusion: Diversity Leadership for the 21st-Century (22.10.2010). Military, Final Report, http://mldc.whs.mil/download/documents/Final%20Report/MLDC_Final_Report.pdf. Gates R . M . , m o w a w y g ł o s z o n a 14 k w i e t n i a 2 0 0 8 r o k u , zob. http://www.defense.gov/ speeches/speech.aspx?speechid=1228 (28.10.2011). G r a n t G., US Afghan Intel „Ignorant" and „Incurious", afghan-intel-ignorant-and-incurious/ http://www.dodbuzz.com/2010/01/05/us- (05.01.2010). G u s t e r s o n H . , When Professors Go to War. Why the Ivory Tower and the Pentagon Don't Mix, h t t p : / / www.foreignpolicy.com/articles/2008/07/20/when_professors_go_to_war (21.07.2008). H o w HTS W o r k s , http://hts.gtri.gatech.edu/?page_id=138 (22.10.2011). http://www.arrc.nato.int/alliedrapidreactioncorps/currentoperations.aspx (25.02.2011). http://www.culture.af.edu/history.html (26.06.2010). http://www.isaf.nato.int/images/media/PDFs/18%20october%202011%20isaf%20placemat.pdf (27.10.2011). http://www.tvn24.pl/12691,1721756,0,1,pentagon-wie-za-duzo-nie-nadaza-obrabiac-danych,wiadomosc.html (22.10.2011). K i l c u l l e n D . , Twenty-Eight Articles: lato 2006, Fundamentals ofCompany-Level Counterinsurgency, IOSPHERE, http://www.au.af.mil/info-ops/iosphere/iosphere_summer06k ilcullen.pdf , (27.10.2011). L i b i c k i M . , www.USDoD.com: Virtual Diplomacy Report 7, U n i t e d States I n s t i t u t e o f Peace, L u t y 1999, w w w . u s i p . o r g / v i r t u a l d i p l o m a c y / p u b l i c a t i o n s / r e p o r t s / l i b i c k i I S A 9 9 . h t m l . McFate M . , U.S. Miliatry Requirements for Socio-Cultural 13_june Knowledge, http://www.donhcs.com/hsr/ /doc/Mongomery%20McFate%20HSR%20Conference%20Presentation%20Ju- ne%2013,%202007%202.pdf (26.06.2010). �344 Bibliografia NATO Kills Cousin of Afghan President Hamid Karzai; http://www.bbc.co.uk/news/world-south- asia-12700630 (10.03.2011). Patai-Schneider J., Patai D . , Misreading 2004-June/011964.html 'The Arab Mind', http://mailman.lbo-talk.org/2004/ (22.10.2011). Skelton I . , Skelton Urges Rumsfeld to Improve Cultural Awareness www.house.gov/skelton/pr031023.html Training, 23 pazdziernika 2003, (18.02.2005). W h i t a k e r B., Its Best Use is as a Doorstop, „ G u a r d i a n U n l i m i t e d " , h t t p : / / w w w . g u a r d i a n . c o . u k / world/2004/may/24/worlddispatch.usa (20.09.2011). W y w i a d L . Y a z h o u dla D . X u z Dongfang W a n g (Szanghai), 31 maja 2 0 0 4 r., w w w . e v e n i n g post.org/blog/archives/2005/1/8. �Indeks osob A b b e A . 81 B a r a n - W o j t a c h n i o Magdalena 155, 176 A b u - L u g h o d L i l a 300 Barber Benjamin 20 A d a m s J o h n 258 Barna Laray 188 A d i b e C.E. 191 Barnard A . 30, 203 A d l e r A . B . 148 Barnett M . 33, 34 Agassi Joseph 39 Barr J. 307 A i d i d M o h a m m e d Farrah 190, 1 9 1 , 194, 195 Bastian A d o l f 2 0 2 A i t B a r i F. 189 B a s t r u p - B i r k J. 319 A l - H a s a n 302 Bateson Gregory 2 0 6 A l - H u s a j n 302 B a u m a n Z y g m u n t 20, 26, 30 Albert M . 41 Aleksander I I I Wielki Baylis J o h n 20, 33, 6 1 , 62, 72, 264, 294 (zw. M a c e d o n ó s k i m ) 145 Bean R. 80 B e n - A r i Eyal 1 4 7 - 1 4 9 , 160, 179 Aleksy-Szucsich A g n i e s z k a 178 Benedict R u t h 202, 2 0 5 - 2 0 8 , 2 1 0 - 2 1 5 , 2 9 1 , A l f a r o Jose 11 295 A l i F. 8 1 Benjamin W a l t e r 55 A n d e r s o n D . 262 Bennett H . 262 A n d r a d e D . 2 2 2 - 2 2 4 , 226 Bennett M i l t o n 1 2 1 , 122 A n i o ł W ł o d z i m i e r z 22 Bernat R. 136 A p p a d u r a i A r j u n 20 Bhabha H o m i 2 0 1 A r n o l d S.L. 193 Bhatia M i c h a e l 239 A s a d Talal 2 0 1 , 2 0 4 Bielenó S t a n i s ł a w 26 Ashcroft Bill 201 B i e l i c k i Tadeusz 203 A s h l e y R i c h a r d 34 Black Jeremy 70 A u s t i n W i l l i a m G. 182 Bledsoe E.E. 80 A y l w i n - F o s t e r N . R . F . 255, 2 5 7 Boas Franz 202, 2 0 4 - 2 0 7 , 2 9 1 , 308 B o b r o w Denis B. 66 Bacevich A n d r e w 60 Bodziany M a r e k 95, 150, 187, 196 B a c h t i n M i c h a i ł 300 Boer S.J. de 172 Bados N i e t o V i c t o r 1 1 , 9 1 , 1 4 1 , 143 B o h a n n o n Charles T . 216, 217 Balcerowicz B o l e s ł a w 1 1 , 26, 3 1 , 4 1 , 45, 6 1 ¬ 63, 7 2 - 7 4 , 78, 79, 80, 88, 9 3 - 9 5 , 148, 150, 182 145¬ B o l i J. 35 B o n n e l l V i c t o r i a 46 B o o t h K e n 63, 64 Balcerowicz P i o t r 1 1 , 249, 274, 279 Borneman John 21 Ballard J.A. 193 B o r t o n H u g h 216 �346 Indeks osob B o s k i P a w e ł 1 1 8 - 1 2 5 , 153, 164, 292 Clutterbuck Richard 267 Bosman F. 189 Coates Charles 152 Bourne R a n d o l p h 206 Coffey R. 222 Bozeman A . 2 1 C o h e n E. 60, 62, 72, 2 6 4 Bradbury M . 191 C o h e n W i l l i a m 77 Bras R. 236 C o l b y W i l l i a m 225 B r a u m a n R o n y 175 Conce Eckart 2 1 Briggs H a r o l d 2 6 1 , 2 6 2 C o n n a b l e Ben 2 8 3 - 2 8 5 B r i g h a m R o b e r t 226 Coon Carleton 207 B r i t t T . W . 148 Coops C. M . 197 Browers M . 295 C o t t r e l l Leonard S. Jr. 167 Brown Ch. 294 C o x T.J. 178 Brynen Rex 295 Crocker J. 30 Brzezinński Z b i g n i e w 20, 36, 295, 296 Curanovińc A . 27 B r z o z o w s k i Jan 20 C u s h n e r K . 81 B u c h o w s k i M i c h a ł 1 1 , 24, 28, 203, 296, 300 Czaja Jan 22, 64, 66, 67 Burns T.J. 169 C z a p u t o w i c z Jacek 3 3 - 3 5 , 37, 4 1 , 43, 45, 66 Burszta W o j c i e c h J. 2 8 - 3 0 , 40, 47 C z u p r y ń s k i A n d r z e j 92, 136, 143, 153 Burzyńnska A n n a 47 Czyngis-Chan (Dzżyngis-chan) 207 Bush George W . 5 1 , 68, 73, 76, 88, 258, 259, 270 D a D e p p o Serge 11 Bush T i m o t h y W . 293 D a n e c k i Janusz 302 B y m a n D . 59 D a ę b r o w s k a A . 205 Byrnes James 2 1 1 D e a l T e r r y 196 D e p t a k V o l k e r 21 Caffrey Margaret M . 212 D e r i a n J.D. 77 Caforio Giuseppe 144, 152 DeShazo K . B . 192 C a m e r o n K i m S. 172 Deutsch Karl W . 41 C a n n o n J.P. D e V i n n e y Leland C. 167 182 Carpenter A r t h u r 2 0 4 D e V o r e M . R . 269 Casey George 2 7 1 D e b s k a A n n a 153, 154, 163, 164, 196 Castro C.A. 148 Dęebski S ł a w o m i r 66 Castro F i d e l 217 D h a n i u R. 2 4 1 C e b r o w s k i A r t h u r 68 D i c k i n s o n Elizabeth 2 5 7 - 2 5 9 C e b u l K r z y s z t o f 27 D i l l e y R. 68 Cezar (Gajusz Juliusz Cezar) 200 Dirks Nicholas 204 Chaney D . 47 D i x o n P. 254, 2 5 8 - 2 6 3 , 267, 268, 272, 273 Chay Jongsuk 2 1 D o b r z y c k i W i e s ł a w 210, 2 1 1 C h i a r e l l i Peter 143 D o l a n J.P. 81 C h i n Peng 262 D o m a n ń s k a E w a 4 1 , 53 C h o j n a c k i M . 145 D o n n e y P . M . 183 C h o j n a c k i W ł o d z i m i e r z 150, 153, 174, 180, D o r a n J. 1 0 5 - 1 0 7 , 109 187, 196 C h u t n i k M o n i k a 124 Cieslarczyk M a r i a n 144, 145, 153, 162, 163, 196 Drazul-Koszykowski M y r a 209, 232 D u Bois C o r a 206 Duffey T. 190 Clausen J o h n A . 167 D u r a n M a r i e n 11 Clausewitz K a r l P h i l i p p v o n 59, 89, 265, 287 D u r k h e i m E mile 2 0 2 C l i f f o r d James 300 D w o r k e n J.T. 191 C l i n t o n W i l l i a m (Bill) 75, 195 D y m c z y k S. 30 Cloake J. 258 Dżzalal A l - e A h m a d 2 9 4 ń 229, 230, �Indeks osob Dziedzic Joanna 149 Gentile G i a n 74, 287, 288 D z i e k a n M a r e k 9 1 , 92 Gessler N i c h o l a s 238 Dziewanowski Marian K a m i l 264 Giddens A n t h o n y 34 347 G i e n o w - H e c h t Jessika 21 Easterly W i l l i a m 258 Gierat-Bieronń Bożzena 22 E i s e n h o w e r M i l t o n 209 G i f f o r d R. K . 192 Elak Leszek 92, 136, 143, 153 Glasl F r i e d r i c h 179 Elfenbein H . A . 80 Glazer N . 209 E l r o n Efrat 1 4 7 - 1 4 9 , 160, 179 G o d l e w s k i Grzegorz 40 Ely R.J. 179 Goldschmidt Walter 211 E m b r e e J o h n 208, 209 G o l d s t e i n J. 32 E n n e n F r a n k 11 G o l k a M a r i a n 116, 117 Erdt A . 294 G o ł e m b s k i Franiszek 22 Evans M . 75 Gonzńalez Roberto J. 67, 87, 88, 204, Faber P. 79 230, 246, 266, 308 G o o d e n o u g h W a r d 119 Fahs Charles B u r t o n 216 G o r d o n A . M . 81 Falecki Janusz 136, 138 G o r d o n M . R . 270, 273 Falk R . A . 21 Gorer Geoffrey 209 Falk W . W . 169 G ń o r a k - S o s n o w s k a Katarzyna 46, 2 9 4 F a n o n Franz 2 0 1 G ń o r k a - W i n t e r Beata 66 F a t t a h i K . 87, 233 G r a n t G. 279 Faulkner J. 112 Gras S. 2 7 1 Febbraro A . R . 84 G r a u Lester 9 1 , 222, 233, 235 Ferguson B r i a n 7 1 , 200 Gray C h r i s 72 Fever P. 175 Gray C o l i n S. 62, 64, 2 6 4 Feyerabend Paul K a r l 38 Gray G. 2 0 6 F i j a ł k o w s k a A l i c j a 60 Gregory D e r e k 42, 69, 70, 79, 270-272 F i n n e m o r e M a r t h a 34 Griffiths Gareth 2 0 1 Fisher G l e n 2 1 , 247 Grzebyk Patrycja 2 1 1 Flis M a r i o l a 200 G u r n e y H e n r y 2 6 1 , 262 F l y n n M i c h a e l 236, 279, 2 8 1 Gusterson H u g h 4 2 , 69, 70, 2 3 1 , 232, 237 F o r d D . 209 G u t t m a n Louis 167 Fosher K e r r y 2 4 2 G u z z i n i Stefano 34 F o u c a u l t M i c h e l 38 Franek K . 30 Haliżzak E d w a r d 45, 66, 79, 178 Fraęczek Joanna 136, 138 H a m l e n A . L . 82 F r o b e n i u s Leo 202 H a m m B. 60 F u k u y a m a Francis 20 H a n d l e r R i c h a r d 39 H a n n e r z U l f 20, 29, 39 Gabb T h o m a s 205 H a r d i n g Sandra 295 G a l u l i D a v i d 266, 270 H a r d i s o n C. 81 G a n d h i M a h a t m a 35 Harle V . 21 Gann T. 204 H a r m s E.L. 2 1 7 Gareis S.B. 150, 180 Harris Marvin 231 Garrett M a r k W . 293 G a r r i s o n W i l l i a m 194 H a r r i s o n L . E . 30, 46 Gates R o b e r t M . 237, 238 Hastings M i c h a e l 273, 279 G a w r y c k i M a r c i n F l o r i a n 37, 43, 45, 48 H a y d e n T o m 199 Gaęgor Franciszek 14 93, 96, 97 Helbig Zenia 237 Geertz C l i f f o r d 25, 52, 2 1 4 Held John 204 Harrison T o m 206 205, �348 Indeks osob H e n d r i c k s o n D . C . 256 Jencks C h r i s 28 Herder Johann G o t t f r i e d 296 Jepperson R.J. 58 H e r o d o t 68 J o d e ł k a H . zob. Schreiber H a n n a H e r s h Seymour 2 4 4 - 2 4 6 J o h n s o n L y n d o n 258, 259 Herskovits Melville John 202 Johnson R . W . 222 Heuser B. 59 J o h n s o n S.K. 208 Hickey Gerald 217-222 J o h n s t o n A l a s t a i r I a i n 33, 63 H i l l R . W . Jr. 8 1 Jones D . M . 256, 289 Hobbes T h o m a s 35 Jorgensen Joseph 2 5 2 H o e c k l i n L . 85 J u r e i d i n i Paul 227 H o f f m a n B. 273 Jurewicz Joanna 4 6 , 2 9 4 Hofstede Geert 124, 125, 152, 153, 155, 156¬ 158, 160, 162, 164, 171 Kagan R o b e r t 65 H o l m e s W i l l i a m H e n r y 205 K a l d o r M a r y 2 6 , 59, 7 1 - 7 3 H o l m e s - E b e r P. 82, 1 0 1 , 114, 115, 141 Kamienóski Ł u k a s z 75, 77, 78 Hoogensen G u n h i l d a 11 Kaminóska-Szmaj Irena 125 H o r o w i t z I . L . 228 K a n t I m m a n u e l 35 H o v l a n d C a r l I . 167 K a p l a n R o b e r t 68 Howlett D. 62-64 Kapuósniak Tomasz 63 Hudson V . M . 21 Karawajczyk W i n c e n t y 7 1 , 132 H u n e r w a d e l J.P. 96 Karcanes J.A. 8 1 H u n t L y n n 46 Karl T.L. 72-74 H u n t R . A . 223 K a r p i n s k i Janis 246 H u n t i n g t o n Samuel 20, 26, 2 7 , 30, 33, 45, 4 6 , Katzenstein Peter 33, 34, 208 48, 4 9 , 55, 60, 152, 163, 168 H u t t o n James E. 293 Kaęcki C z e s ł a w 93 Keane Jack 256 Keene S.T. 80 Iriye A k i r a 208 Kehler R o b e r t 2 8 1 I r w i n Anne 242 Keiseker P. 190 I s a ó s k i Jakub 118, 179 Keller D . M . 7 1 , 144 Issa-Salwe A . 190 Keller J. 150 I w a n e k Tadeusz 93, 142, 147, 1 5 1 , 162, 163, K e l l y J.D. 42, 69 180, 182, 196 K e n n e d y A l a n 196 K e n n e d y J o h n F. 216, 259 Jackson A s h l e y 260 Kessler O. 4 1 Jackson J . N . 192 K i e n i e w i c z Jan 2 0 2 Jackson M i k e 2 7 2 K i l c u l l e n D a v i d 230, 265, 266, 3 0 9 - 3 1 6 Jackson Patrick Thaddeus 43 K i m J.M. 81 Jackson S.E. 179 K i m b a l l Solon T . 209 Jacąuin-Berdal D o m i n i ą u e 21 K i n g A . 197, 319 Jaffe G. 283 K i p p Jacob 9 1 , 2 2 2 , 224, 227, 234, 235 Jahn Beate 2 1 Kiras J.D. 2 6 4 Jameson Frederic 46 Kiszely J o h n 255 Janis I r v i n g L . 167 K i t s o n F r a n k 267 J a n k o w s k a H a n n a 2 6 , 60 K l e i n G. 8 1 Janovitz M o r r i s 152 Klein H . A . 81 Janssens R . V . A . 208 K l e k o t E w a 206, 2 1 1 , 2 1 2 , 2 5 0 Januszkiewicz M i c h a ł 2 8 - 3 0 , 40, 47 K l o c z k o w s k i M a r i a n 149, 163, 180, 182, 185 Janusz-Pawletta Barbara 67, 2 2 7 K l u c k h o h n Clyde 30 Jarmoszko S t a n i s ł a w 142, 143, 151 K ł o d n i c k i Z y g m u n t 203 Jarosz M i r o s ł a w . 125 K ł o s k o w s k a A n t o n i n a 205, 207, 2 9 1 �349 Indeks osob K n o x MacGregor 78 L e b o w R i c h a r d N . 22 Koehane R . D . 32 L e h m a n E.J. 2 4 7 K o h n R. 175 L e m a n n N . 76 K o j k o ł Jerzy 7 1 , 123, 126, 127, 1 3 1 , 132, 134 Lńevi-Strauss Claude 56 K o l a A d a m F. 37, 38, 4 1 , 47, 48 L i b i c k i M . 76 K o ł b o n Izabela 25 L i p p m a n W a l t e r 123 K o ł o d z i e j c z y k A d a m 93, 1 3 9 - 1 4 1 , 147, 150, 1 5 1 , 154, 155, 162, 163, 1 7 5 - 1 7 8 , 180¬ 182, 186, 187, 196 L i t t l e R . W . 152 Lizak W i e s ł a w 45, 63 Locke J o h n 35 K o ł o d z i e j c z y k Tomasz 163 Lockwood W i l l i a m 216 K o r a n y Baghat 295 L o n g h u r s t K e r r y 64 K o r o t k i c h K r z y s z t o f 122 L ó s e r W o l f - D i e t e r 181 K o w a l e w s k i Jacek 37, 38, 42, 43, 293, 300 L o t h r o p Samuel 2 0 4 K o w a l s k i Dariusz Lubańs M a r c i n 2 0 0 134 K o w a l s k i Tadeusz A . 167 Lucas Scott 21 K o z e r a w s k i Dariusz S t a n i s ł a w 93, 134, 162, L u h m a n n N i k l a s 35 173, 183, 184, 186 L u g a r d Frederick 203 Koziej S t a n i s ł a w 79, 89 L u m m i s Douglas 2 1 4 K r a s o w s k a - M a r u t A g a t a 150 L u m s d a i n e A r t h u r A . 167 K r a t o c h w i l F r i e d r i c h 2 1 , 26, 34 L u m s d a i n e M a r i o n H . 167 Krauss F.S. 2 9 1 Lyles Lester L . 169 Kreęcikij Janusz 92 Lysgaard Sverre 124, 125 Kroeber A l f r e d Louis 30, 202, 2 1 1 Krupinński Tadeusz 203 Ł a p a A d a m 1 2 6 - 1 3 1 , 134 K r u s z e l n i c k i W o j c i e c h 2 0 1 , 202, 2 0 4 Ł a t a c z Joanna 155, 176 K r y c k i Mateusz 27 Ł a w s k i J a r o s ł a w 122 Krzysztofek K a z i m i e r z 22 Łońs-Nowak Teresa 37, 43, 47, 48 K u h n T h o m a s 39, 4 1 , 43, 4 4 Ł u k a s z u k L e o n a r d 1 1 , 45 K u k u c z k a Jacek 243, 244, 248 K u p e r A d a m 25, 28, 52, 205 K u z n i a r R o m a n 20, 26, 3 1 , 43, 45, 46, 53, 57, 63, 64 M a c A r t h u r Douglas 200, 213 M a c h i a v e l l i N i c c o l o 44 M a c i e j e w s k i Jan 93, 95, 150, 162 MacKenzie J. 257 K w i a t k o w s k i M i c h a ł 134 Madej M a r e k 60, 6 1 , 111 Magala S. 153 LaBarre W e s t o n 208 M a h d i A i d i d 191 Lagouranis T o n y 245 M a h d i M u k t a d a al Sadr 272 Lakatos I m r e 39, 43 M a k a r o J. 93 L a m e n t o w i c z W o j c i e c h 63 M a k i J o h n M . 213, 216 Landes D . 30 Malinowski Bronisław 202-204, Lang K . 152 M a l i n o w s k i K r z y s z t o f 22, 64 Lansdale E d w a r d 2 1 6 M a l i n o w s k i M.J. 123, 126, 127, 131 Lantis Jeffrey S. 6 2 - 6 4 M a m d a n i M a h m o o d 26, 29, 4 9 - 5 2 , 57 L a p i d Y o s e f 2 1 , 26, 29, 3 1 , 32, 34, 52, 58 M a m z e r H a n n a 296 Laporte C. 2 4 1 M a n e a O t a v i a n 287 L a p p i n g B. 258 M a o Z e d o n g (Mao Tse-tung) 258 Lapsley H . 212 M a r c h James G. 157 Laughrey J. 81 Marczewska-Rytko M a r i a 27, 52 Lavella L . 9 1 , 1 4 1 , 143 M a r i s a K . M . 283 Lawrence T h o m a s E d w a r d 13, 68, 230, 264, M a r k o w s k i M i c h a ł P a w e ł 47 265, 270, 3 0 1 , 307 Lazarsfeld Paul F. 167 M a r s h Robert 167, 168 247 �350 Indeks osob M a r s h a l l A n d r e w 75, 77 M u n d e l l B. 81 M a r t i n e z - F e r r e r J. 9 1 , 1 4 1 , 143 M u r d e n S i m o n 20, 6 1 M a r t i n s L . 183 M u r r a y John 3 1 M a s o n J o h n 204, 205 M u r r a y W i l l i a m s o n 78 M a s t e r m a n M . 43 Musgrave A l a n 43 M a t c z a k M a r c i n 1 1 , 104 M y r d a l G u n n a r 168 M a t t i s James 183 Mauss M a r c e l 202 Maziarska A n n a 73 N a g l J o h n A . 13, 83, 225, 256, 2 6 1 , 263, 266, 269, 287 M a z i a r s k i Jacek 73 N a k o n i e c z n a Justyna 11 Mazrui A l i A . 21 N a r a y a n U m a 295 McCargar J. 225 N e x o n D a n i e l H . 43 M c C h r y s t a l Stanley 257, 273, 275 Ngo D i n h Diem 216-218 M c C u e n J. 275 N o b l e Paul 295 M c D o w e l l A.J. 193 N o r t o n - T a y l o r R. 272 M c F a r l a n d M a x i e 285, 286 N o w a c z y k O l g a 93, 95 McFate M o n t g o m e r y 68, 82, 83, 87, 204, 206, N o w i c k a E w a 1 1 , 247, 248, 250 217, 2 2 8 - 2 3 0 , 2 3 2 , 233 McKee B. 84 M c L u h a n M a r s h a l l 20 N o w i c k i W . 62 N o w o s i e l s k i W a l d e m a r 154, 155 163, 175, 176, 180, 182 M c N a m a r a Laura 2 4 1 , 2 4 2 N y c z Ryszard 47 M c N a m a r a R o b e r t 217, 225 N y d e l l M a r g a r e t K . 247 McRae K . O . 8 1 N y e Joseph 26, 32, 36 M e a d Margaret 2 1 , 206, 208, 2 1 1 Mears H e l e n 300 O b a m a Barack 88, 259, 278 Menzies E. 1 0 5 - 1 0 7 , 109 O b e r g Kalervo 125 Mersiades M . 190 O b r u s i e w i c z M a r e k A n d r z e j 196, 197 M e t c a l f K . A . 81 O ' C o n o r A . 81 M e t r a u x R h o d y 209 O d o i N . 181 M e t z T h o m a s F. 293 Offley E. 77 Meyer D i l l o n 209 O k i n S.M. 294, 295 Meyer John 34 O l c h o w s k i Jakub 63, 66 Meyer M i c h a e l B. 213 O l s z e w s k i P a w e ł 63 M i c h a ł o w s k a Grazyna 1 1 , 22, 29, 3 1 - 3 3 , 43, O n g i k i l i J.P. 262 45, 46, 60, 63, 66, 67 O n u f N i c h o l a s 34 M i k e a l i a n A . 246 O p p e n h e i m e r J. R o b e r t 2 5 0 M i k u ł o w s k i - P o m o r s k i Jerzy 117 Oros A n d r e w 2 1 M i l c z a r e k - G n a c z y n ó s k a Magdalena 123 O r z y ł o w s k a A n n a 154, 163, 164 M i l l e r Laura 189, 1 9 1 - 1 9 4 Osama b i n Laden zob. U s a m a i b n L a d i n M i l l i k e n F.J. 182 Osborne Frederic 167 M i l w a r d H . B . 282 O w e n s W i l i a m 77 Minear Richard H . 213-216 M o c k a i t i s T h o m a s 259, 260 Packer George 68, 2 7 1 M o d e l l J.S. 2 1 1 PageT. Joseph. Jr. 148, 157, 160, 1 6 1 , 1 7 1 , 189 M o r l e y Sylvanus 204, 205 Paget J u l i a n 2 6 7 M o s k o s Charles 72, 152, 155, 157, 158, 165, Paige R . M . 1 2 1 , 122 179, 189, 1 9 1 - 1 9 4 Paleczny Tadeusz 23 M o t I . 81 Paluch P i o t r 11 M o u n t b a t t e n L o u i s 209 Paszewski Tomasz 73, 74, 275 M o x o n - B r o w n E d w a r d 191 Paszkowski K r z y s z t o f 93 M u l l e n M . R . 182 Patai D a p h n e 2 4 6 �351 Indeks osob Patai Raphael 2 4 4 - 2 4 7 Rietjens S.J.H. 172 Patai-Schneider Jennifer 246 R i g d e n I a n A . 260 Pawlak M a r e k 153 Roan L . 8 1 P a w l i c k i Robert, 134 Robertson Jennifer E l l e n 2 1 4 P a w l i k Jacek 1 1 , 122 Rocher S. 8 1 Pellegrin R o l a n d 152 Rogers S.C. 81 Perry W i l l i a m 76 R o m a n o w s k i R o b e r t 96 Peters R a l p h 74, 75, 80, 89, 200, 2 0 1 Roosevelt F r a n k l i n D e l a n o 207, 208, 258 Petraeus D a v i d 83, 9 1 , 1 1 1 , 256, 265, 268, R o r t y R i c h a r d 38 270, 273, 275, 317 Rosen Steven 63 Pfaltzgraff R o b e r t L . 193 Rosenthal D . B . 80 Piasek W o j c i e c h 37, 38, 42, 43, 293, 300 R u a r k G.A. 80 Pietraós M a r e k 2 2 R u b e n s t e i n R.E. 30 Pike K e n n e t h 119 R u b i n s t e i n R. 7 1 , 144 Pisarek W a l e r y 117 Ruggie J o h n Gerard 34 Pol W i n c e n t y 203 R u m s f e l d D o n a l d 68, 76, 2 3 2 , 293 P o l m a n L . 144 Rusak A n d r z e j 150 P o m y k a ł a E d w a r d 144, 163, 196 Ryang Sonia 2 1 1 , 214, 215 Pongonis A . 81 Poponete C r i s t i n a 148, 154, 157, 1 7 1 , 189 Saddam H u s a j n 73, 79, 2 3 1 , 270, 271 Popper K a r l 4 4 Sadiki L a r b i 295 Porter Patrick 42, 59, 68, 69, 288 Sageman M a r c 282 Porter R.E. 188 Sahlins M a r s h a l l 30, 56 P o s e r n - Z i e l i n s k i Aleksander 203, 248 Said E d w a r d 50, 2 0 1 Powell Colin 232 Said Y . 72, 73 Price D a v i d 205, 206, 210, 230, 2 3 1 S a l m o n i B . A . 1 0 1 , 114, 115, 141 Price James R. 2 2 7 Sałacinóski K r z y s z t o f 11 P r i n s l o w K a r l 9 1 , 2 2 2 , 233, 235 Samovar L . A . 188 Provins John 209 Sanchez J. 80 Prus-Zajaczkowska Jolanta 163 Scales R o b e r t H . 67, 68, 182, 183, 197, 2 3 2 , Przybysz P i o t r Jan 7 1 , 132 Py Jean-Louis 181 282 Scanlon P . M . 82 Schafft G.E. 2 0 6 Q u i n n R o b e r t E. 172 Schein Edgar 154 Scheltinga T . A . M . 1 7 2 - 1 7 4 Raab Joerg 282 Scherger M . E . 7 1 , 144 Radcliffe-Brown A l f r e d 2 0 2 S c h m i d t W i l h e l m 202 R a d o m y s k i A d a m 145 Schreiber H a n n a 25, 33, 45, 56, 60, 63, 67, Ratzel F r i e d r i c h 202 136, 143, 153, 173, 2 0 2 , 227, 3 0 1 , 308, Ray L. 46 317-319 R a y m e n t S. 272 Schulz R i c h a r d H . 76, 193 Rees W i l l i a m 35 Schumacher F r a n k 2 1 Reese T i m o t h y 83 Schwartz T.P. 167, 168 Reeves Julie 2 1 , 2 2 Scoville T . W . 222 R e i n h a r t W . H . 80 Scowcroft B r e n t 296 Reischauer E d w i n O. 2 1 6 Scully M . 67 Renzi F. 283 Segal D . R . 72, 152, 169 Rentsch J.R. 8 1 Selmeski B r i a n 2 4 2 - 2 4 4 Resek C. 207 Sen A . 2 2 6 Ricks T o m 287 Sepp Kalev I . 270, 2 7 2 Riedel S.L. 84 Serrato M . 2 4 1 �352 Indeks osob Seybolt T . 59 S u c h m a n E d w a r d A . 167 Seyer A . 46 S u ł e k M i r o s ł a w 33, 37 Shamir Boas 147, 148, 160, 179 Sun T z u (Sun-Tzy) 89, 91 Shanker T . 273 Swidler A . 58 Sheehan M . 72, 75 Symonides Janusz 26 Sheffield Fred D . 167 Szyjko Cezary T . 43 Siebold G. 152 Sieczkowski T . 205 S liwa M a r t a 38 S i k o r s k i C z e s ł a w 161 S liwka E. 45 ń ń Silver M . 169 Simons A n n a 237, 2 8 1 , 283 Sims C. 81 Sinńczuch M a r c i n 185 Skelton Ike 232 S ł o j e w s k a A n n a 149 Smandych R. 60 S m i t h D o n 9 1 , 222, 233, 235 S m i t h H . 190 S m i t h M . Brewster 167 S m i t h M . L . R . 256, 289 S m i t h R u p e r t 73, 133 S m i t h Steve 20, 33, 6 1 , 2 9 4 Smolarek M i r o s ł a w 184 Snyder Jack 62, 64 Sobol E w a 93 Sochacki Ł u k a s z 244, 248 Soeters J. Joseph 17, 147, 148, 153, 1 5 5 - 1 6 0 , 162, 164, 166, 1 7 1 , 188, 189 Sofue T . 208 Sokala P a w e ł 64 Solarz A n n a 25 Spencer J. 203 Spicer E . H . 209 Spinden H e r b e r t 2 0 4 Spivak Gayatri C h a k r a v o r t y 2 0 1 Springer N . 74 Stanton J. 235 Tajfel H e n r i 182 T a l k o - H r y n c e w i c z J u l i a n 203 T e m p l e r Gerald 67, 258, 2 6 1 , 262, 288 Terlecka M . 203 T h a t c h e r Margaret 148 T h o m a s D . A . 179 T h o m a s G . M . 35 T h o m p s o n Robert 225, 2 6 6 - 2 6 8 T h u K . 112 Tiffin Helen 201 Toffler A l v i n 20, 78 Toffler H e i d i 20, 78 Tokarska-Bakir Joanna 30 T o m f o r d e M a r e n 242 T o m l i n s o n J. 2 1 Toynbee A r n o l d 20 T r e m b e c k i Jacek 1 1 , 92, 93 Tresch T.S. 197 T r i n q u i e r Roger 253, 2 6 6 T r u m a n H a r r y 169 T u c k e r D a v i d 2 8 1 , 283 Tucker R.W. 256 T u k i d y d e s 68 T u r n e r J.C. 182 T y l o r E d w a r d B u r n e t t 3 1 , 202 Tyszkiewicz A n d r z e j 93 Starn O . 208 Starr Shirley A . 167 U c k o D a v i d 256, 257 Staszczak Z o f i a 119 U l l m a n H . K . 76 Steblik Jakub 244, 248 U s a m a i b n L a d i n (Osama b i n Laden, Osama Steinmetz George 46, 47 i b n L a d i n ) 35, 5 1 , 258 Stenmark T . E . 8 1 Stetter S. 4 1 V a n D e M a r k B. 226 Stewart R . W . 194 V a n der M e u l e n J. 166 Stocking George W . Jr. 2 0 1 , 202 V a n n e s o n P. 175 S t o ł y h w o K a z i m i e r z 202 Vego M i l a n 231 Stouffer Samuel 152, 167 Verweij M a r k 21 Strachan H e w 175, 260 Villamizar A . 81 S t r i k T o n 173 V i n c e n t J. 2 0 4 S t r z a ł k o J. 203 V o w e l s C. 8 1 �353 Indeks osob W a c h o w i c z M a r i u s z 154, 155, 163, 164, 176, 180, 182 W o ł e j s z o J a r o s ł a w 92, 133 W o n g L. 271 W a d e J.P. 76 W o o d F r a n k R. 155 W a d s w o r t h L . A . 80 W o r c h e l Stephen 182 W a g n e r J.G. 175 Wońzniak M a r t a 1 1 , 301 W a l k e r R.B.J. 2 1 W r i g h t R. 258 W a l k i n E. 228 W r i g h t Susan 5 5 - 5 7 W a l t z K e n n e t h 45 Wrńoblewski F i l i p 244, 248 W a l u c h K a z i m i e r z 22 W u n d e r l e W i l l i a m 83, 1 1 2 - 1 1 5 , 247 W a r d Colleen 124 W u r z e l J.S. 121 W a r d e n J o h n I I I 78 Waszczykowski W i t o l d 274 X i n t i a n Y u 21 Weaver T . 2 0 4 W e b e r M a x 158 W e i g l e y R. 270 W e i n b e r g e r Caspar 2 3 2 W e n d t A l e x a n d e r 34 Weselinński M i c h a ł 163 Yanaga C h i t o s h i 216 Y a n i k L e m a K . 22 Yar M u h a m m e d K h a n 275 Y a z h o u L i u 77 W e s t m o r e l a n d W . 225 W h i t a k e r B. 246 Z a b o r o w s k i J. 32 W i a t r Jerzy J. 54 Zajac Justyna 60 W i l d e r o m C . P . M . 172 Zajdzik Janusz 93, 142, 147, 1 5 1 , 163, 165, W i l l a i m e J.-P. 53 185, 196 W i l l b a n k s J . H . 2 2 2 - 2 2 4 , 226 Z a p a ł o w s k i L e s ł a w 93 W i l l i a m s J.A. 72 Z a w a d z k a D a n u t a 122 W i l l i a m s M i c h a e l 2 1 , 22 Z a w a d z k i Jńozef 195 W i l l i a m s Paul D . 268 Z b y l u t M . L . 81 W i l l i a m s R a y m o n d 28 Z d u n i a k A n d r z e j 134 W i l l i a m s R o b i n M . Jr. 167, 168 Z e n d e r o w s k i R a d o s ł a w 22, 27, 50 W i l l i s M . S . 81 Z i ę b a Ryszard 66 W i l s o n T h o m a s W o o d r o w 308 Z i ę t e k A g a t a 2 2 , 27, 29, 3 1 , 63 W i l s o n S. 7 1 , 144 Z i z e k Slavoj 55, 56 W i r t z James 62, 72, 2 6 4 Z y b e r t o w i c z A n d r z e j 38 W o j c i u k A n n a 33, 34, 36 W o l f Eric 2 5 2 Z y c i ń s k i Jozef 38, 39 ��Wykaz tabel, rysunków i wykresów Tabele T a b e l a 1. Z r ń d ł a w i e d z y o i s l a m i e i w y z n a w c a c h i s l a m u w o p i n i a c h a n k i e t o w a n y c h o s o b (dane w % ) 128 T a b e l a 2 . O p i n i e a n k i e t o w a n y c h o p o z i o m i e i c h w i e d z y o i s l a m i e i jego w y z n a w c a c h (dane w % ) 129 T a b e l a 3. O c e n a w i a r y g o d n o s c i i r z e t e l n o s c i w p r z e k a z a c h m e d i a l n y c h k r e u j a c y c h o b r a z y i s l a m u i j e g o w y z n a w c o ń w w o p i n i a c h u c z e s t n i k o ń w m i s j i (dane w % ) 130 T a b e l a 4 . Przebieg z m i a n d y s p o z y c j i u c z e s t n i k o ń w m i s j i stabilizacyjnej w o b e c i s l a m u i j e g o w y z n a w c o ń w (dane w % ) 131 T a b e l a 5. P o s t u l a t y dotyczace p r o c e s u e d u k a c j i i s z k o l e n i a sensu stricto 139 T a b e l a 6. P a ń s t w a , i n s t y t u c j e w o j s k o w e oraz l i c z b a r e s p o n d e n t ó w b i o r a c y c h u d z i a ł w b a d a n i u Josepha Soetersa Tabela 7. W y m i a r y organizacyjna, kultury 156 i modele zastosowane w badaniach w o j s k a przez Josepha Soetersa n a p o d s t a w i e nad modelow kultura Hofstede i Moskosa 157 T a b e l a 8. K o n f i g u r a c j e k u l t u r o w e wńsrońd w o j s k a 159 T a b e l a 9. R ń z n i c e w e w s k a ń n i k a c h w y m i a r ń w osiaganych przez w o j s k o i organizacje c y w i l n e z a u w a ż o n e w b a d a n i a c h Soetersa 171 T a b e l a 10. R ń z n i c e w k u l t u r a c h o r g a n i z a c y j n y c h w o j s k a i o r g a n i z a c j i cywilnych ( m i ę d z y n a r o d o w y c h rzadowych i pozarzadowych) Tabela 1 1 . Rodzaje trudnońsci odczuwanych przez 173 oficerońw ze strony rńożznych p o d m i o t ó w (organizacji, grup, s t r u k t u r ) s p o ł e c z n y c h 178 T a b e l a 12. A n t r o p o l o g i a mięedzy do no harm a do some good 243 T a b e l a 13. P o r ń o w n a n i e s ł a b y c h i m o c n y c h s t r o n a r m i i t r a d y c y j n e j i g r u p partyzanc¬ kich 253 T a b e l a 14. W o j s k o w a k u l t u r a o r g a n i z a c y j n a działanń p r z e c i w p a r t y z a n c k i c h 269 �356 Wykaz tabel, rysunków i wykresów Rysunki Rysunek 1. P o j ę c i a występujące w anglojęzycznych publikacjach nt. „zwrotu kulturowego" w wojsku 70 Rysunek 2. Piramida natura - k u l t u r a - osobowosc 85 R y s u n e k 3. P i r a m i d a óswiadomoósci k u l t u r o w e j 113 Rysunek 4. Taksonomia kultury 114 R y s u n e k 5. E m i c - e t i c 120 R y s u n e k 6. Skala w r a ż l i w o s c i m i ę d z y k u l t u r o w e j M i l t o n a B e n n e t t a 122 Rysunek 7. M e c h a n i z m p o w s t a w a n i a stereotypóow 123 R y s u n e k 8. C h a r a k t e r y s t y k a c z y n n i k o ó w d e t e r m i n u j a ę c y c h s t e r e o t y p y i s l a m u i w y z n a w c o ó w i s l a m u w óswiadomoósci u c z e s t n i k ó o w m i s j i stabilizacyjnej w A f g a n i s t a n i e . . 127 R y s u n e k 9. Relacje mieędzy pojęeciami wiaężzaęcymi sięe z k u l t u r a ę o r g a n i z a c y j n a ę 161 R y s u n e k 10. I n d e k s w y m i a r ó o w k u l t u r y organizacyjnej W o j s k a P o l s k i e g o 164 Rysunek 1 1 . U d z i a ł m n i e j s z o s c i r a s o w y c h i e t n i c z n y c h oraz k o b i e t w korpusie oficerskim i podoficerskim w a r m i i a m e r y k a ó s k i e j na tle całej populacji U S A w 2008 roku 170 R y s u n e k 12. Czeęstotliwoósóc o d c z u w a n y c h przez oficeróow trudnoósci ze s t r o n y roóżznych podmiotóow (organizacji, grup, struktur) społecznych Rysunek 13. Rodzaje 177 trudnoósci d o ó s w i a d c z a n y c h przez oficeroów uczestniczaęcych w m i s j a c h i n n y c h niżz w o j e n n e ze s t r o n y oficeroów z i n n y c h k o n t y n g e n t ó o w Rysunek 14. O d c z u w a n e braki w zakresie edukacji oficeróow 186 uczestniczaęcych w m i s j a c h i n n y c h niżz w o j e n n e 187 R y s u n e k 15. S t r u k t u r a C O R D S w W i e t n a m i e 223 R y s u n e k 16. S t r u k t u r a Human 234 Terrain Team R y s u n e k 17. S c h e m a t o r g a n i z a c y j n y R R C 236 R y s u n e k 18. Relacje m i e d z y k o n c e p c j a m i C C A , Hearts & Minds oraz C O I N 263 Wykresy Wykres (Oberga) 1. K r z y w a akulturacji mierzona poziomem stresu według Lysgaarda 125 �S U M M A R Y Cross-Cultural Awareness. From Militarization of Anthropology to Anthropologization of the Military Making war upon rebellion is messy and slow, like eating soup with a knife. Thomas E. Lawrence 1 To say that September 11, 2001 shook the modern w o r l d and not only created a new direction i n American foreign policy and security strategy, but also introduced changes i n the field of international relations w o u l d be a clichóe. The impact o f this event has been multidimensional and resulted i n large-scale engagement o f several dozen countries worldwide i n the definition o f their respective positions toward New York's unprecedented tragedy. After the attack, the 'clash o f civilizations' concept gained a new, clearcut meaning and, according to many, i t is taking place right now. A t the same time, i t has been found that the West addressed a new type o f conflict i n a conventional manner, well-known after almost fifty years o f two-sided Cold War competition, as well as earlier European history. Meanwhile, the new, 2 1 century 'clash of civilizations' requires an understanding of what civilizations actually consist in, what unites and divides them, and what helps them endure. A t the beginning, however, the cultural factor was not even taken into account by the political elites. I t seemed that Iraq and Afghanistan could be treated conventionally, making use o f the overwhelming technological, operational and tactical advantage, as well as superiority i n numbers. Most of the measures taken so far have failed, however. Experience has shown that dispersed groups o f poorly armed fighters trained i n 'insurgency' conditions have been gathering strength following the initial disorganization and inflicting significant damage on the Western forces, drawing on the support o f local communities, among other factors. Waging war i n Iraq and Afghanistan soon reminded everyone o f the s t 1 T h o m a s Lawrence's m o t t o c i t e d by J o h n A . N a g l i n his b o o k e n t i t l e d Learning to Eat Soup With a Knife. Counterinsurgency Lessons from Malaya and Vietnam, T h e U n i v e r s i t y o f Chicago Press, Chicago 2 0 0 2 . �358 Cross-Cultural Awareness — from militarization of anthropology... prominent words by Thomas Lawrence - i t became as tedious, complicated and prolonged as eating soup w i t h a knife. The need to change the methodology i n Iraq and Afghanistan made it necessary to look into the domains whose involvement i n modern military operations had been scarce to date: the humanities and social sciences, w i t h a special focus on cultural anthropology and sociology. The training system was then reshaped w i t h these science fields i n m i n d across the world's armed forces - a trend initiated by the U.S. The new cross-cultural awareness concept (CCA) was to open the path to success i n operations undertaken by the West i n Central Asia and the Middle East. The acknowledgment of the fact that Afghanistan might become 'the second Vietnam' was accompanied by the work on counterinsurgency warfare manuals, research i n the complexity o f social interrelations, tribal networks and values professed by various ethnic groups. I t was also decided that anthropologists specializing i n the region should be employed w i t h i n the military and sent to assist i n field operations. The launch o f the H u m a n Terrain System started a heated debate among social researchers on whether cooperating w i t h the army is ethical. The question o f providing information concerning the researched groups and the possibility o f making use o f such data by military commanders was strongly criticized alongside the issue o f endangering the lives and health o f anthropologists taking part i n the process. Professional accountability principles were put on the table and claimed to be broken or increasingly blurred. As a result, many works have been published to counter the ethics, legitimacy and effectiveness o f cooperation between social scientists and the military. A t the same time, many articles have praised the new military operations paradigm, i.e. cross-cultural awareness as the key to success. Increased interest i n the issue can also be observed i n Poland. This is due to the fact that i t is impossible to effectively influence the development o f a secure environment w i t h o u t establishing good relations w i t h the local community and therefore some basic knowledge concerning its culture, as the experience o f the Polish troops has shown. During his interview w i t h "Dziennik Gazeta Prawna" on October 20, 2009, the then chief o f the General Staff o f the Polish A r m e d Forces, General Franciszek Gagor said: "The Afghans treated ISAF as intruders due to cultural and behavioral differences, as well as lack o f trust on their part symbolized by armored vehicles patrolling Afghan villages." So far, there has been no work presenting a comprehensive description o f this complex and interdisciplinary issue that w o u l d take into account the question o f w i n n i n g and opening military structures to cultural issues w i t h i n the field o f political science. The implications o f the observed cultural t u r n for the country i n question and for contemporary international relations have not been raised either. This gap is visible both i n Polish and foreign scientific literature despite the existence o f a large number of works partially dealing w i t h the issue, especially i n languages other than Polish. I n Poland, this has only recently emerged as a research subject. The aim o f this dissertation is to fill that �Summary 359 gap and present the features o f the cultural t u r n i n international relations, taking as an example the concept o f cross-cultural awareness i n multinational military operations. The term 'cultural t u r n ' is understood as an 'inflated' need for knowledge concerning human cultural diversity and its impact on relations between individuals, countries, cultures and civilizations, as well as the tendency to put a greater emphasis on the cultural factor i n international relations research. The concept o f cross-cultural awareness presented here may be used as a new analytical and research tool adopted from social science and the humanities by military science. This approach has been growing i n attractiveness i n view o f the radical changes taking place i n international relations as a whole. To provide a reliable analysis o f these changes, we must look at the cultural factor as a new approach adopted by political science e.g. i n the course of post-colonial studies, via armed conflict anthropology, cross-cultural communication or international cultural relations. The 'anthropologization' o f the contemporary discourse concerning international relations is illustrated i n the dissertation w i t h the use o f the cultural t u r n concept, alluding to the shift experienced i n the most brutal domain o f these relations: war, conflict and military operations - all paid w i t h human life. Precisely, this domain takes the form o f a lens focusing such questions as the degree to which the cultural t u r n contributes to a permanent change i n the nature o f international relations. A l t h o u g h several components o f the International Security Assistance Force (ISAF) have already been w i t h d r a w n from Afghanistan, i t is beyond doubt that the lengthy-by-all-means lesson w i l l make the decision-making process concerning participation i n foreign military operations (regardless o f whether it is Afghanistan, Libya, Chad, Congo or Bosnia and Herzegovina) take into account the knowledge provided by cross-cultural awareness providers, i.e. anthropologists, sociologists, cross-cultural psychologists, linguists and religious researchers. The direct impulse for taking this issue as the subject o f my scientific research came w i t h my participation i n Multi-National Experiment 6 i n 2009-2010 to which I was invited by the Ministry o f Culture and National Heritage and by the General Staff o f the Polish A r m e d Forces. The aim o f the project was to establish the concept o f cross-cultural awareness i n N A T O allied operations. The possibility o f confronting the vast literature on the subject w i t h the process o f m u l t i - n a t i o n a l experimentation i n practical terms, and consultations w i t h international military and scientific circles have influenced the final shape and content o f this dissertation. A t the same time, the outcome went far beyond the experiment itself, illustrating the issue i n contexts omitted or merely hinted by i t . This dissertation was written w i t h three distinct categories o f recipients i n mind: international relations (IR) researchers looking for additional answers to IR dynamics i n culture, anthropologists taking part i n the discussions concerning their role i n shaping foreign affairs policies and international �360 Cross-Cultural Awareness — from militarization of anthropology... relations, as well as military representatives interested i n culture and its impact on the effectiveness o f the undertaken operations w i t h i n the realm o f various types o f difficult military operations. Although some parts o f this dissertation may seem interesting for each of these groups, this does not imply that they w i l l find here a set o f fully satisfactory theses and statements or answers to all their questions or doubts related to the use o f culture as a tool i n contemporary international relations (regardless o f the intentions accompanying this 'use'). During my discussions w i t h the representatives o f all the three groups o f recipients w i t h respect to particular fragments o f t h i s dissertation, I understood that taking up this subject is equivalent to stumbling into a morass i n scientific terms, the morass being culture when politicized, militarized or operationalized in different fields o f today's international and cross-cultural relations. I was able to confront the civil and military views on the subject thanks to m y participation i n numerous conferences and workshops organized i n Poland and abroad, meetings w i t h soldiers during vocational training courses for officers at the National Defense Academy o f Warsaw, courses organized by the Military Training Center for Peace Support Operations i n Kielce (currently Center for the Preparation for Foreign Missions) and sessions for the participants o f post-graduate 'Cross-Cultural Communication i n the field o f International Security' studies organized i n cooperation w i t h the University of Warsaw (International Relations Institute o f the Faculty o f Journalism and Political Science) and the National Defense Academy (Management and Command Department) i n 2011. A t the same time, I was deeply convinced that the controversy o f the issue makes i t the more i n need o f an interdisciplinary approach (although marked by many obstacles) and an attempt at expanding the topics for discussion is imperative especially i n Poland. As a result, I decided not to 'wave the white flag' and continue my research on the subject. The outcome o f my efforts can be evaluated by the Reader alone. The goal o f Chapter I entitled Cultural Turn in International Relations is to present the problems related to defining culture and the cultural t u r n i n the context o f international relations and to point to the implications and challenges coming from the introduction o f a cultural perspective into IR research. I n the subsequent parts o f the chapter, the heralds o f cultural t u r n are considered based on IR theories forecasting the return o f culture into this field of study. A review o f the discussed issues leads to the conclusion that, throughout the chapter, the term 'cultural t u r n ' is treated as a determinant and background of the changes i n the way contemporary military conflicts and military operations are perceived, especially i n the case o f multinational initiatives. The rise o f the cross-cultural awareness concept was possible precisely because such a cultural t u r n took place. Chapter I I presents the cultural turn in the modern military. Using the term 'cultural turn', as defined i n Chapter I , I try to determine the way i n which i t may be applied i n an attempt at grasping the changes today's armed forces are �Summary 361 undergoing. Such changes are obviously multi-directional and multi-dimensional, but the main focus o f the chapter is to determine the point at which the impact o f culture on the functioning o f the military was first noticed, as well as persons w h o became the architects ofthe cultural t u r n i n this environment. The chapter is also aimed at determining the practical aspects o f the observed cultural turn i n the field. Chapter I I I discusses the concept of cross-cultural awareness in multinational armed forces operations. The subject is presented i n the light o f works on cross-cultural awareness undertaken as part o f the Multi-National Experiment (MNE) initiated by the United States Joint Forces Command (USJFCOM). M N E 6 encompassed 22 countries and N A T O . The European U n i o n and the United Nations, as well as other international organizations were invited as observers. 11 objectives were implemented as part o f M N E 6, including objective 4.3.: 'develop an improved ability for coalition forces and partners to promote cross-cultural awareness o f the operational environment i n order to contribute to a shared situational understanding'. The research problem o f M N E 6 was related to the ability o f coalition forces to generate joint situational awareness by establishing procedures and mechanisms for information exchange, efforts synchronization and achieving operational progress i n cooperation w i t h international organizations and other players o f the operational environment, by fighting irregular threats and other non-cooperating entities. The chapter presents the main assumptions, structure and results of the experiment. I t is concluded by considerations related to the possibility o f implementing cross-cultural awareness i n the educational and training systems of the Polish A r m e d Forces. The principal aim here is to answer the question o f whether the knowledge o f culture alone suggests ready-made solutions for practical implementation w i t h i n the armed forces. W h a t else is needed to ensure the effectiveness, or 'operationalization' o f this knowledge? Chapter IV, entitled Military organization culture - the foundations of cross-cultural awareness in multinational armed forces, indicates that cross-cultural awareness is not concerned solely w i t h the relations w i t h local inhabitants. The internal cultural diversity o f the coalition/allied forces, which often inhibits the effectiveness o f military operations (to be blamed on multinational contingents), is equally important. For this reason, the dissertation also discusses the organizational culture of the armed forces, its national variants and influence on civil and military cooperation. Touching upon the issue o f military culture required that the results o f comparative studies conducted by Dutch researchers (e.g. Joseph Soeters) be presented to investigate the impact o f cultural diversity w i t h i n multinational armed forces on joint operations conducted i n unrest or armed conflict areas. The aim o f the chapter was to describe the organizational culture o f the armed forces at the national and international levels and compare i t w i t h civil organizational structures to assess its influence on the effectiveness o f �362 Cross-Cultural Awareness — from militarization of anthropology... multinational operations, i.e. operations conducted by civil-military forces from more than t w o countries. Chapter V ponders the relation between the militarization of anthropology and 'counter-counterinsurgency' anthropology, focusing on the acquisition o f cultural knowledge by the state and the armed forces. The chapter presents the main points o f dispute over the H u m a n Terrain System. I n this context, various types of tension concerning the roles to be adopted by the anthropologist are discussed: the role o f an objective researcher, representative o f his/her own culture, representative o f a specific profession/professional organization culture, e.g. an anthropological society etc. Anthropology, as a science designed for leading the discourse on the cultural diversity o f human beings, shaped by the 'fieldwork fetish', is discussed i n terms o f influence i t exerts on the foreign policies adopted by countries and, consequently, on international relations. This influence is illustrated by the U.S. policy toward Japan and Vietnam. Chapter V I , entitled Anthropologization of the military and military operations, discusses the concept o f 'winning the hearts and minds' and population-centric operations. The above terms are presented i n the context o f the refreshed scheme o f counterinsurgency operations (COIN). Instead o f focusing on the opponent, such actions concentrate on local inhabitants whose support for one or the other side o f the conflict largely affects the outcome o f the operation. The knowledge and respect of, as well as abiding by the cultural background, values, customs and traditions governing the behavior o f local communities are therefore central to the armed forces fighting the insurgents and play an important part i n the C O I N strategy. The chapter also presents the interrelations between the concept o f cross-cultural awareness, C O I N operations and the concept o f ' w i n n i n g the hearts and minds', based on the example of Iraq and Afghanistan operations. Final considerations provide a summary o f the dissertation and constitute an attempt at answering the following questions: 1) H o w does the West cope w i t h the idea o f equality o f cultures i n a culturally diverse world?; 2) W h a t is the future o f the cultural turn?; 3) Is the concept o f cross-cultural awareness appropriate and sufficient to solve the problems faced by multinational armed forces today?; 4) Can the concept o f cross-cultural awareness serve as a golden mean between the 'culture-fobia' o f the past and the 'culture-centrism' o f the present? Cross-cultural awareness was analyzed w i t h an interdisciplinary approach, which made i t possible to combine various research methods typical o f social sciences and the humanities, including political science and international relations, studies on security, defense as well as ethnology. The primary goal o f this dissertation was to provide a comprehensive, holistic view o f the complexity o f cross-cultural awareness bordering on the domains o f each o f these sciences. Naturally, cross-cultural awareness functions as a correlate o f other, well-established terms and concepts, such as national culture, strategic culture, �Summary 363 military culture, security culture, cultural security and cross-cultural education, cross-cultural competence, cross-cultural dialogue or cultural heritage. The concept o f cross-cultural awareness is therefore a phenomenon concerned w i t h a series o f different scientific disciplines, such as anthropology, sociology, political science, pedagogy, security studies, strategic studies, international relations, cross-cultural psychology, international law etc. I tried to provide an impartial (if possible) presentation o f the dilemmas and challenges posed by the return o f culture into international relations at various levels: intergovernmental, interorganizational and interindividual. I n view o f the cultural turn encountered i n this field, I decided to analyze various viewpoints on the matter presented by political scientists, politicians, social scientists, anthropologists, sociologists, cross-cultural psychologists, military theorists and practitioners. The adopted holistic approach to cross-cultural awareness reflects my conviction that only an interdisciplinary study can be effective i n this case, however difficult to conduct. Such a study should form part o f a larger and more in-depth research project and I hope that this dissertation w i l l encourage other researchers to take up the subject or continue theoretical and practical activity i n this area. Thus, before we start reading a book, i t is w o r t h asking ourselves how much depends on the cultural factor. The answer, as i t seems, w i l l depend on the person to which the question is addressed. I t is highly probable that a soldier (even today) w o u l d say that not much, an anthropologist w o u l d insist that a lot while a political scientist or international relations specialist w o u l d say i t depends. The latter view is the most familiar to me personally as i t tries to look at the cultural sphere i n the context o f international relations where culture may be the deciding factor, as well as other areas i n which i t is o f background importance. I n view o f the subject o f the dissertation, cross-cultural awareness is naturally put i n the foreground. I t is, however, always accompanied by various considerations concerning pitfalls, challenges and threats deriving from its absolutization. A t the same time, i t is to be hoped that the various points o f view and diverging theoretical directions w i t h i n the above-mentioned scientific fields have been successfully presented on the subsequent pages. As an outsider w i t h respect to military science and an insider i n the field o f humanities, I decided to focus on the importance o f the undertaken subject for the 'ordinary' participants o f global international processes: soldiers w h o w o u l d never have decided to ' v i s i t ' Afghanistan i f i t were not for state decisions, and anthropologists w h o are currently being summoned to support military actions and often expected to be at least available on the 'anthropological hotline', i f n o t engaged directly i n the operations. This is due to the fact that the dynamics o f today's international relations is very often shaped by those w h o were merely passive observers u n t i l recently. The cultural t u r n caused a radical change i n their position. �364 Cross-Cultural Awareness — from militarization of anthropology... International relations have been 'culturalized' and culture has been politicized. Politicized culture becomes an instrument used to exercise power, create and take control over identity-driven human aspirations. The militarization of culture is also clearly visible by now. W i t h today's army transformations and changes i n alliance and coalition forming, culture is used for utilitarian purposes, i.e. to increase mission efficiency and the chances o f defeating the enemy (and not understanding the Other). These t w o processes lead to a t h i r d phenomenon - the operationalization o f culture by means o f which culture becomes a tool, a 2 1 century weapon, deficient and adjusted to specific purposes. The above three processes produce parallel changes i n the reactions to their very existence: the hitherto culture-free domains are culturalized or, to use a more legitimate term deriving from historical sources - anthropologized. Thus, we are dealing w i t h the culturalization or anthropologization o f the military as we see i t today and o f the policies undertaken by certain countries as a result o f such a state o f affairs. s t Is there a differentiating factor between these processes? Probably not i n the practical sense as both the politicization o f culture and the anthropologization of politics are task-oriented. Nevertheless, culture can very well function on its own, w i t h o u t international relations. On the other hand, the latter cannot function w i t h o u t the former. W i t h o u t culture, international relations are forced to present a fragmentary, 'shredded' vision o f the world. Culture w i l l function perfectly w i t h o u t the military. The same does not apply to the military. I t w i l l be functional o f course, but i t w i l l be imperfect, handicapped, taken out o f the dynamic social context both nationally and on foreign missions. Both cases point to the only solution at hand: adopting the cultural approach. I f not out o f liking, at least out o f common sense. Even such a relationship may result very fruitful, shaping cross-culturally aware politicians, scientists and soldiers, as well as other individuals living i n a difficult, complicated but extremely interesting and culture-conscious world. Tłum. Karolina Bros � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/40ef97f1ce30c78786eb01b7aeb665a2.pdf 39aef6bde04ad424690a0f24d8b7d4b4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3104 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2906 Title A name given to the resource Świadomość mirakularna / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.3, s.147-157 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Olędzki ŚWIADOMOŚĆ Ml RAKULARNA „Wchodząc już tedy za granicę, każdy według swojej intencyi swoje Bogu poślubił wota. Zaśpiewało wszystko wojsko polskim trybem 0 gloriosa Domina!" Jan Pasek, Pamiętniki, Ossolineum 1979, s. 15 Dosyć rozmaitą dziedzinę wotów dawnych i współczesnych można podzielić na dwa podstawowe rodzaje — wotów p r o s z a 1 n y c h albo, mówiąc inaczej, ślubowanych oraz wotów d z i ę k ­ c z y ń n у ch. Co oznaczają z jednej strony pojęcie prośby, a z drugiej dziękczynienia w strukturze sumienia osoby religijnej, jak również w wyznawanych prawdach każdego człowieka? Otóż — o ile się dobrze orientuję — to prastare zagadnienie etyczne najdosadniej i zarazem przystępnie rozstrzygają mędrcy talmudyczni. Wskazują na różnice między braniem (prośbą) i dawaniem (dziękczynieniem) czy, wybiegając myślą dalej, posiadaniem oraz istnieniem, prawie jak w formule Gabriela Marcela — być i mieć : 1 „Cztery są rodzaje ludzi. Jest taki, co twierdzi, że 'moje to moje, a twoje to twoje'. Oto cecha średnia. Są tacy, co określają ją mianem sodomickiej (w przypisie: chodzi o ludzi, którzy nie chcą sprawić przyjemności innym). 'Moje to twoje, a twoje to moje'. Oto cecha właściwa prostemu ludowi. 'Moje to twoje, a twoje to twoje' — oto cecha pobożnego. 'Twoje to moje i moje to także moje' — oto cecha niegodziwego. (...) Cztery są rodzaje dobroczyńców: Jeden chętnie sam daje jałmuż­ nę, ale nie chce, aby inni dawali. Taki jest zazdrosny o zasługi innych. Drugi chce, żeby inni dawali jałmużnę, a sam nie chce dawać. Taki jest skąpy i nieżyczliwy. Trzeci daje i chce, żeby inni też dawali.Ten jest mąż prawy i pobożny. Czwarty sam nie daje i nie chce, by inni dawali. Ten jest występny." To tylko niektóre mądrości Pirkej Awot, które bezpośrednio przybliżają nam złożone pojęcie proszą­ cych (biorących) i dziękujących (dających). Wota dzisiejsze to najczęściej, a nieraz wyłącznie dziękczynne, gdy dawniejsze to zarówno proszalne (ślubowane, tak jak sama etymologia słowa oznacza), jak i dziękczynne. Podział, jaki tutaj wprowadzam, wiąże się z określonymi — właśnie poprzez intencję prośby czy dziękczynienia — przejawami wiary, jej rodzajem albo, mówiąc inaczej, wiąże się z systemem przekonań w kategoriach przekazu: wierny — istota czczona, istota czczona — wierny. Wotum proszalne, czy też ślubowane, prowokuje zdarzenie, które nazywam mirakularnym. Wotum dziękczynne takież zdarze­ nie tylko dokumentuje, choć nieraz ukrywa też intencje tożsame z tą charakterystyczną dla wotum proszalnego. W pierwszym przypad­ ku wotum jest wizualną informacją (rzeźbiarską, malarską, zdobni­ czą itd.) o charakterze prośby — modlitwy. Natomiast w przypad­ ku drugim dominuje podzięka, nieodłączny składnik istnienia, ro­ dzaj zachwytu, jak wiadomo, szczególnego stanu ludzkiej egzysten­ cji. Jedne i drugie wota przyjmować mogą postać daru, ofiary symbolicznej, będącej nieraz cenną materialnie podporą dla określo­ nego kościoła. 2 3 Wota proszalne materializują intencję (w przekazie: wierny — istota czczona), wota dziękczynne materializują akty łaski, akty doznań cudownych (a więc w przekazie: istota czczona — wierny). W wotach pierwszych fakt cudownych zdarzeń, cudownych interwe­ ncji jakby nie istniał lub był pewną oczywistością. Wota te są rodzajem — można by tak rzec — pospolitego monologu osoby o zmyśle praktycznym, zatroskanej o sprawy podstawowe, bytowe (w przeszłości troska o sprawy gospodarcze, pomyślność w hodowli zwierząt itd.). Natomiast wota dziękczynne są jakby znakami cudowności, utrwaleniem w działaniu plastycznym zdarzeń o charak- terze cudownym. Są te wota zazwyczaj przejawem wyrafinowanej świadomości religijnej, przesyconej dewocją, spowitej egzaltacją albo, mówiąc inaczej, są przejawem świadomości wspieranej mniej lub bardziej wzmożoną wrażliwością mirakularną, a nie wyłącznie zmysłem praktycznym. W przeszłości przedstawione opozycje najwyraźniej rysowały się w tym, że były na przykład wota woskowe, symbole próśb ludzi ubogich (przeważnie ludności chłopskiej) i kunsztowne arcydzieła złotników albo wizje malarskie fundatorów zamożnych. Oczywiście zdarzały się również plebejskie wota srebrne czy ludowe obrazki wotywne. Zdarzało się, że o to samo prosił, a nie dziękował, zagrodnik, kmieć i wielki pan na włościach. Różnice występowały jednak w tym, że ubodzy swoje woskowe koniki i krowy tylko ukazywali albo obnosili w kościele, natomiast zamożni fundowali wota, które zawisały na ołtarzu. Dzisiaj podobnych sytuacji nie obserwujemy. Wota współczesne nie stanowią — tak jak dawne — dzieł sztuki. Są jednakże nadal cennym źródłem poznania jednej z ważnych cech kultury religijnej, religijności, która utrwaliła się w urzekającym zjawisku właśnie dawnej sztuki wotywnej. Tą cechą, jakby stałą i niezmienną, jest oscylowanie między tym, co nazwałbym wrażliwo­ ścią mirakularną, pragnieniem cudowności, czy tylko niezwykłości, a dążeniem praktycznym, zmysłem praktycznym, potrzebą rzeczy nader konkretnych, niezbędnych, aż pospolitych. Jest to oscylowa­ nie między powściągliwością i egzaltacją, umiarem i niepohamowa­ niem, gorliwością i nadgorliwością. Wota współczesne to bardzo rozmaite dobra, czy też obiekty. Oto one: fabryczne wyroby nawiązujące do paru dawnych symboli zdrowotnych w wotach metalowych; biżuteria, zegarki, różańce (wykonywane z rozmaitych przedmiotów, poczynając od szyszek, na cukierkach skończywszy), pewne przedmioty symboliczne, takie jak tarcze szkolne, odznaczenia i ordery, ale także kieliszki; wreszcie najbogatsza grupa, którą nazywam inskrypcjami (mogą to być tabliczki metalowe z wyrytymi napisami, zapisane kartki i całe księgi w rodzaju ksiąg pamiątkowych i albumów). W informacji tej wykorzystuję materiały z kilkudziesięciu ośrod­ ków kultowych, w tym z Częstochowy, Czerwińska, Leżajska, Midniewic, Kalwarii Pacławskiej i Zebrzydowskiej, Kodnia, Koziebrodów, Skępego, Warszawy oraz Warty w Sieradzkiem. Pragnę zatrzymać się dłużej tylko przy jednym miejscu, jakim jest właśnie Warta —jeden z najstarszych klasztorów oo. Bernardynów i znajdu­ jące się przy nim sanktuarium. Nie wiąże się ono z najpopularniej­ szymi w kraju kultami. Swój rozgłos zawdzięcza błogosławionemu Rafałowi ż Proszowic. Był on w X V I wieku prowincjałem oo. Bernardynów, swój bogaty i niezwykły żywot ukończył w Warcie. W miejscowym kościele tegoż zakonu wzniesiony został sarkofag poświęcony jego osobie. Sarkofag znajduje się w przedniej części nawy głównej przed prezbiterium. Powierzchnia marmurowa sarko­ fagu lśni od pocierania. Jest w zwyczaju obchodzenie tego grobowca wokoło i dotykanie go dłońmi. W pobliżu znajduje się skrzynka, do której składane są wota. Są to kartki, przeważnie z zeszytów szkolnych, na których ręcznym pismem wypisana została prośba lub obszerniej opisane zostało dziękczynienie. Poważniejsze z dziękczy­ nień bada komisja złożona z przedstawicieli zgromadzenia. Następ4 5 147 �И. 1. Ozdrowiony, który odrzucił kule. Fragment drzeworytu ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie nie wybrane zdarzenia uzyskują oficjalny opis, sporządzony na maszynie w paru egzemplarzach. Wszystkie otrzymują odpowiednie podpisy i pieczęcie. Oficjalne relacje-dziękczynienia (wyłącznie dziękczynienia, albowiem prośby nie poddawane są tej administra­ cyjnej procedurze) znajdują się w miejscowym archiwum i Archi­ wum Prowincji oo. Bernardynów w Krakowie. Co jakiś czas opisy ważniejszych wydarzeń są odczytywane z ambony. Od 1963 do 1972 roku zarejestrowano w Warcie 82 cudowne zdarzenia. Miały one zdecydowanie indywidualny charakter, nie były to zdarzenia, w ja­ kich uczestniczy zbiorowość. Ale dzięki staraniom — zorganizowa­ nym zgodnie ze współczesnymi wymaganiami — poszczególne zdarzenia stają się własnością ogółu i co więcej, przez swój rozgłos (odczytywanie z ambony, nakłanianie do składania kartek) przyczy­ niają się do pojawienia wciąż nowych zapisków. Dostrzegam w tym nie tylko fakt niepomiernego wprost pomnażania się owych współ­ czesnych wotów, lecz również, jak przekonamy się dalej, znacznego rozszerzenia pola cudownych interwencji bł. Rafała. W polu tym znajdują się obecnie sprawy błahe, takie które, wydawałoby się, nie powinny zajmować niebios. Jednakże określenie błahe sprawy ma sens bardzo względny (to co dla jednego jest dostępne dla drugiego bywa nieosiągalne). Dlatego też użyłem tego określenia. Trzeba też powiedzieć, że istnieje pewien zakres spraw ważnych (chociażby związanych z otrzymaniem domu, mieszkania, stabilizacją życiową), które nie pojawiają się zupełnie ani w prośbach, ani w dziękczynie­ niach. W tych współczesnych wotach nawet nie napomyka się o chlebie powszednim. Przypatrzmy się dokładniej treści kartek pochodzących z Warty. Przed tym pragnąłbym zwrócić uwagę na poetykę, wartości zdecy­ 6 148 dowanie literackie tych niewielkich zapisków, wyznań. Być może jest to wyłącznie moje, subiektywne odczucie. Ale jeśli tak nie jest, wówczas należałoby stwierdzić, że również współczesne wota zacho­ wały elementy twórczości artystycznej, chociaż nie plastycznej, lecz tylko literackiej: Ojcze Rafale weź siostrzenicę w swą opiekę sprowadź ją ze zlej drogi. Błogosławiony Ojcze Rafale proszę o nawrócenie ojca pijaka i nawrócenie go do Boga. Błogosławiony Ojcze Rafale proszę cię o zdrowie dła dziadziusia, babci i prababci. Pewna uczennica prosi Błogosławionego Ojca Rafała o dobrą pamięć w nauce. Błogosławiony Ojcze Rafale —proszę Cię o pomoc abyś przyczy­ nił się za mną i dopomógł mi w tym, aby on się nawrócił i sumienie nie dało mu spokoju i zawarł ze mną ślub kościelny. A ta przeszkoda która jest, abyś ją Błogosławiony Ojcze Rafale odwrócił. Błogosławiony Ojcze Rafale opiekuj się mną i wyprowadź mnie z tego przejścia w którym się znajduję na prostą drogę, aby za Twoją przyczyną i za Twoją pomocą doszło do pojednania i zgody między nami. Błogosławiony Ojcze Rafale proszę Cię o wyleczenie męża z nałogu pijaństwa i o zdrowie i zgodę w rodzinie. Błogosławiony Ojcze Rafale! opiekunie nasz. Dziękuję Ci za otrzymane laski i opiekę nad nami, ale proszę Cię abyś uprosił łaskę dła moich dzieci, ażeby w jego moc wierzyły przez spowiedź i świętą komunię i szybkie przystąpienie do tych sakramentów. Prosi Cię o to Twoja wierna sługa tej parafii, stroskana matka. �П. 2. Dziękczynne wotum kajdan przy ołtarzu cudownej Matki Boskiej w Smardzewie, okolice Płońska Proszę bł. Ojca Rafała o laskę dla mojego męża i synów, aby mogli odwyknąć od tego strasznego nałogu. Błogosławiony Ojcze Rafale proszę Cię o dobrą pamięć, światłość umysłu i chęć do nauki. W taki sposób formułowane są w Warcie prośby. Chociaż jest to rodzaj wotów nie różnią się one w swej istocie od powszednich modlitw. Inaczej rzecz się przedstawia w przypadku dziękczynień. Rzadko się zdarza, aby były to podziękowania zwięzłe, sprowadzone do kilku zaledwie wierszy. Najobszerniejsze zawierają wielostroni­ cowe opisy. W każdym z tych opisów występuje wątek cudownej interwencji bł. Rafała. I , co jest rzeczą niezwykle charakterystyczną, interwencje te odnoszą się zarówno do sytuacji trudnych, w których mogą zawodzić ludzkie starania, jak też takich, w których zwykłe starania zawodzić nie powinny. „Otrzymał za przyczyną i przemoż­ ną opieką", „za cudowne uzdrowienie", „za tę wielką łaskę", „za opiekę i wszelkie wyjednane łaski", „za otrzymane łaski", „za cudowny ratunek" oto najczęstsze, powtarzające się zwroty w tych dziękczynieniach. „W dniu 11 czerwca 1970 r. zgłosiła się do klasztoru oo. Bernardynów w Warcie p. W. W., stanu wolnego, lat 76, zamieszkała w Warcie, od 50 lat należąca do I I I Zak. św. Franciszka, obecnie przełożona, i złożyła następujące oświadczenie: W r. 1930, gdy przełożonym klasztoru w Warce był o. Piotr Wilk-Witosławski, miało miejsce cudowne uzdrowienie oka małej, sześcioletniej dziewczynki — za przyczyną bł. Rafała z Proszowic. Rodzice tej dziewczynki, pp. К. zamieszkali wówczas w Warcie. Ojciec był z zawodu urzędnikiem. Któregoś dnia matka dziewczyn­ ki, zajęta pracą kuchenną, trzymała w ręku długi, ostro zakończony nóż. W tym momencie wbiegła do izby córeczka, by przywitać się z matką. Nie zauważyła jednak w ręku matki noża, który nieszczęśli­ wym trafem przebił dziewczynce oko. Zrozpaczona matka przybieg­ ła za chwilę do mnie (mieszkałam po sąsiedzku), niosąc na dłoni oko dziewczynki i wołając: 'Ach, ja nieszczęśliwa, zabiłam moje dziec­ ko...' Rzeczywiście na dłoni widać było białą ciecz, która wypłynęła z przebitego oka. Poradziłam matce, by co prędzej dziecko odwiozła do szpitala w Sieradzu. Lekarz w Sieradzu zrobił opatrunek, zawiązał miejsce gdzie było oko. Dziewczynka pozostała w szpitalu na obserwacji. Po dziesięciu dniach przyjechała matka, by odwiedzić dziecko. Lekarz zwrócił się do niej ze słowami: 'Do kogo pani modliła się — bo oko dziewczynki jest całkiem pełne i zdrowe?' Matka odpowiedziała, że w momencie, gdy oko wypłynęło zawołała: 'Błogosławiony Rafale ratuj!' Rzeczywiście po zdjęciu opatrunku okazało się, że oko jest całkiem zdrowe i dziewczynka dobrze widzi. Lekarz upatrywał w tym wydarzeniu działania sił wyższych, nad­ przyrodzonych, gdyż medycyna była bezsilna i nie mogła pomóc dziewczynce. Dziecko obnoszono po salach, z radością całowano, uznając wyraźny cud. Widziałam dziewczynkę, gdy rodzice przywieź­ li ją całkiem zdrową ze szpitala. Niedługo potem rodzice z wdzięcz­ ności przybyli do kościoła klasztornego w Warcie, leżeli krzyżem przed ołtarzem bł. Rafała oraz złożyli wotum dziękczynne (naszyj­ nik). Przed wybuchem drugiej wojny światowej rodzina K . wyjecha­ ła z Warty. Wiarygodność powyższych zeznań potwierdzam własno­ ręcznym podpisem." Opis ten dotyczy zdarzenia sprzed półwiecza. Ale we wspomnianej kronice kościoła oo. Bernardynów w Warcie znajduje się kilka relacji o wydarzeniach podobnych, które rozegrały się przed paru zaledwie laty. 149 �go starania samej jednostki i osób bezpośrednio włączonych w jej los. Relacje między tymi, jakby można powiedzieć, staraniami oczywistymi (racjonalnymi), a interwencją cudowną, najprzejrzyściej ilustrują dziękczynienia związane z postępami w nauce, zdoby­ waniem kolejnych stopni wykształcenia, wiedzy czy kwalifikacji. W przypadku tym wszystko mogłoby rozstrzygać się przy uwzględ­ nieniu szans w systemie powszechnego nauczania oraz samych już zdolności, pracowitości, uporu itp., reprezentowanych przez jednos­ tkę. Tak jednak nie jest. „Pomoc w zdaniu matury i dostaniu się do szkoły wyższej. W. G. gimnazjalista gorliwy ministrant w kościele oo. Bernardy­ nów w Warcie długo i gorąco błagał bł. Rafała o pomoc w zdaniu matury i później prosił św. Patrona Warty o pomoc w dostaniu się do wyższej szkoły. Za przyczyną Św. Opiekuna Warty wszystkie te dobrodziejstwa otrzymał od Boga, zdał szczęśliwie maturę w Techni­ kum Mechanicznym w Zduńskiej Woli, gdzie uczęszczał do tej szkoły średniej dojeżdżając PKS-em z Warty przez 5 lat, dostał się do szkoły wyższej do Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie, otrzymał miejsce dobre w akademiku oraz państwowe stypendium. Obecnie bardzo dobrze uczy się w tej wyższej uczelni. II. 3. Woskowe wota proszalne — ule. Krzynowłoga Wielka, woj. ostrołęckie. Wykonywane jeszcze w latach sześćdziesiątych „Uzdrowienie z ciężkiej choroby. M . B. uczeń V I I I klasy szkoły podstawowej bardzo dobry i gorliwy ministrant w kościele oo. Bernardynów w Warcie, w marcu 1970 r. zachorował na ciężką chorobę grożącą śmiercią. Na głowie jego na mózgu utworzył się guz 'złośliwy nowotwór'. 20.III. matka jego zawiozła go do szpitala Akademii Medycznej w Łodzi. W wiel­ ką sobotę dnia 28.III. poddany został bardzo ciężkiej i niebezpiecz­ nej operacji. Adiunkt dr Z. P. przez operację trwającą 5 godzin usunął z lewej półkuli mózgu na jego głowie guz nowotwór złośliwy. Operacja i dalsze dwumiesięczne leczenie całkowicie się udały. Maciej został wyleczony. To nadzwyczajne i cudowne uleczenie Maciej zawdzięcza bł. Rafałowi. Przed operacją i po operacji w szpitalu Maciej stale błagał bł. Rafała o ratunek i uleczenie. Błagali o uleczenie, ratunek i opiekę dla M . B. jego matka, brat A., dziadkowie, ciocia, ojcowie klasztoru, ks. proboszcz z Warty, koledzy i koleżanki ze szkoły. W tej intencji rodzina jego i inni oddani mu odprawiali nowenny do bł. Rafała, modlili się w domach swych przed obrazkiem bł. Rafała, prosili bł. Rafała o ratunek dla M . B. w kościele oo. Bernardynów w Warcie przed jego ołtarzem. Prośba i błagania o ratunek (...) zostały wysłuchane przez Boga za przyczyną wielkiego Opiekuna Warty. M . B. został wyleczony, obecnie jest zdrowy. Niniejszym M . B. gorąco dziękuje bł. Rafałowi za ratunek za uleczenie, opiekę i wszelkie łaski wyjednane mu u Boga w szpitalu i teraz w domu w czasie rekonwalescencji oraz poleca się Jego przemożnej opiece na dalsze życie." Sprawy zdrowotne są tematem odwiecznym i nieraz zasadniczym w kulcie wotywnym. Zwraca uwagę, że w każdym z dziękczynień występuje zupełnie nowy wątek, niezwykle charakterystyczny dla miejsca i czasów w jakich rozstrzygały się poszczególne zdarzenia. W naszym przypadku wątkiem tym jest korzystanie z fachowej pomocy lekarskiej, korzystanie z osiągnięć współczesnej medycyny. Ale jednocześnie pomoc ta w niczym nie przysłania i nie pomniejsza roli właściwej interwencji cudownej. W każdej sytuacji dramatycznej pozytywne rozstrzygnięcie jest rezultatem interwencji cudownej. Natomiast fachowa pomoc lekarska, tak jak każde racjonalne działanie, jest zaledwie jednym z elementów zawsze bardzo złożone­ 150 Niniejszym gorąco dziękuje bł. O. Rafałowi za wszystkie te wielkie łaski uproszone dla niego u Boga i serdecznie poleca się Jego dalszej Opiece. Warta, 18.XII.1967 r." „Pomoc w zdaniu matury. ... uczennica Liceum Medyczno-Pielęgniarskiego... przygoto­ wując się do egzaminu maturalnego długo modliła się o to przed ołtarzem bł. Rafała, prosiła o pomoc modląc się w domu przed obrazem bł. Rafała i odmawiając litanię do tegoż św. Opiekuna. Maturę w Sieradzu szczęśliwie zdała za przyczyną bł. Rafała. Niniejszym dziękuje za tę pomoc i opiekę bł. O. Rafałowi i poleca się lego dalszej opiece." Przedstawione prośby i dziękczynienia obejmują bodaj całość najważniejszych spraw, z jakimi łączy się życie większości mieszkań­ ców Warty. Poznajemy tu jedyny tego rodzaju dokument współczes­ nych problemów i trosk zaprzątających społeczność małego miasta. Przedstawiony rejestr ukazuje zarazem troski, z jakimi spotkać się można w każdym innym miejscu Polski. Oto one w kolejności ich znaczenia, częstotliwości pojawiania się w zapisach miejscowego kościoła oo. Bernardynów: 1. Sprawy związane ze zdrowiem. Wyleczenie z ciężkich scho­ rzeń lub obrażeń spowodowanych w czasie różnych wypadków, głównie drogowych; 2. Sprawy związane z nauką. Starania o zapał i chęć do nauki, 0 „jasność umysłu i dobrą pamięć", zdanie odpowiednich egzami­ nów, dostanie się na wyższą uczelnię, otrzymanie stypendium, internatu, akademika itd; 3. Sprawy związane z pożyciem małżeńskim i rodzinnym. Stara­ nia o szczęśliwe zamążpójście, o serdeczne więzi rodzinne i nienagan­ ne pożycie wzajemne; 4. Sprawy związane z wiarą. Starania o pojednanie się z Bogiem najbliższych członków rodziny, o dopełnienie sakramentu ślubu kościelnego i spowiedzi świętej; 5. Starania o wyzbycie się nałogu pijaństwa; 6. Sprawy związane z zagrożeniem życia lub wolności osobistej, głównie w czasie ostatniej wojny; 7. Sprawy związane z godnością własną. Starania o anulowanie niesprawiedliwych wyroków, pomówień czy posądzeń. Tak więc relacje o zdarzeniach cudownych, prośby i dziękczynie­ nia z sanktuarium w Warcie przedstawiają się dosyć jednorodnie, ukazują one tę samą postawę, mimo że jest reprezentowana przez osoby starsze i młodsze, osoby bywałe w świecie, jak też takie, które nie opuszczały okolic Warty. Jest to postawa zapobiegliwości, starań 1 troski o pewien ściśle określony zakres spraw doczesnych. Do zakresu tego nie włączane są sprawy materialne, związane bezpośre­ dnio z poprawą bytu, a więc środkami do życia, mieszkaniem itd. Przedmiotem zainteresowań są natomiast sprawy związane z ochro­ ną życia, zdrowiem fizycznym i duchowym, sprawy etyczne, godnoś­ ci osobistej, wolności i prestiżu społecznego. Jest to postawa, której nie można by nazwać bezinteresowną, ale też nie interesowną w wymiarze potrzeb elementarnych, bytowych. Częściowo tylko ten 7 �schemat ograniczonej interesowności zmienia się w przypadku próśb i dziękczynień związanych z nauką. Pojawiają się wówczas prośby i dziękczynienia odnoszące się do stypendiów i mieszkań w akademi­ kach. Niemniej można tu mówić o pewnym trwałym, powtarzają­ cym się schemacie czy stereotypie. Nawiązuje on do wzorca moral­ ności, zgodnie z którym rzeczą wstydliwą, nie propagowaną oficjal­ nie, są zainteresowania materialne, bytowe. Wzorzec ten obowiązy­ wał większość najgłośniejszych sanktuariów w Polsce. Pewnym odstępstwem od niego były w przeszłości prośby i dziękczynienia związane z gospodarstwami, z rolnictwem i hodowlą. Najsilniej dawały one o sobie znać w niewielkich ośrodkach kultowych ludności chłopskiej. W ośrodkach tych zdarzało się, że dominowały w praktykach wotywnych — proszalno-dziękczynnych — wyłącznie troski materialne o trzodę i plony. Ale i w tych nawet przypadkach określone praktyki odbywały się jakby poza oficjalną działalnością władz kościelnych. Były to praktyki tolerowane, lecz nie propagowa­ ne. W społeczności mieszkańców Warty o podobnej sytuacji mówić nie można. Zapisane na rozmaitych kartkach prośby i dziękczynie­ nia — rodzaj współczesnych wotów — są przejawem oficjalnie propagowanej przez ojców Bernardynów postawy moralnej. 8 Co jest szczególnie interesującego w tej postawie, czy też sposobie jej manifestowania przez wiernych? Przede wszystkim nie oddzielanie wszelkich jak najbardziej racjonalnych zabiegów od bezpośredniej interwencyjności mocy boskich, patronatu osoby błogosławionej. Kontakt z błogosławionym Rafałem poprzez mod­ litwy, pisane prośby i dziękczynienia (wota) jest też rodzajem treningu duchowego. Wydaje się, że może on wpływać na rozwagę i dbałość zarówno o sprawy drobne, jak i większego znaczenia. Sprawy te załatwiane są oczywiście przy wykorzystaniu realnych możliwości. Ich charakter jest ziemski, społeczny (związany z realiami życia w Polsce Ludowej), w ostateczności racjonalny. Trening duchowy, o jakim wspomniałem, powoduje, że sprawy jednostki wplecione zostają w życie najbliższej wspólnoty religijnej a tym samym uzyskują rangę spraw publicznych. Sprzyja to niewątpliwie zaangażowaniu ogółu w losy jednostki. Ostatecznie sprzyja, aby problemy jednostkowe, prywatne, miały wsparcie społeczne: rozstrzygnięcia pozytywne. Uzyskują też one miano rozstrzygnięć cudownych. We współczesnych relacjach z Warty nie spotykamy opisów wskrzeszania zmarłych, odzyskiwania życia przez topielców. Nie ma też w ostatnich kilkudziesięciu latach w Warcie zanotowanych cudownych uleczeń wzroku i słuchu. Nie zmienia to jednak w więk­ szej mierze postaci rzeczy. Albowiem i tak poznajemy dostatecznie dużo opisów zdarzeń niezwykłych. A określenie to ma przecież umowne znaczenie. Jak się okazuje może ono przysługiwać każdemu zdarzeniu, zarówno takiemu, które nie uzyskało, jak takiemu, które uzyskało wyjaśnienie racjonalne. Taki też sens mają zapisane w Warcie liczne współczesne zdarzenia cudowne. Wrażliwość mira­ kularną wiernych z Warty nie wyklucza — przeciwnie — w pełni uznaje sensowność racjonalnych zabiegów lekarskich, sądowni­ czych, egzaminacyjnych w szkołach czy najpospolitszych na co dzień. Niemniej pozytywne rozstrzygnięcia, pomyślny przebieg zdarzeń przypisywane są w pierwszym rzędzie nie tym racjonalnym zabiegom, lecz bezpośredniej interwencji bł. Rafała. Przypomnijmy jeden ze zwrotów, jaki został użyty przy opisie rozprawy sądowej, na której rozpatrywano współudział staruszki w kradzieży 100 zł: „Była F. K. sądzona niesłusznie w sądzie. Bł. Rafał w sposób nadzwyczaj­ ny p o k i e r o w a ł procesem, że publicznie F. K . została w sądzie uniewinniona". W innym miejscu o tym samym zdarzeniu: „w sposób nadzwyczajny i cudowny została uniewinniona". Społeczność związana z kultem bł. Rafała znajduje podstawy dla rozwoju wrażliwości mirakularnej nie tylko w nieszczęściach spowo­ dowanych chorobą, niesprawiedliwymi posądzeniami, nieodpowie­ dzialnym zachowaniem bliźnich w najrozmaitszych sytuacjach ży­ ciowych. Prawdziwymi nieszczęściami okazały się stany ducha bliskich osób, które utraciły wiarę, odeszły od uświęconych wzorców życia rodzinnego czy stały się ofiarami nałogów. Pochodzące z Warty opisy współczesnych zdarzeń cudownych, jak też sporządzane na piśmie prośby są dosyć reprezentatywne dla innych ośrodków kultowych w Polsce. Nie znajdujemy jedynie w tych dokumentach świadectwa pewnej, kształtującej się obecnie, II. 4. Obraz wotywny z wizerunkiem cudownej Matki Boskiej. Znajduje w Wambierzycach. Ol/deska, 2 poł. X I X w. postawy, którą nazywam umownie jako b e z i n t e r e s o w n ą , względnie w dużym stopniu bezinteresowną. W postawie tej nie ujawnia się potrzeba czy pragnienie doświadczenia konkretnej łaski, mającej znaczenie utylitarne w wymiarach osobistych, prywatnych. I jeśli prośby i dziękczynienia w sprawach zdrowia, nauki, godności osobistej itd. są kontynuacją idei zawartych w wotach proszalnych, to postawa bezinteresowna nawiązuje do idei formułowanych tylko przez niektóre dawne wota dziękczynne np. wota niefiguratywne, których intencje były ukryte w symbolach adoracyjnych inicjałów IHS i N M P . Tę nową, bezinteresowną postawę najwyraziściej wyraża wotum z 1970 roku, znajdujące się w kościele św. Krzyża w Warszawie, w pobliżu ołtarza św. Tadeusza Judy: „Św. Tadeuszu Judo / Pokornie dziękuję za szczęśliwy / powrót na ziemię astronautów / amerykańskich ,Apollo 13' / J. Lovella F. Haisela J. Swigerta / Z. Ł. [...] W-wa 17.IV. 1970." Wśród kilkuset tabliczek wotywnych w kościele św. Krzyża w Warszawie jest jedno podziękowanie tej treści . Wotum Z. Ł. należy niewątpliwie do wyjątkowych. Ale nie znaczy to, że postawa fundatora tego szczególnego wotum należy również do wyjątko­ wych. Można się z nią stosunkowo łatwo zetknąć wśród pielgrzy­ mów do miejsc cudownych objawień, głośnych wydarzeń, w których uczestniczyły tysiące osób. Tu chciałbym ograniczyć się jedynie do przedstawienia zdarzenia niezwykle kameralnego, „cudu indywidu­ alnego". „Wieść gminna" wydarzenia takie nazywa cudownym odnowieniem się obrazu. W naszym przypadku chodzi nie tyle o obraz co reprodukcję fotograficzną Matki Boskiej Czerwińskiej, jedną z wielu jakie sprzedawano na odpustach. Na zdjęciu, pocho­ dzącym prawdopodobnie z początku tego stulecia, obraz Matki Boskiej z Czerwińska ukazany jest w otoczeniu licznych zabytko­ wych wotów. Jest to szczegół nie bez znaczenia, albowiem, jak przekonamy się dalej, każde z tych wotów w cudownych wizjach będzie pełniło określoną symboliczną rolę. Ponieważ wydarzenie cudownego odnowienia się obrazu Matki Boskiej Czerwińskiej wydawało mi się niezwykle ważne dla przedmiotu naszych tu zainteresowań, starałem się poznać bliżej biografię, charakter osoby obdarzonej niezwykłymi doznaniami. Osobą tą jest osiemdziesięcio9 151 �II. 5. Plakietka z blachy srebrnej. Wotum proszalne Ioana Georga Tomasa z 1726 г., rzeźnika poznańskiego; il. 6. Obraz malowany na płótnie z końca X I X w. Wotum dziękczynne wozaka, który ocalał przy nieszczęśliwym przewożeniu karpiny. W górnym rogu wyobrażenie cudownej Matki Boskiej Wambierzyckiej letni emerytowany kolejarz z Płońska. Rozmowę z nim przeprowa­ dziłem w 1974 roku: „Należę do PZPR. Należałem do PPS od 1921. Należałem do A L od 1943 r. Potem przeszedłem do PPR. Na koniec należę do PZPR. Byłem prezesem Z Z K . Urodziłem się pod Pułtuskiem we wsi Pieścierogi. Tu przyjechałem pracować na kolei w 1927 г. I też tu pracowałem do emerytury jako bagażowy, a na koniec jako nastawienniczy. W czasie wojny to zamiatałem stację, paliłem w piecach i nosiłem bagaże. Dom mam drewniany przywieziony ze wsi, gdzie go kupiłem. Tu go postawiłem na wprost dworca i tu chciałbym dokończyć życia. Zonę poślubiłem ze wsi Sarbiewo w 1928 roku. Dom kupiłem na Opinogórze przed samą wojną i tu go furmankami przywiozłem. Mamy syna marynarza i mieliśmy cztery córki. Jedna umarła w czasie wojny na krwawą dezynterię. Te, co żyją, są urzędniczkami. Mój dziadek był człowiekiem bardzo religijnym. Umarł na cholerę. Miał on książkę o objawieniach Matek Boskich w Grywał­ dzie, w Opacinie, Koziebrodach, we Skępem. I tam, w tej książce były obrazy Matek Boskich i daty. Kiedy i jak się objawiła... Babka była kobietą pańszczyźnianą... Zaś ojciec, jak dokupił ziemi, to mieliśmy 7 ha. Było nas dzieci dziesięcioro... Dziadek był też za potajemnego nauczyciela. Uczył czterech działań arytmetycznych, no i pisać, i czytać. Matkę moją nauczył pisać! A ja nauczyłem się sam z siebie czytać. Za Niemców, przed tamtą wojną, raz, jedną zimę chodziłem do szkoły... Potem, jak miałem siedem lat, poszłem na służbę... Modliłem się już, jak tylko wyrosłem na nogi. Kiedy jeszcze nie wiedziałem co to Polska... Modliłem się o zdrowie babki, bo więcej ją lubiłem niż matkę. Zawsze wyciągnęła nam kawałek chleba spod siennika. Całowalim ją po rękach, jak wracała z kościoła... Modliłem się i o to żebym wyrósł... Kiedy dowiedziałem się od Babeckiego, starszego chłopca, co to Polska, co to rozbiory, wtedy zacząłem się modlić za wolność. Modliłem się na polu. Klękałem na 152 ziemi... Za Niemca, jak pracowałem na kolei i nieraz widziałem te okrucieństwa, to szedłem do piwnicy i leżałem krzyżem... Nasz kraj to nieszczęśliwy. Nasz kraj to autostrada. Każdy przychodzi i coraz to coś nowego narzuca. W czasie wojny zginęło mi siedmiu kolegów, kolejarzy. Kiedy obiecywali mi folksdojczostwo, zagroziłem, że rzucę się pod pociąg. Banszuce, kiedy się o tym dowiedzieli, bili mnie tak, aż krew puściła się ustami. Do tej pory mam szum w głowie. Uratował mnie sierżant z Wermachtu... W Płońsku mieszkało przed wojną 10 tysięcy ludzi, w tym aż 8 tysięcy Żydów. Kiedy likwidowano getto, gnano wszystkich na stację... Podstawiali wagony wysypane wapnem... Dzielili zebranych na trzy grupy, mężczyzn, kobiety i dzieci... I bagnetami upychali ich do tych wagonów... Krzyk słychać było na 8 kilometrów... Nie mogłem tego wytrzymać... Poszedłem do miasta, powiedziałem, że jestem chory... Przedtem próbowałem, co mogłem. Piekłem chleb u siebie i po kryjomu rozdawałem. Nosiłem Żydom... Byłem w Gwardii Ludowej. Zajmo­ wałem się sabotażem. W taki sposób, że do wagonów z amunicją idących na wschód dołączałem wagon z paszą. I do tego wagonu podkładałem taki samozapał, który się tlił powoli... Udało mi się wysadzić w powietrze cały skład, pod Nasielskiem. Trzy dni stacja tam nie była czynna. Nikogo nie rozstrzelali, bo komisja uznała, że był to samozapłon, tego siana... Dostałem za to po wojnie Krzyż Kawalerski, a potem jeszcze Medal Zwycięstwa. A za udział w wojnie w 1939 roku Medal za Obronę Warszawy... Mam też Odznakę Grunwaldzką i Wzorowego Kolejarza... ... W 1968 r. poszedłem na emeryturę. W rok później wydosta­ łem obraz cudownego przedstawienia Matki Boskiej Czerwińskiej. Powiesiłem go nad łóżkiem. Obraz znalazłem u sąsiadów porzucony na strychu. Odkupiłem go za sto złotych. Wkrótce jak go powiesiłem nad łóżkiem, sam się odnowił! Kiedy zacząłem się pierwszy raz �1 mocno modlić i gorąco płakać, to widziałem promienie, które biły od Matki Najświętszej. Zobaczyłem kwiaty czerwone, kwiaty zielone. Przeistaczały się. Jasność sięgała do ściany i na lipki w donicach, znajdujące się w pokoju. A na obrazie były drobne czerwone, zielone, raz takie, raz takie. J rano spojrzałem i zobaczyłem, że obraz jest odnowiony. Sam się odnowił. A myślałem, jak go kupiłem, jak go odnowić... I dzisiaj, kiedy sam jestem w ciszy, przeważnie o dwunastej w nocy, to promienie biją z obrazu i pojawiają się na nim kwiaty czerwone... Modlę się o 12, bo to jest godzina duchów złych i dobrych. I ja się za nich modlę. Za wierzących i niewierzących... Na lewym rogu obrazu jest taki zaciek, a na prawym zeszło i w tych miejscach również widzę promienie... Widzę też Króla Jagiełłę (jest to na sukience srebrnej M . Boskiej ukazany wizerunek fundatora — JO) na koniu z chorągwią (załamania i ornament kwiatowy sukienki — JO). A tam — pokazuje palcem — są dwa miecze zdobyte przez Jagiełłę od Krzyżaków (w istocie są to wota — wyob­ rażenia nóg). A tam Pan Jezus trzyma Europę i w niej oznaczona jest Polska. Dlaczego jest taka duża? Bo Polska była od morza do morza... (to co interpretuje rozmówca jako obraz Europy, jest plakietką prostokątną, umieszczoną w pobliżu dłoni Jezusa; w pros­ tokącie znajduje się owal z jakimś wizerunkiem i jest on dla rozmówcy wyobrażeniem Polski). Polska była kiedyś wielka! ... Przypuszczam, że człowiek jak umiera, to dostaje tablicę od Anioła Stróża. Jest to tablica sprawiedliwości. Jest ona przepołowio­ na na połowę zła i dobra. Połowa dobra, to zasługi. No i kiedy człowiek umrze, to zostaje duchem. Część duchów trafia do niebios. A część jest wśród nas i może nas teraz słucha... U Boga w niebiosach duchy dostają ciało, takie jak mieli za życia. Nawet takie garbate, jeśli byli garbate... Bóg niektórych dobrych duchów rozsyła jako Aniołów, jako rycerzy... Ale są też upiory, które pokutują, pukają, kołaczą... Ja to uważam, że trzeba kochać najdrobniejsze nawet zwierzę. I takie rośliny. 1 gwiazdy. Wszystko, co stworzył Bóg. ...Najbliższa jest mi Trójca Przenajświętsza, Matka Boska, Pan Jezus i święty Józef... Bliska mi jest też św. Elżbieta, bo to kuzynka Matki Przenajświętszej i matka Jana, który ochrzcił Jezusa... św. Piotr, św. Józef, św. Paweł, św. Andrzej, św. Stanisław, św. Teresa od Dzieciątka Jezus, św. Agata od spalenia, św. Małgorzata, św. Weronika. Oni wszyscy są ważni! ... Opuszczam Mszę tylko wtedy, kiedy idę zarobić. Ale wtedy modlę się w domu. Najważniejsze to dobry uczynek... Nie chcieli tu nie tak dawno przyjąć dzieci do technikum, to pomogłem... Ja się modlę i do Mojżesza i Abrahama. Mojżesz wysłany został przez Boga i ustanowił przykazania... Historię biblijną pamiętam, przede wszystkim z dzieciństwa... Chodziłem słuchać do starszych klas nauki religii. No i z ewangelii czytanej w kościele kiedy tam chodzę... Nic nie mogłem dorobić się... Mogłem dostać coś lepszego, ale kocham to co moje. To co moje, jest mi miłe (chodzi głównie o dom drewniak przywieziony z Opinogóry na stację w Płońsku). Jest to ważniejsze niż pałac. To mi kontentuje. Jestem człowiekiem niewymagalnym, skromnym, wszystko opieram na prawdzie. Z człowiekiem, który kłamie, z takim nie rozmawiam. Kocham ojczyznę i wolność. Bardzo się gniewam, jak ktoś komuś prawa ukraca. Bo Chrystus Pan miał krzyż za cały świat, za wszystkich ludzi wierzących i niewierzą­ cych. Był pierwszym komunistą na świecie i sprawiedliwym. I ukocha­ łem Go. Jego siły i mocy jeszcze nikt nie zbadał i nie zbada!" Cudowne doznania emerytowanego kolejarza z Płońska znacz­ nie rozszerzają nasze rozumienie przyjętego tu określenia — wrażli­ wość (świadomość) mirakularną. Wrażliwość jego należy niewątpli­ wie do szczególnych, nieczęsto spotykanych. Koncentruje się wokół stałego, zarazem skromnego symbolu religijnego, starej fotografii cudownego obrazu Matki Boskiej Czerwińskiej. Może właśnie między innymi dlatego jest to wrażliwość tak niezwykła, rozwinięta, pogłębiona. Tego ostatniego przymiotnika używam z całym przeko­ naniem mimo jawnej mylności czy naiwności odczuć, tłumaczeń poszczególnych zjawisk, formułowania informacji o cudownych 153 �II 7. Figura cudownej Matki Boskiej Swarzewskiej. Świadectwo popularnego na Pomorzu kultu maryjnego, wokół którego nie powstały jednak praktyki wotywne widzeniach, jakich doznaje kolejarz z Płońska. Jego wrażliwość kryje elementy myślenia zdecydowanie abstrakcyjnego. Wprawdzie bazu­ je ono na wyraziście realistycznych faktach (zakup zniszczonej fotografii, o którą ktoś przestał dbać, zawieszenie „obrazu" nad łóżkiem, codzienne adorowanie go w modlitwach nocnych), jednak­ że nie prowadzi do określonych postanowień, czy też działań mających konkretne, utylitarne znaczenie. Poprzez cudowne widze­ nia kolejarz nie stara się niczego rozstrzygnąć w swym życiu, niczego „nie załatwia" modląc się pełen uniesienia. Wszystko, co miał do rozstrzygnięcia, załatwienia, zdążył już dopełnić, głównie dzięki cechom charakteru, odwadze, wielkiej rozwadze, głębokiemu odczu­ ciu dobra i zła, połączonych z wielką aktywnością życiową. W czasie cudownych widzeń nie stara się formułować jakichś aktualnych w jego obecnym życiu próśb, ślubowań, a także dziękczynień. Odmawia podstawowe pacierze, modlitwy o sensie ogólnym. Widze­ nia jakich doznaje wypełniają go jednak ogromną siłą duchową i najprawdopodobniej ułatwiają mu zachowanie właściwej mu energii, optymizmu, chęci troszczenia się o los innych. I niewątpliwie zachodzi tu zależność między wyjątkowymi — w sensie pozytywnym — cechami osobowości, budzącą najwyższe uznanie etyką jednostki a jej wrażliwością mirakularną, charakteryzującą się kameralnością, zintymizowaniem, abstrakcyjną formą korzystania z dobrodziejstw, jakie można z nią łączyć. Mówiąc o zależnościach zachodzących między ogólną postawą życiową jednostki a jej szczególnym i osobliwym niewątpliwie światem doznań o charakterze mirakularnym, nie można pominąć rzeczy —jak się wydaje — dosyć istotnej. Jest nią rodzaj posiada­ nych wiadomości. Kolejarz z Płońska jest wprawdzie analfabetą, lecz czy określa to dostatecznie jego wiadomości? Zetknął się w młodości ze szkołą i z tym, czego w szkołach uczą. Przyjaźnił się z chłopcami, którym dana była możliwość uczenia się. Wystarczyło to, aby zachował na całe życie prawdziwy szacunek dla wiedzy, umiłowanie jej. A oto inny rodzaj zdobywania wiadomości, może szczególnie mu bliskich. Chodzi o wiedzę religijną. Stara się dostatecznie często uczęszczać do kościoła. Z uwagą słucha kazań... Jednakże to, co w nich usłyszy — przetwarza, na swój własny sposób 154 II. 8. Wizerunek fotograficzny cudownej Matki Boskiej Czerwińskiej w posiadaniu kolejarza z Płońska interpretuje prawdy wiary. Zdarza się, że opuści mszę niedzielną, ale będzie potem starał się odkupić to wzmożoną modlitwą w domu przed „obrazem", który uznał jako cudowny. Podobnie, nie sam oryginał cudownego obrazu, lecz jego skromna, przestarzała kopia fotograficzna stała się źródłem doznań zdecydowanie mirakularnych. Zaskakujące przy tym jest, że nigdy nie był w Czerwińsku i nie zamierzał udać się tam kiedykolwiek. A zatem, nieograniczony na swój sposób zakres wiadomości przy oryginalnych, nie często spotykanych cechach osobowych spełniać zaczął ważną rolę w zaspokajaniu potrzeby „głodu wiedzy". Zrodziła się chęć stałego zastanawiania się, pewnego rodzaju medytacja, prowadząca do poszukiwania odpowiedzi na liczne, zaprzątające go pytania... Należał do osób, które — dzięki wojennym i politycznym zasługom — zdobywały zasadniczo inny standard bytowania, aniżeli ten z jakiego korzystał (mieszkanie w blokach, stanowisko z awansu społecznego itd.). Wybrał sposób życia w warunkach najskromniej­ szych w jego środowisku. Być może gdyby emerytowany kolejarz z Płońska zdobył inne (wyższe) niż posiadał, szkolne przygotowanie do życia, jego wrażliwość nie byłaby równie podatną, rodzącą niezwykle złożony i sugestywny obraz przeżyć wewnętrznych. Przypadek cudownych doznań kolejarza z Płońska, jego życie duchowe, podporządkowane służeniu każdemu bliźniemu w potrze­ bie, uświadamia zanikanie dziś tej formuły religijności, która owocowała i nadal się rozwija w kultach wotywnych. Okazuje się, że można być głęboko religijnym i nie odczuwać potrzeby ujawniania publicznie swych pragnień, jak też dziękczynień. Byłby to przejaw całkiem nowej, czy też kontynuacja istniejącej również w przeszłości postawy? Wydaje się, że odpowiedź powinna skłaniać się do tego drugiego przypadku. W motcie niniejszego szkicu znajduje się wyznanie Jana Chryzos­ toma Paska i jego charakterystyczne — „każdy według swojej intencyi Bogu poślubił wota". Co to oznacza? Otóż, chyba to mianowicie, że w X V I I w. było w zwyczaju żołnierzy, aby przed przystąpieniem do bitwy, sposobieniem się do walki, a więc w sytua­ cjach szczególnie ciężkich, krzepić się pieśnią, modlitwą, w której zawierało się owo ślubowanie wotów. Niekiedy były to obietnice �II 9. Cudami słynąca figura Pana Jezusa na Krzyżu (w tle wota ze srebrnej blachy) w kościele św. Jana w Toruniu pielgrzymki do uznanych sanktuariów połączone właśnie z fundacją wotów, specjalnym zachowaniem (przejście na klęczkach, przejście z kamykiem w bucie, leżenie krzyżem, biczowanie, poszczenie itd.), a więc obietnice materialne, konkretne. Ale zdarzały się niewątpliwie inne jeszcze przyrzeczenia, mające charakter zobowiązań niespektakularnych, głębiej i poważniej obligujących o s o b ę . Niestety ślubo­ wania dokonywane we własnym sumieniu pozostają tajemnicą. 10 Można jedynie przypuszczać, że bywały one równie przejmujące swą szlachetnością, umiłowaniem świata, jak dokonania kolejarza z Płońska, któremu objawiają się w „godzinie duchów dobrych i złych" świetliste kwiaty czerwone pośród promieni. Wyznania kolejarza z Płońska, które nie są przypadkiem jednos­ tkowym, albowiem podobne wynurzenia nieraz można usłyszeć od osób o pogłębionych przeżyciach wewnętrznych, były przez niektó155 �rych moich konsultantów potraktowane jako przejaw dewiacji, domagającej się oceny o charakterze psychologicznym. Nie umniej­ szając w niczym sensu takich analiz, ośmieliłbym się jednak mówić, że na płaszczyźnie wyłącznie analizy socjologiczno-etnologicznej „osobliwości" reagowania na świat zewnętrzny, czucia i myślenia a ostatecznie postępowania stają się dostatecznie zrozumiałe, umo­ tywowane. To, co kwalifikujemy jako „osobliwość" nie jest choro­ bą, lecz cechą kultury, oczywiście określonego modelu kultury. Być może, ta sama „osobliwość" w innych warunkach (na przykład cywilizacji wielkomiejskiej itp.) staje się dolegliwością. Warto rów­ nież przypomnieć, że etnologia dawno już wyjaśniła pozorny paradoks, że tak zwane społeczności (ich reprezentanci) opóźnione w rozwoju nie były zuniformizowane wewnętrznie, że identyczność w zewnętrznych przejawach (ubioru, mieszkania, zachowań itp.) ukrywała niejednokrotnie wielkie bogactwo i rozmaitość typów osobowych, tym samym postaw, dążeń i pragnień — sposobów istnienia. Jak wiadomo, kult wotywny jest rodzajem ofiary symbolicznej, stanowiącej opozycję w stosunku do przede wszystkim ofiary krwawej. W dziejach wierzeń reprezentuje nurt (proces) humanizacji istot czczonych. Kult ten znany jest w religiach świata antycznego, a także we wszystkich religiach światowych, rozwijających się obecnie. Najściślej jednakże kult ten związany jest z dziejami katolicyzmu, a najbujniejszy jego rozwój przypada na czasy kontrre­ formacji. W Polsce i niektórych krajach katolickich Europy Zachod­ niej rozwijał się również intensywnie w czasach późniejszych, w okresie od X V I I I do końca X I X wieku. W niektórych ośrodkach wiejskich Polski przetrwał do naszych czasów kult wotywny w po­ staci mało różniącej się od tej jaką znamy z X V — X V I wieku. Jednocześnie pojawiły się całkiem współczesne formy tego kultu w różnych miejscach, niezależnie od tego, czy uczestniczą w nim środowiska wiejskie, czy miejskie, a nawet wielkomiejskie (Warsza­ wa, Kraków, Lublin, Rzeszów). Cechą charakterystyczną współcze­ snej formy tego kultu jest rezygnacja z przekazu symbolicznego (plastycznego) na rzecz piśmiennego, mającego cechy przekazu poetyckiego czy literackiego. Wielofunkcyjność wotów, ich zróżnicowanie pod względem rozmaitości i rangi idei zawartych w określonych symbolach czy przekazach pisanych można uporządkować według zaproponowa­ nej na wstępie klasyfikacji: wota proszalne z jednej strony i z drugiej wota dziękczynne. Współczesne wota polskie pisane (wota, które starałem się pobieżnie scharakteryzować, korzystając z materiałów z Warty), to najczęściej wota dziękczynne. Wyrażają one postawę, którą nazwał­ bym ograniczoną interesownością (w przeciwieństwie do jawnej interesowności chłopskich wotów proszalnych — w sprawach gospodarczych i mieszczańskich — głównie zdrowotnych). Zarazem można mówić o postawie bezinteresownej. Poznajemy tę postawę w najrozmaitszych przejawach indywidualnych doznań o charakte­ rze mirakularnym, a także w zbiorowych psychozach religijnych, znanych pod nazwą cudów (współczesnych zdarzeń o charakterze cudownym, w których uczestniczą większe zbiorowości. Ten ostatni nurt współczesnej religijności stanowi osobny przedmiot, domagają­ cy się szczegółowych badań. W ludowej kulturze artystycznej Polski reprezentuje on zagadnienie z pogranicza obrzędu i zdarzenia dramaturgicznego, swoistego teatru, misterium, które dzięki swej żywiołowości, spontaniczności stanowi przejmującą, niezwykle współczesną formułę wypowiedzi. PRZYPISY 1 Por. Gabriel Marcel, Być i mieć, przełożył Piotr Lubicz, Pax, Warszawa 1986; Marian Rusecki, Wierzcie moim dziełom. Funkcja motywacyjna cudu w teologii XX w., Księgarnia św. Jacka, Katowice 1988 Sentencje ojców (Pirkej Awot), przełożył z hebrajskiego 2 Michał Friedman, „Literatura na Świecie", nr 4 (189), 1987, s. 23 Szkic niniejszy nawiązuje do wcześniejszych prac moich i innych autorów, stanowiących od ponad trzydziestu lat stały już w „Polskiej Sztuce Ludowej" temat badawczy. Oto niektóre pozy­ cje: Jacek Olędzki, Wota woskowe ze wsi Brodowe Łąki i Krzynowlo3 II. 10. Dziękczynienie przed ołtarzem św. Judy Tadeusza w kościele Św. Krzyża w Warszawie 156 �1 ga Wielka, R. X I V , 1960, nr 1; tenże, wota srebrne, R.XX1,1967, nr 2; lenże, Wota lwowskie, R . X V I I , 1973, nr 1; tenże, Pieśni wotywne, R.XXIX,1975, nr 4; Jadwiga i Anatoliusz Czerepińscy, XVIII-wieczny ludowy strój biłgorajski na obrazach wotywnych z Puszczy Solskiej, R.XV,1961, nr 2; Anna Kunczyńska-lracka, Obrazy często­ chowskie, R.XX,1966, nr 2; Stefania Krzysztofowicz, Ewa Snieżyńska-Stolot, Obrazki wotywne z kościoła Bożego Ciała w Krakowie, R.XXI.1967, nr 1; S. Krzysztofowicz Źródła ikonograficzne przed­ stawień «Ока Opatrzności» R.XXII.1968, nr 3; Ryszard Brykowski, Sukienka — volum metalowe z Parczewa, R . X X V I , 1972, nr 1; Anna Kunczyńska-lracka, Woskowe wota z Krypna, R.XLI,1987, nr 1—4, s. 65—80. Ponadto, mego autorstwa, Kwietlechy z ohelu Elimelecha w Leżajsku. Prośba i dziękczynienie w judaizmie i katolicyzmie, R . X L I I I , 1989, nr 1—2 (w druku). * Znaczną część materiałów zawdzięczam grupie byłych stu­ dentów Katedry Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego, przede wszystkim Andrzejowi Hemce, następnie Magdzie Lipińskiej, Ma­ riannie Ignatowicz, Krzysztofowi Stanisławskiemu, Tomaszowi Strączkowi, Magdzie Zowczak. W 1975 roku w grupie tej prowadzi­ łem zajęcia proseminaryjne: Wybrane zagadnienia kultury religijnej w Polsce. Bł. Rafał zmarł w 1534 roku. Marmurowy nagrobek ufundo­ wany został w 1640 roku przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Jana Lipskiego. W kościele znajduje się również płyta nagrobna zmarłego wcześniej (w 1480 roku) również bernardyna bł. Melchizedecha. Por. Katarzyna Szczepkowska, Powiat Sieradzki, „Katalog Zabytków Sztuki w Polsce", t. I I , Warszawa 1954, s. 318. Bł. Rafał nie zos­ tał dotychczas beatyfikowany. Oficjalny tytuł z jakiego korzysta — sługa boży. Por. O. Kajetan Grudziński, Rafał z Proszowic, (w:) Hagiografia Polska, pod red. O. Romualda Gustawa O F M , t. I I , Poznań 1972, s. 261—270 Nie zachowały się w kościele wota zabytkowe. W Archiwum oo. Bernardynów w Krakowie odnalazłem jednak poświadczenie blisko stu wotów ufundowanych w czasie ponad 150 lat. Por. wyciąg z Archiwum kościoła oo. Bernardynów w Warcie, Archiwum Pracowni Sztuki Nieprofesjonalnej IS PAN. Najgłośniejsze zdarze­ nia związane z życiem i cudami bł. Rafała, a pośrednio również z niektórymi dawnymi wotami, są treścią polichromii z 3 ćwierci X V I I I w. na przęsłach sklepienia nawy. Malowidła pędzla Walente­ go Żebrowskiego. Współczesne 82 cudowne zdarzenia w czasie 10 lat stanowią liczbę imponującą. Por. przypis 9 W kościele św. Krzyża w Warszawie, o czym piszę dalej, pojawiają się często prośby związane z mieszkaniem (także z zamia­ ną mieszkań), a nawet zdarzyło się wotum proszalne za zdrowie ciężko chorego pieska. Proboszcz kościoła św. Krzyża, któremu serdecznie dziękuję za informacje, uznaje ten rodzaj spraw za „niedostatecznie beznadziejny", aby mogły one stanowić treść tabliczek wotywnych umieszczanych w kościele. 5 6 1 8 Z określeniami tymi najdosadniej zetknąłem się w czasie rozmowy z proboszczem kościoła we Władysławowie. W rozmowie chodziło o percepcję ze strony wiernych nowoczesnej budowli oraz użytych w niej środków wyrazowych. Otóż, abstrakcyjna rzeźba Ukrzyżowanego w głównym ołtarzu (i zarazem jedynym) nie zadowalała do tego stopnia, że powstała konieczność urządzenia osobnego ołtarza (przed którym gromadzili się ci wierni), przypomi­ nającego w nastroju skromne kapliczki wiejskie. Inne szczegółowe przypadki rozmijania się życzeń wiernych i władz kościelnych w odniesieniu do praktyk wotywnych podaję w pracach cytowanych na początku. Pojawienie się i rozwój kultu św. Tadeusza Judy w kościele św. Krzyża w Warszawie jest osobistą zasługą jego proboszcza w latach powojennych x. Tadeusza Olszańskiego. Najstarsze wota składane przed obrazem świętego pochodzą z lat pięćdziesiątych. Praw­ dopodobnie kult ten datuje się z czasów ostatniej wojny, łączy się on z obrazem św. Tadeusza Judy namalowanym przez Pia Górską ok. 1938 roku. Por. Elżbieta Kowalczykowa, Kościół Św. Krzyża, PWN Warszawa, 1975, s. 74, 100 W Pamiętnikach zapisuje Pasek dwa swoje ślubowania wo­ tów, obydwa w 1658 roku: pierwsze przed przekroczeniem z wojs­ kiem Czarnieckiego granicy państwa (patrz motto), drugie przed szturmem na zamek w Klodyndze. Dopełnia tych ślubowań dopiero w 1662 roku w czasie kolejnych odwiedzin wioski rodzinnej. Udaje się wówczas pieszo na Jasną Górę: „Prosiłem się pptym (króla prosił Pasek — JO), żebym mógł do domu odjechać na Święta Wielkanoc­ ne, mil 12 od Warszawy, powiedając votum solenne żem obiecał, za morzem będąc, chwałę Bogu oddać za dobrodziejstwa w tamtych okazyjach (...). Odpocząwszy w domu, proposuimus explere votum do Częstochowy (postanowiliśmy wypełnić ślub — JO.); wybraliśmy się tak, żeby na Boże Wstąpienie tam stanąć. Jechała matka, jam szedł piechotą, a konie za mną prowadzono, na których miałem nazad powracać (...). Spowiedałem się też w Częstochowie za tą bytnością i prosiłem rozgrzeszenia ex voto promissi (jakom wyżej napisał) z jedną damą matrimonii, które że nie doszło, a stanęło protunc temerario ausu (wówczas nieroztropną odwagą — JO), a po prostu mówiąc, z zakochania. Rozgrzeszono-ć mię wprawdzie, ale pamiętam i długo pamiętać będę zadaną pokutę i egzortę, którą usłyszałem, i dziesiątego nauczyć bym umiał, jako to z tym wyrwać się słówkiem: „Ożenię się z tobą". Pamiętniki, s. 328—329. Tak więc Pasek wypełnił swoje ślubowanie wotywne w akcie pielgrzymki i spowiedzi świętej. Nie pozostawił na Jasnej Górze żadnego wotum w rodzaju metalowej plakietki czy jakiegoś symbolicznego przed­ miotu. Niewątpliwie był to z jego strony wybór poważnie umotywo­ wany. Wskazuje na to fakt znaczenia jakie przywiązywał do niekonwencjonalności daru przywiezionego z zagranicy do Polski pannie Teresie Krosnowskiej. Darem tym były „trzewiki drewniane lipowe", Pamiętniki, s. 98 9 1 0 Fot.: H. Gordon — il. 9; Jacek Olędzki — 2—5, 7, 8, 10, 11; Krzysztof Sabak - - il. I; Witalis Wolny — il. 6 11.11. Stopy. Fragment sarkofagu bł. Rafała w kościele oo. Bernardynów w Warcie. Lśniące od dotykania przez wiernych � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c7d77167781aa99cf4cc2b77ddb0e473.pdf 89353a122488a06ac416d72f840664f4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:980 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:901 Title A name given to the resource Świadomościowe wyznaczniki dystansu etnicznego/ ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2, s.157-168 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I I I S S N 0071-1861 z. 2 L E C H MRÓZ ŚWIADOMOŚCIOWE W Y Z N A C Z N I K I DYSTANSU ETNICZNEGO Jednym z najważniejszych czynników wewnętrznej spoistości i zor­ ganizowania każdej chyba grupy etnicznej i narodowościowej jest świa­ domość — poczucie własnej odrębności, wyjątkowe wartościowanie w porównaniu do sąsiadujących społeczności i kultur. Negatywny, a w każdym razie krytyczny obraz tego, co jest poza własną grupą, jest jak gdyby przeciwwagą szczególnego waloryzowania własnej grupy — i chyba nierzadko (może nawet należałoby powiedzieć — dość często) fakt taki można zaobserwować. Być może nawet spoistość grupy jest proporcjonalna do niechęci lub poczucia obcości wobec osobników spoza własnej społeczności. Trudność potwierdzenia tego zdania polega głów­ nie na znalezieniu dostatecznie precyzyjnych, obiektywnych i adekwat­ nych czynników wyrażających wymienione zjawiska; jest to trudność znalezienia odpowiedniej metody badawczej. Wydaje się, że pośród sze­ regu czynników decydujących o stosunku do innych społeczności jed­ nym z najistotniejszych (w wyróżnianiu swoich spośród ogółu) jest róż­ nica w zrytualizowanych zachowaniach i , być może, przynależność do określonej grupy rytualnej jest podstawowym czynnikiem wyróżniania swoich. Wygłaszane w trakcie trwania sesji referaty zwróciły uwagę na pewną podstawową opozycję: swój — obcy, jako istotny czynnik samo­ świadomości etnicznej grupy. W bezpośrednim związku z t ą opozycją pozostaje pojęcie dystansu etnicznego, co stanowi przedmiot moich ba­ dań. Wypowiedź ta oparta jest także w zasadzie na materiale dotyczą­ cym relacji Cyganie — Polacy, ale niektóre wnioski zdają się mieć charakter ogólniejszy i mogą być — jak sądzę — stosowane przy ana­ lizowaniu generalnie stosunków interetnicznych. Zanim zajmę się bliżej omawianiem dystansu etnicznego i jego w y ­ znacznikami (w relacji Polacy — Cyganie), pozwolę sobie powrócić je­ szcze do opozycji swój — obcy. Wydaje m i się (a właściwie jestem tego pewien) na podstawie analizy materiałów z badań, a także analizy lite­ ratury, że widzenie tej relacji: opozycji własnej grupy do tych, którzy do niej nie należą, jako stosunku swój — obcy jest, mimo dość po- �158 LECH MRÓZ wszechnego przyjęcia w literaturze, znacznym uproszczeniem. Do bar­ dziej znanych, klasycznych prac na ten temat — w piśmiennictwie pol­ skim — należą prace Bystronia, Obrębskiego, Znanieckiego . Podobnie także problem ujmowany jest w literaturze obcej, dawniejszej i współ­ czesnej. Jest prawie niemożliwe, by jakakolwiek społeczność czy kultura tak prosto widziała różnicę pomiędzy sobą a wszystkim, co się poza nią znajduje, by nie czyniła różnicy między sąsiednią grupą lub plemie­ niem -— odmiennym wprawdzie jakimiś elementami, ale mającym sze­ reg innych cech wspólnych (np. język czy podstawy gospodarcze), a t y ­ mi, którzy z gruntu są odmienni — kolorem skóry, religią, językiem, gospodarką, a więc czynnikami odgrywającymi bardzo istotną rolę w określaniu własnej grupy. Kategoria obcy jest traktowana w litera­ turze na ogół dość niejednoznacznie — stanowi ona pojemny obszar, choć uwidocznione są w nim różnorodne aspekty, odcienie i płaszczyzny wyodrębniania przez daną grupę społeczną czy etniczną tych, którzy do niej nie należą. Niezależnie jednak, jak szeroka jest gama tych odcieni, czy jak zróżnicowany obszar określany jako obcy, podstawowa struktu­ ra przedstawiana jest w postaci opozycji składającej się z dwóch ele­ mentów — kategorii swoi i kategorii obcy. Ten binarny układ wydaje m i się nieprawdziwy, mylący — niezależnie od zakresu i szerokości ka­ tegorii obcy. Płaszczyzna podziału, t j . wyróżniania swojej grupy, jest bardziej zróżnicowana i zawiera większą ilość wariantów. Wydaje się, że naj­ bardziej podstawowe rozróżnienie składa się przynajmniej z trzech ele­ mentów: swoi (my) — nic swoi (inni) — obcy. Integracja własnej gru­ py, świadomość jej odrębności i szczególnego charakteru dokonuje się w konfrontacji — w zasadzie — z nie swoimi i jest to podstawowa pła­ szczyzna wyróżniania swoich. Istnieje jednak szereg sytuacji, kiedy swoi (my) i nie swoi (inni) mogą stanowić jedną kategorię przeciwstawną obcym. Z t y m ostatnim zjawiskiem mamy chyba do czynienia w proce­ sach narodotwórczych. Wydaje się, że społecznością szczególnie nadającą się do badania wzajemnych relacji różnych grup w Polsce, czyli badania stosunków interetnicznych i wiążącego się z t y m dystansu etnicznego, są Cyganie. Jest to grupa znana powszechnie, historią swoją związana z Europą i Polską od około pięciu stuleci i nadal jeszcze różniąca się w sposób zasadniczy od społeczności miejscowej. T y m samym — mimo dość powszechnych tendencji unifikujących, jakie obserwuje się współ­ cześnie w kulturze — może pełnić rolę elementu przeciwstawnego dla społeczności miejscowej. 1 1 J . St. В y s t r o ń, Megalomania narodowa, Warszawa 1935; J . O b r ę b s k i , Statyczne i dynamiczne podejście w badaniach narodowościowych, „Sprawy Naro­ dowościowe", nr 6; 1936; F . Z n a n i e c k i , Studia nad antagonizmem do obcych, Poznań 1931. �ŚWIADOMOŚCIOWE WYZNACZNIKI DYSTANSU ETNICZNEGO 159 Długoletnia obecność Cyganów w Polsce, fakt zasadniczej odmien­ ności ich sposobu życia i kultury, konflikty, do jakich dochodzi przez kilka stuleci doprowadziły do wyraźnego ukierunkowania sposobu w i ­ dzenia jednej społeczności przez drugą. Zatem także i do ukształtowania odpowiednio postaw jednej społeczności wobec drugiej. Mimo wzajem­ nego dostrzegania się nieznajomość głębszych realiów życia (przy jedy­ nie powierzchownej ich znajomości) prowadziła do tworzenia obrazów stereotypowych i najczęściej negatywnych w odniesieniu do drugiej społeczności. To ostatnie — negatywny charakter wyobrażeń — uzasad­ niała wystarczająco już podstawowa różnica sposobów i charakteru ży­ cia. W rezultacie, mimo iż obie społeczności — Polaków i Cyganów — od dawna żyją obok siebie, powiązane różnorakimi kontaktami, handlo­ wymi, wynikającymi z zamieszkiwania w jednym miejscu, towarzyskimi, a nawet rodzinnymi, stanowiły i nadal stanowią dwie zupełnie odmien­ ne, izolujące się jedna od drugiej grupy etniczne. Z gruntu odmienne wzory zachowania i obyczajowości, innego rodzaju filozofia, kategorie wartości wynikające z różnych sposobów egzystencji i odrębności raso­ wo-antropologicznych stanowiły podstawę wytworzenia sądów i wyobra­ żeń obu grup o sobie nawzajem; z czasem zaczęły one funkcjonować jako prawdy, na weryfikację których doświadczenie faktycznie nie ma w p ł y ­ wu. Stosunki między obu grupami etnicznymi są stosunkami swoi — obcy, i to dla obu stron. Dla Cyganów stykających się w trakcie swoich w ę ­ drówek z wieloma społecznościami różniącymi się językiem, obyczajami, ale jednakich w swoim osiadłym i na osiadłość ukierunkowanym życiu, wszyscy oni stanowią jedną, szeroką kategorię gadźów, osobników, k t ó ­ rzy niezależnie od różnic między nimi są obcy. Kontakty Polaków z od­ miennymi społecznościami najczęściej dotyczą grup różniących się pew­ nymi cechami (język, ubiór, religia itd.), ale sposobem i wzorami egzy­ stencji podobnych. Na t y m tle kontakty z Cyganami odróżniającymi się także cechami podstawowymi (wymienionymi wyżej) wyraźnie pozwa­ lają uchwycić rozróżnienie na tych, którzy są nie swoi, ale relatywnie bliżsi (lub mniej obcy), i na tych, którzy są zupełnie obcy . W przypadku zasadniczej większości Polaków nieznajomość innych grup o podobnym charakterze co Cyganie uczyniła z nich swojego rodzaju wzorzec. Zatem ewentualne zetknięcie się Polaka z przedstawicielem społeczności żyją­ cej podobnie jak Cyganie automatycznie podciąga tę grupę pod miano „Cygan". Sytuacja, w jakiej realizowane były kontakty Polaków i Cy­ ganów, trwająca i żywa odmienność wzorów kulturowych, doprowadziły do tego, że sposób widzenia się wzajemnego przez obie społeczności na­ brał charakteru pewników nie podlegających wcale lub w niewielkim tylko stopniu (mimo wyraźnych zmian w sposobie życia i zmniejszeniu 2 2 Patrz materiały z badań na temat dystansu etnicznego w Archiwum dry Etnografii UW. Kate­ �160 LECH MRŮZ się różnicy) falsyfikacji. Uwidocznia się to wyraźnie zwłaszcza w przy­ padku opinii o drugiej grupie dorastających członków obu społeczności, którzy posiadają przekazane przez starszych gotowe wzory percepcji drugiej społeczności i stosunku do niej. Dla ścisłości dodać należy, że także w cygańskiej wizji świata istnie­ je trójpodział: my (swoi) — inni (nie swoi) — obcy; jednakże jest to podział dla nie-Cygana niewidoczny. Nie każdy Cygan (zdaniem osób zaliczanych do tej grupy) może być uznany za Roma (co można by w pewnym uproszczeniu przetłumaczyć jako „prawdziwy Cygan"). Z punktu widzenia nie-Cygana istnieje jedna szeroka kategoria ludzi określanych mianem Cyganów, ale ci, których ono dotyczy, widzą tutaj jeszcze rozróżnienie na Romów i po prostu Cyganów. Zatem z subiek­ tywnego punktu widzenia cygańskiego informatora relacja swoich do innych przedstawia się następująco: istnieje dość szeroka grupa ludzi określanych mianem Cyganów, w jej obrębie istnieje grupa określająca się jako Roma, choć w rozmowie z nie-Cyganem określająca się także jako Cyganie, być może wyłącznie w t y m celu, by rozmówca nie-Cygan zrozumiał znany mu termin; Rom jest raczej słowem mało znanym wśród nie-Cyganów. Wewnątrz na określenie członka własnej (swojej) grupy nigdy nie używa się określenia Cygan, tylko Rom. Ale oprócz Roma istnieją także inni Cyganie, choć — co podkreślają często informato­ rzy — nie są oni Roma. Jak się wydaje, podstawą wyróżnienia jest przy­ należność do innej grupy rodowo-plemiennej, różniącej się także r y t u ­ ałem. Natomiast wszyscy nie-Cyganie, niezależnie od przynależności et­ nicznej, kulturowej itd., stanowią z punktu widzenia Cygana (Roma) jedną szeroką kategorię obcych. Analogicznie zresztą przedstawia się sy­ tuacja dla nie-Cyganów (Polaków), dla których ludzie różniący się religią, językiem, mieszkający w sąsiedniej wiosce, inaczej nieco ubierający się stanowić będą innych (nie swoich), relatywnie bliższych od tych, którzy różnią się zupełnie, a więc np. Cyganów (występujących w roli obcych). Dalsza analiza zdaje się prowadzić do wniosku, że rozróżnienie na swoich — innych — obcych pociąga dalsze reperkusje w postaci zalicza­ nia do ludzi bądź wyeliminowania poza tę kategorię. I tak dla Roma (swoi) posiadaczami cech wprawdzie nie tak doskonałych, ale jednak ludzkich, są Cyganie (nie-Roma — inni), natomiast gadźo (nie-Cyganie — obcy) zdają się być ich pozbawieni. Podobnie z punktu widzenia Polaka wydaje się, że ekskluzywna kategoria ludzie ogranicza się do swoich i innych (nie swoich); obcy znajdują się poza nią. Wniosek powyższy zdaje się potwierdzać możliwość rytualnego skalania, jakiej można do­ świadczyć od innego człowieka — np. skalanie Roma przez Cygana (nie-Roma), ale nie można doświadczyć tego od nie-Cygana, podobnie jak nie może skalać np. zwierzę, chyba że stanowi ono symbol funkcjonujący w systemie wierzeniowym danej społeczności. Być może także dlatego ilość sytuacji konfliktowych znajdujących agresywne rozwiązania w y - �ŚWIADOMOŚCIOWE WYZNACZNIKI DYSTANSU ETNICZNEGO 161 nika z odmienności sądów, zdań i postaw w obrąbie jednej kategorii ludzi, podczas gdy obcych traktuje się po prostu jako stworzenia, które z samej swojej istoty i braku cech ludzkich są poza konfliktem albo na jego marginesie; dopiero upodobnienie się, a zatem przybranie cech ludz­ kich może postawić ich w sytuacji uczestnictwa w konflikcie. Nasuwa się t u skojarzenie z zakresu psychologii zwierząt, że agresja kierowana jest na ogół na osobników z tego samego gatunku — jako mechanizm obronny własnego terytorium, prestiżu, bazy żywnościowej . Należy także wspomnieć o pewnych sytuacjach wyjątkowych. Nie­ kiedy —jak się wydaje — istnieje jeszcze inna kategoria poza już w y ­ mienionymi swoi — inni — obcy; wyłączeni. Są to osobnicy lub społecz­ ności, które sytuowane są na pograniczu ludzi i nie-ludzi (czyli obcych) i których rodowód łączy się z ludźmi — co potwierdza fakt, że mogą oni zanieczyszczać rytualnie (kalać), ale jednocześnie z gruntu są poza płaszczyzną kontaktu ludzi, a więc kontaktu Roma — nie-Roma (inni Cyganie); swoi — inni; są po prostu wyłączeni i funkcjonują trochę na zasadzie straszydła — nosiciela złych cech, czym nie może być oczy­ wiście gadźo (nie-Cygan, nie-człowiek), a więc ktoś nie mieszczący się w kulturze uznanej za prawdziwą. Niekiedy dotyczy to grup czy całych społeczności, ale także jednostek, które przez fakt przekroczenia zasad moralno-rytualnych czasowo są odseparowane i umieszczone na peryferii kategorii swoi — nie swoi, czyli kategorii łudzi, są oni mahrime — ska­ lani. W przypadku Polski na pozycji tej przez znaczną większość Cyga­ nów z dawnych grup wędrownych sytuowani są Cyganie zamieszkujący na południu (okolice Nowego Targu, Szczawnicy, Jasła, na Spiszu) i pro­ wadzący od pokoleń życie osiadłe. Powszechnie określa się ich mianem łabanca, oznaczającym ludzi nieczystych. Odejście od zasad uznanych za kanoniczne dla Cyganów (Romów i nie-Romów) spowodowało wyłącze­ nie ich z kategorii ludzi i usytuowanie na peryferii, jednocześnie nie mogą oni być zaliczani do obcych (nie-ludzi, gadźów), gdyż rodowodowo związani są z kategorią ludzi*. Jest szereg czynników, które są w stanie wprowadzić zmiany do tego układu. Cyganie są nie tylko grupą izolowaną społecznie, są także mniej­ szością etniczną. Wspólnota statusu społecznego może ich przybliżyć do tych, k t ó r y m w zasadzie miano człowiek nie przysługuje, czyli do obcych. Jest to widoczne w stosunku Cyganów do tych grup etnicz­ nych, które także zajmują podobną statusowo pozycję mniejszości et­ nicznej (np. Grecy, Macedończycy na zachodnich terenach Polski). Być może czynnikiem ułatwiającym Cyganom kontakt i akceptację tych spo­ łeczności jest również fakt oderwania ich od ojczyzny, przebywanie na 3 s K . L o r e n z , Tak zwane zlo, Warszawa 1972. Wywiady z Cyganami prowadzone w latach 1977 i 1978. Materiały z badań nt. dystansu etnicznego w Ardhiwum Katedry Etnografii UW. 4 11 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I I , z. 2 �162 LECH MRÓZ obczyźnie i wśród obcych, a więc w układzie nieco zbliżonym do cygań­ skiego. T y m samym relacja swoi — inni (nie swoi) obejmować może tak­ że odmienne grupy etniczne, ale bliskie wspólną pozycją (np. w stosunku do Polaków, większości etnicznej), niezależnie od faktu, że (patrząc z po­ zycji Cygana) wspólnota kulturowa winna wiązać raczej tych zalicza­ nych do innych i do obcych. . Wydaje m i się — choć jest to przypuszczenie nie wystarczająco jeszcze sprawdzone — że każda społeczność, każda kultura musi posiadać obok siebie czy w zasięgu swojej percepcji i kontaktu jakiś zespół ludzi, k t ó ­ rych można byłoby obarczyć cechami negatywnymi i którzy mogliby pełnić istotną rolę czynnika integrującego grupę własną chociażby po­ przez fakt czucia się lepszym w porównaniu z tamtymi. Wydaje się — a potwierdzają to choćby codziennie obserwacje — że jest to cecha w y ­ stępująca często, a nawet powszechnie. Odchodząc na moment do dy­ gresji — w każdej, zwłaszcza licznej i rozwiniętej społeczności istnieje wiele różnego rodzaju zespołów i grup o charakterze formalnym, towa­ rzyskim itd. Nie trzeba prowadzić specjalnej analizy, by uświadomić sobie, jak ważnym czynnikiem w kontaktach, istnieniu i konsolidacji ich jest rozmowa na temat cech negatywnych jakiegoś innego zespołu ludzi czy jednostki. Będące przedmiotem rozmowy cechy negatywne — nieza­ leżnie czy istnieją faktycznie, czy nie i niezależnie, czy osąd swój opie­ ramy na znajomości naszego negatywnego wzorca, czy na stereotypowym ocenianiu — pozwalają nam czuć się lepiej przez fakt, że nie posiada­ my, we własnym osądzie, tych piętnowanych cech. Tym samym osoba będąca dla nas wzorcem negatywnym pełni ważną funkcję czynnika pozytywnego dla naszej psychiki, stabilizującego ją, a często także pozy­ tywnego czynnika społecznego, wpływającego na integrację grupy. W y ­ daje się, że interesujące byłoby przeprowadzenie badań np. nad tym, w jaki sposób obecność w nowo zasiedlonym bloku rodziny alkoholików lub innej o niezbyt moralnym (w konfrontacji z powszechnymi wzorami społecznymi) prowadzeniu się jest czynnikiem przyspieszającym inte­ grację pozostałych mieszkańców, dla których istotna jest zarówno świa­ domość nieposiadania tych cech, jak i okazja nawiązania kontaktu i roz­ mowy z nieznajomymi jeszcze sąsiadami, dzięki możliwości wymiany informacji i piętnowania zachowania sąsiada. Myślę, że — wracając do rozważań wynikających z tematu — każda społeczność, każda grupa ludzka w jakiś sposób ze sobą powiązana musi posiadać swój wzór nega­ tywny, w stosunku do którego mogłaby się czuć lepiej i który poprzez swój negatywny charakter podkreślałby pozytywy naszej k u l t u r y i nas samych. Ilość tych wzorów negatywnych odpowiada różnym poziomom i -jakościom więzi społecznych — towarzyskiej, rodzinnej, zawodowej, ideologicznej, narodowej itd. W przypadku naszej społeczności (zresztą 5 5 Materiały w ł a s n e — badania prowadzone w latach 1976 i 1977. �ŚWIADOMOŚCIOWE WYZNACZNIKI DYSTANSU ETNICZNEGO 163 to samo dotyczy wielu innych społeczności europejskich) generalnie ta­ k i m wzorem mogli- być właśnie Cyganie przez fakt powszechnej ich zna­ jomości, a w każdym razie możliwości obserwacji i przez fakt zasadniczej odmienności antropologiczno-kulturowej. Potwierdzają to zresztą bada­ nia — wynikający z nich obraz Cyganów funkcjonujący w świadomości społecznej i stereotypowy charakter sądów na ich temat . Powszechność i uniwersalność osądów widoczna jest wyraźnie w momencie zestawienia danych uzyskanych od osób należących do różnych pokoleń, mających różnego rodzaju doświadczenia dotyczące Cyganów, wiedzę na ich temat, pozycję społeczną, uczestnictwo w informacjach kolportowanych przez środki masowego przekazu i t d . Dość jednoznacznie widać, że stosunek do Cyganów i ich obraz jest pewną stałą wartością nie podlegającą zmianom i że praktycznie żadne doświadczenie i pozytywna ocena oso­ bistych kontaktów nie jest w stanie zmienić stereotypowego myślenia uogólniającego. Każde pozytywne doświadczenie, niezależnie jak często powtarzane, traktowane jest jako fakt jednostkowy lub zespół faktów, ale zawsze jednostkowych, podczas gdy każdy pojedynczy fakt potwier­ dzający stereotypową wizję jest argumentem o charakterze ogólnym, powszechnym. Wynika z tego, że Cyganie funkcjonują jako pewien określony wzorzec, przeciwstawny wzorcowi własnej kultury i społecz­ ności, i tylko — w zasadzie — jako wzorzec mogą być dostrzegani. Po­ twierdzeniem może być fakt, że tam, gdzie istnieje wyraźna rozbieżność między Cyganami — jako wzorcem negatywnym — a ich obecną pozycją, standardem życia itd., w myśleniu na temat Cyganów zauważa się w y ­ raźną sprzeczność, prowadzącą czasem do poszukiwania kogoś innego, kto mógłby stać się wzorcem negatywnym, a zarazem czynnikiem integru­ jącym grupę własną. To, co powiedziane zostało wyżej, dotyczy stosunkowo prostego u k ł a ­ du opozycji Cyganów do społeczeństwa dość jednorodnego, stanowiącego większość etniczną, dyktującą zarazem pozycję i status grupie mniej­ szościowej — Cyganom. Relacja ta nabiera innego charakteru w t y m przypadku, gdy kontakt Cyganów z niecygańską społecznością realizowany jest w kontekście wie­ lonarodowościowym lub wieloetnicznym. To znaczy, że niecygańską gru­ pa etniczna, jednorodna i zwarta, oraz Cyganie nie stanowią dwóch przeciwstawnych biegunów, ale stosunki między Cyganami a nie-Cyganami przybierają postać rozczłonkowanych relacji między wieloma róż­ nymi społecznościami (grupami etnicznymi), wśród których są i Cyganie jako jedna ze składowych. W przybliżeniu tak właśnie przedstawia się stosunek Cyganie — nie-Cyganie na Półwyspie Bałkańskim (w Jugo­ sławii) i w Azji Przedniej. Interesujące byłoby bliższe prześledzenie, jak się przedstawia rzecz w zbiorowiskach (krajach) wielonarodowościowych 6 6 Materiały z badań dystansu etnicznego, Arch. Kat. Etn. UW. �164 LECH MROZ i nie faworyzujących jednocześnie w sposób widoczny jednej z nich. Myślę, że z krajów europejskich właściwie jedynie Jugosławia daje szan­ se prześledzenia tego problemu i próby ustalenia wzajemnych relacji. Okaże się wtedy — najprawdopodobniej — że wzorzec negatywny jest zmienny i że nie dla każdej społeczności czy grupy etnicznej Cyganie są przykładem negatywnym, że czasami są nim Albańczycy, Czarnogórcy, Rumuni i t d . T y m samym dystans istniejący w odniesieniu do Cy­ ganów przybiera niekiedy charakter relacji: swoi — inni (nie swoi), a nie: swoi — obcy (ludzie — nie-ludzie). Faworyzowanie własnej grupy jako najlepszej, jako wzorca odniesienia i oceny wszystkich nie należą­ cych do niej, jest dość oczywiste, ale nie jest to jednocześnie opozycja wzorca pozytywnego i negatywnego. T y m samym nie pociąga za sobą zasadniczego przeciwstawienia' swojej grupy Cyganom, uniemożliwia­ jącego kontakty pomiędzy t y m i społecznościami. Fakty znane m i z lite­ ratury i obserwacji dokonanych w Jugosławii zdają się potwierdzać tę tezę, a różnorodność kontaktów pomiędzy Cyganami i innymi grupami etnicznymi, zawieranie mieszanych związków małżeńskich i innego ro­ dzaju powiązania społeczne stanowią dalszy argument . Dystans istniejący w stosunku Polaków do Cyganów ma wyjątkowo t r w a ł y charakter i fakt, że Cyganie przestali w zasadzie wędrować, a nawet często upodobnili się sposobem życia do Polaków, nie wpłynął w znaczniejszym stopniu na zmianę sądów, choć przez osiedlenie stali, się oni często bliskimi sąsiadami, a co za t y m idzie, zaistniała możliwość dokonywania bezpośrednich obserwacji ich życia. Materiału potwierdzającego powyższe uwagi dostarczają badania nad stosunkiem Polaków do Cyganów. Ponieważ celem tego wystąpienia nie jest sprawozdanie z wyników tych badań, ale poruszenie'pewnych ogól­ nych zagadnień, nie będę pełniej przedstawiał rezultatów. Dla lepszego uchwycenia stosunku Polaków do Cyganów (na tle innych społeczności) zwracano się w trakcie badań do rozmówców z prośbą o uszeregowanie dziesięciu podanych i m n a r o d o w o ś c i według sympatii i szacunku, jakim poszczególne z nich darzą. Badania prowadzone były zarówno we wsiach, jak i wśród osób zamieszkałych w mieście; osobną grupę stanowili stu­ denci oraz nauczyciele (ich wypowiedzi traktowane są jako materiał uzu­ pełniający). Wydaje się uzasadnione sięgnięcie do wyników tych badań, mimo iż nie są one w pełni opracowane ani zakończone. 7 8 7 zemlji — „Zbornik Minulost Sloveniji, 8 w pracy Polska", Materiały (wypowiedzi i referaty) sesji .Život i običaji Roma u našoj Belgrad 1976; także M. B a r j a k t a r o v i c , Cigani u Jugoslavia dañas, Filozofskog Fakulteta", t. 11: 1970, z. 1 (Belgrad); V . Š i f t a r , Cigani. v sedanjosti, Murska Sobota 1970; P. S t r u k e l j , Kultura Ciganov v Lubiana 1964, i inne prace. Patrz kwestionariusz do badań dystansu etnicznego publikowany L . M r ó z , Badania dystansu etnicznego: Cyganie — Polacy, „Etnografia t. X X I I : 1978, z. 2. �ŚWIADOMOŚCIOWE WYZNACZNIKI DYSTANSU ETNICZNEGO 165 Badania pokazały, jak różnorodne czynniki motywują stosunek do narodowości i grup odmiennych kulturowo. Wypowiedzi około 300 osób przeciętnie sytuują Cyganów na 8 pozycji. Wśród 10 narodowości 6 są to społeczności przynależne do rasy białej i kultury europejskiej lub wywodzącej się z europejskiej. Pozostałe to społeczności różniące się w y ­ raźnie zarówno kulturą, jak i cechami antropologicznymi. Pierwszy etap badań polegał na uhierarchizowaniu podanych narodowości według sym­ patii. Nie oddaje to jednak jeszcze zbyt wyraźnie mechanizmu i jakości stosunku do społeczności różnych od własnej — choć preferencja i do­ minacja narodowości europejskich jest aż nadto oczywista. Znacznie w y ­ raziściej , uwidocznia się ten stosunek przy pytaniach o to, kogo z w y ­ mienionych akceptowałby rozmówca jako ewentualnego partnera m a ł ­ żeńskiego — swojego, syna, córki lub kogoś z najbliższej rodziny. Dopóki pytanie ma charakter ogólny, stosunek do odmiennych narodowości mo­ tywowany był względami rozmaitymi: tradycją, ale także sytuacją po­ lityczną, propagandą itd. Kiedy jednak dotyczy bezpośrednio rozmów­ cy i najbliższych m u spraw, przybiera on znacznie pełniejszą, wyrazistszą formę. Zestawienie wyników ukazuje, że wszystkich 6 narodowości białoskórych i związanych z kręgiem kultury europejskiej zajmuje pierw­ szych 6 miejsc tabeli. Jest to zasada, która występuje bez najmniejszych wątpliwości — niezależnie od tego, z jakiego środowiska pochodzą wypo­ wiedzi i z jakiej grupy wieku. Społeczności różniące się k u l t u r ą i cecha­ m i antropologicznymi — wśród nich Cyganie — zajmują 4 ostatnie miejsca skali. W zależności od wieku, doświadczenia, wykształcenia ba­ danego, miejsce Cyganów ulega przesunięciu, jednakże przeciętnie sy­ tuowani są na miejscu 8 lub 9 w tej 10-stopniowej skali. Zdaje się tp także wskazywać na istotną rolę czynnika rasowego w stosunku do od­ miennej społeczności. Jeśli odnieść teraz wymienione w trakcie badań narodowości do nas samych, to wyraźnie wystąpi trójpodział, o jakim mówiłem wyżej. Swoi (my — Polacy) — nie swoi (inni — narody europejskie i o europejskiej kulturze) — obcy (zasadniczo odmienni kulturowo i rasowo). Rozkład i ilość głosów wyraźnie dowodzą istnienia przepaści pomiędzy przedsta­ wicielami grupy drugiej i trzeciej. Około 90% (nawet nieco więcej) ba­ danych stwierdziło, że przedstawiciela żadnej z tych 4 narodowości w ogóle nie akceptuje. Jednocześnie akceptacja narodowości nie swoich — pozycja 1 do 6 — kształtuje się na poziomie od 90-95% do około 50%. Jednym z elementów badań było określenie cech charakteryzujących w y b r a n ą społeczność (oczywiście z punktu widzenia Polaka) . Społecz­ nością charakteryzowaną byli Cyganie — funkcjonujący ha zasadzie 9 * Badani dysponowali zespołem 20 cech stanowiących 10 opozycyjnych par (np. leniwi — pracowici). Dokładne wyjaśnienie znajduje się w kwestionariuszu do badań dystansu etnicznego, wymienionym w przyp. 8. �166 LECH MROZ grupy odrzucanej, a poza t y m w zasadzie każdemu z badanych znanej, jeśli nie z kontaktów osobistych, to z obserwacji. Wśród cech, jakimi określano tę społeczność, kilka powtarzało się tak często, że można przy­ jąć, iż one właśnie stanowią zespół pojęć, jakie w świadomości potocz­ nej kojarzą się z Cyganami. Na pierwszym miejscu wśród wymienia­ nych cech znajduje się: sprytni (ponad 90%), dalej (od 60% wzwyż): leniwi, fałszywi, brudni, weseli, nachalni, a potem (30 do.50%): uro­ dziwi i napastliwi. Inne cechy cytowane były jednostkowo lub w tak nieznacznym procencie, że dla obrazu Cyganów w oczach Polaków (obrazu stereotypowego) nie mają one praktycznie znaczenia. Można więc przyjąć, że wymienionych 8 cech jest tymi, które dla Polaków określają Cyganów, a spośród nich 6 pierwszych tymi, jakie najpowszechniej kojarzą się z pojęciem Cygana. Wśród tych 6 pierwszych przynajmniej 4 są zdecydowanie pejoratywne, nawet jeśli uznać, że określenie „ s p r y t n y " nie kryje w sobie ładunku niechęci. Niemniej jest zupełnie jasne, że obraz Cygana jest ogólnie niekorzystny. Dla zorien­ towania się w stosunku do własnej grupy badani proszeni b y l i o okreś­ lenie t y m i samymi cechami Polaków. Wynik jest dość pouczający. Po­ lacy są (we własnych oczach): odważni, dumni, weseli, otwarci. Te 4 cechy powtarzały się najczęściej, przytaczało je od 50% badanych (otwarci) do około 80% (odważni). Dalsze cytowane określenia stanowiły procent znacznie mniejszy, a większość — poza wymienionymi — określeń pozytywnych i rzadko negatywnych cytowana była jednost­ kowo lub w tak nieznacznym procencie, że można je zupełnie pominąć. Należy więc przyjąć, że dla świadomości badanych Polacy prezentują ten właśnie zespół 4 lub 3 cech pozytywnych (jeśli przyjąć, że określe­ nie weseli ma charakter trudny do sprecyzowania). Mamy więc sytu­ ację niemal laboratoryjną, my (swoi) jesteśmy bardzo dobrzy, pozy­ t y w n i . Obcy (Cyganie) prezentują cechy prawie wyłącznie negatywne. Nie były prowadzone do tej pory pełniejsze próby dowiedzenia się, jakie cechy wyróżniają narodowości określane tutaj jako inni; zostanie to uwzględnione w dalszej części badań. J u ż teraz jednak można wniosko­ wać, że przypisane i m zostaną cechy zarówno pozytywne, jak nega­ tywne o różnym nasileniu (w zależności prawdopodobnie od miejsca w hierarchii i od prestiżu) i że miejsce tych 6 narodowości znajdzie się pośrodku; pomiędzy swoimi prezentującymi cechy najlepsze, pozy­ tywne, a obcymi prezentującymi cechy najgorsze, negatywne. Mimo iż — zwłaszcza w ostatnich latach — sposób życia Cyganów uległ dość radykalnej zmianie i przez osiedlenie znaleźli się w polu obserwacji, wiedza na ich temat kształtowana jest nie na drodze empi­ rycznej, ale zawartego w świadomości obrazu stereotypowego, który stymuluje stosunek do Cyganów. Wynikający stąd brak zainteresowa­ nia poznawczego podkreśla hermetyzm obu grup wobec siebie. Nawet wykształcenie, status społeczny, miejsce zamieszkania (duże miasto), �ŚWIADOMOŚCIOWE W Y Z N A C Z N I K I D Y S T A N S U E T N I C Z N E G O 167 dostępność środków masowego przekazu nie wpływają w sposób zasad­ niczy na zmianę stereotypu. Można stąd wnosić, że kształtowanie obrazu dokonuje się głównie w obrębie rodziny. Możliwość zmiany stosunku do Cyganów, zmniejszenie obcości, prze­ kształcenie funkcjonującego stereotypu uzależnione jest — teoretycz­ nie — od przyjęcia podobnego wzoru i stylu życia co ludność miej­ scowa, podjęcia podobnego rodzaju pracy, niewyróżniania się ubiorem bądź innymi elementami, czyli wyzbycie się cech identyfikujących i za­ symilowanie. Jest to wewnętrzna sprzeczność — zmiana stosunku uza­ leżniona jest od bycia lub niebycia Cyganem. Nie jest możliwa sytu­ acja — tak wynika z przeważającej ilości wypowiedzi — dopuszczająca zachowanie przez Cyganów zasadniczej odrębności kulturowej i jed­ noczesne traktowanie ich inaczej niż obcych. Zasadniczym więc czyn­ nikiem włączenia do kategorii ludzi, choć jeszcze nie ekskluzywnej kategorii swoich, jest zmiana sposobu egzystencji i obyczaju, zmiana r y t u a ł u i przejęcie tego, który uznany jest za właściwy lub przynaj­ mniej dopuszczalny. Dopiero wtedy mogą zaistnieć warunki umożliwia­ jące przemiany w świadomości stymulującej dystans etniczny. Lech Mróz CONSCIOUS DETERMINANTS O F T H E ETHNIC DISTANCE Summary The fundamental distinction which is made in science between the members of one's own group and those who do not belong to it, has the character of pola­ rity — ,,ourselves" — alien. I would appear that, in such a setting, the category of alien reflects an element inwardly disjointed. A n analysis of the. image which, in the consciousness of members of various social groups, is projected by indivi­ duals who do not belong to one's own group, indicates that the attitude of "ours" towards those who do not belong in the same category has the character of the relationship "ours, we" — "not ours, others" — "alien". It is more than apparent that, just about in every society, those who, admittedly, are different in certain cultural respects (manner of dress, religion etc.) yet, are similar i n many others, are distinguished from those whose way of life, philosophy, moral precepts, stan­ dards of value etc., set them apart in a fundamental sense. It seems that in the judgments of those not different in a fundamental sen­ se i.e. i n the judgments of "others" (relatively closer) and of the aliens (and the­ refore totally different) one may detect tendencies to discriminate between people. "We, ours" and the societal set which is culturally similar — "not ours, others" constitute, together, the category of "people". On the other hand, those who are alien and, i n virtue of their culture, completely different are shut out not only from the exclusive category of "ours" but even from humanity in general. A group which often epitomizes the aliens are Gypsies — precisely through the facts of their basic, cultural and anthropological otherness. The image which they project in the consciousness of the non-Gypsies quite permanent and unaf- �168 LECH MROZ fected by the changes which have taken place i n life of the contemporary Gypsies. Experience and observation do not produce any basic change in the false stereo­ type; the image held in the consciousness decides the quality of distance from the Gypsies. A different attitude, a reduction of the distance become possible only upon a change i n the way of life, of the customs and of the traits which iden­ tify the group, in other words, upon stepping outside the notion of a "Gypsy". � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/216699350e7a30cfd016dc110cd98c5f.pdf 1e0637de88d10c661ec9a904e7c83bb6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5575 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5184 Title A name given to the resource Świat jako bezprzedmiotowość/ Barbarzyńca 2008 nr 2(12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s.32-41 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chodań, Przemysław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Przemysław C hodań Ur. w I 983 r., student religioznawstwa UJ. Interesuje się religiami gnozy, sztuką X X wieku oraz sztuką najnowszą. Publikował w „teksty.bunkier", w s p ó ł p r a c u j e z magazynem o sztuce „ A r t e o n " . Świat jako bezprzedmiotowość Utopijne aspekty suprematyzmu Kazimierza Malewicza Sztuka przeszłości, służąca religii i państwu (przynajmniej z pozoru), powinna w czystej (nieużytkowej) sztuce suprematyzmu obudzić się do nowego życia i zbudować nowy świat - świat doznań... Kazimierz Malewicz 1 U topia to szczególny twór ludzkiej wy­ obraźni. Jest ona projekcją stanu ide­ alnego wobec marności zastanej sytu­ acji społecznej, politycznej czy też artystycznej. Może być ucieczką od rzeczywistości, może też przybrać kształty realnych postulatów i dążeń. „Utopista nie godzi się na świat zastany, nie zadowala się aktualnie istniejącymi możliwo­ ściami: marzy, fantazjuje, antycypuje, projektu­ je, eksperymentuje" . Utopia pozwala spojrzeć 2 1 K. Malewicz, Świat bezprzedmiotowy, słowo/obraz z dystansem na daną kulturę, jest jej krytyką. Myślenie utopijne jest myśleniem twórczym. Stwarza cele, ku którym powinniśmy kierować swe wysiłki, by w zamian otrzymać prawdziwie szczęśliwe społeczeństwo, idealny system poli­ tyczny, wiedzę absolutną lub zbawienie. Utopia jest jednak nie do zrealizowania, inaczej stałaby się ideologią czy programem politycznym. Jak podkreśla znawca awangardy rosyjskiej historyk sztuki Andrzej Turowski, pojęcia „ideologia" 2 J. Szacki, Spotkania z utopią, Sic!, Warszawa 2000, s. 33. terytoria, Gdańsk 2006, s. 65. BARBARZYŃCA nn �Świat jako bezprzedmiotowość i „utopia" odnoszą się do zupełnie innych zja­ wisk. „Ideologię wiązałem zawsze z grupami ludzi, którzy posiadali władzę i dążyli do jej utrzymania. Ideologia była czymś, co uzasad­ niało ich władzę. Natomiast utopie były wizjami świata tych, którzy władzy nie posiadali" - mówi Turowski . 3 Utopie najczęściej znajdowały wyraz w for­ mie literackiej, tworząc oddzielny gatunek pisar­ stwa. Jerzy Szacki, świadom sztuczności wszel­ kich kategoryzacji, w y r ó ż n i a pięć głównych form utopii: utopię miejsca (np. Państwo Słońca T. Campanelli, Nowa Atlantyda F. Bacona), uto­ pię czasu (np. Ro\ 2240 Merciera, W roku 2000 Bellamyego), utopię ładu wiecznego (systemy religijne lub filozoficzne projektujące społeczeń­ stwa idealne, np. w Państwie Platona), utopię zakonu (jakkomuny tworzone przez ludzi powanych wokół haseł socjalizmu, anarchizmu lub też reguły zakonów religijnych, np. założe­ nia franciszkanizmu) Of aZ utopię polityki (np. utopia państwa liniowy społecznej w osiemna stowiecznej Francji czy hasła samtsimonistów w wieku X I X ) 4 Samo pojęcie „utopia" pochodzi z dzieła szesnastowiecznego angielskiego pisarza Tho­ masa More'a, którego pełny tytuł brzmi Ksią­ żeczka zaiste złota i niemniej pożyteczna ja\przyjemna o najlepszym ustroju państwa i nieznanej dotąd wyspie Utopii . Etymologiczne znaczenie terminu ująć można dwojako. Greckie topos w znaczeniu „miejsce" z przedrostkiem „eu" oznaczałoby „dobre miejsce", a gdy przedrost­ kiem uczynić „ou", otrzymamy „miejsce, któ­ rego nie ma" . Twórczości utopijnej nie należy zawężać tylko do literatury. Aspekty utopijnie 5 6 3 Utopia to nie ideologia. 125. rocznica urodzin Kazimierza 33 mogą być zawarte w filozofii, na przykład w idei nadczłowieka u Nietzschego, w koncepcjach religijnych, gdzie przykładem są wszelkiego ro­ dzaju milenaryzmy, czy w sztuce - tu prym wie­ dli XX-wieczni malarze i poeci futuryści, z Ma¬ rinettim na czele. W architekturze utopijna była skala projektu przebudowy Berlina w latach trzydziestych X X wieku. „Sporządzone przez Alberta Speera plany przebudowy Berlina są dziś synonimem manii wielkości polityków narodowosocjalistycznych. Gigantyczne projekty budowlane znacznie przerastały ekonomiczne zasoby miasta" . Wcześniej, w wieku X V I I I , utopia w sztuce objawiała się projektami takich architektów iak Etienne-Louis Boullee czy Claude-Nicólas Ledoux. A sięgając do źródeł kulturv eurooeiskiei rzec można iż utooiinie nacechowane było myślenie artystów Grecji klasycznei ich dążenie do piękna absolutnego i próba unaocznienia w dziele zasad Prawdy Dobra i Piękna Dziś estetyka Piękna Absolut¬ nego równa się najczęściej estetyce Kiczu 7 Artysta i epoka 20 marca 1927 roku w warszawskim hotelu Polonia odbyło się otwarcie wystawy jedne­ go z czołowych przedstawicieli sztuki awan­ gardowej X X wieku, przez całe niemal życie mieszkającego w Rosji, mistrza abstrakcjonizmu i prekursora minimalizmu - Kazimierza Malewicza. Artysta, którego rodzice pochodzili z Polski, zatrzymał się tu w drodze do Berlina, skąd jego sztuka miała się rozprzestrzeniać w całej Europie Zachodniej. Dzięki temu chciał wydostać twórczość z ograniczeń syste­ mu politycznego ówczesnej Rosji, który coraz 5 ibid. Malewicza. Z prof. Andrzejem Turowskim rozmawia 6 Ibid, s. 11-12. Agnieszka Tabor, [w:] „Tygodnik Powszechny", http:// 7 J. Gympel, Historia architektury, Könemann, Kolonia tygodnik.onet.pl/1548,1153046,dzial.html. 4 Por. J. Szacki, op.cit. e ( l B ) nu BARBARZYŃCA 1996, s. 93. �Przemysław Chodań 34 bardziej ograniczał wolność wypowiedzi. Tak jak Wassily Kandinsky i Marc Chagall chciał uzyskać m i ę d z y n a r o d o w e uznanie. Pomimo iż osobiście nigdy nie dotarł do artystycznego centrum świata, jakim był wówczas Paryż, jego dzieło należy do szczytowych osiągnięć w histo­ rii sztuki awangardowej. Kazimierz Sewerinowicz Malewicz przy­ szedł na świat w Kijowie w 1879 roku . Na ogół uznawany bywa za artystę rosyjskiego, ale polscy rodzice i dzieciństwo spędzone na ukraińskich wsiach nie pozostały bez wpływu na jego twór­ czość. Ową wielokulturowość odzwierciedla język jego rozpraw teoretycznych, który był mieszaniną rosyjskiego, polskiego i ukraińskiego właśnie. Polskim czytelnikom teksty Malewicza starała się przybliżyć, między innymi, Helena Syrkusowa. Fragmenty tych pism w jej tłuma­ czeniu ukazywały się w słynnym piśmie polskiej awangardy „Blok". Przez wiele lat twórca 8 utrzymywał żywy kontakt z Włady¬ sławem Strzemińskim oraz Katarzyną Kobro. Należeli oni do prowadzonej przez Malewicza grupy Unowis Jak wyglądały prace Malewicza sprzed 1909 roku, nie dowiemy się nigdy, gdyż zostały przez artystę spalone. Ten, zdawałoby się, dramatycz­ ny akt wydaje się jednakowoż w pełni zrozu­ miały. Malewicz stopniowo, acz konsekwent­ nie, odchodził od malarstwa figuratywnego, mimetycznego ku czystej, bezprzedmiotowej abstrakcji. Tak jak wielu innych młodych ar­ tystów w tym czasie chciał zerwać wszelkie związki z uznćinćj za gorsza, konformistyczną i niepasującą do prawdziwego modernisty sztu­ ką akademicką. Z pomocą przyszły rewolucyjne hasła włoskiego futuryzmu oraz francuskiego 8 Fakty z życia Malewicza podaję za: A. Turowski, kubizmu, szybko podbijające umysły młodych, zbuntowanych artystów w całej Europie. Nowe czasy wymagały nowej sztuki, której głównym celem miało być oddanie klimatu miasta, jego specyfiki i dynamiki. Miasto, masa, maszyna! Dla niepokornych twórców rosyjskich z po­ czątków X X wieku bardzo w a ż n e były lata 1907-1912, czas intensywnej wymiany myśli artystycznej z Europą Zachodnią, czas poszuki­ w a ń własnej tożsamości w nurcie sztuki awan­ gardowej . Pierwsza duża prezentacja nowej sztuki europejskiej miała miejsce w Moskwie w 1908 roku. Pokazano wtedy dzieła między innymi Braque'a, Cezanne'a czy Matisse'a. Wzorem swych zachodnich kolegów młodzi rosyjscy twórcy zaczęli się skupiać w licznych ugrupowaniach, których celem było pozby­ cie się balastu sztuki tradycyjnej, akademickiej i tworzenie dzieł nowatorskich oboietnych na gusta szerokich mas odbiorców Przykładem może być Związek Młodzieży ugrupowanie artystyczne powstałe w Petersburgu w roku 1909 oficjalnie zarei estrowane rok DÓźniei W wystawach organizowanych nrzez związek brali udział tacy artyści, jak Kazimierz Malewicz W ł a d i m i r Tathri Aleksander Ekster 9 Olaa Rodanowa czv Michał Miatuszvn fi,n,rv,rvrznei W o n e r v 7uKrir<tu,n JnlkweLil intenJwLh autor nJjnńrrm .rtv.tvr.nvrh poszukiwana o doniosłym znaczeniu w historii sztuki, awan­ gardowe i zarazem utopijne kierunki - utylitar­ ny oraz analityczny konstruktywizm, którego początki datuje się na rok 1916, oraz suprematyzm, za którego początek uznać możemy rok 1915. Wcześniej nowatorskie idee prezentowali m i ę d z y innymi tak zwani kubofuturyści, na 9 Por. A. Turowski, Wielka utopia awangardy. Artystyczne Supremus Malewicza, Muzeum Narodowe, Warszawa i społeczne 2004; item, Malewicz w Warszawie, Universitas, Kraków Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1990. utopie w sztuce rosyjskiej 1910-1930, 2004. BARBARZYŃCA PD08 �Świat jako bezprzedmiotowość których ostatniej wystawie pod tytułem 0-10 w 1915 roku rozdawano broszurę Malewicza Od kubizmu i futuryzmu do suprematyzmu. Przez lata Malewicz pracował nad swoją teorią sztuki w tajemnicy. Pierwsze będące jej wyrazem dzieło, Czarny kwadrat na białym tle, powstało w 1913 roku, a publicznie obraz po­ kazano dwa lata później. Jak pisze Turowski, „filozofia suprematyzmu była w najwyższym stopniu synkretyczna, a język, w jakim została sformułowana, zaskakujący to głębią, to znów naiwnością porównań (...)" . Tak jak wielu innych twórców tego czasu artysta wzbogacał wyobraźnię nowymi teoriami z zakresu fizyki między innymi odkryciami Einsteina nieeuklidesową pangeometrią Łobaczewskiego', energetyzmem Oswalda ale również filozofia Bergsona Schopenhauera i Nietzschego Naj większy wpływ wywarły na Malewicza teozo ficzne teorie Uspienskiego szczególnie idea czwartego wymiaru Nieobce mu były oodady psychoanalizy". ' 10 W roku 1916 manifest suprematystyczny był w rosyjskich kręgach artystycznych powszech­ nie znany, a nowa koncepcja sztuki znalazła licznych zwolenników i propagatorów, między innymi Natalię Dawidową, Aleksandra Ekstera, Iwana Kluna, Olgę Rodanową. Planowano nawet utworzenie grupy twórców suprematystycznych Supremus, do czego ostatecznie nie doszło . Malewicz pozostawił po sobie sporą spuści­ znę w postaci prac teoretycznych dotyczących zarówno jego własnej twórczości, jak i wiele analiz z zakresu historii form malarskich, na przykład Wprowadzenie do form elementu do­ datkowego w malarstwie, Deformacja w kubi12 10 A. Turowski, Malewicz w Warszawie, op.cit., s. 314. 35 zmie czy O sztuce. Często był zapraszany do wygłaszania wykładów, a jeden z nich -Analiza współczesnych kierunków w malarstwie, arty­ sta wygłosił na wspomnianej wystawie w War­ szawie w 1927 roku. Malewicz zajmował się działalnością pedagogiczną. Pracował w Szko­ le Sztuk Pięknych w Witebsku, gdzie w 1921 założył własną grupę artystyczną Unowis. Był współorganizatorem Instytutu Kultury Arty­ stycznej w ówczesnym Piotrogrodzie, a od 1925 roku jej dyrektorem. Zmarł w Leningradzie 15 maja 1935 roku . 13 Twórca suprematyzmu zawsze podkreślał nieutylitarny charakter swojej sztuki. Z pogardą pisał o „życiu praktycznym", które „(...) wciska się jak nachalny intruz w każdą formę arty­ styczną i sugeruje nam, że utylitaryzm jest jej początkiem i celem" . Obce były mu, zyskujące wówczas znaczenie i popularność, takie nurty jak konstruktywizm czy produktywizm. Male­ wicz wyznaczał artyście doniosłą rolę w kształ­ towaniu „nowej świadomości" społecznej, odże­ gnywał się jednak od współpracy z władzą i od tworzenia sztuki propagandowej . Autora pisma „Świat jako bezprzedmiotowość" uznaje się za artystę rewolucji, nie była to jednak rewolucja polityczna, lecz duchowa. 14 15 Awangardowe utopie komunikacji bezpośredniej Według Rolanda Barthesa współczesność rodzi się wraz z rozwojem samoświadomości językowej, w konsekwencji czego „(...) proble­ my kultury 2. połowy X I X i X X wieku nale­ ży rozpatrywać w perspektywie utopii języko­ wych, w których zawsze współbrzmią z sobą 13 Por. A. Turowski, Supremus Malewicza, Muzeum 11 Ibid., s. 315. Narodowe w Warszawie, 2004. 12 A. Turowski, Wielka utopia awangardy..., op.cit., s. 29. 14 15 £ ( 1 B ) nu BARBARZYŃCA K. Malewicz, Świat bezprzedmiotowy..., op.cit., s. 74. A. Turowski, Wielka utopia awangardy..., op.cit. �Przemysław Chodań 36 mallarmeańskie «zmienić jczyk» z marksowskim « z m i e n i ć świat»" . Andrzej Turowski, niestrudzony badacz awangardy, pisze o „utopi języka uniwersalnego", której przedstawicielami w sztuce rosyjskiej byli między innymi Wassily Kandinsky, Kazimierz Malewicz i Aleksander Rodczenko. Szukali oni takiej formy komuni­ kacji, która wykraczając poza zwykły dyskurs językowy, byłaby bezpośrednim wyrażeni idei. Jednocześnie uznano sztukę za równoprawny z nauką czy filozofią sposób na poznanie 1 ZFOzumienie świata. Twórczość wymienionych arty­ stów była też buntem wobec alienacji i reifikacji jednostki w bezdusznej machinie społecznej oraz rodzącego sie właśnie totalitaryzmu poli¬ tycznego narzucającego własna ograniczona do celów oroDagandowych wizie sztuki Artysta awangardowy zdawał sobie sorawe z naradek salności konch/cii ludzkiei - noszukuiacei wol ności a Jednocześnie uwiWanei w ograniczenia iakie 'narzucaia historia s p o ł e c z e ń s t w o i e z v k ' 16 P o d s t a w o w v m w a r u n k i e m nrzv,ecia n r o c e s ó w a l i e n a r v i n v r n za ź r ó d ł o t w ó r c z o ś c i a w a n a a r d v a r t ^ J ; W,znanie no n i e r w ^ e i e L / artystycznej jest uznanie po pierwsze, ze aynamiKa twórczości jest m o ż l i w a uwarunKowana procesem wyobcowania po drugie wagi pod­ miotowej świadomości tego wyobcowania, pro­ wadzącej Ku próbom jego zniesienia lub prze­ zwyciężenia przez twórczość . U l a Malewicza sensem przekroczenia stanu alienacji, do którego prowadzi! suprematyzm nie było pogodzenie człowieka ze światem. Dąży! on do ukazania wolności w wymiarze duchowym. Z pomocą miał przyjść nowy język sztuki. Bowiem tylko sztuka, wedle artysty, jest w stanie wyzwolić świadomość człowieka od balastu racjonalnego pseudopoznania i pokierować ją ku odczuciu świata jako bezprzedmiotowości . Pierwsze eksperymenty językowe oraz uto­ pijne wizje społeczeństwa i jednostki w sztuce X X wieku były dziełem futurystów - początko­ wo we Włoszech, potem w wielu innych krajach Europy, także w Polsce i Rosji. W nurcie tym obserwujemy bezkompromisową krytykę tra­ dycji (malarskiej, religijnej, światopoglądowej - każdej) oraz pęd ku stworzeniu nowej sztuki dla jednostek, których środowiskiem jest prężne i dynamiczne miasto. Futuryzm był nie tylko wizją artystyczną, ale również, przynajmniej w ambicjach, próbą stworzenia antropologii człowieka miasta. Najbardziej skrajnym, cho­ ciaż rozgrywającym się na papierze, wyrazem buntu młodych twórców były eksperymenty lingwistyczne. Poeci futuryści zdekonstruowali język a wraz z m m dawnego człowieka i jego Świadomość. Posiłkując się wizją komunikacji bezpośred­ niej, awangarda wydawała na świat wiele utopii językowych, „wynikających z wszelkiego rodza­ ju naruszenia kodów łącznie z ich eliminacją (...)" . Nowy język miał być wyrazem wolności i próbą przezwyciężania kulturowej alienacji, miał być językiem w pełni autorskim i uniwer­ salnym zarazem. Analizę formalnych ekspery­ mentów artystów z kręgu awangardy, uznających sztukę za rodzaj języka, przeprowadza Turowski W oparciu o klasyczną rozprawę Ferdynanda de Saussure'a pod tytułem Kurs językoznawstwa ogólnego. Szczególne znaczenie ma tu koncep­ cja znaku jako podstawowego elementu syste­ mu semiotycznego. W uieciu tym znak zawiera w sobie dwa składniki - element znaczący i zna czony. Choć w założeniu wewnątrzznakowe skoiarzenie elementu znaczącego i znaczonego iest dowolne związek ten w rzeczywistości iest regulowany przez kod, który na mocy konwencj i 19 18 16 Ibid., s. 88. 19 17 Ibid., s. 181. s. 143. A. Turowski, Wielka utopia awangardy...,, op.cit., 18 Por. K. Malewicz, Świat bezprzedmiotowy...,op.cit. BARBARZYŃCA PD08 �Świat jako bezprzedmiotowość 37 łączy określony plan wyrażenia (przedstawiają­ ce) z pojęciem (przedstawione)" . Rządząca ko­ dem znakowym społeczna umowa daje ludziom możliwość komunikacyjnego porozumienia. „Utopia komunikacyjna awangardy ma charak­ ter paradygmatyczny w świadomym kwestiono­ waniu (...) struktury komunikatu ze względu na jego wewnętrzne prawa i konstytuujący go kod jako zasadę przyporządkowania znaczenia (...)" . To, do czego dążył Malewicz, to utopia komunikacji pozakodowej, wiara w stworzenie języka zdolnego wyrażać duchową istotę rzeczywistości . Nie bez powodu Piotr Piotrowski zali¬ cza. go do metafizycznego nurtu awangardy . 20 21 22 gra wynikająca z pozarozumowego realizmu Malewicza" . Problem języka w sztuce podjął również Wassily Kandinsky. Znajdujemy u nie­ go utopię komunikacji pozakodowej, „zakła­ dającą możliwość pominięcia języka, wierząc w pozajęzykową ekspresję" , nazwaną przez Turowskiego utopią synestezyjną. Poczynania Rodczenki nazwano utopią reistyczną, rozwój filozofii suprematyzmu natomiast doprowadził Malewicza do utopii fenomenologicznej . 25 26 27 Suprematyzm Suprematyzm był systemem filozoficznym Kazimierza Malewicza i nurtem w sztuce awan­ Śmiałe manipulacje materią słowną niepo­ gardy rosyjskiej pierwszej dekady i lat 20. X X kornych poetów futurystów oraz materią malar­ ską kubistów z początków X X wieku zainspi­ wieku. Teoretyczne podłoże swej sztuki rozwi­ rowały do eksperymentów formalnych również jał artysta przez wiele lat. Najbardziej płodnym Malewicza. Dla twórcy suprematyzmu był to okresem były lata 1913-1920. Twórczą ewolucję okres tak zwanego realizmu pozarozumowego jego poglądów unaoczniają nam okresy czarny, oraz dekonstrukcji logicznego języka malarstwa barwny i biały jego malarstwa. W roku 1915 w celu badania jego struktury. Około roku 1913 pokazany został po raz pierwszy Czarny kwa­ rosyjski twórca, zainspirowany kubizmem synte­ drat na białym tłe. Kwadrat jako podstawowa tycznym, malował dzieła, w których „zestawiane forma suprematyzmu, rozwijająca się w formy z sobą przedmioty na zasadzie dość odległych pochodne - koło i krzyż, był dla Malewicza skojarzeń układały się w formy dopełniających symbolem ładu porządku wyższego stopnia się rebusów bądź też były bezpośrednio czy­ znakiem zwycięstwa człowieka nad chaosem natury Siła obrazu tkwi w tym że ma on moc telne a czasem robiły wrażenie oderwanych rzuconych przypadkowo kombinacji" . Był tó oddziaływania równą ikonie Nawet sam artysta określił to dzieło jako naga pozbawiona ram początek drogi k u malarstwu bezprzedmio towemu oraz czas poszukiwania autorskiego ikonę swego czasu" . Czarny kwadrat na białym iezyka zdolnego wyrazić rodzące sie koncepcie tłe nie odsyła nas do żadnego obiektu poza nim samym ftak dzieie sie w sztnre mimetvcznei^ filozoficzne. „Rozluźnienie narracyjnej i kom strnkcvinei 'zasady kompozycji aż do zerwania konrentruie sie na sobie Stanowi to o antote lirznvm charakterze s,,nrematvstvrzneao Hzieła związków l n m r z n v r h a dale, nrzemieszania Nie wystawiłem «pustego kwadratu* lecz wrawielu poziomów semantycznych - to typowa 23 24 28 _ 20 Ibid., s. 71. 24 A. Turowski, Wielka utopia awangardy..., op.cit., s. 96. 21 Ibid., s. 188. 25 Ibid, s. 94. 26 Ibid., s. 147. 22 Ibid. 27 Por. A. Turowski, Wielką utopia awangardy..., op.cit. Wydawnictwo Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, 28 Por. G. Krzechowicz, Malewicz, wielki utopista XX w., Poznań 1993. Artbiznes.pl. 23 Por. P. Piotrowski, Artysta między W) PD08 rewolucją BARBARZYŃCA i reakcją, �Przemysław Chodań 38 żenię bezprzedmiotowości" - pisał Malewicz . To, w j ak wielkie wzburzenie obraz ten wprowa­ dził zwolenników sztuki tradycyjnej, najlepiej oddaje znany cytat: „Przepadło wszystko, co kochaliśmy. Znaleźliśmy się na pustyni... Przed nami czarny kwadrat na białym tle" . Następ­ ny okres reprezentuje seria obrazów barwnych. Głównym dziełem tego okresu jest Czerwony kwadrat z 1915 roku. Jest on swoistym sygnałem rewolucji w sztuce. Oznacza ostateczne zerwa­ nie z przedmiotowością. Okres biały, przypada­ jący na lata 1918-1919, którego reprezentantem jest szczytowe dzieło Malewicza - Biały kwadrat na białym tłe, był w rozumieniu artysty kresem możliwości malarstwa i początkiem filozoficz­ nego ujęcia idei artystycznych. Teoria suprematyzmu zakłada nieograni­ czone możliwości poznawcze człowieka, wierzy w możliwość dotarcia do prawdziwej wiedzy czy może lepiej - do odczucia prawdziwej rzeczy­ wistości. Instrumentem poznawczym uczynił Malewicz wykraczającą poza logiczny dyskurs językowy intuicję. Według artysty „istota rze­ czywistości, z uwagi na swój charakter (niecią­ gły, alogiczny), nie może być (...) poznawana za sprawą doświadczenia zmysłowego i intelektu­ alnego" . Tylko intuicja pozwala odczuć istotę jedności człowieka, świata i kosmosu. Powrót do zrównującej wszystko Wszechjedni, zwanej również Otchłanią lub Pustynią, to cel, ku któ­ remu dążył artysta. W koncepcji suprematyzmu poznanie ab­ solutne jest historyczną koniecznością. Mamy w niej do czynienia z historiozofią przywodzącą na myśl idee Hegla. Według Piotra Piotrowskie­ go myślenie o historii jako ideologicznym proce­ sie, którym rządzą obiektywne prawa, odnaleźć 29 30 31 można u wielu artystów rosyjskiej awangardy . U Malewicza myślenie to znalazło wyraz w kon­ cepcji socjoenergetyki, w e d ł u g której „świat zmierza (...) do coraz większej oszczędności energii, która stanowi podstawę bytu" . Ewo­ lucja sztuki, według Malewicza, poddana jest temu samemu prawu ekonomii energii co cała ludzka kultura i prowadzi od sztuki figuratyw­ nej poprzez coraz większe uproszczenie form do abstrakcji i w końcu do suprematyzmu. „Przez suprematyzm rozumiem supremację czystego wrażenia (uczucia, doznania, przeżycia) w sztu­ kach plastycznych" - pisał Malewicz. Według niego to właśnie sztuka jest „w stanie, budując nową realność pozarozumową (...), przezwycię­ żyć pozorne sprzeczności świata logiki trójwy­ miarowej i połączyć przeciwieństwa w wyższej jedności" . Szczytowym osiągnięciem sztuki i kresem poznania jest idealnie czysty, będący od­ czuciem bezgranicznej przestrzeni, uniwersum i nicości zarazem - Biały kwadrat na białym tłe z 1919 roku. Utopię fenomenologiczną, której wyrazem jest Malewiczowski Biały \wadrat, interpreto­ wać można w ramach refleksji nad istotą języka i formalnych eksperymentów awangardy. Jak twierdzi Turowski, patrząc z punktu widzenia struktury znaku, w obrazie tym doszło do mak­ symalnego rozdzielenia elementu znaczonego i znaczącego. „Forma nie ukazuje sobą więcej płaszczyzny. Przedstawia przestrzeń, której nie odwzorowuje schematem geometrycznym" . Było to wyciągnięcie ostatecznych wniosków z eksperymentów okresu „realizmu pozarozumowego", gdzie zachwiana została logika rela­ cji wewnątrzznakowych. Był to również „atak na zdroworozsądkową relację pomiędzy formą 32 33 34 35 36 29 K. Malewicz, Świat bezprzedmiotowy..., op.cit., s. 66. 33 30 Ibid., s. 66. 3 4 K. Malewicz, Świat bezprzedmiotowy..., op.cit., s. 65. 3 5 A. Turowski, Wielka utopia awangardy..., op.cit., s. 97. 31 P. Piotrowski, Artysta między s. 50. 32 rewolucją i reakcją..., op.cit., Ibid., s. 139. ' Ibid., s. 113. Ibid. BARBARZYŃCA PD08 �Świat jako bezprzedmiotowość 39 a pojęciem" . Biały kwadrat na białym tłe zna­ mionuje metafizyczne wykroczenie poza znie­ walające, gdyż nawykowe, myślenie oparte na schematach kulturowych i kodach językowych. Dzięki wykroczeniu poza racjonalny dyskurs dociera Malewicz do rzeczywistości nomenu, przekracza nieprzekraczalny, wedle Kanta, świat zjawisk-fenomenów, dzięki czemu uzyskuje wgląd w naturę rzeczywistości. Jak j u ż wcześniej wspomniałem, teorie Malewicza przesiąknięte były historycznym determinizmem - rozwój sztuki nieodwołalnie do­ prowadzić miał ludzkość do Prawdy. Malarstwo dąży do „(...) wyświetlenia na płytach świadomo­ ści skrytej w pomroce realności świata" - pisał artysta. Myślenie to jest myśleniem gnostyckim, a funkcją gnozy jest, jak wiemy, zbawienie. We­ dług Malewicza rolą artysty i sztuki było dojście do duchowej wiedzy o rzeczywistości i prawach nią rządzących oraz dzielenie się tą wiedzą z bliźnimi. „Skoro za przyczyną suprematyzmu sztuka doszła teraz do samej siebie - do swej czystej, nieutylitarnej formy - i poznała oczywi­ stość bezprzedmiotowego doznania, to w kon­ sekwencji próbuje ustanowić nowy, prawdziwy porządek świata oraz nowy światopogląd" . Czym charakteryzowałby się ten nowy świato­ pogląd? Pomimo podkreślania poznawczego aspektu sztuki wypowiedzi Malewicza dalekie są od optymizmu, a niektórzy widzą w nim wręcz głosiciela nihilizmu . „Suprematyzm to scepty­ cyzm wyzuty z wszelkich nadziei. Suprematyzm zajmuje postawę sceptyczną wobec poczynań kultury, próbującej za pomoca^ swych wytrychów włamać się do skarbca przyrody i wywieść zeń przyczyny zj awisk. i rzeczy, by świat nieświa­ 37 38 39 40 37 3 8 Ibid. domy uczynić ś w i a d o m y m " - pisał artysta. W y r a ź n a niechęć do wszelkich racjonalnych sposobów poznania oraz utylitarnych i materialistycznych światopoglądów nie pozwoliła rosyjskiemu twórcy na stworzenie pozytywnej i nastawionej na świat i jego cele filozofii. Teoria Malewiczowska bliska jest za to mistycyzmowi posiłkującemu się językiem negacji. „Awangarda tworzy odrębną kulturę negacji - pisze Turowski - i jeżeli podważa kulturę zastaną, to tylko dlate­ go, że ta jest oddana we władanie ideologii, jest kulturą wyobcowaną" . Tak jak główną utopijną ideą mistycyzmu jest przekroczenie relacji podmiotowo-przedmiotowej w stosunku do bóstwa i rozpłynięcie się w nim, w suprematyzmie ar­ tysta dochodzi do zrównującej wszystko nicości jako podstawy świata. „Człowiek, który chce pa­ nować, realizować moc, burzy w mistyce granice zarówno swego ja, jak i świata zewnętrznego; przestaje przeżywać cokolwiek przedmiotowo, przestaje być przedmiotem jakichkolwiek wpły­ wów, przestaje być określany; zarówno przed­ miot, jak i podmiot rozpływają się i przenikają wzajem, przechodząc w stan pozbawiony formy i treści" Tym co łączy artystę i mistyka jest tu przede wszystkim uczucie bezprzedmioto­ wości jako podstawowe odkrycie ontologiczne. Pomimo ciadeeo podkreślania nieutylitarneeo charakteru sztuki m o ż n a jednak doszukiwać się u Malewicza elementów pozytywnego pro gramu chęci wprowadzenia realnych zmian w świecie doczesnym. Mam tu na myśli tworzo¬ ne tłrzez artystę tak z^vane architektonystrzenne modele budowli konstruowane zgodnie z zasadami suDrematvzmu które mogłyby pełnić przestrzeń nowego, idealnego miasta. 41 42 43 41 K. Malewicz, Świat jako bezprzedmiotowość, [w:] A. Turowski, Malewicz w Warszawie, Universitas, Kraków 2004, s. 435. 3 9 K. Malewicz, Świat bezprzedmiotowy..., op.cit., s. 98. 4 0 Por. A. Turowski, SupremusMalewicza..., nu BARBARZYŃCA op.cit. K. Malewicz, Świat jakp bezprzedmiotowość..., op.cit., s. 437. 42 A. Turowski, Wielka utopia awangardy..., op.cit., s. 182. 43 G. van der Leeuw, Fenomenologia religii, Książka i Wiedza, Warszawa (?) 1978, s. 530. �Przemysław Chodań 40 Aspekty utopijne odnaleźć można również w suprematystycznej koncepcji przestrzeni. Tak jak cała filozofia Malewicza koncepcja ta czerpie z wielu źródeł. Turowski doszukał się w pracach rosyjskiego artysty aż czterech, nie zawsze moż­ liwych do pogodzenia, koncepcji przestrzeni . „Suprematyzm postawił (...) problem konceptu­ alnego porzucenia iluzji dwuwymiarowej płasz¬ czyzny jako jedynie wyobrażeniowej przestrzeni i przejścia do czterowymiarowej przestrzeni - tej realności w «wyższym wymiarze* - ujmowanej intuicją". Poglądy na temat suprematystycznych wyższych w y m i a r ó w były inspirowane głów­ nie teoriami teozofa Uspienskiego, wyrażonymi w słynnej książce Czwarty wymiar. Ów czwarty wymiar to mieisce gdzie przedmiotowość tra¬ ci racje bytu Tego' konceptualizacją był Biały kwadrat Dla Malewicza przestrzeń iako Ko smiczne Uniwersum .będące zarazem Absolutem i Wszechiednia — i est przestrzenia nieskończona niewymierna ^definiowalna i beznrzedmioto Tj , c e transformacja świa domośri donrowadzić nas nowinna do mowa nia r ^ J L s H . w w . L nnnktn w L r n , » ma rzeczywistości wyższego punKtuwi ozem a. w suprematystycznym zwierciadle tfog uusza, 44 w a ł 5 7 V s k f l r i f l d 7 i e k i S7n _ 1 Ir w _ ń»46 7 1Z lecnniKa, ^ztuKa, M a , inte\ ' '/ '^ f a C a K U C n r z e s t r z e n z a s . Zero symbolizuje istotę rzeczywistości, kryjącą się za różnorodnością świata i natury. Dostrzec ją można dopiero z wyższego wymia­ ru. Malewiczowska przestrzeń utopijna wiąże się z przekroczeniem podziału jednostka-swiat i taką percepcją rzeczywistości, gdzie wszystko rozpływa się w bezprzedmiotowości. Doświad­ czenie przestrzeni absolutnej równa się doswiadczemu nicości. Parząc z tej perspektywy, widać, ze 44 Por. rozdz. Teoria i filozofia, [w:] A. Turowski, Malewicz w Warszawie..., op.cit. 45 K. Malewicz, Suprematystyczne 47 48 _ m poaKresiai apsuraainosc i oezsens życia przea rl IZ > ^ wyśmiewa! wszystkicn, którzy wierzą, iz natura i świat rządzą się rozumnymi zasadami W swym sceptycyzmie pisał „(. ) byc może, iz natura nie jest zbudowana (...) mądrze, praktycznie i celowo. Byc może natu­ ra wcale nie jest zbudowana i ze to cos, co niekiedy nosi nazwę matem (...) w działaniach swych nie kieruje się ani zasadą przyczyny, ani celu ( ) , byc może jest ślepa i nieświadoma w procesach sku¬ piania i rozpadania . 1 ak samo jak egzystencjaM a l e w i c z awangardy rosyjskiej 1910-1932, Universitas, Kraków 1998, s. 178. Por. A. Turowski, Malewicz w Warszawie..., op.cit., s. 322. 46 suprematyzm ma w sobie coś z teologii apofatycznej. Z tym że zamiast Boga mamy Kosmos . Na koniec chciałbym podkreślić prekursorską, w pewnej mierze, względem egzystencjalizmu rolę awangardy artystycznej początków X X wie­ ku. Futuryzm, dadaizm, konstruktywizm czy suprematyzm - wszystkie te nurty sytuowały jednostkę mocno w rzeczywistości historycznej. Artysta awangardowy miał bolesną świadomość uwikłania dążącej do szczęścia i wolności jed­ nostki w bezlitosną machinę dziejów Turowski napisał o awangardzie, że sztuka ta „nie jest ani totalną niezgodą ani zgodą na realność- jest jed­ nym i drugim jednocześnie. Stąd jej nieustające i wciąż ponawiane rozdarcie" . Artysta aw a n^a— r dowy zdziera zasłonę konformizmu i podwóinei moralności społeczeństwa w którym żyje Kryty kuieiego religie moralność i estetykę Nie mogąc znieść pustki współczesna mu kultury tworzy utopie Demitolorizacia świętem baldachimu" i bezlitosna krytyka m eszczańskiei mentalności i iei onsrów snrawiałv ze społeczeństwa oraz svs temv polityczne (no w Rosii i Niemczech) ska zvwałv nienokomvrh artvstów na banicie i eazv iLI nn/a ołownvm n , L m knltnrv ŁJJ zwierciadło, [w:] A. Turowski, Między sztuką a komuną: teksty 47 Por. A. Turowski, SupremusMalewicza..., 48 A. Turowski, Wielka utopia awangardy..., op.cit., s. 178. op.cit. 49 K. Malewicz, Świat jako bezprzedmiotowość..., op.cit., s. 438. BARBARZYŃCA PD08 �Świat jako bezprzedmiotowość lizm, który widzi jednostkę osamotnioną w świe­ cie bez Boga, awangarda postrzega jednostkę w stanie alienacji, za co odpowiedzialna jest kultura. Konstruktywizm podjął próbę zmiany otaczającej rzeczywistości i poprzez budowanie funkcjonalnych przestrzeni życiowych starał się przełamać wyobcowanie człowieka. Suprema­ tyzm, dla którego świat równał się nicości, dążył do ukazania tej „zbawczej wiedzy", głosił powrót do zrównującej wszystko Wszechjedni. Czyta­ jąc Malewicza, odnosi się wrażenie, iż posiadał on niezwykle silną świadomość wyobcowania człowieka zarówno względem natury - poprzez swój rozum jak i kultury która ogranicza jego wolność i produkuje świadomość fałszywą. Na­ leży wiec wznieść sie ponad naturę oraz ponad kulturę i z wvzvn czwartego wymiaru dostrzec wszechogarniająca Pustkę N a m y ś l przychodzą gnostyczne doktryny buddyjskie, które tak samo 41 jak Malewicz podkreślają iluzoryczność naszej codziennej percepcji rzeczywistości. Awangardy tworzyły zarówno nastawione na świat utopie heroiczne (futuryzm, konstruk­ tywizm), jak i utopie eskapistyczne (suprema­ tyzm czy teorie Kandinskiego). Powstawały one w czasie szczególnych napięć w historii Europy, tuż przed i zaraz po pierwszej wojnie światowej, a dzieła, które stworzyły, stanowią najbardziej wartościowy, płodny i nadal inspirujący frag­ ment sztuki X X wieku. Malewicz zaś, pomimo że pozostał twórcą trudnym i niezrozumiałym dla większości odbiorców sztuki, odcisnął piętno na wielu artystach, którzy korzystając z dorob­ ku suprematyzmu, rozwijali własne koncepcje sztuki jak przykład Laszlo Moholy-Nagy czy JózefRobakowski. FOT. IGOR HERZYK 1" � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d77cc53d9ab1db0b047235c214643b7a.pdf ea5f3dddb9e69fc20e3c28cf49fa2ead Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1729 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1600 Title A name given to the resource Świat kobiet / ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47, s.103-128 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuźma, Inga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V I I : 2003, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 INGA KUŹMA Katedra E t n o l o g i i U L ŚWIAT KOBIET* Czas kobiecy charakteryzuje s i ę pluralizmem i w s p ó ł z a l e ż n o ś c i ą , g d y ż skonstruowany jest z p r z e n i k a j ą c y c h s i ę n a k ł a d a j ą c y c h na siebie r ó ż n y c h c z a s ó w : b i o l o g i c z n e g o , s p o ł e c z n e g o i chronologicznego, a t a k ż e procesualnego, cyklicznego i linearnego. Jest to czas s k a ż o n y w y m i a r e m k o s m i c z n y m , z w i ą z a n y z r y t m a m i natury, zsynchronizo­ wany z aktywnością e k o n o m i c z n ą i jej racjonalnością, a także z logiką opieki. [ . . . ] w d o ś w i a d c z e n i u k o b i e c y m te r ó ż n e p o r z ą d k i czasowe nie t y l k o w s p ó ł i s t n i e j ą poza j a k ą k o l w i e k uprzednio u s t a l o n ą i s p o ł e c z n i e r e g u l o w a n ą h i e r a r c h i ą , ale t e ż w n o s z ą w k ł a d - poprzez swe wzajemne relacje - do symbolicznego ś w i a t a kobiet. [ . . . ] (Leccardi, Rampazi 1993, s. 354; cytat za: B u d r o w s k a 2000, s. 223). I Co składa się na symboliczny świat kobiet? Co składało się na niego w prze­ szłości? Jakie kryteria w opisywaniu tego świata - szczególnego odprysku o wiele większego uniwersum społecznego i symbolicznego - wyznaczały ramy jego przestrzeni? Czy terminy „kobieta" i „kobiecość" będą narzucały raczej „synchroniczne", nie zmieniające się w czasie, o stałym znaczeniu i wartości, ujęcie tych fenomenów, czy może jednak ujęcie „diachroniczne", kiedy pewne elementy uprzednio dominujące tracą swą siłę, a do tej pory „nieme" wysuwają się na pierwszy plan? Autorki przytoczonego tu fragmentu tekstu dokonują specyfikacji czasu ko­ biecego na wiele jego odmian. Na czele wymieniają czas biologiczny. I choć, według nich, jest on jednym z wielu czasów, w których rytmie (co nie zaskakuje) przebiega życie kobiety, jednak - nawet we współczesnym oglądzie świata - czas biologiczny stanowi podstawę kształtowania się kobiecego losu. Właśnie D z i ę k u j ę grupie s t u d e n t ó w za w s p ó ł p r a c ę podczas w s p ó l n y c h p r a k t y k terenowych na prze­ ł o m i e czerwca i lipca 2002 r o k u - zebrany przy ich p o m o c y m a t e r i a ł m o g ł a m w y k o r z y s t a ć w t y m t e k ś c i e . Badania d o t y c z y ł y w y b r a n y c h p r a k t y k r e l i g i j n y c h w k a t o l i c y z m i e , takich j a k p i e l g r z y ­ m o w a n i e do o ś r o d k ó w m a r y j n y c h (na p r z y k ł a d z i e K a l w a r i i Z e b r z y d o w s k i e j ) , k u l t u maryjnego oraz w i z e r u n k u kobiety w kulturze t y p u ludowego. Teren b a d a ń ( k t ó r y m i zajmuje sie j u ż od 2000 r.) obejmuje K a l w a r i ę Z e b r z y d o w s k ą i okolice. C e l o w o , o p r ó c z K a l w a r i i Z e b r z y d o w s k i e j (a K a l w a r i a jest dla m n i e w y ł ą c z n i e terenem obserwacji i zbierania dokumentacji fotograficznej) nie w y m i e n i a m nazw i n n y c h m i e j s c o w o ś c i , w k t ó r y c h przeprowadzone b y ł y w y w i a d y tutaj przy­ taczane, aby nie n a r a z i ć r o z m ó w c ó w na i c h ewentualne rozpoznanie. O p o w i a d a l i o n i c z ę s t o o i n t y m n y c h sprawach ze swojego ż y c i a rodzinnego. Z tego t e ż p o w o d u nie p o d a j ę nazw m i e j ­ s c o w o ś c i oraz np. nazw instytucji, by u n i k n ą ć ich zidentyfikowania. �104 INGA KUŹMA ta odmiana czasu, której amplitudę wyznacza rytm fizjologii, wpływa na życie kobiety, w tym na jego formy symboliczne oraz ekspresje emocjonalne . Czyżby, jak chcą autorki, rzeczywiście „różne porządki czasowe" współ­ istniały „poza jakąkolwiek uprzednio ustaloną i społecznie regulowaną hierar­ chią" [podkr. - I.K.]? Uważam, że jest to śmiałe założenie. Może nawet zbyt śmiałe wobec tego, co byłby w stanie powiedzieć etnolog o rozkładzie sił między jednostką (tu: kobietą) lub pewną grupą (kobiety) a całym systemem znaczeń i zachowań kulturowych, które nawzajem się uprawomacniają (w najbardziej mnie interesującej kulturze typu ludowego). Kobieta w tym typie kultury w zasadzie nie przekroczyła do dzisiaj poziomu „kobiecości tabuicznej": tego paraliżującego swoją ambiwalencją, bliską sacrum, uosobienia życia i śmierci. Obraz ten, co prawda, nie jest już może obecnie malowany z wykorzystaniem tak wyrazistej, czarno-białej palety, jak znane nam to jest przede wszystkim z dawnych materiałów etnograficznych i napisanych na ich podstawie opracowań znanych w Polsce, polskich autorów (np: Zadrożyńska 1986; Kowalski 1998, vide hasła: ciąża, panna młoda, menstruacja, nagość i poród). Jednak echa takiego postrzegania kobiecości w kulturze tradycyjnej (oraz w etnologii) brzmią jeszcze do dziś w jej współczesnej odmianie. Jednym ze szczególnie ciekawych i (w pozytywnym sensie tego słowa) stron­ niczych opracowań na temat obrazu kobiety w kulturach tradycyjnych (autor staje po stronie kobiety), jest praca Stanisława Ciszewskiego, Żeńska twarz (1927). Z jego ustaleń wynika, że kobieta w tym obszarze kulturowym nie ist­ nieje jako istota równa mężczyźnie: jest ona deprecjonowana przede wszystkim ze względu na swoją zdolność rozrodczą. Cecha ta wcale nie jest postrzegana przez mężczyzn jako fascinans, ale jako nieustające tremendum . Nieczystość kobiety - tytułowej „żeńskiej twarzy", czyli „stworzenia płci żeńskiej" lub wręcz „samicy płci żeńskiej" - wynikająca z niezależnych przecież od nikogo uwa­ runkowań fizjologicznych, stała się podstawą do traktowania jej właśnie jako stworzenia (a nie człowieka ) upośledzonego (Ciszewski 1927, s. I ) . W skład 1 2 3 4 5 1 Jaka jest rola emocji w k s z t a ł t o w a n i u s i ę odbioru p e w n y c h zjawisk k u l t u r o w y c h i j a k same emocje b y ł y i s ą poddawane sankcjom k u l t u r o w y m vide: K u ź m a (2000). P o d k r e ś l a m to w y r a ż e n i e , p o n i e w a ż m a t e r i a ł y z b a d a ń terenowych, gromadzone przez m n i e od 2000 г., p o k a z u j ą , ż e do pewnego stopnia, w tego t y p u obszarach a k t y w n o ś c i k u l t u r o ­ w e j , kobiety p r z e k r a c z a j ą p r z y p i s a n ą i m s t e r e o t y p o w ą r o l ę p r z e d m i o t u d z i a ł a ń na rzecz w i ę k s z e j podmiotowości. Czy same kobiety w i d z i a ł y się w podobny s p o s ó b ? J ę z y k polski (jak r ó w n i e ż rosyjski i w i e l e i n n y c h ) n a l e ż a ł o b y z a l i c z y ć do grupy c h l u b n y c h w y j ą t k ó w , p o n i e w a ż obok s ł o w a ' c z ł o w i e k ' i s t n i e j ą dwa inne t e r m i n y na o k r e ś l e n i e przedsta­ w i c i e l i p ł c i m ę s k i e j i ż e ń s k i e j : ' k o b i e t a ' i ' m ę ż c z y z n a ' , ale j u ż np. w j ę z y k u francuskim to samo s ł o w o un homme odnosi s i ę do kategorii o g ó l n e j ' c z ł o w i e k ' , j a k i s z c z e g ó ł o w e j ' m ę ż c z y z n a ' (line femme: ' k o b i e t a ' ) . Podobnie jest w j ę z y k u angielskim: a man, to z a r ó w n o ' c z ł o w i e k ' , j a k i ' m ę ż c z y z n a ' (a woman: ' k o b i e t a ' ) . „ W z o r c o w a " jest t a k ż e ł a c i n a - homo: ' c z ł o w i e k ' , ' m ę ż ­ c z y z n a ' ; femina: ' k o b i e t a ' . 2 3 4 5 „ S t a n o w i s k o ż e ń s k i e j t w a r z y w rodzinie patrjarchalnej, o k t ó r e m n a p i s a ć by s i ę d a ł o z ł a t w o ś c i ą o b s z e r n ą k s i ą ż k ę , nadzwyczajnie j e s t u p o ś l e d z o n e " . Poza t y m , C i s z e w s k i u w a ż a w y r a ż e n i e „ ż e ń s k a t w a r z " za o b r a ź l i w e dla kobiet - „ z b e r e ź n e " , j a k p o d k r e ś l a ( t a m ż e ) . �105 ŚWIAT KOBIET przyczyn stanowiących o jej „nieczystości" wchodzi to, że „żeńska twarz pod­ lega menstruacjom, wszelkie zaś wydzieliny z ciała [...] są nieczyste. Powtóre to, że żeńska twarz miewa stosunki płciowe z mężczyzną, a spółkowanie [...] uważane jest za akt nieczysty, sprośny i grzeszny [ . . . ] . Trzecią wreszcie przy­ czyną jest to, że żeńska twarz odbywa połogi, a połóg to znowu akt nieczysty i plugawy [ . . . ] , podczas którego kobieta wydaje na świat dziecię, poczęte przez nią w chwili plugawego stosunku z mężczyzną i z tej racji uchodzące również za płód nieczysty, za owoc grzechu [ . . . ] " (Ciszewski 1927, s. 10-11). Zatem to, co naturalne stało się podstawą do naznaczenia losu kobiecego pejoratywnymi skojarzeniami. Nie tylko dlatego, że - jak można by przypusz­ czać - chodzi o specyficzną interpretację samej idei grzechu i cielesności, której rodowód sięgałby etosu judeo-chrześcijańskiego i oddziaływałby na postrzeganie relacji między płciami oraz ich waloryzację. Nawet jeśli takie były jej korzenie, to problem ten wyrasta z ogólnej koncepcji pojęć Natury i Kultury oraz tego, jak są one rozumiane w określonym typie kultury. Badacze zajmujący się kwestią kulturowego kształtowania się kobiecości od dawna już zwracali uwagę, że nie można pomijać zależności, które istnieją mię­ dzy symboliką i konceptualizacją rodzaju w kulturze, a tym, jak rozumiane są pojęcia Natura i Kultura (Mathieu 2000). Zjawiskiem powszechnym, obecnym w różnych grupach, jest deprecjonowanie kobiet. Nie wynika to z ewentualnego przyjęcia determinizmu biologicznego jako źródła „naturalnej" „niższości" jednej płci, a „wyższości" drugiej. Różnice biologiczne są waloryzowane jako niższe lub wyższe, gorsze bądź lepsze, jedynie na mocy systemu wartości obo­ wiązującego w danej kulturze. Ważniejsze jest więc wyjaśnienie mechanizmu i owej specyficznej logiki kulturowej, które przyświecają dewaloryzacji kobiet i tego, co kobiece. Nicole-Claude Mathieu posiłkuje się tezą Sherry B. Ortner, która twierdzi, że kobieta jest w zasadzie powszechnie utożsamiana ze sferą, traktowaną przez Kulturę jako podrzędna. Na tej pozycji stawiana jest właśnie Natura. Każda kultura nie tylko jest rozumiana jako system czy porządek różny od Natury, ale wyższy od niej z tej racji, że przekształca j ą i panuje nad nią. A ponieważ to kobiety - właśnie z racji owych uwarunkowań fizjologicznych - są postrzegane jako przynależne bardziej do sfery Natury niż mężczyźni, moż­ na zrozumieć mechanizm ich deprecjonowania. Wszystko temu „sprzyja": to, że ciało kobiety, wyposażone w specyficzne właściwości, w sposób bardziej widoczny niż ciało męskie i przez o wiele dłuższy czas, uczestniczy w kształtowaniu się życia; to, że na tej bazie kobiece role społeczne - tak związane z przestrzenią domową (ponieważ kobieta karmi dziecko i długo z nim pozostaje) - są postrzegane i traktowane jako podległe rolom sprawowanym przez mężczyzn, których przestrzenią jest sfera związana 6 6 Istnieje r ó ż n i c a m i ę d z y t y m , c z y m jest „ r o d z a j " a c z y m jest „ p ł e ć " . Ta druga ma w zasadzie podstawy f i z j o l o g i c z n e , b i o l o g i c z n e . „ R o d z a j " natomiast odnosi s i ę do sfery społecznej i s y m b o l i c z n e j , gdzie k s z t a ł t u j ą s i ę i w y r a ż a j ą obrazy płci w danej kulturze. Zatem, do kategorii rodzaju z a l i c z y ć m o ż n a takie w y r a ż e n i a , j a k np. „ b a b o - c h ł o p " lub „ n i e m ę s k i m ę ż c z y z n a " . �106 INGA K U Ź M A z działaniami na zewnątrz domu, czyli bardziej po stronie Kultury oraz to, że cały proces akulturacji wdraża kobietę do tzw. kobiecych czynności oraz wypo­ saża j ą wręcz w „kobiece" predyspozycje psychiczne. Stąd wywodzi się teza - działająca na zasadzie wtórnej racjonalizacji - że to kobiety powinny zajmo­ wać się dziedziną domową, wychowawczą, rodzinną itp., ponieważ są do tego predysponowane w wyniku ich naturalnej zdolności do rodzenia dzieci, co w sposób „naturalny" przekłada się na ich właściwości empatyczne i opiekuńcze. Ale - Ortner wykazuje tutaj pułapkę takiego pozornie automatycznego przypisania kobiecości znaku Natury - tylko niektóre czynniki tak naprawdę wskazywałyby na powiązanie kobiet z Naturą. Wszystko zależy przede wszyst­ kim od interpretracji i intencji przyświecającej obranej drodze. Gdy to, co powiedziane zostało wcześniej o kobiecie, zostanie ukazane od kobiecej strony, jest zdolne przesunąć żeńską symbolikę w stronę Kultury. Na przykład, powszechnie konstatowany związek kobiet z gotowaniem i wychowaniem dzie­ ci. Czy może istnieć coś bardziej kulturowego jak przekształcanie tego, co suro­ we w to, co ugotowane, przyprawione (vide: przede wszystkim Lévi-Strauss 1972)? Czyż podobnie nie dzieje się podczas wychowania dziecka (które było traktowane w kulturze ludowej jako istota sama z siebie o wątpliwym człowie­ czym statusie)? Poza tym, należy zwrócić uwagę na specyficzne „rozbicie" hierarchii społecznej, którego dokonują kobiety, pasowane (przez mężczyzn) na „serce" domu. Między kobietami-matkami a dziećmi istnieje więź o wiele silniejsza niż pomiędzy nimi a innymi osobami spoza kręgu rodzinnego. Kobiety i ich dzieci wchodzą przecież w bardzo urozmaicone związki, osiągają rozmaite pozycje i statusy (zawodowe, towarzyskie, w wyniku kształcenia się, związane z wiekiem, płcią itp.). Relacja matka-dziecko czy kobieta-członkowie rodziny nie tylko jest głęboko osobista i uczuciowa, ale - co więcej - wykracza poza kategorie tak ściśle reglamentowane społecznie. Tak więc sytuacja „domowa", w jakiej mężczyźni chcieliby widzieć kobietę, w pewien sposób wyrasta ponad struktury społeczne, stając się czynnikiem silnie integrującym, rzeczywiście wychowującym i kształtującym jednostkę, a zatem ma więcej wspólnego z Kulturą. Z drugiej strony - i na tym polegałaby marginalizacja tej domowej sfery - dom i rodzina stanowią zaledwie fragment większej kulturowej i spo­ łecznej całości. Tak więc, kobiety - w optyce Kultury - zajmowały/zajmują się czynnościami szczegółowymi, specyficznymi, w przeciwieństwie do spo­ sobu postrzegania mężczyzn jako poruszających się na poziomie abstrakcyjnych syntez i ogólnospołecznych działań. Wszystko to wyznacza kobiecie pozycję problematyczną - pośrednią, którą Ortner, w zależności od kontekstu, interpretuje na trzy sposoby (Mathieu 2000, s. 112). Pierwszy polega na postrzeganiu kobiety jako uplasowanej w środkowym punkcie linii ciągłej łączącej Naturę i Kulturę, które wyznaczają dwa bieguny continuum. Kobieta byłaby w tym przypadku traktowana jako istota w mniej­ szym stopniu transcendująca Naturę niż mężczyzna. Po drugie, kobieta, spra­ wując rolę pośredniczki między tymi dwoma sferami, które są traktowane jako �ŚWIAT K O B I E T 107 zupełnie odmienne, dokonywałaby swoistego przekładu lub ich syntezy (np. gdy przyjrzymy się uważniej jej funkcji jako wychowawczyni dzieci, o czym była już mowa). Ten drugi kontekst podkreśla znaczenie pozycji kobiety w przestrze­ ni domowej, która narzuca jej specyficzne zadania: przede wszystkim podtrzy­ mywanie jedności i stabilności rodziny. Dlatego też w cyklu wdrażania kobiety do jej przyszłej roli jako matki i żony stosuje się więcej restrykcji wobec jej sposobu zachowania i bycia. Skutkiem tak przebiegającej socjalizacji - konsta­ tuje Ortner - jest większa zachowawczość kobiet w porównaniu z mężczyznami. Po trzecie, kobieta jest obdarzana mniejszą lub większą ambiwalencją symbo­ liczną. Jeśli postrzegać Kulturę jako wykarczowaną polanę wśród gęstych lasów „dzikiej" Natury, to obszarem, który przylega zjednej strony do „karczowiska" Kultury, a z drugiej - do „lasów" Natury, byłaby właśnie kobieta. Jest ona zazwyczaj „peryferiami" Kultury: stoi ni to poniżej, ni powyżej, ni to z boku. Po prostu na zewnątrz, poza obrębem. Takie ambiwalentne ujęcie symboliki kobiecej pozwala wyjaśnić dlaczego obdarzana jest ona w Kulturze tak odmien­ nymi i spolaryzowanymi znaczeniami jednocześnie: zjednej strony ukazywana jest jako śmierć, z drugiej natomiast jako symbol życia; jako służąca ciemnym siłom (czarownica) albo jako reprezentująca jasne moce bogini-matka, symbol sprawiedliwości, itp. Ten kontekst rozjaśnia nieco fenomen swoistego „odwróce­ nia" symbolicznego (dozwolonego z racji jednoczesnej dwoistej pozycji kobiety: naturalnej i kulturowej), kiedy to kobiety - w niektórych przypadkach - plasuje się po stronie Kultury sensu stricto, a mężczyzn - po stronie Natury (jak miało to miejsce np. w epoce panowania miłości dworskiej). Z terenów Słowiańszczyzny przywołać można przykład odwołujący się do legend i opowieści na temat powstania człowieka i przyczyn wygnania z Raju (Olszewski 1993). Najistotniejszy jest wątek opowiadający o zależnościach mię­ dzy parą ludzi a diabłem. Wyróżnić można taką parę opozycji, jak niewinne/ grzeszne: Adam/diabeł. Mediatorką między nimi jest, oczywiście, Ewa. Wybrana została do „pomocy" diabłu, być może „ze względu na jej gorszą, bliższą zwie­ rzęcej naturę: «[...] wtedy Pan Bóg nasłał na Adama sen, wyjął żebro z jego boku, a skąd to pokręcił się pies i za tę kość hap. Nie mógł dopędzić Pan Bóg, chwycił tylko ogon, urwał ogon temu psu i myśli tak: dobrze i z ogona zrobię, i dlatego te baby takie gadatliwe, bo to z psa ogona» [ . . . ] " (Olszewski 1993, s. 117). Jej ambiwalentny charakter przejawia się w tym, że potrafi być równie zła jak diabeł, a nawet gorsza. Mści się na diable za skuszenie jej i wypędzenie z Raju - jak w bajce o bójce między babą a diabłem i zamienieniu im głów - czartowska znalazła się na korpusie kobiety, a kobieca na ciele diabła, co dokonane zostaje na polecenie Boga (Olszewski 1993, s. 117). Jest zła, bo jej upadek rozciągnął grzech na całą ludzkość, a wyjaśnienia dlaczego to ona pierw­ sza dała się skusić dostarczyć mogą innego typu apokryficzne wersje stworzenia 7 7 Wobec k o b i e t y d i a b e ł n a j c z ę ś c i e j przyjmuje p o s t a ć m ę s k ą , c h o ć on sam jest również c z ę s t o przedstawiany j a k o istota androgyniczna - kusi z a r ó w n o m ę ż c z y z n , j a k i kobiety, a poza t y m jest b e z p ł o d n y . �108 INGA KUŹMA człowieka, niż te o przypadkowości tego zdarzenia (jak ilustrowała to legenda o psie). W tym drugim typie opowieści powołanie do życia Ewy jest przed­ stawiane jako wynik ingerencji samego diabła i następuje w zasadzie wbrew za­ mysłom Boga (Kocjan 1992, s. 43). Ewa jest jednak matką wszystkich ludzi: „W Radomskiem lud utrzymuje, że każda matka siedzi w niebie z rozkraczony­ mi nogami, między którymi siedzą rzędem wszystkie dzieci, które za życia mia­ ła. Dzieci te, naturalnie, miały również dzieci, tworzy się zatem trójkąt olbrzymi, nigdy nieskończony u podstawy, chyba przy końcu świata, a wierzchołek jego tworzy pierwsza matka rodzaju ludzkiego" [podkr. - I.K.] (Jastrzębowski 1891, s. 865). Ten stosunek do Ewy - pełen pretensji i potępienia, jak i wdzięczności - znajduje wyraz w określeniu znanym na gruncie języka religijnego o Matce Boskiej jako „drugiej Ewie", która współodkupiła ludzkość. Za tym też stoi całkowita afirmacja postaci Matki Boskiej ze strony męż­ czyzn i kobiet, bez wyjątku: [...] Po większych miastach to już się mówi, że kobiety to lubią coś wypić czy zapalić. Ja na przykład szukałem żony, a żeby wypić to każdy może. Kobiety powinny się więcej szanować niż mężczyźni. Kobieta to jest jakiś wzór, bo kobieta to jest dziewictwo, bo mężczyzna nie może urodzić. [...] Kobieta to powinien być wzór i Matka Boska na pewno by tak chcia­ ła (M, 1. ok. 45 ); [Kim jest dla niej osobiście Maria?] Największy wzór i opie­ kunka. Całym życiem chciałabym ją naśladować, ale jest człowiek prochem marnym (K, 1. 56); Jest wzorem do naśladowania na całe życie (K, 1. 14); [Jako kogo traktuje Marię?] Jako matkę, przyjaciółkę, powierniczkę, że naprawdę wszystko można powiedzieć, o wszystko poprosić, bo wysłucha i na pewno pomo­ że (K, 1. 50); W niej znajduje umocnienie [...], na pewno stanowi wzór do naśla­ dowania. Ja staram się choć nie zawsze to wychodzi (K, 1. ok. 30); [Matka Boska] to jest najważniejsza świętość jaka może być, no wzór taki. (K, 1. 70); Jest moją otuchą, moją obroną, moją matką (K, 1. ok. 60); Przede wszystkim matką (K, 1. ok. 50); Teraz taki zwariowany ten świat, ale na pewno są osoby, które przynajmniej się starają, może nie naśladować [Matkę Boską - I.K.], ale żyć w miarę [na Jej wzór - I.K.] (K, 1. 31). Dodać muszę, że nieprzypadkowo, jako wyraz owej absolutnej afirmacji, tak wiele razy występuje słowo 'matka'. Oprócz tego kontekstu maryjnego i religijnego, posiada ono o wiele jeszcze głębszy sens na tle językowych praktyk polszczyzny, szczególnie w odniesieniu do innych słów określających kobiety. Badania lingwistyczne (Jędrzejko 1995) wykazały, że po wydzieleniu dwóch, uznanych w tej procedurze za podstawowe, kategorii: kobiety młode i kobiety stare oraz, gdy przypisano im tzw. pola predykacji konotowanych, jedynie pojęcie 'matka' cechowało się tak jednoznacznie pozytywny­ mi skojarzeniami. Badaczka postawiła tezę, że jest to pojęcie mające najwięcej wspólnego z tym, co rozumiemy przez „sacrum": nietykalne. Słowo 'matka' nie występuje ani w przysłowiach, ani w anegdotach. Jednomyślnie kojarzone jest z dobrocią, serdecznością, poświęceniem, troskliwością i cnotliwością (Jędrzejko 1995, s. 169). Są to te same cechy, które przypisuje się Marii - Ona i „matka" to 8 8 N a oznaczenie p ł c i r o z m ó w c y b ę d ę s t o s o w a ł a s k r ó t y : M ( m ę ż c z y z n a ) i К (kobieta). �ŚWIAT KOBIET 109 w zasadzie jedno na gruncie języka religijnego w kulturze ludowej, o czym świadczą cytaty z moich materiałów terenowych: [Jakie cechy kojarzą się z Mat­ ką Boską?] Dobroć, czystość (K, 1. ok. 80); Ciepło i to, że jest jakaś taka bliska, że nie ma strachu o wszystko prosić, czy dziękować (K, 1. ok. 50); Miłość, że przebacza, cierpliwość (K, 1. 14); Skromność, cichość, pokora (K, 1. 56); [Jaka jest Matka Boska?] Wstawi się za nami, wysłucha, zrozumie, wybaczy, współ­ czuje, że opiekuje się nami, nie zostawi nas i się nie odwróci od nas (K, 1. ok. 35); Dobra, sprawiedliwa, współczująca (K, 1. 70); Jest dobrą matką, gospodynią, no i kochała ludzi (M, 1. 49). Pora przejść do konkluzji wynikającej z przytoczonych tu założeń Ortner. Jest ona następująca: owe trzy sposoby rozumienia kobiety i kobiecości są niczym innym, jak czysto kulturowymi konstrukt ami. Kobieta „w rzeczywi­ stości" nie jest dalej, ani bliżej Natury i Kultury niż mężczyzna. To niektóre czynniki, składające się na jej „kobiecą" osobowość i konstrukcje (fizyczne, psychiczne czy społeczne) sprawiają, że jest postrzegana jako bliższa lub dalsza Naturze i Kulturze. Rozmaite badania etnograficzne wielokroć tego dowiodły, z zastrzeżeniem, że nie we wszystkich społecznościach - a zwłaszcza tych spoza kręgu europej­ skiego - istniała ewidentna paralela między opozycją Natura: Kultura a kobiece: męskie . Ale zazwyczaj dzieje się tak, jak chociażby w społeczności Laymi z Boliwii (Mathieu 2000, s. 114) , gdzie jednostki stanu wolnego są marginali­ zowane (przypadek powszechnie występujący także w kulturach europejskich) 9 10 9 N a p r z y k ł a d prace J.L. Fischer (1975) czy J.C. Goodale (1980) - p o w o ł u j e s i ę na nie M a t h i e u w s w o i m artykule, o d s y ł a m w i ę c przede w s z y s t k i m do niego (patrz: Literatura). Pierw­ sza z p r z y w o ł a n y c h prac o p i s y w a ł a lud Ponape z M i k r o n e z j i , gdzie istnieje m a t r y l i n e a r y z m , egzogamia oraz t o t e m i z m . Tam nie w y s t ę p u j e - rozumiana po europejsku - opozycja m i ę d z y t y m , co ludzkie, a t y m , co z w i e r z ę c e . Badanie m i t ó w u j a w n i ł o , ż e relacja m i ę d z y t y m i d w o m a c z ł o n a m i jest r ó ż n a w z a l e ż n o ś c i od konkretnego kontekstu s p o ł e c z n e g o . M ę ż c z y ź n i np. są plasowani po stronie bardziej z w i e r z ę c e j w k o n t e k ś c i e z a c h o w a ń seksualnych przed- lub pozam a ł ż e ń s k i c h . U c h o d z ą oni za g r u p ę , k t ó r a ł a m i e zasady, a kobiety odwrotnie - j a k o te, w k t ó r y c h r ę k a c h owe zasady s p o c z y w a j ą , a w i ę c s ą one umieszczane po stronie K u l t u r y . K o b i e t y plaso­ wane s ą po stronie z w i e r z ę c e j ze w z g l ę d u na c i ą ż ę oraz l a k t a c j ę . Z k o l e i Goodale wykazuje, w badaniach l u d u K a u l o n g ( N o w a Bretania w Papui N o w e j G w i n e i ) , ż e podobnie jest tam w a r t o ś ­ ciowana opozycja z w i e r z ę c e : ludzkie, co europejska Natura: K u l t u r a , ale w ż a d n y m p r z y p a d k u nie odpowiada to u K a u l o n g u t o ż s a m i a n i u z w i e r z ę c o ś c i z p i e r w i a s t k i e m k o b i e c y m , a c z ł o w i e ­ c z e ń s t w a z elementem m ę s k i m . Raczej - relacji m i ę d z y w y t w a r z a n i e m a r e p r o d u k c j ą - r o d z e n i e m . Lecz - kolejne zaskoczenie - to nie kobiety s t o j ą po stronie reprodukcji-rodzenia. Reproduk­ cja jest u d z i a ł e m pary ludzi - m ę ż a i ż o n y . O n i z a ś s ą postrzegani j a k o nie n a l e ż ą c y - z tej racji - do obszaru K u l t u r y i s p o ł e c z e ń s t w a . N a w e t p o d z i a ł przestrzeni odzwierciedla ten stosunek: istnieje las (jako p r z e s t r z e ń n a l e ż ą c a do N a t u r y ) , ogrody ( z a j m u j ą pozycje p o ś r e d n i ą ) oraz osiedle (centrum K u l t u r y , r y t u a ł ó w , transakcji). P o ś l u b i e n i nie m a j ą prawa z a m i e s z k i w a ć osiedla - w p r z e c i w i e ń s t w i e do o s o b n i k ó w wolnego stanu. M a ł ż o n k o m przeznaczone s ą ogrody, j a k o b l i ż s z e lasom, a to z p o w o d u ich a k t y w n o ś c i seksualno-rozrodczej (co z b l i ż a ich do z w i e r z ą t ) . P o d s t a w o w y m zadaniem ż y c i a m a ł ż e ń s k i e g o jest rodzenie dzieci, K a u l o n g natomiast nie k ł a d ą nacisku na przypisanie k a ż d e j z p ł c i o k r e ś l o n e g o rodzaju pracy. 1 0 M a t h i e u cytuje prace O l i v i i Harris (1980). �но INGA K U Ź M A oraz gdzie rodzaj pracy i jej waloryzacja wiążą się z określoną płcią. Oprócz tego, to żonaci mężczyźni są utożsamiani ze sferą Kultury (co również jest po­ wszechne w większości społeczeństw). II „Naturalizację", której poddawane są kobiety, można opisać na przykładzie nam najbliższym - europejskim właśnie. Proces ten ma bowiem swoją historię, która na dobre rozkwitła w epoce nowożytnej. Począwszy od X V I I wieku stoso­ wane były pojęcia „prawa naturalnego" oraz „umowy społecznej", leżące u pod­ staw nowoczesnego społeczeństwa. Tymi pojęciami posługiwali się przede wszystkimi myśliciele zajmujący się teorią polityczną, jak np. Samuel Pufendorf, Thomas Hobbes i inni. Od XVIII w. teorie oparte na „umowie społecznej" zaczęły jednocześnie służyć zupełnie odmiennym i wykluczającym się poglądom: choć legitymizowały władzę demokratyczną, to również podtrzymywały zasadę pod­ ległości ludu. Idea Natury miała być źródłem oczyszczającym i uzdrawiającym zarazem moralność, jak i społeczeństwo, edukację oraz medycynę. 'Natura' jako pojęcie weszła do słownika ówczesnych „rewolucjonistów" myśli. Jednakże u takich autorów jak np. Claud Adrien Helvetius, a przede wszystkim Jean-Jacques Rousseau czy Denis Diderot, debaty toczone na temat Natury dryfo­ wały w kierunku doszukiwania się w niej jakiejś kategorii uprzedniej, już nam danej, warunkującej chociażby „naturę" kobiet. Stąd właśnie wywodzi się sprzeczność, jaka panowała we wszelkich utopiach stawiających sobie za cel pro­ jekcje nowoczesnego i nowego ładu społecznego. Walczono z zastanymi nierów­ nościami, ale nikt nie zabierał głosu na temat istniejącego jednocześnie różnego traktowania kobiet i mężczyzn. Najlepszym społeczeństwem i ustrojem miał być system doskonale sprzęgnięty z prawami Natury. Plasowano j ą na pozycji prze­ wodniczki i nauczycielki. Jeśli jednak chodzi o kobiety, to ich „najdoskonalsze" poddaństwo prawom naturalnym miało objawiać się wiernością ich powołaniu do macierzyństwa i zajmowaniu się pracami domowymi. Reforma społeczna w żaden sposób nie miała zrywać z zastanym scenariuszem losu kobiecego. Tek­ sty medyczne z tej epoki dostrzegały ścisły związek między kobietą a Naturą. Owa ścisła, istniejąca według owych autorytetów, relacja służyła wyjaśnieniu ich „niższości", a z tej racji - wykluczeniu z życia publicznego. Takie interpreto­ wanie kobiecości i jej cech stawia j ą w zasadzie w jednym szeregu obok Natury (później niemiłosiernie eksploatowanej przez nowoczesną cywilizację przemy­ słową, która właśnie wtedy z raczkującej stawała coraz pewniej na nogi). Jako trzeci człon do relacji „kobieta: Natura" należy dopisać „podporządkowanie". To właśnie ta triada stanęła u podstaw traktowania przyrody jako porządku „niż­ szego" rzędu niż Kultura, a kobiet jako „gorszych" od mężczyzn. Co zaskaku­ jące, to nawet ci z „rewolucyjnych" myślicieli, którzy pragnęli zmienić takie postrzeganie Natury, nie zauważali potrzeby, by nadać także kobiecości wyższy statut. Wiek X V I I I zatem nie wniósł tak naprawdę nic nowego do myślenia o kondycji kobiety: ani na poziomie idei i ideologii, ani na poziomie konkretnej �111 ŚWIAT KOBIET organizacji społecznej. Nawet rewolucja francuska dokonywała się w zasadzie przecież dla mężczyzn i głównie z ich udziałem, pozostawiając na boku problem kobiet. Zamknięto je w „skansenie" dawnego „systemu patriarchalnego" lub „do­ mowego" - j a k ówcześni rewolucjoniści w ramach swojej nowomowy określali feudalizm (Mathieu 2000, s. 117-118). Konceptualizacja płci i rodzaju w etnologii - tak jak w innych naukach huma­ nistycznych - wyrosła zatem z dobrze już ugruntowanego założenia naturalistycznego, a nawet biologicznego w stosunku do kobiet. Ale mówienie o dwóch płciach i rodzajach wkracza w impas metodologiczny - jak podkreśla w dalszym ciągu Mathieu (tamże). Ponieważ rozważając pozycje kobiet i mężczyzn zasadni­ czo przyjmuje się dwa różne i od samego początku, u swoich założeń, odmienne systemy wyjaśniające: porównując fakty i zachowania tych dwóch płci, auto­ matycznie kobiety plasuje się po stronie Natury, a mężczyzn po stronie Kultury. Ten sam fenomen kulturowy - jak w ogóle kształtowanie się rodzaju (a jest to niewątpliwie w dużej mierze konstrukt kulturowy, symboliczny i społeczny) wyjaśnia się przy pomocy dwóch porządków znaczeń (jak Kultura i Natura), także w różny sposób waloryzowanych przez różne grupy. Kobieta stereotypowo przedstawiana jest jako bio-psycho-społeczny łącznik między dzieckiem a grupą, jako mediatorka pomiędzy Naturą a Kulturą w pro­ cesie wychowawczym. Macierzyństwo opisywane jest jako „wrodzone wyposa­ żenie" kobiety. Stosunkowo niewiele jeszcze mówi się o wymiarze kulturowym opieki nad dzieckiem i jego wychowywaniem oraz o samym kulturowym rów­ nież przygotowywaniu się kobiet do macierzyństwa i innych „kobiecych" ról w ich rodzimych kulturach . Nieuświadamianie sobie kulturowo „programowej" wyższości Kultury nad Naturą (cywilizacja euroatlantycka jest najlepszym przykładem tej arogancji i ignoracji zarazem), prowadzi do nieuświadamiania sobie rzeczywistych powo­ dów postrzegania kobiet jako „niższych", gdyż - „bliższych" Naturze. A stąd już krok - tak dzieje się właśnie w naszym kręgu kulturowym - ku „naturalizacji" i „ubiologicznianiu" poszczególnych zajęć, prac, zachowań i symboli z po­ działem na płci. Proponuję pozostać jeszcze przy wątku „naturalizacji", wyznaczającej oś, wokół której formuje się symboliczny świat kobiet w kulturze typu ludowego. Główną soczewką pojęciową, skupiającą i rozszczepiającą wszelkie inne kul­ turowe dane, jest koncepcja „kobiecości tabuicznej". Warto zatem powrócić do 11 11 W j ę z y k u p o l s k i m znana jest praca E. Badinter, Historia oraz k s i ą ż k a A d r i a n n ę R i c h , ( t y t u ł o r y g i n a ł u ) Of Woman Born. Institution miłości macierzyńskiej Motherhood as Experience (1998) and (1976). T a k ż e p r z y w o ł y w a n a j u ż praca B u d r o w s k i e j (2000) traktuje w s p ó ł c z e s n e ma­ c i e r z y ń s t w o w Polsce j a k o zjawisko b ę d ą c e w y p a d k o w ą r ó ż n y c h , specyficznych nieraz (polskich) k o n t e k s t ó w , j a k : k u l t maryjny, rola K o ś c i o ł a , wydarzenia historyczne. S ą to prace d o s t r z e g a j ą c e k u l t u r o w y kontekst m a c i e r z y ń s t w a , z r y w a j ą c e z j e g o ubiologicznianiem i naturalizowaniem. Jest to j e d e n z w i e l u f e n o m e n ó w k u l t u r o w y c h m a j ą c y c h s w o j ą h i s t o r i ę . N i k t nie zaprzecza, ż e to k o b i e t y fizjologicznie s ą predysponowane do rodzenia dzieci, ale j a k i e „ w n i o s k i " z tego faktu w y c i ą g a j ą p o s z c z e g ó l n e kultury? Oto pytanie dla badaczy i badaczek ż y c i a s p o ł e c z n e g o . �112 INGA K U Ź M A słowiańskich przykładów kultur typu ludowego i analizy konstruktów kobiety i kobiecości, które tam obowiązują. Kobieta niemal zawsze - co poświadczają wyrażenia językowe - jest ukazy­ wana na niwie społecznej i symbolicznej w relacji do kogoś, nie zaś ze względu na to, co robi i kim jest w życiu, dzięki umiejętnościom i zaletom/wadom innym niż fizyczne . Precyzyjniej, to kim jest kobieta, wynika z tego, kto o niej mówi i jaką pozycję zajmuje wobec niej. Małgorzata Borkowska OSB (Borkowska 1993) rozpatrując sformułowania słowne i charakterystyki świętych obu płci w ich hagiografiach, zauważa owąnierównoważność klasyfikacji: „[...] Święci mężczyźni dzieleni byli na grupy w zależności od sposobu, w jaki wielbili Boga i od roli, jaką odegrali w Kościele: męczennik, wyznawca biskup, wyznawca nie 12 biskup. Święte kobiety dzielone byly przede wszystkim według ich relacji do mężczyzn: dziewica, wdowa [podkr. - 1.К.]. Wtórnie można było jeszcze także dodać męczennica [ . . . ] " (Borkowska 1993 s. 32). Świadczy to o wspom­ nianym już wcześniej impasie, w jakim znajduje się sposób mówienia i myślenia o problematyce kobiet na każdym poziomie symbolicznym, czy to naukowym etnologicznym świeckim, czy również naukowym, ale teologicznym. Co więcej, Borkowska stwierdza, że „rola kobiety w Kościele, a nawet więcej - chrześci­ jańskie ujecie istoty kobiecości było przez wieki determinowane nie przez jej relację do Boga, ale przez jej relację do mężczyzny [podkr. - 1.К.]. I nic dziwnego, gdyż to mężczyźni ujęcie to tworzyli i opracowali" (Borkowska, tamże). Zastrzegałam wyżej, że kobieta w zasadzie nadal - i to właśnie w sferze praktyk religijnych - nie może pozbyć się odium „tabuiczności". Oczywiście, jest to względne i bardzo płynne. W gruncie rzeczy nie brak przykładów, które taką interpretację utwierdzają, ale i nie brak takich, które jej zaprzeczają. Owa dwuznaczność, wręcz wahanie, towarzyszy także i mojej analizie, gdy przy­ glądam się źródłom, którymi dysponuję, a szczególnie tym wypowiedziom, w których same zainteresowane oceniają obowiązujący je stan rzeczy. Kobiety (świeckie) w sferze religijnej zyskują bowiem autonomię, samodzielność oraz relatywną wyższość wobec mężczyzn (nie tylko świeckich, ale także i duchow­ nych) ze względu na funkcje, jakie pełnią w tej sferze - przede wszystkim jako 1 2 N a z w y nadawane m ę ż c z y z n o m w a l o r y z u j ą ich dodatnio lub ujemnie ze w z g l ę d u na i c h w a d y lub zalety z w i ą z a n e ze sferą intelektu i s p r a w n o ś c i organizacyjnej. O d w o ł u j ą s i ę do tzw. m ę s k i e j ambicji i s ą w y m i e r z o n e w s p o ł e c z n e i oczekiwane cechy rodzaju m ę s k i e g o . W przy­ padku kobiet natomiast, ocenia s i ę j e ze w z g l ę d u na ich w i e k i cechy z e w n ę t r z n e . O k r e ś l e n i a negatywne kobiet, w ł a ś n i e z tych w z g l ę d ó w , d e p r e c j o n u j ą j e j a k o przedstawicielki r o d z a j u ż e ń ­ skiego (Peisert 1995). Takie s ą podstawy do zaklasyfikowania danego j ę z y k a j a k o „ s e k s i s t o w skiego" w ramach l i n g w i s t y k i feministycznej (Jurasz 1995). Taki typ j ę z y k a ignoruje kobiety i i c h o s i ą g n i ę c i a , p o p r z e s t a j ą c na opisaniu ich niemal w y ł ą c z n i e w relacji do m ę ż c z y z n . Prezen­ tuje j e w rolach stereotypowych; „ m i l c z y " o nich, gdy w y k r a c z a j ą poza ten stereotyp (Jurasz, t a m ż e , s. 203). O p r ó c z o k r e ś l e n i a „ s e k s i s t o w s k i " , w literaturze lingwistycznej s p o t k a ć m o ż n a t a k ż e t e r m i n „ b i o l e k t " , autorstwa A . W i l k o n i a (Handke 1994, s. 16). Jest to w a r i a n t j ę z y k a u z a l e ż n i o n y od takich c z y n n i k ó w j a k p ł e ć i w i e k , k t ó r e ściśle w i ą ż ą s i ę z c z y n n i k a m i p o z a j ę z y k o w y m i , z w ł a s z c z a natury psychicznej i s p o ł e c z n e j . �ŚWIAT KOBIET 113 przekazicielki tradycji religijnej. Najstarsze pokolenia kobiet - matki, babki oraz ciotki - dbają o przekazanie wiedzy i tradycji z zakresu historii rodziny, regionu i religii młodszemu pokoleniu (Smolińska 1995, s. 247). Według badań autorki, te kobiety są wyłącznymi przekazicielkami i nauczycielkami legend, żywotów świętych i tym podobnych tekstów. Transmisji tego przekazu sprzyjają również pielgrzymki, gdzie szczególnie babki swoim aktywnym udziałem i wiedzą służą młodym. Moje badania potwierdzają to. Kobiety wiodą prym właśnie w przy­ padku pielgrzymek czy nauki modlitwy. To one pełnią rolę wprowadzających swoje dzieci oraz wnuki na ten poziom inicjacji religijnej (z reguły na pielgrzym­ kę jest zabierane dziecko już po przystąpieniu do I Komunii Św., a więc gdy przeszło oficjalną kościelną inicjację). W niektórych opowieściach występują jednak (nieliczne) przykłady obojga rodziców jako pierwszych katechetów. Do rzadkości należą natomiast sami mężczyźni (ojcowie, dziadkowie czy bracia) występujący w tej roli. Być może z powodu tej codziennej hegemonii kobiet w procesie edukacji religijnej swoich najbliższych , kobiety i mężczyźni traktują ten podział kompe­ tencji jako zastany i normalny. Ale - uwaga! - przekaz ten odbywa się przecież w ramach rodziny, a więc nie jest to działalność publiczna. Wystarczy, aby ko­ bieta aspirowała np. do objęcia funkcji rzeczywistej i oficjalnej przewodniczki grupy pielgrzymów (przejście do sfery publicznej), a wtedy usłyszy opinię, że kobiety sobie nie poradzą (K, 1. 73, przewodniczka kalwaryjska od 1976 lub 1977 r. - nie potrafiła przypomnieć sobie dokładnej daty). Choć pozornie kobieta taka zajmowałaby się nadal religijnością i swoją „tradycyjną" funkcją nauczycielki w tej sferze, to jednak na niwie szerszej niż rodzinna. Nie chodzi bowiem o ilość czasu poświęcanego na zorganizowanie pielgrzymki i udział w jej przygotowaniu. Ważniejsza jest różnica w stopniu religijnego zaangażowania się. W tym typie kultury to mężczyzna ma prawo (nawet kosztem jego współudziału w tzw. obowiązkach domowych czy wy­ chowawczych) poświęcać swój czas, pieniądze i zaangażowanie w celach „wyższych". Kobieta natomiast ma mieć przede wszystkim na względzie dobro innych, najbliższych - to ogranicza jej działalność na szerszej niwie niż domo­ wa, gospodarska, czy zawodowa. Bezwzględną miarą jest tutaj to, co kultura rozumie jako publiczne, czyli przypisane mężczyznom, a co jako prywatne przy­ pisane - kobietom . W rzeczywistości objęcie funkcji przewodniczki czy przewodnika wyma­ ga prawdziwego i głębokiego zaangażowania osobistego oraz duchowego. 13 14 1 3 W p e ł n i zgadzam s i ę ze S m o l i ń s k ą , ż e badacze zachodni p o t w i e r d z a j ą te tendencje. W w y k a z i e literatury zamieszczam d o k ł a d n e n o t k i bibliograficzne k i l k u znamiennych t e k s t ó w f r a n c u s k o j ę z y c z n y c h z tego w ł a ś n i e d z i a ł u tematycznego, do k t ó r y c h s i ę g a m w s w o i c h bada­ niach p o r ó w n a w c z y c h nad k u l t o w y m i p r a k t y k a m i kobiet (Lautman 1995; A l b e r t - L l o r c a 1995; Langlois 1995; Puccio 2002; L a Rocca 2002). 1 4 B y ć m o ż e w i ą ż e s i ę to z g ł ę b s z y m przekonaniem i p r a w e m r e l i g i j n y m w k a t o l i c y z m i e d o t y c z ą c y m k a p ł a ń s t w a m ę ż c z y z n (jako p e w n y m „ z a w o d o w y m " p o w o ł a n i u ) i innego rodzaju „ k a p ł a ń s t w i e " kobiet - p r y w a t n y m , np. tzw. serca, rodzicielstwa, w s p ó ł o d c z u w a n i a itp. �114 INGA KUŹMA 15 Organizowane są specjalne rekolekcje dla przewodników kalwaryjskich . Prze­ wodnicy biorą udział także w innych jeszcze działaniach paraliturgicznych w swojej miejscowości . Jak widać, wymaga to naprawdę bardzo dobrej organi­ zacji czasu i współpracy całej rodziny, ponieważ często trzeba na dłużej wyje­ chać z domu. Mogłoby się wydawać, że czas poświęcany na tyle działań skutecz­ nie eliminuje kobiety z tego rodzaju dodatkowych zobowiązań. Wręcz ogranicza ich nawet zwyczajny udział w tego typu formach pobożności jak pielgrzymki, ponieważ kobieta ma przede wszystkim na głowie dom, męża i dzieci. Jednak kobiety, jak tylko mają chwilą, to jeżdżą (K, 1. 70); Może kobiety mają lepsze warunki niż mężczyźni, bo mężczyźni w domu nie siedzą, tylko pracują, to nie każdy tak może, to wysiłek (K, 1. 69); Zawsze więcej jest kobiet. Może dlatego, że jak to dawniej mówiono, że mężczyźni do pracy chodzą, to nie mają tak czasu, a kobieta to zawsze się jakoś urwie (M, 1. 67). Z jednej strony wydawałoby się więc, że kobietom jest łatwiej, ponieważ ich zajęcia nie są waloryzowane dodat­ nio, jak zajęcia męskie. Wyłącznie te zasługiwałyby na miano 'pracy'. Okazuje się, że kategoria ta jest nadrzędna wobec udziału w niektórych „nadliczbowych" formach kultu religijnego (jak pielgrzymki, procesje). Jednak 'praca' 'pracy' nierówna. Choć obowiązkom domowym i rodzicielskim kobiet odmawia się w kulturze typu ludowego miana 'pracy', to mieszczą się one w kategorii zajęć 'zawodowych' przypisanych grupie kobiet. 'Praca' - w szerszym rozumieniu tego słowa - obejmuje szereg działań ludzkich, jakie dokonują przeniesienia człowieka ze stanu „zwierzęcego" na stronę Kultury i pełnego człowieczeństwa (Cassirer 1971, s. 132). Nic nie podważyło tego nawet obecnie, gdy tak bardzo zmieniła się sytuacja ekonomiczna. Być może pojęcie to, teraz nawet silniej niż dawniej, wzmacnia swoje znaczenie w kulturze. Mogę dodać, że nawet w wypo­ wiedziach, w których ustosunkowano się do osoby Matki Boskiej, właśnie praco­ witość oraz fakt, że - według rozmówców - Maria zajmowała się domem i małym Jezusem, była cechą przybliżającą Jej osobę do zwykłych kobiet. Tym samym zajęcia kobiece, ich praca, zyskują waloryzację, a kobiety otrzymują społeczną i moralną rekompensatę. Praca stała się tu wskaźnikiem paralelności życia Naj16 1 5 B y c i e p r z e w o d n i k i e m k a l w a r y j s k i m jest s z c z e g ó l n ą p o s ł u g ą . N i e bez kozery u ż y w a m tego t e r m i n u , p o n i e w a ż o p r ó c z p e w n y c h o b i e k t y w n y c h z d o l n o ś c i i predyspozycji, j a k i e s ą n i e z b ę d n e przy w y k o n y w a n i u tej r o l i , w w y p o w i e d z i a c h p r z e w o d n i k ó w nieraz z n a l e ź ć m o ż n a odniesienia do nadprzyrodzonego w y b o r u , w ł a s n e j niemocy i obaw z w i ą z a n y c h z w ł a s n y m i u m i e j ę t n o ś c i a ­ m i , p o m o c y boskiej, wskazania ich przez poprzedniego przewodnika, k t ó r y ocenia z a a n g a ż o w a ­ nie religijne i d o ś w i a d c z e n i e kalwaryjskie potencjalnego n a s t ę p c y . N i e ma to nic w s p ó l n e g o z i n d y w i d u a l n y m i c h ę c i a m i czy ambicjami. W b r e w temu, co m o ż n a by z a k ł a d a ć , nie jest to „ p r o ­ fesja" dziedziczna. W K a l w a r i i Zebrzydowskiej nie s p o t k a ł a m s i ę jeszcze z informacjami o tym, ż e j a k a ś rodzina, np. z ojca na syna, czy z matki na c ó r k ę , p r z e k a z y w a ł a p r z e w o d n i c t w o . N a razie dysponuje w y p o w i e d z i a m i w s k a z u j ą c y m i na to, ż e role te obejmuje s i ę na zasadzie s z c z e g ó l n e g o „ p r z y p a d k u " i akceptacji grupy. 1 6 W s p o m i n a l i , ż e u c z e s t n i c z ą w n i e w i e l k i m stopniu w u r o c z y s t o ś c i a c h p o g r z e b o w y c h , s ą np. proszeni do prowadzenia ś p i e w u , m o d l i t w . Jednak ten aspekt d z i a ł a l n o ś c i przewodników w y m a g a jeszcze ode m n i e d o k ł a d n e g o przestudiowania i zgromadzenia w i ę k s z e j i l o ś c i materia­ ł ó w terenowych. �ŚWIAT KOBIET 115 świętszej Panny z życiem innych kobiet: Życie Maryi było podobne do życia innych kobiet, oczywiście, bo przecież taka sama była (M, 1. 67); Maryja była normalną kobietą, ale do czasu ukrzyżowania Jezusa. Ona normalnie prowa­ dziła dom, miała sąsiadów, miała też pewnie wrogów. To była normalna rodzina (M, 1. 49); [Czy życie Marii było podobne do życia innych kobiet?] Raczej tak, takie życie codzienne (K, 1. 50); Jak najbardziej było podobne. Tak samo pracowa­ ła. Tak samo wychowywała dziecko. Tak samo uporała się ze wszystkim (K, 1. 56); Przecież była taką kobietą normalną (K, 1. ok. 50); Tak samo musiała pracować, miała syna, trzeba było wszystko zrobić. No i życie swoje, jakie miała, ciągle była ucieczka, ciągle był strach o dziecko. Nie miała słodkiego życia (K, 1. 70) . Rzeczywiście jednak, w przypadku kobiet, ich zajęcia domowe i zobowiązania, jakie są na nie nałożone z racji sprawowania roli żony i matki, przewyższają swoją wagą ich osobiste chęci do pełniejszego wyrażania swojej pobożności: [O swoim uczestnictwie w obchodach maryjnych w Kalwarii Zebrzydowskie] Jak tylko mogłam jechać, to jechałam, [...] bo nie zawsze z domu można się ruszyć - dzieci. Mąż jeździ częściej [z racji pełnienia przez niego pewnych funkcji w wystawianej z tej miejscowości co roku asyście na sierpniowy odpust w Kal­ warii - I.K.] (K, 1. 53); Jeszcze wtedy byłam mężatką, miałam dzieci i nie chodzi­ łam tak często, bo były obowiązki, a po drugie nie byłam tak związana [jak teraz, gdy jest przewodniczką kalwaryjską - I.K.] (K, 1. 73); Moja mama też sama mówi­ ła, że chciałby jechać na pielgrzymkę, ale nigdy nie miała okazji przy tych dzie­ ciach [...] (K, 1. 47); Jak dzieci były małe, to nie mogłam [jechać - I.K.], ale potem już jechałam (K, 1. 82); Jak miałam [małe dzieci - I.K.] to nie zawsze starczało czasu, ale raz w roku to muszę być. Tego roku nie byłam na Wielkanoc, bo córka ma małe dziecko i musiałam się nim zająć (K, 1. 40). Oczywiście, z całej grupy kobiet, tylko przedstawicielki określonych klas wieku i stanu (czyli kobiety nieza­ mężne i babki), mają względnie większą swobodę (vide: ostatni cytat z przytoczo­ nych powyżej), ale zazwyczaj to panna ma taką wolną rękę, ale jak się jest już babcią, to też nikt nie zabroni, bo gdzie się chce, to się jedzie (K, 1. 70). Nikt nie dziwi się temu, że kobiety oceniane są (również same przez siebie) jako bardziej praktykujące i zaangażowane religijnie. Nikt też nie podważa ich kompetencji w tym zakresie. Pojawiały się nawet opinie, że to jednak kobiety w porównaniu z mężczyznami wykazują się większą wrażliwością religijną. Dla­ czego? Ponieważ - przechodzimy tutaj natychmiast na grunt stereotypów, także tych z zakresu praktyki językowej - są bardziej wrażliwe jako kobiety: Więcej się na tym skupiają kobiety (M, 1. ok. 50); Bardziej są wrażliwe (M, 1. 45); Mnie się wydaje, że więcej kobiet jest [na Kalwarii - I.K.], one częściej się chyba zwie­ rzają, tam mogą się otworzyć (M, 1. 60); Po nich bardziej widać to wzruszenie, bo często zobaczyć można kobiety płaczące ze wzruszenia na Kalwarii, gdy się modlą (K, 1. 35); Myślę, że to są całe rodziny [pociągane do Matki Boskiej 17 1 7 O r o l i M a t k i Boskiej w k s z t a ł t o w a n i u s i ę t o ż s a m o ś c i kobiecej i obrazu k o b i e c o ś c i w k u l t u ­ rze t y p u ludowego j u ż nieco w s p o m n i a ł a m przy okazji p o j ę c i a ' m a t k a ' , ale jest to o w i e l e szerszy w ą t e k , c z e k a j ą c y jeszcze na moje dalsze opracowanie. �116 INGA KUŹMA - I.K.], a to jest za przyczyną kobiety, tak jest przynajmniej w moim przypadku (K, 1. ok. 50); [...]postawę modlitewną bardziej widać u kobiet, ale nie wiem czy to wynika z charakteru. Myślę, że kobiet jest więcej, więcej je widać z dziećmi (K, 1. 40). Praktyka językowa, o której wspomniałam, nie dotyczy wyłącznie spe­ cyficznych określeń, stosowanych wobec kobiet, gdy mowa jest o ich roli i za­ chowaniach w kontekście religijnym. Odnosi się też ona do odmiennych funkcji języka, gdy posługują się nim mężczyźni bądź kobiety (Handke 1994, s. 19) . Czynnikiem, który wzmacnia postrzeganie kobiet jako - być może - bardziej predestynowanych do przeżyć religijnych i sprawowania przez nie nie-urzędowych funkcji, jest sam Kościół. Odwołuje się on chętnie do postawy kobiety jako pierwszej i najważniejszej ewangelizatorki w rodzinie . Lecz czym innym jest jej działalność publiczna (jako przewodniczki). Cóż z tego, że przy pełnej akceptacji i poparciu oficjalnych czynników kościelnych . Mogę chyba zaryzykować tezę (wzorując się na sposobach interpretacji pro­ blemów płci i rodzaju w badaniach kultur pozaeuropejskich, vide: przypis 7), że kluczowa dychotomia Kultura: Natura w kulturze typu ludowego porządkuje najpierw to, co publiczne i prywatne, a później ustala, w którym z tych szeregów umieścić elementy wartościowane jako męskie i żeńskie. Także np. podział funkcji obrzędowych podczas wesela na wsi odbijał daw­ niej zróżnicowanie zajęć na męskie: publiczne: reprezentacyjne i kobiece: pry­ watne: domowe (Kabat 1989, s. 115-122). Ten podział przebiega według nastę­ pującego porządku wyznaczonego przez autorkę tekstu: „1. rodzaj i zakres ról męskich i kobiecych w obrzędzie weselnym; 2. aktywność słowna mężczyzny i kobiety w obrzędzie weselnym; 3. realizowanie zasad starszeństwa w obrzędzie weselnym; 4. symbolika obrzędu weselnego dotycząca zajęć uważanych za mę­ skie lub kobiece; 5. podział zobowiązań w obrzędzie weselnym między stronami męską i kobiecą; 6. zabiegi magiczne zapewniające dominację stron w małżeń­ stwie; 7. kobiece skargi w obrzędzie weselnym" (Kabat 1989, s. 116). Autorka, analizując przebieg wesela według wymienionych powyżej porządków, wykazuje, że role męskie - choć może nie bardziej liczne niż kobiece - były jednak bardziej rozbudowane. Aktywność słowna mężczyzn była również większa niż kobiet. Oprócz tego, to mężczyzna miał prawo do inicjowania wypowiedzi. 18 19 20 1 8 M ę ż c z y ź n i p r e f e r u j ą funkcje k o m u n i k a c y j n ą , a kobiety - e k s p r e s y w n ą . Badaczka stawia t a k ą t e z ę po przeanalizowaniu repertuaru i w ł a ś c i w o ś c i j ę z y k o w y c h , stosowanych przez obie płcie. W ł a ś c i w o ś c i , j a k i e w y k r y ł a w grupie kobiet, s ą bardziej wyrazistsze od m ę s k i c h . Styl j ę z y k a , k t ó r y m p o s ł u g u j ą s i ę kobiety jest zatem z a u w a ż a l n y . Nasuwa s i ę wniosek, ż e to w przypadku kobiet m o ż n a m ó w i ć o stylu j ę z y k a i w y p o w i e d z i , w p r z e c i w i e ń s t w i e do m ę ż c z y z n (Handke, t a m ż e ) . 1 9 „ [ . . . ] M a t k a - k a p ł a n k a K o ś c i o ł a rodzinnego [ . . . ] " ( N o w a k 1998, s. 65). 2 0 K o b i e t - p r z e w o d n i c z e k k a l w a r y j s k i c h nie b y ł o z p e w n o ś c i ą nawet w p o ł o w i e tyle, i l u m ę ż ­ czyzn, c h o ć nie i s t n i a ł y oficjalne d y r e k t y w y np. z a k a z u j ą c e tego albo z a l e c a j ą c e odsuwanie k o ­ biet od tej a k t y w n o ś c i . W j e d n y m z bardzo ciekawych o p r a c o w a ń ( G ó r e c k i 1994) na temat p i e l ­ g r z y m e k z G ó r n e g o Ś l ą s k a , m . i n . do K a l w a r i i Zebrzydowskiej w latach 1869-1914 (obok Piekar, G ó r y Ś w . A n n y , Barda, Pszyny i i n . ) autor s p o r z ą d z i ł spis „ ś p i e w o k ó w " ( ś l ą s k i e miano p r z e w o d ­ nika). N a l i ś c i e , l i c z ą c e j o g ó ł e m 355 „ ś p i e w o k ó w " , o d n a l e ź ć m o ż n a 16 kobiet. Jednak bardzo c z ę s t o przy n a z w i s k u nie w y s t ę p u j e i m i ę , a k o ń c ó w k a nazwiska nie wskazuje na p ł e ć . �ŚWIAT KOBIET 117 Hierarchię miejsc przy stole wyznaczała dawniej pozycja starszych mężczyzn. Odpowiednio do zajęć w gospodarstwie przewidzianych dla mężczyzn i kobiet, obdarowywano młodych podarkami, atrybutami czy symbolami, które zazna­ czały ich „męską" i „kobiecą" rolę i pozycję (młodej sypano do pantofla siemię lniane, obdarowywano j ą w posagu prześlicą, wręczano jej - po powrocie z kościoła - małe dziecko czy kądziel, a młodemu dawano cepy). Kabat zauwa­ ża, że także współczesny charakter prezentów ślubnych ma na celu symboliczne przypomnienie o zakresie obowiązków raczej kobiecie niż mężczyźnie (naj­ popularniejsze podarki to naczynia kuchenne, zastawa, pościel itp.). Magia weselna natomiast starała się tę sytuację zrównoważyć i zapewnić kobiecie dominację w małżeństwie . Funkcja lamentów i skarg młodej (jeśli spotykana w czasach nowszych, to jest już zazwyczaj bardzo dwuznaczna) dawniej miała podkreślać nowy los mężatki, od tej pory poddanej wyłącznej władzy męża. Do sfery publicznej należałoby zaliczyć także pewien dawny słowiański obo­ wiązek spoczywający wyłącznie na synach. Proponuję zatem, by powrócić do tekstu Ciszewskiego. Po przywoływanej już przez mnie wcześniej interpretacji cech fizjologicznych, tak deprecjonujących kulturowo kobietę w oczach męż­ czyzn, Ciszewski, w kolejnej analizie, dodaje, że choć wymienione uprzednio przyczyny są wystarczające do tego, aby owej „zakały rodziny patriarchalnej" i „korony nieczystości" „strzec i unikać", to jest ona „zaledwie cierpiana" (Ciszewski 1927, s. 11) także z innych jeszcze względów. Należy do nich to, że kobieta krótko przebywa w domu rodzinnym: „koniec końcem przechodzi zawsze do ludzi obcych, którym na dobitkę trzeba jeszcze płacić za to" (Ciszew­ ski, tamże). Ciszewski zauważa, że w opisywanych kulturach to właśnie syn jest traktowany jako filar rodziny i gospodarz ogniska domowego, a gdy braknie synów, ustaje też kult przodków rodowych i rodzinnych (Ciszewski 1927, s. 2-3) . Z takim stanowiskiem można się było spotkać także wśród wyższych warstw społecznych. Wystarczy przywołać obyczaje panujące wśród ziemiaństwa polskiego podczas zaborów, kiedy to dopiero urodzenie syna zapewniało kobiecie pozycję i umacniało ją, nadając jej w rodzinie autorytet „matki" (Winiarz 2000, s. 147). Poza tym, jak potwierdzają źródła pamiętnikarskie, jedynie chrzty synów (zarówno pierworodnego, jak i następnych) urządzano z przepy­ chem, zapraszając do dworu kilkuset gości. Nawet jeśli nie stać było rodziny na fetowanie tego wydarzenia z wielkim rozmachem, niewątpliwie starano się, aby przebiegało ono przynajmniej okazale. Inaczej jednakże świętowano chrzest córek: „Rozgłos nie towarzyszy życiu kobiety, przeznaczenie jej rysuje się inaczej już od kolebki. Natalię ochrzczono w mojej sypialni bez pompy i ceremonii" 21 22 2 1 Kabat przytacza p r z y k ł a d y takiej magii weselnej, j a k np. zarzucanie (podczas ś l u b o w a n i a ) na o b l u b i e ń c a j a k i e j ś części stroju m ł o d e j lub p r z y k l ę k a n i e panny m ł o d e j na c z ę ś c i ubrania m ł o ­ dego. O p r ó c z tego, zalecano m ł o d e j , aby to ona m o g ł a g ó r o w a ć w z w i ą z k u , p o ł o ż e n i e na tacy w k o ś c i e l e p i e n i ę d z y p o ż y c z o n y c h od m ę ż a (Kabat 1989, s. 116). A u t o r k a na koniec przypomina 0 przemianach, k t ó r e z a c h o d z ą na w s i t a k ż e j e ś l i chodzi o d o t y c h c z a s o w ą o b r z ę d o w o ś ć w e s e l n ą 1 coraz w i ę k s z e r ó w n o w a ż e n i e się ról kobiecych i m ę s k i c h . P o z o s t a w i ł a jednak t ę k w e s t i ę o t w a r t ą . 2 2 Takie stanowisko p r e z e n t u j ą np. Serbowie, B u ł g a r z y i Turcy zakaukazcy. �118 INGA KUŹMA 23 (Winiarz 2000, s. 148) . Oprócz tego, historia i wydarzenia tragiczne, takie jak powstania narodowe, sprawiły, że w polskim wymiarze rodzinno-narodowym syn traktowany był jako wartość nadrzędna. To on miał wywalczyć ideały, które za­ szczepiała mu matka-Polka. Służyło temu wychowanie patriotyczno-narodowo-religijne, za które odpowiedzialne stawały się w tej epoce kobiety, tak bardzo, jak - być może - nigdy wcześniej. Określenie „matka-Polka" zadomowiło się w języku i myśleniu o roli kobiety w naszej polskiej kulturze i choć pozornie tak znaczące, jest przecież wyraże­ niem stereotypowym. Upraszcza, spłaszcza i sprowadza funkcje i zadania kobie­ ty zaledwie do trzech wymiarów: biologicznego, religijnego i patriotycznego. Kobieta taka oddziały wuj e na otoczenie dzięki sile „społecznego piedestału" (Titkow 1995; cyt. za: Budrowska 2000, s. 193), na jakim zaczęła funkcjonować od czasu zaborów. Ta jej rola, choć narzuca określone wymagania i ograniczenia, jest przede wszystkim rolą „niemą". Wypełniona jest treścią oczekiwań społecz­ nych - zewnętrznych, kształtowanych przez kolejne doświadczenia historycz­ ne . Wymagania te są ściśle określone i żadna wariantywność (a tak przecież dzieje się w przypadku oddziaływania stereotypów na zachowanie i postrzeganie świata), nie wchodzi w grę. „Niemota" kobiet podkreślana była dosadniej w starych kulturach, na co zwra­ ca baczną uwagę Ciszewski, kiedy przypomina, że np. gruzińska dziewczyna wychodząca za mąż, dopóki nie urodziła dziecka, miała zakazane porozumiewa­ nie się z rodzicami i braćmi małżonka (Ciszewski 1927, s. 11). To małżonek stawał się porte-parole swojej „niemej" żony, której jedynie pozostawał język gestów. Do żon nie zwracano się po imieniu (czego świadectwa Ciszewski zbierał z obszaru Słowiańszczyzny wschodniej i południowej). One same także obowiązane były zwracać się w określony, i to nie bezpośredni, sposób do męża. Często nadawano kobietom zamężnym nowe imiona od nazw ich rodzinnych wsi, albo wołano na nie „gospodyni", „baba" (gdy już się zestarzała lub wypra­ wiła swemu dziecku wesele), „moja baba", „kobieta", „moja", „matka", „ona" (Ciszewski 1927, s. 12-16). Dlaczego kobietom odmawiano własnego imienia oraz „głosu"? Wynikało to na pewno z obowiązującej kobietę roli oraz - co ważniejsze - pozycji jej przypisywanej; swoistej oceny i wartości, jaką rola to posiadała i posiada nadal w pewnym systemie kulturowym i na jego obszarze symbolicznym. Ocena roli, i tym samym jej pozycja, waloryzowane były najczęściej z punktu widzenia nie samych zainteresowanych tym bezpośrednio - czyli kobiet, ale mężczyzn. Co ciekawe, także kobiety - mam nadzieję, że udowodnią to wypowiedzi ze24 2 3 2 4 Z p a m i ę t n i k a A n n y z T y s z k i e w i c z ó w Potockiej. U s t r ó j socjalistyczny w z m o c n i ł ten stereotyp, n a d a j ą c m u konotacje z obszaru nie t y l k o p o ś w i ę c e n i a s i ę dla cudzego i n a j w y ż s z e g o dobra w i m i ę n a j w y ż s z y c h ponadosobistych war­ t o ś c i , ale i ze sfery z a c h o w a ń codziennych „ h e r o i c z n y c h " , j a k z d o l n o ś ć sprostania najtrudniej­ szym w y m a g a n i o m i w a r u n k o m e k o n o m i c z n y m , „ c u d a " aprowizacji przy o g ó l n y m niedostatku, j a k i w t e d y p a n o w a ł na r y n k u - to d o p r o w a d z i ł o do swoistego d o m o w e g o matriarchatu" ( T i t k o w 1995, s. 35; cyt. za: B u d r o w s k a 2000, s. 195). „menadżerskiego �119 ŚWIAT KOBIET brane podczas badań terenowych - stają się „zakładniczkami" takiego myślenia i oceny własnej roli oraz przypisywanego im statusu w kulturze. „Nie mówią" własnym „głosem", rzadko komentują obowiązujący je stereotyp i konotacje, jakie on wywołuje. Gdy jednak zdarzy się spotkać kobiety, które dostrzegają rzeczywistą wartość tego, jak postrzega je kultura i chcą j ą realizować (nie pozo­ staje ona w sferze deklaracji i uznania, ale wartości przeżywanych i auten­ tycznych), to język, w jakim afirmują te wartości i postawy sprawia wrażenie kalki języka nadrzędnego. Nie chcę przesądzać tej sprawy, albowiem materiał, jaki do tej pory zebra­ łam - a nie jest to jeszcze koniec moich badań - wskazuje na o wiele większą „schizofrenicznośc" postaw kobiet (także i niektórych mężczyzn) i to właśnie w kulturze typu ludowego. To także nie pomaga przeciąć pewnych wahań intepretacyjnych: czy kobiety te wiedzą co mówią, mówiąc to, a nie co innego? Nawet jeśli kobiety wypowiadają się „samodzielnie" i wbrew temu, co „każe" im ten typ kultury, zachodzi to nadzwyczaj rzadko. Dlatego określam ich po­ stawę, wyłaniającą się z większości źródeł zebranych (w tym przez mnie), jako właśnie „niemą" lub - może trafniej - „mimetyczną" . 25 III Kulturową istotę kobiecości w naszym kręgu symbolicznym i społecznym określa - według samych zainteresowanych i mężczyzn żyjących z nimi - biologiczność, w tym przypadku zdolność do rozrodu : Kobieta powinna być przede wszystkim dobrą matką. [Macierzyństwo - I.K.] to jest na pewno coś pięknego (M., 1. ok. 50); Dzieci są dla mnie skarbem. Nie wyobrażam sobie życia bez dzie­ ci, tej cudowności (K, 1. 40); Żeby każda była w ciąży i miała dzieci. [...] Kobieta zaraz po ślubie powinna mieć dziecko (K, 1. ok. 55); Polecam [macierzyństwo - 1.К]. Nie wstrzymywać się z rodzeniem dzieci po ślubie, nie odkładać za jakiś czas, tylko jak jest miłość, to powinno to dziecko przyjść na świat (K, 1. 50); Jest to jednak przywilej dla kobiety, urodzenie dziecka (K, 1. 35); Powinny być dzieci. Ja nie żałuję, że miałam tyle dzieci [ośmioro - I.K.] (K, 1. 78); Gdzie nie ma dziecka, tam nie ma szczęścia, mimo bogactwa. To są sknery (K, 1. 32). Jest to zaledwie 1/6 wszystkich uzyskanych wypowiedzi na temat macierzyń­ stwa i jego roli w życiu kobiety, ale wszystkie one zgodnie je afirmują i pod­ kreślają jego wagę dla sposobu bycia kobietą - sposobu nadrzędnego w tym typie kultury. Jest on w zasadzie określany jako jedyny możliwy: Kobieta to jest na pewno w innym celu stworzona [niż żeby robić karierę - 1.К.]. Kobieta tylko po to została stworzona [żeby mieć dzieci - I . K . ] " (M., 1. 65); Która to tak myśli, 26 2 5 N a ś l a d u j ą wzorce zastane, p o w i e l a j ą schematy m y ś l o w e o sobie samych, a p r ó b a w y ł a ­ mania s i ę spod k u l t u r o w e j k o n t r o l i c z ę s t o p o c i ą g a za s o b ą rozdarcie i dyskomfort. 2 6 Stereotypowe w y o b r a ż e n i a d o t y c z ą c e kobiet s k u p i a j ą s i ę przede w s z y s t k i m na w y m i a r z e b i o l o g i c z n y m ich ż y c i a , ze s z c z e g ó l n y m u z w g l ę d n i e n i e m funkcji m a c i e r z y ń s k i e j . �120 INGA KUŹMA żeby nie zakładać rodziny?! Męża nie chce?! (M., 1. ok. 70); Każda kobieta, jeżeli tylko jest w stanie, to powinna się wywiązać z roli matki (K, 1. ok. 45). Zatem macierzyństwo, co podkreślali starsi rozmówcy i rozmówczynie (przedział wiekowy między 40 a 80 rokiem życia), jawi się jako przywilej i obo­ wiązek kobiety. Dzieje się tak, ponieważ kobieta-matka jest istotą szczególną: Matka to jest matka, to jest serce inne. Mało się trafi takich ojców, żeby byli tak jak matka (K, 1. 70); Uczucie matki jest trochę jednak inne niż ojca. [...] Uczucie kobiety jest inne, to jest coś wrodzonego. Natura matki jest inna od samego poczęcia [dziecka - I.K.] (K, 1. 65). Poza tym wielką rolę odgrywa poczucie wypełniania w ten sposób zasad reli­ gijnych i poleceń Boga: To już tak powinno być, no bo jak Pan Bóg powiedział: „ rośnijcie, mnóżcie się i rozmnażajcie". I tak powinno być (K, 1. ok. 45). Młodsi natomiast (około 19-20 lat), i to reprezentanci obu pici, prezentowali odmienny punkt widzenia : Jeśli ktoś nie jest stworzony do opieki nad dziećmi [...], to tak widocznie jest mu dobrze, tak ma być i tak może się spełnić. Może ta osoba samotna bardziej pomaga innym ludziom, może jest bardziej potrzebna starszej matce (K, 1. 19); Chłopak czy dziewczyna mają jakieś aspiracje i albo to wychodzi, albo nie. Nawet, myślę, w wieku 50 czy 60 lat, gdyby była jakaś szansa dla dziewczyny łub chłopaka [ułożenia sobie życia osobistego - I.K.], to czemu nie. Są ludzie, którzy lubią życie pustelnicze (M, 1. 20). Jednak część rozmówczyń (przede wszystkim mężatki o różnym stażu oraz wdowy) nie postrzegała kobiecego losu tak prosto i jednotorowo, jak cytowani (nieliczni chętni do wypowiedzi na ten temat) mężczyźni. Dopuszczały odmien­ ne warianty ułożenia sobie życia. Szczególnie, gdy jako alternatywę - do tej pory spotykaną najczęściej w Polsce - czekałby je związek z alkoholikiem. Nie sposób jest mi się w tym momencie oprzeć wrażeniu (przyznaje - osobistemu i oceniającemu to, co zebrałam i z czym mogłam się zapoznać), że mniej więcej połowa materiałów prezentujących obraz życia kobiet na wsi ukazuje wieś w czarnych barwach, nie napawających optymizmem (szczególnie, co do męż­ czyzn): [Co jest Pani największą życiową bolączką?] - Miałam, ale problem się rozwiązał. [Co to było? - następuje chwila wahania] Nadmiar alkoholu w domu. I też Maryja wysłuchała. - I problem jest już rozwiązany? - Tak (K, 1. 29). Kobieca wrażliwość na dążenie do zapewnienia sobie szczęścia osobistego, poczucia zadowolenia w życiu i zachowanie godności (ale nie za wszelką cenę) wprowadza - według mnie - ową wzmiankowaną wcześniej „schizofreniczność" 27 2 7 M u s z ę w t y m miejscu koniecznie z a z n a c z y ć , ż e pytania o r o l ę m a c i e r z y ń s t w a , ż y c i a w poje­ d y n k ę i o r o l i rodziny, kierowane b y ł y z a r ó w n o do m ę ż c z y z n , j a k i do kobiet. P y t a j ą c y z r e s z t ą nawet nie f o r m u ł o w a ł p y t a ń sensu stricto: po prostu najczęściej p o d d a w a ł r o z m ó w c y h a s ł o typu: „ m a c i e r z y ń s t w o " , „ m a ł ż e ń s t w o " , „ s a m o t n o ś ć " i w y s ł u c h i w a ł w y p o w i e d z i . Sam r o z m ó w c a decydo­ w a ł , czy o d p o w i a d a j ą c na te pytania umieszcza j e jedynie w k o n t e k ś c i e „ k o b i e c y m " ( p o z o s t a j ą c w atmosferze p y t a ń zadawanych d u ż o w c z e ś n i e j o ż y c i e kobiet, k u l t maryjny itp.), czy w k o n ­ t e k ś c i e szerszym lub osobistym. Pytania o r o d z i n ę , dzieci, w y b ó r stylu ż y c i a , r o l ę kobiet w c h o d z i ł y w skład zagadnienia d o t y c z ą c e g o w s p ó ł c z e s n e g o sposobu bycia katolikiem i o s o b ą w i e r z ą c ą . �ŚWIAT KOBIET 121 postaw, którą spotkać można w kulturze typu ludowego: Dawniej nie wychodziły za mąż, bo im się nie trafiało, a teraz bo chcą być niezależne, a nie znosić fochy męża, skarpetki mu prać, temu panu i władcy (K, 1. 56); Czasem życie w samotno­ ści też jest bardzo cenne (K, 1. 48); Jak jest jakiś pijak, to już lepiej niech nie są, niżby miał kobiecie świat zawiązać i niedobrym być. A jak dziewczyna miałaby wziąć jakiegoś draba, to, ja wiem? Lepiej samej być (K, 1. ok. 60); Moja córka właśnie miała chłopaków, ale każdy popijał sobie. Mówi: „Mamuś, wolę sobie sama żyć, niż mam iść za lumpa, za pijaka, nie zmuszaj mnie. Bo będę sama płakać i mamusia będzie płakać. Widzicie, jakie to są rodziny pijackie. Przydałby się jakiś gazda w domu, jakieś oparcie, ale ma wziąć takiego łajdaka pijackiego? No to nie (K, 1. ok. 85); Lepiej samemu niżby mąż miał być [...] zły jakiś (K, 1. 58). Nie zabrakło też - by oddać sprawiedliwość źródłom i ich nie zafałszowywać - kobiecego głosu dość surowo oceniającego same kobiety i czyniącego je odpo­ wiedzialnymi za swoje nieudane pożycie małżeńskie: - Czy coś usprawiedliwia rozwód? - Raczej nie, bo jak to mówią „wiedziały gały, co brały". - A jak się rozpije? - To trzeba tak robić, żeby się nie rozpił. No wiadomo, jak przyjdzie i w domu bałagan i dzieci zasmarkane, obiad nie ugotowany, to pójdzie do knajpy, pani go tam pięknie obsłuży, z uśmiechem, pogłaszcze. - A jak są tacy, że mają naszykowane i piją? - No to wiedziała, co bierze (K, 1. ok. 55). Pokusiłabym się o zinterpretowanie tej wypowiedzi oraz wcześniejszych (na temat macierzyństwa i małżeństwa) jako wyrazu pewnego rodzaju fatalizmu, czyli specyficznego stosunku do świata i swojego życia, którego doszukiwać by się można w regule „jest tak, jak ma być" (Stomma 1986, s. 82-87). Wydaje mi się, że u źródeł tego poddania się kolejom losu leży jeszcze ciągle wątek, który odnajdują folkloryści analizujący wybrane typy bajek ludowych. Dotyczy to przede wszystkim bajek opisujących poszukiwanie swojej doli (Wrocławski 1995). Bohater, szukając przyczyn życiowego niepowodzenia (to jest powód, który popycha go do wędrówki) uświadamia sobie, że powinien odkryć to, co jest w jego życiu najważniejsze. Dowiaduje się, jakimi umiejętnościami dyspo­ nuje, co powinien zmienić, (np. miejsce zamieszkania lub zawód itp.). A zatem - j a k konkluduje Wrocławski - człowiek żyjący nieświadomie, płaci tego konse­ kwencje. Ale nie znaczy to, że poszukiwanie własnego szczęścia i spełnionego życia ma się odbywać kosztem pogwałcenia reguł i tradycji grupowych. Za to się również płaci. Wartością nadrzędną jest zasada harmonijnego funkcjonowania wspólnoty. To wspólnota wyzwala człowieka z przypadkowości, wręcz absur­ dalności istnienia; to ona jest obszarem, gdzie - tym razem efektywnie - można spożytkować indywidualne zdolności i wykonywane czynności (Wrocławski 1995, s. 178-179). Pełny indywidualizm, który na obszarze tej kultury ozna­ czałby najprawdopodobniej pogwałcenie harmonijnego współżycia, jeszcze nie jest akceptowany, ani werbalizowany wprost. Na pewno jednak samodzielny, w sensie - świadomy wybór drogi życiowej, jest doceniany i pod takim kątem ocenia się swoje życie oraz losy innych. Byłabym skłonna obstawać przy tezie o współczesnej swoistej „schizofreniczności" postaw i myślenia o swoim życiu w kulturze typu ludowego. Pojęcie �122 INGA KUŹMA to - podążając w tym miejscu za myślą Jamesona (Jameson 1999, s. 201-209) - ma spełniać zaledwie rolę opisową (na pewno nie diagnostyczną) i uwypuklić pewne charakterystyczne cechy istniejącego stanu kulturowego. Określony mia­ nem, które zaliczyć można do języka odbijającego potoczny poziom wiedzy na temat świata (a wykorzystuje ona bardzo często terminy psychiatryczne), dobrze oddaje - jak sądzę - poczucie bezradności wobec sprzecznych i różnorodnych bodźców. Ta wielość i różnorodność wprowadza w konsternację wielu osób, które dotychczas posługiwały się stosunkowo biegle obowiązującymi regułami życia społecznego, religijnego i symbolicznego (jak kazano nam wierzyć o tzw. kulturze ludowej: spójnej, monolitycznej pod względem postaw i idei). Obecnie wydaje się, że etnolodzy coraz częściej dostrzegają niespójność i rozbicie towa­ rzyszące wyborowi stylu życia, postaw oraz interpretacji treści symbolicznych. Być może najwyraźniej widać to wtedy, gdy zaczniemy przyglądać się proble­ matyce kobiecej i przemianom sposobu życia kobiet w określonej kulturze oraz -jednocześnie - piśmiennictwu naukowemu zajmującemu się tym tematem . „Schizofreniczność" choć trochę przełamuje XIX-wieczny u swoich korzeni ogląd kultury typu ludowego, z którego wyłaniał się obraz jednolitych postaw i obyczajów obowiązujących w grupie. To właśnie na tę jednolitość zwracały uwagę etnołogiczne analizy zachowań w kulturze tradycyjnej. Kultura typu ludowego najczęściej była przecież opisywana w kategori moralności swojackiej (Stomma 1986, s. 210-215). Zasadami współżycia, także w rodzinie - obok dualizmu etycznego, który obowiązywał całą gromadę - rządziła „spetryfikowana hierarchiczność, podział uprawnień władzy" (Stomma 1986, s. 211). Opierało się to na bezwzględnym i wymuszanym przestrzeganiu praw przynależnych naj­ starszemu pokoleniu i małżonkowi nad żoną: „[...] Nie należą też w zwyczaj­ nych warunkach małżeńskiego życia do wyjątków wypadki pokaleczenia jednej osoby z małżonków przez drugą [...]. Najczęściej odnosi je żona, która uporczy­ wie przy swym obstaje, do zapamiętałego gniewu męża pobudza lub też naprzód lekko przez niego uderzona, „porywa się na niego". [...] Myliłby się zatem, kto by, wnioskując z obrażeń cielesnych, zadanych żonie przez męża, osądzał mał­ żeństwo o złe pożycie w całej pełni lub przypisywał każdemu tak niesfornemu mężowi złe zamiary względem żony. [ . . . ] " (Stomma 1986, s. 213) . Owa brutalność w egzekwowaniu „swoich" praw służyła do „scementowania uświęconego porządku orbis interior" (Stomma, tamże). Porządek i zasady utrwa­ lone tradycją, wysuwały się zatem na plan pierwszy i były zasadniczo ważniej28 29 2 8 N a t y m p r z y k ł a d z i e m o ż n a z r o z u m i e ć , dlaczego t e r m i n „ s c h i z o f r e n i a " nasuwa s i ę n i e m a l natychmiast j a k o najbardziej trafna kategoria opisowa w t y m przypadku. Schizofrenik b o w i e m nie zna t o ż s a m o ś c i j e d n o s t k o w e j , k t ó r a polega na poczuciu c i ą g ł o ś c i i s p ó j n o ś c i „ j a " , istniejącej p o m i m o u p ł y w a j ą c e g o czasu. Jego d o ś w i a d c z a n i e ś w i a t a i siebie polega na o d c z u w a n i u osob­ n y c h , n i e c i ą g ł y c h u r y w k ó w ś w i a t a , k t ó r e nie ł ą c z ą s i ę w nic s p ó j n e g o (Jameson 1999, s. 203). W s p ó ł c z e s n a sytuacja kobiet - t a k ż e w kulturze t y p u ludowego - m o ż e b y ć opisana w podobny s p o s ó b : sprzeczne wymagania, k t ó r e kieruje do niej z jednej strony „ s t a r y " paradygmat b y c i a k o b i e t ą , a z drugiej strony - „ n o w y " , powoduje poczucie bycia „ n i e w i a d o m o k i m " . 2 9 Stomma cytuje fragment z pracy J. Ś w i ę t k a (1896, cz 1). �ŚWIAT K O B I E T 123 sze niż osobiste cele i cudze dobro: Są teraz małżeństwa, że żony traktują mężów swoich: podaj to, a zrób to. U mnie tego do dzisiejszego dnia nie ma. Ojciec ma być głową domu. Mój mąż to chyba jedyny w ... co do wszystkiego należy. Jedna synowa już synowi nie pozwoliła, wiedziała, że do ... należał, już nie należy. Druga też mężowi nie pozwala. Jedna jeszcze pozwala. A to jest złe. [...] kobieta to musi czuć takie zadowolenie, a to daje zadowolenie, że on jest zadowolony ze mnie (K, 1. 70). Postawa ślepego przestrzegania moralności wewnątrzgrupowej obecnie niewątpliwie osłabła. W sferze zachowań i kategoryzacji świata istnieje jednak nadal podział na orbis interior i orbis exterior - obecnie dzięki mediom dokonuje się polaryzacja postaw na „nas" i „tych, których pokazują w telewizji i którzy żyją w mieście". Wyłamanie się z „uświęconego porządku", i to na poziomie życia osobistego kobiety (które powinno przebiegać według tradycyjnego scenariusza), dokonuje się w ukryciu. Nie opowiada się o tym wprost - to sprawy zbyt osobiste. Często rozmawiając z kimś, domyślamy się tylko z półsłówek, dlaczego ta właśnie oso­ ba wypowiada tę, a nie inną kwestię. O tym, że jedna z kobiet żyje z mężem w swoistej separacji, student przeprowadzający wywiad wywnioskował z tonu rozmowy, wcześniejszych reakcji tej pani i pewnych jej aluzji, jak chociażby ta: Jak się partnerzy nie dobiorą i tak się bije jedno z drugim, to lepiej by było żeby siedzieli oddzielnie. No wiadomo, że nie w innym związku, tylko w takiej separa­ cji (K, 1. 45). Inne wypowiedzi: Jak już się małżeństwo nie dogaduje, to lepiej się rozejść niż tak się męczyć. No, nie wiem... (K, 1. ok. 55); Jeśli jest jakiś alko­ holik, to jeśli całe życie ma człowiek użerać się z nim, to lepiej sie rozwieść [...] Co Bóg złączył, tego człowiek nie rozłączy, ale to lepsze niż kłótnie i zło (K, 1. 60); Ja nigdy nie mogłam na męża liczyć, nie miałam w nim nigdy bratniej duszy. [...] (K, 1. ok. 50). Te opinie, to przykłady głosów wymierzonych w trady­ cję i porządek, który przecież jest też gwarantowany przez wyznawaną religię i jej zasady. Można się tylko domyślać, jakie tragedie osobiste musiały mieć miejsce oraz jakie doświadczenie życiowe stanęło u podstaw kolejnego, stwierdzenia: - Uważa pani, że rozwody są dopuszczalne? - Wiecie, to jest kwestia do większego rozważenia, bo to zależy, jaka sytuacja. Czasem jest tak, że jest wszystko w porząd­ ku jak się żenią, a potem czy przyjdzie jakaś choroba, czy... To nie jest rozwód, pewnie, jak jest chory psychicznie czy coś, to jest unieważnienie, ale ja uważam, że nie powinni się bardzo młodzi żenić. Troszkę dojrzeją, troszkę popatrzą na świat i otoczenie i może wtedy będzie mniej tych rozwodów [...] (K, 1. ok. 60). Częściej jednak pojawiają się głosy przeciwne: Nie toleruję tego, bo powinni się tak poznać, żyjąc przez całe życie i powinni to przeżyć, trudno przewidzieć jakie życie będzie, ale powinni na całe życie (K, 1. ok. 50); Jestem przeciwna (K, 1. 45); Myślę, że w każdym małżeństwie są lepsze i gorsze dni, ale nie powin­ no być rozwodów. Wiadomo, że człowiek nie jest bez grzechu. Raz sie pokłócą, raz pogodzą. Zawsze jakoś się dogadują (K, 1. ok. 60); Jak się żenią to po to, żeby razem żyć, a nie się bez przerwy rozchodzić (K, 1. 47); Małżeństwa powinny być małżeństwami, nie rozwodzić się, jak się już pobierają. [...] Nie pochwalam rozwodów (K, 1. 52). Brak przyzwolenia na rozejście się małżeństwa jest też często �124 INGA KUŹMA traktowany jako cecha odróżniająca styl życia na wsi od stylu życia panującego w mieście. Rzecz jasna, jest to wyróżnik pozytywny. Poza tym, pytane kobiety, wbrew tak często dramatycznym doświadczeniom życiowym, którym dawały wy­ raz w swoich wypowiedziach, gdy dochodziło do sytuacji, kiedy trzeba było skon­ frontować „swój świat" i wytyczyć jego granice, wybielały swojską rzeczywistość. A zatem zasada zachowania integralności orbis interior przeważa nad fakta­ mi i co najważniejsze - nad doświadczeniem osobistym: Na wsi jeszcze żyjemy szczęśliwie, nie ma jeszcze rozwodów, narkotyków, żyjemy tak jak u Boga za piecem. Bo jeszcze każdy się tego Boga boi [...], ale w mieście to są rozwody, tragedia jest [...]. Jak się patrzę na telewizję, co się dzieje, to jest okropne [...]. Dzisiaj to zanadto poważane są dzieci, nie wolno uderzyć, nie wolno ruszyć i robią, co chcą. [...] Na wsi to jeszcze, ale i na wieś to przyjdzie (K, 1. 53); [Co się we współczesnym świecie liczy, w tym dla kobiet?] Tylko pieniądz, a pie­ niądz gdzie wiedzie? Na potępienie tylko. Co się dzieje, że na wsi nawet dziew­ częta i piją, i papierosy palą?! To się nie zdarzało, aby rodzice na wsi na coś podobnego pozwolili, a teraz tak jest. Dyskoteki, brzydko się wyrażają, przecież to na ulicy słychać. [...] Takie kobiety co to wybierają karierę żyją nierozsądnie, źle, bo kariera nic im nie da (K, 1. 71); Nie podoba mi się nastawienie kobiet do kariery. Za wszelką cenę kariera, odrzucają rodzinę, wszystko. [...] Tak być nie powinno, bo dla mnie najważniejsza jest rodzina [...]. Byłam na bezrobociu 1,5 roku, zaznałam jak to smakuje i nikomu tego nie życzę. Jak dostałam pracę teraz, to ze łzami w oczach poleciałam, z radości. A przeszło po 20 latach pracy mnie zwolnili. Także przeszłam przez to wszystko (K, 1. 47); Trzeba pracować, trzeba być cierpliwą, no bo mało że dom prowadzić, to jeszcze tak żeby wszyst­ kiego wystarczyło. A jest ciężko. A w świecie to są bardziej wygodne (K, 1. 48); [Jakie są współczesne kobiety?] Chyba wygodniejsze niż kiedyś. Każda chce pra­ cować i czasami brakuje im czasu na wszystko. Wiem, bo widzę jak żyją moje córki i wnuczki. To już nie tak, jak kiedyś. Dawniej było inaczej: rodzice dużo więcej czasu poświęcali dzieciom, choć bieda była bardzo duża. [...] Teraz to nawet do dzieci niańki biorą, czy inne opiekunki, bony (K, 1. 83); Porównując dzisiejsze czasy, to są kobiety, które przechodzą złe okresy. Jak się widzi w telewi­ zji, jak są opuszczone przez mężów czy tyrane [tyranizowane? „zatyrane"? - I.K.], to jest to okropne (M, 1. 69). Jak widać, kobiecy świat jest przynajmniej dwuwarstwowy. Z jednej strony, podporządkowany regułom, które stoją na straży jednolitości i harmonii swoj­ skiego świata i rodzimego środowiska symbolicznego (w tym pojęć, znaków, gestów, słów); z drugiej strony, scenariusz kobiecego życia poddany owym odgórnym, kulturowym regułom, wcale nie jest gwarantem integralności we­ wnętrznej, ani poczucia wartości jednostki. Na tym oddolnym, głębokim pozio­ mie, dostrzec można wyraźnie pęknięcia, rysujące się na pozornie gładkiej fasa­ dzie wyznawanych prawd i honorowanych zasad, które się za nią skrywają. Dochodzi często do - najprawdopodobniej nieuświadamianych sobie - postaw 30 Swoisty „ b i o g r a m " . �ŚWIAT K O B I E T 125 „schizofrenicznych" (jak: je określiłam). Ścierają się ze sobą oczekiwania zewnętrz­ ne (szczególnie silne wobec kobiet) z osobistą intuicją, która podpowiada, gdzie należy szukać swojego dobra. Kobiecy los naznaczony jest przede wszystkim macierzyństwem (ciągle jeszcze w tamtej kulturze traktowanym jako obowiązek) oraz pojęciem 'matka', łączącym w sobie postawę Najświętszej Marii Panny oraz jej „cień" - pramatkę Ewę, która jest symbolem „kobiecości tabuicznej". Świat ten jest również niemal nieustannie cenzurowany i kontrolowany jako przynależny głównie do Natury (według najczęściej spotykanego poglądu na to, co kulturowe i naturalne, który także charakteryzuje kulturę typu ludowego). Postawa kobiet, nawet jeśli waloryzowana jest dodatnio (co ma miejsce na poziomie religijnym) powinna ograniczać się do przestrzeni prywatnej. Tam właśnie sytuuje się „królestwo" kobiet. Wykroczenie poza jego granice trakto­ wane jest jako naruszenie kulturowego „tabu" . Pozwolę sobie zamknąć moje rozważania cytatem z pracy etnolożki francu­ skiej A. Deluz: „[...] Zrozumiałam, że mogę wysłuchać tego, co majądo powie­ dzenia kobiety z plemienia Guro wtedy, gdy one same zainicjują rozmowę, która w innej sytuacji jest narzuceniem się im przeze mnie. [ . . . ] " (Deluz 1978, s. 192; tłum. I . K . ) . Kobiety używają specyficznych środków wyrazu i nie zawsze odkrywają „sekrety" swojego świata explicite. Może to wynikać z faktu, że nie posiadają umiejętności werbalizowania swojej wiedzy (lub jakiegoś jej zakresu) - wtedy jej przekazowi mogą służyć inne, pozawerbalne środki. Jeśli dostępu do nich szuka etnolog-kobieta, często reprezentuje ona sferę, która w kulturze typu ludowego przypisana jest mężczyznom. Z taką „istotą" trudno dzielić się swoimi doświadczeniami, a przecież transmisja wiedzy kobiecej odbywa się między kobietami w sposób mało sformalizowany, właśnie na gruncie towarzyskich rozmów czy podczas przekazywania sobie plotek. Przyświeca temu zasada bez­ interesownego daru ze swojego doświadczenia życiowego. W szczególnej sytua­ cji spotkania, do którego dochodzi podczas wywiadu każdy badacz (bez względu na swoją płeć) pozostaje (niemal zawsze) tym, kim się jawi w tym specyficz­ nym kontekście prowokowanych zwierzeń. Gra przede wszystkim rolę „biorcy" i bardzo rzadko chce sam od siebie odwzajemnić się swojemu rozmówcy. Jest to jednakże temat na kolejne rozważania. Zacytowana wypowiedź Deluz powinna nam uświadomić, że kobiety, trakto­ wane jako pewna kategoria znaczeniowa i symboliczna w wyodrębnionym typie kultury, naznaczone są obcością i innością. Cechy te pozornie ulegają kolejnym interpretacjom (etnologicznym czy innym), próbującym je „oswoić" i wyjaśnić. Jednak każda kategoria kulturowa (choćby nawet wyczerpująco opisana) zacho­ wuje w swoim najgłębszym wnętrzu nienaruszone przez nikogo jądro swoistości. 31 32 3 1 To w y k r o c z e n i e m o ż e z a c h o d z i ć t a k ż e metaforycznie ( c h o ć - paradoksalnie - jest prze­ c i e ż w pewien s p o s ó b d o s ł o w n e ) , kiedy kobiety o d s ł a n i a j ą swoje ciała, s z c z e g ó l n i e i d ą c za w s p ó ł ­ c z e s n ą m o d ą . Zagadnienie u b i o r u i w s z e l k i c h tabu z t y m z w i ą z a n y c h , w z a l e ż n o ś c i od rodzaju przestrzeni ( ś w i e c k a / s a k r a l n a ) czeka na przeanalizowanie przeze mnie w dalszej k o l e j n o ś c i . 3 2 Cytat za: Tubiana (1999). �126 INGA KUŹMA LITERATURA Albert-Llorca M . 199 5, L a Vierge mise á nu par ses chambrieres, CLIO. et Sociétés, nr 2, s. 2 0 1 - 2 2 8 . Histoire, Femmes A n k e r s h m i t F. 2002, P o c h w a ł a s u b i e k t y w n o ś c i , [ w : ] Pamięć, etyka, historia, E. D o m a ń s k a (red.), P o z n a ń , s. 5 5 - 8 3 . B o r k o w s k a M . O S B . 1993, Czarczafy na ulicach, Więź, nr 1, s. 3 2 - 3 7 . B u d r o w s k a B . 2000, Macierzyństwo jako punkt zwrotny w życiu kobiety, W r o c ł a w . C a s s i r e r E. 1971, Esej o człowieku. Wstęp do filozofii kultury, Warszawa. D e l u z A . , L e C o u r - G r a n d m a i s o n C., R e t e l - L a u r e n t i n A . 1978, La natte et le mangiuer, les carnets de trois ethnologues, Paryż. C i s z e w s k i S. 1927, Ż e ń s k a twarz, Prace Komisji Etnograficznej PAN, nr 4, K r a k ó w . G ó r e c k i J. ks. 1994, Pielgrzymki na Górnym Śląsku w latach 1969-1914, Katowice. H a n d k e K . 1995, J ę z y k a determinanty p ł c i , Język i kultura, t. 9, W r o c ł a w s. 1 5 - 3 0 . J a m e s o n F. 1999, Postmodernizm i s p o ł e c z e ń s t w o konsumpcyjne, [ w : ] Amerykańska pologia postmodernistyczna, M . B u c h o w s k i (red.), Warszawa, s. 190-213. Jastrzębowski S. antro­ 1891, Przyczynek do w i e r z e ń ludu o ż y c i u p o z a g r o b o w y m i legenda 0 „ M a t u s i n e j dusy", Wisła, t. V, s. 8 6 5 - 8 7 1 . J ę d r z e j k o E. 1995, Kobieta w p r z y s ł o w i a c h , aforyzmach i anegdotach polskich. Konotacje 1 stereotypy, Język i kultura, t. 9, W r o c ł a w , s. 159-172. Jurasz A . 1995, L i n g w i s t y k a feministyczna w R F N , Język i kultura, t. 9, W r o c ł a w , s. 2 0 1 - 2 0 9 . K a b a t I . 1989, O b r z ę d o w o ś ć weselna j a k o w y r a z przemian pozycji s p o ł e c z n y c h m ę ż c z y z n y i kobiety w ś r o d o w i s k u w i e j s k i m , Lud, t. 72, s. 115-122. Kocjan K . 1992, L u d o w a waloryzacja p ł c i o w o ś c i . A p o k r y f i c z n e w ą t k i w ludowej wersji h i ­ storii o A d a m i e i E w i e , Polska Sztuka Ludowa - Konteksty, nr 2, s. 4 3 - 4 4 . K o w a l s k i P. 1998, Leksykon. Znaki świata. Omen, przesąd, wierzenie, Warszawa-Wrocław. K u ź m a I . 2000, Emocje j a k o p r z e d m i o t w i e d z y i w i a r y , Etnografia Polska, t. X L V , z. 1-2, s. 8 5 - 9 7 . L a R o c c a S. 2002, L'Enfant J é s u s et les femmes au X V I I I siecle: une devotion emancipaе trice?, CLIO. Histoire, Femmes et Sociétés, nr 15, s. 17-36. L a n g 1 o i s C. 1995, „Toujours plus pratiquantes". L a permanence du dimorphisme sexuel dans le catholicisme francais contemporian, CLIO. Histoire, Femmes et Sociétés, nr 2, s. 2 2 9 - 2 6 0 . L a u t m a n F. 1995, L ' i m a g e brouillee des femmes dans le nouveau Catechisme de l ' É g l i s e catholique, CLIO. Histoire, Femmes et Sociétés, nr 2, s. 2 6 1 - 2 7 5 . L e c c a r d i C , R a m p a z i M . 1993, Past and Future i n Y o u n g Women's Experience o f T i m e , Time and Society, t. 2 (3), N o w y Y o r k - L o n d y n . L é v i - S t r a u s s L . 1972, T r ó j k ą t kulinarny, Twórczość, nr 2, s. 7 1 - 8 0 . M a t h i e u N . - C . 2000, Les sexes et la „ n a t u r ę " chez les ethnologues et les ethnologises (rappelle historique), [ w : ] L'invention du naturel. Les sciences et la fabrication mascułin, D . Gardey, L . L o w y (red.), P a r y ż , s. 109-124. N o w a k A . J . O F M 1998, Kapłaństwo kobiety - tak i nie, L u b l i n . du feminin et du O l s z e w s k i M . 1993, D i a b e ł a p ł e ć , Polska Sztuka Ludowa - Konteksty, nr 3-4, s. 116-118. P e i s e r t M . 1995, „ O n " i „ o n a " we w s p ó ł c z e s n e j p o l s z c z y ź n i e potocznej, Język i kultura, t. 9, W r o c ł a w , s. 9 7 - 1 0 8 . P u с с i o D . 2002, „ M i e u x vaut habiller les saints que d é s a b i l l e r les ivrognes". V e t i r les saints á San Juan de Plan (Aragon), Terrain, t. 38, s. 141-152. Smolińska Т. 1 995, W s p ó ł c z e s n a rodzina nosicielem tradycyjnego f o l k l o r u religijnego, [ w : ] Foklor - sacrum - religia, J. B a r t m i ń s k i , M . J a s i ń s k a - W o j t k o w s k a (red.), L u b l i n , t. 2, s. 2 3 9 - 2 5 9 . S t o m m a L . 1986, Antropologia wsi polskiej XIX wieku, Warszawa. S w i ę t e к J. 1896, Zwyczaje i pojęcia prawne ludu nadrabskiego, t. I , cz. 1. T o k a r s k a - B a k i r J. 1995, Dalsze losy syna marnotrawnego. Projekt etnografii nieprzezro­ czystej, Polska Sztuka Ludowa - Konteksty, nr 1, s. 13-22. �127 ŚWIAT K O B I E T T u b i an a M . - J . 1999, H o m m e s , femmes: methodes ď e n q u e t e , [ w : ] Femmes representations des femme. Discours, normes et condiutes, plurielles. D . Jonckers, R. Les Carre, M . - C . Dupre (red.), P a r y ż , s. 13-19. W i n i a r z A . 2000, W p ł y w k o b i e t y - m a t k i na ż y c i e polskiej r o d z i n y z i e m i a ń s k i e j doby n i e w o l i narodowej ( 1 7 9 5 - 1 9 1 8 ) , [ w : ] Partnerka, nowożytnych Wrocławski matka, opiekunka. Status kobiety w dziejach od XVI do XX wieku, K . Jakubiak (red.), Bydgoszcz, s. 146-156. K . 1995, Postawa c z ł o w i e k a wobec sacrum o losie l u d z k i m , [ w : ] Foklor - sacrum - religia, w s ł o w i a ń s k i c h bajkach l u d o w y c h J. B a r t m i ń s k i , M . J a s i ń s k a - W o j t k o w s k a (red.), L u b l i n , t. 2, s. 172-182. Zadrożyńska życia, A . 1986, Powtarzać czas początku. O polskiej tradycji obrzędów ludzkiego cz. 2, Warszawa. INGA KUŹMA T H E W O R L D OF W O M E N Summary The article deals w i t h cultural definitions o f f e m i n i t y and female social roles i n Polish tradi­ tional f o l k culture. The author tries to find out, i f and h o w the criteria o f the "female" e m p l o y e d i n the " t r a d i t i o n a l " m o d e l are changing now. The study bases on field material collected i n the years 2 0 0 0 - 2 0 0 2 i n some villages i n southern Poland. Particular areas o f culture are taken into consideration. The author starts w i t h religiousness and especially w i t h the subject o f the c u l t o f the V i r g i n M a r y and pilgrimages to K a l w a r i a Zebrzydowska, the p i l g r i m a g e centre devoted to M o t h e r o f God. M o r e general issues refer to people's attitudes to the style o f life w h i c h is considered "proper" for w o m e n , according to local cultural constructs. H o w local people compare the life o f rural and urban w o m e n . The meanings o f "being a w o m a n " and "being Catholic". The strongest stereotype turned out to be that saying about women's dependence on nature. Dependence on p h y s i o l o g y is believed to be the essence o f being female. ( w h i c h is reflected both i n social and symbolic dimensions). W o m a n is respected w h e n she fulfills her maternal role. I n such an attitude, often recorded i n the field, w e can find features o f that almost universal image, w i d e l y k n o w n i n anthropology. The image o f w o m a n as mediator between life and death, w o m a n polluted, subject to different cultural taboos, an ambiguous entity. Such symbolic cultural classi­ f i c a t i o n gives rise to c u l t u r a l norms, obligations and p r o h i b i t i o n s . M o s t remarkable o f them concern the w o m e n ' s participation i n religious life, especially i n public sphere. Ethnologists have always emphasized that i n traditional folk culture cultural norms, patterns and values were indiscriminate and obligatory for everybody. N o w w e realize that n o t h i n g is absolutely indiscriminate and obligatory any more. The author refers to the term "schizophrenic" as i t is employed b y Frederic Jameson for description o f contemporary w o r l d . She finds the concept relevant for what is happening i n the "culture o f f o l k type". Sort o f split, disaccord can be noticed between traditional religious norms and customs, obligatory and o f f i c i a l l y declared, and attitudes w h i c h are alternative to them. These other attitudes are accepted o n l y verbally. T h e i r practical realization still meets w i t h resistance.We can say about internal resistance w h e n , there is a clash between the appreciated and declared values i n an i n d i v i d u a l ' s consciousness and one is nor able either to overcome or to reconcile them. External resistance means pressure o f culture and society. The subjects o f such clash mentioned most often by both men and w o m e n include: divorces, premarital sex, women's social roles and d i v i s i o n o f labour i n the household. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/967c288225300cbe599ef1d5837234c7.pdf 9f441d0a84ba5a41a8a8a74c6cdca55a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5091 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4723 Title A name given to the resource Świat ogłoszeń matrymonialnych - poszukiwania i inspiracje / LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.65-78 Creator An entity primarily responsible for making the resource Orszulak-Dudkowska, Katarzyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88,2004 KATARZYNA ORSZULAK-DUDKOWSKA Katedra Etnologii Zakład Folklorystyki Uniwersytet Łódzki ŚWIAT OGŁOSZEŃ MATRYMONIALNYCHPOSZUKIWANIA l INSPIRACJE Rozważania przedstawione w niniejszym artykule są wynikiem zainteresowań badawczych autorki i dotyczą prasowych ogłoszeń matrymonialnych, które traktowane są tu nie tylko jako tekst językowy, ale przede wszystkim jako niezwykle ciekawe zjawisko kulturowel. Ten skrótowy w f01mie komunikat prasowy, pozornie oczywisty i zbyt skromny, by stać się przedmiotem wnikliwych dociekań, okazał się doskonałą inspiracją dla wielu różnorodnych tropów badawczych, wskazując na możliwość interdyscyplinarnego oglądu ogłoszeń matrymonialnych w perspektywie folklorystyki, antropologii, etnografii, socjologii, psychologii społecznej czy też lingwistyki. Autorka chciałaby nakreślić różnorodność kontekstów, w jakich odnalazła ogłoszenia matrymonialne, i wyraźnie zaznaczyć, iż stanowią one wstęp i inspirację do dalszych, bardziej szczegółowych i spójnych dociekań. Ogłoszenia matrymonialne jako teksty kulturowe, bardzo silnie związane są z przestrzenią prasową i pośrednią formą przekazu. Potwierdzeniem tych genetycznych wręcz zależności jest sama forma anonsu, krótkiego komunikatu tekstowego, dla którego naturalną sytuację wykonawczą tworzy rubryka codzielmej gazety. Treści rozpowszechniane przez środki masowego przekazu są nie tylko raportem z otaczającego świata, ale również niejako wtórnie podlegają szerokiej recepcji społecznej. Poddawane wstępnej selekcji są przyswajane i wykorzystywane w rozmaitych sytuacjach społecznych. Prasowe ogłoszenia matrymonialne, jako teksty o szczególnym znaczeniu międzyludzkim, odpowiadają codziennym potrzebom bliskości i podjęcia kontaktu z drugim człowiekiem. Pomimo swej skrótowej formy, stanowią przekaz medialny zawierający określone wizje światopoglądowe. Można by zatem powiedzieć, że są zjawiskiem folkloropodobnym2• Jak piI Problematyka ogłoszeń matrymonialnych jest bowiem tematem opracowywanej przez autorkę dysertacji doktorskiej. 2 Na ujmowanie współczesnego folkloru w szerokiej perspektywie antropologicznej wskazuje P. Kowalski, Współczesny/olklor ifolklorystyka. O przedmiocie poznania w dzisiejszych badaniach folklOlystycznych, Wrocław 1990, s.128-129. �66 Katarzyna Orszulak-Dudkowska sze Dorota Simonides: "Folklor realizował rudymentarne psychospołeczne potrzeby ludzkości, był człowiekowi potrzebny do psychicznej stabilizacji i zaspokajał jego odwieczne pragnienia. Człowiek współczesny musi także posiadać analogiczne, choć adekwatne do dzisiejszego stanu kultury, sposoby regulowania swojego istnienia w Kosmosie"3. W tej perspektywie ogłoszenia matrymonialne są więc interesującym zjawiskiem społeczno-kulturowym ijako takie zainteresować mogą antropologa codzienności i folklorystę4. Ogłoszenie matrymonialne związane jest przede wszystkim z typową sytuacją egzystencjalną człowieka poszukującego małżonka czy partnera. Ze względu na swoją podstawową funkcję wpisuje się w kulturowy scenariusz, powszechnie organizujący sytuacje i zachowania skupione wokół reguł kojarzenia małżeństw. Wywołuje zatem nieodparte wrażenie, że jest fragmentem odwiecznej historii o łączeniu ludzi w pary, opowiadanej w kulturze według różnych scenariuszy. Interesujące wydaje się porównanie scenariusza realizowanego przez ogłoszenie matrymonialne do sytuacji swatania znanej z tradycyjnej kultury ludowej. Pomimo wielu odmienności zauważyć można tutaj zasadniczą paralelę, opartą na realizacji wspólnego schematu zachowań kulturowych i powtórzeniu elementów znaczeniowych w obu scenariuszach. W ludowym scenariuszu kwestie doboru życiowego partnera rozstrzygane były przy udziale wiejskiej wspólnoty, zgodnie z miejscowym obyczajem i zasadami sprawdzonymi przez doświadczenia całych pokoleń. Dobierano sobie małżonków z najbliższej okolicy, często poznawano się na weselach, okolicznych odpustach, jarmarkach czy pielgrzymkach. Jednakże bliska znajomość młodych nie była wcale konieczna, by wysłać swata w celu rozpoznania sytuacji, zebrania wieści czy przeprowadzenia rozmowy z rodziną wybranej panny. Jak pisze Anna Zadrożyńska: "Zatem dawniej przed zawarciem małżeństwa obydwie strony gromadziły informacje zbierane własnymi kanałami. Na wsiach wieści takie zbierał swat, kursując między domem chłopaka i dziewczyny, negocjując z dwoma rodzinami. (...) Zbierał wiadomości niczym komputer biura matrymonialnego, aby w odpowiedniej chwili złożyć odpowiedniąpropozycję"5. Swat funkcjonował zatem pomiędzy światem dwóch rodzin, jako pośrednik w kojarzeniu par. Ten podstawowy element funkcji swata, znanego z tradycji polskiej kultury ludowej, przejmuje także gazetowe ogłoszenie matrymonialne, pośredniczące w nawiązaniu kontaktu pomiędzy mężczyzną a kobietą. Mechanizm swatania występuje tu w roli trwałej matrycy J D. Simonides, Pojęcie ,.jolklor" w my.i:lieuropejskiej, "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Opolskiego", Filologia Polska, z. 36, Folklorystyka 1,Opole 1995, s.18. 4 Należy zaznaczyć jednak, iż szczególny udział ogłoszeń matrymonialnych w realizacji międzyludzkich kontaktów wyrażnie widoczny jest właściwie dopiero w kulturze współczesnej, zdominowanej przez fonnę przekazu medialnego. Potwierdzeniem atrakcyjności tego rodzaju ogłoszeń są gry SM S-owe, programy telewizyjne czy towarzyskie portale internetowe, nawiązujące do tej formy podejmowania kontaktów. 5 A. Zadrożyńska. Powtarzać czas początku, cz.Il, O polskiej tradycji obrzędów ludzkiego życia, Warszawa 1988, s.89. �Swiat ogłoszeń matrymonialnych 67 kulturowej odradzającej się w nowych, zmieniających się kontekstach. Jednak dzisiejsze ogłoszenie matrymonialne wymaga odrębnej historyczno-kulturowej konkretyzacj i. Celem rozmowy swata jako pośrednika było dokładne omówienie wstępnych warunków "transakcji", co miało ustrzec przed nieporozumieniami i zapewnić byt nowej rodzinie. Kandydatów do ożenku swat wyręczał także z publicznego zachwalania ich własnych zalet i negocjowania osobistej oferty. W kulturze tradycyjnej bowiem jawne dążenie do własnych korzyści nie należało do aprobowanych zachowań. Ogłoszenie matrymonialne stanowi również rodzaj przestrzeni, w której w imieniu nadawcy dokonuje się prezentacji jego osoby i wysuwa najważniejsze oczekiwania wobec poszukiwanego adresata. Najnowszą odmianą prasowego ogłoszenia matrymonialnego jest ogłoszenie internetowe, funkcjonujące w ostatnim dziesięcioleciu w postaci portali towarzyskich. W ogłoszeniach tych występują nawet ściśle określone kryteria opisu osoby nadającej komunikat matrymonialny. Pośród nich najczęściej pojawia się imię lub pseudonim6, znak zodiaku, wiek, wzrost, waga, kolor włosów i oczu, wykształcenie, zawód, zainteresowania7• Tradycyjny swat w swych poszukiwaniach kierował się głównie wymaganiami rodzin panny i kawalera. Nie zważając na uczucia dwojga młodych ludzi, dążył do szczęśliwego połączenia nie tylko ludzkich losów, ale i majątków. W ogłoszeniu matrymonialnym również pojawia się element pragmatycznego myślenia, kartą przetargową staje się bowiem przede wszystkim atrakcyjny wygląd, życiowe doświadczenia i plany na przyszłość oraz posiadane dobra. Namiętne uczucie, inaczej niż w osobistych kontaktach bezpośrednich, pozostaje tutaj kwestią przyszłych doświadczeń. Tradycyjne zaślubiny jako obrzęd przejścia miały doprowadzić przede wszystkim do zmiany statusu inicjowanychjednostek, a wszystkie kolejne etapy obrzędu miały wykreować ich nową postać - dziewczyna z panny stawała się żoną, a mężczyzna z kawalera przekształcał się w męża i gospodarza. Po okresie rytualnego zawieszenia mieli odrodzić się w nowej postaci, a wraz ze zmianą statusu zmieniało się ich dotychczasowe życie. W tradycyjnej kulturze ludowej realizacja tego powszechnie znanego scenariusza przebiegała zwykle bez większych przeszkód i problemów. Swat wypełniał zatem swoje zadanie do końca, a połączone przez niego osoby odnajdywały się w swoich nowych rolach. W kulturze tradycyjnej człowiek dysponował uporządkowaną wiedzą o świecie, opartą na ustalonych i trwałych regułach, zapewniających bezpieczeństwo i społeczny ład. 6 W kulturze tradycyjnej młodzi również nie zwracali się do siebie po imieniu, używali fom1 grzecznościowych, zaimków osobowych lub też występowali pod imionami swoich rodziców. Zob. A. Zadrożyńska, Powtarzać ... , s. 90. 7 Dla przykładu podam wybrane adresy wirtualnych serwisów http://www.randka.future.pl. www.ajlawju.pJ, www.sympatia.pl. Przewagą ogłoszenia internetowego nad formąprasowąjest nieograniczony niemalże zasięg jego oddziaływania, jeden z polskich portali tego typu "Sympatia" liczy około pół miliona uczestników. �68 Katarzyna Orszulak-Dudkowska W kulturowym scenariuszu z udziałem ogłoszenia mattymonialnego szczęśliwe finalne zaślubiny nie stanowiąjednak takiej oczywistości, a wręcz przeciwnienadawcami i odbiorcami ogłoszeń są zwykle osoby długo już poszukujące swojego partnera, a nawet mające w swojej biografii wcześniejsze nieudane czy nieszczęśliwe związki. Uwikłane w samotność, uczestniczą we wspólnocie ludzi o podobnym życiowym doświadczeniu, pozostają w okresie zawieszenia, połączeni niemożnością przeżycia i dopełnienia całego obrzędu przejścia. Doskonałą egzemplifikację powyższego stanowią serwisy internetowe, usiłujące wykreować wirtualną przestrzeń wspólnoty. Korzystają z nich ludzie samotni, poszukujący nowych znajomości w celu swobodnej rozmowy czy flirtu. Świadczą o tym choćby teksty serwowane na powitanie: "Witajcie w Krainie Sympatii8, lub Witaj w strefie ajlawiu. Spotkasz tu ludzi, którzy podobnie jak ty szukają kontaktu z drugą osobą płci przeciwnej. Ajlawiu to strefa nieustającej zabawy. Przystępując do naszej społeczności (...) po zarejestrowaniu poznasz pozostałych uczestników zabawy. Poznasz ich zainteresowania, przekonania, to, co lubią - dowiesz się, kim są!'''!. Popularność randkowych stron internetowych wskazuje na wzrost zainteresowania tego typu ofertami, które pozwalają spotkać i poznać nowych ludzi. Uczestnictwo w serwisach randkowych umożliwia "bycie razem", stwarza większe szanse wymiany komunikatów i poznania podobnych ludzi. W kontekście rozwoju cywilizacyjnego współczesnej kultury komunikacja oparta na bezpośrednim kontakcie ze wszystkimi członkami społeczności lokalnej czy rówieśniczej, okazała się po prostu niemożliwa. Kontakt za pośrednictwem mass mediów (prasy, TV, radia czy Internetu) lansowany jest jako najprostszy sposób nawiązywania znajomości. Taki komunikat jak ogłoszenie matrymonialne nie jest kierowany do konkretnej wybranej osoby, proponowany jest bowiem wszystkim członkom potencjalnej publiczności. Ogłoszenia mattymonialne stanowią element innej niż w kulturze tradycyjnej sytuacji komunikacyjnej, odmienny jest ich cel, treść, kontekst sytuacyjny, bo inna jest współczesna rzeczywistość, oparta przede wszystkim na przekazie medialnym. Zmiany stosunków ekonomicznych i społecznych podważają tradycyjne role i wzory uważane za właściwe dla każdej płci. Wpływają na przemiany codziennych kontaktów męsko--<:iamskich oraz odmienne poglądy na to, czym jest życie rodzinne i małżeństwo. Małżeństwo nie jest już najlepszym sposobem na kontynuację rodzinnych tradycji i przejęcie majątku 10, również prokreacja przestała być jego podstawowym celem!!. Dziś cechą rodziny połączonej więzią małżeńską nie jest zakorzenienie i przywiązanie do rodzinnej tradycji i własności, a raczej otwarhttp://www.sympatia.pl http://www.ajlawiu.pl 10 Ogłoszenia matrymonialne z okresu międzywojennego podejmują głównie wątek możliwości połączenia majątków. II A. leanniere, Od więzi rodowej do więzi małżeńskiej, w: Natura, kultura, pleć, K.W. Meissner (red.), Kraków 1969,5.149-150. 8 9 �Świat ogłoszeń matrymonialnych 69 tość na zmiany i ruchliwość w sensie geograficznym, zawodowym i społecznym. Teraz najważniejszym pierwiastkiem więzi małżeńskiej stał się dmgi człowiek, kontakt z nim, jego obecność - spotkanie mężczyzny i kobiety oraz tworzenie historii ich wspólnego życia'2. To oderwanie od stmktur rodowych i dążenie do autonomii jest jednocześnie jedną z głównych przyczyn współczesnego osamotnienia. Ogłoszenie matrymonialne, pomimo wielu odmienności wobec ludowego scenariusza swatania, realizuje jednak wciąż tę samą funkcję kojarzenia par i pozostaje kulturowym sposobem na poszukiwanie pmtnera. Różnice pomiędzy tymi dwoma scenariuszami sąjednak nieuniknione, a wynikają przede wszystkim z przemian obyczajowych i swoistości warunków społeczno-kulturowych, w jakich każdy z nich funkcjonuje. Prasowe teksty ogłoszeniowe można by potraktować jako wypowiedzi lokujące się na pograniczu literatury użytkowej i "artystycznej", czyli w obszarze tzw. trzeciej literatury, określanej też mianem literatury bmkowej czy tandetnej 13. Jak podkreśla Czesław Hernas, ten typ literatury w szerokim rozumieniu powiązany jest z kulturą środowiska miejskiego i folklorem miasta. Literatura bmkowa ma zwykle charakter handlowy, (...) "a równocześnie wyraża gusty, normy, pojęcia i dążenia środowiska mieszczańskiego"'4. Jako produkt rynkowy nastawiona jest na potrzeby wyraźnie określonego adresata, a dodatkowo względom handlowym odpowiada również sama forma przekazu literackiego'5. Wnikliwa analiza tekstów ogłoszeniowych pozwala doszukiwać się w nich elementów kanonu estetyki bJUkowej. Ogłoszenie upowszechniło się wraz z rozwojem mediów jako gatunek przede wszystkim prasowy, stanowiący doskonały "pomysł" na realizację technik reklamowych. Jego podstawowy cel zakładał sprzedaż produktu prezentowanego i reklamowanego przez treść anonsu. Skrótowa i czytelna forma komunikatu spełniała wymogi taniej i atrakcyjnej oferty, silnie uzależnionej od potrzeb, gustów i oczekiwaó odbiorców. Ogłoszenie nie jest jednak wynalazkiem XX wieku. Pierwszych fonn ogłoszeniowych można by doszukiwać się w zamierzchłych czasach. Jako najstarszy zachowany zabytek tej fonny podaje się w literaturze papims znaleziony w wykopaliskach egipskich, ppchodzący z 3000 roku p.n.e., obecnie przechowywany w British Museum w Londynie'6. Tekst tego papirusu ogłaszał nagrodę za schwytanie zbiegłego niewolnika. Na wykopaliskach murów Pompei zaś znajdują się najrozmaitsze ogłoszenia winiarni, zakładów kąpielowych lub mieszkań do wynajęcia. A.leanniere, Od więzi ..., s.158-159. Zob. Cz. Hernas, Potrzeby i metody badania literatury brukowej, w: O wspólczesnej kulturze literackiej, red. M. Hopfinger i S. Żółkiewski, Wrocław 1973, t. I, s.15-45, R. Su lima, Tradycje /iteratwy brukowej a w~pólczesna kultura .środowisk robotniczych, "Literatura Ludowa", 1985, nr 3/4, s.63-81. 14 Cz. Hernas, Potrzeby i metody. .., s. 15. IS Ibidem, s. 20. 16 O. Langer, Zasady ogłaszania, Warszawa 1927, s. 4. 12 13 �70 Katarzyna Orszulak-Dudkowska Co najważniejsze - ogłoszenia te, niezależnie od czasowej odległości, w swojej zasadniczej fonnie niewiele różnią się od obecnych, Funkcjonalnym odpowiednikiem ogłoszeń od bardzo dawnych czasów były okrzyki ulicznych sprzedawców i wędrownych rzemieślnikówJ7• Właściwe ogłoszenie prasowe powstało jednak wraz z drukiem, a jego rozwój wiąże się z rozkwitem przemysłu i handlu. Z chwilą powstania pierwszych czasopism ogłoszenia stały się najpopularniejszym sposobem reklamy handlowej. Ogłoszenie zostało nawet określone mianem "sprzedaży za pośrednictwem druku"'8. Jego celem pozostało zwrócenie uwagi i wywołanie zainteresowania prezentowanym towarem czy usługą oraz doprowadzenie do transakcj i finalnej. Ogłoszenie matrymonialne również można traktować jako rodzaj propozycji handlowej, ma ono bowiem wywołać w odczuciach drugiej osoby pewien proces psychologiczny, który doprowadzić powinien do decyzji o nawiązaniu kontaktu, czy też "kupnie" oferowanego produktu w postaci kandydata na współmałżonka .. Estetyka literatury brukowej oparta jest na budowaniu rzeczywistości pożądanej, pełnej pierwiastków piękna i niezwykłościl9• Treść prezentowana w ogłoszeniu matrymonialnym jest skondensowanym fragmentem realnej biografii, podanej w wyidealizowany, choć typowy sposób. Powstaje wspomnienie czy też projekt pięknego życia, wypełnionego niecodziennymi doświadczeniami lub nastawionego na najcudowniejsze przeżycia. Oferta zawarta w treści ogłoszenia projektuje radosną i pełną szczęścia wizję przyszłości, rysuje obietnicę lepszego jutra, spełnienia pragnień i wielu ekscytujących przeżyć. Sceneria spotkania kobiety i mężczyzny nawiązuje wręcz do idyllicznej przestrzeni nieograniczonych możliwości, wolnej od trosk i problemów, w której jeszcze wszystko może się zdarzyć. To szczególne spotkanie może być początkiem nowej życiowej drogi. Postacie nadawców są kwintesencją urody ciała i dobrego charakteru. W tę pełnąhannonii przestrzeń wpisana jest również figura pary - ona i on, jako uosobienie pożądanej całości. Celem ogłoszeniajest połączenie nie znających się wzajemnie osób, co ilustrują poniższe przykłady2°: Jestem gotowa na wspólny czas twórczej radości, wspólnego istnienia. Jesteś gotów podarować mi świat i uczynić mnie swoją damą? Napisz ..., Jesteś wysoki, romantyk, erudyta, doświadczony tramp, anglista? Zwiedźmy świat! Pisz dziś, Nie wiadomo co będzie jutro! "" Jeśli pragniesz przeżyć coś wspaniałego, jesteś prawdziwym mężczyzną bez nałogów i zobowiązań, wierzysz w miłość, kochasz taniec - to zadzwoń ..., 17 p, Bogatyriew, R. Jacobson, Okrzyki przekupniów ulicznych i wędrownych rzemieślnikówznaki reklamy, w: tegoż, Semiotyka kullury ludowej, Warszawa 1979, s, 292-304, 18 O, Langer, Zasady , s. 24. 19 R. Sulima, Tradycje , s. 65. 20 Wszystkie cytowane przeze mnie ogłoszenia zaczerpnięte zostały z ogólnopolskiego miesięcznika "Kontakt Matrymonialno-Towarzyski" z roku 2002 (nr 4, 6, 8, 10) - szczegółowe dane w archiwum autorki. Zapis jest zgodny z oryginałem. �Świat ogłoszeń matrymonialnych 71 Jeśli jesteś szczupłą, zgrabną dziewczyną - zapraszam cię na szaleństwa do Paryża. Wiek nieistotny. Liczy się tylko temperament i wyobraźnia ... W świetle analizy tekstów ogłoszeń matrymonialnych należy stwierdzić, iż przywodzą na myśl cechy gatunkowe literatury populamell. Struktura tekstu i forma stanowi określony wzorzec, oparty na zestawieniu kilku wyrazów opisujących w sposób skrótowy cechy nadawcy i pożądany obraz odbiorcy tekstu. W różnych wariantach tego tekstu pojawia się wspólny temat oraz typizacja postaci, sytuacji losowej nadawców i odbiorców komunikatu, a także językowych środków wyrazu. Przekaz ten raczej nie wykracza poza konwencjonalne i stereotypowe formuły, ale jednocześnie odwołuje się do ukrytych warstw rzeczywistości kulturowej. Pozostaje w zgodzie z estetyką pięknych słów, które odsyłają czytelników do określonej wizji świata. W koncepcję nadawcy i adresata przekazu wpisane są kulturowe wyobrażenia na temat idealnych partnerów, oparte na zbiorowym wizerunku osoby atrakcyjnej i wartej zainteresowania. Wykorzystując nieustannie to, co "ładne" i "przyjemne", ogłoszenie przedstawia stereotypy pięknej kobiety i atrakcyjnego mężczyznyich wygląd zewnętrzny, zainteresowania, osiągnięcia, nawyki i potrzeby. Stereotypowe formuły, służąc jako wzór dla budowy opisu bohaterów tych tekstów, wyznaczają sposób konstruowania treści zamieszczonych w ogłoszeniu. Język odtwarza wzorce i schematy utrwalone i powielane w różnych zdarzeniach kultury popularnej. Oto typowe przykłady: Męski, wyższe, własna finna, mieszkanie, auto, sytuowany, wolny - pozna panią dobrze zbudowaną, o kobiecych kształtach, bezdzietną, niepalącą, w wicku do 40 laL, Przystojny, atrakcyjny 27/174, elegancki facet z klasą, bez nałogów, z poczuciem humoru, własny biznes - pani, ładna, zgrabna, szczupła blondynka, do 28 lat, z prezencją, która pragnie żyć na poziomie... . W ogłoszeniu matrymonialnym wyróżnić można początek, rozwinięcie i zakończenie. Rodzajem nagłówka, wstępu czy tytułu jest pierwsze słowo ogłoszenia wyróżnione dodatkowo pogrubioną czcionką. Wyrażając zwykle najważniejszą cechę prezentacji nadawcy, stanowi jednocześnie sygnał kontaktowy dla potencjalnego odbiorcy komunikatu. Sam przekaz wypełnia charakterystyka nadawcy i pożądany opis adresata, ewentualnie przyczyny i cele poszukiwania kontaktu. Rozwój treści komunikatu jest utrwalony gatunkowo, z góry przewidywalny i podporządkowany kulturowej funkcji tekstu. Elementem zakończenia natomiast nazwać można tzw. prośbę o kontakt, która zawiera dane adresowe, czyli numer telefonu, oferty lub skrytki pocztowej. Dla realizacji swych zadań społeczno-kulturowych ogłoszenie matrymonialne wpisuje się w pewne konwencje tekstowe, właściwe funkcji anonsowania i związane z grupą tekstów ogłoszeniowych. 21 Zob. T. Żabski, Literatura popularna, w: Slownik literatwy popularnej, T. Żabsk i (red.), Wrocław 1997, s. 212-217. �Katarzyna Orszulak-Dudkowska 72 Ogłoszenia matrymonialne dają również sposobność do stylistycznych zabaw. Przyjęta przez autora konwencja stylistyczna może być także źródłem dodatkowej infonnacji o nadawcy ijego nastawieniu światopoglądowym, a także typie poszukiwanego odbiorcy. Można też pokusić się o ułożenie pewnej typologii ogłoszeń matrymonialnych, gdzie najważniejszym kryterium będzie konwencja stylistyczna22.Dowodem literackich ambicji nadawców ogłoszeń bywają wierszowane cytaty z poezji czy nawiązania do tekstów przysłów. Stany emocjonalne i nastroje podkreślane są poprzez wzbogacające tekst fragmenty popularnych piosenek czy w.ierszyków, porównywane do konwencjonalnych wzorów uczuciowości, znanych w kulturze popularnej. Zastępują one analizy psychologiczne, których literatura brukowa i folklor nie tolerują23: Zostawiłam przeszłość, pokochałam życie, nie prowadzę przedszkola ani wykopalisk. .., Jeśli nie szukasz pajaca ze złotym łańcuchem i bmw - to zadzwoń ..., Za wielkim morzem Ty, za wielką wodąja, a wielki Boże jak nie pomożesz, to zgubią się serca dwa ..., Życie to chwila, ze mną to wieczność ..., Lato mija, Ty niczyja? ... W ogłoszeniu matrymonialnym nawiązanie kontaktu pomiędzy kobietą i mężczyzną dokonuje się za pomocąjęzyka. Halina i Tadeusz Zgółkowie24, poszukując najbardziej typowych wartości illokucyjnych ogłoszeń matrymonialnych, wskazują na: zaproszenie, zachętę, pokusę, zachwalanie (głównie własnych walorów), prośbę (o kontakt), obietnicę (korzyści płynących z nawiązania znajomości). Te elementy występują w powiązaniu z warstwąinfonnacyjną-wiek, stan cywilny, wzrost, waga, cechy charakteru, zawód, sytuacja majątkowa, zainteresowania, znak zodiaku. Ogólny schemat budowy tekstu pozostaje jednak fonnalnie niezmienny: "Ktoś kogoś szuka". Treść ogłoszenia, często banalna, może się okazać znacząca w planie kulturowym. To rodzaj "żywego" napisu25,będącego życzeniem, propozycją, ofertą. Medialny charakter ogłoszeń wskazuje na konieczność zastanowienia się nad szczególnym rodzajem komunikacji międzyludzkiej realizowanej w tego typu tekstach. Przekaz ogłoszeniowy nie jest bowiem jednokierunkowy, stanowi realizację celu, który zakłada konieczność reakcji zwrotnej - odpowiedzi na ogłoszenie ze strony osoby zainteresowanej przedstawioną ofeltą. 22 Zob. B. Sandig, M. Selling, Style dyskursu, w: Dyskursjako struklllra i proces, T.A van Dijk (red.), Warszawa 2001, s.140-149 - to jednak temat na odrębne rozważania. 23 R. Sulima, Tradycje .... s.70-71. 24 H. i T. Zgółkowie, Świat warto.ki w leksyce ogloszeń towarzyskich i matrymonialnych, w: Językowy obraz świata ikultura, A. Dąbrowska, 1. Anusiewicz (red.), "Język a kultura" 1. 13, Wrocław 2000, s. 328. 25 Ciekawe wydaje mi się tutaj odwolanie do szczególnego ujmowania znaczenia napisów w tekstach Bystronia. Por. J.SI. Bystroń, Napisy, w: tenże, Tematy, które mi odradzano. Pisma etnograficzne rozproszone, wybrał i opracował L. Stomma, Warszawa 1980, s. 109-171. �Świat ogłoszeń matrymonialnych 73 Nadawca komunikatu jest jednocześnie głównym bohaterem tekstu, zwykle przedstawiającym siebie jako wymarzonego partnera, szukającego kogoś bliskiego26.W konkretnym przypadku autor może potwierdzać lub modyfikować konwencjonalne właściwości tekstu i typowe sposoby opisu postaci. Ogłoszenie matrymonialne jest więc rodzajem autoprezentacji, poprzez którą nadawca skrótowo przedstawia swoją osobę. Mechanizm działania autoprezentacji zwykle wiąże się z pewną strategią doboru informacji. Definiując zjawisko autoprezentacji, należy zauważyć, iż w świetle ustaleń psychologii społecznej: ,,Autoprezentacja, zwana czasami manipulowaniem wrażeniem wywieranym na innych, jest procesem, poprzez który staramy się sterować odbiorem naszego wizerunku przez innych"27. Odkrywamy przed publicznością te wcielenia, które najlepiej służą naszemu celowi. Czasem naginamy własne doświadczenia i osiągnięcia, dopasowując je do kulturowo przyjętych ról płciowych. W ogłoszeniach matrymonialnych mężczyźni informują przede wszystkim o swojej pozycji społecznej, majątku, pewności siebie i niezależności. Kobiety natomiast starają się eksponować swą atrakcyjność fizyczną i młody wiek28: Biznesmen, gentelmen, Polak-Niemiec, z klasą i kasą, wolny, nicpalący, nie pijący, studia, mistrz tańca, dom, 5 aut, 2 firmy, pozna panią 20-47 lat, chętnie z dziećmi. Janusz O ..., Atrakcyjna, wysoka i bardzo kobieca studentka, wrażliwa romantyczka ..., Bardzo atrakcyjna, wysoka, zadbana, szczupła o młodym wyglądzie, 40-letnia brunetka ... Przekaz ogłoszeniowy w niezwykle skrótowy sposób, poprzez kilka zestawionych ze sobą słów pozwala zapoznać się z najważniejszymi elementami życiorysu nadawcy. Jak już wspominaliśmy, pojawiają się w nim elementy wskazujące na pozycję społeczną i majątkową nadawcy, jego życiowe szanse i możliwości. Prezentacja społecznego obrazujego środowiska życiowego pozwala domyślać się sukcesów i porażek autora oferty: Niemłody , nieładny, biedny, palący rencista po wylewie, niegłupi, M-2 bez wygód, średnie, prawo jazdy, domator, romantyk - pozna panią ..., Wdowa, stomatolog, pracująca, niezależna finansowo ... Wyraźnie kształtuje się tutaj pewien model biografii, w której oprócz cech zewnętrznych człowieka (wyglądu) pojawiają się szczegóły z życia zawodowego (wykształcenie, status materialny), towarzyskiego (nałogi, życiowe pasje) i rodzinnego (stan cywilny, posiadane dzieci), wzbogacane o infonnacje dotyczące światopoglądu (wyznanie religijne) i osobowości. Zdecydowanie rzadziej napotkać można informacje dotyczące zdrowia, doświadczeń seksualnych czy planów na przyszłość: 26 27 2R H. iT. Zgółkowie, Świat wartości .... s. 140-141. DT. Kenrick, S.L. Neuberg, R.B. Cialdini, Psychologia społeczna, Gdańsk 2002, s. 181. Ibidem, s. 419-420. �74 Katarzyna Orszulak-Dudkowska Wolna, wierząca, czuła, pracowita romantyczka, wesoła, 64/162170, kocha życie, ceni wierność i odpowiedzialność. Masz domek na wsi lub M-3? Możesz wziąć ślub kościelny? .., Młoda, gospodarna bizneswomen z własnym mieszkaniem ..., Katoliczka, praktykująca, dobra, skromna, radosna, lat 42, średnie, bez nałogów i dzieci, na rencie, unieważniony ślub kościelny - pozna pana, dobrego, uczciwego, bez nałogów ..., Biznesmen zamieszkały w Niemczech, Polak, dżentelmen z klasą, dwie finny, dom, auta, studia, nie pali i nie pije - pozna panią w wieku 20/49, chętnie z dziećmi ... John Steward i Carole Logan, analizując zagadnienie komunikacji interpersonalnej zauważają, iż za każdym razem, kiedy ludzie porozumiewają się, uzgadniają jednocześnie własne tożsamości. Proces ten wpływa na to, kim jesteśmy w relacji z innym człowiekiem i kimjest nasz rozmówca. Komunikowanie sięjest więc nie tylko wymianą myśli, uczuć czy realizacją określonego celu, ale stanowi również proces konstruowania schematycznych wizerunków osób rozmawiających29, ujawniających różne wymiary własnej tożsamości (w zależności od specyfiki sytuacji komunikacyjnej i wpisanych w nią naszych konkretnych dążeń osobistych). Ogólnikowe i konwencjonalne formuły zawarte w ogłoszeniach wyrażająjednostkowe losy i potrzeby nadawców, a także wpisują się w konkretne oczekiwania odbiorców komunikatów. Pomimo możliwości określenia typowych cech ogłoszenia, realizowanych w różnorodnych wariantach podstawowej formy, należy wyraźnie podkreślić, iż pojedyncze ogłoszenie matrymonialne jest w intencji nadawczej zjawiskiem indywidualnym,jednostkowym i w pewnym sensie niepowtarzalnym, bo wyznaczonym przez konkretne losy życiowe. Pojedynczo wyrażane tęsknoty posiadająjednak również charakter zbiorowy, wpisując się w po wszechną kulturową potrzebę bliskości i międzyludzkich kontaktów. Identyczność w treści ogłoszeń może więc pojawiać się również w oparciu o wspólnotę losu nadawców, wyznaczoną podobną sytuacją życiową. Osoba odbiorcy tekstu wraz z wysuwaną intencją nadawczą, pojawia się zwykle pod koniec tekstu, poprzedzając numer skrytki pocztowej czy telefonu lub adres do korespondencji. Proporcje pomiędzyautoprezentacją a charakterystyką pożądanego odbiorcy mogą służyć do opisu projektowanych relacji międzyludzkich30. Różnorodność koncepcji adresatów warunkowanajest przez społeczną pozycję i oczekiwania nadawcy poszczególnej oferty. Najistotniejsza w opisie adresatajest rola, jaką przewiduje dla niego twórca komunikatu. Zgodnie z wysuwanymi propozycjami odbiorca może zostać małżonkiem, partnerem (luźny związek), opiekunem czy przyjacielem. Ogłoszenie oprócz propozycji przedstawia też cały wachlarz warunków do spełnienia ze strony potencjalnego adresata, które mogą również stymulować jego postawę i zachowania. Nadawca, znając najważniejsze 29 J. Steward, C. Logan, Negocjowanie obrazu własnej osoby, w: Mosty zamiast murów, 1. Steward (red.), Warszawa 2000, s. 339. 30 B. Sandig, M. Selting, Style ..., s. 141. �Swiat ogłoszeń matrymonialnych 75 oczekiwania typowego odbiorcy komunikatu matrymonialnego, epatuje CZl;(sto obietnicami wspólnego Szczl;(ścia,niezapomnianych przygód, ale również spokoju i bezpieczeństwa. Jednakże samo poczucie osamotnienia i wynikająca z niego potrzeba bliskości oraz kontaktu z płcią przeciwną nie jest warunkowana sytuacją społeczną nadawcy. Różnicować sil;(tutaj mogąjedynie cele pożądanego kontaktu ijego jakość: Chcę być kochana i kochać, chcę podróżować i mieć u swego boku przedsiębiorczego, czułego pana, 40-latka. Zgrabna, zaradna z temperamentem ..., Czekam na Ciebie z miłością, troską, wiernością i nadzieją na szczęśliwe, wspólne życic ..., Anons kieruję do pana, wolnego, w wieku 55 lat, powyżej 176 cm, z minimum średnim, kulturalnego, bez nałogów i zobowiązań ..., Ogłoszenie moje jest tylko dla mądrych i bogatych. Lubię taniec, muzykę, podróże, seks. Mam 53/158, 98--68-98, klasę, mini, szpilki, biust '5'. Na dobre i na złe, z czułym, inteligentnym, bogatym. Kochaj gorąco. Piękna i smutna ... W treść ogłoszenia matrymonialnego wpleciony jest element tajemnicy, myślenia o nieodgadnionej przyszłości, projektowania i snucia planów. Nadawcajest właściwie anonimowy, nikt nie wie, jaki on czy ona jest w rzeczywistości. Ile kreacji kryje sil;(za tym schematycznym tekstem, aspirującym do rangi niecodziennej oferty? Można doszukać sil;(tutaj elementów zaklinania rzeczywistości, snucia niezwykłych wizji i wróżb na przyszłość. W perspektywie spotkania z nieznajorną osobą jako fascynującą i nieznaną pojawia sil;(pierwiastek obcości. Tajemniczość jest tutaj walorem obcości - wzbudza obawl;(i niepokój, ale też fascynuje i pociąga jednocześnie)'. To przejaw świata szczególnego, kropla niezwykłości zanurzona w codzienność, że zacytujemy: Wiem dokąd, wiernjak. Zapraszam do wspólnej drogi. Czasem nazywają to miłością. On - siła i kreatywność. Ona - piękno i subtelność. Razem - gwiazdy i obowiązek, płonące oczy ... Jeśli masz 18-23 lat i lubisz się śmiać, to napisz do naprawdę zakręconego 22-latka, zadzwoń, a może to właśnie Ty...Tą, którą szukam ... W typowym ogłoszeniu matrymonialnym nie można mówić o wszystkim, są pewne obszary, które świadomie są pomijane. Zakazem okryte są przede wszystkim te dziedziny, które są drugoplanowe w kulturze popularnej, gdyż są nieatrakcyjne (choroby) lub też wymagają przemilczeń ze wzgll;(du na tabu obyczajowe dotyczące ogłoszeń matrymonialnych (np. potrzeby seksualne). Ogłoszenie staje się zatem szczególną realizacją kulturowego mechanizmu tabuizacji. Pod płaszczykiem konwencjonalnych fonnuł cZl;(stoskrywa sil;(coś wil;(cejniż ogłoszeniowy slogan, a mianowicie tajemnicze potrzeby i nieujarzmione fantazje. Obecność tabu li Z. Benedyktowicz, Portrety obcego, Kraków 2000, s.160-177 i in. �76 Katarzyna Orszulak-Dudkowska kulturowego ukrywa, nakazuje omijać obszary zakazane, często jednak inwencja autorska czy stosowane zabiegi stylistyczne pozwalająjednocześnie uchylać rąbka tajemnicy. W ostatniej dekadzie klasyczne ogłoszenia matrymonialne ulegają powolnym przemianom pod wpływem tzw. ogłoszeń towarzyskich32, czyli ofert z usługami seksualnymi. Odejście od konwencji ogłoszenia matrymonialnego, anonimowość i niejawna prezentacja pozwala tutaj na pewną swobodę wyrazu, podjęcie gry i nieco przewrotne ujawnianie skrywanych dotąd potrzeb i pragnień, które wywołałyby rumieniec wstydu w sytuacji bezpośredniego kontaktu, o czym świadczą następujące cytaty: Żeby być ze nmąmusisz mieć takie hobby: długo i delikatnie pieścić ..., Jeśli chciałabyś zakosztować prawdziwej miłości z przystojnym n-latkiem - to zadzwOll..., Na stałe poznam zdrową, szczupłą, zdecydowaną, bez pruderii, ustawioną, spokojną, kobiecą, z temperamentem, lat? Ja wdowiec, 50, 166, M4, palę, praca, kondycja, forma duża w tym też szczery, lojalny ..., Na gorące wieczory i frasunek najlepszy jest pocałunek. Jeżeli to dla ciebie gratka - zadzwOll do przystojnego 40-latka z Krakowa. Wiek pani obojętny ... Bardzo lubię podróże i kiedy tańczysz na rurze. Twe ciało takie miłe, a moje trochę otyłe, mój portfel jest cieniutki, lecz mam coś w sobie takiego, Woody Allenowskiego ... Rekapitulując, kulturowo-społeczny wymiar tekstów ogłoszeń matrymonialnych jest interesującym przedmiotem badań antropologicznych, stanowiąc przyczynek do rozważań o zmagającym się z samotnością człowieku doby współczesnej. Jedną z głównych przyczyn powszechnego osamotnienia współczesnego człowieka są przemiany obyczajowe, skutkujące zerwaniem tradycyjnych stJuktur rodowych z jednej strony, z drugiej zaś - dążeniem do autonomii jednostek. Obecnie wychodzi się poza tradycyjne i bezpośrednie kontakty towarzyskie ku samodzielnym sposobom poszukiwania partnera, często wykorzystując pośrednictwo środków masowego przekazu. Niezwykła popularność prasowych ogłoszeń matrymonialnych (rubryki prasowe oraz odrębne pisma poświęcone ofertom matrymonialnym i towarzyskim) i ich licznych kulturowych odmian w postaci towarzyskich portali internetowych, programów i stacji telewizyjnych oraz licznych zabaw SMS-{)wych potwierdza ogromne poczucie samotności, jednocześnie zaś wskazuje na istnienie pewnej mody w dziedzinie nawiązywania kontaktów męsko--clamskich. Korzysta- )2 W ogłoszeniach towarzyskich, niezwykle bliskich formie ogłoszeń matrymonialnych, w sposób jawny i bezpośredni poszukuje się partnera seksualnego. W treści tych ogłoszeń poruszane są sfery seksu, erotyczne potrzeby i nietypowe fantazje nadawców. Ich popularność w polskiej prasie wiąże się z początkiem lat 90., kiedy towarzyskie anonse pojawiły się jako atrakcyjna nowość w wielu "kolorowych" pismach. �Świat ogłoszeń matrymonialnych 77 nie z pośrednictwa ogłoszeń matrymonialnych należało kiedyś do wstydliwych i skrywanych przedsięwzięć. Teraz wydaje się niezwykle atrakcyjne, a wręcz staje się świadectwem nowoczesnego, szybkiego i wygodnego stylu życia; partnerów wybiera się z bogatej oferty propozycji, niczym towar ze sklepowej półki, który musi być niepowtarzalny, modny i godny pożądania. Katarzyna Orszulak-Dudkowska THE WORLD OF MARRIAGE ADS - PROSPECTING AND INSPIRATION (Summary) The author presents the results ofher research on press marriage ads. She has identified different research leads; a marriage ad is discussed as a linguistic phenomenon and, first of all, as a cultural phenomenon, in the focus of interest of different areas of humanistic studies. The author makes a marriage ad part ofthe cultural scenario, organizing behaviours that follow the rules of matchmaking, making them a fragment of an old story about pairing a man and a woman. She points to a parallel between marriage ads and the traditional matchmaking. She tries to find folklore-like features in marriage ads, existing in the world of everyday culturallife. The author analyses marriage ads from the point of view of popular literature, with defined aesthetics and genre features. She also discusses the communicative function ofthe ad. The article carries many quotations from singles ads. The author tries to put marriage ads into a broad perspective ofthe discussion about the position of man in the modem culture - his/her status, aspirations and needs. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/492659b20f86d74ea370d6d531fadeb4.pdf de39e00504ca35b2e61f85a58b3c2abb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1706 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1579 Title A name given to the resource Świat staroobrzędowców północnej Białorusi. Ciągłość i zmiana tradycyjnej kultury i obyczajowości / ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45, s.195-214 Creator An entity primarily responsible for making the resource Grębecka, Zuzanna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R I A Ł Y „Etnografia Polska", t. X L V : 2001, z. 1-2 P L ISSN 0071-1861 Z U Z A N N A GRĘBECKA Instytut Kultury Polskiej Uniwersytet Warszawski, Warszawa ŚWIAT S T A R O O B R Z Ę D O W C Ó W PÓŁNOCNEJ BIAŁORUSI. CIĄGŁOŚĆ I Z M I A N A TRADYCYJNEJ K U L T U R Y I OBYCZAJOWOŚCI 1 Solneczko adno, ziemielka adna, adzin Gospod, adzin Isus Chrystos, Syn Bożyj. ciocia Pasza z Widz Łowczyńskich S t a r o o b r z ę d o w c y przybyli na teren północnej Białorusi w p o ł o w i e X V I I I w . z Ziemi Pskowskiej i Nowogrodzkiej ( P o t a š e n k o 1998, s. 19). Jest t o grupa wyznaniowa, k t ó r a w y o d r ę b n i ł a się w p o ł o w i e X V I I wieku w w y n i k u r o z ł a m u w P r a w o s ł a w n e j Cerkwi. P r z y c z y n ą r o z ł a m u było podjęcie przez p a t r i a r c h ę moskiewskiego N i k o n a w latach pięćdziesiątych p r ó b y dostosowania liturgii rosyjskiego prawosławia do obrzędowości greckiej, co wywołało o p ó r konserwa­ tywnej części społeczeństwa (o różnicach m i ę d z y p r a w o s ł a w i e m a starym o b r z ę d e m patrz np. Iwaniec 1977, s. 36). W ł a d z e carskie p o p a r ł y reformy, rozpoczęły się prześladowania zwolenników „starej wiary". C i szukali schronienia na r u b i e ż a c h p a ń s t w a (na w y b r z e ż a c h M o r z a Białego, na Syberii) lub na emigracji (o migracjach starowierców od X V I I w. do dziś patrz Grek-Pabisowa 1999, s. 12-32; o historii r o z ł a m u patrz: D ę b i ń s k i 1910, s. 12-28; Iwaniec 1977). Jednym z g ł ó w n y c h celów exodusu stała się j u ż w k o ń c u X V I I wieku Rzeczpospolita, a zwłaszcza Wielkie K s i ę s t w o Litewskie. N a terenie dzisiejszej p ó ł n o c n e j Białorusi największe skupiska starowierców znajdują się na Brasławszczyźnie, ale m o ż n a ich też s p o t k a ć w rejonach przyległych - w rejonie Głębokiego np. większym o ś r o d k i e m starowierskim są Hermanowicze, a w rejo­ nie M i a d z i o ł u - Świr. Są to bezpopowcy, p o c z ą t k o w o należący do w s p ó l n o t y fiedosiejewskiej, k t ó r z y z czasem przekształcili się w p o m o r c ó w (o r ó ż n i c a c h 2 1 Materiał prezentowany w niniejszym artykule pochodzi z badań prowadzonych na północnej Białorusi w latach 1996-2000 przez Koło Naukowe Badań nad Star o obrzęd owstwem działające przy Kolegium Międzywydziałowych Indywidualnych Studiów Humanistycznych i Wydziale His­ torycznym Uniwersytetu Warszawskiego (o badaniach patrz Grębecka-Ćwiek 1999b; Jaworski 1997; Olczak 1999). Uwagi dotyczące Estonii są robione na podstawie obserwacji poczynionych podczas rekonesansowych badań Koła prowadzonych nad jeziorem Pejpus w sierpniu 2000 (o starowiercach w Estonii patrz Richter 1996 s. 72-90). Ros. raskol - stąd pogardliwa nazwa staroobrzędowców - raskolnicy. 2 �ZUZANNA GRĘBECKA 196 doktrynalnych i rytualnych między fiedosięjewcami a pomorcami patrz: Dębiński 1910, s. 41-56; Iwaniec 1977, s. 39-41; Baranowski 1987, s. 135-136). S p o ś r ó d w s p ó l n o t na t y m terenie największą i najstarszą jest w s p ó l n o t a widzka. Pierwsza m o l e ñ a (świątynia s t a r o o b r z ę d o w a ) w Widzach została wyświęcona j u ż w r o k u 1764 (Iwaniec 1977, s. 83; Michajlov 1998, s. 80; Rakowski 2000, s. 90). Obecna pochodzi z 1905 r. (Michajlov 1998, s. 81). D a t a budowy jest nieprzypadkowa - 17 I V 1905 został wydany Dekret Tolerancyjny, k t ó r y pozwolił starowiercom na legalne budowanie o b i e k t ó w sakralnych . N a terenie Brasławszczyzny bezpo­ średnio p o dekrecie p o w s t a ł y - oprócz widzkiej - moleny w Kirilinie, M i n k o w i czach i B u ł o w i s z k a c h , później w Bujewszczynie, Matioszy, M i k o ł a j u ń c a c h oraz nieistniejące j u ż moleny w Ostrowiszkach i Ł a p u s z e n i s z k a c h . Zbudowano też wtedy szkoły starowierskie w Widzach i B u ł o w i s z k a c h (Pamjac' 1998, s. 658). 3 4 Celem niniejszego a r t y k u ł u jest przedstawienie kultury duchowej starow i e r c ó w zamieszkujących współcześnie p ó ł n o c n ą Białoruś. M i m o pięćdziesię­ ciu lat k o m u n i z m u ich ś w i a t o p o g l ą d wydaje się nadal opierać na religii. Z a j m ę się t u kwestiami, k t ó r e w y d a j ą m i się najistotniejsze, a mianowicie stosunkami etnicznymi, sferą wierzeń i zwyczajów oraz o c e n ą kondycji współczesnego świata. Ze w z g l ę d u na obfitość m a t e r i a ł u o m ó w i ę t y l k o wybrane, m o i m zda­ niem najciekawsze i najbardziej charakterystyczne, zjawiska i wierzenia. ŚWIAT W I E L U WIAR P ó ł n o c n a B i a ł o r u ś jest miejscem przenikania się kultur. O d w i e k ó w żyją na tych terenach Białorusini, Polacy, L i t w i n i , Rosjanie, Tatarzy i Cyganie. Przed w o j n ą d u ż y procent ludności stanowili Żydzi. Jest to też miejsce spotkania wielu religii i o b r z ą d k ó w - katolicyzmu, p r a w o s ł a w i a , starego o b r z ę d u , u n i tyzmu, protestantyzmu, wyznania mojżeszowego i m u z u ł m a ń s k i e g o . Przez sa­ me t y l k o W i d z ę do czasów I I wojny przewinęło się pięć w y z n a ń chrześcijań­ skich, wyznanie m u z u ł m a ń s k i e i mojżeszowe (Hedemann 1930, s. 198). Z nich pozostali do dziś katolicy, p r a w o s ł a w n i , m u z u ł m a n i e i starowiercy, pojawili się z a ś b a p t y ś c i i ś w i a d k o w i e Jehowy. T r u d n o określić d o k ł a d n i e , i l u starow i e r c ó w zamieszkuje p ó ł n o c n ą Białoruś, j a k o że nie m a aktualnych danych statystycznych. Pamjac'. Brasłauski rajon podaje, że w 1989 r. Brasławszczyznę z a m i e s z k i w a ł o 5 955 Rosjan, z k t ó r y c h większość stanowili staro­ wiercy (Pamjac' 1998, s. 658). Wydaje się, że obecnie liczby są podobne. 3 O tym, jak dużo zaczęło wówczas powstawać nowych starowierskich obiektów sakralnych świadczy fakt, że w Moskwie w latach 1905-1917 staroobrzędowcy zbudowali 15 nowych budyn­ ków sakralnych, nie licząc prywatnych kaplic (Robson 1995, s. 55-57). W przedwojennej Polsce przepisy państwowe szły starowiercom na rękę, zwłaszcza w dzie­ dzinie szkolnictwa. Podczas świąt starowierskich dzieci tego wyznania były zwolnione z zajęć. Jeśli w szkole uczyło się ponad 12 dzieci staroobrzędowych, odbywały się dla nich dwie lekcje religii w tygodniu. Pod Dyneburgiem znajdowało się seminarium nauczycielskie dla staroobrzędowców, a w Wilnie starowierska szkoła wyższa (Štrikker 1992, s. 260-261). 4 �197 STAROOBRZĘDOWCY PÓŁNOCNEJ BIAŁORUSI S t a r o o b r z ę d o w c y na terenie p ó ł n o c n e j B i a ł o r u s i s ą nazywani M o s k a l a m i . O k r e ś l e n i e t o nie m a charakteru pejoratywnego, jest raczej k a t e g o r i ą o p i s o w ą . Sami starowiercy rzadko o d n o s z ą się do niego n i e c h ę t n i e . T w i e r d z ą raczej, że w y n i k a z historii i c h wyznania: Moskale, to jak była, w jakim to roku, gonienie na starawierów, żeby na prawosławie nazywajet Moskale szli, [...] biegli z podmaskowia ipotomu eto 5 ( D K ) . Podobnie przedstawiciele innych w y z n a ń 0 e t y m o l o g i ę t e r m i n u Moskale, odwołują się zazwyczaj do gonienia, pytani które z m u s i ł o s t a r o w i e r c ó w do opuszczenia centralnej Rosji i przesiedlenia się m . i n . 6 na tereny Wielkiego K s i ę s t w a Litewskiego . W ś r ó d nie-starowierskiej l u d n o ś c i funkcjonuje stosunkowo niewiele nega­ t y w n y c h s t e r e o t y p ó w i w i e r z e ń d o t y c z ą c y c h s t a r o o b r z ę d o w c ó w . Zarzuca się i m przede wszystkim c h c i w o ś ć i złodziejstwo, w y ś m i e w a się ich r ó w n i e ż twier­ d z ą c , że m a j ą czerwone twarze. N i e m a jednak postawy t a k skrajnie n i e c h ę t ­ nej, j a k a p o j a w i a się w Ludzie O. K o l b e r g a : „ K a ż d a zbrodnia s p e ł n i o n a w na­ szym kraju jest przez nich [ s t a r o w i e r c ó w - przyp. Z G ] albo przez Ż y d ó w , c h o ć to rzadko, a l u d miejscowy do tego jest n i e z d o l n y m " ( K o l b e r g 1966, s. 50). Sami starowiercy zdają sobie s p r a w ę z k r ą ż ą c y c h p o g ł o s e k o ich złodziejstwie 1 s t a r a j ą się w y t ł u m a c z y ć jego p r z y c z y n ę o d w o ł u j ą c się do historii: Może uslyszitie takije słowa szto „Moskal ich sostawljała. to złodiej". Ani złodiejami wy nie byli, a żyzń W Ijesu ani skitalisja, takije borody padpuskali, nada była żywit sjemiu. Wot wychodit na darogu, jedjet kupiec na troch liniejkie, tam muku, iii 5 Większość materiałów została zebrana przez członków Koła - Zbigniewa Olczaka, Michała Straszewicza oraz autorkę niniejszego artykułu. Jeśli rozmówca nie jest starowiercą, zaznaczam to w nawiasie. Materiały, które nie pochodzą z badań Koła, zostały zebrane w ramach ba­ dań laboratoryjnych pt. „Biblia ludowa", prowadzonych w roku 1996 pod kierownictwem dr Magdaleny Zowczak z Katedry Etnologii i Antropologii Kultury UW. W nawiasie podaję inicjały autorek tych wywiadów (DH - Dorota Hall, D K - Dagmara Klosse). Wywiady były prze­ prowadzane głównie w języku polskim (w przypadku Polaków) i rosyjskim (w przypadku staro­ obrzędowców i, zazwyczaj prawosławnych, Białorusinów). Wszyscy staroobrzędowcy zamiesz­ kujący byłe Inflanty Polskie (Litwę, Łotwę, Estonię, a także północną część Białorusi) mówią gwarami tego samego typu - środkowowielkoruskimi strefy zachodniej, głównie pskowskimi i nowogrodzkimi (Grek-Pabisowa 1999, s. 70). Bogatą literaturę na ten temat podaje Iryda Grek-Pabisowa (Grek-Pabisowa 1999). Od czasu, gdy Brasławszczyzna stała się częścią Związku Radzieckiego, rozpoczął się silny napływ na te tereny ludności rosyjskojęzycznej, została też wprowadzona oświata państwowa w języku rosyjskim. Wpłynęło to na zbliżenie się języka staro­ obrzędowców do literackiego języka rosyjskiego. Warto tu dodać, iż większość staroobrzędowców z pokolenia, które rozpoczęło edukację przed wybuchem II wojny światowej, rozumie język polski i jest w stanie posługiwać się nim przynajmniej w podstawowym zakresie. Jeśli chodzi o ludność polskojęzyczną, mówi ona polszczyzną regionalną - północnokresową, która bywa traktowana jako odmiana polszczyzny (Handke 1997, s. 13) lub też jako gwara (Grek-Pabisowa, Maryniakowa 1997, s. 33). Jej cechy opisują wyczerpująco Iryda Grek-Pabisowa i Irena Maryniakowa (GrekPabisowa, Maryniakowa 1997, s. 34-103; por. też zapisy wypowiedzi Polaków m.in. z Brasławszczyzny w: Grek-Pabisowa, Maryniakowa 1999). Autorki zwracają też uwagę, iż brak szkolnictwa polskiego w ciągu ostatnich dziesięcioleci spowodował zanik znajomości języka polskiego w młodym pokoleniu Polaków zamieszkujących omawiane tereny (tamże, s. 33). Podobne zjawisko odnajdujemy w Estonii - w miejscowości Raja nad jez. Pejpus. Grupa fiedosiejewców, która przeniosła się tam z Wielkiego Księstwa Litewskiego, jest nazywana Polakami. 6 �198 ZUZANNA GRĘBECKA szto tam zakupljena, napadali, zabierali. [...] No ubiwat nie ubiwali. Z p o s ą d z e ­ n i a m i o złodziejstwo z w i ą z a n y jest d o s y ć popularny stereotyp starowiera-koniokrada. Czasem nadaje się m u charakter rytualny twierdząc, że k r a d z i e ż o g i e r ó w jest warunkiem zostania nastawnikiem ( p r z y w ó d c ą duchownym): A u Maskalów jak batiuszku tego, popa wybierają [...] pop dolżen być taki pop, żeby on ukradłby trzech ogierów. [...] Ot jeśli on ukradł trzech ogierów od człowieka, on może być popom (katol., D H ) . Informację o koniokradztwie s t a r o o b r z ę d o w c ó w m o ż n a też odnaleźć u O. Kolberga (1966, s. 50). Sami starowiercy zaprzeczają stanowczo, aby istniał kiedykolwiek taki zwyczaj. Starowiercy bywają o s k a r ż a n i o uprawianie czarnej magii: U nas jest taka jeszcze wiara, staroobrzędowcy. O, to najgorsze. To najgorsze, staroobrzędowcy. Oni takie to i szepty te, i wszystko, to tak o te krowy zamawia, co babka, co mężczyzna, oni wszystko takie. Oni tam wyleczaja, na przykład dziecko zlęknie się czegoś, potem choruje, to oni to tam szepczą, wodo, tam na masło, a czy tam komu pomogło? (katol.). P r o b l e m a t y k ą c z a r ó w zajmę się dalej, tutaj warto t y l k o z a u w a ż y ć , że w powyższej wypowiedzi przypisuje się starowiercom z n a j o m o ś ć nie t y l k o czarnej, ale i białej magii. Praktykowanie białej m a g i i nie bywa w zasadzie waloryzowane negatywnie, dlatego j a k o zarzut pojawia się n i e s k u t e c z n o ś ć c z a r ó w leczniczych. Jest to o tyle nietypowe, że zazwyczaj starowierscy szeptuni (specjaliści od białej magii) cieszą się r e n o m ą i u w a ż a n i są za bardzo skutecznych. Czasem starowiercom przypisuje się daleko p o s u n i ę t ą w s p ó ł p r a c ę z reżi­ m e m komunistycznym, z której mieli j a k o b y czerpać korzyści i k t ó r a m i a ł a c h r o n i ć ich przed sowieckimi p r z e ś l a d o w a n i a m i religijnymi. N i e wydaje się jednak, żeby rzeczywiście tak b y ł o . Przede wszystkim oni również byli repre­ sjonowani, o czym więcej piszę dalej. Ponadto, p o n i e w a ż zarzuty te stawiali zazwyczaj Polacy, k t ó r y c h p r z e ś l a d o w a n i a komunistyczne d o t k n ę ł y p o d w ó j n i e - z racji wiary i n a r o d o w o ś c i - m o g l i oni „ k o l a b o r a c j i " przypisać stosunkowo mniejsze nasilenie represji wobec p r a k t y k u j ą c y c h s t a r o w i e r c ó w , niż wobec praktykujących katolików. W s p o m i n a się też często pohanną krużkę, j a k o że jest ona materialnym symbolem ekskluzywności s t a r o w i e r c ó w . Pohanna krużka był to znajdujący się w gospodarstwie k a ż d e g o starowiercy kubek, w k t ó r y m dawano p i ć przed­ stawicielom innych w y z n a ń : Jeśli nastajaszczy starabriadiec, to nie dołżen in­ nowiercom daw ať ze swojej krużki pić. W każdym dwarie, domie dołżna być krużka, w katorom dawať pić pohanom. Picie i jedzenie z innowiercami z tych samych n a c z y ń p o w o d o w a ć m i a ł o zmirszczenie - skażenie poprzez k o n t a k t z grzesznym światem i z l u d ź m i , k t ó r z y nie przestrzegali n a k a z ó w starego o b r z ę d u : Patamu, szto u starawierów nie kuriłi, a eta kurii' wsio, innostrannik raźny, pieried krużkoj dałżna wsiegda kriestitsia i pieried czaszkoj pieriekriestit, a tut nie kreszczut. Paetamu zakon etat był. W a r t o o d n o t o w a ć , że paleniem przez i n n o w i e r c ó w p a p i e r o s ó w uzasadnia zwyczaj pohannej krużki r ó w n i e ż pytany o tę s p r a w ę katolik: Stary jeśli widziałby kto kurzy, to nie dałby pić wodę z tego... z krużki tej. Już ona pohanna, u nich nie ma zakonu kurzyć �STAROOBRZĘDOWCY PÓŁNOCNEJ BIAŁORUSI 199 (katol., D H ) . Dawniej zwyczaje związane z pohanną krużką były bardzo ściśle przestrzegane. Jedna z r o z m ó w c z y ń twierdziła, że rozdzielenie n a c z y ń doty­ czyło nawet m a ł ż o n k ó w w sytuacji, gdy jedno z nich wróciło z p o d r ó ż y , w czasie której m o g ł o ulec zmirszczeniu . Obecnie pohanna krużka wyszła j u ż z użycia: To teraz już takie oni zrobili się podobnieje do ludzi, a kiedyś to i nie dawali z tego kubka napić się wody (katol., D H ) . Wszyscy r o z m ó w c y t w i e r d z ą zgodnie, że ze zwyczajem t y m spotykali się wyłącznie w m ł o d o ś c i , z czego m o ż n a w n i o s k o w a ć , że zanikł on mniej więcej w okresie I I wojny światowej. W dzisiejszych czasach starowiercy na p ó ł n o c n e j Białorusi stali się o wiele bardziej otwarci na inne wyznania, niż m i a ł o to miejsce dawniej: My wsje brat ja pa Isusje Christie. [...] Patamu my dalżny lubit, wsjech uważat, niet u nas chutszych, łutszych wier. [...] Wsjo rawno - kastiol, cerkow, miecziet eta bożyj zjemnoj dom. Postawa taka, najczęściej w y r a ż a n a zdaniem Boh adin, tolka wier mnoha, jest charakterystyczna dla pogranicza p o l s k o - b i a ł o r u s k o - l i t e w s k i e g o (por. H a l l 1998, s. 29; Engelking 1996, s. 183; Ż y c z y ń s k a - C i o ł e k 1996, s. 204). Negatywnie natomiast jest oceniana zmiana wiary - panuje przekonanie, że człowiek powinien u m r z e ć w takiej wierze, w jakiej został ochrzczony. Dlate­ go, c h o ć starowiercy często oceniają swoją w i a r ę j a k o s u r o w ą , bardzo rzadko zdarzają się konwersje. Jako szczególnie bulwersujący opisywany był przypa­ dek pewnego nastawnika, k t ó r y został b a p t y s t ą . W y j ą t e k od zasady Boh adin s t a n o w i ą bowiem baptyści i Ż y d z i . W ś r ó d s t a r o o b r z ę d o w c ó w rozpowszech­ nione są charakterystyczne dla tego terenu wierzenia na temat Ż y d ó w . Przypi­ suje się i m ślepotę (Klosse 1998, s. 60), opowiada się o strasznej nocy, kiedy to jeden z Ż y d ó w m i a ł b y ć porywany z synagogi do piekła. Jest to też jedyna nacja, k t ó r a z o s t a ł a explicite wymieniona j a k o ta, w stosunku do której należy s t o s o w a ć pohanną krużkę: Nie dalżny my z adnoj krużki z Jewriejami papiti i pajesti. A paczemu my nie dalżny? Patamu, szto Jewrieje Chrysta razpinali. Ż y d ó w o s k a r ż a się też czasami o dewiacyjne p r a k t y k i seksualne. Jako że za ż y d o w s k i odpowiednik chrztu uznaje się obrzezanie, chrztem dla Ż y d ó w k i m i a ł a b y ć defloracja przez obrzezanego. S t ą d m o ż e w y n i k a ć zdumiewające przekonanie, że jeśli Ż y d ó w k a u m i e r a ł a w stanie dziewiczym, jej rodzina w y n a j m o w a ł a człowieka, aby d o k o n a ł defloracji martwego j u ż ciała. 1 8 Baptyści, b ę d ą c y na tych terenach wyznaniem stosunkowo nowym, m a j ą w oczach s t a r o w i e r c ó w w y j ą t k o w o złą opinię: Baptisty my panimajem w cziem diela ichnije, szto any tolkajetsja at Boha, kidajut Boha, gawaritsja, i kudajetsja Boha atriekajetsja. I w ichniej cerkwi nigdie niet ikon. Szczególnie r a ż ą c y jest dla s t a r o w i e r c ó w , k t ó r z y o g r o m n ą czcią otaczają ikony, stosunek b a p t y s t ó w do świętych o b r a z ó w . M o ż e to b y ć j e d n y m z p o w o d ó w , dla k t ó r y c h zostają 7 Władysław Baranowski przytacza relację Mateusza Gralewskiego z Kaukazu, dotyczącą używania pohannej krużki w sytuacji, gdy jedno z małżonków było innej wiary (Baranowski 1987, s. 147-148). Przed wojną na terenie Polski starowiercy unikali kupowania mięsa i chleba u Żydów (Grek-Pabisowa 1999, s. 295). 8 �200 ZUZANNA GRĘBECKA oni wyłączeni s p o ś r ó d w y z n a ń zasługujących na szacunek: Wsjo zakonomierna i my wsjech... kromje baptistow, wot eta katovy kidajut kriest - postawił w abaratnuju storonu. Eta atrjeczenije at Christa. Zarzuca się t u baptystom ustawia­ nie k r z y ż a w abaratnuju storonu - я należy t u zwrócić u w a g ę , że wszelkie o d w r ó c e n i a czy wykonywanie czynności na o d w r ó t są charakterystyczne dla ś w i a t a demonicznego. Jak w i d a ć z przytoczonych p r z y k ł a d ó w , baptyści opisy­ w a n i przez s t a r o w i e r c ó w obdarzeni są cechami zbliżającymi ich do typowego dla k u l t u r y ludowej stereotypu Ż y d a - o b c e g o (o t y m stereotypie por. B y s t r o ń 1995, s. 56-61; Stomma 1986, s. 20-^2; Tokarska-Bakir 1999). T a k j a k Żydzi są profanatorami świętości, krzyż ustawiają w o d w r o t n ą stronę, czyli „ p o ż y d o w s k u " - gdyż tak się określa w kulturze ludowej robienie czegoś na o d w r ó t . O stosunku do b a p t y s t ó w szerzej pisze K r y s t y n a Gieryszewska (1998). Stary obrzęd u w a ż a n y jest powszechnie za najstarszą w i a r ę chrześcijańską: Najpierw była wiara żydowska. Jezus też był Żydem. Potem jego chrzcili, kiedy jemu było już trzydzieści trzy łata. No i potem... poszły wiary chrześcijańskie [...] Potem poszły wiary. Pierwsza wiara stara rosyjska była, to starowierska, te, które i teraz jest, to była stara wiara, a potem od Grecji przyjęli nowa wiara, prawosławna. Prawosławna wiara poszła z Konstantynopola, z Grecji. [...] A ka­ tolicka z Rzymu (prawosł., D H ) . W i a r a s t a r o o b r z ę d o w c ó w jest przez więk­ szość n i e - s t a r o w i e r c ó w oceniana bardzo pozytywnie. P o d k r e ś l a n a jest gorli­ w o ś ć , z j a k ą się m o d l ą : U starowierów w molenie ja była na Pakrów. [...] Molutsja dołgo, dołgo, i tak charaszo... Iwsje razem. Ot mnie silno panrawilos' (katol., D H ) . Podziw wzbudza s u r o w o ś ć p o s t ó w i powszechna umiejętność czytania. P o d o b a j ą się też święte k ą t y , k t ó r e u starowierców są zazwyczaj strojniejsze niż u p r a w o s ł a w n y c h , a t a k ż e niż katolickie ołtarzyki domowe. Sami starowiercy, j a k zostało powiedziane, poważają wszystkie wiary oprócz b a p t y s t ó w i Ż y d ó w . W przypadku widocznych różnic między wyznaniami starają się znaleźć p o d o b i e ń s t w a - stąd p o r ó w n y w a n i e kutii do sakramentu komunii, czy w y t ł u m a c z e n i e symboliki sposobu s k ł a d a n i a dłoni do czynienia znaku krzyża, k t ó r y różni się u poszczególnych wyznań: Prawosławny żegna się trzema pakami, bo jest Trójca Święta, prawidłowo, katolik -pięcioma, bo mówi, że Chrystus mial pięć ran, też prawidłowo. A starowier - dwoma, bo na początku był Bóg i Człowiek (tzn. Chrystus; za: Zowczak 2000, s. 41). Jednak stosunek do poszczególnych w y z n a ń nie jest jednakowy. Większość starowierców m a ś w i a d o m o ś ć p o d o b i e ń ­ stwa, jakie łączy ich z p r a w o s ł a w i e m , c h o ć to wyznanie nie cieszy się u nich w i ę k s z ą s y m p a t i ą . K o r z e n i b r a k u sympatii należy oczywiście u p a t r y w a ć w cza­ sach ganienija, ale i później w ł a d z a carska p o d e j m o w a ł a p r ó b y siłowego przyłą­ czenia s t a r o w i e r c ó w do p r a w o s ł a w i a , co nie wpłynęło pozytywnie na stosunki m i ę d z y t y m i wyznaniami. Wspominany jest nawet funkcjonujący dawniej zakaz wchodzenia do cerkwi p r a w o s ł a w n y c h . Zakaz ten nie obejmował jednak kościo9 9 W 1838 podjęto taką próbę wobec starowierców widzkich. Rok później aresztowano ówczes­ nego nastawnika, Smaliakowa, a molenę opieczętowano. Próba ta nie została jednak uwieńczona powodzeniem (Pamjac 1998, s. 657). �201 STAROOBRZĘDOWCY PÓŁNOCNEJ BIAŁORUSI łów katolickich ani m e c z e t ó w . Stosunek do T a t a r ó w jest raczej obojętny. Największą s y m p a t i ą cieszą się katolicy: Wot katoliczeskaja wiera mnie bolje tak simpatirizujut, szto kultura w kastielje boljeje. Jako że katolicy są u t o ż s a m i a n i z Polakami, m o ż n a b y ć m o ż e tę s y m p a t i ę łączyć z sentymentem, z j a k i m wspominane są czasy, gdy tereny te wchodziły w skład Rzeczypospolitej. Podczas b a d a ń często z d a r z a ł o się, że r o z m ó w c y - s t a r o w i e r c y dopytywali się, kiedy Brasławszczyzna zostanie ponownie p r z y ł ą c z o n a do P o l s k i . 10 ŚWIAT S T A R Y C H I N O W Y C H WIERZEŃ Czary i łamanie świec. N a północnej Białorusi ogromnie rozpowszechnione są opowieści o czarnej i białej magii. Specjalistów o d tej pierwszej nazywa się kałdunami lub czarnokniżnikami, ci drudzy to szeptuni - c h o ć najczęściej określa się ich opisowo, j a k o „ t y c h , k t ó r z y m o g ą " lub „tych, k t ó r z y u m i e j ą " . Szeptuni cieszą się p o w s z e c h n ą s y m p a t i ą . Działają oni z B o ż ą p o m o c ą , w swojej praktyce używają z a m ó w , k t ó r e nazywane są świętymi słowami. Zajmują się pomaganiem ludziom, leczeniem c h o r ó b , zdejmowaniem u r o k ó w : No jest - że takije katoryje, szepczut, zaszoptywujut. Pomagajut - że ludijem ot baljezni! Zagawariwajut ipamagajet. Kto wodu, kto na samom czelowiekie i pomagajut. Szeptuni, w o d r ó ż ­ nieniu od kaldunów, za swe usługi nie żądają z a p ł a t y - c h o ć przyjmują prezenty w naturze. Jak pisałam j u ż wyżej, w ś r ó d okolicznej ludności szeptuni starowierscy cieszą się szczególnym uznaniem. 11 Inaczej m a się rzecz z kałdunami. O s k a r ż a się ich najczęściej o psucie k r ó w - odbieranie i m mleka lub powodowanie, że podbiega ono krwią: Ona bardzo dużo krowy psuła. Ona chodzi tam, gdzie te kopytki, gdzie ta krowa, ona ta ziemia bierze, coś szepcze (katol.). Zbieranie ziemi ze ś l a d ó w b y d ł a to bardzo często przytaczany s p o s ó b uprawiania takich czarów. Zazwyczaj m a miejsce w czasie nocy świętojańskiej. Jest to stary, tradycyjny s p o s ó b ; wzmianki o n i m m o ż n a znaleźć w Pieśni o Paraskiewie: „Czwarta dusza też zgrzeszyła: najkrótszych nocy nie przesypiała, na k r o w y u r o k i r z u c a ł a " ( Ł u ż n y 1990, s. 225). O czarnokniżnikach m ó w i się też, że potrafią przywoływać diabły, k t ó r e potem i m służą. Z t y m wiąże się w ą t e k „ u c z n i a c z a r n o k s i ę ż n i k a " - opowieści o ludziach, k t ó r z y 1 0 W przeszłości stosunki miedzy Polakami a starowiercami nie zawsze układały się dobrze. Dotyczy to szczególnie okresu powstań, kiedy to staroobrzędowcy opowiadali się zdecydo­ wanie po stronie Imperium Rosyjskiego - szpiegowali i wydawali władzom carskim powstańców (Hedemann 1930, s. 85; Kolberg 1966, s. 51). W czasie powstania styczniowego doprowadzili oni do rozbicia polskiego oddziału partyzanckiego na Brasławszczyźnie (Rakowski 2000, s. 83-84). Jest to o tyle zaskakujące, że na terenie Rosji starowiercy byli zazwyczaj zwolennikami powstań przeciwko władzy carskiej - tak było np. w przypadku powstania chłopskiego Pugaczowa. Z kolei na Syberii starowiercy traktowali z sympatią polskich zesłańców po powstaniu styczniowym (Baranowski 1987, s. 132-133, 141-142). Warto zauważyć, że wśród staroobrzędowców litewskich termin ten jest spotykany bardzo rzadko (Novikov 1998). 1 1 �202 ZUZANNA GRĘBECKA u k r a d ł s z y lub znalazłszy przypadkowo m a g i c z n ą c z a r n ą księgę, padli ofiarą d i a b ł ó w , k t ó r e wezwali, a później nie umieli odesłać z powrotem. Spotyka się też wierzenia, że dawniej kołduni potrafili zmieniać ludzi w zwierzęta ( w i l k i , konie, świnie, łabędzie) lub w kamienie - najpopularniejsza z tego repertuaru jest opowieść o zaklętym orszaku weselnym. U w a ż a się, że przed złym urokiem, a zwłaszcza złym okiem, chroni noszenie wpiętej w b l u z k ę agrafki. Powszechne jest też przekonanie, że ofiarą c z a r ó w nie padnie ten, k t o wierzy w Boga, pości i nosi krzyżyk. Rodzajem magicznego szkodzenia jest ł a m a n i e świec w celu zwiększenia skuteczności przekleństwa. N i e jest to działanie zarezerwowane dla specjalistów od magii - m o g ą je w y k o n y w a ć również zwykli ludzie. Z ł a m a n ą świecę zapala się w molenie p r o s z ą c Boga, aby zesłał nieszczęście na p r z e k l i n a n ą osobę. Najsku­ teczniejsze jest ł a m a n i e świecy podczas wielkich świąt: U mienia priszli i obworowali. [...] Priszli, zabrali wsio miaso i sała i wsio w noczu. Eta byłapieried Pascha], Ja wziała domapomoliłas', swieszczupołamała, postawiła. W najczęściej przyta­ czanych historiach dokonuje tego porzucona kochanka podczas ślubu mężczyz­ ny, k t ó r y j ą zostawił. A l e , j a k widać, m o ż e to b y ć również sposobem dochodze­ nia sprawiedliwości w przypadku innych krzywd. Ł a m a n i e świec jest przeważnie oceniane przez r o z m ó w c ó w negatywnie, j a k o grzech. U w a ż a j ą , że k a r ę należy p o z o s t a w i ć w r ę k a c h Boga, gdyż t y l k o O n jest u p o w a ż n i o n y do wydawania w y r o k ó w - natomiast k l ą t w a wsparta z ł a m a n i e m świecy m o ż e obrócić się prze­ ciw temu, k t o j ą rzuca: Na primier -my s wami możem posporim, porugajemsia. Jeśli wy połamajetie swieszczu, poleticie, szto mnie budziet wried - tak wy sobie zdziełajetie wried. R ó w n i e ż negatywnie oceniane jest hołdowanie, t j . uprawianie czarnej magii. Zalicza się je do najcięższych grzechów, za k t ó r e B ó g m o ż e zesłać k a r ę jeszcze na t y m świecie: Ona już nie mogła strzymać swoich ust. Ona tylko ciap, ciap, ruchała i ruchała. Za to, że ona psuła krowy (katol.). W tej historii w i d a ć symboliczne p o d o b i e ń s t w o w i n y i kary - ciągłe ruchy ust p r z y p o m i n a j ą szeptanie zaklęć, k t ó r y m zgrzeszyła kobieta . Czarnokniżnicy są też często karani ciężką śmiercią. P o m ó c takiemu człowiekowi m o ż n a wyjmując deskę z sufitu - w szczególnych przypadkach rozbierając nawet cały sufit czy dach (więcej na ten temat: Rak, G r ę b e c k a - Ć w i e k 1998, s. 52-53). Jest to p r z y k ł a d magii alkmenicznej (por. Stomma 1976). 12 K a ż d y , k t o dysponuje wiedzą m a g i c z n ą , powinien j ą p r z e k a z a ć k o m u ś przed śmiercią. Dotyczy to tak szeptunów, j a k i kołdunów, z t y m że w przypad­ k u szeptuna nieprzekazanie nie grozi ż a d n y m i konsekwencjami, natomiast jeśli kołdun nie p r z e k a ż e n i k o m u wiedzy, nie m o ż e u m r z e ć . Stąd częste opowieści o umierającej w szpitalu czarnokniżnicy, k t ó r a przekazuje swoją wiedzę pielęg­ niarce: Ja pracowała w Rygie, miedsiostroj pracowała i tam lieżała taka Ukrain­ ka, babka też. I ona była „wiedźma" taka. I ona też już umierała i kiedy my mówiły tak to ona mnie wszystko pieredała i ona już umarła (katol., D K ) . 1 2 Jest to być może ten sam wątek, co wątek dusz, które wracają na ziemię pokutować wiecznie powtarzając czynność, którą zgrzeszyły. �STAROOBRZĘDOWCY PÓŁNOCNEJ BIAŁORUSI 203 Jednak najlepszym o d b i o r c ą wiedzy magicznej jest członek własnej rodziny b ę d ą c y najstarszym lub n a j m ł o d s z y m dzieckiem: Ona to musi kogoś nauczyć, ali ze swojej rodziny kogoś, samego młodszego, czy samego starszego (katol.). W i e d z ę i zaklęcia p o w i n n o się p r z e k a z a ć dopiero na łożu śmierci, gdyż prze­ kazanego k o m u ś zaklęcia nie m o ż n a j u ż s t o s o w a ć samemu - traci ono s w ą moc (por. Zowczak 1994, s. 20). Obecnie zakaz przekazywania z a m ó w nie jest j u ż tak ściśle przestrzegany. N i e k t ó r z y szeptuni d r u k u j ą nawet swoje żarnowy w gazetach Toloka - domašnij doktor i Toloka - domasnja gazeta. Matka Boska i święci. Starowiercy p ó ł n o c n e j Białorusi szczególną czcią otaczają M a t k ę B o s k ą . Przejawem tego jest fakt, że wszystkie moleny na tych terenach - z wyjątkiem moleny w M i k o ł a j u ń c a c h - n o s z ą wezwanie U ś p i e n i a (zaśnięcia) M a t k i Bożej. Rozpowszechniona jest wizja M a r y i - opie­ k u n k i wierzących. Ł ą c z y się to z popularnym na Brasławszczyźnie typem ikonograficznym Pokrow, czyli Opieka M a t k i Bożej (por. Sulikowska 1998, s. 44; sam typ patrz Kobrzeniecka-Sikorska 1993, s. 180). T a k a lub inne i k o n y maryjne znajdują się prawie w k a ż d y m d o m u : Eta u nas oczień mnoga Boharodzic [ t j . i k o n przedstawiających M a t k ę B o s k ą - Z G ] . Ja adno znaju, szto Boharodzica oczień cziasta jawlialis ludziom. Pojawiają się nawet katolickie przedstawienia maryjne j a k M a t k a Boska Fatimska. Bogurodzica jest w ł a ś ­ ciwie j e d y n ą o s o b ą świętą, k t ó r a objawia się ludziom (choć cudowne ob­ jawienia są w ś r o d o w i s k u s t a r o w i e r c ó w o wiele rzadsze niż w ś r o d o w i s k u k a t o l i k ó w , o czym piszę przy okazji c u d ó w ) : Tęczy wierzch padnimajetsia znizu i tak wyszej, wyszej, wyszej i tedy wychodzi Matka Boska, taka ikonka wy­ chodzi. I ona do mnie mówiła, ale ja w ta pora... ja i troszkę opowiadała, ale jak tak, to ja nie mogę powiedzieć, co ona mnie mówiła ( D K ) . 1 3 S p o ś r ó d opowieści apokryficznych o Matce Bożej najczęściej wspominany jest Transitus (por. Apokryfy 1986, s. 564). Przytoczę t u ciekawą wersję tego apokryfu, k t ó r a została p r z e k s z t a ł c o n a zgodnie z p r a w i d ł a m i logiki m i t u : Był taki propawiednik Foma [...] Jemu skazali, szto Bogamatier umierła. On nie pawieril. I on prasił — tam Nikoła, Joan Priedtiecza, Ilia, wsiech - sztoby atkryli grob. Inie okazałoś' Jejo w grobu. I tak rieszyli, szto Isos Christos zabral Bogarodzicu na niebiesa. Poetamu jest wyrażenie „niewieruszczyj Foma". Umiesz­ czenie przy grobie M a t k i Boskiej św. N i k o ł y (Mikołaja), Jana Chrzciciela i Eliasza - świętych najistotniejszych dla religijności s t a r o w i e r c ó w - jest prze­ jawem d z i a ł a n i a reguły trzech j e d n o ś c i m i t u - czasu, miejsca i postaci. Jest to zasada k a ż ą c a m . i n . „ k l e i ć " ze s o b ą - k o n c e n t r o w a ć w jednym miejscu i czasie - istotne dla m i t u postaci (por. Tokarska-Bakir 2000, s. 190-194). W i d a ć t u też c h a r a k t e r y s t y c z n ą dla m i t o - l o g i k i k o n t a m i n a c j ę postaci o d g r y w a j ą c y c h w n i m analogiczne role (Zowczak 2000, s. 87-88, 99-101, 294-296). Niewierny Tomasz, k t ó r y nie chciał uwierzyć w zmartwychwstanie Chrystusa, zastępuje 1 3 Głęboki kult Matki Boskiej jest szczególnie charakterystyczny dla katolickiej religijności ludowej tego terenu (Zowczak 2000). Dlatego nie jest wykluczone, że kult ten nasilił się wśród staroobrzędowców Brasławszczyzny pod wpływem katolickich sąsiadów. �ZUZANNA GRĘBECKA 204 św. Tadeusza, a p o s t o ł a , k t ó r y spóźnił się na pogrzeb M a t k i Bożej. C h ę ć ostatniego spojrzenia na M a t k ę B o s k ą - k t ó r a stała się powodem otwarcia grobu - z o s t a ł a zinterpretowana w ludowej opowieści j a k o brak wiary w Jej śmierć - i w efekcie d o p r o w a d z i ł a do ujawnienia wniebowzięcia Bogurodzicy. Najważniejszym świętym w kulturze duchowej s t a r o o b r z ę d o w c ó w jest M i k o ­ łaj C u d o t w ó r c a - patron Rusi. Jego wizerunek jest jednym z najpopularniejszych na północnej Białorusi t y p ó w ikonograficznych. Występuje zazwyczaj w świętych k ą t a c h wraz z i k o n ą m a r y j n ą . Bywa o n często kontaminowany z Chrystusem - i k o n y p r z e d s t a w i a j ą c e N i k o ł ę nazywa się i k o n a m i Spasa (Zbawiciela) i vice versa (Sulikowska 1998, s. 44). I n n y m w a ż n y m świętym jest Eliasz. Bywa nazywany Panem G r o m u (rozpowszechnione na terenie całej Rusi; por. Uspien­ ski 1985, s. 57, 58, 61-63, 69, 193). W i ą ż e się z t y m przekonanie, że grom jest odgłosem przejeżdżającego po niebie ognistego wozu Eliasza, a świece święcone podczas jego święta c h r o n i ą od p i o r u n ó w . Św. Eliasz jest też w kulturze ludowej czczony j a k o pogromca sił nieczystych. Przed jego świętem (2 sierpnia) zakazane są kąpiele w rzekach i jeziorach, gdyż dopiero Eliasz wygania z w ó d diabły i złe moce. Trzeci istotny w kulturze s t a r o w i e r c ó w święty, Jan, jest u w a ż a n y za opiekuna b y d ł a , dlatego w jego święto wznosi się modlitwy w intencji żywego inwentarza. N i e jest też wykluczone, że m i ę d z y innymi z tego p o w o d u noc świętojańska jest uznawana za czas najbardziej sprzyjający magicznemu odbiera­ n i u k r o w o m mleka i innym czarom s z k o d z ą c y m b y d ł u . 14 Cuda. W ś r o d o w i s k u s t a r o w i e r c ó w , w o d r ó ż n i e n i u o d k a t o l i k ó w , stosun­ k o w o rzadko pojawiają się opowieści o cudach. Powszechne jest przekonanie, że „ p r a w d z i w e " cuda, dokonywane przez świętych, j u ż się nie zdarzają: Czudjes uże nikto nie możet sdiełat'. Rozpowszechnione są w t y m ś r o d o w i s k u opowieści właściwie t y l k o o d w ó c h rodzajach c u d ó w - karze Bożej i „ c u d o w ­ nych z r z ą d z e n i a c h " (abstrahuję t u o d opowieści niesamowitych, nazywanych cudami, t y p u historii o U F O , poltergeiście itp., k t ó r e dla tego terenu oma­ wiają, w y c h o d z ą c od etymologii słowa „ c z u d " , Cibor i K a m i ń s k a 1998). „ C u d o w n y m i z r z ą d z e n i a m i " nazywam historie z życia, k t ó r e ich bohatero­ wie interpretują j a k o przejaw działania Boskiej o p a t r z n o ś c i . Są to przede wszystkim wspomnienia z czasów wojny, w k t ó r y c h to wspomnieniach w y r a ­ towanie z opresji t ł u m a c z y się o p i e k ą B o s k ą . C z ę s t o też s p o t k a ć m o ż n a opo­ wieści o u n i k n i ę c i u w y p a d k u czy o wyzdrowieniu z ciężkiej choroby. Takie historie świadczą, m o i m zdaniem, o wierze w to, że przez całe życie człowiek jest poddawany d z i a ł a n i u w o l i Bożej, a większość w y d a r z e ń to jakiś rodzaj znaku danego przez Boga. Ten s p o s ó b m y ś l e n i a charakterystyczny jest dla Żywotu protopopa Awwakuma, z a p e ł n i o n e g o t a k i m i właśnie cudownymi zda­ rzeniami. W wypowiedziach m o i c h r o z m ó w c ó w są one czasem łączone z opie­ k ą a n i o ł a stróża, k t ó r y towarzyszy k a ż d e m u człowiekowi o d chwili chrztu. O p r ó c z opiekowania się człowiekiem, zajmuje się o n też s k ł a d a n i e m Bogu 1 4 Jest to nietypowe, gdyż na Rusi za patrona bydła uznawano najczęściej św. Mikołaja lub Michała (Uspienski 1985, s. 75-85). �STAROOBRZĘDOWCY PÓŁNOCNEJ BIAŁORUSI 205 codziennych „ r a p o r t ó w " z grzechów i dobrych u c z y n k ó w swego podopiecz­ nego: U nas piszetsja tak, kagda angieł dadin pri krjeszczenij. On wsjegda s czełowiekom. Angiel atdachniot wieczierom, ko Hospodu iprinosjit nasze djela, szto my sdjelali za dień, charoszyje iii płachyje. D r u g i rodzaj cudownych z d a r z e ń to kara B o ż a spadająca na grzeszników. P r z y t o c z ę t u dwie opowieści, w k t ó r y c h w i d a ć dobrze mechanizmy r z ą d z ą c e tego t y p u zdarzeniami: Chatielipieried Paschoj sdjelať nawasjelje. [...] / on był waditieljem. On jechał na maszynie i charaszo, szto s nim jechał jesczo wtaroj czełowiek. I on как jechał s razu saznanije patierjał i ruki spustił, a wtaroj chwatił rul i dawjoz jewo da domu i szto sutkipaljezał i umireł. [...] W etot dień, kagda on imieł isprjawljať nowasjelije, w etij dień byli pacharony; On nie wierował. Ikonu Prieswjatoj Bogorodicy on wynios w saraja i wot как raz piered praznikom Prieswjatoj Bogoridicy, kagda Prieczystoj, sgarieł. Znajetie Boh abrjaszczenije dajot, nie na każdom. Eta nauka. W powyższych historiach w i d a ć symboliczną o d p o w i e d n i o ś ć przewiny i ka­ ry. W pierwszym przypadku pogrzeb grzesznika, k t ó r y zamierzał w y p r a w i ć wesele w okresie Wielkiego Postu, odbywa się w dniu planowanego ślubu; w drugim osoba u s u w a j ą c a z d o m u i k o n ę Bogurodzicy spłonęła w dniu Jej święta. Charakterystyczny dla tego typu z d a r z e ń jest też fakt, że w pierwszej opowieści, c h o ć w w y p a d k u uczestniczyły dwie osoby, śmierć p o n i ó s ł t y l k o grzesznik. Cud, j a k i m jest kara Boża, nie jest skierowany do samego grzesznika - staje się on tylko przedmiotem cudu, nie zaś jego podmiotem. Cudowna kara ma natomiast na celu pouczenie społeczności wiernych, to społeczność jest jego właściwym o d b i o r c ą (więcej o symbolice kary Bożej: Rak, Grębecka-Ćwiek 1998). Sądzę, że p o p u l a r n o ś ć tych d w ó c h r o d z a j ó w c u d ó w - cudownych zrządzeń i kary o p a t r z n o ś c i - wynika z sytuacji, w jakiej z n a j d o w a ł a się w s p ó l n o t a s t a r o o b r z ę d o w c ó w z północnej Białorusi w ciągu ostatnich pięćdzie­ sięciu lat. Komunistyczne p r z e ś l a d o w a n i a religii wytworzyły p o t r z e b ę potwier­ dzenia p r a w d wiary i „ n a m a c a l n y c h " d o w o d ó w na istnienie Boga. T a k cudow­ ne zrządzenia, j a k i kara o p a t r z n o ś c i są takimi właśnie dowodami. P o z w a l a j ą też one odnaleźć sakralny sens rzeczywistości, k t ó r a pozornie zdaje się przeczyć religijnej wizji świata (problem ten zostanie szerzej o m ó w i o n y dalej). Ikony. Jednym z najistotniejszych e l e m e n t ó w kultury duchowej starowier­ ców są ikony. O ich wadze m o ż e świadczyć sen jednej z r o z m ó w c z y ń , w k t ó r y m niebo jest w y o b r a ż o n e j a k o miejsce pełne ikon: Ja atkrywaju dwier i tak ikony i wsjo tak w gałubom prastraństwie wot. I tyle obrazów tam - prosta ja nie magu opowiedzieć. D o w o d e m szacunku jest też często spotykane nazywanie i k o n „ b o g a m i " (Sulikowska 1998, s. 44), powszechne na całej dawnej Rusi (por. Uspienski 1985, s. 177-179). Dlatego i s t o t n ą kwestią są techniczne aspekty pisania i k o n . Jedna z r o z m ó w c z y ń na pytanie, czemu starowiercy m a l u j ą ikony na deskach, uzasadnia to u k r z y ż o w a n i e m Chrystusa na drewnianym krzyżu. Ten s p o s ó b rozumowania wydaje się istotny, zwłaszcza jeśli zestawi się to z zakazem wbijania w ikony gwoździ. Starowiercy uznają to za p r o f a n a c j ę wobec u k r z y ż o w a n e g o Chrystusa (Iwaniec 1977, s. 175). Z a najlepszy m a t e r i a ł �206 ZUZANNA GRĘBECKA na deski, na k t ó r y c h m a j ą b y ć malowane ikony, uznawane są drzewa r o s n ą c e w Izraelu - czyli te, z k t ó r y c h m ó g ł b y ć wykonany krzyż. Trzeba p o d k r e ś l i ć , że są t o p o g l ą d y o s ó b , k t ó r e nie zajmują się pisaniem i k o n , nie są to więc faktyczne wskazania techniczne, a raczej skojarzenia symboliczne. Skojarzenia te są bardzo istotne, gdyż w s k a z u j ą na bardzo silne przekonanie o substan­ cjalnym w r ę c z z w i ą z k u ikony z sacrum. N i e wysuwając zbyt pochopnych w n i o s k ó w m o ż n a w k a ż d y m razie powiedzieć o przesuwaniu się symboliki ikony od świętego obrazu w k i e r u n k u relikwi. Świadczy też o t y m przytoczona wcześniej w y p o w i e d ź o Matce Boskiej objawiającej się p o d p o s t a c i ą m ó w i ą c e j i k o n y (o z w i ą z k u o ż y w a n i a w i z e r u n k ó w z ich „ r e l i k w i j n y m " charakterem patrz Tokarska-Bakir 2000, s. 292-295). Zgodnie z i n n y m przekonaniem wzory ikonograficzne, tak j a k i święte księgi, są natchnione przez Boga - autorzy dawnych i k o n i ksiąg tworzyli p o d d y k t a n d o a n i o ł a lub D u c h a Św. O p o w i a d a j ą c o t y m jedna z r o z m ó w c z y ń p o w o ł a ł a się na i k o n ę , na k t ó r e j za plecami świętego widoczny jest szepczący m u do ucha anioł. Jest to i k o n a p r z e d s t a w i a j ą c a św. Jana Milczącego (Jana E w a n g e l i s t ę ; patrz np. Kobrzeniecka-Sikorska 1993, s. 131), w z ó r spotykany d o ś ć często na terenie p ó ł n o c n e j Białorusi. M i m o m a ł e g o rozpowszechnienia opowieści apokryficznych , na B r a s ł a w szczyźnie m o ż n a s p o t k a ć liczne echa apokryfu o mandylionie (nigdy jednak nie u d a ł o nam się z a n o t o w a ć tej opowieści w pełnej wersji). W i ą ż e się to z umiesz­ czaniem m a n d y l i o n u na k r z y ż a c h i wielu ikonach starowierskich (ten t y p ikonograficzny patrz np. Kobrzeniecka-Sikorska 1993, s. 40; o historii mandy­ l i o n u patrz: D o m a ń s k a 1977, s. 48-50). R o z m ó w c y często starają się wyjaśnić, czym o n jest: Tam na wierzchu [na górze k r z y ż a - Z G ] , na samom on wierzchu, główka, to jak Pan Jezus, jak on już wstał, to jak on, to pisze się nierukotwariennyj obraz pa ruski, a eta dlatego, że obrusem ocierał się Pan Jezus i na obrusie zostałsia jego twarz, tak on tam na wierzchu dlatego zrobiony ( D K ) ; Как uwidzieli, szto Chrysta niet w grobu, to na niebie pojawiłsia etat obraz. 15 Obie historie wiążą mandylion ze zmartwychwstaniem Chrystusa. C u d o w n o ś ć m a n d y l i o n u b y ł a b y t u p o d w ó j n a - wynikająca z bycia nie-ludzką-ręką-uczynion y m (acheiropoietos) ale i z faktu, że przedstawia on Boga Z m a r t w y c h w s t a ł e g o , a nie Jezusa za czasów Jego ziemskiej, a więc człowieczej egzystencji. D o d a t k o w o druga z opowieści wpisuje m a n d y l i o n w tradycję cudownych, s p a d ł y c h z nieba, w i z e r u n k ó w - a zatem w szereg świętości „ u r a n i c z n y c h " (por. Tokarska-Bakir 2000, s. 319-322). Odsyła to znowu do częściowo „relikwijnego" charakteru ikon. Oto najpełniejsza, zanotowana podczas b a d a ń wersja tej legendy: W Halileju, katoryj Jew o [Chrystusa] priedłagał na raspiatja - Ir od - zabaljeł. [...] Rakom, rak wodworiłsja w udy jewo. Wzjał on paprasjł chudożnika, szto hawrit, jest takoj dieławoj czierodiej iii kak. A r t y s t a zostaje p o s ł a n y do Chrystusa 1 5 Dotyczy to nie tylko środowiska staroobrzędowców, ale całej tamtejszej społeczności. Magdalena Zowczak przyczyn takiego stanu rzeczy upatruje w izolacji i wpływach Rosji (Zow­ czak 2000, s. 47). �STAROOBRZĘDOWCY PÓŁNOCNEJ BIAŁORUSI 207 z p r o ś b ą o uzdrowienie. N i e m o g ą c z p o w o d u t ł o k u d o s t a ć się do Niego, p r ó b u j e n a r y s o w a ć Jego portret. Skolki rysował a On oblik mieniał. Nikak Jewo nie mog narysowat. On chatieł dokázat, szto on był i widieł Isusa Chrysta. A Isus Christos padmietił eta dieła i skazał - priwieditje jewo ka mnie. I on padał eta pismo. On (Jezus) wzjał, umyłsja i utorsja etim pałatieńcem, na pałatience wsjo atrażenije Jewo licznosti astałos Isusa Chrysta. Przede wszystkim w i d a ć t u w y r a ź n i e wzmiankowany j u ż mechanizm kontaminacji. W ł a ś c i w y bohater legendy o mandylionie, Abgar, k r ó l Edessy, jest p o s t a c i ą k o m p l e m e n t a r n ą do k r ó l a Heroda. T e n pierwszy nie wierzy w Chrystusa, ale szuka u Niego r a t u n k u , drugi jest j e d n ą z pierwszych o s ó b , k t ó r e uwierzyły i czuje się przez Niego z a g r o ż o n y . Pierwszy towarzyszy k o ń c o w i , drugi zaś p o c z ą t k o w i p o b y t u Jezusa na ziemi. W a r t o t u zwrócić u w a g ę na rodzaj choroby Heroda - rak u d - k t ó r a nasuwa skojarzenia z nieuleczalną c h o r o b ą K r ó l a Rybaka. Śmierć. Zgodnie z przekonaniami starowierców, p o śmierci dusza pozos­ taje przez czterdzieści d n i na ziemi. Liczba d n i jest n a w i ą z a n i e m do czasu, k t ó r y m i n ą ł m i ę d z y zmartwychwstaniem a w n i e b o w s t ą p i e n i e m Jezusa. Odgry­ w a j ą t u też rolę w y o b r a ż e n i a s t a r o w i e r c ó w o fizjologii. I c h zdaniem, w czter­ dziestym d n i u życia p ł o d o w e g o zaczyna bić ludzkie serce, a w czterdziestym od śmierci serce ulega r o z k ł a d o w i : Sjerdce naczinajet na sarakawom dnie rabotať w utrobie, wo czriewie matieri. [...] Toże same iposlje smierti cziełowiek michiejetsji lice kagda umirjet, na trietij dień - izmienienije patcjomnienije, pażołtienija, na djewjatoj dień, kagda paharon w zjemlu jawo - idjot razlożenije tieła. Uot - razkładajetsja tieło - no sjerdce nie dwiżymoje. A na sarakawom dnie i pajdjot sjerdce. Pierwsze trzy d n i dusza s p ę d z a w domu. Trzeciego dnia odbywa się pierw­ sza panichida ( n a b o ż e ń s t w o ż a ł o b n e ) , a dusza idzie p o k ł o n i ć się Bogu, kolejny p o k ł o n i panichida m a j ą miejsce dziewiątego dnia: Triochdniwnujupanichidu [...] szto na trietij dień Isus Christos woskries iz miertwych - malitwu twarim, panichidy tak nazywajem. Diewjatyj dień - szto diewjat czynów angielskich - toże panichidu staim. W czasie panichidy podaje się kutię. Zastępuje ona symbolicz­ nie ciało z m a r ł e g o : Kutija zamieniajet tieło et owo czełc wieka katoryj umierwszyj. W a r t o zwrócić u w a g ę , że kutia jest też podawana podczas świąt, w czasie k t ó r y c h dusze m o g ą w r a c a ć na ziemię, a na cmentarz zanoszone jest jedzenie - B o ż e g o Narodzenia, R a d a ü n i c y , dnia Św. Trójcy, Wielkanocy i Święta Z m a r ł y c h . Przez p o z o s t a ł e d n i , aż do czterdziestego, dusza wraz z a n i o ł e m s t r ó ż e m i d i a b ł e m odwiedza wszystkie miejsca, w k t ó r y c h za życia grzeszyła: Angieł do sor ok dni duszu wjezdie priedstawlajet, gdie bywał, jezdił, rabota! i tak dalsze służił i tak dakazywujut jewo sogrieszenija. Po czterdziestu dniach dusza idzie na sąd Boży. O d t ą d w świecie żywych pojawia się tylko podczas wymie­ nionych j u ż świąt lub w sytuacji, gdy m a do żywych j a k ą ś s p r a w ę . W i ą ż e się to zwykle z nieprzestrzeganiem przez r o d z i n ę z m a r ł e g o pewnych n a k a z ó w i zaka­ zów. Chodzi t u przede wszystkim o nakaz m o d l i t w y za d u s z ę pakojnika oraz zakaz o p ł a k i w a n i a go. M a t k i , k t ó r e p o c h o w a ł y m a ł e dzieci, nie p o w i n n y też przed świętem W n i e b o w s t ą p i e n i a spożywać jabłek, gdyż w ten s p o s ó b odbierają �208 ZUZANNA GRĘBECKA je swym z m a r ł y m dzieciom (por. Chodorowska 1998, s. 93). Starowiercy prze­ strzegają zakazu kąpieli w bani w wieczór p o p r z e d z a j ą c y k a ż d e święto, gdyż wtedy w bani m o g ą pojawiać się dusze pokutujące lub diabły (por. Chodorowska 1998, s. 94). Ponadto, j a k m ó w i ą , jest to k ą p a n i e m się w k r w i Chrystusa. Obecnie pojawiają się opowieści, k t ó r e interpretują j a k o odwiedziny dusz z m a r ł y c h pojawianie się U F O : [Kosmici] na pewno dobre. Czemu oni złe? Oni nie złe, dzietka. Oni dobre, ja mówię, że tam duszy. Duszy naszych wszystkich braci, wsjech. [...] Oni, dzietka, na ziemi oni nie chodzą. Oni lietajut. Prilietajut, ulietajut. Tak w akno prilietali. [...] Może zobaczyć na swoich jakich krewnych. Wszyscy - że my bracia i siostry. Śmierci i pogrzebowi towarzyszą liczne zwyczaje. Jednym z nich jest rytualna inwersja - zwłoki spoczywają o d w r ó c o n e do i k o n nogami, podczas gdy żywi śpią zawsze g ł o w ą w s t r o n ę świętego k ą t a . Nieboszczyk jest wynoszony z d o m u nogami do przodu, a chowany głową k u wschodowi (por. Chodorowska 1998, s. 91). K r z y ż stawiany jest w nogach grobu. M ó w i się, że dzięki temu w d n i u S ą d u Ostatecznego, gdy ze wschodu nadejdzie Chrystus, starowiercy b ę d ą mogli szybciej wstać, zabrać krzyż i u d a ć się na spotkanie Jezusa. Kobiety starowierskie chowane są w tradycyjnym stroju. Składa się n a ń sarafan (długa suknia spodnia), rubaszka ( n a k ł a d a n a na sarafan bluzka) i dwie chusty - j e d n ą spina się p o d b r o d ą , d r u g ą przykrywa twarz. Należy d o ń też pasek, lestowka (staroobrzędowy odpowiednik różańca) i krzyżyk. Strój ten nie jest noszony na co dzień, zachował się wyłącznie j a k o odzież grzebalna. K a ż d a starowierka przygotowuje sobie zawczasu t a k i strój - jest on powodem do dumy i bywa chętnie pokazywany gościom (o odzieży z m a r ł y c h por. Iwaniec 1977, s. 231-232). K O N D Y C J A ŚWIATA, E S C H A T O L O G I A I A N T Y C H R Y S T W ś r ó d s t a r o w i e r c ó w na p ó ł n o c n e j Białorusi obserwuje się rozluźnianie o b y c z a j ó w i odchodzenie od wielu z a k a z ó w i n a k a z ó w wiary. Dotyczy to przede wszystkim coraz częstszego zawierania m a ł ż e ń s t w mieszanych, k t ó r e niegdyś były nie do p o m y ś l e n i a . Z n i k a charakterystyczna dla s t a r o w i e r c ó w e k s k l u z y w n o ś ć , o czym p i s a ł a m wyżej. Zmienia się r y t u a ł chrztu - zamiast zanurzania dziecka w wodzie spotyka się polewanie go w o d ą , j a k to m a miejsce u p r a w o s ł a w n y c h i k a t o l i k ó w (por. G r ę b e c k a - Ć w i e k 1999c, s. 37). N i e przestrzega się zakazu picia a l k o h o l u i palenia tytoniu. N a d a l niedopu­ szczalne jest jednak palenie p a p i e r o s ó w w pomieszczeniu, w k t ó r y m znajdują się i k o n y . Zakaz u ż y w a n i a t y t o n i u m a uzasadnienie apokryficzne - t y t o ń m i a ł b y ć j e d y n ą rośliną, k t ó r a r o z k w i t ł a zamiast u s c h n ą ć w chwili u k r z y ż o w a n i a 16 17 1 6 Urszula Nalaskowska pisze o wyrzekaniu się przez starowierców z Suwalskiego dzieci wstępujących w związki z innowiercami - oznaczało to przede wszystkim pozbawienie rodziciel­ skiego błogosławieństwa oraz pomocy materialnej (Nalaskowska 1999, s. 47). Dawniej pijaków traktowano podobnie jak samobójców - nie chowano ich na cmentarzu i nie odprawiano im panichidy. 1 7 �209 STAROOBRZĘDOWCY PÓŁNOCNEJ BIAŁORUSI Chrystusa: Kagda Chrysta pradali i raspiali, wsia trawa pasochła, a tabaka rascwieła. Z u p e ł n i e zapomniane zostały dawne zakazy s p o ż y w a n i a ziemnia­ k ó w i picia h e r b a t y - czaj i kartoszka obecnie u w a ż a n e są wręcz za typowe jedzenie s t a r o w i e r c ó w . Przed i k o n a m i widuje się lampki elektryczne zamiast świec z pszczelego w o s k u . Zaakceptowane zostało fotografowanie, i to za­ r ó w n o ludzi, j a k i p r z e d m i o t ó w k u l t u - i k o n i k s i ą g . Z m i a n y te m a j ą , zdaniem s t a r o w i e r c ó w , dwie główne - p o w i ą z a n e ze s o b ą - przyczyny. Pierw­ szą jest upadek autorytetu rodziny, w której dawniej d o k o n y w a ł się przekaz tradycji: Rańsze żyli siemię z backami u mieście, baćki dziecię] uczali, daw­ niej malis* Bogu. Obecnie, zwłaszcza z p o w o d u w y j a z d ó w dzieci najpierw do szkoły, potem do wojska, a w k o ń c u często i do pracy, rodzina traci swoją w z o r c o t w ó r c z ą rolę. A i w d o m u dzieci w o l ą o g l ą d a ć telewizję, niż s ł u c h a ć opowieści religijnych, s t ą d m i ę d z y i n n y m i zanikanie opowieści apokryficznych - o p o w i a d a j ą je przede wszystkim starzy ludzie, k t ó r z y zasłyszeli je w d o m u , dzieci i m ł o d z i e ż nie w y k a z u j ą n i m i zainteresowania. M ł o d z i ludzie przestają uczęszczać na n a b o ż e ń s t w a , przejmują nowoczesny, zachodni styl ż y c i a . 18 19 20 21 D r u g ą p r z y c z y n ą rozluźnienia się obyczajów są sześćdziesięcioletnie prze­ ś l a d o w a n i a religii przez w ł a d z e komunistyczne. Wiele molen było w tych czasach z a m k n i ę t y c h . Dzieciom w szkołach wpajano ś w i a t o p o g l ą d materialistyczny. Osoby przyznające się do wyznawanej wiary i wypełniające nakazy religii były szykanowane przez władze: U nas uczytjelnica, mať była oczeń starawierka i ona prasiła, sztoby ana pacharaniła jejo s batiuszkoj i na ispowied chadiła i wsjo i kagda ana jejo pacharaniła, jejo sniali s roboty. Za to, szto ona pacharaniła swaju mať s batiuszkoj. Takie historie p o w t a r z a j ą się w większości r o z m ó w . Sytuacja uległa poprawie dopiero wskutek działalności Gorbaczowa. W a r t o t u o d n o t o w a ć , że na Brasławszczyźnie w ś r ó d przedstawicieli wszystkich w y z n a ń rozpowszechnione jest przekonanie, iż w o l n o ś ć religijną uzyskano dzięki interwencji S t a n ó w Zjednoczonych: Amierika padariła Boha. [...] Pajechali w Amieriku, Rasieju pradali, a Boha priwiezli. 1 8 Ziemniaki były uznawane przez starowierców za wyrodzony tytoń - ziele diabelskie. Z kolei herbata była zakazana, gdyż rośnie tylko w krajach pogańskich, zaś kranik samowara kojarzył się ze żmiją (Baranowski 1987, s. 149-150). Nadal jednak przestrzega się zakazu stawiania świec zawierających domieszkę stearyny. Takie świece nazywa się kainową żertwą - fałszywą ofiarą. Mówi się też, że płonąca stearyna cuchnie, w odróżnieniu od wosku, który pachnie. W Polsce starowiercy dość długo unikali fotografowania się - obecnie jest to już ogólnie przyjęte. Natomiast nadal trudno jest uzyskać zgodę na fotografowanie ksiąg, ikon i wnętrz molen (Grek-Pabisowa 1999, s. 294). W Estonii staroobrzędowcy odmawiają pozwolenia robienia foto­ grafii ikon uzasadniając to względami religijnymi (choć z drugiej strony sami fotografują i na­ grywają na wideo nabożeństwa, a ikonostas z moleny w Mustvee jest przedstawiony na pocz­ tówce). Z kolei na Białorusi niechętny stosunek do robienia zdjęć w molenach wiązał się z obawą przed kradzieżami - plagą tamtejszych świątyń - jednak tylko w jednej molenie nie uzyskaliśmy ostatecznie zgody na przeprowadzenie dokumentacji fotograficznej. Choć trzeba zaznaczyć, że w ostatnich latach obserwuje się wśród dzieci i młodzieży wzrost zainteresowania religią. 1 9 2 0 2 1 �210 ZUZANNA GRĘBECKA N i e m o ż n o ś ć ofiqalnego sprawowania k u l t u i nauczania religii s p o w o d o w a ł y rozluźnienie obyczajów. Część s t a r o w i e r c ó w uległa ideologii komunistycznej i stała się ateistami - wiele s p o ś r ó d tych osób wraca obecnie do wiary p r z o d k ó w . W sytuacji, gdy d u ż a część świątyń była z a m k n i ę t a , wierzący m o d l i l i się w najbliższym otwartym D o m u Bożym, bez względu na to, do jakiego wyznania należał. W efekcie niektórzy starowiercy odwiedzali „ o b c e " świątynie, i odwrotnie - przyjmowali p o d swój dach i n n o w i e r c ó w . Częściowo z n i k n ą ł problem m a ł ­ żeństw mieszanych, j a k o że ślub kościelny został z a s t ą p i o n y „ z a p i s a n i e m s i ę " w urzędzie. Wszystko to s p o w o d o w a ł o zbliżenie się do siebie przedstawicieli r ó ż n y c h w i a r oraz przesunięcie konfliktów m i ę d z y poszczególnymi wyznaniami na oś wierzący - wrogowie religii (por. H a l l 1998; G r ę b e c k a - Ć w i e k 1999c, s. 38). W interpretacji s t a r o w i e r c ó w k o m u n i z m staje się częścią historii świętej. Jak pisze Urszula Cierniak, „chrześcijanin nie jest w stanie z a t r z y m a ć ani nawet s p o w o l n i ć biegu historii, m o ż e natomiast s p r ó b o w a ć p o j ą ć istotę dzie­ j ó w i o d n a l e ź ć w n i m właściwe dla siebie miejsce, a czasem też poprzez w ł a s n ą a k t y w n o ś ć w p ł y n ą ć na «jakość» z d a r z e ń , k t ó r y c h jest uczestnikiem" (Cierniak 1997, s. 81). Wszystkie wydarzenia, k t ó r e m a j ą miejsce obecnie, a zostały zapisane w B i b l i i lub przepowiedziane przez p r o r o k ó w , nabierają cech teofan i i , gdyż p o t w i e r d z a j ą c p r a w d ę proroctwa p o t w i e r d z a j ą t y m samym istnienie Boga, w imieniu k t ó r e g o w y p o w i a d a j ą się prorocy. Dlatego starowiercy m a j ą p o t r z e b ę wpisywania k o m u n i z m u w historię świętą (szerzej na ten temat: G r ę b e c k a - Ć w i e k 1999a, s. 48-53), wyznaczając komunistom rolę Antychrysta: Antichrist eta jest my, samečka właść (ogólnie o r o l i Antychrysta w eschato­ logii s t a r o o b r z ę d o w c ó w patrz: Cierniak 1992 i Przybył 1999, s. 61-102). W y ­ daje się, że przejawem tej tendencji jest też zestawianie komunistycznych p r z e ś l a d o w a ń z gonieniem za c z a s ó w patriarchy N i k o n a : Как muczyli starawie­ rów pri Nikonu patrijarchu, kagda ani nie chatieli prinimať etowo sokraszczenija! [...] Tagda była silna muczenije. A tiepier starikow nie trogali. Przemiany obyczajów, szczególnie z w i ą z a n y c h ze sferą religii, są oceniane negatywnie. Przekonania starowierców białoruskich co do kondycji współczesne­ go ś w i a t a doskonale oddaje fragment Pieśni do Matki Bożej: „ D z i e ń się m a k u wieczorowi, k u zachodowi słońce kłoni. Siekierę do korzenia p r z y ł o ż o n o " (Łużny 1990, s. 228). W z w i ą z k u z t y m ogromnie rozpowszechnione jest przekonanie o n a d c h o d z ą c y m k o ń c u świata. Było ono charakterystyczne dla tej grupy od samego p o c z ą t k u , od r o z ł a m u w Cerkwi P r a w o s ł a w n e j , kiedy to s ą d z o n o , że zbliża się j u ż koniec świata, a Antychryst zstąpił na ziemię. Obecnie przekonanie to jest nadal żywe, świat wydaje się starowiercom chylić k u upadkowi: Nieznawidzit drug druga, nieznawidzit sasied sasieda, brat brata, syn atea ubiwať budut. Uże eta idiot u nas, użo priszlo eta. Ubiwajut, nienawiżut. I rańsze bylo eta, no nie tak. Takie nastroje zostały dodatkowo wzmocnione nadejściem r o k u 2000. Wizja samego k o ń c a świata jest w dużej mierze tradycyjna, zaczerpnięta z Apokalipsy. W p ł y n ę ł a też na n i ą rozpowszechniona na tych terenach przepo­ wiednia Sybilli, m ó w i ą c a o upadku obyczajów, znakach k o ń c a świata i później­ szym zdziesiątkowaniu ludzkości. Znaki te w i ą ż ą się w dużej mierze z rozwojem �STAROOBRZĘDOWCY PÓŁNOCNEJ BIAŁORUSI 211 technicznym - najczęściej są to żelazne ptaki (samoloty), piece jeżdżące po polach (traktory) i spętanie ziemi drutem (trakcje elektryczne). Takie wierzenia wzmac­ niają powszechny w ś r ó d starszego pokolenia negatywny stosunek do nauki: Uczone paszli pa nauki. Ot, paszli, paszli i czieławiek na czieławieka idziot. N o w y m w ą t k i e m jest włączenie w te wizje wojny atomowej lub w y b u c h u elektrowni atomowej - to ostatnie jest związane ze znajdującą się w pobliskim litewskim Śnieczkusie E l e k t r o w n i ą Ignalińską: Kagda kończyłaś wajna tatuś [...] wioz sołdacikow nieskolka i licjonancika. [...] On [lejtnant] gawarit: „Aciec, a wy czytali, gawarit, eta wajna nie wajna, tiepier to nie wajna. A wot budzjet wajna atomnaja, i niezbieżnaja wajna, patamu szto Satana zwoladiejet wsjem swjetem. No ona iszczeźniet, a iszczeźniet tolka atomnyj wajnoj. Kagda budzjet wada kipieć i ziemlia garieć i rieki krowiu paciekut. W o j n a atomowa czy wybuch elektrowni atomowej kojarzony jest z tradycyjną wizją k o ń c a świata, zgodnie z k t ó r ą świat m a s p ł o n ą ć w oczyszczającym ogniu: Dalżno zgariť wsio na etom swietie. * * * Jak wynika z powyższego opracowania, kultura duchowa s t a r o o b r z ę d o w c ó w p ó ł n o c n e j Białorusi uległa istotnym przekształceniom w stosunku do tradycyj­ nego modelu k u l t u r y tej grupy wyznaniowej. G ł ó w n e przyczyny zmian to: • pięćdziesięcioletnia działalność władzy komunistycznej, a w szczególności: niemożność sprawowania kultu i nauczania religii, p o w o d u j ą c a częściowe zobojętnienie na sprawy wiary w ś r ó d średniego i m ł o d e g o pokolenia, nieznajomość zagadnień teologicznych , zanikanie wielu opowieści wierze­ niowych, przesunięcie konfliktów religijnych na oś wierzący-niewierzący - w efekcie osłabnięcie tendencji ekskluzywnych, zanik pohannej krużki, akceptacja m a ł ż e ń s t w mieszanych, ludowy ekumenizm wyrażający się twierdzeniem, że Boh adin\ 22 • upodobnianie się do siebie stylów życia poszczególnych w y z n a ń - np. zanik tradycyjnego ubioru, odchodzenie od tradycyjnego sposobu chrzczenia, u ż y w a n i e t y t o n i u i alkoholu; • przystosowanie się do rozwoju technicznego, owocujące m . i n . pojawia­ niem się światła elektrycznego przed ikonami, akceptacją fotografii, radia i telewizji , wzbogaceniem repertuaru opowieści wierzeniowych. Zmiany w rytuale i obrzędowości mają przede wszystkim charakter przysto­ sowawczy - ułatwiający współegzystencję w wieloreligijnym ś r o d o w i s k u oraz u m o ż l i w i e n i e korzystania z w y n a l a z k ó w technicznych. Polegają one w gruncie 23 2 2 Wśród staroobrzędowców zazwyczaj powszechna była znajomość i zainteresowanie teo­ logią. Julian Talko-Hryncewicz odnotowuje, że na Zabajkalu ulubionym tematem dyskusji w śro­ dowisku starowierskim była teologia i dogmatyka (Baranowski 1987, s. 143). Inaczej ma się rzecz z komputerami. Na białoruskiej prowincji raczej nie pojawia się taki problem, jako że komputery są tam spotykane nad wyraz rzadko. Natomiast w Estonii, gdzie są one bardzo rozpowszechnione, starowiercy raczej z nich nie korzystają, widząc w nich - a szcze­ gólnie w Internecie - narzędzie szatana. 2 3 �212 ZUZANNA GRĘBECKA rzeczy na z ł a g o d z e n i u zasad religijnych. Znacznie większym modyfikacjom uległ repertuar opowieści wierzeniowych. Obecnie najbardziej rozpowszechnione są n a s t ę p u j ą c e typy opowieści: • z w i ą z a n e z fundamentalnymi dla s t a r o w i e r c ó w kwestiami, j a k np. k u l ­ tem i k o n czy w i a r ą w nadejście k o ń c a świata; • t ł u m a c z ą c e i p o m a g a j ą c e z r o z u m i e ć współczesną rzeczywistość - np. nowe w ą t k i w eschatologii, wpisywanie k o m u n i z m u w historię świętą czy opowieści o karze bożej; • m a j ą c e charakter praktyczny - z w i ą z a n e z białą i c z a r n ą m a g i ą , apotropaionami; • z w i ą z a n e z przedstawicielami innych wiar - stereotypizujące opowieści o Ż y d a c h i baptystach; • współczesne opowieści o charakterze eklektycznym, często jednak zako­ rzenione w tradycyjnej religijności (o takich opowieściach szerzej patrz: Kirchner, Radkowska 1998). W i d a ć , że c h o ć repertuar opowieści wierzeniowych uległ zmianom, nadal jednak jest bogaty. Pewne typy opowieści - szczególnie apokryfy - zanikają. A l e zajmujące ich miejsce n o w o p o w s t a ł e opowieści również służą podtrzyma­ n i u tego samego, tradycyjnego ś w i a t o p o g l ą d u . Wydaje się, że m i m o przemian repertuaru wierzeniowego i złagodzenia obyczajów, istota starego o b r z ę d u nie z o s t a ł a zatracona przez jego w y z n a w c ó w z p ó ł n o c n e j Białorusi. LITERATURA Apokryfy 1986, Apokryfy Nowego Testamentu, M . Starowieyski (red.), 1.1: Ewangelie apokryficz­ ne, Lublin. B a r a n o w s k i W. 1987, Wierzenia i życie religijne ludu rosyjskiego w świetle polskich relacji z lat 1831-1920. Studium ze źródłoznawstwa religioznawczo-etnograficznego, Łódź. B y s t r o ń J.S. 1995, Tradycyjne pojęcia o obcych, [w:] tegoż, Megalomania narodowa, War­ szawa, s. 43-61. C h o d o r o w s k a I. 1998, Świat żywych i umarłych, Polska Sztuka Ludowa, Konteksty, R. 52, nr 2, s. 91-95. C i b o r K . , K a m i ń s k a A. 1998, Cuda i dziwy - znaczenie pojęcia „cud", Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, R. 52, nr 1, s. 46-50. C i e r n i a k U . 1992, Wizje Antychrysta u staroobrzędowców a proroctwa biblijne, [w:] Biblia a kultura Europy. 2000 lat chrześcijaństwa, M . Kamińska, E . Małek (red.), t. 2, Łódź, s. 157-166. - 1997, Literacki wymiar kultury religijnej staroobrzędowców, Częstochowa. D ę b i ń s k i K . 1910, Raskoł i sekty Prawosławnej Cerkwi Rosyjskiej. Szkic historyczny, Warszawa. D o m a ń s k a J. 1997, Obraz przemienienia Pańskiego. Próba wyjaśnienia nazwy łaskami słyną­ cego wizerunku z kościoła św. Małgorzaty w Nowym Sączu, Etnografia Polska, t. 41, z. 1-2, s. 47-68. E n g e l k i n g A. 1996, Każda nacja swoju wieru ma. Uwagi wstępne, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, R. 50, nr 3-4, s. 177-182. G i e r y s z e w s k a K . 1998, „Obce" wyznania w Widzach i Brasławiu, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, R. 52, nr 1, s. 64-67. G r e k - P a b i s o w a I . 1999, Staroobrzędowcy. Szkice z historii, języka, obyczajów. Wybór prac z okazji 45-lecia pracy naukowej, Warszawa. �STAROOBRZĘDOWCY PÓŁNOCNEJ BIAŁORUSI 213 G r e k - P a b i s o w a L , M a r y n i a k o w a I . 1997, Język polski na Kresach północno-wschodnich dawniej i dziś, [w:] Historia i współczesność języka polskiego na Kresach wschodnich, pod red. I . Grek-Pabisowej, Warszawa, s. 27-109. G r e k - P a b i s o w a I., M a r y n i a k o w a I . 1999, Współczesne gwary polskie na dawnych Kresach północno-wschodnich, Warszawa. G r ę b e c k a - Ć w i e k Z. 1999 a, Ludowa wizja komunizmu i propagandy komunistycznej na pod­ stawie materiałów z Brosławszczyzny z lat 1996-1998, praca magisterska, mps. w archiwum Katedry Etnologii i Antropologii Kultury Uniwersytetu Warszawskiego. - 1999b „Kultura staroobrzędowców - ikony i księgi". Z badań na Brasławszczyźnie i w wileńskiej parafii staroobrzędowej, Studia Angerburgica, t. 4, s. 126-132. - 1999 c, Nie mają za złe sąsiadom, Polis, nr 3-4 (31/32), s. 36-38. H a l l D. 1998, Pod wieżą Babel - po komunizmie, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, R. 52, nr 1, s. 28-32. H e d e m a n n O. 1930, Historia powiatu brasławskiego, Wilno. H a n d k e K . 1997, Polszczyzna północnokresowa na tle terytorialnego i społecznego zróżnicowa­ nia języka polskiego, [w:] Historia i współczesność języka polskiego na Kresach wschodnich, pod red. I. Grek-Pabisowej, Warszawa, s. 9-26. I w a n i e c E . 1977, Z dziejów staroobrzędowców na ziemiach polskich XVII-XX w., Warszawa. J a w o r s k i R. 1997, Interdyscyplinarny projekt badawczy „Księgi i Ikony staroobrzędowców" - sprawozdanie, Historia, R. 5, nr 2, s. 345-347. K i r c h n e r A., R a d k o w s k a M . 1998, Eklektyczny obraz świata (w kontekście tradycyjnej religijności), Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, R. 52, nr 1, s. 54-58. K l o s s e D. 1998, Sakramenty i sakramentalia jako źródła mocy, Polska Sztuka Ludowa. Kon­ teksty, R. 52, nr 1, s. 59-63. K o b r z e n i e c k a - S i k o r s k a G . 1993, Ikony staroobrzędowców w zbiorach Muzeum Warmii i Mazur, Olsztyn. K o l b e r g O. 1966, Dzieła wszystkie, t. 53: Litwa, Wrocław. Ł u ż n y R. 1990, Pieśń o niebieskiej księdze, Warszawa. M i ch aj 1 o v U . 1998, Kul'tura drevnepravoslavnych tradicij žiznestroenija v Vidzach i Volkach, [w:] Lietuvos sentikiai: duomenys ir tyrimai 1996-1997, V. Čiubrinskas (red.), Vilnius, s. 79-90. N a l a s k o w s k a U . 1999, Wesele u staroobrzędowców w Suwalskiem - dramaturgia i muzyka obrzędu, Studia Angerburgica, t. 4, s. 45-56. N o v i k o v Ju. 1998, Mifologičeskie skazanija o kołdunach v fol'klore staroobrjadcev Litvy, [w:] Lietuvos sentikiai: duomenys ir tyrimai 1996-1997, V. Čiubrinskas (red.), Vilnius, s. 114-126. O l c z a k Z. 1999, Staroobrzędowcy Brasławszczyzny i ich księgi, Studia Angerburgica, t. 4, s. 124-125. Pamjac' 1998, Pamjac' Brasłauski rajon, K . V . Veličkovič i in. (red.), Minsk. P o t a š e n k o G. 1998, Pervye staroobrjadcy v Litve: 1679-1710, [w:] Lietuvos sentikiai: duomenys ir tyrimai 1996-1997, V. Čiubrinskas (red.), Vilnius. P r z y b y ł E . 1999, W cieniu Antychrysta. Idee staroobrzędowców w XVII w., Kraków. R a k J . , G r ę b e c k a - Ć w i e k Z. 1998, Kara opatrzności jako cud, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, R. 52, nr 1, s. 51-53. R a k o w s k i G. 2000, Wśród jezior i mszarów Wileńszczyzny, Warszawa. R i c h t e r E . 1996, Kto i kak žil v zemle Estonii. Étnografičeskie oćerki, Tallinn. R o b s o n R . R . 1995, Old Believers in Modern Russia, De Kalb. S t o m m a L . 1976, Mit Alkmeny, Etnografia Polska, t. 20, z. 1, s. 99-110. - 1986, Antropologia kultury wsi polskiej XIX wieku, Warszawa. Š t r i k k e r G . 1992, К istorii staroverov v Pribaltike (duchovnoe vospitanie u pomorcev posle 1905 g.), [w:] Tradicionnaja duchovnaja i material'naja kul'tura russkich staroobrjadčeskich poselenij v stranách Evropy, Azii i Ameriki, N.N. Pokrovskij, R. Morris (red.), Novosibirsk, s. 258-262. S u l i k o w s k a A. 1998, Domowy ikonostas. Ikony staroobrzędowców i kult wizerunków w cza­ sach współczesnych, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, R. 52, nr 1, s. 43-45. T o k a r s k a - B a k i r J . 1999, Żydzi u Kolberga, Res Publica Nowa, nr 7-8 (130-131), s. 30-39. - 2000, Obraz osobliwy. Hermeneutyczna lektura źródeł etnograficznych. Wielkie opowieści, Kraków. �ZUZANNA GRĘBECKA 214 U s p i e n s k i B . A . 1985, Kult św. Mikołaja na Rusi, Lublin. Z o w c z a k M . 1994, Mitologia zamawiania i mistyka zamów na podstawie współczesnych materiałów z Wileńszczyzny, Literatura Ludowa, nr 4-6, s. 3-33. - 2000, Biblia ludowa. Interpretacje wątków biblijnych w kulturze ludowej, Wrocław. Ż y c z y ń s k a - C i o ł e k D. 1996, Pomieszany świat, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, R. 50, nr 3-4, s. 203-207. Żywot... 1972, Żywot protopopa Awwakuma przez niego samego nakreślony i wybór innych pism, przekł. i komentarz W. Jakubowski, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk. ZUZANNA GRĘBECKA THE WORLD OF THE OLD BELIEVERS IN NORTHERN BELARUS. CONTINUITY AND CHANGE OF THEIR TRADITIONAL CULTURE Summary In the article the author deals with spiritual culture of a particular group of the Old Believers called bezpopowcy ("priestless") belonging to the Pomeranian community, at present living in northern Belarus. The research concerned three subjects: the Old Believers' relationships with other religious and ethnic groups, their beliefs and customs and their views on the condition of the contemporary world. Northern Belarus is inhabited by a variety of religious groups: Russian Orthodox, Roman Catholics, Moslems and Baptists. Jews who used to belong to the local religious mosaic are well remembered too. There exists a negative stereotype of the Old Believers in local popular culture: they were said to be thieves, namely horse-thieves, they were suspected of sorcery. More recently they were reproached for collaboration with the communist regime. On the other hand that sterotype is by no means prevalent; in most cases the Old Believers are appreciated for their piety. They are referred to as Moskale ("Muscovites"), which refers to ganienije, i.e. their flight from central Russia westwards. Once a very exclusive group, now the research shows diminishing of their exclusiveness, the tendency to ecumenism (which, however does not concern the Baptists and the Jews). Among the beliefs and tales the most popular are those telling about sorcerers, witches and witch-doctors, casting spells over cows ("spoiling them so that they wouldn't give milk) and sorceres suffering on their deathbed. An interesting magical act has been recorded of casting spells by breaking candles. Apocry­ phal and hagiographic stories known by the Old Believers concern, first of all, Virgin Mary but also St. Nicolas, St. Elias and St. John. Equally popular is the legend about mandylion (the Miraculous Face of Christ). The Old Believers believe in miracles, first of all those meaning God's punishment and dispensation of Providence. Such beliefs are popular by now due to their function - they corroborate the principles of their faith and the divine order ruling the world. Other tales and beliefs concern death and after-life of the soul. Recently new beliefs have appeared associating souls of the dead and U F O . Nowadays traditional religiousness of the group is changing. First of all the Old Believers aren't so exclusive as they used to be before. Many old customs disappear. The Old Believers relate the changes to declining authority of traditional family, but also to anti-religious activity of the communist regime. The communists with their fight against God and religion have been included into Sacred History; many prophecies refer to them. Changes of customs, especially those concerning religious life are disapproved of and perceived as one of the presages predicting imminent end of the world. A new element of eschatology is the image of the end of the world in the form of explosion of a nuclear power station or simply as nuclear war. The stock of the Old Believers' tales is different from what it used to be once, but it is still rich. New stories and beliefs, like the old ones, maintain their traditional world view. It seems that, in spite of adopting new cultural elements the essence of the Old Rite has not been lost in northern Belarus. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e746d6428ee15b8c900be393c5463adb.pdf 871040909e72c82e2d15c2aac24acaf2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1950 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Subject The topic of the resource wierzenia ludowe Wielkopolska - wierzenia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1810 Title A name given to the resource Świat wierzeń ludu wielkopolskiego przełomu XIX i XX wieku / LUD 1988 t.72 Description An account of the resource LUD 1988 t.72 , s.91-112 Creator An entity primarily responsible for making the resource Łysiak, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 72, 1986 WOJCIECH LYSIAK Historii DAM Poznań Instytut S',l..:L\ T WIERZEŃ LUDU WIELKOPOLSKIEGO I XX WIEKU PRZEŁOMU XIX I W:elkopol~lka jest jednym z tych obs~arów na folklory,gtycznej mapie Polski, którego obrazu wierzeń najczęściej tylko domyślano się. Dzialo się ,:;~; przede wszystkim dlatego, iż brak było dostępnego, polskojęzycznego materiału żródłowego. Świat wierzeń półdemonicznych, demonicznych ; niedemOllicznych regionu byłby z pewnością uległ zapomnieniu. gdyb:," nie prace nauczyciela z Rogowa, Otto Kuoopa i jego najbHższego WSpÓ~pfa.cownika,nauczyciela z Brudzynia, J.erzego Wojdecha Szulczew~·kie2o, Obaj, a szczególnie pierwszy z nich, zebraLi olbrzymi materiał Z:;;,l":,<.:;ający się kilkunastoma tysiącami tekstów folklorY'stycznych. Oczywiście ów świat wierzeń, a szczególnie niedemonicznych, byl olbrzymi. Nie sposób go tu przedstawić w całości. Będę zatem sygnalizował niektoce formy, a niekiedy krótko charakteryzował poszczególne przekonani". W omówieniu tym odwoływał się będę jedynie do tych wierz'eń, któH:' znalazły wyraz w folklorze słownym, a szczególnie podaniu wierzeniow\:n1. S:·osowanie terminu "Wlierzenie" je.st dalekte 'od doskonałości i niejedno~rotnie wprowadza w błąd. Ot,o bowiem okazuje się, iż w odniesieniu rlo minionych czasów świat -realny i świat zja'Wlisk wyobrażonych były przez społeczność wiejską jednakowo postrzegane zmysłami, a zatem stanowiły empirycznie poznaną wiedzę, a czym w każdym wypadku zaświadcza matepiał źródłowy. Or,arakterystykę zacząć należy od półdemonów, czyli istot żyjąc)"Ch docz~::'l1ie,a pomawianych jedyni.eo magiczne praktyki lub ofiary takich 1 Artykuł pows'tał na gruncie szerszego opracowania pl. "Wielkopolskie podanie w':c'zeniowe przełomu XIX i XX wieku". Opracowanie to w ostatecznej wersji z.,,:~·~nialopod kierunkiem prof. dr Józefa BUl'Szty, któremu, za rozległą pomoc i przy('~ylność, ~,kla:dam tu serdeczne podziękowanie. Ponadto za niezwykle cenne uwagi z'Niązane z kształtem pracy składam podZJiękowanie prof. dr hab. Dorocie Simcp.~clcs. doc. dr hab. Helenie Kapełuś i doc. dr hab. Jerzemu Bartmińskiemu. �92 WOJCIECH ŁYSIAK praktyk. Zaliczam do nich: czarownice, płonnika, wilkołaka, wolnG"'.Cllarzy i cudownych muzykantów. Oczywiście najpopularniejszym ',';';0brażeniem w tej grupie był.a czarownica. Cechą wy:różniającą wielkopolskie czarownice była ich zdolnos: do przyjmowania przeróżnych postaci zoomorficznych. Oto bowiem spotykano je pod postac.ią ropuchy, żółwia, zająca, kota, konia. W Trzaskowie kolo Poznania opowiadano o kobiecie, któr:a dojąc, "często nie znajdo',vała w wymieniu Ikrowy mleka. W końcu zauważyła w oborze żółwia, et ~;yła to czarownica kradnąca mleko. Wezwany mąż zabił go. Jeszcze iege :'lamego dnia umarła nagłą śmiercią kobieta, którą we wsi uważano za czarownicę. Mąż opaWliadał teraz, że zahił cza'Townicę pod postacią żół\\':,>,' '. Powszechne było przekonanie, że czarownice dzięki magicznym :):'aktykom odbierają mleko 'krowom sąsiadów. W Doktorowie koło Grodziska Wlkp., czarownica codziennie "zawieszała szmatę na drągu i doiła ~q ze wszystkich czterech koniuszków. W ten 'sposób wszystkim krowo:''', w okolicy odciągała mleko" 3. Wśród ilJ1nyC'h praktyk czarownic wymi.:·;'z,onych w podstawy bytu rodziny chłopskiej wymienić należy sprowadza.nie chorób na bydło lub owce. Czarownice z Bobrówka potrafiły wypro\\"2.dzić człowieka na złą drogę, a nawet spowodować gr.adoblcic. Zmuszały c~iowieka do powrotu do domu, gdy ten szedł z krową na jarmark. Potrc1fiły zrzucić jeźdźca z konia. Czar'owlllice z Cieńciska na Kujawach zad2.'.vały kołtun. Natomiast te z Konsbantynowa koło Chodzieży doprow(łjz'iły człowieka do obłędu uprzednio "zadając mu diabła". W Podlesiu dz:,:,ako pewnego gospodarza zamieniły w kota, co skończyło się tragedią \o'i rodzinie. Oczywiście przykłady takie można by mn-ożyć. Znacznie rzadszym wyohrażeTIiiem półdemonicznym był płonnik. :,'!ieścił się w tych samych kategoriach 00 czarownica, bowiem uznawano go za postać żyjącą docześnie, ale mającą spółkę z diabłem. Tą drogą pionni'k uzyskał magiczne zdolności. Na Kujawach uznawano. że mężczyzna, który był pł.onnikiiem, w wigilię św. Jana, albo w O'ktaw(7 Bożego C:3.ła szedł z sie-rpem na pole'. Przechodził przez nie w poprzek i wycinał \\. ::im ścieżkę szerokości stopy. Wskutek zabiegu kłosy z tego pola stawclly się puste, podczas gdy płonnikowi z sufitu jego domu spadało zboże'. Ch<tl'akteryzował się teź tym, że mial zdolność przybierania postaci niektLł['ych zwierząt. 2 O. Knopp, Sagen und Erziihtun(Jen aus der Provinz Posen, Poznań 189:3 90. nr XI. 14 q, Mittel gegen Hexen und Hexerci. 3 Tenże. Der Johannistag m G;auben nnd Brauch der Provżnz Posen .. ,Au, l:,,;n Posener Lanje", 1914, R. IX. nr 6, s. 246. " Tenże. Polnische Diimonen, "Heissische BlaUer fur Volkskunde", UlO;;, E. !V. s. 26. �Świat wierzeń ,ludu wielkopolskiego 93 :Jo grupy półdemonów zaliczyć .należy też wiLkołaka, bowiem uznaz przymusu lub dobrowolruie przybi.::-r-dapostać wiU"a. W podaniach wierzeniowych realizujących ten. temat opowiadano przede wszystkim o okolicznościach zmiany człowieka w wilka, przygodach już przeistoczonego wilkołaka i jego niecodziennym powracje do normalnego ludzkiego życia 5. ~)odobnie myślano o przedstawicielach loży masońskiej, uznawano bow:em, iż wolnomularze zdolni są czynić rzeczy nie dające się ra'cj,onal::e wylłumaczyć. MaS'oni, zdwniem ludu, mieszkali przede wszystkim w :":-,iastach.Tam mieli swój p.okój Debrań. Najczęściej znajdował się w piwr~icy, nie miał okieIn i cały wybity był czarnym aksamitem. Pośrodku sta> trumna. która również wybita była czarnym aksamitem. Gdy ktoś chclal zostać członkiem loży masońskiej, wówczas musiał ,o tym powiadon,:ć jakiego:~ znanego mu wolnomula.rza, który nocą p~owadził go do pokoju zebrań. Tam musiał wejść do owej trumny i pozostać w niej przez calg noc. Wówczas przychodził do niego diabeł i pokazywał mu się w najokropniejszej postaci, po czym przyjmował od niego zobowiązanie, iż od ~-e.ichwili będzie wrogiem Boga i Ko\ŚCioła,CIQ kandydat potwierdzić musiał własnoręcznym podpisem. W pokoju tym każdy nowo przyjęty do lOży mason musiał zawiesić swoją podobiznę. Gdy przypadkiem czloVvrjE'f~ ten zaczął ż·alować swego czynu, wówczas jego obraz w 'kom:I1Jacie m&'<lńsk,ichzgromadzeń zaczynał się pocić. OhWlilizwątpienia, ezy wahania nie rnogli mu darować powstali. Podchodzili wówczas do obrazu i kłuli i.;.łą przedstawionego tam człowieka w serce. W tym samym momenc'if' :.:drajca umierał Do najbardz:iejznanych wolnomularzy, którzy zapi~,a;i sil; w folklorze. należeli między innymi dawniejszy wła.ściciel Jawo:,owa oraz dzierżawca wsi Miały w Puszczy Noteckiej. :',:,\Kujawach za półdemonów uważano niektórych muzykantów, którzy swym 'kunsztem wzbudzali powszechny zachwyt. To między innymi sprawiło, iż podejrzewano ich o magiczne zdolności. W zbi<OTo'wej pamięci ludu kujawskiego zapisali się przede wszystkim "z piekła Bartek", muzyk z Gocaon'0wa.Bosiu i Berent 7. Najważ1lliejszącec:hąowych wiejskich muzykantów była cudowna moc ich instrumentów, które wszystkich bez wyjątkll skchaczy zmuszały do tańoa. Potrafili też zmusić swój instrume:nt do gry podczas ,~ch nieobecności. Umieli nawzajem -odbier.ać ni€zwykłe W"':~<:'. że jest to osoba realna, która G. ~,Tenże. Sagen aus Kujawien, "Zeitschrift des Vereins fur VOlkskunde", 1906, R. XVI. s. 97. Der werwol£. li Tenż<'. Die FreimaltrCr im Volksglauben, "Mitteilungen der Schlesischen GesellschaIt fUr Volks~unde", 1905, t. 7, z. 14, s. 58, ; J. W. Szulczewski, Allerhane! fahrencles. Yolk in Kujawien, Leszno 1906, s. 1 - ] u. �94 WOJCIECH LYSIAK właściwości instrumentów. Mówiono, iż cudowni muzykanci mogli '.\·ystępować jednocześnie w kilku miejscach, np. o Berencie opowiadano. że o tej samej porze grał w dzieW/ięciugospodach. Tak pokrótce wyobrażano sobie postacie półdemoniczne. Zupełnie inaczej zaś kształtowała się ludowa wiedza o zjawiskach demonicznych. Pierwszoplanową postacią demonologii ludu wielkopolskiego omawianego okresu był di·abel. J€go ludowa kreacja daleka była najczęściej od tej, jaką ustanowiła Btblia. W diable skupił się przede wszystkim ohr2.z dawnych wyobrażeń demonicznych sięgających czasów pogańsikiich i taki jawi się w folklorze. Nazwy "diabeł" zdecydowanie wówczas unikano, co wiązało się z przekonaniem, iż imię to jest mu miłe. Lud zaś nie chcąc demona w t.en sposób kontentować, używał szero:kiego wachlarza synonimów, np. J.asiu, piekielni'k, czarny, zły itp. W f,01klorze WlicL:opolski jawi ~~iG diab~l w dziesiątkach najr0zmaits;~ych sytuacji i prz:.-jmuj2 rÓŻJleformy. WidywalIlo go jako postać podobną do człowieka z czerwonymi oczami, rogami na głowie, końskim kopytem i krowimi uszami. z pyska buchał mu ogiell, był obrośnięty sierścią, chudy, nos miał spiczasty, pazury długie, a czasem skrzydłla nietoperza. Ubrany był po francusku lub niemiecku, f.rak miał na zawiasach, na głowie melonik lub cylinder, spodnie na trzy ćwierci i podarte buciki. Często kulał i czuć go było smołą. Mógł przybrać każdą postać czł,owieka, zwierzęoia lub przedmiotu. Ludowe podania "'vyrażają jego najgorsze cechy. Przedstawion'y jes~ ~a~11 jako zła, nieprzezwyciężona siła i ,niebelzpieczna potęga. Najczęściej czyhał na ludzką duszę, a motyw taki w folklorze wydaje sil:; dominować. Niekiedy pojawił się w kościele, a usadowiwszy się na odpowiednim miejscu, zapisywał ludzkie grzechy. Znany był tu też typ "diabła agresywnego", który w bezpośrednich kontaktach z człowiekiem mógł go dotkliwie okaleczyć lub nawet uśmiercić. Zdarzało się jednak, iż pojawiał się jako sprzymierzeniec człowieka i to bezinteresowny. Są to jednak przypadki bardw rzadk:i·e i nie mogą stanowić o jego charakterze. Obok tego jawi się diabeł jako stróż i opiekun pokrzywdzonych. Wymierzanie sprawiedliwości przez diabła jest bardzo częstym motywem podań wierzeniowych. Ostrze jego kary slderowan€ jest na ogół w klasy posiadające·. Niedoskonałe prawodawstwo, nadużywanie urzędów, nieuczciwość, oszustwa "na miarze" , r1ozpu,stai każd€ iUlIlezło wymi-erilon€ w chłopa, wyzwalają interwencję diabła i jednocześnie ją usprawi~d1iwiają. W innych przedstawieniach jest diabeł strażnlibem skarbu celowo mu przekazanego przez czł,owieka. W;:;pomnieć tu należy kilka słów -opiekle, w którym "zły" stale mieszka. Rządy w nim sprawuje najstarszy, kulawy diabeł, przytwierdzony łańcuchem do wielkiego kamienia. W rozumieniu ludu piekło znajduje �Swiat wierzeń ludu wielkopolskiego 95· się pod ziemią, ale mimo to św. Piiotr chcąc z niego wybawić swoją macochę, udał się na ws~hód. Po siedmiu miesiąca~h, siedmiu tygodniach i siedmiu dniach dotarł do miejs~a gdzie ziemia hyła gorąca jak ro:cpalone żelaw, a słońce tak blisko, że m02lna prawie ręką .sięgnąć. Tutaj w ziemiznajdowal si<:~ otwór, z 'którego buchał ogień, a gazy siarczane zatrzymywały powietrze. To właśnie bylo piekło. Miejsce poprzedzające piekło nazywa się przedpiekłem. Stróżuje tu słynny kowal Kurzawa z Kwieciszewa na Kujawa~h, lecz we wszystkich praca~h wyręcza go Bisrnarck, który zmiatając bruk klnie sial'Czyście "Verflucht". Przedpiekle wybrukowane jest czaszkami IS'tary~hkawalerów 8. Archaiczną postacią demona, pozostającą w bliskim pokrewieństwie z diabłem, był HO;"lit.a.O demonie tym wiadomo niewiele, bowiem dysponujemy zaledwie jednym przekazem z okolic Siemkorwa, w którym wymieniany jest jedynie z imienia 9. Nieco więcej można powiedzieć a Boruoie, zwanym niekiedy Skrzatem-Borut.ą. Na przełomie XIX i XX wieku lud wielkopolski uważał go za diabła. Uznawany był za przyjaciel1achłopów, których często prześladowało nieszczęście. Mówiono, że chłopu, który przeszedł wiele złego i wszystko stracił, a nagle stawał się bogaty, pomagał Boruta "0. Wielkopolskie wyobrażenie Boruty dalekie jest od łęczyckiego Boruty-szlachcica. Najczęściej pojawiał się jako mieszkan~ec lasów i pól, nigdy zaś zamków. Jednym z najciekawszych wyobrażeń demonologii ludu wielkopols'kiego omawianego okresu wydaje się skrzat. Mimo, iż podobny był do ducha domowego, dla ludu był diabłem, aczkolwiek szczegóLnego rodzaju. Charaktcrs'tyczny tylko dla Wiielkopolski, przypomi:na czeskiego plivnika, niemieckiego kobolda i jimme~kina, łużyckiego zmija i pIona, małopolskiego chowańca, mazowieckiego latawca czy też mazurskiego kłobuka. Różnora'ko go sohie tu wyobrażano>. Raz ukazywał się jak·o "ciemna lwdłaia postać, której z ust buchał ogień", iI1JI1ymraz'em jako "mały brodaty mężczyzna w czerwonym kapeluszu". Mógł t,o być karzeł z długą brodą· Najczęściej jednak przybierał postać kury, koguta psa lub kota. Uznawany był za ducha lasu, czasami utożsamiany z Borutą. Był przede wszystkim demone~ sprzyjającym ludziom. Znosił im pieniądze, zboże, masło, a w końcu zabierał duszę tego, który takie dary przyjął. Daleko idącemu zatarciu w owym okresie uległo wyobrażenie smoka. 8 Tenże, Diabeł wedłng podań kujawskich, "Piast" 30 kwietnia 1939, R. VIII, nr 7, s. 7 - 8. 9 O. Knoop, Posener Geld und Schatzsagen, Leszno 1908, s. 40, nr 77, Rokita ist tot. 10 s. 83. Tenże, Polnische Diimonen II, "Hessische Blatter fUr Volkskunde", 1906, R. V, �96 WOJCIECH ŁYSIAK W literaturze ludowej pojawia się ·on jl3ko wielki lew ·0 dwóch lub siedmiu głowach. Widniano go jako półczłowieka, pół zwilerzę, któremu z pyska buchał ogień. Niekiedy łącz.ony był z "dzikim polowaniem", mimo iż jego funkcja zbliżana jeiSltdo tej, jaką reprezentował duch domowy. Społeczność wiejska u'l!nawał'a, że przeistoczyć Slięweń może po śmie,rci człowiek, który ukrył pieniądze przed siPadkobiercami. Podobnie jak na temat smoka, talk na temat olbrzymów wi,edza ludu wielkopolsbE'igo na przełomie XIX i XX Wiieku była już mocno zatarta. Olbrzym zawsze sprzyjał ludziom i jako taki był przedstawiony w opowiadaniach. Ratował przed topielą, chronił przed zgubnym wpływem czarownic, nawracał na chrześcijaństwo, nagradzał pieniędzmi za dobre czyny. Gdy jednak nadużywało się j,ego zaufani.a, potre<fił dotkliwie ukarać. Najciekawiej prezentuje się w przekazach z Góry koło Sierakowa, gdzie narrator mówi, iż olhrzym "jestotulOlny płaszczem (... ), ma również długą brodę sięgającą aż do piersi. W ręoe trzyma sękaty kij, chodzi w kapeluszu z szerokim rondem ozdobi'onym llicznymi piórami" n Przeciwi,eństwem olbrzymów były krasnoludki. Uznawano, że są to złośliwe istoty, porywajqce lub podmi'eniające dzieci swoje na ludzkie w czasie porodu. Chro.ruićprzed tym mi'ał różaniec i slJkaplerz, które dzieciom należalo położyć dokoła szyi. Jeżeli jednak dziecko zostało ukradzione położnicy i na to miejsce położono inne, wtedy należało to, zwykle brzydkie i garbate stworzenie zanieść na śmietnik, zbić rózgami i powiedzieć: "Odbierz swoj,e, oddaj moje'" Wówczas ze współczucia karły oddają ukradzione dziecko 12. Niekiedy krasnoludki potrafiły zabrać do podziemia dorosłego człowieka i tam zmusić go do niewolniczej pracy. Innym razem pozwoliły człowiekowi zaistnieć na ich weselu. Stało się tak w Czarnkowie, gdzie mieszkała stara, chorowita kobieta i "dlatego prawie zawsze leżała w łóżku. Pewnego popołudnlia, gdy w pokoju nikogo nie było, same otworzyły się drzwi od pieca i wyjechał stamtąd powóz. Siedział w nim dostojny pan. P'owóz podjechał pod łÓŻJk,o chorej, pan wysiadł i zapytał kobietę, czy po.zwoli, by on ze swoimi odbył tutaj wesele. Kobieta była tego ciekawa i zgodziła się na to. Pan ponownie wjechał do pieca. Po chwili w izbie został ustawiony stół i w krótkim czasie przybyli weselnicY,a na samym końC'u narzJeczona i narzeczony. Wszyscy byli karłami. Jedli, pili, potem tańczyli. Po weselu wszystko posprzątali i parami pojechali znowu do pieca. Wlkrótce potem ponownie otwarły się drzwiczki od pieca i pi,erwszy karzeł wjechał jeszcze raz do izby. Wysiadł z karety li wręczył kohiecie srebrną kasC'tkę" 13. 11 12 13 Ternże, Polnische Diimonen III, Tamże, 1908, R. VII, s. 30, Der Rerggeist Wójt. Tenże, Sagen und Erzahlungen ... , op. cit., s. 74. Tenże, Posener Geld ... , op. cit., s. 41 - 42, nr 79, Das Gescheck der Zwerge. �Świat wierzeń ,lndu wielkopolskiego 97 ?odziemie zamiesZJkiwało też sZJereginnych istot. Ich obraz w fol!ldorie jost niejednolity. Za podziemnego ducha uważano każde zjawisk,o w p-odziemiu spotkane. Mogła być :nim zatem piękna kobieta, u stóp Mórej ieżał'a kudłata postaJć14 lub lew w prnekazach z Lwówka 15. Jednak przede wszyst'kim podziemi.e zamieszkałe było IPr7RZmałe ludziki, zwane na Kujawach Podzi'omkaJmi. P'onieważ uważano, że są toOistoty na wymarciu, dLa'tego twierdzono, że szuikają ludzkiego dzieok'a, by je ukraść i wychować jak swoje. Za piecelm z kom1nem miały otwór przez który mogły siG wślizg.nąć do pokoju. Jeżeh tam spotkały nowo :narodzone dzi&'ko, wtedy zabierały j-e z sobą ll>. Wyobrażeni'em, które w omawianym okresie prawie już zupe.łnlie uleglo zapomnieniu była PIachy tka - demon chorób 17. Przedstawiano ją jako postać .s-zczeJonie otuloną w prześci'eradło, ,tak, że nie można był,o dostrzec jej ciała. Zapytana lub zaczepi'ona w jaikikolWl1elk inny sposób, wydawała glos gęsi. Unosiła się w powietrzu w poSitlacibiałej płachty, tam gdzie się pojawiła wszyscy umieralii. Fruwające uosobienie za'razy widziano w Janowcu Wlkp. Miało ono postać wi,elikiegoprześcieradła i często mieniło się różnymi kolorami 18. Wierzono, że księżyc i słońce zamieszkałe są przez kobietę i mężczyz_nę· Ilustrowano to przekonania takim 'oto podaniem: "Brzed wielu laty żyło bardzo skąpe małżeństwo. Oboje, ponad wszysbko chcieli być bogaci i dlatego pracowali i w dzień i w nocy. Nie bylo dla nich także niedzieli. Dlatego Pan Bóg ukamł ich w sposób nicZWJ'ikły.MężczyZJnazostał przeniesiony na księżyc i musi tam T,ozrzucać mierzwę, kom,eta 'ZaoŚsie1dzi na słońcu i mu'Si prząść. Żar sloneczny spalił ją zupełnie na czarlllo, ale ona przqdzie, nie mając micnego na szpuli, gdyż n,iQip.alą się w słonecznej gorączce" 19. Niezwykle interesującym i tajemniczym delmomem był Płanetnik. W regionie znany jest jedynie z zachodniej części Kujaw. Wyobrażano go tu sobie jako mężczyznę lub k.obietę, ubrall1ych w długi płaszcz noszony nawet w czasie największego upału, oa przepaosalnysłomianym powrósłem. Zostawali nim ludzie, którzy utopili się wbuew swojej woli 20. Ich zadaniem było kierowanie po niebie ciężkimi, deszczowymi chmurami, by nie uległy zniszczeniu zasiewy, szczególnie w czasie żniw. Ludzie, którzy się " Tenże, Sagen und Erziihlungen ... , op. cit., s. 160- 161. '3 Tamże, s. 37 - 38. Jti W. Szulczewski, Allerhand ... , op. oit., s. 16. 17 O. Knoop, Sagen aus Knjawien,op. cit., s. 98, Die Lakenf-rauen. 18 "Historische MonaitsbUitter fiir die ProViinz Posen", 1902.,R. lU, s. 30. 19 O. Knoop, Die Himmels und Naturerscheinnngen in der Anschanung des knjawischen Volkes, "Hessische Blatter fiir V<>lkskunde", 1904, R. III, s'. 113 - 114. 20 Tamże, s. 118. 7 Lud, t. LXXII �98 WOJCIECH ŁYSIAK z nimi kontaktowali twierdzili, że między sobą porozumiewali się glosami i gestami tak, jak czynią to flisacy. Demonem szczególne niebezpiecznym był wampir uplOr. Oba terminy {)kreślały to samo wyobraż'enie i w omawianym okresie były tu ,tosowane wymiennie. Wierz'ono, że demonami tymi zostają duchy tych bdzi, którzy "przyszli na świat z delikatną skórą nad twarzą Po śmierci chodzą w pobliżu cmenhrza. Tak daleko jak słychać dzwony kościoła parafialnego niepokoją swoich krewnych, a potem pozostałych ludzi, jednego po drugim wciągając do grobu" 21. Uważano też, że wampirem zostaje człowiek, który urodził się z zębami. Taki bowiem mial dwie dusze, z których jedna po śmier!ci staje się duchem zmarłego. a po upływie jednego roku wychodzi z grobu i wtedy w zasięgu jego wzroku muszą umrzeć W'3zyscyludzie 22. Wiara w wampiry i upiory w końcu XIX wieku musiała być jeszcze rozpowszechniona czego dowodem były potajemne zabiegi alltywampiryczne. Np. w Biskupicach kolo Ost.rzeszowa z-apisano: "Gdy otworzono grób, okazało siG, że Szymanek był jeszcze nien'lI'u.3Zony, urosła mu tylko długa broda. Postawiono mu na karku ostrą lopat~ i potem obłożono ją ziemią, by nie opryskała kogoś krew, gdyż diabły to śmiertelne. Mocnym uderzeniem obcięto głowę iod tego czasu ,nikt już tego ducha więcej nie WJidział. Ustały również wyjątkowe wypadki śmierci" 23. W Dolnym Sławsku 'koło Strzdna "włożono wampirowi w usta między zęby złotą monetę. W ten spo.sób nie mógł więcej gryźć i krewni od tego czasu pozostali przy życiu" 24. Natomiast w pobliskich Markowicach upiorowi, po otwarciu grobu, -położono na szyi sierp. Uważano, że w ten sposób "upiór nie mógłby wstać. Gdyby wstał, wówczas obcialby sobie głowę" 25. 'N \Vielkopolsce omawianego okresu obok wyobrażeń demcmicznych rodzimych, polskich, funkcjonowały także, co zrozumiałe, obce, a germańskiej pr-oweniencji. Jednym z 'nich była rugijska bogini He!rta, Jej obecność potwierdzona została. jedynie w Chełmsku koło Skwierzyny j Grobi keło Sierakowa, a zatem w pasie ówczesn~go pogranicza etniczne'go. Uznać ją należy za bóstwo 'opiekuńcze pól, szczególnie w zakr~sie zbioru ziemiopłodów 26. , W tym samym czasie, czas-ie dojrzewania 'Zbóż, spotykano południoe, zwane tu też przypołudnicami. Południca była wysoką i chudą kohietą, Tenże, Sagen und Erziihlungen ... , op. cit., s. 138. Tamże, s. 138. 23 T,;}mże, s. 139. 24 Tenże, Sagen aus Kujawien, op. cit., s. 96, Vampyrsagen. 25 T,;}mż'e, s. 96 - 97. 26 Tenże, Die GoUin Herta in der Provinz Posen, "Aus dem 1910, R. V, nr ID, s. 498. 21 22 Posener Lande''', �Swiat wierzeń Ind1t wielkopolskiego 99 a głowę miała owiniętą szmatą. W ręku nosiła sierp. Jej widok wzbudzał tak wielki strach, że człowiek spotkawszy ją do.stawałśmiertelnej sorącz:ki "'. Poza tym ni€,kiedy jawiła się jako stara kobieta zwana w okolicach Sir7.clna .,diabłem południowym". Ni,e stąpała po ziemi, lecz unosiła się nad jej powierzchnią. Każdemu ikogospotkała ł,amała nogi bądź ukręcała głowę. Podobnymi cechami obdarzano wieczornice, które ponadto miały podobno wypijać ludzką krew "8. Zbliżoll1ym nieco do powyższych demonem była Smolnica, wyobra~:ana jako niewidka brudna postać a dużych oczach iczarllych włosach. Spotykano ją latem w zbożu. Zawsze miała ze sobą kocioł ze smołą. Jej wóz ci'-l~J,n(:łydwn psy przy dyszlu i dwa koty przed dyszlem. Każdem'.l spotkailemu w zbożu dziecku smolnica mazała twarz smołą i zaprzęgała jf~ 00 wow. Zimq miała przebywać pod z;i,emią, gdzie zbienła wszystkie scilwytai1C latem w zbożu dzieci 2". W tej samej grupie demonóvl polnych plasuje się Zagacz -- duch rozbójnika niepokojącego cngiś ludzi międL:Y l\'lurowaną Gośliilą, SkO!{Rmi a Punan;em. Straszono nim dzieci: "Nie chodź w żyto, ho cię Zagacz Sell\\ itu" :<". !:jC1\v'i:ó:{iem przypomi'nającym południoe była też pani von Uscdo:n znan~; ze Sirzelic koło Chodzi~ży. Widywano ją gdy "w porze o~L.ldo .... v:.i k;·o:.:zyła przez pole;, żyta. Szczególną uwagę w jej stroju zwracal CZ&l':ly czepic-c, który ozdobiG:l.Y był czerwonymi wstążkami wiszącymi daleko nad z!'otym plo:nem kłosów" 3'. Dc'n;nCf'1 szczególnie złośliwym była Zmora lub Mora jak ją tu nazywano. W okolica~h Gcściejewa koło Rogoźna wyobrażenie to określano tor01,rw01 ..kuna" :l:!. Jej charaJkterystyc:Gną cechą było duszenie ludzi i zwierząt podczla~; mu lub, Co rzadziej, wysysanie z nich krwi. By dos~ać ~i(7 do śpiącego człowieka mogła zmienić się w gruszkę, jabłko, źdźbło słomy, a t3kże w kota, mysz lub motyla. Stawał się nią każdy człowiek, który przY3zcdł na świat z dwoma zębami :13, Mógł przeistoczyć się w nią stary ml;żczyzna, stara kobieta, k,tóra została wyśmiana, wyrzucona i obrażona, a ta:kże zwierzq, w które rzucono kijem. Dziecko, podczas chrztu którego popełniono jakij elementarny błąd, również w iprzyszło.ści zostawało zmorą" :lI. Niekiedy. uznawano zmorę za ducha polnego. Widywano ją w porze obiadowej jak jeździła na kole od wozu po polu żyta. Jeżeli n Tenże, Posener Dómonensagen, Rogoźno 1912, s. 6. 28 Tamże, s. 6. "" Tamże, s. 6 - 7. 30 Tenże, Sagen lind Erziihlungen ... , op. cit., s. 76, nr XXV, Der Zagas. 3t Tamże, ". 75. nr XXIV, 5, F7'au von Usedom. 32 Der Alp, "Rogasener FamilienblaU", 17 kwietnia 1898, R. II, nr 6, s. 23. 33 O. Knoop, Sagen der Provinz Posen, op. cit., s. 64, nr 90, Die Mora. 34 Tenże, Sagen und Erziihlungen ... , op. cit., s. 116. 7* �WOJCIECH 100 ŁYSIAK takiej zmorze, a zawsze była duchem czarownicy, pozwolono strzelać z cugli, wówczas rozjeżdżała cały zasiew 35. Zjawiskiem demonicznym były też "błędne ognie". W przekonaniu ludu wielkopolskiego stawały się nimi dusze nieochrzczonych dzieci, geometrów, którzy dokonali fałszywego pomiaru lub właścicieli ziemskich, którzy rozmyślnie przeprowadzili niewłaściwą granicę. Błędne ognie mogą być ciemnego lub jasnego koloru, po czym poznawano dusze, które dawniej mniej lub bardziej nagrzeszyły 36. Wyobrażeniem mieszczącym się w kategoriach ducha błotnego był tzw. Świecznik. Był to duch, który zwykle mieszkał w wodzie, ale gdy wi·osną woda zalewała okoliczne tereny, stawał na drodze i usiłował ludzi swoim światełkiem wprowadzić do stawu 37. Ukazywał się też na łąkach w czasie si.anokosów. Wtedy przyjmował postać wielkiego stworzen.ia porosłego sierścią - utożsamianego z diabłem 38. Szeroko rozpowsz.€chnionym w Wielkopolsce wyobrażeniem było "śpiące wojsk'O". Opowiadania realizujące ten temat sytuują swoją treść na kanwie wielkich wydaTzeń historycznych, a to: wojen z Tatarami, wojen szwedzkich, kampanii napoleońskiej, a także zrywów narodowowyzwoleńCZycłl 1830 i 1848 roku W ro.zumieniu ludu wojsko to traf.iło do podziemia wskutek otwarcia się ziemi, jak np. stalo 'się w Mątwach koło Kruszwicy, gdzie "otworzyła się ziemia oj przyjęła żołnierzy. Śpią oni tam do dzisiejszego dnia" lO. PogrąŻJolI1e"śpiące wojsko" ocwkuj.e sygnału do walki, by pod dowództwem swojej królowej uwolnić Polskę. Przekazy realizujące takie treści odżywały szczególni'e w momentach zrywów powstańczych. W Szubi:nie np. opQIWiadan-o:". .. kiedyś pewien chłop z ładunhem żyta jechał szosą z Bydgoszczy ażeby swój towajr sprzedać w Szubinie. W pobliżu miasta stanął nagle przed nam rycerz w lśniącej zbroi i zapytał rolnika, czy lI1i'echciałby mu pozostawić tego zboża. Ten doszedł do wysokiej góry i wszedł w nią. Poczciwy rolnik wbaczył wszędzie leżących brodatych wojaków. Wtedy ~bliżyli się do dużego dzwonu. Prowadzący odwrócił się i powie'dział: »Uważajżebyś nie uderzył w dzwon«, ale już się stało. Glośno rozbrzmiał przeraźLiwy dźwięk (... ) i natychmiast żołnierze wstali i gromie uderzyli w miecze. Na uspokajające słowa przewodnika cała gromada znowu położyła się na spoczynek. Jednak 3D. Tenże, Posener Diimonensagen, op. cit., s. 7. 3C Tenże, Sagen und E1·ziihlungen ... , op. cilt., s. 16 - 17. 87 Ten:iJe, Posener Diimonensagen, op. cit., s. 5. 88 Tenże, Sagen und Erzahlungen ... , op. oit., 5. 12. 39 V. Schweda, Die Sagen vom wilden Jager und vom schlafenden Hccr in der Frovinz Posen, Greifswald 1915. 40 O. Knoop, Sagen der Provinz Posen, op. cit., s. 37 - 38, nr 53, Der versunkene Heer. 35 �Świat wierzeń 101 iludu wielkopolskiego wieśniak zobaczył bm samego sie:biie. Zniknęło zboże, a na wozie leżał stos pieniędzy" ". Wszelkiego rodzaju zbiorniki wodne w regionie zasiedlone były rojem duchów i demonów wodnych. Niektóre z n.ich w świadomości ludu funkcjonowały na zasadzi,e poikutujących zmarłych, przypisanych do takich miejsc. Nieki·edy człowiek sam przei:staczał się w wodnicę, tak jak lop.islomato w przekazie ze Starego koło Wągrowca, gdZJie"dziewczynce pewnego razu wydawało się, że woda zaprasza ją, ?ż.eby zeszła do jeziora. Uczyniła to bez zastanowienia. Nie utonęła jednak, lecz żyje tam jeszcze dzisiaj jako wodnica" .1". Na prz'ełomie XIX i XX wieku różnica między demonami i duchami wodnymi wydaje się być już tak dalece zatarta. ii lud nie zdawał sobie sprawy z ich dawnych cech. Te pierwsze były raczej łagodne i przychylne człowiekowi, by przypomnieć tu np. o wodnicaeh z Brdy. Duchy wodne natomiast, które zawsze są duchami topielców, odznaczały się szczególną zło\Śliiwością i napastliwością. Potrafiły przybrać postać nie tylko antropomorficzną, ale i zoomorficzną, aczkolwiek w opisach tych duchów bmk jakiejkolwiek spójności. Np. duchy wodne z jeziora Kobierno tkało wsi Nowiec, przybrawszy postać olbrzymich szczupaków, rozpraszały kobietęl3. Niekiedy sprowadzały na człowieka chorobG wywoła'ną ciężkim przerażeniem lub śmierć. Duch z Warty na wysDkości ł... ukowa corocznie niszczył zasiewy·l\ a przykłady podobnej złośliwości tychże istot można by mnożyć. Należy tu jeszcze wspomnieć o procesjach duchów wodnych, jakie dosyć często widywali przygodni obserwatorzy. Oto w Lubaszukoło Czarnkowa zdarzyło się, iż "pewnego dnia przechodził brzeg.iem jezi·o-ra listonosz. Ponieważ był bardzo zmęczony, położył się j zla~mął.O północy zbudzilo go bicie dzwonów kościelnych. Usiadł i zdziwiony zobaczył procesję dziwnych postaci, która obchodziła to wzgórze i po chwili zniknęła w falach jeziora" 45. Niewiele miejsca w panteonie wielikopolskich demonów zajmowały duchy domowe. Trudrno dzisiaj okrelŚlić jak wyglądały te wyobrażenia. bowiem dysponujemy jedynie szcząt'k'owymi na ten temat danymi. W okolicach Skwicrzyny ducha domowego· określano terminem Jimmeckin i był ,t J. Sonneman, s. 451. '~ O. K.noop, im See vom Stare. '3 Wielkopolskie Sagen Sagen der ans Schnbin, Provinz "Aus Posen, op. dem cit., Posener s. 88, nr Lande", 141, Die 1908, H. lLI, Wassenl'xe nazwy polne zebmne zbiorowymi siłami, Poznań 1901. s. 109. Sagen der Provinz Posen, op. cit., s. 84 - 85, nr 137, Der Wasser:;;eist in der Wart he. 45 Tenże, Sagen nnd Erziihltmgen ... , op. cit., s. 24, nr XIII. 4, Gespensterhaste Pro::ession. 'I O. Knoop, �102 WOJCIECHŁYSlAK on z całą pewnoscIą duchem opiekuńczym, zawsze wyobrażanym w posiaci przemoczonego kurczaka 4". Podobną rolę spelniał tu niemiecki Kobold znany z O'kolic Gniezna ,i Ryczywołu n, a także tej samej proweniencji Szpar w as i Habwas 48 W kręgu domowym pozostawał także Wił przypominający pił(~ zakończoną ludzką głową. Miał zwykle starczą twarz z żółtą brodą i olbrzymimi zębami, stąd powiedzenie: "pokazuje zęby jak w,il!" Wiły usadowiwszy si(~ na belce pod sufitem, szczególnie 'straszyły małe dzieci. nie pozwalajqc im za~mąć. Nadto ukazywały się też zasypiającym starszym, zawsze w m~ejscu, gdzie człowiek patrzył. Uważaino, ż,e duch ten zna wszystkie tajemnice domu 4". \\7 wielu okolicach Wielkopolski znany był Babol<. Duch ten w ciemnyCrl pomieszczeniach i zbożu czyhał na dzieci. szczególnie brudne. Ze strClchu przed nim dzieci nie wychodziły wiecz'orem z domu 50. Znany był tu także Bazyliszek. Wyobrażany był jako kogut lub głuszc_·~~. Na glówce miał białą plamę przypominającą korom;. Chodził na dwóch nogaeh, a pod skrzydlami był żółty. Ogon miał węża skierowany zawsze do góry. Wierzo·no, że z'ostał wysiedziany przez żółwia z jaja, które ze strachu znió::;ł dziewięcioletni kogut. Bazyliszek zabijał wszystkich swoim wzrokiem 51. NiE:wiC'l'2 miejsca w folklorze ludu wielkopolskiego zajęły opowiadarria o spotkaniach z duchami powietrznymi. Zwykle były to wyobrażenia zoomo.rficzne, w jednym zaś wypadku duch pozostaje niewidzialny. Za\\'sz", czynią zło, .starając się człowiekowi dokuczyć, przeszkodz.ić w reaLzacji jakiegoś planu. Kontakt człowieka z duchami powietrznymi zawsze kończył się tragedią. W Sokołowie Budzyńskim kolo Chodzieży opowi::tdano, że wskutek spotkania z takim to duchem ..syn go'spodarza spadł z wozu, a ten przejechał po nim zabijając go na miejscu( ... ). Następnego dnia oba gospodarskie konie leżały obok siejbie martwe. Kolejnego dnia padi przebity lemiesz·em jeszcze jeden k0I1" "". Do złych duchów należały, te które za swoją siedzibć; przyjęły lasy. Spotykane tylko w nocy, zawsze dla człowieka były bardzo niebezpieczne. Przepędzały kłusowników, złodziei drewna oraz ohroniły dziczyznę. Wyobrażano sobie ducha leśnego jako mężczyznę w bia1ym owczym każ u,'; A. Koerth, Geister und S]Jllkgeschichten von der markischen Gren:::e, .. Au5 dem Posener Lande", 1907, R. II, nr 5, s. 50. " O. Knoop, Sagen llnd ErziihlmLgen ... , op. cit., s. 109. ;. Tamże, s. 108. :o, Tamże, s. 107 - 108. :n Tamże, s. 114. :d Tamże, s. 115 . .;2 Tf'nże. Sagen de1' Provinz Posen, op. cit., s. 8:1, nr 131. Das giegende Pfera, �Swiat wierzeń 103 (l,udu wieLkopoLskiego ch,~.Niekicdy był,a to czarna olbrzymia postać, czasem bez głowy. Do r:u( :-,::)w szczcgóTnie agresywnych należał Leśnik i jego towarzyszka Leśna czic,'.':ic;; Był to półczłowiek, półzwi2rzę, który swoim wołaniem wciągał lud;':: g~GlJoko do lasu 53. Jeszcze innym wyobrażeniem przypisanym do lasu było "dzikie poloWZ:11l0". zwane też nocnym. Na Kuj'a!wach związany z nim demon zwany był ::\ocnym, Polowym, Borowym, Złyn! Borowym. By1-o to zjaw.isko, które najczęściej ukazywało się bez głowy, którą trzymało czasem pod pachą Okryte było białym pła3zczem, a otulone zielonym lub czar:nym ubran:em. Ponadto dziki myśliwy wyposażony był w strzelbę, róg i torbę myśli\\"":~ą. Towarzyszyła mu sfora ujadających i zionących ogniem psów, Opowiada'no a nim jako strażniku lasów i pól 54. Jednak ten kto próbował zeń zakpić zostawał ukarany nie dającą się usunąć sztuką mięsa. ~;p \\' Chcdzic:i.y tak wła~~n.ie potraktowa:na została pewna kobieta, która uodowała przedrzeżni,ać szczekanie psów towarzyszących duchowi. "Wóweza- z powietrza dobiegł głos: »Ty mi w szc.zekaniu pomagałaś, ty będziesz Ze :11ną jadłu'«. Natychmia'st spadł przed n.ią rzucony niewidziaJ.ną ręką wiE'l~i kawał miqsa (... ). Ta sztuka mięsa prześladowała teraz kobietę na każd:-'m kroku. Wsadziła ją w ogień lecz ten nie chciał jej spalić. Wrzucila Ją do studni, ale w nocy i tak zClIwsze miała ją w swoim łóżku" 55. \\7 ści-słym związku z "dzikim pol'owaniem" pozostają wszelkiego rodz'<'.l straszące powozy, karety i inne pojazdy. Pojawiały si~ zazwyczaj WÓ\\TZaS, gdy wc wsi miało wydarzyć się jakieś nieszczęście. Taki powóz mCŻ;lL\ bylo zobClczyć Vv okolicach Obrzycka, gdzie poruszał się z wieJJkim halc.-em. "Konie i powóz były czarne. Woźnica jechał bez głowy. Hałas rob~i tak wieJk:. że ludzie ze snu się zrywali, podbiegali do okien, ale trudno było cokolwiL'k zo'baczyć, gdyż powóz znikał z taką prędkością, ;:.e '.\·~dać było tylko :'.nTIugę·' S.i. noOI)r.egD cmówienif1 wymagClją duchy, które by straszyć, przybierały po<ać zoomorficzną. Analiza rozległego materiału źródłowego pozwala wno'ić. iż duchy te to zarÓw.no dusze zmarłyeh ludzi, jak i dusze padłych zwit'!'ząt. Kiedy i11dz.:iej przemiana w zw.ierzę miała miejsce wskutek zaczarowania człowieka przez czarownicę lub jakieś bóstwo opiekuńcze, a zawsze Olza karę". NCljczęściej duchy te przybierały postać demonicznego psa, a rzadziej konia, źrebiąt, krowy, byka, cidaka, kozy, maciory, kr,:"., gęsi, kClczki, koguta i gołębia. Ze '~wi'erząt dzikich pojawia się demO:liczne wyobrażenie zająca, jelenia, myszy i jaszczurki. Zwykle zwieTenże, Posener Dii.monensagen, op. cit., s. 12. Schweda, op. cit. O. Knoop, Sagen nnd ErziihLungen ... , op. cit., s. 4, nr III. l, Der wilde ,I V. Jii- :;e~ ~',( Kalmar. 56 Tamże, s. 145-146, nr XLV. 16, Der gespenstische Wagen zu Obersitzko, �104 WOJCIECH ŁYSlAK rzęta te zioną ogniem lub w ogóle otoczone są ogniem. Duchy te cec-fluje duża różnorodność, tak, iż nie sposób stworzyć ich syntetycznego obrazu. Najczęści-ej jednak w opowiadaniaoh wierzeniowych omawianego oKresu pojawiały się wszelkiego autoramentu duchy i strachy uznawane: zawsz'e za pokutujących zma.rłych. R'ozmaitość tych wyobrażeń sprawi:a. że w blisko dwustu pięćdziesięciu przekazach trudno uchwycić wspólny ich obraz. Na ogół pojawiają się w"godzinie duchów" tj. o północy. Cz~sto, choć nie zawsze, ubrane były w białe szaty. Najczęściej spotykano ducha na cmentarzu, ale nie tylko, bowi'em pojawiał się, podobnie jak diabeł, wszędzie. Wierzono np. w duchy powracające do lSwoiohcodziennych ~)rac. Wówczas gasiły lampę, zamykały drzwi, otwierały okna i chroniły dom przed złodzi,ejami. Np. w Gnie~nie opowiadano, że "jakiemuś mężczyźnie,_ który miał dzieci umarła :hona. Ptoraku ,ożenił się ponownie, ·ale macocha była bardzo zła i surowo karała dzieci. Spały prawie jak w chłew,ie. wcale nie otrzymywały przyodziewku i biegały prawie nago. Gdy ma<:ocha pewnego wi,eczoru spała, a ojca nie było w domu, zapukano do drzw: domu tak mocno,że same -otworzyły się. Do pokoju weszła kobieta. Była to matka dzieci. Macocha zobaczyła teraz, jak ona łata dzieciom ubrania, ceruje pończochy i pierz€ wszystko co było brudne, a potem w poprzek pokoju przeciąga sznurek i wiesza bieliznę. Gdy była gotowa, podeszła do łóżka macochy i powiedziała: »Biada tobie, jeżeIi nie będziesz dbała o dzieci «. Odtąd macocha sbała się dobrą matką dla dzieci" 57. Wiele mówiono o duchach, które w noc zaduszną wychodziły z grobów i udawały się do kościoła na nabożeństwo, o duohach dzieci zmarłych tuż po chrzcie, które przychodziły po śmierci podziękować swoim chrzestnym. Jednak najwięcej opowiadano o duszach ludzi trag.icznie zmarłych, pokutujących w miejscu ich nagłej śmierci, nie pozwalającej 'na duchowe przygotowanie się do dI"Og i w zaświaty. Wówczas w mi1ejscu takim, zdaniem l'..ldu: działy się rzeczy niesamowite. W Mnichowie :koło Gniezna po śmierc~ jakiegoś czł'Owiekaopowiadano, że "w spichlerzu pracowała wialnia, ja'Kby w ruch wprawiało ją dziesięciu mę:hczyzn. Kiedy i'ndziej słyszano szuflowanie zboża, potem znów praeowała sieczkarniia, którą przecież obsługiwano końmi, jakby mechanizm kół miał się rozpaść na tysiąc kawałków. Wkrótce znów pracowało coś w skrzyni paszowej stajni. tak że sieczka fruwała po stajni jak śnieg, albo n'iewidzialne ręce zadawały 'koniom paszę i nalewały wodę do żłobów, przy czym ta,k hał.asowano wiadrami. jakby tamburmajor wybijał marsz generalski" 58. Zamki, pał1aeei ich otoczenie zamieszkałe były przez białe damy. Zawsze ubrane były w biale szaty, niekiedy splamione krwią. Na głowie lUlały powiewający welon. Zdarzało się, iż bi,ała dama skrępowana była !ańTamże, s. 133, nr XLIII. 9a, Todte Mutter ~s Tamże, s. 353. 57 kehrt wieder. �Świat wierzeń i!udu wieLkopoLskiego IDS cuchem albo w ręku trzymała pęk kluczy, dlateg.o zwana była "klucZJnicą" 5". Opowiadano także o nicebi€skich damach. Ni'e były to duchy szczególnie niebezpieczne. Najbardziej znane z nich, to te z Grabowa koło Piły, Kopaszewa koło Kościana, Osiecznej, RydzY'ny, Gołańczy, Zbąszynia i Mnichowa koło Gniezna. Tak pokrótce przedstawiają się demoniczne wierwnia ludu wielkopolskiego przełomu XIX i XX wieku. Obok nich funkcjonowało mnóstwo wierzeń niedemonicznych. Było ich tak wiele, iż nie sposób tu wszystkich przytoczyć. Zatem scharakt,eryzuję jedynie te, które wydają się najważniejsze. W omawianym okresie dość powszechnie wierzono w tzw. "zapowiedź śmierci". Jest to zresztą przekonanie funkcjonujące po dzień dz·isiejszy. Sprowadza się ()inodo interpretacji znaków i dżwięków związanych z momentem zgonu najbliższego członka rodziny. Informacji takiej doszukiwano się w tajemniczym pukaniu do ok,na, dzwonieiniu lub nagłym uruchomieniu się nieczynnego od dawna zegaTa domowego lub kościelnego. Znakami, które interpretowano w ten sposób mogły być również pęknięcie stołu lub dziwne dźw,ięki słyszane w izbie. W Kołdrąbiu koło JanolWca W1kp.opowiadano, że przed śmiercią !każdego proboszcza krzyż na tamtejszym kościele parafialnym zmieniał położenie 60. Szeroko rozpowszechnione było przekonanie, że zwierzęta szybciej i lepiej niż ludzie wyczuwają złego ducha'. IlustI"acją tego wi,erz-e'nia może być przekaz z Szamocillla. "Kiedyś jakiś boga1Y mi'strz rzeźnicki jechał z Szamocina do Margonina. Gdy był mni,ej więcej w poh)iwie drogi przybył do skrzyżowania dróg i nagle konie zatrzymały się. Mimo WISzelkich uderzeń nie chci1ały iść dalej. Dopiero, gdy wybiła godzina pierwsza, ruszyły dalej. W tym miejscu został kiedyś z'arbitybogaty szlachcic ze swoim parobkiem. Teraz każdy pojazd, który o północy mija to miejsce, wstaje tutaj zatrzymany do pierwszej godz:iny, dopiero potem mOże jechać dalej" .'. Sz,eroko ro·zpowsz·echnione był-o wówczas przek'onanie, że poświęcona ziemia wynuci ci'alo grzeszniJka. Najbardziej znane jest z Gryżyny koło Kościana, gdzie "na starym cmentarzu (... ) zostało kiedyś pochowane dziecko. Kilka dni później grabarz' powi:adomił duchownego, że dziecko wyciąga rękę z grobu. Duchowny posZJedłtam, ale ile tylko zako:pywGno rękę, ta zawsze od nowa wystawała. Duchowny nakazał teraz matce wyjawić tajemnicę, która nie daje biednemu dziecku spokoju w grobie. Pła- Tenże, Tenże, Schlcs-ischen 1;J Tenże, ó9 •0 Po!nische Oamonen Aberg!aubc Gesellschaft II, op. cit., s. 89 - 90. dem Provinz Posen, "l\Htteilungen 1906, t. 8, z. 15, s. 76, nr 88. ans der TierweLt, Rogoźno 1905, s, 31. und Brauch aus fur Volk!skunde", Vo!kstii.mliches der �WOJCIECH 106 LYSIAK cząc przy:mała, że swojego jedynego syna rozpieszczała w rodzicielskiej miło\Ści i to, że kiedyś w gniewie on odważył się ją uderzyć. Wtedy duchowny dał jejgałąż brzozową i naikazał nią rękę uderzyć. Ona posłuchała tego i natychmiast .ręka wsunęła się z powrotem do ziemi. Teraz dziecko już znalazło spokój" 0". Podobne wydarz'enia miały mieć miejsce w Konarach koło Miej;skiej Górki i Kośeiel,nym Popowie kolo Wągrowca. "Przyrok" to wierzenie w zdolność niektórych ludzi niszczenia lub nawet zabijania spojrzeniem. Mówiono, że na co oni spojrzą. to musi zmarnieć Ba. W okolicach Janowca Wlkp. i Strzelna znajdowały siC; stawy, które zdaniem ludu miały zdolność rozs?-erzania i przemieszczania siG. W ten sposób zagradzały drogę nocnym wędrowC'om "4. Wierzenie to miało charakter J.okalny, podobnie jak korespondujące z nim przekonalnic, że kościół w Kruszwicy mi,ał zdolność rozciąga'nia się. DZ'iać się tak miało 'szcw-' gólnie podczas odpustów, gdy wielu ludzi przychodziło na nabożeństwo. Ponieważ jednak zbyt wielu było niedowiaI1ków, jakiś hrabia kazał kościół opasać łal1cuchem. W czasie najbliższego odpustu łańcuch pękł i wpadł do jeziora Gopło 65. . Z jeziorem Gopłem, a także jezioraml położonymi w pobliżu Rogożna, Giniezn:a, Lednej Góry, Trzemeszna, Trzcian:k-i, Leszna i Śmigla związane bylo przekonanie, iż wody te corocznie domagają si(~ ludzkiej ofiary l\G. Głębokie przekonanie społeczności wiejiskiej, .iż pobliskie jezioro Co roku musi pochłonąć jedną ofiarę szczególnie jaskrawie jawi siG w podaniu z Trzemeszna, w którym mowa o wdowie po bezbożnym hrabim, która miała trzeoh synów. "Gdy pewnego razu w dzie6 św. Jana poszli się kąpać, najstarszy z'aczął tonąć, a wówczas najmłodszy z nich ruszył mu n" pomoc, lecz za póżno. Obaj utonęli. Tymcza'sem trzeci brat pobiegł do ludzi wołając o ratunek, ·ale w pośpiechu wpadł na kamień, o który rozbił sobie gl'owę" 1;7. Od tego czasu datuje się wierzenie, że na każdego św. Jana trzy osoby muszą się utopić lub zginąć w inny sposób 6a. By jednak temu zapobiec, corocznie, tego dnia, za bija się trzy białe koguty pod świętym dębem. u2 Tenże, Sa.gen und Zll Erziihlngen ... , op. cit., s. 129- 130. nr XLII. ;). Die Birke Gryżyn. Tamże. s. 115, nr XXXVIII. a, Der bose BLick. Tenże, Sagen der Provinz Posen, op. cit., s. 140 - 141, nr 212 i 213. 65 Tenże, Kirschlische Sagen, "Historische Montsblatter fur die Provinz Pa. sen", 1904, R. V, nr 8/9, s. 125, Die Kirche zu Kruschwitz. ,;,;Tenże, Posener Wassersa.gen 11, "Aus dem Posener Lande". 1912. R. VII, nr 5, s. 22.1. I;; Tenże, Sagen und Erziihlungen ... I op. cit., s. 32, nr XIV. 6, Der Tad im JolOa 61 hanistag. lOS Tenże, Posener Wassersagen 11, op. cit., s. 221. �Świat wierzeń 'ludu wielkopolsk,iego 107 :';a terenie Wielkopolski zna'jdowalo się kilkanaście źródeł, którym pr<: :)l~;ywano właściwości lecznicze, Ich niezwykła moc wiązana była z ',)~><~!cścio,św. Jadwigi, św. Barbary i św. Wojciecha. Wierzono, że woda ~a .·zc~r"wia przede wszystkim chore 'oczy, a nawet przywra;::a wzrok, rzadz:,,~ ,1atomiól'it wierzono, iż dobra była na wszystkie dolegliwośCii. Niei,;,-,::: jedne:\;: traciła swoją moc, a to wówczas, gdy ktoś użył ją do uleCLl'La zwicrzc;cicl. Np. w 3więtokrzyżu koło Odolannwa twierdzono, że ..\;:.: :lyś przybył tam handlarz koni, by uzdrowić swojego ślepego okonia. Kor~ wyzdrowiał, ale mężczyzna oślepł i aG t2g0 czasu woda straciła swoją CU':l"\,!1q moc" ''''o Lecznicze wody trysk8.ły, bądż znajdowały się w Łobże"le LwćJwku. ~~bąszy,'11U, Połajewie, Jankowie koło Gniezna, Wrześni, \,y·ł;::-zakowic<lch. Lubaszu koło Czar:nkowa, Oeiążu, WągTOWCU, Budz.iejewiE'. Gościeszynie koło Trzemeszna, Kłecku, Obol'nikach, Biezdrowie koło W;-":iek. Lenarlow:caeh koło Pleszewa, Błażejewie koło Dolska, Rechcie koL Strzelna i w~,pomniHnym Swiętokrzyżu ,0 . •T._ dno z ciekawszych niedemonologicznych przekonań ludu wielkopoJ::-:;lego omawianego (kresu dotyczyło pogrążonych w wodach jezior i ~tc,'Xów miast i wsi, kościołów, klasztorów i kaplic, zamków i karczem WC1::' :-:zeregu i;ll1ych obiektów, Zawsze z'nik'ały z po,\,\i'erzchni ziemi "za kar~:', czym w opowiadaniach wyrażał się swoisty kodeks moralno-etyczny legei ludu. CZt;sto słyszano dzwony kościelną pogrążonych miast i wsi. ZdCiniem ludu mieszkańcy pogrążonych miejscowości nadal prowadzili nOi~','31ne życie". Opowiadano o sportka:niach z tymi ludźmi, a niekiedy p00 wo;:h; schodzili śmiałkowie, którzy potem opisywali zatopione ludzkie sif'óz:by. iN Strzdewie koło Gniezna "jakiejś Ikobiecie wpadł do wody kc' ',q:' ł plótna. Pewien człowiek zwany Ratapa, który był bardzo zręczny, w:z, dł do wDdy i chciał płótno wyciągnąć, lecz zami'ast płótna znalazł na dCl, ;.;ościół i szpital. Ryła tam też kołyska z małym dzieckiem. Wstążki, Il'l".:órych kołysała si(~ kołyska, były ze zł,o,ta. Wziął ją Ratapa i wyciągnął jq na powierzchnię" 'e. Z jezior, które kryją pogrążone obiekty wymi':'1ić' należy: Jaroszewskie, Chrzypskioe, Bytyńskie, Lednica, Święte, PSZ( zewskic, Skorzc:cińsbe i jeszcze sto innych. ;c: powyższymi wierzeniami korespondują te, które .odnoszą Isię do zalornych dzwonów kościelnych czekających na wybawienie. Pogrążone w 'xodach dzwony kościelne przytwi'erdzają się niekiedy do warkoczy dzi.: -.vczyny. która poszła się wykąpać lub do lI1osidel. Czasami pływają po PC",'.":erzcnni wody. Udawaio się je spor:adycznie wydobyć i umieścić w Kreuzkrug ... Rogasener Fc\mi.lienblatt .., 19 marca 139-9, !R. III, nr 4, S. 16. ", O. Kn(J~J[J,Posener Wassersagen 10, "Aus dem Posener Lande", 1912, H, VII, nr 5, S. 216. ;- Tenże, Posener Wassersagen 3, tamże, 1912, R. VII, nr 2, s, 55 - 57. 72 Tenże, Sagen und Erziihlungen ... , op. cit., s. 25 - 26, nr XIII, 9, Die versunkene Kirch e von Strelau. l �WOJCIECH 108 LYSIAK kościelnych dzwonnicach, ale dziewczyna, która je z wody wydobyła, wkrótc·e umierała. Wówczas działy się rzeczy niezwykłe. Ponieważ wybawicielka" była biedna i opuszczona, nikt się nią 'nie interesował, ni~ był jej dany pogrzeb z biciem dzwonów, ale gdy spuszczano ciało do grobu, wnet dzwon, ,który dziewczynka zaniosła do kościoła, zaczął dzwonić tak mo·cnym tonem i tak długo, aż rozpadł się na kawabki" 73. W ten oto sposób wyjaśniano brak dzwonu wydobytego z jeziora w miejscowej dzwonnicy. Podobno zdarzenia takie miały również miejsce w Zninie i Prz::emęcie. Przedmiotem wi'elu podań wierzeniowych stały się r·ozsiane olng~.; po Wielkopolsee olbrzymie głazy narzubowe. Uznawano bowiem, iż w:de z nich to zaklęci w kamień ludzie, zwierzęta bądź jakieś inne obiekty. W podaniach tych z całą mocą j,awi się kodeks moralno-etyczny ludu. bowiem w każdym niemal wypadku opowiada'no o przyczynach jakie doprowadziły do skamienienia. Np. pod Jarocinem opowiadano a księciu Sapiesze, który w święto zapragnął myśliwskich rozrywek. "Ale Par, Bóg nie pozwala z si'ebiel kpić. Ukarał także księcia Sapiehę. zamieniając go wraz ze służbą w kamienie" 71. Zaklęci w kamień czekają na wybawi02nie, a Eam kamień, co warte podkreślenia" w ,f·ozumieniu ludu, nie daj.:: się rozbić, a nawet wys3.dzić w powietrze. Do najbardziej znanych w fegionie za,klętyc:h kamieni należały te położone w okolicach Próchnowa :.zolo Marganina, Otorawa koło Szamotuł, Konar koło Miejskiej Górki, J arncina i Józefowic koło Szamoeina. W omawi'anym okresie wierzono w cudowne właściwości niektó:'ych przedmiotów sakralnych. Opowiadano o obrazach lub krzyżach. :,lóre uprzednio wywiez'ione, powracały na swoje poprzednie miejsce w sposób racjonaJnie :niewytłumaezalny. Np.·w Rakoniewicach w końcu XIX wieku opowiadano o obrazie Matki Boskiej w tamtej1szym kościele ewang,:-lickim. że "ewangelicy wywozili go kilkakrotnie jako niestosowną w 'kC'.~ciołach ozdobę, ale ten z,awsze wra,cał na swoje miejsce" 75. Wiara w istnienie podziemnych połączeń była w omawianym ok,'esie szeroko rozpowsZE<chniona. Zda:niem ludu łączyły one ze sobą jeziora. Z:1lnki, zamek z klasztorem lub kościołem itp. Jednym z najciekawszyci~ podań ilustrujących to wierzenie jest zapis z Polajewa: ,.Przed wiek ~3ty pewna kobieta nad brzegiem jezi,Q<[aorał,a pole pługiem zaprzężonY:L w dwa woły. Woły te, nie wiadomo z jakiej przyczyny, spłoszyły się lE"iJe. 249 - 250, :nr LIX. 4, Die Glocken im WŁościejewki. Pferd bei Jarotschin, "Rogasener Familienblatt". 17 s:~~'.~'l:a 1902, R. VI, nr 8, s. 32. 75 O. KnoGp, Sagen und Erziihlungen ... , op. cit., s. 184, nr LI. 14, Das "'h':":.?J:bild 73 Tamże, " Das zu ·S. sreinerne Rakwitz. �Swiat wierzeń 'ludu wielkopolskiego 109 pocjc~gnęłykobietę i pędem wpadły do jeziora, gdzie raz;em z nią się utopiły. Długo mieszkańcy PoŁajewa szukali ciał kobiety i zwierząt, lecz nie mag),;,ich znaleźć. Po pewlnym czasie z Marganina nadeszła wiadOiIIlość, że znaleziono tam utopioną kobietę i woły. Zostali oni w niewiadromy spCJs;'Jbprzeniesieni pod wodą i pod ziemią do odległ~go jeziora Margoniń~i.~iego" . ;1;. Natomila'st o stawie Karwi:niec we wsi Lag-owo koło Kościana Q.l.Jowiadano,że "... dawnymi czasy wpadły tutaj drwa woły, które stąd w {>aległymo cztery mile jeziora w Osie\cZinieżywe wypłynęły" 77. Szczególnie ciekawie prezentują się wieTz;eni,azwiązane ze skarbami. Ger..:ralnie mo~na je podzielić na te skupione wokół skaJ'tbów celowo ukrY1ych i palących się pieniędzy. Pierwsze z nich na ogół odwołują się do wie;~:ch wydarzeń historycznych, jako motoru sprawczego ich ukrycia, np. wojen szwedzkich, kampanii napoleoń3'kiej i innych. Sporadycznie wi-:-rzeniate plasowały się wśródogólnospoł,ecznej wiedzy o rozbójnictwie i ciężkich czasach pańszczyźnianych. Niekiedy rodziły się na kanwie obserWE:CJ~ ludzkich charakterów. Ukryt,e gkarby, zdaniem ludu, nie pozostawały bez opieki. Wierzono, iż próby ioh wydobycia mogą napotkać na pewne trudności, bowiem bogactwa te pilnolWianebyły przez ró~nego TOdw].l wyobrażenia demoniczne i para demoniczne. Z powyższymi przek0namami ikorespondują wierzenia o palących się pieniądzach. Na początku XX wieku opowiadano, że "w wielu okolicach dohny Notelci leżą jeszcz;e w ziemi skarby, które w dawnych czasach mi,eli tutaj zak'opać skąpi ludzie. NCljczęściejsą to żelaZ'ne albo miedziane kotły ze świecącymi sztukami złota. Pilnuje ich diabeł, który od czasu do czasu oczyszcza je z wszelkich nieczystości" ;8. Natomiast na Kujawach tw:1erdzorno:"Czasami skarby. jak to się dzieje z monetami, zostają zanieczY1szczoneprzez otaczającą je ziemię. Dlatego każdy skarb poddaje się oczyszczającemu ogniowi. Dzi(;ki temu wyglądają jakby świe:Żlowybite. Oczyszczający ogień można zobaczyć gdy na powierzchni ziemi pojawiają się jasne płomienie, których kolor jest zależny od koloru zakopanego metalu. Płomień ważny jest też z tf-go powodu, że dzięki j~go wysokości i rOZJprzestrz:eooniu się można określić głębokość i rozmiary z,akopanego skarbu. Ten oezyszczający,ogień pojawia się co siedem l;at. Zawsze w .tej samej godziJniei minucie, w której skar b wstał w ziemi umit'iszczony. Podczas każ:dego takiego pożaru, kilka z oczyszczonych monet, a co najmniej jedna pozostaje na powierzchni ziemi" Najwięcej przesądów związanyoh było z m,etod/am~ wyd,oby-cia skar;t1. ,. Tamże, s. " :ya, Wielkopolskie nr XVIII. 5, Der Grosse See bei Polajewo. nazwy polne ... , op. cit., s. 41. '8 L. Nehring, Sagen und Geschichten aus dem Netzebruch, Lail'Jode",190a, R. III, nr 3: s. 116. 79 O. Knoop, Sagen ans Kujawien, op. cit., s. 99. "Aus dem Posener �WOJCIECH 110 ŁYSTAK bu. Podejmowanym zabiegom towarzyszyć miało wiele magicznych c:'J!-;;tyk. W Rogoźnie wierzono, że ,,jeżeli chce się wydobyć skarb, to mi lezy podejść (... ) w milczeniu i obok ognia położyć but. Gdy nastc;pnego cinia rano się po niego pójdzie, będzie o'n wypełniony złotem" 80. Wierzono 'Jrzy tym, że próba wydobycia skarbu może się okazać tragiczna w skuthch. Oto bowiem wierzono, ŻE.' jeżeli szczęśliwie wydobyto skarb. to nie wolno było zabierać pojemnika, w którym się znajdował. Należało go natychm!ast rozbić. Jeżeli się tego nie zrobiło, to uważano, że wkrótce szczęśliwego znalazcę spotka śmierć. Wierzono również, że nie wolno zasypywać wykopu, bo wówczas za'sypuje się samego siebie, tj. swój w},asny grób 81. "Yydaje się, że wszystkie przekonania o ukrytych skarbach. czy też pal,,"jc\'ch się pieniądzach manifestują odwieczne tęsknoty i marzenia ludu, wyr:<:~ające się pragnieniem poprawy swego stanu posiadania. Treści magiczne niosą za sobą wierzenia związane z ochroną p;·z(·d gradobióem i oddalaniem. zarazy. Pierwsze z nich znane jedynie z Białokosz;:: koło Sierakowai Trzemeszna mówi, iż zasiewy przed gr?dobic'cm majq chronić rozdziały z Pisma Swiętego zakopane w cztefccb rog8cr :)0la 8". Dodać tu należy, że wśród ludu kujawskiego rozprzestrzenione byto wierzenie, iż gradobicie zniszczy to pole, na które wywieziono mie:'zwC' w niedziele; sa Oczywiście wszelkie zabiegi magiczne ~ikierowane był:' w tym wypadku przeciw cZRI'ownicom, które w lesie na wysokim drZewie wysiadują gra·cl. Im jest duszniej, tym wię<:ej gradu wysiedzą. Szczególnie z takich praktyk, jak już wspomniałem, znane były czarownice z 80brówka. Składanie ludzkiej ofiary lub oborywanie granicy to zabiegi magiczne. jakie w odległej prze.szłośei miano stosować w Wielkopolsce dla odsunięóa zO.razy, a j1akie zachowały się w folklorze omawianego okresu. Oborania granicy dokonywano pługiem zaprzężonym w dwa bliźniacze woły. cielęta lub duże bi-ałe krowy. Zaprzęg taki prowadzony był przez bhźniaków, którzy podcuas orki musieE się modlić. Niezwykle popularnym było wówczas wierzenie, iż zwierzęta rozmawiają w noc wigilijną. A mówiły O tym, w jaki sposób obchodziła się z nimi, przez cały miniony rok, służba i: pan. Przestrzegano jedna:k pł'zed ewentualnym podsłuchiwaniem takich rozmów, co ilustrowano takim oto np. opowiadaniem: "Pewien wieśniak bard~o chciał U1słysz€ć, co opowiadaTenże, Tenże, 82 Tenże, Historischen 83 Tenże, so 81 Posener Geld ... , op. cit., S. 4. Sagen aus Kujawien, op. cit., s. 99. Volkssagen und Erziihlungen aus der Provinz Posen, "Zeitschrift Gesellschaft fUr ',die ?rovinz Posen", 1885, R. I, nr 1, s. 134. Die Himmels ... , op. cit., s. 122. der �Świat wierzeń 111 ilndn wielkopolskiego ją sobie jego konie i dlatego położył się pod żłób. Gdy wybiła godzina 12, jeden koń powiedział do drugiego: "Jutro nasz pan umrze i my go wywieziemy«. Gdy zwierzęta przestały mówić, wieśniak drżąc zesirachu, wyszedł spod żlobu. Następnego dnia umarł i kon.i€zawiozły go na cmeotarz"8J. Obok wymienio·nych wyżej wil€Tzeńi przekooań ludu wielkopolskiego' okresowo pojawialy się wizje końca świata. Przekonanie takie zaistniało' w Wielkopolsce omawienego okresu dwukrotnie. Pi.erwszy raz uznano, iż koniec świata .na!stąpi 25 kwietnia 1386 roku co związane bylo z powszechnie znaną tu przepowiednią. że do katastrofy dojdzie wówczas, gdy dzień św. Marka przypadnie w niedzielę wielkanocną. Po raz drugi rzecz miała zajść w roku 191385. Oczywiście obie te daty poprzedzał stan wielkiego niepokoju społecznego, który podsyca>ny był szer'egi'em .niesamowitych opowieści plasujących się w ramach podania wierz,eniowego. Mówiły one zarówno o znakach poprzedzających i zapowiadających nieszczęście, a także wyjaśniały przyczyny jakie zapobiegały katastrofie. Niektóre z funkcjonujących wówczas podań opowiadały o samym przebiegu końca świata. By zilustrować psychozę ówczesnych lat przytoczę tu opowiadanie z raku 1911, które apokaliptyczną wizję zapowi1adalo w sposób następujący: ,.Pewnego jesiennego wieczoru 1911 roku dwóch chłopów wracało z Gniezna do domu. J,eden z nich swój wóz miał wyładowany zbożem. Do niego nagle podeszła kobieta, która poprosiła go, ażeby pozwolił jej pojechać z nim. Chłop odmówił, twierdząc, że nie ma wolnego miejsca. Pójść ma jednak do tego drugiego, gdyż jego wóz jest pusty. Kobieta tam poszła i wil"śniak uprz·ejmie pop.rosił ją, by us~adła obok niego na posłaniu ze słomy. Ona jednak usiadła z tyłu na deskach, a potem powiedziała: W roku 1911 żniwa były ki,epskie. W roku 1912 będą jeszcZiegorsz€ i wybuchnie głód, a w roku 1913 popłynie krew. Gdy to powiedziaŁa, znilknęła tak samo nagle, jak przyszła. Mężczyzna jednak, do którego kobieta mówiła. miał po kilku dniach umrzeć ze strachu" 86. Przedstawiony tu skrótowo obraz wierzeń ludu wielkopolskiego nie jest oczywiście pełny 1 do takiego nie pl'etE:1nduje.Dotyczy jedynie tej warstwy duchowych odczuć ludu, które znalazły wyraz w podaniu wierzeniowym. Tenże, VolkstUmliches aus der Tierwelt, W. Szulcz.ew.ski, Der Wctfuntergsglaube sener Lande", 1914. R. IX, s. ~15. 84 B5 8h s. 18. Ein Prophezeimmg, "Rogasener op. cit., 36. un der Pro.v,inz Posen, Familienblatt", 7 kwietnia "AUiS dem P.o- 1912; R. Xl, nr 5,. �WOJCIECH 112 Wojciech ŁYSIAK Łysiak THE WORLD OF BELIEFS OF THE PEOPLE F1ROM THE WIELKOPOLSKA REGION ON THE TURN OF THE 19th CENTURY. (summary) The Wielkopolska Region is one of the areas the Polish folkloristic map whose beliefs have for the most part been merely presumed. Basically this was a result ·of the lack of 1lvailable information sources in the Polish language. The world of semi-demonic, demonic and non~demonic beliefs of the Wie1kopnlska Region would have certainly been forgotten if Otto Knoop, a teacher from Rogoźno WielkopCllskie, and his closest co-worker, Jerzy Wojciech Szulczewski, a teachet· form Bl'Udzyń, had not contributed to thi's Held of 'knowledge. They both, and in particular Knoop, though, gathered extensive material which comprised between ten and twenty thousand folkloristic texts. Only some forms of beliefs, specially non-demonic ones, have been presented in this paper. The author relates only to /those beliefs which found expression in . oral folklm, particularly in traditional tales. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e02d792c56300f0eda90522b6dd9ce57.pdf 9830643e175525b81fd9257d520b1404 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5639 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012 Subject The topic of the resource antropologia wizualna fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5242 Title A name given to the resource Świat zamknięty w obrazie/ Barbarzyńca 2012 nr 1(18) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2012 nr 1 (18), s.60-77 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piechocka, Maria Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Marta Piechocka Ur.w 1985 roku, magister socjologii Uniwersytetu Łódzkiego. Zamieszczony artykuł jest fragmentem jej pracy magisterskiej pt. Instytucjonalizacja świata (na przykładzie fotograficznego obrazu konkursu World Press Photo), napisanej w 2009 roku pod kierunkiem dr. hab. Kazimierza Kowalewicza, profesora UŁ. Świat zamknięty w obrazie Od wizualnego stylu do odczytania mitu w fotografii Uwagi wstępne Konkurs World Press Photo to najbardziej znana, powszechnie rozpoznawalna i prestiżowa inicjatywa w dziedzinie fotografii reportażowej. Nagrodzone w nim zdjęcia tworzą wystawę odwiedzaną przez ponad dwa miliony ludzi w 45 krajach na całym świecie. Każdego rokuzwycięskiepracesąpublikowane w postaci albumu w sześciu językach. Organizowany od 1955 roku konkurs ma formę bardzo zinstytu­ cjonalizowaną. Do udziału mogą przystąpić jedynie osoby profesjonalnie zajmujące się fotożurnalizmem, których zdjęcia zostały wykonane z intencją publi­ kacji. Nagrody p rzyzn ctw3.fi e s ^ w 10 kategoriach (Spot News, General News, People in the News, Sports Action, Sports Features, Contemporary Issues, Daily Life, Portraits Arts and Entertainment, Naturę) za pojedvncze zdiecia (simie ima?e) oraz fotograficznie opoJ e d z i a n ą historię ( ^ . P r z e d m i o t e m mojego zainteresowania będą natomiast fotografie wyróżnione główną nagrodą jako Zdjęcia roku (WorldPress Photo ofthe Year). Na stronie internetowej konkursu można przeczytać, że ten tytuł przyznaje się pojedynczemu zdjęciu, które nie jest wyłącznie fotoreportażowym podsumowaniem roku, ale reprezentuje kwestię, sytu­ ację lub wydarzenie ogromnej wagi dziennikarskiej i czyni to poprzez osiągnięcie wybitnego poziomu wizualnej percepcji i kreatywności . 1 Ikona i mit. Metoda analizy wybranych Zdjęć roku Na analizowany zbiór Zdjęć roku składają się 52 obrazy. Nie przyglądam się jednak każdemu z nich, ale na wybranych przykładach staram się pokazać pewne tendencje oraz zasugerować możliwe inter¬ pretacje. Za cel stawiam sobie nie tyle kompletną i wyczerpująca analizę, ile zwrócenie uwagi na kwestie, które stanowić mogą punkt wyjścia do pogłębionych badań. M a m pełną świadomość, że moja metoda nie jest jednorodna i może budzić wątpliwości natury 1 http://www.woridpressphoto.org/awards, 25.01.2012. B A RB A ß ZV H C A 1(18) PD1P �metodologicznej. Uważam jednak, że badając obraz należy odwoływać się do różnych sposobów jego analizy. Pozwala to spojrzeć na fotografię z wielu per­ spektyw i umożliwia pełniejsze jej zrozumienie. Warto zaznaczyć, że nie tylko nagrodzone zdjęcia powinny stać się polem zainteresowania badacza, ale również instytucja organizująca konkurs i podejmowane przez nią działania. Bez uświadomienia sobie, że fotografia jako medium rozwija się poprzez różnego typu insty­ tucje, niemożliwe jest zrozumienie mechanizmów, którym podlega, tendencji, sposobów konstruowania świata. World Press Photo jako fundacja wyznaczyło sobie misie szerzenia najwyższych standardów foto­ grafii reportażowej i jej profes onalizację. Zajęło się działalnością edukacyjna tym samym wpływając na kształtowanie fotograficznego spojrzenia. Poprzez nagradzanie pewnego typu prac wyznaczyła kła syczny" styl aspiruiacy do miana naibardziei foto reoortażowego definiującego dobry fotożurnalizm rym samym dezawuuiac inne drogi rozwoiu N ów s i l składać sie beda czrery wyodrębnione cechy osia gane poprzez zastosowanie różnorodnych technik Istotne iest że owe kategorie moga również wpływać na siebie wzajemnie, zostanie objaśnione w amszej części rozważań, upieram się poniekąd na analizie kompozycyjnej. Kompozycja może bowiem wzmac­ niać przejście od konkretu do abstrakcji, wynosząc obraz na poziom ogólności, tym samym warunkując jego odbiór. a zabity partyzant Roberta Capy, marines zatykający flagę na wysepce Pacyfiku, wietnamski jeniec z przy­ stawionym do skroni pistoletem, zamordowany Che Guevara na koszarowym stole. Każdy z tych obrazów stał się mitem i wyraża w swej formie bardzo wiele. Fotografie te wykroczyły daleko poza przypadkową okoliczność, w której zostały zrobione, nie ukazują jedynie poszczególnych osób, lecz są w stanie wyrazić pewne ogólne pojęcia. Są unikalne, a zarazem odsyłają do innych obrazów, wcześniejszych lub późniejszych, próbujących je naśladować . 2 W przestrzeni publicznej funkcjonują obrazy, które są z łatwością rozpoznawane przez ludzi wywodzących się z różnych społecznych środowisk. Cieszą się szacunkiem i wyzwalają cały kompleks złożonych emocji, podlegają szerokiej reprodukcji i zostają umieszczane zarówno w publicznej, jak i prywatnej przestrzeni. Reprezentują również histo­ ryczne doświadczenie. Bez względu na to, jakie są okoliczności ich rozpowszechnienia, w y d a j ą się zawsze znajdować ponad natłokiem wiadomości, dyskusji, decyzji i śledztw. Posiadają więcej niż wartość d o k u m e n t a l n ą dzięki niesieniu świadectwa czegoś co wykracza poza słowa W e d ł u g Roberta Harimanaoraz Johna Louisa Lucaitesa Owe znajome obrazy funkcjonująjak pomniki pamięci (...), zostały wykorzystane do skonstruowania kolek­ tywnego sensu przeszłości. Od antycznej ody przez renesansową pietę do fotografii, dostępne technologie publicznej reprezentacji sytuują życie w formalnej kom­ pozycji i zachowują kontekst znaczenia ostrożnie chro­ niony przed zmianą. Takie obrazy dostarczają mniej lub bardziej wyidealizowanego sensu co do tego, kim jesteśmy i kim powinniśmy być, i pozwalają każdemu To w ł a ś n i e ten w i z u a l n y styl p r z e s ą d z a o potencjale i k o n i c z n o ś c i Zdjęć roku, stwa­ rzając d o s k o n a ł e w a r u n k i do z a g n i e ż d ż e n i a się Barthesowskiego m i t u . Czym jest ó w p o t e n c j a ł ikoniczności? M o ż n a śmiało stwierdzić, że istnieją fotografie, które z pewnością przejdą do historii i ukażą się w tysiącach publikacji. Cytując Umberto Eco: Historia naszego stulecia streszcza się w kilku symbo­ licznych fotografiach, które zdołały uchwycić istotę swego czasu: bezładny tłum wylewający się na plac podczas „dziesięciu dni, które wstrząsnęły światem", 2 U . Eco, Semiología życia codziennego, tłum. J . Ugniewska, P. Salwa, Czytelnik, Warszawa 1998, s. 265. 1 (18) PD1P BARBARZ?IICA �Marta Piechocka 62 odczuć osobiste powiązanie z wielkowymiarowymi dzięki obecności Barthesowskiego punctum • detalu, wydatzeniami . szczegółu przyciągającego naszą uwagę. 3 Obrazy pojawiające się w mediach drukowa­ nych, elektronicznych lub cyfrowych, zapamiętane Pierwszy [tj. studium-MP] to niewątpliwie obszat, całe pole, któte postrzegam jako coś bliskiego, gdyż związane i powszechnie rozpoznawalne, rozumiane jako repre­ jest z moją wiedzą, kultutą ogólną. (...) Odsyła jednak zentacja ważnych historycznie wydarzeń, aktywizujące silną emocjonalną identyfikację lub reakcję , nazwę zawsze do podstawowej infotmacji (tewolta, Nikatagua) i wszystkich znaków do tego należących. (...) Zrobio­ „ikonami". Fotografia-ikona przywołuje bardzo silne, emocjonalne doświadczenie. Konstruuje scenariusz, no na tym obszatze tysiące zdjęć i mogę oczywiście odczuwać ogólne zaintetesowanie nimi, czasem przeję­ w k t ó r y m konkretne reakcje emocjonalne wobec wydarzenia stają się podstawą rozumienia i odczy­ tania znaczenia przez odbiorcę. Innymi słowy, poprzez cie, ale te emocje przychodzą do mnie X2l rozumowym pośtednictwem mojej kultuty moralnej i politycznej. (...) Dtugi element ptzełamuje studium lub poddaje skupienie na cielesnej ekspresji nie tylko podkreślają aspekt emocjonalny ale umieszczają widza w uczu­ ciowym" związku wobec przedstawionych na żdieciu osóbaDoprzLpieranienaspołecznychkonwenciach Drzedstawienia sa wiarygodne i każdy może ie rozoo je rytmowi. Tym razem to nie ja go szukam (ponieważ moja świadomość zajmuje się polem studium), to on wybiega ze sceny i jak strzała przeszywa mnie. (...) zdję­ cia, o któtych mówię, są rzeczywiście jakby zaznaczone punktami czasem nawet usiane tymi wtażliwymi miej­ znać i zrozumieć Owa emocjonalność może wynikać z okoliczności ich powstania a mianowicie konfliktu nieoewności i chaosu Wewnątrz obrazu znaiduia sie zakodowanenroblenwsnołeczeńsrwa Większość foro grafii nagrodzonwh w L e g o r i i 7ji,ri, loku nosiada scami ( ) Dlateeo ten dmei element którv narusza stud um,L^punctum. (...) ta^akiegośzdjęcia to przypadek któty w tym zdjęciu celuje we mnie ( ) 4 1 sobie Lenciafikonicznofci nrzez krórv rozumiem renieokLlona do końra właściwość nowodniara *e Si Tl Z AZTTT^rTTr zdjęcie bardzo silnie oddziałuje na odbiorcę, ma szansę zapisać się w kolektywnej pamięci, stac się symbolem danego wydarzenia, a co najważniejsze byc obrazem wyrażającym jakieś idee ogólne, w który zakradł się barthesowski m i t Ikonicznosc niesiona jest w wizu­ alnym stylu danej totograhi. onadto w ikonie zachodzi przeobrażenie tego, co banalne, ale zarazem mepokojące, w to, co wymowne i perswazyjne. Roland Barthes rozważał kwestie dualizmu pole­ gającego na współistnieniu w fotografii dwu niespój­ nych elementów, niejednorodnych, bo nie należących do tego samego świata . Do przeobrażenia dochodzi 5 R. Hariman, J . L . Lucaites, No Caption Needed. Iconic Photographs, Public Culture, and Liberal Democracy, The University of Chicago Press, Chicago 2007, s. 2. Tłum. własne. t 6 Punctum stanowi więc taki element w fotografii, który może się wiązać z podwójną referencją, czy też rozszczepieniem referencjalnym, a to zakłada j u ż pewną jakość symboliczną . Determinuje więc prze­ kształcenie się obrazu w ikonę - przejście na poziom ogólny, ale jest również bodźcem do budowania mitu i zachęca odbiorcę do poszukiwania symbolu . 7 8 Zdjęcie traktować więc będę również jako system znaków, Bzrthesowskie signifiant na poziomie mitu. Postaram się prześledzić proces przekształcania fotografii reporterskiej, której celem jest szybkie przekazanie treści o zdarzeniu w uchwyconym J . Trznadel, Aletheia, Warszawa 2008, s. 45. 6 Lbid.,s. 49-52. 7 S. Sikora, Fotografia i mit, [w:] A. Sobota (red.), Estetyka 3 4 5 i racjonalność fotografii, Oficyna Wydawnicza A T U T , Wrocław 2002, s. 99. Lbid, s. 27. 8 R. Barthes, Światło obrazu. Uwagi o fotografii, tłum. Społeczno-Kulturalno-Antropologiczny" 1 (1) 2007, s. 56. K. Klimek, Fotografia buduje mit, „Maska. Magazyn B A RB A ß ZV H C A 1(18) PD1P �Świat zamknięty w obrazie 63 fragmencie rzeczywistości, w obraz o znaczeniu ponadczasowym. Poprzez k o n k r e t y z a c j ę w y d o b ę d ę znaczenie ukryte w przekazie. Konkretyzacja, inaczej obiek­ tywizacja obrazu, składa się z symbolizacji pier­ wotnej (denotacji) oraz symbolizacji w t ó r n e j (konotacji). Denotacja to operacja u m y s ł o w a , której celem jest tworzenie znaczenia tylko na podstawie wizualizacji przedstawionej na obrazie . Odkrywa dosłowną treść obrazu, czyli „sens" signifiant pierwszego poziomu systemu semiologicznego Barthes'a. Konotacja to wzbogacenie denotacji o asocjacje i implikacje łączące sie z obrazem oraz kontekst w y s t ę p o w a n i a danego przekazu Poprzez ten zabieg sens" przekształci sie w forme" dla której bedè szukać nowego mitycznego znaczenia D u ż a role w procesie ana' lizy odgrywa kwestia nawiązań intertekstualnych i alep-acvinvch omawianych Zdieć roku Także one nomagaia fotografii u w o l n i ć sie od bieżącego zna L n i a i wejść na mityczny poziom sygnifikacji. 9 10 W e d ł u g M i c h a ł a Głowińskiego intertekstualność to te relacje z innymi utworami, które stały się elementem strukturalnym lub (...) znaczeniowym (semantycz­ nym), relacje zamierzone i w taki czy inny sposób wi­ doczne (.. . ) . O intertekstualności (...) mówić można tylko wtedy, gdy odwołanie do tekstu wcześniejszego jest elementem budowy znaczeniowej tekstu, w któ­ rym ono się dokonuje (.. . ) . n 12 Przywołanie intertekstualne ma wydobyć w tekście kultury nowy, wyższy sens, nie poprzez „powołanie się" na autorytet innego dzieła, ale przez wspólne wypracowanie bogatszej konotacji. Alegacja wzmacnia natomiast wymowę perswazyjną komunikatu wizual­ nego. Przywołany tekst kultury traktuje się jako auto­ rytatywny, jedyny słuszny i wartościowy. Dzięki temu powołujące się na niego dzieło zyskuje odpowiednią wymowę i jest powszechnie uznawane za wiarygodne. Należy również poruszyć kwestię wpływu podpisu na sposób odczytania i znaczenie nagrodzonych fotografii. Podstawową funkcją biorących udział w konkursie zdjęć ma być przekazanie rzetelnej informacji z miejsca zdarzenia Podpis umieszczany przy zdjęciu warunkuje jego odczytanie i interpretację zgodne z intencjami nadawcy. Słowna mediacja czyni obraz zrozumiałym". Clive Scott wyodrębnił trzy funkcje podpisów pod zdjęciami a pierwsza z nich - podpis jako docelowe wyjaśnienie - jest charakterystyczna dla fotografii konkursu World Press Photo. Tekst w tym przypadku ma służyć obiaśnieniu wszvsrkich szczegółów krorvch ze zdieria nie można o d r z L ć a króre składaia siena iak nainełnieiszv obraz kadru'- darv mieisr boha rerów" leśli dokładnie r o k n o r o k n nrlesl'edzimv fnrnarafie króre J n h v ł v o ł ó L a naârnde rrndnn h d T nr, ż n będzie oprzeć się wrażeniu ze wszystkie mają ze sobą coswspolnego. len sam podpis można by umieścić pod kilkoma innymi obrazami, bez wpływu na ich odbiór. Mowny przypis stanowi zrodło wiedzy uzupełniającej i przede wszystkim ukonkretniającej to, co widzimy, innymi słowy, podpis odsyła tylko do pierwszej war­ stwy systemu semiologicznego, umożliwiając odczy¬ tanie „sensu . T Ï 11 1 3 Zob. M . Garncarek, Instrukcja obsługi obrazu - o podpisach pod fotografiami prasowymi, [w:] T. Ferenc, K. Makowski (red.), Przestrzenie fotografii. Antologia tekstów, Wyd. Galerii f5 & Księgarni Fotograficznej, Fundacja Edukacji Wizualnej, J . Szulich-Kałuża, Społeczny obraz świata w fotografii 9 - o zastosowaniu analiz fotografii w badaniach socjologicznych, [w:] J . Kaczmarek, M . Krajewski (red.), Co widać', Wyd. Naukowe U A M , Poznań 2006, s. 69. 10 Ibid, s. 69. 1 1 M . Głowiński, O intertekstualności, „Pamiętnik Literacki" 4 1986, s. 77. 12 14 Ibid, s. 234 Clive Scott w swojej typologii wyróżnia dwie dodatkowe funkcje: podpis jako punkt wyjścia, który daje dyskretny sygnał ukierunkowujący odbiorcę, a potem pozwala działać samemu, oraz podpis jako paralelny, ale oderwany od zawartości zdjęcia komentarz, który jest na tyle zdystansowany wobec obrazu, 1 5 że ostateczne znaczenie nie zawiera się ani w jednym, ani Ibid, s. 82. 1 (18) PD1P Łódź 2005, s. 231. w drugim, ale w punkcie ich przecięcia. W tej ostatniej funkcji BARBARZ7IICA �Marta Piechocka 64 Uwolnienie obrazów z narzuconego przez Wizualny styl Zdjąć roku s ł o w o kontekstu p o z w o l i n a dotarcie do warstwy mitycznej. Traktuję Zdjęcia roku j a k o starczalne teksty k u l t u r y artykułujące samowy­ W o r l d Press P h o t o w p r o c e s i e o c e n i a n i a selek­ społeczne c j o n u j e k o n k r e t n e typy z d j ę ć . W y o d r ę b n i e n i e czte­ znaczenia, e g z e m p l i f i k u j ą c e konflikty, s ł u ż ą c e okre­ rech kategorii p o z w o l i p o k a z a ć ślaniu i naznaczaniu zjawisk i ludzi. w i z u a l n y styl n a g r o d z o n y c h p r a c . B ę d ą to: d r a - P o z o s t a j e jeszcze k w e s t i a u z a s a d n i e n i a w y b o r u z d j ę ć d o analizy. G i l l i a n R o s e w y s u w a postulat m a t y z m , charakterystyczny, d o k u m e n t a l n y n a r r a c y j n o ś ć r e a l i z m , oraz a r t y s t y c z n a eks­ s a m o ś w i a d o m o ś c i badacza, k t ó r y dotyczy koniecz­ p r e s j a . O w e cechy są wzajemnie połączone, n a ności rozważenia własnego przykład dramatyzm m o ż e być kreowany sposobu patrzenia n a o b r a z . S p o j r z e n i e n i g d y n i e jest n a t u r a l n e i czyste, zastosowanie dlatego t e ż n a l e ż y u z m y s ł o w i ć s o b i e , j a k m y go umiejscawia odbiorcę postrzegamy. wydarzeń 1 6 Subiektywność staje s i ę e l e m e n t e m szerokokątnego ale t e ż poprzez obiektywu, przez n a r r a c y j n o ś ć poprzez zesta¬ dowcip i r o n i e s t a ł y m , niezmiernie t r u d n y m do „przeskoczenia", wianie kontrastujących e l e m e n t ó w dlatego p r z y w y b o r z e k o n k r e t n y c h fotografii t r z e b a itd Wspólny jest o s i a L y poprzez z a s t o s o w a n i e t e c h n i k uwzględnić swoją wrażliwość podkreśla, że najbardziej oraz emocje. ekscytujące, Rose wstrząsa­ który i fotoreportera w c e n t r u m wszystkim zdjęciom styl w i z u a l n y jakie pomagajązdjęciu wkroczyć na poziom ikoniczności. j ą c e i o d k r y w c z e analizy ostatecznie n i e p o d l e g a j ą metodoloeii S a o n e w y n i k i e m p e ł n e e o pasji zaan- e a ż o w a n i a w to c o w i d z i m y w y p ł y w a j ą z p r z y j e m ­ ności wzruszenia fascynacji z a d u m y leku osoby oatrzacei n a obraz' k t ó r a o c t e m o r ó b u i e o o o i s a ć e 1 7 Dramatyzm D r a m a t y z m , bardzo w a ż n y element k a ż d e j nagro­ N i e o z n a c z a to, ż e w y s e l e k c j o n o w a n e p r z e z e m n i e dzonej fotografii, fotoptafie n i e w o i s u i a sie w j a k i e ś b a r d z i e i o p ó l n e w a n i e r ó ż n o r o d n y c h m e t o d . Po pierwsze, o s i ą g a się go kareLie onierałam d z i ę k i w r a ż e n i u b e z p o ś r e d n i e g o k o n t a k t u fotorepor­ na z d i e c i a c h k r ó r e w e H W mnie s r a n o w i ł v doskonała e ^ z e m n l i f i k a c i e S z u k a ł a m obrazów tera z w y d a r z e n i a m i , c z ę s t o n i e b e z p i e c z n y m i . D z i ę k i sie \L Pisząc o stvl„ wizualnvm z LrhesowskiJmultum 7 7 aWnia bo dla k a ^ e . n k r ó r e iesr s n b i e k r v w n e m J bvć i n n J T l e m rTT TT TT Y J T l mentem Usw a d o m i e m e obrazu, h T n i własnej s u b i e k t y w n o ś c i p o z w o l i ł o m i n a lepsze z r o z u m i e n i e mojej postawy badawczej. tekst pod zdjęciem stanowi komentarz, który nie odnosi się bezpośrednio do obrazu, ale do jakiegoś wydarzenia. Zapoznanie się z nim zasadniczo zmienia znaczenie fotografii i różni się radykalnie od pierwszego wrażenia wywołanego wizualnym przedstawieniem. Gdyby podpisy towarzyszące Zdjęciom roku wpisywały się w tę funkcję, ich analiza musiałaby stanowić oddzielne zagadnienie rozważań. Zob. M . Garncarek, op. cit. Za: T. Ferenc, Analiza obrazów -przegląd metod i inspiracji teoretycznych, [w:] B. Sułkowski (red.), Ze studiów nad sztuka jest u z y s k i w a n y p o p r z e z zastoso­ odczuciu, ż e znajduje się o n w c e n t r u m uchwyconej sytuacji. T y m s a m y m d o c h o d z i d o p o d k r e ś l e n i a jego h e r o i c z n o ś c i jako silnie z a a n g a ż o w a n e j jednostki. T o p o k ł o s i e s t y l u z a a n g a ż o w a n e g o , k t ó r y stał s i ę n o r m ą fotografii r e p o r t a ż o w e j , z a i n i c j o w a n e g o przede przez R o b e r t a C a p ę , ale l a n s o w a n e g o r ó w ­ nież przez D a y i d a oevrrioufa oraz vjeors?e a J~vocli?efa wszystkim odrzucających rejestracje z bezpiecznego d y s t a n s u ' N i e e d y ś w a l c z ą c y o s w ó p r e s t i ż i u z n a n i e fotoreporter o b e c n i e staje sie b o h a t e r e m Dodeimuiacym w y s i ł e k b y z d o b y ć zdiecie k t ó r e o o o w i e h i s orie k o n f l i k t u wszystkim bezpiecznie p o z o s t a j ą c y m w d o m a c h . Z d j ę c i e S a d a y u k i M i k a m i z 1 9 7 8 r o k u (fot. 1) w y k o ­ 1 6 i kulturą duchową, Wyd. Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2007 CArt-a Universitatis Lodziensis. Folia Sociologica 32), s. 7. 17 n a n o w czasie p r o t e s t ó w przeciwko b u d o w i e m i ę d z y n a ­ rodowego l o t n i s k a N e w T o k y o I n t e r n a t i o n a l A i r p o r t . A b y n a b y ć p o t r z e b n y teren, r z ą d m u s i a ł w y e k s m i t o w a ć Ibid, s. 6. B A RB A R ZV H C A 1(18) PD1P �Świat zamknięty w obrazie protestujących właścicieli ziem. W wyniku brutalnego starcia obu stron zginęło 13 osób, w tym 5 policjantów. Nagrodzona fotografia emanuje dynamizmem: pło­ nąca postać demonstranta, latające w powietrzu kok­ tajle Mołotowa, walczące postaci uchwycone w ruchu. Fotoreporter bez wątpienia znajduje się w centrum wydarzenia, a widz razem z nim. Dramatyzm sytu­ acji podkreśla również kompozycja zamykająca się w „wirującym" kręgu, który wyznaczają dwie butelki, czarny dym i płonąca postać. Ciała w wyniku dyna­ micznego ruchu przechylone są na lewą stronę, dopeł­ niając wrażenie koła. Ponadto policjant znajdujący się na pierwszym planie oraz postać bezpośrednio za nim biegną w naszym kierunku W ten oto sposób wyłania się kolejna technika dramatyzacji - poprzez kompozycję. Prostota i graficzna wyrazistość mogą stanowić jej doskonałe wzmocnienie lub wręcz o niej decydować. Przyjrzyjmy się fotografii Luciana Perkinsa (fot. 2), która uzyskała tytuł Zdjęcia roku w 1995 roku. Towarzyszący opis informuje, że na zdjęciu znajduje się autobus w drodze do Groźnego, miasta, w którym trwają walki pomiędzy bojownikami o niepodległość Czeczenii a rosyjskimi oddziałami. Sama fotografia nie daje żadnej ficznej wskazówki. Zarejestrowane miejsce mogłoby znajdować się wszędzie. fot. 1. Sadayuki Mikami, Zdjęcie roku 1978 fot. 3. Larry Towell, Zdjęcie roku 1993 Centrum kompozycji stanowi tył autobusu, forma bardzo symetryczna i geometryczna, ukazana z wyjątkową dokładnością. Nasuwa się skojarzenie z nadzwyczaj precyzyjnymi fotografiami Henryego Cartier-Bressona, który zwykł przyglądać się zdjęciom umieszczanym w pozycji „do góry nogami", tak jak czynili to malarze, by ocenić kompozycję. Prosta geo­ metria kompozycji powinna działać wyciszająco. Coś jednak zaburza ten spokój i harmonię, kontrastuje z prostą i idealną formą. Ten ład przełamuje czło­ wiek naruszający przewidywalność obrazu: w oknie pojazdu znajduje się chłopiec przyklejony" do szyby trzymający ręce w geście wołania o pomoc jakby krzyczał Zabierzcie mnie stad'" Zakłóca symetrie niszczy porządek, stanowi Barthesowskie punctum przenosząc obraz na poziom abstrakcyjny, 'odrywając 1 (18) POI? BARBARZYŃCA �Marta Piechocka 66 go od miejsca i wydarzenia. Siła zdjęcia opiera się na statyczności i spokoju oraz zestawieniu kontrastują­ cych elementów. Z jednej strony znakomity ład rzeczy martwych, z drugiej cierpienie niewinnego dziecka, nasuwające pytanie o kondycję i porządek tego świata. Innym dobrym przykładem dramatyzacji jest następujący obraz (fot. 3): na tle popisanego muru widzimy chłopca z uniesionym w górę pistoletem. Obok jego dłoni dwie inne, również dziecięce, trzy­ mające broń - symbol przemocy i wojny. Dziecko, którego prawa w kulturze zachodniej są szczególnie chronione, które otacza się wyjątkową troską i opieką mającymi zapewnić mu odpowiednie warunki roz­ woju, jest tutaj pozbawione swojego dzieciństwa, staje się uczestnikiem konfliktu zbrojnego. Pomimo uświa­ damiającego podpisu, że pistolety są tylko gumową zabawką, wyraz twarzy dziecka znajdującego się na pierwszym planie oraz ręce podniesione' W geście oporu pozwalają wnioskować że to nie zwykła chłoniecą zabawa ale demonstracja zaangażowania i chęci walki Zdiecie bazuje na Dołączeniu niby orzeciw stawnych wykluczających sie e l e m e n t ó w - orzemocy w świecie dzieci. A teraz przyjrzyjmy się temu zdjęciu z innej perspektywy. Fotografia może stanowić odzwier­ ciedlenie zachodniego dyskursu dotyczącego spo­ łeczności arabskiej, utożsamianej z ekstremizmem i fundamentalizmem. Pokazuje, że j u ż małe dzieci wychowywane są w duchu nienawiści. Tym samym, może niebezpośrednio, odczytujemy strach świata Zachodu przed kulturą islamską. Udramatycznieniu służy r ó w n i e ż pokazanie wydarzenia przez pryzmat jednostki. To cecha cha­ rakterystyczna prawie wszystkich nagrodzonych fotografii. Zabieg ten pomaga przekształcić się zdjęciu w obraz ponadczasowy i ikonę. Styl Zdjęć roku konkursu World Press Photo, który nazwałam stylem wizualnym, celuje w produkowaniu abstrak­ cyjnych i symbolicznych obrazów. Dokumentalny realizm Dokumentalny realizm polega na wywołaniu u odbiorcy wrażenia, że fotografia jest uczciwa, bez­ stronna i przede wszystkim wiarygodna. Wydarzenia i osoby rejestrowane są tak, by wywołać wrażenie spontaniczności i wykluczyć możliwość pozowania oraz ustawienia postaci. Widz ma uwierzyć, że jest świadkiem pewnej historii i dokładnie w ten sam sposób by ją zobaczył, gdyby był obecny w czasie jej trwania. Fotografia jest dokumentem. Realizm w tym wypadku służący idei humanitaryzmu - że wszyscy jesteśmy ludźmi i należymy do tego samego eatunku pomimo lokalnych różnic - umożliwia odbiorcy identyfikacje z obiektem przedstawionym Fotoerafia staje sie narzędziem d e m o n s t r u j ą c y m solidarność miedzy ludźmi. Wsoomniane wcześniej wrażenie bezstronności autora zdjęcia, osiągane dzięki efektowi uktvtei kamerv" oraz zwrócenie „ w L i na nroblemv innvch ludzi i eksrremalne warunki w krórvch nrzvszło im żvć zmnieiszaia dvsrans ńomiedzv odbiorca a n r z e d l w i o n a scena Pozwalają mu ziLorować fakt że fotograf działa na r a s a d j l nieć L . a r r i a a ł n ś ć r e a n rn w i t a l n e Realizm w fotografii może być budowany poprzez k o m p o z y c j ę , w y b ó r światła, użycie przestrzeni, przedstawienie ekspresji. Bohaterowie Zdjęć roku na ogół nie kierują swojego spojrzenia w kamerę, a jeśli już, to niebezpośrednio. Spoglądanie w obiektyw wyraźnie potwierdza obecność fotografa i pośred­ niczy p o m i ę d z y obserwowanym a odbiorcą. Jego brak natomiast konotuje sens obecności w miejscu zdarzenia, bardziej jako świadka niż uczestnika. R ó w n i e ż obfitość przedstawienia, pierwszy i drugi plan sfotografowany bardzo szczegółowo i wzmocniony taką samą ostrością, dają iluzję real­ nego dokumentu. 1 8 A. Rouille, Fotografia. Między dokumentem a sztuką współczesną, tłum. O . Hedemann, Universitas, Kraków 2007, s. 113. B A RB A R ZV H C A 1(18) PD1P �Świat zamknięty w obrazie Narracyjność Patrząc na fotografię, czasem zastanawiamy się, co działo się tuż przed otwarciem migawki lub tuż po zarejestrowaniu obrazu, co znajduje się na zewnątrz kadru, jakie relacje wiążą znajdujących się na zdjęciu ludzi. Narracyjność fotografii opisałabym przy użyciu continuum. Na jednym końcu znajdowałaby się nar­ racja wysoce specyficzna, opisująca i informacyjna, ściśle skupiona na konkretnych ludziach, okolicz­ nościach i wydarzeniach. Na przeciwległym usytu­ owałaby się narracja abstrakcyjna, przekształcająca konkretny, uchwycony moment w wiadomość uni­ wersalna Ta kreacja jest charakterystyczna dla Zdjęć roku które odcina a się od swojego informacyjnego kontekstu i wyabstrahowane stają się wartością samą w sobie. Obraz nie od widza wiedzy fis. tenułt fot. 4. Mike Wells, Zdjęcie roku 1980 fot. 6. Don McCullin, Zdjęcie roku 1964 fot. 8. James Nachtwey, Zdjęcie roku 1994 zawiłości i szczegółów życia przedstawionych postaci Dochodzi tu do przesunięcia miedzy konkretem a symbolem s t a n o w i ą c e j oodłoże metafo ryzach i symbolizacii Fotografie o abstrakcyjne! narracii to re o wsnomni nvm wcześnie! n o r e n i e ikoniczności B a r t h e s o w s k i m , L ^ . Znów zacytuję Barthes'a a - Szczegół pochłania mnie przy oglądaniu, wywołuje żywą przemianę mojego zainteresowania, elektryzuje. Przez naznaczenie jakąś rzeczą zdjęcie nie jest już byle jakie. Ta jakaś rzecz uruchomiła brzęczyk, wywołała we mnie małe poruszenie, satori, przejście pustki (to nic, że na samo odniesienie zdjęcia można machnąć ręką). Dziwna rzecz: cnotliwy odruch, który włada „ułożony­ mi" zdjęciami (wypełnionymi przez proste studium), jest odruchem leniwym (przeglądać, szybko i miękko przebiegać wzrokiem, zwalniać i przyspieszać). Tym¬ czasem lektura punctum (zdjęcia, można powiedzieć, „naznaczonego") jest krótka i aktywna zarazę m (...) To przybliża Fotografię (pewne fotografie) do Haiku. Gdyż zapis Haiku jest także niezmienny: wszystko jest dane od razu, nie wywołując chęci rozwoju, a nawet bez możliwości retorycznego przekształcenia ( ) [A] ni Haiku ani Zdjęcie nie pozwalają marzyć 19 1 9 R. Barthes, op. cit., s. 91-92. 1 (18) PDIP BARBARZYŃCA �Marta Piechocka 68 Zdjęcie roku nie pozwala więc marzyć, stanowi całość odnoszącą się do abstrakcyjnego bytu. Natomiast Walter Benjamin twierdził, że obraz stworzony przez malarza jest całością, podczas gdy obraz wykonany przez fotografa składa się z wielu fragmentów . Gilles Deleuze uważał, że malarstwo „uosabia nadal uniwer­ salny logos, owo pragnienie scalenia wszystkiego i utrzy­ mania więzi, które odwiecznie łączą Część z Całością i Całość z Częścią" . Fotografowi zarzucano fragmentaryzację świata, zaś malarzowi przypisywano kon­ struowanie pewnej całości poprzez kolejne dotknięcia pędzla. Przyjmując jednak założenie o dwóch typach narracji należy ponownie zrewidować zarzuty wobec fraementamaciiświataNarraciaabstrakcyjnaprowadzi bowiem do osiągnięcia jedności i spójności obrazu. 20 21 Przez zespół rozumie on połączenie obrazu z tekstem wyjaśniającym. Jego fotografie mają stanowić czystą informację, wpisują się więc w pierwszy, wspomniany wcześniej typ narracji. Nie posiadają nic, co mogłoby je wynieść na poziom uogólnienia. Sekuła broni się przed narracją abstrakcyjną czyniącą zdjęcie obiektem autono­ micznym. Ciekawa uwaga dotycząca muzeum może być użyta w stosunku do instytucji konkursu. Czy nagra¬ dzane zdjęcia są produkowane pod ocenę i akceptację World Press Photo? Na to pytanie odpowiedzieć nie można. Pewne jest jednak, że prace o narracyjności abs­ trakcyjnej 7ysh\)-\xyt\\\ Zdjęć roku. Co może decydować o narracji abstrakcyjnej? Na pewno punctum, które przenosi nas na inny poziom rozumowania, nadaje znaczenie. Niestety, jego definicja się wymyka. Niełatwo jest je wskazać i nie dla każdego będzie ono tym samym Potwierdzeniem tego założenia może być projekt fotografa Allana Sekuły Sketch for Geography Lesson, elementem zdjęcia. Istnieją również inne techniki wspoopublikowany wrazzesejami wksiążceDismalScience: magające oderwanie się fotografii od konkretu. Znowu Photo Works 1972-1996. Jego fotografie nie stanowią pojawia się kwestia odpowiedniej kompozycji. Dobrze metafory, ale próbę odniesienia do konkretnej rzeczy­ zorganizowana, prosta i przejrzysta, umożliwia stwo­ wistości - bazy wojskowej Stanów Zjednoczonych rzenie czytelnej narracji. Posługiwanie się zbliżeniem, w Niemczech. Nie posiadają podpisów i są zagadkowe odpowiednie kadrowanie i kąt widzenia mają zasad­ do momentu przeczytania eseju umieszczonego na nicze znaczenie. Odbiorca nie ma gdzie „uciec", obraz końcu. Obrazy nie mogc^ być wyjęte z kontekstu. Nie nie pozostawia pola dla wyobraźni Dodatkowo często można im przypisać abstrakcyjnej narracji. Na przy­ pojawia sie zestawienie dwóch kontrastujących ze soba kład fotografia kobiety stojącej obok znaku ostrzega­ elementów tak jak w przypadku omawianej fotografii jącego o minach i trzymającej pocztówkę z ludźmi przedstawiającej arabskie dzieci które nie tylko służy którzy wspięli się na ogrodzenie, nie ma sensu do udramatycznieniu ale implikuje uniwersalne znaczenie momentu przeczytania że niemiecka granica była obrazu NagrodzonezdiecieMikeaWellsaz 1980 roku kiedyś atrakcją turystyczną. (fot 4) posiada wszystkie omówione cechy. Autor podkreśla, że w jego pracach „nacisk był konsekwentnie kładziony na »zespół«, nie na formę czy znaczenie pojedynczego obrazu. (...) [Tjakie podejście wydaje się jedyną rozsądną drogą, by sprzeciwić się ten­ dencji włączania fotografii do muzeów, tendencji do pro­ dukowania prac pod ocenę i akceptację tej instytucji" . 22 2 0 W. Benjamin, Anioł historii. Eseje, szkice, fragmenty, tłum. K. Krzemieniowa, H . Orłowski, J . Sikorski, Wyd. Poznańskie, Poznań 1996. 2 1 23 G . Deleuze, Proust i znaki, tłum. M . Markowski, słowo/ obraz terytoria, Gdańsk 2000. 2 2 Biała dłoń dorosłego mężczyzny trzymająca wychudzoną dłoń czarnego dziecka to prosta kom­ pozycja bazująca na zasadzie kontrastu. Poprzez „por­ nografię powiększenia" obraz staje się abstrakcyjny i w pewnym sensie odrealniony. Po pierwsze, nie wiemy, kto znajduje się na fotografii, w jakiej sytuacji została wykonana, jakie relacje łączą te postaci. Po drugie, uderzająca dysproporcja (ręka dziecka jest sze­ rokości palca misjonarza) jest tak niewiarygodna i nie- A. Sekuła, Dismal Science. Photo Works 1972-1996, Normal 1999, za: M . Woodward, The Construction of Photojournalism. Visual Style and Branding in the Magnum Photos Agency, M I T , Boston 2006, s. 84. Tłum. własne. 2 3 A. Rouillé, op. cit., s. 169. BARBARZVÑCA 1(18) PD1P �Świat zamknięty w obrazie naturalna, że w pewnym sensie podważa realność tego obrazu, a tym bardziej możliwość przypisania go do konkretnych osób, więc implikuje znaczenie ogólne: Świat Zachodu niesie pomoc głodującym w Afryce. O s i ą g n i ę c i e narracji charakterystycznej dla stylu W o r l d Press Photo ma miejsce r ó w n i e ż poprzez uchwycenie gestu lub ekspresji. Fotografia Roberta Capy (fot. 5) z 1943 roku zatytułowana Neapolitańskie matki lamentujące nad swoimi synami ukazuje kobiety pogrążone w rozpaczy. Jedna z nich trzyma zdjęcie syna obok swojej twarzy. Ten obraz stanowić będzie wzór dla innych fotografów doku­ mentujących konflikty na świecie. W ł a ś n i e w owej ekspresji zdjęcie niesie swoje znaczenie. Przez sku­ pienie na twarzach dochodzi do pominięcia innych elementów, w t y m kontekstu. D z i ę k i takiemu zabiegowi fotografia odsyła na poziom narracji abstrakcyjnej i przekształca sie w ikonę niosąca Barthesowskimit. fot. 9. Georges Merillon, Zdjęcie roku 1990 Zdjęcie Dona McCullina (fot. 6) opiera się na tym samym schemacie. Nie liczy się fakt, kogo opłakuje kobieta: czy poległego na wojnie grecko¬ -tureckiej męża, czy syna. Ten przekaz - porusza­ jący, emocjonalny, silny, niemalże odbierający mowę - nikogo nie pozostawia obojętnym. Obok gestu i ekspresji, które implikują ten rodzaj narracji, w przytoczonych przykładach równie wielkie znaczenie odgrywa postać „Matki". Jak pisze Kaja Klimek, następuje pełna identyfikacja z przekazem wizualnym - każdy z nas, odbiorców, ma matkę, apołowa ludzkości jest czyjąś matką. (...) Zdjęcia traumatyczne według R. Barthesa są niemal doskonałymi analogonami. Nie wymagają komentatza ani podpisu (...). Jak silnym ptzekazemjest obtazmatki, pisze sam Barthes. (...) [P] isze o zdjęciu, któte dla niego stało się symbolem fotogtafii i odkryło przed nim prawdę o tej sztuce. Zdjęcie to ptzedstawiało właśnie jego matkę (.. . ) . 24 1 4 K. Klimek, op. cit., s. 52. 1 (18) POI? BARBARZYŃCA fot. 10. Ovie Carter, Zdjęcie roku 1974 �Marta Piechocka 70 Co ciekawe, „Matka" jest bardzo częstym motywem Zdjęć roku - jako kobieta rozpaczająca, albo otaczająca opieką swoje dzieci. To, czy kobieta w rzeczywistości opłakuje dziecko, męża czy kogoś z rodziny, staje się nieistotne. Obrazy te bardzo często bazują na skoja­ rzeniu z wizerunkiem Matki Boskiej. Robert Hariman oraz John Louis Lucaites podkreślają, że ikoniczne fotografie nawiązują do popularnych motywów iko­ nograficznych. Ten zabieg intertekstualny wynosi obraz na poziom ogólny i uwalnia od konkretu . Współczesne „Piety" i „Madonny z Dzieciątkiem" jako ikonograficzne motywy są również dowodem na bardzo silny wpływ kultury chrześcijańskiej i jej tości Fotografia humanitarna zdaje sie odwoływać do naszej empatii używając chrześcijańskich symboli reli­ gijnych uważając ie za uniwersalne Ponadto zastoso wanie takich środków kulturowych powoduje' kono­ tacje z największymi dziełami sztuki Tvm bardziei więc fotografia odrywa się od narracji konkretyzującej. 25 W tym miejscu warto zwrócić uwagę na kolejną cechę charakterystyczną wizualnego stylu Zdjęć roku, a mianowicie na a r t y s t y c z n ą ekspresję. Nie polega ona na kreacji piękna w obrazie poprzez metody estetyzujące, takie jak światło, podkreślenie tekstury czy koloru. Techniki te są wykorzysty­ wane, ale nigdy w odłączeniu od innych, wspo­ mnianych wcześniej elementów stylu wizualnego. Ich użycie zwiększa zdolność narracyjną obrazu, pomaga, kreowaniu dramatyzmu. Zdaniem Susan Sontag, nawiązywanie do malarstwa pozwala foto­ grafii uzyskać wyższy sens i uwolnić się od presji aktualności. W jednym ze swoich esejów porusza temat rozpowszechnionych przez boliwijskie władze materiałów fotograficznych przedstawia acych ciało Che Guevary złożone w stajni na noszach. Zwraca ona uwagę na kompozvcvine podobieństwo tego orzedstawienia do Martw Jo Chrystusa Mantegni czy Rembrandtowskiej Lekcji \natomii doktora Tulpa. Niezanomniane wrażenie iakie ro zdiecie wvwiera wskaznie na norenrialna możliwość L Zolirv' zacji, stawania się obrazem ponadczasowym" 26 2 5 R. Hariman, J . L . Lucaites, op. cit., s. 27. 2 6 S. Sontag, O fotografii, tłum. S. Magala, Wyd. Artystyczne Malarskość osiągana jest jednak nie tylko w kon­ tekście intertekstualnym - poprzez jawne, bądź ukryte nawiązanie do dzieł sztuki - ale też dzięki zabiegom formalnym. O kompozycji pisałam odnośnie każdego elementu stylu: dramatyzacji, narracji, dokumental­ nego realizmu. To właśnie ona jest często ową arty­ styczną ekspresją wpływającą na powyższe cechy. W przypadku Zdjęć roku może pojawić się zarzut „choroby estetyzacji". Zdjęcia wyrwane ze swojego kontekstu po pewnym czasie stają się „pięknym" obrazem „jakichś ludziwjakichś sytuacjach" . Według Jeana Baudrillarda „spisek sztuki" to nic innego, jak pozbawianie się przez nią samą wszelkiego znaczenia społecznego, kulturowego, artystycznego. M i ę d z y innymi dlatego należy fotografię trzymać z dala od pokus włączenia jej w obręb tego „skończonego" świata sztuki, produkującego nieskończone ilości obrazów, w których nie ma nic do zobaczenia, bowiem są one tylko konsekwencją pewnego rytuału produkcji kulturowej . Fotografia wplątała się w kontekst stra¬ tegii artystycznych Czego żałuje to estetyzacji foto¬ grafii tego że ten rodzaj obrazów stał sie iedna ze sztuk p i ę k n y c h ! spadł w czeluść kultury" . 27 28 29 Znaczenie estetyzacji obrazu, rozumianej jako wszelkie zabiegi formalne stanowiące o harmonii i przyjemności oglądania, w przypadku fotografii nie jest jednoznaczne. Można uznać za dyskusyjne stwier­ dzenie, że odziera ona zdjęcie z wszelkiego znaczenia (pisałam powyżej o zabiegach formalnych wpływają­ cych m.in. na narracyjność i dramatyzację, które to z kolei decydują o przejściu obrazu na poziom uniwer­ salny), ale należy zaznaczyć, że takie zjawisko czasami występuje. Wyróżniającym się stylem, który fawory­ zuje estetykę obrazu względem wszelkich innych cech, w tym bardzo istotnej narracji (bądź to konkretyzu­ jącej, bądź abstrakcyjnej), jest wizualny styl ni a.ga.zyn u i Filmowe, Warszawa 1986, s. 103. 2 7 J . Baudrillard, Spisek sztuki, tłum. S. Królak, Sic!, Warszawa 2006, s. 96. P. Zawojski, ]ean Baudrillard i fotografia, „Kultura Współczesna" 1 (42) 2008. 2 8 J . Baudrillard, P. Petit, Przed końcem. Rozmawia Philippe Petit, tłum. R. Lis, Sic!, Warszawa 2001, s. 118. 2 9 BARBARZVÑCA 1(18) PD1P �Świat zamknięty w obrazie „National Geographic". Oto, co pisze pracujący od wielu lat dla tego czasopisma fotograf, znany jako Reza, na temat swojego zdjęcia (fot. 7): Rzeź pomiędzy plemionami Tutsi i Hutu rozpoczęła się. Była sporadyczna, ale masowa. Trzech fotografów i ja byliśmy wysłani w ten region (...), by pokazać ten horror Zachodowi, obraz po obrazie. Te masakry będą później nazwane „100 000 bezsensownych śmierci". Ta kobieta znajdowała się w obozie dla uchodźców . 30 Czy takie odczytanie obrazu byłoby możliwe, jeśli nie posiadalibyśmy wyjaśnienia zamieszczonego przez autora? Czy bylibyśmy w stanie odgadnąć, o jaką sytu­ ację chodzi chociaż w przybliżeniu? A może zdjęcie jest tak skonstruowane, że odsyła nas do znaczenia uniwer­ salnego? Otóż nie. Abstrakcyjne i ostre tło odrealnia przedstawienie, wyrywając je z kontekstu mogącego dostarczyć dodatkowych informacji. W odniesieniu do fotografii często używa się sformułowania, że coś jest „zamknięte w kadrze". W tym przypadku okre­ ślenie to można rozumieć dosłownie. Nie ma żadnego elementu, który ukierunkowywałby uwagę odbiorcy f l c l COS D O Z c l kadrem. Tekstura tła „pomaga" w prze** istoczeniu znajdującej się na pierwszym planie postaci wdrewniana hebanowa rzeźbę Kobieta poprzezprzy ieta pozę upodabnia sie do afrykańskich figurek form określanych często jako orymitywne" Pozbawiona twarzy staje się bytem bezosobowym abstrakcyjnym obdamrm z Jakiegokolwiek sensu Czerwień szatv kontrastuje z czernią rzeźby" przykrywa" człowie czeńsrwo również L i i w "odrealnieniu W r v m nrzvnadkn esrervzacia nozbawia obraz z n a c z e n i budując ciekawą plastycznie formę. fot. 11. Zdjęcie roku 1979 David Burnett, n Dla kontrastu warto przywołać Zdjęcie roku Jamesa Nachtweya z 1994 roku (fot. 8). Podobnie, jak oma­ wiana powyżej fotografia, dotyczy wojny domowej w Rwandzie. Twarz mężczyzny została okaleczona przez Interhamwe, policję Hutu, która oskarżyła go o sympatyzowanie z rebeliantami Tutsi. fot. 12. Finbarr O'Reilly, Łącza do p o z o s t a ł y c h Zdjęcie roku 2005 fotografii: Neapolitańskie matki lamentujące po utracie synów, 1943 fot. 5. Robert Capa, Reza, Rwandan Refugee, http://photography. nationalgeographic.com/photography/photos/reza-oneworld/rwandan-refugee.html, 8.12.2009. Tłum. własne. 3 0 1 (18) POI? BARBARZmA fot. 7. Reza, Rwandan Refugee, fot. 13. Nick Ut, Z d j ę c i e roku 1994 1972 �Marta Piechocka 72 Rozmyte, nieostre tło powoduje skupienie uwagi na mężczyźnie. Zabliźnione rany tworzą harmo­ nijną i zatrważającą kompozycję, stając się równocze­ śnie symbolem przemocy władzy wobec jednostki. Ekspresja na jego twarzy i gest kojarzący się z próbą wydobycia krzyku osadza jednostkę może nie w kon­ kretnej rzeczywistości, ale w realnym świecie. Wzrok skierowany przed siebie, na coś, co nie zostało ujęte W kadrze, daje pewne pole dla wyobraźni i snucia opowieści. Mamy tu wszystko: dokumentalny realizm, dramatyzm kreowany przez ekspresję i dłoń obej­ mująca gardło okaleczenie układające się w parali­ żujący wzór bedacy jednocześnie lunctum pozwala­ jącym w k r o c z y ć poza konkret Fakt że fotografia jest czarno-biała również nie pozostaje bez wpływu Tak twierdzi Maria Gołaszewska, Najwyższe osiągnięcia artystyczne osiąga fotografia jako „sztuka światłocienia", stąd uważa się fotografię czarno-białą za bardziej wyrafinowaną, wysublimowa­ ną artystycznie, niż kolorowa . 31 W przypadku tej fotografii „artystyczność" nie blokuje znaczenia. Wręcz przeciwnie, pomaga w kre­ owaniu dramatyzmu i abstrakcyjnej narracji. Aż 31 z 51 Zdjęć roku jest czarno-białych. Poprzez te zabiegi aspi­ rują do miana dzieła artystycznego, nie tracąc funkcji obrazu informującego o kondycji człowieka. 27-letniego Elshaniego Nashima, zabitego podczas protestów przeciwko decyzji jugosłowiańskiego rządu o zniesieniu autonomii Kosowa. Analizując tą foto­ grafię, uwzględnię wszystkie opisane wcześniej ele­ menty stylu wizualnego oraz pokażę, jak budują ikoniczność tej konkretnej fotografii i gdzie wkrada się Barthesowski mit. Mężczyzna wygląda jakby pogrążony był w głę­ bokim śnie. Elementem centralnym kompozycji jest postać rozpaczającej kobiety. O p i e r a j ą c się na d o ś w i a d c z e n i u praktycznym, tak jak zaleca Erwin Panofsky przy opisie preikonograficznym , zakładam, że lamentująca kobieta to matka opła­ kująca śmierć syna. Pozostałe postaci to żałobnicy. 32 Dynamizm przedstawienia dramatyzuje sytuację. Wygięte do tyłu ciało rozpaczającej kobiety sprawia wrażenie ogarniętego szałem, jej ręce wymknęły się ostrości obiektywu. Podczas gdy jedna z żałobnie rozkłada dłonie nad głową zmarłego, pozostałe są sku­ pione na matce i jej bólu. To nie śmierć młodego czło­ wieka staje się najważniejsza. W takiej fotografii uwaga koncentruje się najczęściej na rozpaczającej kobiecie, ujętej w planie „do pasa", której twarz wykrzywiona jest w grymas cierpienia. Ręce zakrywają twarz lub podniesione sa do góry w geście rozpaczy. Opłakujące kobiety sa bierne ich sprzeciw wobec wojny może być tylko niemy. Kultura wizualna wydobywa więc Ikonograficzno-ikonologiczna koncepcja analizy dzieła Erwina Panofskiego polega na odczytaniu sensu obrazu na trzech poziomach. Opis preikonograficzny ma za zadanie wyodrębnić motywy artystyczne oraz odczytać zachodzące pomiędzy nimi relacje. Elementy identyfikujemy, posiłkując się praktycznym doświadczeniem. Kolejny etap, czyli analiza ikonograficzna, to łączenie kompozycji z tematami i pojęciami. Identyfikacja takich obrazów, opowieści i alegorii należy do dziedziny określanej zwykle jako ikonografia. Trzeci poziom, czyli interpretacja ikonologiczna wykracza poza dzieło mogące stanowić dokument epoki lub osobowości twórcy. Tenże nie jest świadomy ukrytych znaczeń w swoim obrazie. Badacz powinien odwoływać się do historii objawów kulturowych lub symboli. Potrzebna jest mu wiedza o tym, jak w zmiennych warunkach historycznych wyrażane są istotne dążności umysłu ludzkiego, za pomocą jakich specyficznych tematów i pojęć. Zob. E . Panofsky, Studia z historii sztuki, tłum. J . Białostocki, PIW, Warszawa 1971. 3 2 Mit macierzyństwa. Wojenne Madonny i Matki z Dzieciątkiem Pisałam powyżej między innymi o ekspresji jako środku pomagającym zdjęciu wkroczyć w narrację abs­ trakcyjną i osiągnąć poziom ikoniczności. Przyjrzyjmy się z bliska fotografii Georgesa Merillona, która w 1990 roku uzyskała tytuł Zdjęcia roku (fot. 9). Z opisu towarzyszącego obrazowi wiemy, że uchwycona scena przedstawia rodzinę i sąsiadów opłakujących śmierć 3 1 M . Gołaszewska, Estetyka współczesności, W U J , Kraków 2001, s. 206. B A RB A R ZV H C A 1(18) PD1P �Świat zamknięty w obrazie 73 z jednej strony najmniej drastyczny (np. w porów­ naniu z gwałtami), a z drugiej najbardziej ckliwy i zarazem najbardziej widowiskowy aspekt cierpienia kobiet w wyniku działań wojennych . Zamknięta kompozycja oparta jest na kontraście. Nieruchomość i spokój martwego ciała przykrytego białym prze­ ścieradłem kontrastują ze sceną obłędu przesyconą wyrazistymi barwami. Malarskość ujęcia wydaje się oczywista. Nasuwa na myśl barokową kolorystykę Caravaggia. Tym samym odrealnia przedstawioną scenę i przenosi ją na poziom abstrakcji. Na poziomie denotowanym sensem (sirnifiant) fotografii jest żałoba DO utracie syna i związane z nia cierpienie Ó w sens stanowi czes'ć iakieiś historii (historii młodego męż­ czyzny który przedwcześnie zakończył swoje życie) Przechodząc na nóziom mityczny sens Drzekształcony w ousta formę konotuie ooiecie macierzyństwa tym sanwmodsvłaiac do wszystkich cech z nim koiarzo nvch dobroci wrażliwości siłv noświecenia bez.ra nicznej miłości. ' Przywołanie religijnego motywu wzmacnia wymowę perswazyjną dzieła, sugerując odpowiednie odczytanie przekazu (alegacja). Jak pisze Katarzyna Kobylarczyk, 33 W odczytaniu tego pojęcia pomaga odnalezienie w fotografii relacji intertekstualnej w odniesieniu do innego tekstu kultury. Obraz dopasowany jest do kulturowych konwencji, operuje kulturowymi kliszami i tym samym uruchamia dopasowanie do już znanych odbiorcy schematów. Według Ernsta Gombricha tzw. programowa projekcja powoduje, że widzimy to, co dostarcza nam pamięć . Obraz nawiązuje bezpośrednio do jednego z najbardziej rozpoznawalnych motywów ikonografii chrześcijań­ skiej - opłakiwania Chrystusa Relacja intertekstualna w tym pLpadku może służyć odpolitycznieniu treści zdjęcia które zyskuje wymiar ponadczasowy i antywoLny.RozDaczaiacakobietastaiesiewspółczesnyrn wcieleniem Matki Boskiej oersonifikacia Ciemienia a jej zmarły syn - Chrystusem niewinną ofiarą 34 35 3 3 I. Kowalczyk, Wobec wizualnego kanibalizmu, [w:] T . Ferenc, K. Makowski (red.), op. cit., s. 72. 34 Ibid., s. 72. 3 5 E . Gombrich, Sztuka i złudzenie. O psychologii przedstawienia obrazowego, tłum. J . Zarański, PIW, Warszawa 1980, s. 182. 1 (18) PD1P „Wojenna Madonna" jest kobietą niezbyt młodą- tak, by jej wygląd konotował macierzyństwo. Najczęściej ubrana jest w chusty, co jeszcze silniej upodabniają do wizerunku Mater Dolorosa z przedstawieniaTycjana. Taki egzotyczny w naszej kulturze fragment stroju kieruje wyobrażenia odbiorcy ku przeszłości (czasy biblijne) i ku wschodowi (Ziemia Święta) . 36 Nawiązanie do m o t y w ó w mocno zakorzenio­ nych w kulturze chrześcijańskiej przenosi współ­ czesnych bohaterów konfliktu zbrojnego w sferę sacrum, czyniąc ich męczennikami. Chrystus, który umarł na krzyżu dla zbawienia ludzkości, wybaczył swoim wrogom. Wartości charakterystyczne dla religii chrześcijańskiej: miłość, wybaczenie, dobroć, wpisując się w znaczenie mitu, stają się wartościami uniwersalnymi, obowiązującymi całą ludzkość. Spójrzmy na zdjęcie jeszcze raz. Przy prawej krawędzi kadru, oddzielona od głównej akcji przez rękę jednej z żałobnie, siedzi młoda dziewczyna. Nienaturalnie opanowana w obliczu takiej tragedii, spogląda prosto w obiektyw aparatu. Nie wpisuje się w żaden z porządków - żywych i umarłych, wyrywa się kompozycji ponadczasowego obrazu. Kontrast pomiędzy nią a innymi bohaterami zdarzenia ma odmienną naturę, niż ten pomiędzy opłakującymi a zmarłym. O n i stanowią układ, jasny do odczytania komunikat tworzący mit Dziewczyna jest postacią jakby z zewnątrz poprzez swoja bardzo intrygująca reakcje laka funkcje pełni' Czy podważa mit czy wręcz przeciwnie wzmacnia go> Bezpośrednie spoj­ rzenie w kamerę w tym orzynadku oodkreśla wartość tej fotografii jako dokumentu. Odbiorca nie traci wrażenia że reoortet iest świadkiem a nie uczestni kiem svtuacii oonieważ oozostałe oośtaci uchwvcone są w głębokiej ekspresji nie patrzą w jego kierunku. 3 6 K. Kobylarczyk, Fotografia jako mit. Zdjęcia streszczają stulecia, „Zeszyty Prasoznawcze" 1/2 (181/182) 2005, s. 83. BARBARZYŃCA �Marta Piechocka 74 Zwracając się bezpośrednio do widza, dziewczyna zdaje się mówić: „To, co widzisz, dzieje się naprawdę". Oboje okazują się bezradnymi, pozbawionymi nadziei obserwatorami, którzy nie są w stanie zmienić kon­ dycji tego świata. Wiele fotografii nagradzanych w konkursie World Press Photo ukazuje śmierć. Jest ona wszechobecna, zobrazowana bezpośrednio (poprzez ukazanie zmar­ łego lub osoby tuż przed śmiercią) lub pośrednio (poprzez przedstawienie rozpaczy po utracie bliskiej osoby, głodu, dotknięcia śmiertelną chorobą, kata­ klizmu jako zagrożenia dla życia, broni itp.). Ciało ludzkie przedstawiają często w pozycji leżącej, pozba­ wione energii, unieruchomione ze względu na chorobę lub wycieńczenie. Staje się anonimowe i uprzedmio­ towione. Podlega dopasowaniu do kulturowych kon­ wencji odwołujących się np do toposu śmierci jako wiecznego snu W przypadku części fotografii nie ma przy tym pewności czy faktycznie przedstawiają one ciało martwe Łącza wysublimowane piękno z L z a śmierci (piękno martwego ciała czy też otaczającej ie scenerii lub układu kompozycyjnego) Śmierć prze staie być w takim orzyoadku realna sm ercia dotvkaiaca konkretnego człowieka, a staje się Śmiercią w ogóle, jakąś ideą śmierci" odnoszącą się do idei bytu. ' Contact Press w 1992 roku w Arlington w Teksasie. Z całą pewnością można je odnieść do niektórych Zdjęć roku: Zdjęcie zrobiono jako reportaż. Człowiek uczynił je sztuką. Gwałt? Zabójstwo było gwałtem. Zrobienie zdjęcia było gwałtem. Publikacja i wystawa były gwałtem. Pogłębialiśmy ten gwałt poprzez wpatrywanie się w ten obraz i uprzedmiotawianie w wykładach i esejach. A jednak zdjęcie pomaga nam pamiętać o wartości ludzkiego życia, zachowuje ją i w ten sposób to życie uświęca . 38 W y p o w i e d ź ta bardzo celnie chwyta problem fotografii reportażowej, która z gazet i m a g a z y n ó w staje do konkursów i dostaje się na muzealne ściany. Czy w ogóle istnieje odpowiednie miejsce dla tego typu obrazów, gdzie wartość życia, którą w sobie niosą, zostanie obdarzona należytym szacunkiem? 37 Dzięki dokumentalnemu realizmowi odbiorca jest w stanie zidentyfikować stan agonalny, w jakim znaj­ duje się przedstawiony człowiek, jednak jego tożsa­ mość pozostaje anonimowa. Na naszych oczach z bytu przekształca się w nie-byt. To, co pozostaje, to ciało zamknięte w kadrze, a raczej jego wizualny ekwiwalent. Zostaje sparaliżowane, uwięzione w momencie śmierci. Zawsze jednak przekazuje ono jakąś ideę życia, które było lub właśnie się kończy. Tym samym fotografia staje się jednocześnie gwałtem i świętością. Warto w tym miejscu przytoczyć słowa Juliannę H . Newton w kon­ tekście iednei fotografii znaiduiacei się na wystawie Photojournalism Since Vietnam zorganizowanej przez 3 7 I. Kowalczyk, Ciało zszargane w fotografii dokumentalnej i sztuce współczesnej, [w:] M.Janczyk, I. Święch (red.), Punkt widzenia-fotografa ciała, Muzeum Historii Fotografii w Krakowie, Kraków 2006, s. 27. Przekształcamy to, co wydarzyło się innym, w piksele i nazywamy wiadomościami, nagradzamy w konkur­ sach. Umieszczamy je w galeriach i nazywamy sztuką. Wrzucamy na duże ekrany, by czynić erudycyjne uwagi. W tym wszystkim tkwi coś koszmarnego: (...) przekształcanie ludzkiego ciała w przedmiot dyskusji . 39 Wprzypadku Zdjęć roku to styl wizualny pomaga w uabstrakcyjnieniu przedstawienia, utrudniając pełną identyfikację z ofiarą. Śmierć staje się odre­ alniona. Z drugiej jednak strony nie można zapo­ m i n a ć o sile tkwiącej w ludzkim spojrzeniu, które daje wybór. Umożliwia połączenie we współczuciu i refleksję nad życiem. Równie częstymi motywami Zdjęć roku są sceny ukazujące matkę z dziećmi. Aluzja religijna wydaje J . H . Newton, The Burden of Visual Truth. The Role of Photojournalism in Mediating Reality, Lawrence Erlbaum Associates, Mahwah 2001, s. 121. Tłum. własne. 3 8 39 Ibid.,*. 124. Tłum. własne. B A RB A R ZV H C A 1(18) PD1P �Świat zamknięty w obrazie się w tym przypadku oczywista. Fotografie powta­ rzają wizerunek Madonny z Dzieciątkiem, który wielokrotnie był powielany w europejskim malar­ stwie i sztuce ludowej. Fotografie numer 10, 11 i 12 łączą w sobie paraliżujący strach z pasywnością i matczyną troską, odcinając się od jakiegokol­ wiek działania w celu uzyskania potrzebnych do życia środków. Matka przyciskająca swoje dziecko do siebie, chroniąca je własnym ciałem, nie jest w stanie zaspokoić jego potrzeb. Zdjęcie stawia odbiorcę w roli ojca, który ma być „żywicielem rodziny" Wyrwani ze społecznego kontekstu matka i dziecko zdani są na współczucie i pomoc odbiorcy. Mit uniwersalnego humanitaryzmu Pisałam j u ż o zdolności fotografii, traktowanej jako dokument, do kumulowania w s p o m n i e ń . Stanowi narzędzie pamięci kolektywnej. Zdjęcie roku ma streszczać w jednym ujęciu najważniejsze wyda­ rzenie danego roku. Ikoniczność analizowanych wcześniej fotografii znajdowała się w ikonograficz­ nych motywach przez nie wykorzystywanych, które stanowiły jedną z przyczyn przekształcenia się zdjęcia w byt autonomiczny, a jego sensu w mit. Pośród nagrodzonych prac znajdują się również takie, które swoją ponadczasowość osiągnęły w inny sposób. Fotografia reportażowa odegrała bardzo ważną rolę w definiowaniu wojny w Wietnamie oraz jej legitymizacji. 8 czerwca 1972 roku fotograf Associated Press, Nick Ut, w y k o n a ł zdjęcie, które przeszło do historii i zapisało się w zbiorowej pamięci A m e r y k a n ó w (fot. 13). Jego opublikowanie nastą­ piło dzień później w prasie na całym świecie. Obraz ukazał się między innymi w „Newsweeku", maga¬ zynie „Life" oraz uzyskał nagrodę Pulitzera i tytuł Zdjęcia roku w konkursie World Press Photo. Stał się symbolem horroru militarnych działań nie tylko W Wietnamie, ale został uznany za ikonę definiującą tragedię wojny w ogóle. 1 (18) PD1P BARBARZYŃCA 75 Ciekawe, że właśnie ta fotografia spośród wielu innych, również drastycznych, stała się najsłynniej­ szym obrazem wojny w Wietnamie i najszerzej rozpo­ znawalnym obrazem amerykańskiej fotografii repor­ tażowej. To właśnie ona, a nie relacje telewizyjne, wpłynęła na stosunek amerykańskich obywateli do wojny i zdominowała kolektywną pamięć o wydarze­ niach. Naga dziewczynka biegnie krzycząc, ponieważ jej ramiona i plecy zostały poparzone napalmem. Ręce trzyma z dala od ciała, co upodabnia ją do ukrzyżowanego Chrystusa. Sprawia wrażenie, jakby ją odzierano żywcem ze skóry. Przed nią i za nią idą inne wietnamskie dzieci. Twarz chłopca znajdującego sie na pierwszym planie przybrała kształt maski Za kroczącymi ze spokojem żołnierzami unosi sie czarny dym pożerający tło sceny. Fotografia przesycona jest dramatyzmem kon­ struowanym przez nagość, ucieczkę, ekspresję, gest, kontrast p o m i ę d z y postaciami dzieci i żoł­ nierzy. Epatuje bólem i cierpieniem. Dokumentalny realizm zachowany jest przede wszystkim przez sposób ujęcia - postać dziewczynki biegnie prosto w kierunku aparatu fotograficznego. Ż a d n a z osób nie spogląda jednak w obiektyw, dzięki czemu tworzy się dystans m i ę d z y obrazem a odbiorcą umożliwiający refleksję na poziomie uogólnienia, a nie tego konkretnego przypadku. Kilka elementów tej fotografii szczególnie przy­ ciąga uwagę. Stanowią one punctum oraz miejsce przekształcenia się sensu na poziomie denotowanym w pustą formę, otwartą dla mitu. Owe detale deter­ m i n u j ą narrację abstrakcyjną. Opublikowanie tej fotografii poprzedzone było gorącą dyskusją, czy należy publicznie pokazywać zdjęcie zawierające nagość. To właśnie ona sta­ nowi tutaj element najważniejszy. Dziewczynka, która zdarła z siebie ubranie, by uciec od palącego napalmu, staje się metaforą zachwiania norm spo­ łecznego porządku dającego poczucie bezpieczeń­ stwa i stabilizacji. N i k t bowiem nie powinien być pokazywany nago publicznie, tak samo jak cywile nie powinni być bombardowani. To zdjęcie, które �Marta Piechocka 76 nie powinno być pokazane, wydarzenia, które nie jego reprezentanci (żołnierze) poprzez swoją obojętność powinny się zdarzyć. znieważają jedynie cierpienie ofiar. Z jednej więc strony Ból, którym emanuje poparzone ciało, wzmocniony żołnierz jest reprezentantem narodu, z drugiej strony przez postać chłopca, którego wyraz twarzy przywo­ naród chce mieć władzę i kontrolę nad nim. Zarówno łuje pamięci słynny obraz Edwarda Muncha Krzyk, wietnamskie dzieci, które powinny być chronione, jak jest doświadczeniem anonimowej jednostki. Poprzez i amerykańscy obywatele pokładający zaufanie w armii zwrócenie się w kierunku aparatu projektuje ten ból na zostali zdradzeni . 41 widza, w jego świat. Poprzez anonimowość staje się ona Gdy się przyglądamy temu zdjęciu jako obrazowi uosobieniem wszystkich ofiar wojny. Odbiorca czuje niosącemu mit, przestaje mieć znaczenie, jacy żołnierze, się naocznym świadkiem tragedii. Wojna prowadzi jaki kraj reprezentujący, znajdują się na zdjęciu i kto do destrukcji społecznego porządku i do moralnego jest poszkodowany. Na wojnie zawsze są ofiary wśród relatywizmu. Jednostka staje się wyobcowana, porzu- cywilów, w tym dzieci. Fotografia pokazuje zachwianie eona w świecie niezdolnym do współczucia, w którym społecznego porządku, norm i moralnych wartości, panuia niszczące siły i ból nie mający końca Tragiczny które niesie ze sobą każdy konflikt zbrojny Jednocześnie wyraz obrazu jest dopełniony poprzez relacje pomiędzy pogrążone w bólu dziecko zwraca się do odbiorcy dziećmi a żołnierzami. Ich obecność stanowi kontrast, W wołaniu o pomoc, licząc na jego współczucie. Można nie tylko dramatvzuiacvuiecie ale dostarczaiacysilnego pokusić się o stwierdzenie, że fotografia niesie przesłanie ooczucianieookoiu lolJLoPunctum oomaLiaceL pokoju, poszanowania praw człowieka, a dziewczęca w odnalezieniu mitycznego sensu. Są Barthesowskim nagość staje sie ucieleśnieniem uniwersalnego humani­ współistnieniem nie pasujących do siebie elementów taryzmu. Zawarte w niej doświadczenie terroru przy­ wołuje przekleństwo współczesnego świata Zdjęcie Przeglądałem czasopismo ilustrowane. Zatrzymałem stanowi wieewpewnymsensieterapt która uruchamia się na pewnym zdjęciu. (...) Bardzo szybko zrozumia­ mowe w celu Drzeoracowanie traumy Przeżycie trau łem, że jego istnienie (jego „przygoda") polegało na matyczne nie daie sie bowiem zwerbalizować i często współistnieniu dwu niespójnych elementów, niejed­ sovchane Jest w nieświadomość Kiedv iuż zaczvnamv norodnych, bo nienależących do tego samego świata mówić, kiedy uruchamiamy pośredniczące działanie (...): żołnierzy i zakonnic. Przeczuwałem w tym jakąś mowv oznacza ro że rana sie zabliźnia zasadę strukturalną (...) i zaraz spróbowałem to spraw­ z d i e l zd.ie sie n ó w r . r z . ć w kółko dzić, oglądając inne zdjęcia tego samego reportera (...): nad nią mit pełni funkcję katalizatora. wiele z tych zdjęć przyciągało moją 42 Scena ze n dbndow nv a a a gdyż miały w sobie właśnie taki dualizm . 40 Kierunki dalszych badań Żołnierze w przeciwieństwie do dzieci idą powoli i spokojnie, jakby otaczający ich horror był dla nich Temat Zdjęć roku pozostawiam otwarty do dal­ codziennym doświadczeniem. Nie pomagają im, są szych rozważań i dyskusji. Za cel wyznaczyłam sobie zobojętnieni na cierpienie, wyglądają, jakby traktowali zwrócenie uwagi na kwestie, które mogą stanowić dzieci niczym jeńców wojennych. Odbiorca identyfi­ przedmiot kolejnych, pogłębionych badań. Obrazy te, kuje się z ofiarą. Hariman i Lucaites analizują tę foto­ ze względu na wpisywanie się w pole fotografii repor­ grafię w kontekście amerykańskiej pamięci zbiorowej. tażowej, którą definiuje się poprzez jej funkcję reje­ Zwracają uwagę, że dziewczynka zwraca się bezpo­ strowania rzeczywistości, stają się bardzo specyficznym średnio do widza, ale ten nie może nic zrobić, ponieważ 4 0 R. Barthes, op. cit., s. 45-46. 4 1 R. Hariman, J . L . Lucaites, op. cit., s. 181. 4 2 S. Sikora, op. cit, s. 90. B A RB A R ZV H C A 1 (18) PD1P �Świat zamknięty w obrazie 77 dokumentem naszych czasów. Cechuje go bowiem może postępować jednak jeszcze dalej, prowadząc do charakterystyczny styl wizualny, który określiłam za pomocą czterech elementów: dramatyzacji, doku­ wykształcenia idei ogólnej i uniwersalnej. Dzieje się tak wtedy, kiedy wobrazie odnajdziemy Barthesowski mentalnego realizmu, narracyjności i artystycznej ekspresji. Kategorie te są bardzo płynne, przepla­ mit. Zdjęcia roku poprzez swój wizualny styl, prze­ sycone punctum (również nierzadko budowanym tają się i konstruują siebie nawzajem. Ich zadaniem lub wzmacnianym przez wspomniane kategorie) jest po pierwsze potwierdzenie dokumentalizmu fotografii, na przykład poprzez stworzenie wrażenia stwarzają dla niego doskonałe „warunki rozwoju". Abstrakcyjny model reprezentacji charakterystyczny obecności w miejscu zdarzenia, sposób kadrowania, ujęcia postaci i jej ekspresji. Po drugie, przebija w nich dla fotografii nagradzanych w konkursie World Press Photo sprawia, że widz nie może się o świecie wiele echo mitu fotoreportera zaangażowanego, gotowego znaleźć się w niebezpieczeństwie po to by dostar­ czyć społeczeństwu prawdę Przejawia się nacisk na nauczyć. Szczegółowe studia wizualnego stylu foto­ grafii reportażowej moga stanowić punkt wyjścia do efektywnej analizy iei wpływu na zrozumienie świata fotoerafa-autora który jest heroiczny i wrażliwy na drugiego człowieka. Styl wizualny pomaga uwolnić fotografie od konkretu stanowi iei potencial ikonicz ności Fotografia ikona dzięki na vceniu emocional nościa może w soołeczeństwie funkcionować iako i jego historii przez odbiorcę Rozważając konstru­ owanie narracji w obrazie usytuowałam ia na conti­ nuum: od konkretu do abstrakcji. Uważam więc za całkiem uzasadnione prowadzenie dalszych analiz które tvm razem skuojrvbv sie na wizualnym stvlu wvrazaiaca istotę iakiegoś wvdarzenia króre będzie Z e z nia odrad definiowanTi w ten śnosób zanisze się w pamięci społecznej Przesunięcie znaczenia forografii o konkrernvm rvnie narracii Pvranie o n iaka w i e d z e o ś w i e c i e n r z e k l i a forografii nozosraie STtw^te P H dograne, pozostaje r m A World Captured in an Image. From the Visual Style to the Reading of a Myth in Photography The article discusses the way in which the visual style promoted by World Press Photo enables the elevation of photography to become first a symbol, and ultimately a Barthes myth. From the very beginning of the competition the title of the World Press Photo of the Year has been awarded to works which were particularly dramatic, characterized by a documentary-style realism, narrativity and artistic expression. The analysis reveals the importance of documentation and the testimony of heroism, typical for the involved photo reporter. The visual style allows the photography to depart from the concrete reality and become a photographic icon which will function in society as a symbol of a given event. Such a photo will define the event and hence it will remain in the collective memory of people. It can also become an image which will have some general ideas associated with it, thus being a perfect candidate for a Barthes myth. 1 (18) PD1P BARBARZ^flCA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/67a29ae7eb19d8e1bac65c69618884bd.pdf d16d491d353ceb48ee45e159092be2cb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2119 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource mniejszości etniczne i narodowe - Polska Żydzi - Polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1968 Title A name given to the resource Świat, który przestał istnieć / LUD 1995 t.78 Description An account of the resource LUD 1995 t.78, s.331-340 Creator An entity primarily responsible for making the resource Goldberg-Mulkiewicz, Olga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 78, 1995 OLGA GOLDBERG-MULKIEWICZ Uniwersytet Jerozolima Hebrajski REFLEKSJE ŚWIAT, KTÓRY PRZESTAŁ ISTNIEĆ. NAD BADANIEM KULTURY ŻYDÓW POLSKICH Badanie kultury, z którą antropolog nie miał bezpośredniego kontaktu, nie jest zjawiskiem nowym w naszej dyscyplinie. Już w okresie drugiej wojny światowej na seminarium Ruth Benedict powstawały prace, których autorzy opierali się na innych, pozatradycyjnych źródłach, szukając materiałów, które zastępowały wywiad w terenie i obserwację (Mead, Metraux, 1953). Pisane tam prace dotyczyły kultur "niedostępnych"; przyczyny, dla których antropologowie nie mogli prowadzić badań in situ, wśród ludności ich interesującej, były natury politycznej. Czas wojny stworzył szczególną sytuację; granice nie do przekroczenia z jednej strony, z drugiej zaś zapotrzebowanie na wiedzę o społecznościach należących do wrogiego, lub podbitego przez wroga obozu. Powojenny podział świata spowodował, że ~etody stosowane przy prowadzeniu badań antropologicznych na odległość były jeszcze przez pewien czas kontynuowane i udoskonalane, mimo powtarzanej często krytyki istoty takich badań, ich celowości oraz mimo bardzo wielu zastrzeżeń natury metodologicznej. Wypracowane w tym okresie metody straciły z czasem na aktualności, a badania na odległość zostały przez większość antropologów odrzucone. Niemniej, nie należy o nich zapominać, gdyż dały podstawy do rozwinięcia dyskusji na temat możliwości badań antropologicznych nad kulturami, które przestały istnieć w ogóle w wyniku kataklizmu wojennego. A więc na temat możliwości badań nad kulturą Żydów Europy Wschodniej. W rezultacie totalnej zagłady ludności żydowskiej na terenie wschodniej Europy podczas drugiej wojny światowej nie tylko zginęli ludzie, ale również w niemałym stopniu cały kompleks kultury materialnej i sztuki, który tę kulturę reprezentował. Zadanie, które stanęło więc przed antropologami interesującymi się żydowską kulturą tradycyjną polegało na wypracowaniu metod, które pozwoliłyby na odtworzenie tego, co zniszczył wojenny kataklizm. Zadanie było tym trudniejsze, że w okresie poprzedzającym Zagładę, badania nad tradycyjną kulturą Żydów polskich były dopiero w stadium �332 początkowym (Weinreich, 1959)1. Należało więc zintensyfikować poszukiwania wszelkich możliw'ych materiałów rozproszonych poza żydowską etnograficzną literaturą przedmiotu (Goldberg-M ulkiewicz, 1988). Poszczególni autorzy sięgali poza tym w dużej mierze do literatury pięknej w języku jidysz, która zawiera sporą dozę autentyzmu. Rozbudowano etnograficzne archiwa fotograficzne, które gromadzą nie tylko stare albumy i zdjęcia rodzinne, ale również kopiują publikowane już fotografie, które przedstawiają wartość dla etnografa 2. Rozwinięto akcję poszukiwania zabytków z zakresu sztuki i kultury materialnej - którą prowadzą muzea. W ostatnich zaś latach rozwinięto akcję dokumentacji zabytków z zakresu żydowskiej sztuki tradycyjnej 3. Poza tymi wszystkimi źródłami wiedzy a tradycyjnej społeczności żydowskiej, na pewno najistotniejszym jednak jest bezpośredni kontakt z respondentami, a w miarę możności i z obszarem niegdyś przez nich zamieszkałym. Bowiem nie wolno nam zapominać o silnej więzi łączącej społeczność żydowską w jej tradycyjnym miejscu zamieszkania. Więź ta, utwierdzona przez szereg przyczyn natury historycznej i religijnej, z jednej strony spajała społeczność żydowską, z drugiej zaś oddzielała ją od nieżydowskich sąsiadów. W rezultacie tychże procesów wytworzyła się na terenie wschodniej Europy, a przede wszystkim w Polsce, specyficzna małomiasteczkowa kultura żydowska, której model przeszedł jako jasno określona jednostka kulturowa do zestawu tradycyjnych grup terytorialnych. Posługując się więc powszechnie przyjętą nazwą sztetl mamy na uwadze nie tyle obszar geograficzny, określone miejsce, miasteczko na terenie wschodniej Europy, co sugeruje nam bezpośrednie tłumaczenie tego słowa, ale przede wszystkim społeczność żydowską w nim mieszkającą 4. Społeczność o określonej strukturze wewnętrznej, rządzącą się własnymi, ściśle określonymi prawami, które z jednej strony stanowią rezultat określonych procesów historycznych, z drugiej zaś podporządkowane są nakazom żydowskiej religii. Droga, która pozostała badaczom żydowskiego miasteczka, i do dziś nie straciła na aktualności, to odwoływanie się do pamięci tych, którzy przeżyli Zagładę. Lecz badania te napotykają na szereg barier, z których współcześni nie zawsze zdają sobie sprawę. 1 Pozycje bibliograficzne, które przytaczam nie są oczywiście jedynymi dla omawianej problematyki. Sądzę jednak, że są najbardziej charakterystyczne lub zawierają najwięcej interesujących nas danych. 2 Największe znajduje się obecnie w Nowym Jorku w IWO. J Powstały przy Uniwersytecie Hebrajskim w Jerozolimie ośrodek dokumentacji żydowskiej sztuki tradycyjnej tworzy archiwum opisów i fotografii poszczególnych zabytków wszystkich grup żydowskiej diaspory oraz Izraela, w tym oczywiście i Polski. 4 Używane przeze mnie pojęcie "żydowskiego miasteczka" - SZle t l, nie oznacza. że wykluczam istnienie obok żydowskiej także społeczności polskiej na tym samym obszarze. Niemniej zwartość gminy żydowskiej i odrębne prawa, którymi się rządziła usprawiedliwiają takie podejście do problemu. �333 Tragedia czasu wojny spowodowała, że tylko nieliczni Żydzi ze wschodniej Europy pozostali przy życiu. Do wyjątków należy zaliczyć tych, którzy powrócili na dłuższy okres w rodzinne strony, zaś bardzo rzadko spotykamy Żydów pozostałych na zawsze w miasteczku, gdzie kiedyś mieszkali. Przyczyn takiego stanu rzeczy jest wiele, przede wszystkim psychologicznej natury, lecz nie tu miejsce na ich rozpatrywanie. Skupienie więc zainteresowań badawczych na szczątkowej grupce tradycyjnej społeczności żydowskiej w Polsce, dostarcza przede wszystkim wiadomości na temat mobilności Żydów w okresie powojennym, czy też na temat kształtowania się nowych grup lokalnych, wśród których nie należy doszukiwać się śladów kontynuacji tradycji z okresu międzywojenneg05 Bardzo liczna diaspora żydowska, wywodząca się z interesującego nas obszaru, do której automatycznie zwraca się antropolog, nie stanowi zespołu o jednakowych cechach kulturowych, jak przyjmuje to większość współczesnych badaczy. Przeciwnie, jest to społeczność niezwykle zróżnicowana, a różnice te są rozmaite. Niezwykle trudno ustalić prawidłowości, które by bezwzględnie wskazały na istotne dla nas różnice; niemniej postaram się zwrócić uwagę na aspekty, których nie należy pomijać, bo część z nich pomaga w ocenie materiału uzyskiwanego obecnie od respondentów. Istotnym zagadnieniem dla współczesnego badacza jest sprawa czasu, w którym jego informator opuścił interesujący nas teren. Poza oczywistą kwestią wieku życia, w którym wyjechał, musimy poznać i uwzględnić czynniki, które wpłynęły na decyzję wyjazdu. Przyczyny natury ideologicznej, zaangażowanie się w ruchu syjonistycznym, wpłynęły na bardziej obiektywną ocenę pozostawionej w Polsce społeczności żydowskiej i warunków, w jakich żyła. Wyjazd spowodowany bezpośrednimi skutkami nasilającego się w okresie międzywojennym antysemityzmu, albo nędzą rodziny, pozostawił najczęściej trudne do zabliźnienia rany, które wpływają na brak w relacjach obiektywizmu. Emigracja powojenna, zwłaszcza jej późniejsze fale z 1956 i 1968 roku, składała się przeważnie z ludzi zaangażowanych w życie polskiego społeczellstwa, którzy niechętnie powracają wspomnieniami do okresu nas interesującego. Problem obiektywizmu, czy najczęściej spotykanej idealizacji wspomnień czasów młodości, albo też świadomej lub nieświadomej selekcji tychże wspomnień (Goldberg-Mulkiewicz, 1991) pozostawiam poza rozważaniami istotnymi dla niniejszego artykułu. Dla należytego określenia problematyki badawczej i uzyskania ważnych dla badacza wyników, istotny jest też kraj osiedlenia się naszego współczesnego 5 Wykazały to badania terenowe przeprowadzone wśród ludności żydowskiej należącej do lokalnej gminy wyznaniowej w Łodzi. Przeważająca większość jej członków osiedliła się w mieście po ostatniej wojnic, pochodzi zaś w dużej mierze z terenów leżących obecnie poza granicami Polski. �334 respondenta. Żydzi żyjący w krajach diaspory, szczególnie w Stanach Zjednoczonych, czy też w państwach Ameryki Południowej, w większości pielęgnują tradycje wyniesione z kraju pochodzenia 6, a przede wszystkim z miasteczka, które opuścili oni, lub ich rodzice. Społeczność Izraela jest w znacznie mniejszym stopniu zaangażowana w tego rodzaju działalność. Przyczyny dla raczej ambiwalentnych postaw mieszkańców Izraela odnośnie ich przeszłości w diasporze, należy szukać przede wszystkim w zaangażowaniu się w problemy państwa. Poza tym już w okresie międzywojennym emigracja syjonistyczna świadomie ograniczała związki z krajem pochodzenia, podporządkowując się jednemu z podstawowych nakazów swojej ideologii, który zalecał oderwanie się od tradycji, tworzenie nowego społeczeństwa i budowanie kraju, opartego na nowych, zupełnie innych zasadach. Taki właśnie stosunek do przeszłości był kontynuowany w czasach powstania i rozwoju państwa - co miało sprzyjać zjednoczeniu przybyłych z wielu i bardzo rozmaitych terytoriów jego mieszkaJlców. Istniejące i działające w Izraelu liczne ziomkostwa byłych mieszkańców miasteczek Europy Wschodniej jako podstawowy cel swojej działalności przyjęły ocalenie od zapomnienia zaginionych gmin żydowskich. Wyraża się to przede wszystkim w wydaniu księgi upamiętniającej życie w miasteczku (Goldberg-Mulkiewicz, 1991) oraz w organizowaniu w rocznicę zagłady danej gminy uroczystości, poświęconej uczczeniu pamięci tych, którzy zginęli. Ziomkostwa starają się przede wszystkim o umocnienie więzi pomiędzy byłymi mieszkańcami miasteczka zamieszkującymi obecnie nieraz różne kontynenty. oraz o przekazywanie dzieciom i wnukom pamięci o jego istnieniu w ogóle. W przeważającej mierze nie są one zainteresowane w badaniach nad własną przeszłością 7. Uwzględniając bardzo istotne rozwarstwienie społeczności żydowskiej, szukamy śladów pamięci o życiu w diasporze wśród warstw bliższych tradycji, a więc przede wszystkim wśród chasydów. Kontynuują oni znajomość języka diaspory, jakim był jidysz, uznają tradycyjną wewnątrzgrupową stratyfikację społeczną, pielęgnują dawny strój polskich Żydów oraz niektóre komponenty warstwy obrzędowej przywiezione z Europy Wschodniej. Niewątpliwie więc możemy uznać, że grupy chasydzkie zarówno w Izraelu, jak też i w krajach diaspory, kontynuują niektóre małomiasteczkowe treści zawarte w wielu aspektach ich kultury. Nie wolno jednak zapominać, że są to społeczności 6 Należy tu niezwykle starannie oddzielić badania nad transformacj'1 tradycyjnej kultury małomiasteczkowej w grupach diaspory od badań, których celem jest odtworzenie tradycji istniejących w miasteczku. 7 Charakterystyczną cechą potwierdzającą brak konkretnego zainteresowania dawnym miasteczkiem może być fakt, że współczesna młodzież, pytana o miejsce pochodzenia rodziców, często umie podać nazwę miasteczka, ale najczęściej nie orientuje się gdzie ono leży, czy była to miejsowość duża, czy mała itp. Dopiero współczesne wycieczki młodzieży szkolnej do Polski wzmocniły poczucie więzi z konkretnym obszarem, z którego pochodlą rodzice. �335 zamknięte, podporządkowane jednej tylko tradycji - tradycji określonego dworu chasydzkiego, która wypiera inne nie mniej ważne i nieraz znacznie bogatsze komponenty małomiasteczkowej kultury. Opierając się tylko na tradycji chasydzkiej, popełniamy bardzo często powtarzany błąd, przerysowując ważność wkładu chasydów w całokształt życia małomiasteczkowej społeczności. Nie wolno zapominać, że tak często powtarzany obraz ukazujący miasteczko zamieszkałe wyłącznie przez chasydów, jest po prostu nieprawdziwy; jest on oparty najczęściej na powojennej literaturze, albo na innych środkach masowego przekazu, które starają się odtworzyć zaginiony świat polskich Żydów w ten właśnie sposób. Grupy chasydów na pewno stanowiły najbardziej wyróżniające się i barwne społeczności; jako takie pozostały w pamięci przede wszystkim swych byłych sąsiadów, ale nie były jedynymi mieszkańcami żydowskich miasteczek. Odwołując się do pamięci naszych respondentów zmuszamy ich, aby odtworzyli sobie i nam świat ich dzieciństwa i młodości. W warunkach społeczeństwa osiadłego albo grup imigranckich, które przemieściły się w jakimkolwiek czasie, z jakichkolwiek przyczyn, proces ten wydaje się być stosunkowo prostym. W warunkach badań nad społecznością żydowską, sprawa wygląda inaczej. Powrót wspomnieniami do świata młodości, to wskrzeszanie w pamięci zarówno tego świata, jak i tragedii jego zagłady. Nie zawsze jest to możliwe. Bezpośrednio po drugiej wojnie światowej wielu antropologów musiało zarzucić badania wśród żydowskich imigrantów, gdyż respondenci nie byli w stanie wspominać świata, który zaginął. Ze zjawiskiem niechęci do wspominania tragicznej przeszłości spotyką.ją się antropolodzy do dziś. Badanie kultury, która zaginęła w rzeczywistości, ale istnieje w pamięci, musi narzucić pewne ograniczenia tematów. Musimy zdać sobie sprawę z niemożności uzyskania szeregu danych, ze zniekształceń, które spowodowane są normalnym procesem idealizacji własnej przeszłości oraz stereotypizacji tradycji żydowskiej Europy Wschodniej, podporządkowaniu się przez respondentów modelom struktury miasteczka żydowskiego, które zostały powszechnie przyjęte przez literaturę piękną (Miron, 1981; Weissenberg, 1930), środki masowego przekazu, czy też niektóre prace antropologiczne (Zborowski, Herzog, 1953). Nie wolno też zapomnieć badaczowi o bardzo często występującym zjawisku poddania się badanych wpływom innych tradycyjnych społeczności, które zacierają w ich pamięci obraz własnego miasteczka, i powodują, że własne wspomnienia podporządkowują oni tym, zaczerpniętym z opowiadań obecnych sąsiadów, którzy kiedyś zamieszkiwali zupełnie inne rejony Polski, ale obecnie w nowym miejscu tworzą wraz z respondentem jedną grupę byłych mieszkańców Europy Wschodniej. Usiłując oprzeć się na modelu najbardziej zbliżonym do realnie istniejącego niegdyś miasteczka żydowskiego Europy Wschodniej, musimy sobie zdać sprawę, że jesteśmy poddawani procesowi jego mitologizacji. Mity zaś są �336 rozmaite i nawzajem się znoszące. Do najbardziej rozpowszechnionych należy mit o przewadze kultury chasydzkiej i jej przemożnym wpływie na kształtowanie się wszystkich dziedzin życia w miasteczku. Kultura chasydzka jako najbardziej barwna i wyróżniająca społeczność żydowską od sąsiadów zachowała się, jak już wspomniano, najdobitniej w pamięci nie-Żydów. Znaczny ładunek mistyki, charakterystyczny dla chasydyzmu, stworzył również w tradycji żydowskiej szczególny obraz należącej do tego kierunku społeczności. Rezultatem jest mit sztetl żyjącego w idealnej harmonii, wedle nakazów chasydzkiej tradycji, utrwalony zarówno w żydowskiej literaturze pięknej, jak i innych sztukach, jak film czy teatr. Obok tegoż mitu mamy i inny, znany szczególnie z literatury (Weissenberg, 1930), ukazujący nędzę żydowskiego miasteczka, beznadziejność życia bez perspektyw oraz konieczność buntu przeciwko takiej sytuacji 8. I wreszcie trzeci obraz miasteczka, tworzony przez "Księgi Pamięci" (Goldberg-Mulkiewicz, 1991), gdzie spotykamy się ze zdecydowanym przerysowaniem działalności organizacji o charakterze kulturalno-społecznym, przede wszystkim organizacji młodzieżowych o ideologii syjonistycznej. Opierając się powszechnie przyjętej mitologizacji tradycyjnego sztetl oraz doceniając konieczność jak naj szybszego zbierania materiałów od respondentów rozpoczęto w pierwszych latach po drugiej wojnie światowej badania uznając je za najważniejsze i możliwe do wykonania - nad atlasem języka i kultury żydowskiej na terenie Europy Wschodniej (Weinreich, 1960). Oznaczało to przesunięcie ciężaru zainteresowań z żydowskiej społeczności lokalnej na grupę znacznie większą, obejmującą zasadniczy trzon żydostwa aszkenazyjskiego9. Organizatorzy badań prowadzonych przede wszystkim w Stanach Zjednoczonych wyszli ze słusznego założenia, że język imigrantów pozostał najbardziej oporny na różnorakie wpływy, którym poddaje się pamięć. Rezultaty badań atlasowych w znacznej mierze poszerzyły stan dotychczasowej wiedzy o społeczności żydowskiej w ogóle. Umożliwiły one przede wszystkim poznanie i przedstawienie na mapach nie tylko różnic w dialektach jidysz, ale również i wysnucie wniosków ńa temat zróżnicowania regionalnego poszczególnych zjawisk kulturowych, przede wszystkim w zakresie obrzędów rodzinnych i dorocznych oraz tradycyjnej twórczości ludowej. Rezultaty badań atlasowych umożliwiły wysunięcie hipotez o innym, aniżeli powszechnie przyjęty, podziale społeczności żydowskiej na grupy regionalne, jak też udowodniły, że granice dzielące obszary zamieszkałe przez Żydów nie po8 To właśnie przekonanie o powszechności nędzy wśród ż.ydowskil:h mas w Polsce w okresie międzywojennym pokutuje powszechnie do dziś w wielu krajach diaspory. 9 Z czasem badania te rozszerzono na całokształt aszkenazyjskieh Żydów zamieszkujących Europę· �337 krywają się z granicami wyróżniającymi odrębności kulturowe nieżydowskich mieszkańców tego samego terenu (Weinreich, 1962). Należy żałować, że współcześni antropologowie rzadko wykorzystują dane z tegoż atlasu dla swych badań. Są one bardzo istotne dla rozważań odnośnie dużych obszarów. Zajmując się terenami o mniejszym zasięgu geograficznym nie możemy jednak zapominać, że granice regionalne zaburzała duża mobilność społeczności chasydzkiej. Chasydzi, odwiedzając nieraz odległe o wiele kilometrów dwory swych cadyków, spotykali się tam z mieszkańcami innych, równie odległych regionów. Ze wspólnych biesiad, przede wszystkim w okresie świąt, przywozili do miasteczek tradycje pielęgnowane na dworach poszczególnych cadyków oraz treści kulturowe zapożyczone od spotykanych na tych dworach współznawców. Wyrażało się to przede wszystkim w rozpowszechnieniu tradycyjnej muzyki z innych terenów, opowieści i legend tworzących folklor słowny, przyjmowaniu pojedynczych komponentów z zakresu obrzędowości, czy też elementów tradycyjnego ubioru, przede wszystkim męskiego. Następną dziedziną, która stosunkowo mało poddała się obcym wpływom i przemianom kulturowym jest folklor słowny. Potwierdzają to wyniki licznie prowadzonych badań, którymi zajmują się żydowscy folkloryści zarówno w Izraelu, jak i wszystkich krajach diaspory. Folklor Żydów Europy Wschodniej doczekał się zarówno licznych opracowań, jak i publikacji o charakterze materiałowym. Poza wspomnianymi wyżej, inne dziedziny badawcze natrafiają na omówione już trudności. Z przyczyn, które wymieniłam, potęgują się one, gdy prowadzimy badania w Polsce. Właściwie możliwości badań nad kulturą Żydów polskich w Polsce są raczej ograniczone. Sprowadzić je możemy do kilku dziedzin. Przede wszystkim możliwe są, i prowadzone są dość intensywnie, badania nad stereotypem Żyda w kulturze wsi polskiej. Bywają one oparte na bezpośrednich, prowadzonych współcześnie, badaniach terenowych, oczywiście wśród nie-Żydów (Cała, 1987), lub też na żródłach zastanych, powstałych bez interwencji etnografa (Goldberg-Mulkiewicz, 1980; Jastrzębski, 1989). Nie możemy jednak zapominać, co niestety zdarza się w niektórych publikacjach, że współczesne badania, zwłaszcza terenowe, są uwikłane w ogólne prawidłowości rządzące powstawaniem stereotypu. Pomijając więc problem emocjonalnego zaangażowania się antropologa w ocenę materiału, nie można zapominać o wielorakich uwarunkowaniach, jakim poddany jest proces kształtowania się stereotypu w ogóle, a stereotypu Żyda w Polsce w szczególności (Irwin-Zarecka, 1988). Prace o charakterze materiałowym, stawiające sobie za cel opracowanie pojedynczych problemów z zakresu kultury materialnej czy rzemiosła artystycznego, są możliwe przede wszystkim w oparciu o dawniejsze publikacje etnograficzne, zebrany wcześniej materiał muzealny (Frankel, 1975; Goldberg-M ulkiewicz, 1976) albo przy wykorzystaniu materiałów terenowych, zbiera22 - Lud t. LXXVIII �338 nych z innych przyczyn, publikowanych lub nieopublikowanych, a zawierających interesujące nas dane (Goldberg-Mulkiewicz, 1983). Współistnienie przez wieki kultur polskiej i żydowskiej na tym samym terenie stworzyło oczywiście warunki dla wzajemnych zapożyczeń. Pierwszymi, którzy zainteresowali się tą problematyką byli folkloryści, zarówno z polskiej czy ukraińsko-polskiej (Franko, 1892)10, jak i żydowskiej strony (Sadan, 1980)11. W późniejszym okresie antropolodzy poszerzyli swe zainteresowania o obrzędy i twórczość ludową (Fryś- Pietraszkowa, 1989; Goldberg- M ulkiewicz, 1989). Niemniej, wydaje mi się, że jest to problematyka, która na pewno nie została jeszcze wyczerpana. Pogłębienie naszej wiedzy o wzajemnych zapożyczeniach z pewnością przyczyni się do zrozumienia wielu aspektów obu kultur 12. Jest rzeczą zadziwiającą jak mało zachowało się przedmiotów przynależących do tradycyjnej kultury żydowskiej. Nie czas tu rozpatrywać przyczyn tego zjawiska. Musimy jednak sobie zdać sprawę, że baza materiałowa, którą ma do dyspozycji współczesny etnograf, jest niezwykle uboga 13. Będące do naszej dyspozycji kolekcje muzealne czy zbiory prywatne są też najczęściej pozbawione podstawowej dokumentacji, dotyczącej funkcji przedmiotu, jego proweniencji, nazwiska wykonawcy lub właściciela. Należy również pamiętać, że przedmioty te były niejednokrotnie przenoszone, i to już w czasach, gdy pełniły swe funkcje w kulturze żydowskiej. Wędrowały często nawet poza granice kraju, w którym zostały wykonane. Przywożono, nieraz z odległych okolic, przedmioty stanowiące posag panny młodej; zamawiano, nieraz w bardzo odległych ośrodkach, wyposażenia synagog. Nawet przedwojenne kolekcje muzealne najczęściej nie mają należytej dokumentacji. Zaś fakt znalezienia po wojnie w miejscowym sklepie Desy żydowskiego przedmiotu kultu wcale nie musi sugerować, że pochodzi on z najbliższej okolicy. Jedynymi wyjątkami w tej dziedzinie są cmentarze i resztki synagog ze śladami dekoracji czy też budynki pełniące funkcje obrzędowe, lub zamieszkane kiedyś przez Żydów. Ta ostatnia grupa wchodzi jednak przede wszystkim w zakres zainteresowail historyków sztuki. Bogate są. kolekcje kamieni nagrobnych znajdujących się na żydowskich cmentarzach pod opieką konserlO Nie wydaje mi się właściwym podawanie całej bogatej literatury tego zagadnienia, pracę 1. Franko uważam za najbardziej reprezentatywną. 11 Artykuł tcn został napisany i opublikowany znacznie wcześniej po hebrajsku, przytaczam jego angielską wersję. Nie jest to również jedyny artykuł tego autora, który w swych pracach szczególnie interesował się problemem polsko-ukraińsko-żydowskiego pogranicza kulturowego. 12 Bardzo interesująco i niezwykle dokładnie opracowała ten problem Eugenia ProkopJaniec (1992), wykazując na przykładzie literatury polsko-żydowskiej okresu międzywojennego wielorakość problematyki związanej z badaniem kulturowego pogranicza. 13 Sprawą przyczyn tego stanu rzeczy zajęłam się w pracy omawiającej początki badań nad etnografią Żydów polskich oraz problematykę żydowską w pracach opublikowanych w języku polskim (Goldberg-Mulkiewicz, 1988). �339 wato rów lub poszczególnych muzeów. Zachowane teksty i wspaniałe niejednokrotnie płaskorzeźby zdobiące kamienie nagrobne - macewy mogą dostarczyć wielu informacji. Niestety, prace nad nimi są przeważnie w stadium początkowym, nie wyszły poza niezwykle ważny, ale wstępny etap - dokumentacji. Popularyzacja związanych z nimi podstawowych treści symboliki żydowskiej na pewno przyczynia się do wzbudzenia zainteresowania kulturą żydowską w ogóle, ale nie jest badaniem tejże kultury. Reasumując powyższe rozważania, musimy się zgodzić, że badanie tradycyjnej kultury polskich Żydów jest możliwe, niemniej jednak wymaga precyzyjnego przygotowania i pogodzenia się antropologa z ograniczeniami, których nie można przezwyciężyć. BIBLIOGRAFIA Cala Alina 1987 Wizerunek Żyda w polskiej kulturze Socjologii, Warszawa. ludowej, Uniwersytet Warszawski, Instytut Franko Iwan 1892; 1893 Wojna żydowska, przyczynek do studiów nad literaturą ludową, "Wisła" t. 6, 1892; t. 7, 1893. Frankel Giza 1975 Little-known handicrafts of Polish Jews on the nineteenth and twentieh centuries, "Jewish Art" vol. 2, 1975. Fryś-Pietraszkowa Ewa [989 Udział rzemieślników żydowskich w kulturze wsi, "Polska Sztuka Ludowa" t. 43, 1989, z. 1-2. Goldberg-Mulkiewicz Olga 1976 Jewishfolk art and craft: textile printers in Eastern Europe, "International Folklore Review" vol. 2, 1976. 1980 Postać Żyda w polskiej rzeżbie ludowej, "Polska Sztuka Ludowa" t. 35, 1980, z. 3 - 4. 1983 The stereotype ofthe Jew in Polishfolklore, w: Studies in aggadah and Jewishfolklore, cds. 1. Ben-Ami, 1. Dan, The Magnes Press, Jerusalem. Problematyka żydowska w etnografii polskiej, "Lud" t. 72, 1988. 1988 1989 Przenikanie elementów twórczo.ki ludowej między społecznością polską a żydowską, "Polska Sztuka Ludowa" t. 43, 1989, z. 1 - 2. 1991 Księga pamięci a mit żydowskiego miasteczka, "Etnografia Polska" t. 35, 1991, z. 2. Irwin-Zarecka Iwona 1989 Neutralizing memory, the Jew in contemporary Poland, Transaction Publishers, New Brunswick and Oxford. Jastrzębski Jerzy 1989 Żyd jako "obcy" i jako "swój" w kulturze wsi polskiej X I X w., "Literatura Ludowa" t. 33, 1989, z. 4 - 6. Mead Margaret, Metraux Rhoda 1953 The study of culture at a distance, University of Chicago Press, Chicago. Miron Dan 1981 Der image fun .szletl, I. L. Perec Verlag, Tel-Aviv. �340 Prokop-Janiec Eugenia 1992 Międzywojenna literatura polsko-żydowska, Universitas, Kraków. Sadan Dov 1980 "Kolt; Plica Polonica", w: The field of Yiddish, cd: M. I. Herzog, B. Kirschen-Gimblett, D. Miron, R. Wisse, Institute for the Study of H uman Issues, Philadelphia. Weinreich Uriel, Weinreich Beatrice 1959 Yiddish language and folklore, "Janua Linguarum" vol. 10, 1959. Weinreich Uriel 1960 Wegen a najes jidiszen szprach un kultur-atlas, "Di goldene kejt" vol. 37, 1960. 1962 Culture geography at a distance: some problems in the study of East European Jewry. Proceedings of 1962 Annual Spring Meeting of the American Ethnological Society 27 - 29, Seatle. Weissenberg łehak Meir 1930 A sztetl, Emes Verlag, Moskva. Zborowski Mark, Her-.lOg Elizabeth 1952 Life is with people - the culture of the shtetl, International Universities Press Inc. Olga Goldberg-Mulkiewicz REFLECTIONS THE WORLD THAT CEASED TO EXIST. ON THE STUDY OF THE CULTURE OF POLISH JEWS (Summary) The traditional Eastern European Jewish town (the so-called shtetl) ceased to exist as a result ofthe Holocaust more than fifty years ago. Any studies of the shletl culture may then be carried out on the basis of scarce materials collected before World War II or interviews with survivors who now live in various countries on many continents. In fieldwork, we must take into account the moment and the age at which the informer has left the town, the causes of displacement, and the country of the present residence. All this has its impact on the choice of obtained information and the evaluation ofthe past life in thc shtetl. We must be aware that some matters may not be subject to research procedures. As regards the territory of Poland, the most important is the study of a stereotype of the Jew, mutual contacts between Jewish and local Polish or Ukrainian cultures, and research related to the preserved works of art and other artifacts. Studying the tradition of Eastern European Jewry, we must face the process of myt ho10gization of the shtetl. The most widespread commonplaces are: the myth of a town with Hasidic traditions, the opposite myth of Eastern European poverty and hopeless life, and the myth of a town cultivating the ideology of Zionism, with intense cultural activity, especially of the young generation. Opposite to the studies focused on the culture of the shtetl is the global interest in the culture of Askenazi Jewry as a whole. Research in this respect has now yielded more and more specific results, especially as regards regional boundaries and differences among specific annual and family rituals. Transi. M. Wilczyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b40882743bef19ab30f94038b1fff9fd.pdf 048a3f34c9573bac6d730ebd4b52bf21 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3357 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3146 Title A name given to the resource Świąteczne zdobnictwo wnętrz / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2, s.95-112 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ogrodowska, Barbara Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Barbara Ogrodowska ŚWIĄTECZNE Z D O B N I C T W O WNĘTRZ Skłonność wszystkim potrzeb. do upiększania najbliższego wnętrza mieszkalnego Indywidualne otoczenia, jest w y r a z o m odczucie piękna, bardzo przede, Boże Narodzenie różnych h a r m o n i i , łączy Najpowszochniej się w Polsce występującymi i najbardziej z a s p i r a c j a m i s p o ł e c z n y m i (naśladowania i n n y c h ) , chęcią z a m a n i ­ z n a n y m i a k c e s o r i a m i t y c h świąt, s p o t y k a n y m i zarówno w i z b a c h festowania wiejskich zamożności, wzbudzania w s i , w czasie g d y dominowały pojawiały się w o k r e s a c h kreśleniu u r o c z y s t e g o wspomniane Obyozaj czystości — wyżej świątecznych. Służyły domu wówczas wnętrz ziarno. pod­ zarazem w okresie świąt i ważnych byl punktem d e k o r a c j i mieszkań w i e j s k i c h . t o „okres niezwykły, Uroczysty i j a k i we dworach były snopy zboża, , , N a stół w i g i l i j n y k ł a d z i o n o słomę, p o c z y m krywano słoma, siano dopiero przy­ 3 stół obrusem i zastawiano potrawy; stawiano w kątach s n o p y ż y t a i rozścielano słomę n a podłodze. C z y n i o n o religijnych, rodzinnych — zwyczajności". dawnej potrzeby. zdobienia 2 itp. Na c h a r a k t e r u święta, zaspakajając d l a późniejszej, trwałej Święta podziwu k u m o chałupy, dekoracje wyjścia świąt wymagał — wedle powszechnego przekonania — czas na pamiątkę w którym Dzieciątko Jezus leżało: stary zwyczaj chrześcijańskie d o m y , n a B o ż e N a r o d z e n i e 1 który odmienia i dzieli charakter uro­ żo w s t a j n i Ś w i ę t a P a n n a l e ż a ł a oprawy Encyklopedia w t y m mają połogiem". 4 podkreślającej niezwykłość, niecodzienność świątecznego o k r e s u - cą: „Stawianie snopów zboża p o r o g a c h i z b y w której Jest do t o c z a s s z c z e g ó l n e g o n a s i l e n i a d z i a ł a n i a sił nadprzyrodzo­ n y c h , o b w a r o w a n y z a k a z a m i i n a k a z a m i , sprzyjający magicznym. wnętrza Toteż miały przedmioty przede zaś i c h w a l o r y e s t e t y c z n e ne. stanowiące wszystkim bogatą działaniom świąteczny treść wystrój symboliczną, można traktować jako zjawisko wtór­ uczty w i g i l i j n e j , dotąd n a p o t y k a n e w pierwszej żyta po Dobrzyckiej w Pęsach następują­ zasiadają u l u d u było niegdyś we w s z y s t k i c h w a r s t w a c h powszechnym. wojewodziny na to żłobu, p o i z b a c h siać s ł o m ę , zamieszcza informację staropolska też U zwyczajem pani pod- Mazowszu, jeszcze połowie X I X w . n i e s i a d a n o d o w i g i l i i bez snopów rogach komnaty stołowej ustawianych. L u d wiejski, p o u c z c i e w i g i l i j n e j , zo s ł o m y t y c h s n o p ó w k r ę c i m a ł e powrósła 95 I �I I . 1 . B u d y n k i m a l o w a n o лл- „ k o ł a o y k i " , z a g r o d a A n n y Z w o l i ń s k i e j , N o s z a c o w i c c , w o j . n o w o s ą d e c k i e , 1 9 8 1 ; i l . 2. święta, f o t . z p o c z ą t k u X X w . i лvyЫegłszy d o s a d u o t w i ą z u j c n i e m i d r z e w a o w o c o w e w k o n a n i u , że będą l e p i e j rodziły." prze­ S n o p y zboża układano n a różne s p o s o b y : n p . j e d e n okazały snop żyta stawiano Ważnym i bardzo Bożego Narodzenia 5 w kącie i z b y , a l b o we wszystkich kątach zielenią charakterystycznym Godnie atrybutem b y ł a j o d ł o w a l u b ś w i e r k o w a , a wiąc o k r y t a , gałązka. Źródła interpretują życia, radości, zapowiedź o d n o w y ją jako i лл-zrostu r o ś l i n . świąt trwałą symbol Gałązkami 7 u m i e s z c z a n o s n o p y z b ó ż podstaлл oлл*ych: p s z e n i c y , ż y t a , j ę c z m i e ­ tymi n i a i олл-sa. P ę k i s ł o m y , t z w . „ d z i a d y " , s t a w i a n o p o d ś c i a n a m i , o b r a z y , p r z y b i j a n o d o ścian mieszkań, d o d r z w i d o m ó w i obór. , kładziono z okolic ławy p o d stołem, ОгуЬолуа na których i albo wieszano Krynicy, siedzieli przed podczas p o d powałą. wigilią W niektórych podłodze. Częściej j e d n a k u m i e s z c z a n o t y l k o p o d stołem mało obrusem wiązki układano słomy i woreczek cienką warstwę wigilij- z i a r n a , zaś n a s t o l e siana. N a obrusie pod rozsypy- луапо z i a r n a z b ó ż , m a k u , g r o c h u i n a n i o s t a w i a n o m i s k i z j e d z e ­ niom t y m i ZAviazane b y ł y l i c z n e w r ó ż b y i zabiegi magiczne . Z i a r n a p r z y l e p i o n e do d n a m i s k i miały wskazywać n a 1 j a k i e rośliny będzie u r o d z a j ; słoma r z u c a n a p o w i e c z e r z y powałę i zaczepiona o drzazgi „tragarza" miała pod spowodoлл-a ó b u j n y лл-zrost z b o ż a ; олл-ijanie d r z e w e k o w o c o w y c h s ł o m ą ( t a k j a k podaje (radomskie, sądeokie), z a t y k a n o je za Polsce p l d . - z a c h o d n i e j , n a P o d h a l u , Śląsku Cieszyńskim, Sądecczyźnie i Z i e m i K r a k o w s k i e j , w d n i u лvigilii w i e s z a n o n a d s t o ­ ł e m „ p o d ł a ź n i c z k i " , zwane też „ p o d ł a ź n i k a m i " , „ s a d a m i " , „rajs­ k i m i " l u b „ b o ż y m i d r z e w k a m i " . B y ł a t o gałąź jodłowa l u b r o z w i ­ d l o n y c z u b e k świerku, obręcz p r z e t a k a c z y d r u c i a n e koło opleciono jedliną a l b o też słomiane t a r c z e l u b d a s z k i z p r z y p i ę t y m i d o n i c h jodloлл•ymi gałązkami. Wszystkie to przedmioty ozdabiano jabłkami, złoconymi orzechami, w y c i n a n k a m i z opłatków, koloro­ (sądeckie, g o r l i c k i e ) . Ze z w y c z a j a m i W słomą w s i a c h z o k o l i c Ncra*ego S ą c z a s ł o m ę i s i a n o r o z ś c i e l a n o n a c a ł e j nym izby Łemkowie wyściełali wieczerzy. dekorowano c y t o w a n e wyżej źródło) miało zapewnić u r o d z a j w y m p a p i e r e m i bibułką. W umieszczano rannie miała a duży kulisty przygoto\4 ana T zapewnić dzieлл'Cz^tom środku i nieco niżej niż i n n e o z d o b y „świat" i pięknie domownikom powodzenie w z opłatka. przybrana pomyślność, miłości Ta bardzo świąteczna dostatek i szybkie sta­ ozdoba i zgodę, zamążpójście. owoców Z i c h r o n i ć j c p r z e d s z k o d n i k a m i ; s i a n o i z i a r n o zo s t o ł u w i g i l i j n e g o czaje. o r a z r e s z t k i p o t r a A v i калл-alki o p ł a t k a z a n o s z o n e d o s t a j n i i k u r n i k a właściwości m a g i c z n e : m i a ł y one zapewniać z d r o w i e i płodność, aby sproлvadzaó d o d o m u z a l o t n i k ó w i sprzyjać m a ł ż e ń s t w o m . W i z y t a bydło dobrze się c h o w a ł o , a k u r y o b f i c i e n i o s ł y . Zdrowie 6 i u r o d z a j m i a ł o t e ż z a p e w n i ć лл'zajemne о Ь з у р у л У а ш е się poŚ44'ięconj'm Wszystkie agrarnego w 96 w kościele, w dniu Św. S z c z e p a n a to zabiegi nawiązujące do p i e r w o t n e g o , charakteru nadchodzącym roku zimowych obrzędów, u r o d z a j , płodność, owsem, (20 g r u d n i a ) . pogańskiego, гарелл'шо dostatek i miały zdrowie. „ p o d ł a ź n i c z k a m i " związane Zawieszanym na nich były liczne wierzenia i jabłkom i orzechom zwy­ рггур!зулл апо г калуакзга w o k r e s i e ś w i ą t e c z n y m b y ł a t r a k t o w a n a j a k o d e k l a r a c j a z a w a r c i a małżeństwa, zwłaszcza w t e d y , k i e d y próbował zerwać z p o d ł a ź n i c z k i j a b ł k o l u b o r z e c h . B r a k p r o t e s t u ze s t r o n y dzioлл'c z y n y oznaczał wzajemność j e j uczuć. Jabłka i o r z e c h y na podłaźniczce oraz resztki wieczerzy wigilijnej wiszące pozostawione ��U . 5. K r z y ż z w y d m u s z e k z d o b i ą c y p o w a ł ę n a d o b r a z a m i ś w i ę t y m i , W i e r z a w i c e k . Leżajska, wł. M a r i i Gęślak, 1057 n a stole t r a k t o w a n o j a k o p o k a r m przeznaczony łych, w n o c wigilijną odwiedzających domy. d l a dusz pojawiły szeroko i powszechnie się o n e d o p i e r o niemieckiego przyjęte Prusaków w X I X pochodzenia następnie spotykane były przez przede jest zwyczaj stosowane polskie w i upominkiem dla „nowe gąski, k u r k i , i żyjących czyli kręgi, zwierząt n a swobodzie, na obwodzie np. których k r ó w k i z c i a s t a , a w środku postać t o w a n y bywał j a k o s y m b o l życia i płodności, a u s t a w i o n e n a n i m f i g u r k i zwierzęce j a k o pozostałość m a g i i myśliwskiej i h o d o w l a n e j . od „Nowe dzieci l a t k a " wieszano domowego, cukierkami, one Łukasz pomyślny rozwój 9 u pułapu, z w y k l e w miejscu poczesnym jabłuszkami i m n ó s t w e m ś w i e c z e k " ; — pisał o c h o i n k a c h w r. 1830 Gołębiowski. latka", Trzech figurki ludzką, wyobrażenie p a s t e r z a l u b gospodarze.. K r ą g t e n i n t e r p r e ­ inteligencję, w wilię: sosienka z o r z e c h a m i włoskimi, złocistymi, oraz umieszczano mieszczan miastach. „Przyjęty Warszawie, jeleni Polsce ewangelickiego, mieszczaństwo wszystkim w wyznania z c i a s t a i następnie w y p i e k a n o h o d o w l a n y c h : krów, k o n i , owiec zielenią choinki. W w . i t o głównie u i ludności W a r m i i i M a z u r a c h , w wigilię N o w e g o R o k u l u b święta Króli, lepiono Z n a c z n i e młodszą odmianą z d o b i e n i a wnętrz żywą są b a r d z o zmar­ 3 element świątecznej w pobliżu ołtarzyka i o t a c z a n y m czcią. Stanowiły dekoracji hodowli. wnętrza i miały zapewnić 1 1 N a w s i p i e r w s z e c h o i n k i p o j a w i ł y się w o k r e s i e m i ę d z y w o j e n ­ n y m , a upowszechniły ich ozdoby: jabłka, o z d o b y fabryczne W w ostatnim trzydziestoleciu. specjalnie n a t e n cel pieczone z opłatka, kolorowego wyroby z dmuchanego świątecznym Bożego Narodzenia p a p i e r u i słomy szkła i zdobnictwie nych opłatków. Wykonywano wspólnoty, zastąpiły uwagę zasługują okresem je z opłatków, z życzeniami które na d o chrześcijańskiej tradycji znak świątecznymi dzielenia Zwyczaj i rozda­ w a n i a chlebów o f i a r n y c h . postać krążków lub gwiazd, układanych z śliną. W y k o n y w a n o formy „światy" przestrzenne, geometrycznych, tzw. ćwiartek koła, z nich budowane rzadziej z małych wąskich również elementów występującym kiem, „pisania" pomalowanej atrybut świąt. woskiem, wyskrobywania skorupce, oklejania ozdób rdzeniem „rysowankami", lub „kraszankami", na sitowia, na­ „malo­ „owijankami". Najstarsze p o l s k i e p i s a n k i pochodzą z w y k o p a l i s k p r o w a d z o ­ n y c h n a O s t r ó w k u w O p o l u i o k o l i c a c h W r o c ł a w i a . D a t u j e się j e n a X — X I I w . zaś w z m i a n k i o i c h działaniu l e c z n i c z y m i c u d o w ­ n y c h u z d r o w i e n i a c h przynoszą źródła pisane z X I I w . 1 2 W e d ł u g wierzeń l u d o w y c h j a j k o posiadało n i e z w y k ł e właści­ wości występowanie i „ ś w i a t y " w okresie świątecznym umieszczane były n a wzorów uprzednio się j e „ p i s a n k a m i " , „ b y c z k a m i " , bryły. Podobnie gwiazdy jako nieodzowny tkaniną, kolorową włóczką, l u b w y c i n a n k a m i z p a p i e r u — zywa l u b t r ó j k ą c i k ó w z l e p i a n y c h śliną i ł ą c z o n y c h w w y m y ś l n e , b a r w n e kościelnych też Wielkanoc­ W zależności o d t e c h n i k i z d o b i e n i a j a j — m a l o w a n i a b a r w n i ­ prostokątów, j a k opłatki używane w m i s t e r i a c h świąt tych Polsce wankami", pasków opłatka, łączonych przypisywano z okresem powszecłmio O z d o b y w y k o n y w a n e z białych i k o l o r o w y c h opłatków miały najczęściej związanym w z białych i b a r w ­ wraz funkcjo obrzędowe i magiczne akcesoriom n y c h , przede w s z y s t k i m p i s a n k o m do c h w i l i obecnej oryginalne, p r z y n o s i l i do d o m ó w s w y c h p a r a f i a n księża łub organiści. ten nawiązywał Rozliczne niektórym wnętrz związanym z n a szczególną Wielkanoc orzechy, cynfolii. s p o t y k a n e wyłącznie n a terenie P o l s k i o z d o b y chrześcijańskiej Tradycyjne ciastka, i przeciwdziałania złym jaj, zwykle praktykach magicznych. mocom. Tłumaczyć malowanych, Stosowano w t y m n a t ży wielu jo więc w obrzędach obrzędach k u b e l k a c h pułapu, j a k o s a m o d z i e l n a o z d o b a wnętrza, a l b o też j a k o c z c i z m a r ł y c h , w l e c z n i c t w i e i m a g i i miłosnej, m i a ł y też element dekoracji podlaźniczki, l u b c h o i n k i . Symbolizowały one p r z e d o g n i o m i i n n y m i klęskami, sprowadzać u r o d z a j , zapewniać pojednanie, bezpieczeństwo wspólnotę, braterstwo i miłość, d o m o w i spokój, szczęście, błogosławieństwo Ważne funkoje świąteczne. W 98 obrzędowe spełniały też miały Boże. zapewniać stanowiły 1 0 niektóre wypieki Polsce pbi.-wschodniej, n a K u r p i a c h , Podlasiu, spożywano pewnić pasterzom i dowód życzliwości podczas zdrowie, trzodzie. obrzędowej pomyślność Dawane w i s y m p a t i i . Dzielone uczty i podarunku i wielkanocnej płodność. chronić Skorupki uroczyście miały za­ pisanek, �I I . 6. W n ę t r z e i z b y z o k o l i c P o d e g r o d z i a w czs,sie B o ż e g o N a r o d z e n i a , f r a g m e n t w y s t a w y „ Ś w i ą t e c z n e z d o b n i c t w o w n ę t r z " , P a ń s t w o w e M u z e u m E t n o g r a f i c z n e w W a r s z a w i e , 1 9 8 1 / 1 9 8 2 ; i l . 7. R o d z i n a F r a n c i s z k a P l a t y z G o s t w i c y k . N o w e g o Sącza, 1941 �И . 8 . W n ę t r z e i z b y , w . S u k ó w k . K i e l c . P r z y g o t o w a n e n a k o n k u r s w 1 9 5 5 г. I I . 9. W n ę t r z e i z b y J u s t y n y Grzegory, Zlaków B o r o w y k . Ł o w i c z a , zachowujące d a w n y c h a r a k t e r , z o k r e s u p r z e d I I wojną. �I �102 �т �rzucane do sadu i n a podwórze, p o w o d o w a ć nośność k u r i o b f i t e miały zbiory odstraszać szkodniki, owoców. Wierzono też, druków k u p o w a n y c h n a t a r g u l u b w mieście. Pojawiają trwałe że z a k o p a n e p o d w ę g ł y b u d o w a n e g o d o m u sprowadzą pomyślność, że r z u c o n e w płomienie ugaszą p o ż a r , a o b m y c i e z n a c z y n i a n a dnie którego spoczywało m a l o w a n e się w jajko wodzie wodą w Poniedziałek powały, Najbardziej parapetów o k i e n , później rozpowszechnioną ozdobą wnętrza ogólnopolskim) b y ł y zawieszano u pułapu p a j ą k i . się t e ż stołu. (o zasięgu Niektóre ich 1 5 zapewni f o r m y , dzisiaj już r z a d k o s p o t y k a n o , w których w y k o r z y s t a n o n p . wyku­ kłosy zbóż, g r o c h , o z d o b y z opłatka, wskazują n a i c h p i e r w o t n e Dyngu­ f u n k c j e o b r z ę d o w e . F o r m y p'>™.;riojszc, w s w e j k o n s t r u k c j i i k s z t a ł ­ z d r o w i e , urodę i szczęście. P i s a n k i b y ł y też z w y c z a j o w y m p e m dziewcząt przed o b l e w a n i e m ozdoby s o w y . Zanoszono w Niedzielę P r z e w o d n i ą n a c m e n t a r z i składane cie nawiązujące d o ś w i e c z n i k ó w i żyre,ndoli d w o r s k i c h i kościel­ n a mogiłarCli j a k o p o k a r m i o f i a r a d l a z m a r ł y c h m i a ł y za.pownić n y c h , pełniły już t y l k o f u n k c j e z w y c z a j o w e j ich przychylność i pomoc. tychczas rubieże przez ludność Polski. Są też Zwyczaj prawosławną były mieszkalnych zamieszkującą wschodnie 1 3 do np. ozdoby w przykładom „maików", łowickiem gdzie sztuki do zdobniczej. dekoracji oklejano i to j a k i Wielkanocy — na parapetach o k i e n n y c h , n a s t o l i k u z pasyjką, n a w e t n a s k r z y n i a c h w i a n n y c h . B y ł y też w y k o r z y s t y w a n e obecnej kolorowe jako element jaja nocnych dekoracji pająków. są p o w s z e c h n ą stołów świątecznych w okresio Typową w Polsce b a r a n k i ozdobione czerwonymi chorągiewkami z k r z y ż y k i e m , chrześcijański s y m b o l t y c h świąt. O z w y c z a j u t y m , w r . 1 7 3 9 , pisał k s . N e w e r a n i prawdziwego zwyczajnie „święcą B a r a n k a Chrystusowego baranki przypominające i jogo t r i u m f dlatego toż chorągiewki n a p i e c z o n y m b a r a n k u stawiają", a także L a b o u r e r „ m a j ą wszyscy togo d n i a b a r a n k a święconego n a stole, sucho pieczonego z p l a c k a m i pełnymi szafranu i r o d z y n k ó w " . Podstawowym znaczeniem jest i c h funkcja, aspekt w y m i e n i o n y c h wyżej estetyczny 2 poł. X I X w . p r z y n o s i 1 4 akcesoriów schodzi n a d r u g i plan. duże z m i a n y . S t o p n i o w e z nawleczonymi na Formy po­ w s z e c h n i e . C z y s t e ś o i a n y s t a j ą się p o l e m d l a r ó ż n y c h d e k o r a c j i malowanek, 104 naklejanych papierowych ozdób, obrazów i końcu można w zo w z g l ę d u n a z a s a d y następujących ich grupach: budowy krystaliczne, t a r c z o w e i ś w i e c z n i k o w e , r o z w i n ę ł y się w o g r o m n e j i l o ś c i o d m i a n powstających wych przez rozmaite Najpopularniejsze z zestawianie i łączenie podstawo­ elementów k o n s t r u k c y j n y c h . cewek słomianych, i łączonych w z n i c h , pająki k r y s t a l i c z n e , składają się l u b kawałków sitowia na nawlekanych konstrukcje przestrzenne ostrosłupy, często z e s t a w i o n e przypominające podstawami, dekorowane papiero­ w y m i k w i a t k a m i , piórkami, w y d m u s z k a m i j a j , nasionami.Pająki tarczowe konstruuje się z kwadratów plecionych ze słomy l u b wełny, rozpiętej n a d r e w n i a n e j r a m i e , układanych piętrowo. Zdobione są bombkami z resztek włóczki, papierowymi lub b i b u ł k o w y m i łańcuchami różnoj k o n s t r u k c j i . Pająki świecznikowe powstają przez połączenie obręczy z d r u t u słomy, owiniętych bibułką lub płótnem łańcuchami n a n i z a n e g o n a n i t k i g r o c h u , p a p i e r u , l u b odpowiednio strzępionymi paskami płótna. Pewną o d m i a n ą t y c h o s t a t n i c h są p a j ą k i t z w . p r o m i e n i s t e l u b ł a ń c u c h o ­ we, których c h a r a k t e r y s t y c z n y m przykładem mogą być k u r p i o w ­ wprowa­ potom młodsze, które sklasyfikować skie „kierce" lub gospodarzy, kuliste, z piórek, l u b c i e n k i c h słomek początkowo najbogatszych pająki budowane girlandy domach dekoracji. rzadkie lub „światami" d z a n i e p r z e w o d ó w k o m i n o w y c h p o z w a l a n a b i e l e n i e ścian w a p n e m , w „jeżami", już „pierzakami" nitki wielka­ też i c h t y p , niezwykło p a p i e r o w y m i k w i a t k a m i , w b i t y c h w bryłę g l i n y , w o s k u , l u b ciasta. Do ozdobą Wielkanocy. i dotyczczas powszechną dekoracją stołów są t e ż zwane wnętrz papierowymi w y c i n a n k a m i w y d m u s z k i j a j u s t a w i a n o w okresie świąt — zarówno Bożego Narodzenia chwili Najstarszy były pisanki ciekawym Stosowano t o n p r a k t y k o w a n y jest do­ — oleo­ oraz złożone z łowickio ozdoby rozchodzących skręconych s p i r a l n i e pasów Osobliwością z ciekawszych polskiej form pułapu, przypominające promieniście bibuły. sztuki świątecznej się łańcuchów 1 6 ludowej, a przy dekoracji wnętrza tym jedną była wyci- �папка p a p i e r o w a , powstała w 1 poł. X I X narda Strojnowskiego. wieku była — to W n a t e n okres ozdoba 2 pol. XlX-go przypada bardzo nach Polski. Obecnie sprzedawany o jej rozwój znana w jedynie jako wielu później z — t o ślimacznice, k r a t y , spirale, l i n i e faliste, s t y l i z o w a n e gicznych motywach zdobniczych spotykanych w czonych ludowy na pisankach. Odrębną rzadziej Opoczna, Sporządzano je z b a r w i o n y c h wach glansowanyoh, i formą ściernie. zdobnictwa niektórych Łowicza, K r a k o w a , Kaszubach zręby chałup oraz z umiesz­ 1 9 ludowego W analo­ malaturaoh ściennych, p o l i c h r o m i a c h m e b l i , w y c i n a n k a c h , w z o r a c h malatury kupowanych, gotowych, motywy roślinne. O d p o w i e d n i k i t y c h rysunków znaleźć m o ż n a w regio­ wyrób W y c i n a n k i w y k o n y w a n o z reguły p r z e d Wielkanocą, domu, a XX-go „Cepelii". także przed B o ż y m N a r o d z e n i o m . w Leo­ zasięgu t e r y t o r i a l n y m pająków, występuje w sklepach i n a początku najbujniejszy powszechna, n i e m a l t a k s z e r o k i m j a k zasięg z p i a s k u również n a podwórzu i dróżce wiodącej d o d o m u . B y ł y w . a o d k r y t a około 1901 r. w o k o l i c a o h Złakowa p o d Ł o w i c z e m przez m a l a r z a Dąbrowy okazji są wspomniane regionach, świąt np. w już okolicach Tarnowskiej, na Kuja­ wielkanocnyoh malowano i c h wewnętrzne' ściany. P o c z ą t k o w o b y ł y t o b a r w n y c h papierów, p r z y p o m o c y nożyc sprężynowych i następnie „ z ą b k i " , spirale, szlaczki, gałązki, później s k o m p l i k o w a n e w k o m p o z y c j e k w i a t o w e . T a o d m i a n a l u d o w e g o m a l a r s t w a rozwinęła określonym zwyczajowo porządku, odmiennie w różnych r o g i o n a c h , p r z y k l e j a n o j e d o świeżo w y b i e l o n y c h ścian i d o b e l e k się n a j b a r d z i e j , b o aż d o c h w i l i o b e c n e j , w o k o l i c a c h stropowych. T a r n o w s k i e j , a przede w s z y s t k i m we w s i Zalipie. W y c i n a n k i , w zależności o d t e c h n i k i w y k o n a n i a , m o g ą jedno i wielobarwne, symetryczne być (cięte z podwójnie, l u b k i l k a ­ k r o t n i e złożonego p a p i e r u ) i a s y m e t r y c z n e ; ażurowe b ą d ź płasz­ czyznowe. Najczęściej s p o t y k a n e m o t y w y w y c i n a n e k t o s t y l i z o ­ w a n e w z o r y roślinne ( d r z e w k a , r ó z g i , „ l e l u j a " , b u k i e t y ) , zgeomet r y z o w a n e postacie l u d z i , zwierząt, p t a k i (pojedyncze, podwójne, l u b w y c i n a n e w postaci fryzu), oraz f o r m y geometryczne „kwadraty", „kółka", cztero i ośmiopromienno S z c z e g ó l n i e b o g a t ą f o r m ą są ł o w i c k i e „ k o d r y " — poziomo bukiety — kwiatowe. W oraz „tasiemki" — (ażurowe „gwiazdy"). Omówione świąt, Najczęściej były trwałą odnawiane ale w zmieniającą wykonywane Dąbrowy okrosach się własnoręcznie ważnych dekorację przez izby. gospodynie, p r z o d s t a w i a l y różny p o z i o m , zależnie o d warunków m a t e r i a l n y c h , umiejętności, staranności. W i e l e z n i c h m a duże w a l o r y świadczy o i n w e n c j i i pomysłowości w surowców, stosowanych Istotne rozbudowane pasowe ozdoby stanowiąc bogato znaczenie technik, miało zakresie kompozycji dopasowanie i estetyczne, wykorzystania i kolorystyki. sharmonizowanie t y c h w s z y s t k i c h okolicznościowych ozdób z architekturą wnętrza kompozycje i jego stałym wyposażeniem, sprzętami, o b r a z a m i i t p . 1 7 okresie międzywojennym w zdobnictwie ludowym Świąteczna poja­ dekoracja była i jest dotychczas źródłem r a ­ w i a j ą się s z t u c z n e k w i a t y w y k o n y w a n e g ł ó w n i e z b a r w n e j , g ł a d ­ dości, p r z y n o s i satysfakcję g o s p o d y n i , będąo w y r a z e m j e j s t a r a n ­ k i e j l u b k a r b o w a n e j bibuły, z p a p i e r u , a także z i n n y c h m a t e r i a ­ ności i umiejętności. L i c z n i w okresie ś w i ą t e c z n y m goście m o g ą łów: piórek, włóczki, płótna, j e d w a b i u , a o s t a t n i o także z t w o ­ ocenić z a l e t y g o s p o d y n i , podziwiając piękne wnętrze. O n a s a m a rzyw c z u j e się d u m n a w i d z ą c s w ó j d o m p i ę k n i e j s z y m n i ż i n n e . sztucznych. K w i a t y przypominająoe t e układano w piramidki, wianki b u k i e t y płaskie, l u b i tzw. „półwianki", Służyły i służą d o dziś d o d e k o r a c j i ścian, r a m o b r a z ó w , a p r z e d e wszyst­ To właśnio t y m i Zwolińska potrzebami powodowana, 84-letnia z N a s z c z o w i c k / N o w e g o Sącza, p r z e d Anna ważniejszymi k i m ołtarzyków d o m o w y c h . B u k i e t y sztucznych kwiatów ustawia świętami m a l u j e się t a k ż e n a s t o l a c h i p a r a p e t a c h o k i e n . U w a g ę z w r a c a j ą i c h w a l o r y i zewnętrzne ściany d o m u w okrągło, białe t z w . „ k o ł a c y k i " , l u b dekoracyjne, bogactwo „placki" (niegdyś wydaniu, w lub stylizacja form o d m i a n i barw, ciekawe spotykanych w naturze. naśladownictwo 1 8 W y s t r ó j i z b y uzupełniały też często f i r a n k i z odpowiednio w y c i n a n e j białej bibuły l u b p a p i e r u , zawieszane w o k n a c h stosowane do dekoracji ikon i obrazów. W okrefie oraz Zielonych powszechnej własnoręcznie znak, że d o d a t k u biegłe wszystkie dom w budynki zamieszkują gospodarcze dziewczęta wykonywaniu tej na świątecznej, n i e g d y ś d e k o r a c j i ) , cieszy się, że j e j d o m j e s t taki p i ę k n y , że n i e m a t a k i e g o d r u g i e g o w całej w s i , że z w r a c a u w a g ę i jest z daleka j e s t też d e k o r a o j a ś w i ą t e c z n a : gałązki j o d ł o w e i b a r d z o s k r o m n i e W Polsce centralnej wysypywano piaskiem geometryczne w z o r y . R y s u n k i t e są i n t e r e s u j ą c ą d z i e d z i n ą l u d o w e g o zdobnictwa ozdobiona Ta w n ę t r z u n i e z m i e n i ł o się n i c o d czano ptaszki. dzieciństwa. We czasu n a ścianach d r e w n i a n e l u b w y d m u s z k o w e jej widoczny. Świąt i W i e l k a n o c y zawieszano n a n i t k a c h u pułapu, albo umiesz­ sama co przed kilkudziesięciu laty o h o i n k a , którą g o s p o d y n i p r z y n o s i z l a s u n a miesiąo p r z e d świętami w o b a w i e p r z e d późniejszą ewentualną złą p o g o ­ wnętrz i obejść. W okresie W i e l k a n o c y , czasem także Z i e l o n y c h dą, Świąt, p o k r y w a n o nimi e l e m e n t a m i d e k o r a c y j n y m i są t y l k o p r z y p i ę t e d o ś c i a n i l u s t r a o j e całą p o d ł o g ę . N i e k i e d y sypano wzory n i e wyobraża sobie bowiem świąt bez choinki. Nowymi I I . 2 1 . W i e n i e c z i m o w y , w y k . K a t a r z y n a S i k o r a , P o d e g r o d z i e ; i l . 2 2 . W i a n e k ś w i ę c o n y w d n i u B o ż e g o Ciała, w y k . E l e o n o r a J u r o z y k , T o k a r n i a , 1981 r. 105 1 �Pająki 106 к rys i и liczne: i l . 23. w y k . Władysława G r u d z i ń s k a , w . G r a b o w i e c , w o j . z a m o j s k i e ; i l . 2 4 i 2C>. G e n o w e f a Jaroszki, woj. radomskie Czachor. w. �Podłaźniczki, w y k . : i l . 27. L u d w i k a , Gitic, w. P o d e g r o d z i e ; i l . 28. Franciszek H e n d z o l , S k o m i e l n a Biała, w o j . k r a k o w s k i e , o k . 1 9 6 1 ; i l . 29. J a n Gacek, R a b k a , w o j . nowosądeckie; i l . 30. L u d w i k a Gluc, Podegrodzie �I I . 31. Pająk wycięte z tygodników i laurka wykonana z okazji D n i a Kobiet. Wszystko kulisty, w y k . Kozelia przez dzieci t o jest w y r a z e m szkolne pieczołowitej Mosińska, L d z a ń , w o j . sieradzkie Jako obecnoj relikty dawnej obyczajowości niektóre e l e m e n t y dawnego przetrwały świątecznego do t r o s k i o d o m r o d z i n n y , p r z e d m i o t a u t e n t y c z n e j , w i e l k i e j miłości S t a w i a się j e s z c z e n i e k i e d y w o k r e s i e B o ż e g o N a r o d z e n i a i z b o ż a w i z b i e ; r o z ś c i e l a się s i a n o p o d o b r u s e m , „ u b i e r a " d u m y , opierającej się k p i n o m s ą s i a d ó w , k t ó r z y uważają za d z i w a c t w o i objaw jej starania świąteczne, przetrwały zdziecinnienia. P o d o b n i e t r a k t u j e s w ó j d o m K a t a r z y n a S i k o r a , 1. 7 5 , z P o d e ­ grodzia, niegdyś j e d n a z najlepszych we w s i hafciarek i specja­ zwyczaj Świąt); plecie Ciała i u m i e s z c z a t a k i c h właśnie t r a d y c y j n y c h o z d ó b . zwykle świątecznego Pod wpływem zdobnictwa pielęgnują upowszechniających m i e j s k i e j z a t r a c a się sens d a w n e j żenia wnętrza d o rzadkości, dzisiaj i tradycyjne stare dekoracji. Elementy ozdoby zanikają, przedmioty. wielkanocne, tataraku w się w i a n u s z k i z z i ó ł , ś w i ę c o n e w o k t a w ę pobliżu świętych trwałe i powszechne kobiety. także w mieście. Bożegb j e n a d r z w i a c h , n a d o k n a m i l u b n a ścianach, tradycje obrazów. Zwraca uwagę fakt, że są t e e l e m e n t y t r a d y c j i , k t ó r e k u l t y w u j e się Niektóre z nich, j a k ubierane drzewka czy kultury z d o b i o n e j a j a , s t a ł y się p r z e d e w s z y s t k i m ś w i ą t e c z n y m i o z d o b a m i , wyposa­ tracąc swe s y m b o l i c z n e , m a g i c z n o się n a w s i w z o r ó w standardowe, produkowano masowo 108 jedynie snopy drzewka n a podwórkach, l u b u s t a w i a n i e go w w a z o n a c h (w d n i u Z i e l o n y m i w y o h . Chętnie p o z u j e d o zdjęcia w e własnym m i e s z k a n i u p e ł n y m t a k i e należą już wypieki, pisanki z d o b i e n i a o k i e n b r z o z o w y m i gałęziami, sypanie l i s t k a w zakresie w y k o n y w a n i a różnego r o d z a j u ozdób c h o i n k o - Przykłady niektóro chwili zdobnictwa. wyparte przez rozścielane p o d o b r u s e m — nego, potrzeby zachowania znaczenie, są w y r a z e m ciągłości inne — przywiązania tradycji. j a k siano do daw­ �II. 32. Pająk krystaliczny, w y k . Franciszek P К i Wanda 1 2 Cytuję za Т . M . Ciołek, J . Olędzki, A . Zadrożyńska Wy— o świętowaniu w Polsce, W a r s z a w a 1 9 7 6 , s. 2 6 6 I r e n a D o m a ń s k a - K u b i a k , Wegetacyjny „ P o l . S z t . L u d . " , R . X X X I I I , 1979 n r 1 3 4 s. J . S t . B y s t r o ń , Dzieje obyczajów sens w dawnej kolędowania, Polsce, Т. I I , 40 5 szawa C y t u j ę z a Z . G l o g e r e m , Encyklopedia 1 9 7 4 h a s ł o „ w i l j a " , s. 4 3 7 staropolska, War­ P o r . J . M ą d z i k , Zwyczaje doroczne Łemków (w:) Nad rzeką Ropą, zarys kultury ludowej powiatu gorlickiego, Kraków 1 9 6 5 s. 2 7 8 ; t a m ż e : Z . W ó j o i k Zwyczaje doroczne Podgórzem, s. 2 5 9 — 2 6 0 ; B . S t e l m a c h o w s k a , Rok obrzędowy na Pomcnzu, T o r u ń 1 9 3 3 , s. 4 7 . I n f o r m a c j a o o b w i ą z y w a n i u d i z e w e k s ł o m ą , 6 skierniewickie Z Y P I S Y P o r . J . S t . B y s t r o ń , Dzieje obyczajów w dawnej Polsce, XVI—XVIII w . , W a r s z a w a 1 9 7 6 , s. 3 9 3 , n a s. 4 0 4 c y t . „ d l a ozdoby p o k o j u a także dla nadania miłego zapachu rozrzucano po p o d l o d z o zioła, zwłaszcza w d n i świąteczno"; tenże, Etno­ grafia Pclslca, P o z n a ń 1 9 4 7 , s. 2 2 1 — 2 2 4 rzeczysko Brzozowskie, Sromów, w o j . i z a k l i n a n i u u r o d z a j u ; b a d a n i a własne dotyozące obrzędowośoi d o r o c z n o j i r o d z i n n e j b . p o w i a t u N . Sącz p r o w a d z o n e n a t o i e n i e g m i n : Grybów, Łącko i Podegrodzie, w latach 1976—1979. P o r . W . K l i n g e r , Zwyczaje doroczne a tradycja grecko-rzymska, K r a k ó w 1 9 3 1 , i o z d z i a ł Drzewko wigilijne, jego począ­ tek... Boże Narodzenie, s. 9 5 — 1 0 3 , w y j a ś n i a j ą c y m . i n . s y m b o l i k ę zielonej gałęzi. 7 T . S e w e r y n , Podlaźniczki, K r a k ó w 1 9 3 2 , s. 7 — 1 9 . Z a s i ę g występowania, podstawowe f o r m y , funkoje obrzędowe, zdob­ n i c t w o ; b a d a n i a własne j . w . C y t u j ę z a Ł . G o ł ę b i o w s k i m , Lud polski, jego zwyczaje i zabobony, W a r s z a w a 1 8 3 0 , s. 3 1 7 T . S e w e r y n , Podlaźniczki, s. 2 0 — 2 7 , rozdz. Światy P o r . J . Olędzki, D o r o c z n e p i e c z y w o obrzędowe, pół­ n o c n o - w s c h o d n i e j P o l s k i , „ P o l . S z t . L u d . " , R . X V , 1 9 6 1 n r 1, s 3 — 3 0 . F o r m y i funkcje obrzędowe w y p i e k ó w świątecznych w y k o n y w a ł w wigilię N o w e g o R o k u , l u b święza T r z e c h K r ó l i Por t e ż T . A m b r o ż o w i c z Polskie ozdobne pieczywo ludowe cz. I, „ P o l Szt L u d . " , R X X X I I , 1978 n r 1 8 9 1 0 1 1 109 I �U. 33. Pająk z kłosami z b o ż j , w y s t a w a , w P a ń s t w o w y m M u z e u m w Warszawie P o i . Z . G l o g e r , Encyklopedia Staropolska, hasło „ p i s a n k i " 20—27 P o r . J . S t . B y s t r o ń , Dzieje obyczajów w dawnej Polsce, s. 5 9 ; J . S t . B y s t r o ń , Etnografia Polska, r o z c l z . Obrzędy doroczne, s. 1 7 9 — 1 8 0 ; C z . W i t k o w s k i , Doroczne polskie zwyczaje ludowe, K ł a k ó w 1 9 6 4 , r o z c l z . Wiosna, i Pisanki, s. 4 1 — 4 2 . O p i s f o r m zdobniczych, barwników i zwyczajów związanych z p i s a n k a m i , m . i n . s k ł a d a n i a j a j na, g r o b a c h , o i c i i w ł a ś c i w o ś c i a c h m a g i c z n y c h , k o j a r z e n i u m a ł ż e ń s t w ; F . K r e e k , Pisanki w Galicji Lwów 1 SI8; zestawienie materiału zebranego w r. 1897 s t a r a n e m T o w a r z y s ­ twa Ludoznawczego, formy i t e c h n i k i zdobnicze, zwyczaje z w i ą z a n e z p i s a n k a m i m . i n . z w y c z a j o b d a r o w y w a n i a się p i s a n ­ k a m i , składania n a g r o b a c h , z w y c z a j e h o d o w l a n e , związana z n i m i m a g i a m i ł o s n a , s. 3 9 — 4 8 ; C z . P i e t k i e w i c z , Wielkanoc na Białorusi, o d b i t k a z n r 3 „Ziemia", 1932; funkcje obrzędowe p i s a n k i związane głównie z obrzędami z a d u s z k o w y m i występu­ jącymi w okresie W i e l k a n o c y , przykłady m a g i c z n y c h właści­ wości j a j e k , używanych m . i n . do gaszenia pożaru, d l a zacho­ wania zdrowia. 1 2 s. 1 3 110 Etnograficznym C y t u j } z a J . S t . B y s t i ' o n i e m , Dzieje obyczajów w dawnej s. 59 I ' »r. R . R e i n f u s s , Badania terenowe w rejonie kielecko-sandomierskim, „ P o l . S z t . L u d . " , R . V I , 1952 n r 1. Część a r t y k u ­ łu poświęcona, j e s t z d o b n i c t w u w n ę t r z , o m a w i a p o c z ą t k i i r o z w ó j m e b l a r s t w a i d e k o r a c j i wnętrz oraz najważniejsze f o r m y z d o b n i ­ c z e : p a j ą k i , w y c i n a n k i , m a l o w i d ł a ś c i e n n e , s. 4 1 — 4 2 . P o t . T . " S e w e - y n , Podłaźniczki, s. 2 9 — 7 3 . W rozdziale Pająki przedstawił n e są: zasięg, geneza, t y p o l o g i a pająków, g ł ó w n o e l e m e n t y z d o b n i c z e ; Z . B . G ł o w a , Zdobnictwo wnętrza Lasowiaków, „ P o l . S z t . L u d " , R . X I I I , 1 9 5 9 n r 1/2, s. 1 2 — 1 9 Podział i t y p e logię w y c i n a n k i podaję za J . G r a b o w s k i m , Wycinanka ludowa, W a r s z a w a 1955; p o r . też A . Świątkowska, Wnętrze chałupy księżackiej XIX i XX w. „ P o l . S z t . L u d . " , R . X X , 1 9 6 6 n r 1 , s. 2 3 — 4 8 , m . i n . c h a r a k t e r y s t y k a g ł ó w n y c h t y p ó w w y c i n a n k i łowickiej i rozmieszczenia w e wnętrzu; H . Olędzka, Z badań nad wycinanką kurpiowską, „ P o l . Szt. L u d . " , R. X V I I I , 1 9 5 9 n r 3 , s. 1 5 9 — 1 7 8 ; Z . C i e ś l a - R e i n f u s s o w a , Z wystawy wy­ cinanek ludowych w Sieradzu, „ P o l . S z t . L u d " , R . V I , 1952 n r 1, 1 4 Polsce, 1 5 1 6 1 7 �Ill �I I . 35. F i r a n k a bibułkowa, Z a l i p i e ; i l . 30. M a l o w a n y piec F e l i c j i Curyłowej, Z a l i p i e 19C0; i l . 37. „ Z ą b k i " p o d obraz, w y k . M a r i a Owca, Zalipie 9. 5 2 — 5 4 ; A . Ś l e d z i e w s k i , Wycinanki ludowe z pow. gar woliń­ skiego, otwockiego, mińsko-mazowieekiego, katalog wystawy Por. A. Kunczyńska-Iracka, Ludowe kwiaty sztuczna ( u w a g i po warszawskiej w y s t a w i o ) „ P o l . Szt. L u d . " , R. X I X , 1 9 6 5 n r 3 , s. 1 6 7 — 1 7 2 P o r . O . M u l k i e w i c z , Ozdoby rysowane piaskiem, „Pol. S z t . L u d . " , R . X I , 1 9 5 7 n r 4 s. 2 1 6 — 2 3 2 . C h a r a k t e r y s t y k a lysunków p i a s k o w y c h s t o s o w a n y c h w świątecznej dekoracji wnętrz m i e s z k a l n y c h i zagród w okresie Zielonych Świąt i W i e l k a ­ nocy, w Polsce Centralnej 1 B 1 9 Fot.; 112 J . G r a b o w s k i , Polska sztuka, ludowa; formy i regiony, W a r s z a w a 1 9 6 6 , s. 1 9 9 ; E . F r a n k o w s k i , Malowanki, Kraków 1928; t y p y malowanek papierowych stosowanych do dekoracji ś c i a n w Z a l i p i u , Ć w i k o w i e , W o l i Ż e l i c h o w s k i e j ; S. K r z y s z t o f o w i c z , O sztuce ludowej w Polsce, W a r s z a w a 1972, rozdz. I I I Malarstwo, część p o ś w i ę c o n a m a l o w a n k o m ś c i e n n y m , s. 7 7 — 7 8 ; Z . Ciośla- R e i n f u s s o w a , Wystawa sztuki ludowej w Dąbrowie k/Tarnowa „ P o l . S z t . L u d . " , R . I V , 1 9 5 0 n . 7 — 1 2 , s. 1 5 1 — 1 5 5 2 0 J . C h o d y i m , i l . 9 ; K . C h o j n a c k i , i l . 1, 1 2 , 1 3 , 1 5 — 1 9 , 2 1 , 2 2 ; B . C z a r n e c k i , U . 3 5 , 3 6 ; J . Ś w i l c r s k i , i i . 5, 1 0 , 1 1 , 2 3 — 2 1 . 37 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7815eabb20123a25098281feb4fae5ef.pdf 7a60382e4d3d0ace7ea1f0c5a3b986c5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4861 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Subject The topic of the resource Kurpie - sztuka ludowa estetyka ludowa światopogląd artystyczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4510 Title A name given to the resource Światopogląd artystyczny ludności wiejskiej w świetle studiów nad kulturą Kurpiowszczyzny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1969 t.23 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1969 t.23 z.3-4; s.139-148 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Olędzki ŚWIATOPOGLĄD W ŚWIETLE ARTYSTYCZNY STUDIÓW NAD LUDNOŚCI KULTURA WIEJSKIEJ KURPIOWSZCZYZNY „Pola ło już nienawidzę. Dla mnie pole ło już ostatnia rzecz..." Dziś n a K u r p i o w s z c z y ź n i e w y p o w i e d z i zdarza się o samej słyszeć natury. sądów A l e różnią estetycznych, w im też opinie się o n e z a s a d n i c z o których Poddając o t a k i e j treści Towarzyszą z i e m i k u r p i o w s k i e j , o j e j k r a j o b r a z i e , o pięk­ nie tutejszej tych często. podstawą od silnego kultury, wych się ciśnieniu teorii sztuki nazwisk), świadczeniach tecznie badawczych, rozbudowanej szczególnie dzaj rozumieć z a s a d n i c z e gospodarstwa, wem tłustość 1 czerstwość. Antyrolnicze „widzenie świata" wiąże się na t y m t e r e n i e z c z a s e m n a j n o w s z y m , z p o k o l e n i e m k t ó r e miało możliwości korzystania szechnej całego tym i Przed byłaby roztoczyły się oświaty szans, w pow­ jakie wyniku przed rewolucji kraju. kilkudziesięciu za dobrodziejstw splotu życiowych pokoleniem społecznej w z laty przeniewierstwo powszechnych w tym niechęć — brak zainteresowań tycznym. postaw Na wcześ­ łoniło naszym się w niej...? A n d r z e j K a c z y ń s k i — rzeźbiarz z 2. poł. X I X w . poszukiwania z nielicznych którym mian jednym zawód n i e r o l n i c z y u majstrów szkolony organmajster bogorobów w rodzinnego (a w udało się Warszawie. potem jeden zdobyć Jako w y ­ z naczelnych t y c h stronach) nie wrócił z W a r s z a w y Jeglijowca. Osiadł w innej wsi i do zmienił Nie starając się rozpoznać zbiorowości wpływających które przez zbiorowość mamy szanse przekonaniu ności spraw, do dziś Od rozważania do co okazuje Nasze stworzył się w żywym, Ale się już nauce możliwym wreszcie do twórczości. że „właściwą niepełna 1033 p o z y c j i z światopoglądem zainteresowań twórcami NIEKONWENCJONALNI, są się z ludzie stylu NIEZALEŻNI. (konstruktywnie!), subiektywni szerokie badań — Są oni sztuki historycznych) Rozwijający rozwiązywania logicznej kierunek t y c h zagadnień w określonych procesów umysłu (względnie i się sprawom. U nas głośne p r a c e Zarówno głównie twórców i w badaniach rozpraw Sobeskiego, twórczości analizy całości twórczości badaniach samej psycho­ organizacji XX w. Dlatego też włączenia do U zainteresowań j a k jego poprzedników, odnosiły nurtu na Bystroń, k t ó r y w mienność w tezę o (można znaczeniu niefiguratywnych, użytych pierwsze Jan czy artystów środkków ludowego Bystronia, od­ ludowych w wyraża w y r a z o w y c h , choćby n a w e t asemantycznych), a nie, j a k t y c z n y s t o s u n e k d o świata. M o ż n a b y s k w a p l i w i e oprzeć się ,na t y c h w n i o s k a c h . D o s z l i formalnych. Drevdahl, Kerr, M a c K i n n o n , Peck, Parloff, m a n , Shannon, V a n Zelst. Niestety, man s t w i e r d z i l i , że dla spraw jeden nie z istnienia badanej oznaczenie 1033 n a j n o w s z y c h „twórcy ludowego" Stanisława nie A 2 odpowiada delowe twórcy ekonomicznych... . dowód Barron, modelu przez zatem mamy rzeczywistości. (tak w przeszłości, do „lasów". wzór Mo­ cechach J a k w i a d o m o , Bystroń p o z o s t a w a ł p o d s i l n y m i w p ł y ­ wami mitym f r a n c u s k i e j szkoły znawcą związanych że p r z e z kultury z życiem tego socjologicznej. Był l u d o w e j , zagadnień wsi. Nie właśnie jest uczonego więc sprawa też znako­ społecznych przypadkiem, światopoglądu artystycznego została p o d d a n a i s t o t n e j k o r e k c i e — z w r ó ­ wynikające cenia na osobowości c ó w , n a i c h społeczne u w a r u n k o w a n i e i o s t a t e c z n i e ( m o ­ jak i n i e miała ekonomicznych, n i e stworzyłaby jeszcze którego twórczej, nie przystaje gdyby zainteresowania twórcy, prac, Bakułowa, Roe, Ross- M a c K i n n o n i Ross- mają nas osobowości Blatt, się określonym t w i e r d z i l i niektórzy k o n t y n u a t o r z y j e g o tezy, w do n i c h : pracy ludowej, odmiennego, Według este­ Stanisław kultury b y dziś dodać — pozornie próby ludowej sztuki się badaczy istnieniu światopoglądu ich na czasie p o ogłoszeniu wśród 4 i este­ wysuwa artystycznego . treści d z i e ł dotyczące twórczości przez filozofów niedługim pierwszy światopoglądu stanowiły artystycznej czoło do ludowej. postęp zdobytych sformułował się oficjalnego a r t y s t y c z n e j , to n i e opierano duży są 3 artystycznej badań nas ukazuje Sobeskiego . niemieckiej, twórczości do poświęconych t y m tych Michała nauki głównie skłaniał badania początkach rozwinięciem kręgu i W filozoficzne prace z zbiorowości, obszernych od­ rozpatrywania o p a r c i u o s t u d i a cech twórczych artystycznego. się s p o r a l i c z b a witalni, zainteresowania to w y ­ na s z e r o k i m t l e psychologiczny niemieckiej, doświadczeń STANOW­ artys­ zagadnienie zaś tyków. stanąć n a — towarzy­ nauce europejskiej, zgoła anglosaskiej dowiadujemy CZY, mają badań n a m służy h i s t o r i a naukowym ludowego. Sobeskiego, „wiodącego", entuzjastyczni, powodzeniem tych narodowego stylu temu lub przyporządkowujemy I przeło­ s z t u k i o d końca X I X w . w się n a m w y ­ odnaleźliśmy ona myślenie a więc kiedy że naszej Można nad per­ ( e l i t a r n e g o ) . Jeśli n a w e t f o r m u ł o w a n o p o g l ą d y nurtu krytyczni któremu Niedosziwina. Sięgamy psychologii na z niechaj międzywojennym l o k a l n y c h stylów istoty Współczesne przodującej W u n d t , W o l f f l i n , a b y z czasem stanowisku żywot­ przedmiot, rozwijają zrozumieliśmy, interpretację", fałszywa. Polsce. małe moim fenomenem grupy to — w uwagę. półwiecza zrozumienia. że coś w danej człowieka, 1 doniosłych z artystycznej nad zjawiskiem poznania, daje, ludowej poświęcić przeszło przekonań są m o r a l n i e wielu światopoglądzie działalności chciałbym oceniane związanych sztuki w ogółu na te zachowania rozumienia przeobrażenia polu gruncie psychicznych nazwisko. jesteśmy zastanowienie ludowym okresie — był badań, przekonań. z własnych przemyśleń, n i e - niegdyś nas do­ t y m dosta­ szyć b ę d z i e hasło „ a k t u a l n e " , że s z t u k a t o ś w i a t o p o g l ą d . uznana jeszcze u przy ideologicznych musi Przypomnieniu świato­ oryginalnych bazy nauce się j e d n a k zaczętych rozwoju magii z m i a n y poglądów p o d w p ł y ­ ciągłości. P r z y k ł a d e m pola A nawet manentnym rezygnowaniem kończenie na zmienność w teorii tylko n i e mając własnej na „historycznych nieuszanowanie środowisku. do podatni m ó w " . Budzić też ukształtowanych przeżycia musiało być z a w s z e : p o l e , p l o n , r ó w n i n a , u r o ­ i rozwój, „wszelka przydatność" d l a światowych (albo obecnie). zainteresowań uwagi glibyśmy egzogeniczne powiedzieć) cechy semantyczną osobowości stronę twór­ twórczości artystycznej. Bystroń n i e rozwinął szerzej swych poglądów. N a j 239 �prawdopodobniej pełniejszego nad wychodził ujęcia określonymi ty, nikt u sferami nas z założenia, problemu nie są życia że warunkiem szczegółowe badania społecznego w s i . N i e s t e ­ próbował rozwinąć tego kierunku zwolennik kierunku poszukiwań. Eugeniusz Frankowski kulturowohistorycznego nienie światopoglądu nych. Kontynuował szych nie — w jako etnologii od strony tym samym — ujmował cech zagad­ antropopsychicz- założenia wcześniej­ s t a n o w i s k , w których kładziono n a c i s k n a p o z n a ­ cech endogenicznych sługiwał chiczny", mość", ,,nakaz „zmroki zmysłowe". ogólnych tury w się o k r e ś l e n i a m i : i wewnętrzny", Określenia te postępu", k r y c i e na tej drodze twórców środowiska swoistościach o jemy w nych spostrzeżeń. pracach omawianego świado­ skojarzenia próbom tłumaczenia służyły „rzeczników kul­ Oczywiście, wy­ twórców . n odmienności w c e c h a c h mniej ludowego życia było tego Frankowskiego Służyć osobowych niemożliwe. środowiska wiele one Po­ psy­ „utajone artystycznych czyli twórców. mechanizm „spotęgowana podświadomości", predyspozycji jej osobowości „specyficzny niezwykle mogą przedmiotu. Wskazywał Nie­ znajdu­ dalszej waż­ analizie on n p . na „zwartą skalę życia l u d u " , n a j e g o z w i ą z e k z naturą, m a n i f e s t u ­ jący się w wiąc o obrzędowości i twórczości „mechanizmie" rotwiązań formalnych, magań. P r z y j m o w a n e wskazywał swoim cemu u k o j e n i a psychicznego, wewnętrznym odzwierciedlają do h a r m o n i j n e g o Pod koniec dziestych w na ładem swoistość jednostki i lat dwudziestych pracach — Piwockiego i na początku i wypowiedziach Władysława tyki Podlachy, wych nie wzbogaciły widzenia oraz rozwiązania wynik ludowego w innych wielu dowych. jako to Na ważne ności dalszych (w dysput podstaw wych tów szym 140 do jako doby razie fragm.), pytanie właś­ Oto pytanie, do dziś ludowych Z artysty formalnych. do zasłu­ zbiorowości l u ­ stanowisko niedawna to o roli wyłoniło do z a g a d n i e n i a przyjmował, Chodziło poświęcił i Piwocki podjął wrażeń w z widzenia stawą jęcia stwierdzenia, widzenia, rzeczywistości abstrakcyj- Piwocki nieczność nie ludo­ o w ma artys­ najlep­ Dobrowolskiego wy- położy wistości świata, w czy i a artyku­ nie o jeśli społecznej doszedł wrażeń być zarazem o danego środo­ określane strukturą poglądów na uzasadniony zainteresowań nacisk różne czasem na k o ­ światopoglądem stosunku twórców do mogą rozpoznanie 3 wszystkim po­ osta­ Piwocki, (nie t y l k o „naturalną" ). Z „Zbadanie pod­ niektóre to wówczas bowiem nawet poznaniem godzić odmienności pozycji innymi, może to i struk­ wszyst­ monograficznym nawet Niemniej, Chodzi pełni społecznej. a przede dwu Sprawom do p e w n e g o s t o p n i a do j a k i c h uzupełnienia artystycznym, Piwocki próbę a n a l i z y czasu zastąpić słowy sfery że od t o było do dziś. co i n n y m i his­ dzie­ tych cennych teoretycznym Piwockiego. Wolfflinowskie struktury użył badań. opracowaniu zależnie Założenie aktualne i o n a została p r z e d e dyskutować, założeniem założeń jakich nas dys­ i „jak się t o niezwykle Zawarta Można ludzi (Wólfflin). różnych zainteresowań wiele okresu wykazanie zaś e t n o l o g i i u nas p i e r w s z ą ludu. samym tego teoretycznych. wyobrażeń-poglądów również istnieją­ interesującego przedmiocie imponującym drzeworytu. się autor wypowiedzi się artystów Polski, wspólnym łów tury określenia kierunków świadomości oczywiście z obszaru twierdzeń przez we z było warsztatowych szczególności lapidarne tym wiska, światopoglądu i dyscyplin kim świadomości oto oznaczenia być prowadzonych badaniach doświadczeń naukowych, w — teczne Dobrowolski Europy. czy badacze, do w dorobek uczonego dla Stanowisko jeszcze współczesnej cyplin zasługuje zasługą łączenia przedmiotu formalnych ludowej. uwagę Wielką konieczności rozwiązań było określania osobną uświadomione). sztuki abstrakcyjny. Na Piwockiego. je" które dążenie i rzeczy r e a l n i e artystów jeszcze się nosiło się l u b o d n o s i do s p r a w artystów Czy się a b s t r a k ­ cych. t o r i i s z t u k i . „ D l a c z e g o t a k się d z i e j e " fizycznych konsekwencjach pełni twórców sztuce. i w sztuce l u d o w e j , w j e j w ł a s n y m środowisku o d ­ określe­ formalnych). artystycznego p y t a n i e , nawiązujące w tych rozwiązaniach wyrażało wysiłku badaczy tle było przez u od pełnej do u z n a n i a w s z e l k i c h działaniach opraco­ pełniejsze i postulowania no­ z nich uwarunkowań. badaczy, udział podtrzymywane w zo­ rozstrzygnięte. takim zamierzone większość zain­ nowych (głównie przyjmowanych Ale w prowadziło I ogół nobilitacji cyjne oraz K s a - samym h i s t o r y c y , a także i n n i stanowisku żonej Jednym odbiegające n i e zostało o s t a t e c z n i e na snuć można w n i o s e k , że t o co n a m w y d a j e dziełach l u d o w y c h , są z a m i e r z o n e , zaprzątało uznawali wiele tym uświadomienia formalne, Wymienieni o poglądów rozwiązań ciwości rzeczy w stanowią (całość Mieczy­ artystycznym rzeczywistości stanu przyjmowanych W się badawczych. sposobu kicree trzy­ t y m czasie b a d a n i a p l a s ­ Zaistniały precyzowania ludowych które W 7 zadań П. 1, 2. Aleksandra Reich, słoma, bibułka kolorowa. głównie dotychczasowych światopoglądem analitycznych. możliwości program rozszerzony . ludowej wań — ludowym stał z n a c z n i e gromady e sztuki teresowań patrzą­ zaś (i t o j e s t sława G ę b a r o w i c z a , T a d e u s z a D o b r o w o l s k i e g o werego wy­ formalne, dostarczają a pośrednio pragnienie Mó­ określonych życia . różnych historyków się są t y l k o te rozwiązania które istotne) artystycznej. przyjmowania stosunku do r z e c z y ­ artysty otaczającej wistości społecznej, p o p r z e z treści z a w a r t e w go do rzeczy­ jego dzie- �le — pozwoli zaliczyć go bądź do twórców ludowych, bądź n i e l u d o w y c h " . Można znacznik w by t u jedynie odrębności n i m zawarte). wiem w dodać, stanowi Zresztą przypadku jest wyznaczników ciu funkcji w analizę życiu środowiska. Przez dłuższy szość dla badaczy nym poszukiwany tylko dzieło ludowej i mamy Albo­ możli­ odrębności w szeroko pojętą opar­ ich rolę nie międzywojennego znajdywała wniosków dostatecznego w specjalnie zgromadzić się n i e u d a . . 1 0 więk­ oparcia zgromadzo­ że takich Tymczasem po­ dla nie, zdobycie tania i nasz świat rozdarta najbardziej i od świata odsłoniło ludowych się wewnętrzne przed życie artystów, nami zo­ najgłębsze, tamtejszej wiejskiej w swej pierwszej w Ile jednak kosztowały zdania, trudu, nieraz ostrożnie Zdarzało te od z nim w ciągu wykradane 2 do że długich dziedziny... mozołu rzeźbiarza, godzin sobie dla laika z ust w i e j s k i c h a b y zdobyć góralskiego dopiero, zjednawszy ny niewypowiedzianego drobne, tak nieporadne się przecież, zwierzenie ile trawę starego, jakieś twórców. lakoniczne Gładysz na hali i kosił potem szedł z n i m , u z n o j o - budzenia języków, pracy, w nich wreszcie chwy­ ufności bezwzględna o t o są najważniejsze autorowi książce zakresie w przygotowa­ wznieść n a szczyty badania sztuki się czyn­ od razu naukowej ludowej..." twór­ Słowa 11 te pisał M o s z y ń s k i 30 l a t t e m u . A l e n i e utraciły w n i ­ czym swego swych te, i dzy jeśli 13 znaczenia. badań . której wczesny ludu, Dotyczy w szkic Udzieli Nie Seweryna Lubeckiego naszej poglądach i zarazem twórczość z do do artystyczna, ówczesnymi Gładysz zajął zującymi do s f e r y Chociaż niezwykle prrejawy wiedzy oraz estetycznej. się n a t o m i a s t wrażliwości sumiennie technicznej. roz­ jej od roz­ tendencjami poświęcił ideowej wie­ dziedziny, W starał się rozpoznać p r z e j a w y społecznej dziś kompendium najtrudniejszej ludowej nauce, o literaturze bezcennym wrażliwości już z a k r e s i e łoże w r a ż l i w o ś c i w Zgodnie w poznaniu magicznej). wyniki Książki ,2 dziedziny jest charakter. głównie i ona metodologicznymi szym są kulturze uzależniona i Gładysz d w u książkach . w uwagi Kazimierza unikalnym poznania Mieczysław opublikował pominąć późniejsze wój sztuki. im pozwoliły które zapamiętanie długoletnie czasu w s z e l k i c h a r k a n ó w serce, niki, zupełnie stała za zapisywaniu — estetycznych lająca zupełne z biegiem rozwiązywania j a w i ł o się dzieło niezwykłe... „ C z y t a j ą c j e g o [Gładysza — oddzie­ i entuzjazm, wierność w J . O.] książkę, o d c z u w a m y w y r a ź n i e , że zasłona się niej chłopstwa czości okresu m a t e r i a l e . F r a n k o w s k i stwierdził n a w e t , materiałów wy­ (treści t o dziś o c z y w i s t e . owej dzieł czas formułowanych że nie twórczości wość p o z n a n i a o Rozmiłowanie cgromny 9 uwagę mniej­ i pod­ (wierzeniowej, poglądami, praktycznej, nawią­ utylitarnej. udokumentował różne �Materiały, j a k i e i zgromadził Gładysz, są t a k szczegółowe, że w y m a g a ł y b y wienia. Łączy się Brak jest dzieła dokonanego z t y m jeszcze dotychczas Gładysza. krytyczne opinie na temat przyjętej przez autora, zgromadzonych dodatkowa jakiejkolwiek przez przy oceny krytycznej wprawdzie „metody pomocy omó­ trudność. Istnieją eksperymentalnej" niemniej jej obszerne o s o b n e g o zupełnie parnych nikt wyników dotychczas nie kwestionował. Gładysz w operowania obydwu mentacyjnym, i wspomnianych wyjątkowo obszernym ograniczył się pracach, do bardzo ostrożnych w n i o s k ó w . W s f o r m u ł o w a n i u wniosków wyręczył Kazimierz Moszyński. Moszyński otwiera roli rozważania znanymi o postępującym tystycznej w niższy spadku postać tym „Oczywiście n i e można twórczości znaczenie, silniejsze biorąc ogólnie niewątpliwie t e g o sądu stosować orientuje — w wielkim, zdobnictwa części k u l i ozdób Boas] niekiedy nawet ogromnym u niezliczonych ludów wszystkich ruchomych, najprzeróżniejszych w dopodobnym kunszcie zdobnictwo niezmiernym obfitym dekorowaniu 3 II. 3, 4. Czesława Konopkówna, groch, pióra gęsie. i w jest czasem w p r o s t starannności, wykonywane, w ogromnej owo który kształtował ilości nym. W nie późniejszych. przyznać sztukom plastycznym bardzo doniosłej r o l i w życiu n i e o ś w i e c o n e j ludzkości, większej może dziwnego niż w życiu n a pozór z j a w i s k a liwość mało, t y m czy Tajemnicę tego już z n a m y . Jest nią f a k t , że estetyczna bardzo z naszym. czy też [podkreślenie raczej nie i n n y m poziomem — ma J . O.] nic kultury; wraż­ wspólnego a podobnie się r z e c z z p o p ę d e m d o a r t y s t y c z n e j twórczości. n o a także cenione mach... idzie czy rozmyślnie dostarczane przez oraz na wzięte Niekiedy wszelkich rzeczy się n a i c h p r z y g o t o w a n i e dących bardzo przekonać ciężką się, j a k b o g a t o beryjskich odbywa zaś, ostiaczek. się gdy zimą chodzi jedną tylko pozio­ daleko ile trudu wio­ z n a s może... do szyi powiedzmy bardzo O.], było u ludów i od dłoni koszule A l e m a ł o k t o w i e . . . że przy o jak oraz nawet o d stóp bywają, i kulturalnych egzystencję. K a ż d y ramion haftowane J. jest uwierzyć, pięknych zużywa do przyrodę, trudno wprost zapotrzebowanie mimo­ [podkreślenie dziką ma P i ę k- [ J . O.] — t w i e r d z i M o s z y ń s k i — t w o r z o n e wolnie, ma sy­ haftowanie skąpym świetle, trwa koszulę, niekiedy rok, stanowiska W okresie wań się g ł ó w n i e d w u przypadkach wić się (całość i iragm.), niepraw­ z jakimi czasu, którą m u się n i e r a z p o ś w i ę c a , t e n a n i n a c h w i l ę zawaha kierec przedmiotów codziennego i odświęt­ użytku, n a d z w y c z a j n y m , całe pojmuje z i e m s k i e j , k t o o r i e n t u j e się w bogactwie nego t a k , j a k go pisze wyjątku; należy p r z y z n a ć m u słuszność. K t o k o l w i e k się rozwoju [to jest jej człowieka. M o s z y ń s k i — do w s z y s t k i c h l u d ó w świata bez ale ar­ człowieka. większe artystycznej, p o w i ą z a n i e z całokształtem życia roz­ sformułował znaczenia rozwoju, temat szczeblach Boas — ludowej na cywilizacyjnego twórczości idących dzieła Boasa wiadomo, miarę r o z w o j u szczebel pełniejsza skromnych plastyce Franza twórczości n a r ó ż n y c h ludzkościJak tezę Im poświęcone doku­ dalej i n s p i r a t o r jego poglądami artystycznej woju Gładysza mimo materiałem nauka w okresie pozwoliłem najwybitniejszych bujnego nasza rozwoju międzywojen­ sobie badaczy przedsta­ w omawianych zachowuje więź czasach zaintereso­ zarówno (Riegl, szkołami g ł o ś n y m i w h i s t o r i i s z t u k i (wiedeńskiej, lejskiej, się w ikonologów). podstawy których udział badań to W o l f f l i n , Boas), z n a r z a m i myśli obcej Równolegle wydarzeniach rodaków jednak funkcjonalnych jako i notować autorów i lumi­ j a k też kształtowały strukturalnych, możemy współ­ współautorów (Bro­ n i s ł a w M a l i n o w s k i , J a n B a u d o u i n de C o u r t e n a y ) . W blemach, jakie kowskiego, zaprzątały Piwockiego i wówczas nistycznych zakresie (o paradoksie!) poważnej bardziej w funkcji w naukach huma­ dopełnia w z i c h dalszej studia naszej nad w tym wykorzystania nowych, doświadczeń badaniach sztuki omawianych naj­ światopoglądem k o n t y n u a c j i . Można że o d t e g o c z a s u zaistniało w i e l e sytuacji pojęcie pro­ Fran­ klęski. D z i ę k i p r z e ł o m o w i t e m u zaangażowani rezygnują Bystronia, Moszyńskiego, n i e występuje... P r z e ł o m i d e o l o g i c z n y ze bazy- by sądzić, sprzyjających funkcjonalizmu środowisk. a l e częściej d w a l a t a i w i ę c e j " . 1 5 W tych kakrotnie który rozważaniach do materiału to materiał m a wskazywać rakter wrażliwości istoty ludzkiej, zewnętrznych, tworzenia. W ludy Moszyński estetycznej. właściwość decydująca 16 o w się Ma kil­ Gładysza, na immanentny cha­ W studiach, jakie lizowane to być właściwość że od czynników jedynej potrzebach artystycznego swym Moszyński wiekopomnym dziele . ich wyżej autorzy w 142 ! został dorobek myśli rodzimej, mieli badawcze. możliwość rodzaju, dzenia, do j a k i c h d o s z l i , mają czenie. Mimo założeń wyraźnego ana­ temu, sytuacji ukształtowanej historii, anachronizmu które w stwier­ szczególne zupełnie nieraz metodologicznych, wiele artys-. Dzięki poznawania swoiście warunkach rodzimej rych tu doświadczenia swoim n a d kulturą starałem się w y k o r z y s t a ć niepowtarzalnych badaczom, Przedstawiony prowadziłem tyczną K u r p i o w s z c z y z n y niezależna t y m też d u c h u c h a r a k t e r y z u j e tzw. pierwotne Człowiek odwołuje zgromadzonego przez zna­ niektó­ przewodziły tym i c h spostrzeżeń, a co najważniejsze — �aparat pojęciowy, dziś swoją dużą Wydaje giwanie mi się wości". jakim się, że szeroko Doświadczenia ograniczane wizualnych średni o uzasadnione pojęciem badawcze, jakie pojęcie że postrzegania o wrażliwości, z „wrażliwości twórczością jednostki czy też życie. A liwości e s t e t y c z n e j " , posłu­ „wrażli­ staraliśmy się to nie może wzrokowego) która ma artystyczną artystycznej" „wrażliwości do t y l k o k a t e g o r i i doznań, n p . Mówiąc k i c h dostarcza o jest jednak, do j e d n e j związek reakcje nadal (struktury estetycznych. zachował — grupy — należy n a całość ale na t e j samej a więc doznań ostatnim mogłyby z się mieścić ideowe; magiczne, a także ralne treści reakcje religijne na różnego polityczne, ii I n . N a t o m i a s t chowań przede Jeśli zaś reakcje chodzi na dwie naturalną nie kultu­ o na dzieła „wrażliwość t y m pod uwagę naszym rzeźby, grafiki społecznych, ciu grupie zarazem t o r i a l n e j , łącznie z j e j s ą s i e d z t w e m , g r u p i e rówieśniczej, zawodowej czy wreszcie w j a k : jednostka bieta, starszy — „Wrażliwość wo 4 najsłabiej excellence szczegółowych —• z b i o r o w o ś ć , tery­ relacjach, t a ­ mężczyzna — ko­ młodszy. utylitarna" osadzonym jest w określeniem naszej stosunko­ literaturze przed­ oraz (wycinankarskiego, że w snycerskiego, wraż­ strukturze tej s u b l i m a c j i doznań) następują wrażliwości tej ostatniej. Wydaje że jeśli przyjmuje ona s w y m wrażliwości. Jednym wrażliwości znajduje odmianach 17 . nader S, I się też, rozwiniętą c h a r a k t e r e m pozostałe t y p y słowem swoje uwrażliwienia którą rozwinię­ U . S z c z e g ó l n i e zaś w U zależ­ ulega i n n y c h rodzajach wrażliwość między prawidłowość, czy postać, z a b a r w i a dzieła różnych poszczególne t y p y podstawowa {pogłębieniu, s w o i s t e j zmiany wy­ i in.). na pewno, występuje — l u b wyłącz­ p r z y p a d k u będą t o ścisły z w i ą z e k zależności. W ności może człowieka. l i w o ś c i n i e mają p o s t a c i s a m o i s t n e j . Ż e z a c h o d z i a w i ę c w r o d z i n i e , społeczności w i o s k o w e j , kich par to na nie tyle wszelkie malarstwa, tkackiego dziś pracy się układach za­ rzeczywistości e s t e t y c z n e ) , lecz g ł ó w n i e zdobnictwa Wiemy kategorie określić m o ż n a t a k : jeśli w r a ż l i w o ś ć E różnych przed­ estetyczną", się z w y t w o r a m i sztuki. W kowalskiego, nimi się mate­ właściwościami r o z u m i e l i b y ś m y r e a k c j e n a w i ę z i 1 napięcia, kształtujące w korzyści czynności, p o s t ę p o w a ń — zasadnicze i wiążącą architektury, treści społeczną" określonymi propo­ okazywało o g ó ł p a n u j e zgodność, że określenie t o o b e j m o w a ć rodzajów wierzeniowe, pewne społecznych. są p r z y rodzaju „wrażliwość z tylko prowadziłem wrażliwości i osobno (chociażby społecznopolityczne, poprzez związane miotów, zjawisk Brane wrażliwości l u b po prostu rialne, jakie wyróżnienie twory zasadzie również typów przydatne zastrzeżenia j a k i e t o o k r e ś ­ wysunąłbym badaniach ja­ l u b „utylitarnej", wymienionych W budzić, o „wraż­ w s z y s t k i m j e d n a k o „społecznej" i „ideowej". W może zycje. czy bezpo­ uwzględniać zatem możemy mówić praktycznej" m i o t u . Stąd też, r o z u m i e j ą c lenie ujmowanym poznać, w s k a z y w a ł y b y być się p o s ł u g i w a l i , przydatność. charakter określenie danego w typu pozostałych �П. 5, 6, 7. kolorowa. W Aleksandra odniesieniu zarówno nie można ona przeobrażeniom wości, i Reich, mówić o ogólnych słoma, miarę niezmiennej. kształtowania określonych zdarzeń obrębie wzoru dowiska, ma tzw. grup wrażliwości. są zawodowy rodzinnych, wioskowych jest łeczności bardziej zamożne, doznań magań i niż różnego się z typu doznania, Źródłem dowiska naszej są wiedzi jego bazę źródeł o tym kręgu mniej aktywne, lub których potrzeb — wy­ Faktem jest w środowis­ sprzyjające często warunki. świecie w doznań tego gromadzone śro­ wypo­ czasie specjalnie (jawnych Uzyskujemy wywołanych, wadzenie analizy w u n i f i k a c y j n e , obejmujące fachowo reprezentantów, wywiadów i nimi natrafiają wiedzy testowych. wę­ spo­ podłoże. szczególnie niewątpliwie nizowanych badań na wy­ rzeźbiarze — znajduje śro­ jaką społecznych, warstwy przedsiębiorcze wiążących ludowych i inne reprezentantów Ale j e d n a k b e z s p o r n y m , że p r o c e s y kach jednolitego jednostka wszak inna jednostki niejednakowe — układów rolników-gospodarzy. odnajdywać oddziaływają wrażliwości bogorób (byli zasadniczo możemy świat Struktura — osobo­ też p o d s t a w , a b y poszukiwać często ze s t e r e o t y p o w y c h drowni) się te, t a k j a k każde zróżnicowane. rzeźbiarz łączona ludowych Grupy grupy, Podlega biograficznych historycznych przemian, jakie n a tę jednostkę czy grupę. N i e m a m y w bibułka d o j e d n o s t k i , j a k też wrażliwości w następstwa kierece, i na które tej drodze pozwalają deklarowanych orga­ niejawnych) oraz solidną na przepro­ poglądów, o p i n i i (spo­ łecznych, i d e o w y c h , e s t e t y c z n y c h , a l e też i u t y l i t a r n y c h ) . Osobną bazę m a t e r i a ł o w ą stane. Składa mujący stanowią się n a n i e w wszystkie (często skutków dzieła w się w ó w c z a s danej wywiad, jest celów nad najczęściej plastyki do są postaci obiegu. życiem. przez W wagi dzieła stwierdzeń, że że tak samo może mieć grupy czy kiem — nie estetycznej, ważny wpływ doznań na Prowadzi jest Bywają swym powiedzieli takiego wolą, jeśli też ostatecznie zjawisku: wielkiej o zostających stosunków cywilizacji. 144 na warun­ sytuacje, (co oczywiście to że właś­ wybredniejsi) nie stają się o n i przynajmniej działania. o owym doniosłości s z t u k i w stosunkowo roli artystyczną jej niskim społecznoekonomicznych, wolę? zadziwiającym życiu szczeblu poziomu grup po­ rozwoju życia — się d o n i e ­ g r u p y ludności chłopskiej, j e j d z i e j ó w z o k r e s u stu ostatnich lat. oparciu o te dane czeniu każdej, nijmy od Zrozumiałe twórczości nawet bardzo dzieł w y r a ż a j ą interesowania związek, w uzyskane analizy Przymujemy Jednym z plastyce Włączając jego możemy zarazem, dążenia, dopatrzyć najdonioślejszych Kurpiowszczyzny do „nowe l a t k a " jej zakresu i wota — do r o z p a t r z e n i a zjawisko że się osiągnięć jest przewodzili też w y r a z jest rzeźbę artystycznych drobną rzeźba. (wypieki ofiary, osiary), m a m y unikalne w wyspecjalizowani skali całego umiejętności, majstrzy. kra­ której Znalazło ważne zakre­ (w XIX obrębie życia dzice — d z i e c i ) . W późniejszym wypieków zanikły funkcje rekreacyjne również mówić estetycznych. magiczną, pełniły rodziny, w czy ludystyczne. o towarzyszeniu Wota czasach zachowały relacji czasie f u n k c j e całkowicie. Rozwinęły ale i w nowszych w. to tych one społeczne końca — wówczas funkcje magiczno-gospodarcze i w skromniejszym sie do to ludowej. w p r o s t o c i e wartości i d e o w o - f o r m a l n y c h Niemal że swoistości niewątpliwie j u . Jest t o twórczość p o w s z e c h n y c h nie Zacz­ funkcji czy też odrębności, z w i ą z a n e j z pojęciem s z t u k i w tłuma­ sytuacji. się n a j d o b i t n i e j p o t r z e b y i z a ­ środowiska, którym że służyć podobnej szczegółowej artystycznej. w funkcji jest, w n i o s k i nie mogą przedstawienia się Do możemy funkcji pierwotną i c h p r z y p a d k u pojawiły elementy natomiast dziś t e j twórczości swą funkcji ro­ magiczne funkcję się w naj­ rekreacyjnych (widowiskowych). A zatem — przykład t y l k o j e d n e j , wąskiej twórczości decydująco n a tę w z m o ż o n ą decyduje pod­ około w rzeźb. środowisku tworzenia, właśnie artystycznego Co z a t e m w p ł y w a Co nie mają środowiska, się szczególnie a k t y w n i a r t y s t y c z n i e . L e g i t y m u j ą wzmożoną to dziedziny nie działalność estetycznych z n a c z y , że są j a k b y ś m y wszelkie że w r a ż l i w o ś ć t a n i e zawsze się w na Moszyńskiego decydującym. wyróżniające nikłością długo­ zmianom. stwierdzamy, j e d n o s t k i , lecz czynnikiem jednostki testów, wrażliwość — legają m n i e j l u b b a r d z i e j z a s a d n i c z y m wrażliwości dobór poglądy do „ k o r o n n e j " tezy tych nabiera ich funkcje jak stają kultury poszczególne że przez studiach funkcji. j e g o s t a n doznań — s z e r o k o pojęta Nawiązując roz­ Istotne o skuteczny Ogromnej wielofunkcyjne, stałej, jest pojmowanych bezpośrednia, d o c i e k a n i e pełnionych inwentarz s t u d i a n a d całością jej choćby w z b o g a c o n y n i e wystarczający. sposoby szeroko za­ obej­ k u l t u r o w y c h , wywołanych kompleksowe trwała obserwacja — najważniejsze i c h społecznym zbiorowości, kompletny — twórczości rekonstrukcja) konsekwencji, sztuki miarę dziedziny dzieł s z t u k i . D l a n a s z y c h poznanie d l a nas źródła D a n e , j a k i e pragnę p r z e d s t a w i ć , odnoszą wielkiej funkcji żenia. suje plastycznej dzieła pozwala i zachodzące Oczywiście, p r o b l e m się jeszcze bardziej w tych ramach w zakres przeobra­ wielofunkcyjności zasadniczo dziedziny prześledzić dzieł rzeźbie n e j — ś w i ą t k a r s t w i e . Szczególnie zaś . w t y m j e g o który wiązać należy wych (bogorobów). z działalnością Początkowo (w rzeźbiarzy XIX i XX ry­ religij­ dziale, zawodo­ w. do �7 I wojny szeroko światowej) darczych), religijne dokumentacyjne. nikną z rzeźbiarstwem pojęte f u n k c j e magiczne funkcje działalność do Później tej łączyły stopnia (w okresie a następnie Pozostają społeczne, międzywojennym) zanika jedynie w ogóle świadectwa w okresie umiejętności najnowszym reaktywowano rzeźbiarskie. P o j a w i l i się b i a r z e ( w początkach l a t sześćdziesiątych w l i c z b i e miu), legitymujący tycznymi, się wyraźnie ciekawymi osiągnięciami zindywidualizowanymi. Nowe Mimo to, a może ono dla samych twórców nać się ono daje do właśnie znaczenie poczucia dlatego, doniosłości a r t y s t o m o spotęgowanej istnienia w sztuce biarstwo i swej dla Sęka, Kamińskiego środowiska, wać spełniać tu określone praktyce, zaczęło mówić o współczesny funkcji rzeź­ zbiorowości dzieł rejestrowane skiej. Rozwijało funkcjono­ szerokim czy ich rzeźbiarstwo rekompensacyjną. społeczne, w też Można łagodzącej jakie bywa uwikłany powiązaniu k u r p i o w s k i e j , przeobrażenia są najpełniej w się n a t y m t e r e n i e rzemieślników, głównie W łączyć twórczości z ży­ funkcji malar­ pisankarstwo stolarzy i w oraz mniej­ X I X w . działali t u r ó w n i e ż obrazów r e l i g i j n y c h i f i g u r pisankarstwem wszystkie środki możemy „świętych". funkcje łączność niektóre z autentyczne, nia o roli temu były w rozmaitej XIX i zasadzie z pojawieniem i kształtują bezpośrednie „rewolucjonizuje" t y m środowisku p o t r z e b y i wyobraże­ sztuki. twórczości początków znajemy się p o d o b n y m z d o b n i c t w a (nie Kurpiów tyczne, przede w wywania przemia­ wyłączając (w okresie stopniu funkcje społeczne. uzyskały artystycznej doniosłą w osądów kształtowania tej innym tle niektóre ponownie dziedzinom — (po rozwojowe. estetyczne. tym otoczenia mieszkańców najnowszych, Na słabo Kurpiowszczyzny grupie. i Twór­ odparo­ (głównie sąsia­ kulturalnym Puszczy. z tradycyjnych I I wojnie świato­ Przewodzą im, po­ twórczości uwagę (np. m a k a t ­ zasługuje osadzonych — — artys­ architektoniczne) rolę szlacheckiego) o poziomie podstawy funkcje na terytorialnej się i n s t r u m e n t e m uśmierzania zdobniczych jak grupy Po­ życie r o d z i n y , Tkanina, kowalstwo szczególności społecznym bogatej się w jednak społecznokulturowej czasach kom) łączą pewnym całej czasie zjadliwych sposobów i Zielonej. tym charakterze dobnie w wszystkim snycerstwo czość t a s t a j e wej) w. wioskowej samowiedzy W XX Puszczy spełniają i plastycznej j e w rozległej s k a l i , obejmującej społeczności się się zainteresowania Makatka jeszcze p r z y j r z e ć wierzeniowe, Tak malar­ w y c i n a n k a r s t w a ) . Otóż z całością t e j szczególnie i oczy­ rekreacji, środowisku szczere w założeniami. kościelne. międzywojennym) w się prestiżu pełniło elementami okresie dzieła Spróbujmy z Dopiero n o m w różnych dziedzinach rozwój magiczne religijne podporządkowane piękna. pewnej manifestacji uroczystości dostępnych wyrazu dów pochodzenia społecznym, w stopniu garncarzy. malarze Z rolę własnego w jakąś więc funkcjonujące twórców, uśmierzającej obiegu ciem szym samych też stwarzały śro­ Polaka o ono jaką (w przemyśleń, tą powszednim, Miało tworzenia, kulturowe Malarstwo makatek Porów­ s t o s u n k u do rodziny. i w rozwijały w i ś c i e f u n k c j e z g o d n e ze s w y m i i d e o w y m i sied­ artysta ludowy. szerokim malatury Dla życiu ważną napięcia i n i e p o k o j e W treści oddziaływania. codziennej nie w społecznego stolarzy z potrzebami pozaestetycznym. j e j u p r a w i a n i e . Rzeź­ lecz n a r o d u . . . Z t w ó r c z o ś c i ą zaczęły zasięgu już powiązaniu t y l k o te ostatnie Malatury skie przekonań o posłannictwie czy też r z e c z - kulturowym, czasem ścisłym uzyskało Chojnowskiego, Z estetyczne. funkcjom świadomości stało się podstawą g ł ę b o k i c h kształtowania nictwie i poprzez Chrostka, rekreacyjne. przeżywaniem wyjątkowe. jakie towarzyszy i mierze rzeź­ artys­ b i a r s t w o n i e uzyskało j e d n a k p o w i ą z a n i a z ż y c i e m dowiska. się gospo­ sztuki. wiadomo, tradycyjne jakiegoś magiczne, rzeźbiarzy. świetności Jak i tym (nie wyłączając takich w form także tradycji wypo- 145 �wtedzi zdobniczej, stroję w lniane jak wyszywanie, dzianinach oraz (zdobne serwety i firanki). j e s t t o twórczość b a r d z o współczesnym często i też „sztuce Łącznie żywa, mocno środowiska. współczesnej hafciarstwo i przy­ c h u s t y wełniane, f a r t u c h y Stanowi ludowej" z makatkami osadzona ona nurt we nieoficjalny, j a k niegdyś świątki wycinanki. w t u został głównych kulturze ludowej pozwala wysiłku twórczym tystycznego. sadnicze ną tej Zarys zarówno grupy, twórców jak plastyki tych w też (najczęściej bogorobowie wielorakie Można że przeo­ dziedzin Kurpiowszczyzny. np. jak dawni rolę zasadniczych różnych twierdzić, wyodrębnionych odgrywały zarys funkcji obrażeń kich prze­ zbiorowym w działalności zawodowych, czy k o w a l e składniki i ta­ cieśle), światopoglądu w 3 za­ Osob­ kategorię w j e uszeregować generalnie ar­ g r u p y — społeczną, i d e o w ą i estetyczną. utylitarny miejsce nych tylko do j e d n e g o Oczywiście, piów w t y m światopoglądzie (praktyczny czy też stanowi re roku dnia łatwością w Ale artystycznym w wymagały sztuce rozrzutności odnajdujemy w dorobku innych na Mazowszu, witości czy południe słynne (Opoczyńskie) nujące p r z e j a w y cerstwie popisowe i w w przykłady hafciarstwie, tkactwie takiej postawy na terenach halańskich W były pracochłonności oraz praco­ dalej równie w koronkarstwie i sny­ zamieszkałych przez górali (pod­ śląskich). twórczości z a w o d o w y c h artystów k u r p i o w s k i c h — k o w a l i , b o g o r o b ó w , m a l a r z y skrzyń i g a r n k ó w — przez „zawołanych" majstrów również owe ograniczenia. Sztuka wystę­ uprawiana była t u podporządkowana Ale znacze­ k r a j u t a k i m c z y n n i k o m , j a k oszczędność środków, pośredni określonej w r a ż l i w o ś c i , które już w sposób tycznym, z niego w manifestowane dziele sztuki, i na koniec w są w w działaniu sposobach szeroko bez­ artys­ korzystania formułowanych o nim niczone silniejszym, możliwości go w y b o r u w przemian w w schemat światopoglądzie znaczenia stycznej tutaj głównych jest grupy, nabywcze wielu niedostatek i (poza wiążąca ekonomiczne, ogra­ większe­ rzeźbiarstwem się i dzisiaj materialne, w obrę­ skiej postaci twórczości a r t y s t y c z n e j wrażliwości arty­ dziedzinami rejonach z t y m słaba zawodowa. wodowe z określonymi innych odbiorców, b r a k ukazania przemian składników powiązaniu próbą w rzemieślników Czynniki Przedstawiony niż wytworów, drewnie) rywalizacja sądach. bie stopniu na impo­ w n i e m elementy grup l u d o w y c h w P o l s c e . Już n i e o p o d a l , w o k o l i c a c h Pułtuska Jest l u b większym też w poświęcaniu czasu. Świadectw, któ­ obecnie. m u z mniejszym Kur­ czy podstawą działań a r t y s t y c z n y c h w przeszłości i towarzyszą te skróco­ artystycznych. dorobku świadectw powały on uniesień czasie nakładu p r a c y . składnik ekonomiczny). święta, się i n n e osiągnięcia, k t ó r e nie odnajdziemy z przededniu tradycyjnym t e j g r u p y znajdują dłuższego w w w większej swobody Przedstawiony brażeń przedsięwzięć. W s z e l a k o j e d n a k przedsięwzięcia miały życiu jednak jakby k r y t y k o w a n y , podobnie w mem silnie ważą organizacyjnoza- na charakterze z cepeliow­ Kurpiowszczyzny. * pla­ styki. Artystyczna znaczny twórczość odcinek dziejów plastyczna służyła poprzez ludności k u r p i o w s k i e j d o w y ­ rażania g ł ę b o k i c h treści i d e o w y c h i społecznych, jakimi Przed wej" pięciu wydała artystycznym Chętnik innych tych •wspomnianym dane całościowe ludowych odłamów ówczesnego było początku do na terenie społeczeństwa, XX w. Polski — którym korzystać z nie dobrodziejstw pisma. Zanik tradycyjnych terpretowanych w y c h (magicznych nia większości wej. więzi przez te społecznych, środowiska i religijnych) się silnie w wierzenio­ usunął p o d s t a w y najważniejszych Rozwijające swoiście i n ­ treści dziedzin XX w. tych kształtowaniu trwa­ jeszcze Chętnik się i tej twórczości plastycznej dołączyła studium regionu We pierwsze Kutrzeba-Pojnarowa żywotności Adam grupy. przedstawił interesujące Ludo­ tradycjom wówczas kultury tradycyjnej wiadomości Puszczy Żył Anna Sztuki poświęcony znawca zeszycie ujęcie „Polskiej zeszyt znakomity Kurpiowszczyzny. do Redakcja Kurpiów. żyła t a g r u p a . P o d o b n i e r z e c z się p r z e d s t a w i a ł a u w i e l u ugrupowań — laty specjalny poświęcone historycznego Zielonej. O d czasu u k a z a n i a się t y c h p r a c zmiany plastyki ludo­ procesie przeobrażeń zainteresowania wały w w i e l u częściach K u r p i o w s z c z y z n y kultury artystycznej w ogólnym w s i następo­ w sposób d y ­ e s t e t y c z n e w p ł y n ę ł y n a u t r z y m a n i e się w p o s t a c i szcząt­ n a m i c z n y , zaznaczając się w y r a z i ś c i e w p o s t a w a c h i dą­ kowej żeniach niektórych pojawienie tradycyjnych się n o w y c h Funkcjonowanie tecznie szczególne warunki do w sztuce życiowe najbardziej tego sJowa z n a c z e n i u nikała dziedzin Owa walki tej grupy. jednak w rzyw, mających nięcia tej (ideowych, również „na Drobne 146 artystyczne powstawały społecznych i ekonomii role. te Etnografii dotyczą obrażeń na UW ośrodka terenie ludności. Wynikiem prace w latach nie Strzałki i obejmowały two­ osiąg­ napięciach ale p r z y ją stałej powiedzenie: pozwolić". imponujących takiemu nieźle z a r y s o w a n y określonym życia w na Ośrodkiem Wszystkie jego gospodarki pracach autorki otoczeniem, zadań mówią do Kry­ Brzo- uzyskaliśmy organizacji pozostającym tradycyjnych zasad między nowego nadal drobno- rolnej. tych znajdujemy analizę s y t u a c j i współczesnego wioskowej, i tym głów­ Szeska włącza dokładniej społeczność podziałowi inwestycji oddziaływania towarowej W a 13 prze­ z n i m wioski, o b r a z z w i ą z k ó w zachodzących centrum wsi obrębie łeczności jaj, wycinankarstwo, to przejawy Dzięki 1968 . obecnie badań w e w s i Strzałki, a zowian. przedsięwzięć, silnych Określa rę­ rozważań w y n i k i między studiów 1963 — Kurpiowszczyzny. i b l i s k o sąsiadujące Brzozówka. Sprawom warszaw­ i c h są najżywszych Kadzidło swych w absolwentek jest styna Bałabanow analizuje Najciekawsze przy praktycznej. — Katedrze Prace niżej sytuacji określonych estetycznych), rzeźby, m a l o w a n i e drukowane Zarazem dla oszczędności, surowej grupy przystroję swoiste się w sobie ciężkiej umiejętności artystycznych. nakazy pełnić co m o ż n a maite rozwojowi przyjmowanie refleksji w ta w y ­ tutejszej badania prowadzone ośrodku e t n o g r a f i c z n y m . też jej sytuacji warunków czasu, wyrażały ją skim innymi szerokim odłamów o s y t u a c j i kadzidlańskiej. M a g d a l e n a t y m zakresie Kurpiów dozowanie w różnych poświęcone były na o byt. ostatecznie działały materialnej one i Możemy grupy, z osta­ natrafiało życiowo. Cecha przywilejów zaradność sprzyjała kodzielniczych społecznych i przedsiębiorczych, społecznej, a l e p r z e d e w s z y s t k i m wielostronnej na tym Kurpiów zaradnych z historycznych plastyki i przejawów. treści i d e o w y c h , estetycznych zaliczać jej grupie roz­ członkowie Spółdzielni artyz­ znaczeniem różnorodnych pierwszą twórcy zawodowej, Cepelia. szczegółową ludowego jaką Zapoznajemy czynników w spo­ tworzą się ze warunkujących �r o z w ó j współczesnej twórczości a r t y s t y c z n e j w t y m śro­ Władysław Krystkowicz dowisku. z nie m a się Z pracy ponadto o potrzeb wyrażających i Hilczer-Pilch arcyciekawej współczesnych dowiska Jadwigi się w sprawie dziedzinie. — estetycznych, najbardziej Jest nią dowiadujemy o charakterze dążeń ważkiej dom, życiowych, w wyborze dociekań spod urządzenie kich stwierdzeń t e m a t u , różnice w pozwoliły wzajemnie się uzupełniających. dojść Warto dodać, że każda z p r a c p r o w a d z o n a b y ł a w n i e c o i że w trakcie gromadzenia ich opracowywania autorki stanowisk. T y m większego zgodności poszczególnych Kadzidło — rza w wania scowej tych więc znaczenia tradycji czaj swoiste wej z innych propozycji innych w stron „życia nabiera fakt kształto­ temu n a osiągnięcia kraju. Łączy podejmowaniu dawnej sztuki osada starsza niż ośrodek Kurpiowszczyzny. się ta dziś silne Myszyńca poczucie rzecz Myszyniec się tej grupy ślady w ma jako kulturowych zachowuje do K u r p i ó w . odrębności sposób Myszyniec, powszechnie myszyniecka przynależności zachowały (artystycznej) uznana historycznych i Parafia również Puszczy? Kadzidło, tradycji ludo­ współczesnych W i e m y , że i s t n i e j e n a t y m t e r e n i e sławny główny zazwy­ się z t y m różnych kulturalnego". Jak częściach W s t o s u n k u do m i e j ­ do Wokół kulturowej najpełniejszy. j e d n a k n i e m a w ł a s n e j Spółdzielni C e p e l i a , chociaż t u właśnie Rozalia Sfcrodzka, działali Anna sławni K o r decka, twórcy l u d o w i •— Waleria Brodzik, i „Kurpianka" przylegającym kontaktów. do Nato­ w rodzaju się Myszyniec naszej mógłby zarówno najżywiej stylu w nie życiu dawniejszej, wzory W Myszyńca w s i , które wymienić Gleba, a we wschodniej szczególną lipniczanie miejskiego czy został p r z e z dopiero Kadzidło. znaczenia, — można się jakie ważnego do rejonie tętnem miejskich wzorów Zbójna i L i p n i k i . T a o s t a t n i a uwagę. Dzięki w nieco w s i a c h , t r u d n i o n o się r o z m a i t y m i warunki L i p n i k a c h , t a k zresztą (pozarolniczymi). n a korzyść żyiniejszej korzystniejsze i dodatkowymi ży­ Jednorożec W innych w. w części z a c h o d n i e j znajdowali XIX tym silniejszym materialne. jętności rze­ wła­ ostatnich dostąpił wyróżniają nawiązywania wieś z w r a c a w z tutaj Kurpiowszczyzny c i a . D o w s i t y c h należą w ziemi tkac­ kulturotwórczego. przeobrażeń, i w światowej życia. zdystansowany rzeczywistości spełniać Oprócz kilka wyrobów Mikołajkach... h i s t o r i i miała s i l n e p o w i ą z a n i a rozwijały ośrodka artystycznej. Towarzyszy uwrażliwienie śnie latach możliwości s t r o n a c h najpełniejsze różnego myszyniecka małomiasteczkowego oraz — stwa­ skup i najnowszej sobą „Kurpianka" się ś w i a d o m e g o , p o g ł ę b i o n e g o aktywność Myszyńca między stwierdzeń. dzięki Spółdzielni innych. miosłem i h a n d l e m . D o I I w o j n y też innym materiałów n i e uzgadniały do wiciu pełniejszych Spółdzielnia C e p e l i a jak sposobie autorkom i Myszyńcem jakichś Społeczność Odmienności terminie rejonem z m i a s t , z d u ż y m p o w o d z e n i e m , o r g a n i z u j e w ś r ó d ludności wystrój. prowadzenia w niego śro­ d l a tego jego Kadzidła A l e o w a różnica w l i p n i c z a n pozwoliła jak zajęciami ma­ i m n a większą a k t y w n o ś ć w t y c h p r a c a c h . L i p n i k i zasłynęły z r o z w o j u chałupnictwa, wanych w szczególności wyrobów tkackich. zaś z m a s o w o W produko­ najnowszych czasach t r u d n i o n o się t u w y r o b e m samodziałów ( n a s z a l i k i i m a ­ zbywano wielkiej rzeszy p r y w a t n y c h krawców w Polsce. L i p n i k i rynarki) oraz włosianki. Wyroby to jedno z najporządniej zabudowanych nie. Przeważają w na modłę te osiedli n a Kurpiowszczyź- tej w s i domy murowane, urządzone małomiasteczkową. Л . 8. Przemiany funkcji twórczości artystycznej w życiu Kurpiowszczyzny: a — funkcje dziel w okresie od końca XIX do początków XX w.; Ъ — funkcje pełnione przez dzieła obecnie. Pierwszy krąg wewnętrzny zakreśla trzy główne kategorie funkcji. Kolejne kręgi na zewnątrz oznaczają określone dziedziny twórczości. Linia ciągła ozna­ cza pełną postać pełnionych funkcji, linia przerywana — postać funkcji zanikającej lub pojawiającej się. 147 T �W w podobnie nieoficjalny Lipnikach — całej rozwijało Kurpiowszyźnie szywanie serwet w wsi i w każdej wyszywaniem. dochód i Z sposób się inne każdym zajęcia W tego jak zarobkowe na — wy­ latach domu zajmowano czerpano na nieraz pokrycie r o l n y c h ) . Z b ó j n a t o j e d n a ze w s i , w k t ó r e j w tkactwo latach pięćdziesiątych bodaj głównie — ostatnich zajęcie firanek. (przeznaczony w się spory prosperowało i serwetami odleglejszych ławia, Katowic, Dane, do nabywców z różnych, naj­ części k r a j u — Gdańska, S z c z e c i n a , jakie Wroc­ Lublina. znajdzie czytelnik w niniejszym zbędne źródło Do rych dziś sławne niejszym z prac w w tutejszym materialne gospodarstwie — środowisku b y ł y niemożliwość wystarczających środków życia. Sens dociekań S z e s k i e j , B a ł a b a n o w i H i l c z e r wadza się d o j a k n a j b a r d z i e j i są uzyskania prac Nie ulega Chociaż cji są się nadal chałupniczego, silna potrzeba lub spro­ miejscowych zajęć nadzorowanych, czości ważny cepeliowskiej. s c o w e j ludności i do g o s p o d a r s t w Stosunkowo znaczny odpływ miej­ do o ś r o d k ó w m i e j s k i c h , p r z e m y s ł o w y c h na ziemiach odzyskanych nie rozwią­ naj­ pisze artystycznej Z jarmarki, oferuje W nie­ sy­ rzeszy jego jest dwie Kurpianki że tutaj Ale przy Cepelia nie za­ rękodzielników, bardzo artystów. tej organiza­ poważne. kierowniczy jakby istnieniu spółdzielczej zwolniona od samokontroli. Gdyby spółdzielnie, więzi można rywalizacji i napięcia by wy­ możliwości jednej tylko Cepelii, niezbędnej istniały społeczne, owa w pozycję w tych awan­ społeczno- tutaj oczekiwać, zespołów, Zespół zajmuje s t o s u n k a c h — j a k pisze H i l c z e r — proces określone personel zamoż­ natężenia pracy... wątpliwości, pełni istniejących na któ­ swym okresie przasnyskim na ten rodzaj organizacji kulturowej by rynku 'najmniejszej w awangardową. j a k m a t o m i e j s c e w t z w . zakładach z w a r t y c h spółdziel­ Przasnyszu Kurpiowszczyźnie „Kurpianki", garda typu z której n i e d a się z a p r z e c z y ć , że zasługi czy utrzymuje na szerszej na stronach Zielonej są w kontraktów w n i o s k ó w . N a całym t e r e n i e d a w n e j k u r p i o w s k i e j P u s z ­ zarobkowych o gospodarstwa. z Kurpiowszczyzny polowych czekują do praktycznych, aktualnych pracy sąsiadom pracę najemną. trudnienia warunki w dofinansowywania ludność łamach, wskazują, że g ł ó w n y m trudne wycinankarek, padkach. wykorzystała jęć r ę k o d z i e l n i c z y c h kraju tuacją taką s p o t y k a m y się często w w i e l u i n n y c h p r z y ­ zeszy­ za­ w szczegółowo Szeska, z n a j d u j e cie, j a k też w i a d o m o ś c i w c z e ś n i e j p u b l i k o w a n e n a t y c h czynnikiem rozwoju t e g o doniosłego p r o b l e m u . J e d n a sławniejszych podatków t y m czasie s p o r e g r o n o h a n d l a r z y . D o c i e r a l i o n i z f i ­ rankami zał o s t a t e c z n i e że chociaż­ nastąpi ukształtują nieodzowne się dla twórczości a r t y s t y c z n e j . PRZYPISY 1 N i e t r z e b a podkreślać, że pojęcie ś w i a t o p o g l ą d u nie jest jednoznaczne i że b y w a różnie definiowane. A n a l i z i e i t y p o l o g i i światopoglądu poświęcono obszerne r o z p r a w y filozoficzne (W. D i l t h e y , K . Jaspers i in.). U nas własną definicję ś w i a t o p o g l ą d u p r z e d s t a w i ł p r z e d l a t y L. Kołakowski, Światopogląd i życie codzienne, W a r s z a w a 1957, s. 30: „ Ś w i a t o p o g l ą d j e s t t o ogół p r z e ­ konań w p ł y w a j ą c y c h n a t e z a c h o w a n i a c z ł o w i e k a , k t ó ­ r e w j e g o epoce są p r z e z społeczeństwo m o r a l n i e o c e ­ niane". 2 A . Strzałecki, Wybrane zagadnienia psychologii i twórczości, W a r s z a w a 1969. 3 M . Sobeski, Uzasadnienie metody obiektywnej w estetyce, K r a k ó w 1910; tenże, Filozofia sztuki, War­ s z a w a 1917, 2 w y d . P o z n a ń 1924; tenże, Myśl a marmur i inne szkice estetyczne, W a r s z a w a 1959, a u t o r w y b o r u i wstępu H . J u n g h e r t z . 4 J . S t . B y s t r o ń , Etnografia Polski, W a r s z a w a 1947, s. 125—126. 5 E . F r a n k o w s k i , Sztuka ludowa [ w : ] Wiedza o Pol­ sce, t . I I I , W a r s z a w a 1932, s. 357. 6 T a m ż e , s. 353. 7 K . P i w o c k i , Zagadnienie metody w badaniach nad sztuką ludową, „ L u d " , s e r i a 2, t . 10, 1 9 3 1 ; tenże, Drze­ woryt ludowy w Polsce, W a r s z a w a 1934; tenże, Z b a ­ dań nad powstawaniem stylu ludowego, „Przegląd W s p ó ł c z e s n y " , t . 58, 1936, s. 8 9 — 9 6 ; W ł . P o d l a c h a , Hi­ storia sztuki a historia kultury [ w : ] Pamiętnik IV Zjaz­ du Historyków Polskich w Poznaniu, 1925, s e k c j a V , s. 8; T . D o b r o w o l s k i , Śląska rzeźba ludowa w drzewie, K a t o w i c e 1930. 8 K . P i w o c k i , Zagadnienie metody..., w y d . c y t . , s. 2. 9 K . P i w o c k i , P r ó b a d e f i n i c j i kilku pojęć, „ P o l . Szt. L u d . " , R. V I I , ,1953, n r 6, s. 325. 10 E. F r a n k o w s k i , o p . c i t . , s. 355: „...właściwie n a c z e m m o ż e się opierać a n a l i z a p r o c e s u t w ó r c z e g o . O c z y ­ wiście n a a n a l i z i e dzieła, a g ł ó w n i e n a zeznaniach a r t y s t y . Jednakże p r z e p r o w a d z e n i e t a k i c h zeznań j e s t Fot. T i rys. niezmiernie t r u d n e i zwodnicze, a o t r z y m a n y w t e n sposób m a t e r i a ł m o ż e posiadać d l a b a d a c z a jedynie w a r t o ś ć materiału s u r o w e g o . Będą t o t y l k o w y n u r z e n i a subiektywne." 11 K . Moszyński, p r z e d m o w a do p r a c y M i e c z y s ł a w a Gładysza, Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku, K r a k ó w 1935. 12 M . G ł a d y s z , G ó r a l s k i e zdobnictwo..., w y d . cyt.; tenże, Zdobnictwo metalowe na Śląsku, K r a k ó w 1938. 13 S. U d z i e l a , Poczucie piękna u ludu ropczyckiego, „ W i s ł a " , t . 3, 1889; K . L u b e c k i , Estetyka, ludowa [w:] Szkice filozoficzne. Księga pamiątkowa ku czci Maury­ cego Straszewskiego, K r a k ó w 1910, s. 121—128. 14 K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, cz. I I , zeszyt 2, K r a k ó w 1939, s. 727 i n a s t . 15 K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa..., w y d . cyt., s. 384—385. 16 K . Moszyński, Człowiek. Wstęp do etnografii po­ wszechnej i etnologii, „Biblioteka E t n o g r a f i i P o l s k i e j " , n r 3, W r o c ł a w 1958, s. 572—573. 17 P o r . szersze o m ó w i e n i e z a g a d n i e n i a w m o j e j p r a ­ c y : Tradycyjne poglądy na piękno przyrody w wypowie­ dziach chłopów kurpiowskiej Puszczy Zielonej, „Pol. Szt. L u d . " , R. X V I I , 1963, n r 2, s. 97—109. W p r a c y t e j sygnalizowałem szczegółowe b a d a n i a poświęcone p r z e ­ m i a n o m wrażliwości środowiska k u r p i o w s k i e g o . W y n i k i t y c h badań z pełną dokumentacją ukażą się w p r a c y : Kultura artystyczna ludności wiejskiej. Przedstawione niżej u w a g i opierają się n a w y n i k a c h t y c h w c z e ś n i e j publikowanych i na danych zawartych w pracy odda­ n e j do d r u k u . 18 P r a c e p o w s t a ł y w K a t e d r z e E t n o g r a f i i U . W . n a seminarium magisterskim prowadzonym pod kierownic­ t w e m p r o f , d r W i t o l d a D y n o w s k i e g o . A u t o r k i korzystały r ó w n i e ż z l i c z n y c h k o n s u l t a c j i n a u k o w y c h u doc. d r A n n y K u t r z e b a - P o j n a r o w e j i doc. d r Z o f i i S o k o l e w i c z . A u t o r k i i R e d a k c j a składają n a t y m m i e j s c u w y m i e ­ n i o n y m osobom podziękowania. autor. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9097b10bb4599e3e69accc46bc4cc6f5.pdf 9a8314f8715c46b30e0bcbba558d98b2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5547 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5158 Title A name given to the resource Światy znikąd / Barbarzyńca 2008 nr 1 (11) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne Creator An entity primarily responsible for making the resource Czapiga, Małgorzata Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” s.53-60 Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Małgorzata I A b s o l w e n t k a polonistyki UJ, obecnie doktorantka I roku etnologii i antropologii kulturowej na UJ. Interesuje się literaturą współczesną, antropologią i teatrem. C Z a p i g a Szczególnie zafascynowana Leśmianem i Mądzikiem (Scena Plastyczna K U L ) . I U r o d z o n a w Rzeszowie, w y c h o w a n a w Tarnowie, zamieszkała w Krakowie. N i e jada I mięsa i boi się w o d n i c y z e studni. Światy znikąd Szkic o p e w n e j f i g u r z e i n t e l e k t u a l n e g o d y s k u r s u Gdyby ludzie robili tylko to, co wyglądało na możliwe, do dzisiaj siedzieliby w jaskiniach. (Stanisław Lem) M agiczne światy, wokół których oscylują baśnie i bajki, nie są domeną literatury dla dzieci, ale stanowią temat znacz­ nie obszerniejszy, który zakreśla swe granice czasowe od starożytności po dzień dzisiejszy oraz ogarnia swym wpływem wszelkie przeja­ wy ludzkiej działalności. Co więcej, człowiek przez szereg wieków wierzył w istnienie owych przestrzeni, w celowość ich kreowania, w koń­ cu ufał ich wielkim twórcom - kreatorom. Być może wszelka debata o świecie - bez względu na kulturowy kontekst - musi wspierać się na figurze utopijnych, odrębnych czy alternatyw­ nych światów. Pierwszym demiurgiem alternatywnych świa­ tów jako figury filozoficznego dyskursu był za­ 1 Zob. M. Geir, Gra jeżynowa filozofów. pewne Platon. Jego idealistyczny system był czymś więcej n i ż pomysłem na wyjaśnienie na­ tury bytu, a ontologia dostarczyła także jednego z najważniejszych wyobrażeń (może toposu?), jakie poza macierzystym kontekstem funkcjo­ nuje w refleksji o ludzkiej kondycji . Oczywiście przed Platonem problemami ontologicznymi zajmowali się inni filozofowie - choćby Pitago¬ ras czy Demokryt - ale u nich kwestia ta zwią­ zana była ściśle ze światem materialnym. Naukę Demokryta Platon znał, ale jego pisma zupełnie przemilczał, 2L Z teoriami Pitagorasa i jego UCZ" niów sympatyzował i wiele z nich zaczerpnął, iednak świat idei iest ieeo oryginalnym nroiektem. Filozof szukając źródła pojęć w zbiorze z którego wykluczył rzeczy, doszeał do tego, ze 1 Od Parmenidesa do Wittgensteina, przeł. J. Sidorek, Warszawa 2000. m i ) nm mminn �54 Małgorzata Czapiga pojęciem musi być inny byt, o innym statusie, który cechował się będzie stałością, niezmien­ nością i wzorcowością. W swoim wykładzie, nie troszcząc się o przywoływanie dowodów, z a ł o ż y ł, że muszą istnieć byty znajdujące się poza światem empirycznym, i nazwał je ideami. Kolejno tworzył ich hierarchię, spekulował na temat ich logicznych powiązań, ale nie potrafd określić ich natury. Teoria Platona stwarza zatem odrębny świat, którego nie należy rozpatrywać w kategoriach fizykalnych. Wykładając swą teorię, stwarzał przy okazji pewną metaforyczną strukturę - jak w baśniach - która ma cechy, jakie mają inne alternatywne światy, także te literackie. Filozof ateński działał tu przecież zupełnie jak poeci, których chciał z państwa wygnać. W dialogu łon zarzucał im, że wpadają w trans, odrzucając przy tym rozum, przez co sprowadzają niebez­ pieczeństwo na innych i potrafią tak mówić, aby uśpić w nich rozum ora.z zdolności krytyczne. Poezja dotknięta skazą irracjonalności powodu­ je paraliż umysłu, ma w sobie coś z magii, która por y\V3 i omamia . A przecież jednak Platon tworząc swój totalitarny system posługuje się konstrukcia w iakimś stopniu podobna choć za angażowana w inne interesy L o alternatywny świat norazać może racjonalnością ale tez siła sugestii polega na odwadze poetyckiej kreacji aneln o wyobrażone idealne miejsce odnowied ' nie do szczęśliwego życia. FOT. PIOTR KASIEWICZ 2 Filozofia zna bardzo wiele przykładów kre­ owania światów, których statusy nie mogą być rozpatrywane w kategoriach prawdy i fałszu, g d y ż żadne logiczne i racjonalne przesłanki nie są w stanie ani jednoznacznie poprzeć tezy o ich istnieniu, ani bezwarunkowo jej zaprze­ czyć. Nie o falsyfikowalność bowiem chodzi, lecz konstrukcję, o retoryczny chwyt skuteczny Platon nie podważa celowości poezji tylko w przypadku, gdy służy ona filozofii. Pisze o tym w X księdze Państwa. Później Nietzsche w Narodzinach tragedii z ducha muzyki 2 W ilozoficznym dyskursie. Tak przecież rzecz ma się z pomysłem odwrócenia trybu myślenia i efektami takiego rozumowania u Kanta. Nie tylko na poziomie figur dyskursu analogię z al­ ternatywnym światem idei Platońskich odnaleźć można w Kaniowskim świecie rzeczy samych w sobie (Dinge an sich). Kant w całej swojej me­ tafizyce wikła się w szereg antynomii i paradok­ sów, bo z jednej strony z niepodważalną wręcz stanowczością głosi, że rozum ludzki jest w sta­ nie poznać jedynie fenomeny, a z drugiej chce wyjść poza ów rozum i objąć rzeczywistość nie tylko fragmentarycznie, ale całościowo, zbliżając się ku noumenom Gdy opisuje czyste pojęcia (idee), jako narzędzia używa przecież intelektu. postawi postulat odwrócenia wizji Platona - to filozofia powinna służyć poezji, a nie odwrotnie. BARBARZYŃCA 1(111 P O D B �Światy znikąd 55 Jest przekonany do zasadności swoich twier­ dzeń, mimo tego że sprawdzenie istnienia idei jest niemożliwe, gdyż rozum nie może dosięgnąć owego celu. Rozum nie może powiedzieć nic pewnego na temat idei duszy, wszechświata czy Boga, a mimo to Kant tworzy wizje ich egzy­ stencji. Idee nie mogą być wcielane do doświad­ czenia, zatem twór Kantowski znów będzie miał wszelkie znamiona magicznego świata, który jest daleki od materialnej, empirycznie spraw¬ dzalnej rzeczywistości. P r z y w o ł a n e przypadki stanowią jedynie ezempla i m o ż n a by je mnożyć, poszukując analogicznych konceptów i figur dyskursu filo­ zofów w różnych ich wersjach. Właściwie cała metafizyka podejmuje temat tego, co jest „po fizyce", po świecie materialnym, i chce opisać ostateczną rzeczywistość, o której człowiek ma pojęcie bardzo blade i nieugruntowane w po­ staci doświadczalnych potwierdzeń . Ontologia, budując swoje twierdzenia w takich dyskursach, jednocześnie stabilizuje jeden z ważniejszych toposów w historii intelektualnej, toposów, któ¬ re wcale nie musza^ mieć metafizycznych uza— sadnień ani być osadzone w iezyku filozofów. W koncepcjach metafizycznych figura magicz nych światów ma status twierdzeń o istocie rzeczy które dla czytelników i użytkowników tvch systemów niosą także obrazy żviace Doza wypowiedziami o charakterze twierdzeń onto logicznych. ^Viara w filozoficzne przestrzenie 3 niezbadane i niepotwierdzone towarzyszy czło i i i e p u i w i e r u z u i i e towarzyszy c z i u w i e k n w i nd z a w s z e czestn iednak staia sie nne fionrami w r e f l e k ^ n i i n.ih.rdlli Ind. Magiczne światy wyłaniają się także z dys­ kursów nauki opartej na doświadczeniu i ba­ dającej zjawiska. Fizyk, matematyk, astronom, Próby uwolnienia się od metafizyki pochodzącej jeszcze z ducha Platońskiego podejmowano wielokrotnie. Pierw­ szymi, którzy chcieli się wyzwolić od zachodniej metafi­ zyki obecności, byli Freud, Nietzsche i Heidegger, jednak 3 m i ) im mminn który opowiada o swoim przedmiocie badań, zamienia go w przedmiot poznania, a więc na­ daje mu status naukowej konstrukcji, nie może nie ulec presji języka i wymogów opowieści. Jego prezentacja staje się relacją o światach urojo­ nych, niemożliwych, niedoświadczalnych... Nie trzeba daleko szukać - weźmy choćby Isaaca Newtona. Jego skrupulatnie przebadane i spraw¬ dzone poglądy nie były wolne od hipotetycznych twierdzeń. Z ogromną pewnością wprowadził pojęcia: przestrzeń absolutna, czas absolutny i ruch absolutny. Oczywiście istnieją one obok przestrzeni którą jesteśmy w stanie poznać do¬ świadczalnie jednak mają - zdaniem uczonego - naturę duchową (!). Metafizyka Newtona mia¬ ła cechy idealistyczne w duchu platońskim Cały projekt układów inercyjnych" czyli takich na które nie oddziałuje żadna siłazewnętrzna ma także znamiona magicznego świata Wmomencie kreowania takich teorii fizyk działa identycz y y nie iak filnznf i nneta — twnrzv n i c z v m nienn n a r t ę ciekawe t a i e m n i r z e przestrzenie R ó ż n i c a nniawi sie dnniern w d r n a i m etanie k i e d v N e w ton hed.ie d L ł do nr.ktvr.nean ^ t n l w . n i ś ton oęozie aązyi do praktycznego zastosowania swoicn magicznych światów. faktycznie, po modyti ji ^ ™ J wizji wyłaniają się z men prawa dynamiki i hipotezy dalece wykraczające poza takty empiryczne, które są tundamentem nauki doświadczalnej sensu stneto. W i z j ę alternatywnych światów odnajdziemy tym bardziej w dyskursie nauki współczesnej, choćby w fizyce kwantowej, której teorie zawsze wzbudzały wiele emocji. Trafnie jej naturę okre­ ślił Stanisław Lem: „Są fizycy utrzymujący, że rozumieją to [od­ mianę fizyki kwantowej] tak samo jak rozumie­ ją, czym są kamienie i szafy. W rzeczywistości rozumieją zgodność teorii z wynikami pomial d e a l l c e swoje krytyki pisali nadal językiem metafizyki pełnym Platońskich dualizmów. Nowy, wyzwolony spod okowów myślenia Platońskiego język zaproponował dopiero Jacques Derrida w projekcie dekonstrukcji. �Małgorzata Czapiga 56 rów. Fizyka, mój drogi, jest wąskim szlakiem wytyczonym przez czeluście, niedosiężne dla ludzkiej wyobraźni. Jest to zbiór odpowiedzi na pytania, które zadajemy światu, a świat udziela odpowiedzi, pod warunkiem że nie będziemy mu stawiali innych pytań n i ż te, które wykrzy­ kuje zdrowy rozsądek. Czymże jest zdrowy roz­ sądek? Jest tym, co ogarnia intelekt stojący na zmysłach takich samych jak zmysły małp. Ów intelekt chce poznawać świat zgodnie z reguła­ mi ukształtowanymi przez jego ziemską niszę życiową. Ale świat poza tą niszą, tą wylęgarnią inteligentnych małpoludów, ma własności, któ­ rych nie można wziąć do ręki zobaczyć ugryźć usłyszeć, opukać i w ten sposób zawłaszczyć" .' pewną substancjalność. Spotkania te możemy właśnie połączyć z teorią Everetta, która mówi, że komunikacja między światami odbywa się na dwa sposoby. Pierwszy z nich to „drzwi między światami", które stwarzają okazję do fizyczne­ go przemieszczenia się z jednej przestrzeni do drugiej. Przykłady takie w poezji autora Napoju cienistego odnajdziemy wielokrotnie. Szczegól­ nie późne tomy Leśmiana przynoszą wizję po­ zagrobowych spotkań kochanków: „Uczył się kochać umarłą, pieścił dłoń, której nie było, Całował oczy zamknięte, każdą powiekę z osobna, Porozumiewał się z piersią j ak z pełną pieszczot mogiłą Ale nie wiedział, co czuła, bo nazbyt była zagrobna" . 4 W fizyce kwantowej pojawiają się nurty, które wprost mówią o istnieniu światów innych n i ż nasz materialny i fizykalny świat. W 1956 roku Hugh Everett sformułował tak zwaną teorię wielu światów (Many Worlds Theory) , zgod­ nie z którą równolegle mogą istnieć obok siebie czterowymiarowe materialne struktury czaso­ przestrzenne. Co więcej, między tymi świata­ mi może dochodzić do komunikacji. Teorię tę, między innymi dzięki obecności analogicznej figury—wyobrażenia, można rozpatrywać rów­ nolegle z poezją Bolesława Leśmiana, w której obok siebie istnieją świat i zaświat. Oba Leśmianowskie światy współistnieją na zasadzie równo­ ległości przy czym drugi niekoniecznie musi być postrzegany w kategoriach religijnych. W obu Przestrzeniach zvia zarówno ludzie iak i inne istotv które oostrzeLne sa w trzech wymiarach exłvż 'dochodzi do spotkań miedzv wszystkimi postaciami utworów, zatem muszą one mieć Drugą możliwością kontaktu między świa­ tami równoległymi są „tunele przestrzenne" o charakterze „okien między światami", za po­ mocą których zaglądamy w inny świat zaledwie przez moment. Za odpowiedniki takich momen­ tów w poezji Leśmiana można uznać sytuacje liryczne, w których pojawia się sen i konanie, kiedy podmiot nie przekracza jeszcze granicy świata materialnego. Oczywiście sam Leśmian nie mógł znać teorii światów równoległych, ale jego pomysły na kształt wszechświata i założe­ nia Everetta mają wspólne mianowniki. Przede wszystkim - w obu przypadkach niezbędne było odniesienie do tak ważnej w dyskursach kultury europejskiej figury świata alternatywnej Sam poeta pisał przecież: S. Lem, Fiasko, Kraków 1999. Teoria wielu światów posłużyła również do wyjaśnie­ nia możliwości podróży w czasie. Wyobraźmy sobie, że cofamy się w czasie do momentu, gdy nie ma nas jeszcze na świecie, i sprawiamy, że nasi rodzice nie spotykają się nigdy. Czy wobec tego mamy w ogóle prawo istnieć? Według Everetta, cofając się w czasie, trafiamy do nowego kontinuum będącego jedynie powieleniem przeszłości pierwotnej, która już raz się zdarzyła i nie może być zmie­ niona. A zatem podróż w czasie oznacza tu jedynie stwo­ rzenie nowego świata, nie przejście do realnej przeszłości. Ten pomysł usuwa problem zasady przyczynowości. B. Leśmian, Rok nieistnienia, [w:] Poezje wybrane, Wroc­ ław 1983, s. 106. 5 4 5 6 6 BARBARZYŃCA 1(111 F-QDB �Światy znikąd 57 „Większość teorii, które się formułuje, żeby coś wyka­ zać albo objaśnić, opiera się i tak na apriorycznym prze­ konaniu, że tak właśnie jest. I jest to bezsensowny sposób postępowania, jeśli rzeczy­ wiście chce się dojść do praw­ dy. Nauka postępuje inaczej. Jej celem jest zrozumienie świata, jego rzeczywiste po­ znanie. Nauka przeto musi zakładać, że czymkolwiek by była owa rzeczywistość pozostanie taka bez wzdedu na to co wv l u b i ą będziemy o nie! myśleć i bez wzdedu na to co myśleć o mei beda inni, przekonani przez nas lub 'nie. Dlatego tez uczeni nie przywiązują s cialnei w a d H o s.tnki n r o w a H ^ n i a s n o r ó w F l o k w e n c i a i talent n r . e k n n v w . n i , . L n n ś ć An FOT. PIOTR KASIEWICZ „Są inne światy, są niebieskie łąki, Gdzie się tajemnic rozchylają pąki..." . 7 Obaj twórcy, choć w tak dramatycznie od­ mienny sposób i w innych celach, posługują się tym samym wyobrażeniem. Istotne jest, by spostrzec, że świat Everetta jest jak Pascalowski kosmos, obojętny i aksjologicznie pusty, Leśmianowski świat równoległy natomiast jest kosmo­ sem ludzkiej egzystencji. Zarówno nauka, jak i poezja wychodzą naj­ częściej od sądów apriorycznych - niezależnych od doświadczenia, mających źródło w samym umyśle. Bardzo celnie podsumowuje tę tenden­ cję Einstein - jeden z bohaterów Operacji Proteusz Jamesa P. Hogana, kiedy mówi, że: B. Leśmian, Z dziennika, cyt. za: P. Łopuszański, Leśmian, Wrocław 2000, s. 46. 7 mi) eona BARBARZYŃCA przeKonywania zaoinoscao atraKcyjnego przedstawienia spraw mei nie mają najmniejszego wpływu na to, czy cos jest racją, czy tez nią nie jest . Podobnie rzecz się ma ze wspomnianymi Leśmianowskimi zaświatami, których wyobra­ żenia spotkamy w wierzeniach religijnych ludów wszystkich kontynentów. Hinduizm mówi o pię­ ciu niebiańskich rajach, do których może zostać wysłany cnotliwy Hindus po śmierci. Będzie to albo niebo Indry - Swarga, gdzie tancerki Apsar tańczą w takt muzyki Gandharwów, albo niebo boga Siwy - Kailasa, albo złota siedziba Wisznu pełna różnokolorowych lotosów, albo wreszcie krowi świat Kriszny czy niebo Brahmy - Brahmaloka. Mitologia japońska z kolei wspomi­ na, że oprócz nieba istnieje jeszcze podziemie, s J.R Hogan, Operacja Proteusz, Warszawa 1994. �Małgorzata Czapiga 58 które powstało albo przed, albo równocześnie ze światem. Nosi ono różnorodne nazwy, między innymi Kraina Ciemności czy Kraina Zakazana. Chiński podział na jin i jang także przekłada się na rozwarstwienie wszechświata na niebo i zie­ mię, które współdziałają ze sobą jak oba pier­ wiastki - podstawy kosmicznego porządku i ładu przyrody. Natomiast religie judeochrześcijańskie kreują wizję nieba, piekła i czyśćca. Podobnie w islamie - dla dobrych ludzi nagrodą będzie życie w raju, a grzeszni i źli zostaną skazani na wieczne męki w piekle. Każda religia ma swoje magiczne światy, co nieuniknione, bo na nich wspiera się każdy religijny dyskurs. Weryfikowalność ich istnie­ nia możliwa jest jednak wyłącznie w ramach religijnego paradygmatu. Trzeba zakładać ich trwanie i wierzyć w nie - niejednokrotnie bez­ warunkowo i bezwzględnie. System rozumowa­ nia wierzących nie może podlegać weryfikacji, bo pochodzi z logiki specyficznego dyskursu, kierują nim inne zgoła mechanizmy, co jest j u ż tematem na osobne rozważania. Z perspektywy historii kultury i komunikacji istotniejsze jest to że sa.mo wyobrażenie może się uwolnić od religijnego kontekstu i funkcjonować w innych dyskursach . To też jest problem który zasługuje na odrębne studia 9 Stwarzaniu magicznych światów w każdym z opisanych przypadków - filozofii, nauki, sztu­ ki i religii - przyświecał jeden cel, mianowicie dochodzenie do prawdy. Poznanie jest jednak pewnym procesem p r z e w i d y w a n i a , nie może być zatem czystą wiedzą, bo trudno wie­ dzieć wszystko o czymś, czego jeszcze nie ma. Dlatego poznanie jest także wiarą . Przewidy­ wanie w zderzeniu z doświadczeniem albo zo­ staje potwierdzone, albo obalone, jednak szeregu 10 Zob. np. P. Kowalski, Wieczernik «> różnych swoich postaciach, [w:] tenże, O jednorożcu, Wieczerniku i innych motywach mniej lub bardziej ważnych, Kraków 2007. 9 twierdzeń niepodobna w ten sposób rozstrzyg­ nąć, zatem uznanie ich prawdziwości zależy tylko i wyłącznie od naszej wiary (tak właśnie rzecz się ma z magicznymi światami). Nawet amerykański pragmatysta William James wy­ powiadał się przeciwko idealizmowi racjonali­ stycznemu i metafizycznemu. William James Sformułował hasło the will to believe, służące mu do opisu procesu, w którym człowiek nie może wyrokować jednoznacznie o danej rzeczy więc nieuniknione staje się stawianie na wiarę. Chciałoby się powiedzieć zatem za Jamesem, że jeśli ktoś nie chce wierzyć w dany magiczny świat i twierdzi, że takowy nie istnieje, to i tak musi się odwołać do wiary bo wiedza nie daje mu prze sianek przemawiaiacvch za iezo nieistnieniem podobnie jak nie udowadnia ze istnieje W systemie Św. Tomasza z Akwinu figura alternatywnych światów została użyta w sposób specyficzny. Veritas est adaequatio intellectus et rei - „prawda jest zgodnością rozumu i rze­ czy". Czy narzędziem poznania może być tylko i wyłącznie intelekt, który sprawdza się jedynie w poznaniu nieruchomej materii martwej? Czy może należy najpierw zweryfikować sens każ­ dej z figur językowej gry filozofów? Ciekawe stwierdzenie dotyczące przyrównania rozumu do prawdy zaproponował Mikołaj z Kuzy - in­ telekt ma się do prawdy tak jak wielokąt do koła. Im więcej katów będzie miał wielokąt tym bar¬ dziej będzie się upodabniał do koła ale kołem nigdy sienie stanie Najważniejsze zatem nie jest uchwycenie rezultatów dochodzenia do prawdy, ale ciadv proces zbliżania sie do niej Wspom nanv iuz wcześmei Leśmian zderzaiac swoia koncepcie orawdv z filozofia Henri Beresona powiedział ze nrawda wcale nie iest czvmś có dałoby się osiągnąć ale czymś co trzeba reali W tym punkcie rozchodziły się pragmatyzm i empiryzm, gdyż jeden głosił, że nie ma poznania bez wiary, a drugi twierdził, że poznanie kończy się tam, gdzie zaczyna się wiara. 10 BARBARZYŃCA 1(111 F-QDB �Światy znikąd 59 zować. Poznanie prawdy nie powinno zmierzać ku tworzeniu systemów metafizycznych czy dyskursów naukowych, ale zwróceniu się ku sa­ memu procesowi życia. Poeta dokonuje tu zatem przemieszczenia i postuluje odwrócenie się od pojmowania prawdy jako wiedzy, a skierowanie się ku prawdzie jako życiu. Alternatywne światy są figurami wykorzy­ stywanymi w próbach poszukiwania prawdy i sposobach jej prezentowania. Takie sfunkcjonalizowanie przejawia się szczególnie dobitnie w przypadku sztuki, gdzie tworzenie światów i posługiwanie się nimi może również być próbą doświadczania wieczności. Poeta jest w jednej osobie i obserwatorem doświadczalnej rzeczy­ wistości, i jej kreatorem, który może stwarzać całkiem nowe światy. Jednostka twórcza, będąc demiurgiem i obserwatorem rezultatu kreacji, doznaje pewnego poczucia liminalności - za­ wieszenia pomiędzy - które wyabstrahowane jest z historycznego czasu i miejsca tu i teraz. Obcowanie z dziełem stworzenia pozwala od­ czuć epifaniczne objawienie -jednostkowe i m i gawkowe ale dzięki temu tak cenne Zadanie takie narzucał sztuce Witkacy Magiczne światy filozofii i religii nie dawały człowiekowi pełnych odpowiedzi na wiele z nurtujących pytań może dlatego właśnie Witkacy szukał rozwiązania w sztuce. Dzieło sztuki z iego wielością różno rakich elementów może wzbudzić w człowieku mepoKoj metanzyczny wemug witKacego jego jeaynym ceiem jest istnieć jaKo czysta forma i nie pełnie funkcji mato znaczących, jak dy­ Witkacy już w XX-leciu międzywojennym przewi­ dział rozwijającą się później tendencję do dehumanizacji człowieka. W czasach jemu współczesnych skłonności katastroficzne były już dostatecznie silne ze względu na rosnącą demokratyzację i upowszechnianie się kultury masowej. Stwarzały one zagrożenie dla kultury wysokiej i tworzących ją elit. Najsilniej dał temu wyraz Ortega y Gasset w eseju z 1925 roku Dehumanizacja sztuki. 11 mi) enoa mminn daktyzm czy ludyczność. Magiczne światy Wit­ kacego miały bezpośrednio umożliwić człowie­ kowi kontakt z Absolutem, a pośrednio uchronić całe społeczeństwa od zbliżającej się katastrofy. Kresem cywilizacji nie byłoby fizyczne unice­ stwienie ludzkości, ale zaniknięcie osobników zdolnych do odczuwania Tajemnicy Istnienia, co w rezultacie doprowadziłoby do zaniknię­ cia filozofii, religii oraz sztuki i przemienienia ludzkości w bezmyślne bydło . Witkacy ratu­ nek widział tylko w kreowanych przez siebie magicznych światach dzięki którym możliwa jest teatralna sztuka w której samo stawanie sie uniezależnione od spotęgowanego obrazu życia może w i d z a wprowadzić w stan pojmowania metafizycznego uczucia niezależnie od tego czy »fond« sztuki będzie realistyczne czy fanta styczne lub tez czy będzie synteza obu rodzaiów w swoich noszczerólnych częściach natura nie 11 o ile całość sztuki b ę d z i e w y p ł y w a ł a ' z e szczerei konieczności otworzenia w warunkach scemcznvch w v r a z n m e t a f i z v c z n v c h u c z u ć w czvsto formalnych wymiarach u autora" . 12 O ile katastroficzna teoria Witkacego prze­ widywała unicestwienie człowieka, o tyle po­ wstawały też wizje o całkowitym zaniknięciu świata . W 1981 roku Jean Baudrillard ogłosił autorytatywnie, że „rzeczywistość nie istnieje". Teoria francuskiego socjologa opiera się na wy­ kreowaniu kolejnego magicznego świata, który będzie polegał na tym, że nie ma j u ż rzeczywi­ stości jako takiej, gdyż została ona zastąpiona znakami rzeczywistości. Nic nie dzieje się j u ż 13 S.I. Witkiewicz, Wstęp do teorii Czystej Formy w teatrze, [w:] tegoż, Teatr i inne pisma o teatrze, Warszawa 1995. Witkiewiczowska dehumanizacja miała swoich niebezpośrednich kontynuatorów w postaci postmodernistycz­ nych myślicieli głoszących kryzys podmiotu. W latach 60. XX wieku Michel Foucault i Jacques Derrida obwiesz­ czają śmierć człowieka, a Roland Barthes ogłasza Śmierć autora. Od tego momentu kres staje się kategorią języka filozoficznego na wielką skalę. 12 13 �Małgorzata Czapiga 60 tak jak dotychczas, bo zamiast procesu istnie­ nia ma miejsce symulacja - czyli udawanie, że jest coś, czego faktycznie nie ma. Za pomo­ cą symulacji generowana jest nierzeczywista i pozbawiona oparcia w realności hiperrealność, która stanowi wierną imitację rzeczywistości. Hiperrealność z kolei wypełniona jest po brzegi symulakrami, czyli wizerunkami i znakami, któ¬ re człowiek przez wieki stwarzał, aby „odzwier­ ciedlały rzeczywistość". Dziś natomiast wszelkie kopie zaczęły zastępować swoje pierwowzory i współczesny człowiek niekiedy nie odróżnia ich od matryc i wzorów, a symulakry stają się dla niego jedynym punktem odniesienia Dlatego właśnie Baudrillard nazywa ten proces ' precesi a symulakrów" gdyż nie tylko zastąpiły one swo ie Pierwowzory ale wręcz ie P O D r z e d z 11 v Człowiek sam wpędził sie w te pułapkę Avż długotrwałe svmiSowanie osłabiło w nim, proces poznania i symulacje wvdaia sie dzisiai bardziej rzeczywiste n i ż sama rzeczywistość. 14 e Wśród wielu przykładów precesji symulakrów Baudrillard przywołuje krasową jaskinię w Lascaux, która pochodzi z paleolitu, a została odkryta w 1940 roku. Osiem lat później udostępniono ją turystom. Niestety, para z oddechów, podwyższo­ na temperatura, bakterie, glony i inne zanieczysz­ czenia wnoszone na butach oraz ruch powietrza wywołały nieodwracalne zmiany w strukturze malowideł ściennych i rychło spowodowałyby ich zniszczenie. Jedynym ratunkiem było pozosta­ wienie ich w mroku i zakaz udostępniania jaskini wszystkim oprócz naukowców. Równocześnie zbudowano wierną kopię Lascaux, którą w 1983 roku otwarto dla zwiedzających. Za pomocą pre— historycznych technik odtworzono 90 procent Już same określenia, jak pierwowzór, matryca, podwo­ jenie rzeczywistości wskazują, że teoria Baudrillarda jest silnie związana z koncepcją Platona. Teoria francuskiego socjologa wiąże się z filozofią Platona również w tym 14 wszystkich malowideł. Powstał zatem symulakr, o którym Baudrillard sądzi, że może stać się pier­ wotniej szy niż pierwowzór, bo wspomnienie au­ tentycznych grot może się zatrzeć w świadomości kolejnych pokoleń. Człowiek żyje zatem w świecie, w którym zewsząd otaczają go pozory. W tej „pustyni hiperrzeczywistości" miraże dominują nad praw­ dziwymi oazami, więc każdy z nas do pewnego stopnia obcuje z magicznymi światami i dzisiaj, bo j u ż teraz ciężko odróżnić, co jest rzeczywiste, a co nadrzeczywiste. Alternatywne światy są projektem obecnym od zarania dziejów aż do dziś. Wyszliśmy od lite­ rackich światów baśniowych, ale przywoływane tu przykłady z filozofii, religii, poezji, fizyki czy socjologii wykazują wiele wzajemnych filiacji. Każdy z nich jest tak naprawdę historią niedowiedzioną, opowieścią intuicyjną, nadrealnym rozpoznaniem, mistycznym przeżyciem. Figurę tę można nazwać światami m a g i c z n y m i , bo: „Magię spotykamy wszędzie tam, gdzie przy¬ padek czy wypadek oraz emocjonalne zderzenie się nadziei i strachu rozwijają się na szeroką skale Magia nie występuje natomiast tam gdzie przedsięwzięcie jest pewne niezawodne i w pełni podlega kontroli racjonalnych metod i procesów technologicznych" . 15 Magiczne światy to przestrzenie mentalne zaznaczające swoje granice na mapach historii ludzkiej myśli, a ich kartografowie - od Platona przez Kanta, Newtona, Witkacego po Baudrillarda - postępowali jak magowie. Skuteczność ich działań magicznych i istnienie postulowanych przez nich światów nadnaturalnych pozostają w sferze wiary - ich i naszej. sensie, że człowiek za prawdę bierze fikcję. U Platona dualizm ten przekłada! się na świat rzeczy i świat idei, a u Baudrillarda na rzeczywistość i hiperrzeczywistość. B. Malinowski, Mit, magia, religia .Warszawa 1990. 15 BARBARZYŃCA 1(111 ? 0 D B � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a4b4db9f610b9e291a4e65eeff46b89c.pdf 01da03e0f11f19fdd4df360683a5d232 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5740 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne cis (Taxus baccata L.) praktyki magiczno-religijne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5338 Title A name given to the resource Święcenie cisu (Taxus baccata L.) / Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.158 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 2 8 . Święcenie cisu (Taxus baccata L.) Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Czy znany jest cis? Do czego używali jego drew­ na? Czy święcili cis na Wielkanoc lub 15 sierpnia? Objaśnienia znaków: Cis święcono: 1 —na Wielkanoc; 2 —w oktawę Bożego Ciała; 3 —w dniu Matki Boskiej Zielnej (15 sierpnia); 4 —brak konkretnej daty; 5 —brak tradycji; 7 —brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cd841be3366e3c65b953f8bb7ea9e64a.pdf 3c010845c513d94411723020ae494072 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6371 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource dramat liturgiczny liturgia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5944 Title A name given to the resource Święta gra / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.2 ; s.93-97 Creator An entity primarily responsible for making the resource Leeuw, Gerardus van der Benedyktowicz, Zbigniew (tł.) Sikora, Sławomir (tł.) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text GERARDUS VAN DER LEEUW oniższe wyimki pochodzą z rozdziału książki wiel­ kiego holenderskiego fenomenologa Gerardusa van der Leeuwa Święte i świeckie piękno. Świę­ tość w sztuce. Tłumaczenie tego tekstu drukowaliśmy już w numerze 3-4: 1991 naszego pisma. Ale ponieważ tekst ten odegrał ogromną rolę w początkowej fazie myśle­ nia Węgajt nad możliwością wskrzeszenia dzisiaj średnio­ wiecznego dramatu liturgicznego, przypominamy raz jesz­ cze ów rozdział, ale już w formie skróconej, obejmującej wszelako najistotniejsze jego wątki. P / Święta gra. Reminis cencj e Taniec i dramat N a całym świecie dramat wywodzi się ze świętej gry, której celem było zapewnienie i umocnienie cyklu ży­ cia. W decydujących chwilach, takich jak czas siewu i żniw, czy też przesilenia zimowego i letniego, święta gra jest odtwarzana. Jeden bądź więcej mówców wystę­ puje przed chór, naśladując wiosnę, zimę, śmierć, życie, czy też zwierzęta, demony lub bóstwa, od których ocze­ kuje się, że rzecz się powiedzie. Takie odgrywanie głogu [hawthorn] lub Majowego Króla wypędzającego zimę i uroczyście wprowadzającego lato, taki certamen [spór] pomiędzy Hiems [Zimą] i Ver [Wiosną], który odnaj­ dujemy jeszcze u Szekspira, jest źródłem dramatu. Czy grający odziani są w zielone stroje i ozdobieni kwiatami, czy pojawiają się jako niedźwiedzie i inne święte zwie­ rzęta, czy też wyobrażają bogów lub duchy, w każdym przypadku tańczą. Początkowo tylko tańczą. Pierwotnie aktor jest tym, który prowadzi taniec i interpretuje wszystko to, co porusza całą grupę w dosłownym tego słowa znaczeniu. W Grecji ten rozwój daje się prześle­ dzić bardzo wyraźnie. Orchestra albo przestrzeń tańca to scena, na której chór porusza się wolnym, tanecznym krokiem. Chór, który jest prawdziwym aktorem drama­ tu zarówno w tragedii, jak i komedii, zawsze pozostaje [w] centrum akcji. Z tańca wyrasta muzyka, z muzyki poezja, poezja zaś ostatecznie wywołuje wielorakie dzia­ łanie mitu i sagi zamiast jednolitego, typowego porząd­ ku natury, który panuje w niepodzielnym życiu. Rytm tańca wciąż jeszcze uderza w pełnym mocy ruchu posta­ ci Ajschylosa. Dramat także składa się z ruchu i kontrruchu. Pozostaje to prawdą nawet wówczas, kiedy pro­ wadzący taniec i chór od dawna już zostali zastąpieni przez grupę aktorów, i odkąd chór towarzyszy jedynie akcji. Kiedy Arystoteles, rozwijając psychologię drama­ tu, poszukiwał istoty tragedii w perypetii i rozpoznaniu, w stylu świętej gry, której podstawą i celem jest zarów­ no wielki cykl biegnący od śmierci do życia, odwrócenie przeznaczenia, jak i pełna bólu i szczęśliwa świadomość powiązań wewnątrz życia - czyż nie przywodzi to na myśl obrazu Labiryntu? Zakrętów, zwrotów i obrotów, nagłych rozpoznań jakiegoś niespodziewanego wyjścia albo nagłej konsternacji wynikłej z napotkania sieci ścieżek bez wyjścia? (...) Dramat Jednak dramat nie należy wyłącznie ani do samego tańca, ani do poezji, ani do muzyki samej, lecz do nich wszystkich razem. W rzeczywistości wiąże się on funda­ mentalnie także ze sztukami plastycznymi i architekto­ nicznymi, ruchem i kontrruchem, grą linii i płaszczyzn. Dzieło dramatyczne jest zatem bogatszą formą sztuki niż sama sztuka teatralna czy odgrywanie. W poszczegól­ nych narodowych tradycjach dramatycznych, jak np. wajang wong na Jawie, odkrywamy, że taniec, poezja i muzyka łączą się organicznie w artystyczną całość. Taniec wciąż jeszcze jest sztuką, która odgrywa naj­ ważniejszą rolę w strukturze dramatu. Dramat może obyć się bez słów i bez muzyki, ale nigdy bez ruchu. N a­ wet cień dramatu, jakim jest film, posłuszny jest tej za­ sadzie, chociaż odtwarza tylko to, co pozostało po ży­ Wniebowstąpienie Chrystusa; w podtrzymywanej przez cztery Anioły mandorli Chrystus wzlatuje w stronę wyciągniętej ręki Boga; płaskorzeźba na szkatułce z kości słoniowej; Frankonia, XII w; w: Jean-Claude Schmitt Gest w średniowiecznej Europie, Oficyna Naukowa, Warszawa 2006 93 �Gerardus van der Leeuw • ŚWIĘTA GRA. REMINISCENCJE wym ruchu. Rytmiczny taniec sam w sobie nie jest jesz­ cze dramatem. Ten ostatni pojawia się tylko wtedy, kie­ dy ruch spotyka się z kontrruchem; kiedy dwie grupy zbliżają się do siebie, unikają siebie, kuszą się wzajemnie bądź walczą ze sobą. Wtedy, kiedy przewodnik wyłania się z chóru, nie tylko występując na przód, ale także sy­ tuując się w opozycji do innych; kiedy rytm nie tylko stawia pytania, ale także niesie odpowiedzi; kiedy melo­ dia przyłącza się do rytmu, rodzą się pieśń i antyfona, recytatyw i refren. Jeżeli akcent pada na słowo, rodzi się dialog. Lecz wszystko to ma charakter uzupełniający. walki czy to pomiędzy dwoma bóstwami, czy latem i zi­ mą, czy śmiercią i życiem. Punkt szczytowy tego drama­ tu pozostaje nadal niezmiennie ten sam, przejście od śmierci do życia i odwrotnie. (...) Do schematu sacer ludus należy także małżeństwo sakralne, które łączy męskiego i żeńskiego nosicieli ży­ cia. Król i Królowa Maja są tego klasycznymi przykłada­ mi, które pojawiają się w wielu wariantach. W starożyt­ nym Rzymie zamiast pożądanej pięknej kobiety zwycięski bohater znajdował staruchę Annę Perennę [starożytna rzymska bogini roku], co wzbudzało śmiech widzów. Wkrótce okazywało się jednak, że Anna Perenna była także nosicielką życia. Wyobrażała ona jedy­ nie życie minionego roku. Jest ona komiczną, starą ko­ bietą, która - schrystianizowana jako Befana (od Epifania) - jest ciągle jeszcze grzebana we Włoszech po­ śród barbarzyńskiej muzyki i niepohamowanej radości. Wszystko to, choć dzieje się żartem, jest także li­ turgią. Jest to jednocześnie liturgia, żart i dramat stosownie do pierwotnego kontekstu tych idei. Póź­ niej tendencje te rozejdą się: w misterium uroczystej liturgii małżeństwo będzie święte, podczas gdy na po­ pularnej scenie będzie ono przedmiotem wyjątkowo prostackich żartów. Ale w tym miejscu życie jest jesz­ cze nierozdzielną jednością. Śmiejemy się ze świętości i klękamy przed mocą życia nawet wtedy, gdy objawia się ona prymitywnie i sprośnie. (...) W sacer ludus pojawia się tylko jeden lub, co najwy­ żej, dwóch bohaterów, jako wrogowie lub kochankowie. Nawet wtrącane żarty odnoszą się jedynie do najbardziej elementarnych spraw, tych, które mówią o zwycięstwie, porażce, i o tym co najważniejsze, o stosunkach pomię­ dzy płciami. Jesteśmy zdziwieni tym, co mają do przeka­ zania ludowy zwyczaj i prymitywny dramat, kiedy mówią o seksie i robią żarty ze spraw seksu, a jeszcze bardziej, gdy widzimy, jak niedwuznacznie znajdują się one w centrum ich uwagi i zainteresowania. Dawni drama­ turgowie, nawet Arystofanes i Szekspir, stale pamiętają 0 tym. Zapominamy, że wygnaliśmy do teatru podkasanej muzy i rewii wszystko, co komiczne i prostacko sek­ sualne, i że nie powinno być powodem do dumy, że w naszej kulturze możemy łączyć seksualność i humor przede wszystkim z sytuacjami zarezerwowanymi dla do­ rosłych, a tylko rzadko goszczą one w normalnych oko­ licznościach. W społeczeństwach pierwotnych liturgia 1 aischrologia [używanie sprośnych i nieprzyzwoitych słów, mowa obelżywa], dramat i akt seksualny, znajdują się na jednym planie. Nie tylko popularne sztuki, któ­ rych jedynym celem jest zabawianie, nie znają granic pod tym względem. W misteriach greckich aischrologia była rytuałem, przez który przechodziły szacowne matrony i który miał liturgiczny charakter w tym samym stop­ niu co obsceniczne piosenki w czasie rzymskiego święta Anny Perenny. Nie ma bardziej dostojnego ruchu (...) Od niepamiętnych czasów ludzkość próbuje nadać swemu życiu tę dramatyczną formę. Nie tylko pewnym poszczególnym zdarzeniom życia, lecz życiu samemu, chce ująć je w największym możliwym skrócie, skonden­ sowaniu. Zycie i śmierć, tak jak występują one w natu­ rze i w życiu człowieka, wieczny cykl od życia do śmierci i od śmierci do życia, monotonny, lecz poruszający jak bicie serca rytm, który pulsuje wszędzie, wewnątrz nas i dookoła nas, jest dramatycznie przedstawiony jako ruch i kontrruch. Nawet przedhistoryczne rysunki na skałach, wyobrażające między innymi sceny myśliwskie, nie są niczym innym jak przedstawieniami dramatyczny­ mi. Człowiek kształtuje wydarzenia ze swego życia wedle z góry ustalonego ruchu i wiąże to z tym, co miało miej­ sce w pierwotnym czasie. W ten sposób życiu dana jest konsystencja i zapewnienie szczęścia. Powstaje dzieło sztuki, które nazywamy tańcem, zabawą, obrzędem [ga­ me], dramatem, ale także liturgią - dla nich wszystkich proponowałbym jedną wspólną nazwę: sacer ludus. Sacer ludus Dramatyczny schemat, który dzisiaj wciąż jeszcze posiada moc wśród społeczności pierwotnych i w zwy­ czajach ludowych, można również odnaleźć w niezliczo­ nych przykładach u narodów cywilizowanych. Z grupy młodych ludzi, składającej się z samych dziewcząt albo dziewcząt i młodzieńców, oddziela się pojedyncza oso­ ba, przewodnik tańca, stopniowo przybierając coraz to bardziej rolę, która w rzeczywistości przynależy całej wioskowej lub plemiennej młodzieży. Jest on (ona) no­ sicielem życia, tym, który przynosi nowe życie, zbawcą. Choć triumfalnie oprowadzany, to jednak zmierza on (ona) do nieszczęśliwego końca - wykpiony, zostaje na­ stępnie wygnany, utopiony lub spalony. Oto nowe ży­ cie, które starzeje się i umiera, by zrodzić się ponownie. Ten, który niesie życie, ubrany jak stary mężczyzna lub stara kobieta, jest wyśmiewany lub poniewierany, a ostatecznie zabity, lecz po pewnym czasie ponownie powstaje. Oczywiście to tylko schemat. W rzeczywisto­ ści sacer ludus występuje w niezliczonych wariantach. Najczęściej jest dwóch aktorów, jeden wyobraża życie, drugi - śmierć; czy lepiej, jeden - życie, które umiera, drugi - życie, które powstaje. Tak pojawia się temat zmartwychwstania, a dramat przyjmuje formę walki, 94 �Gerardus van der Leeuw • ŚWIĘTA GRA. REMINISCENCJE i kontrruchu niż ten pomiędzy mężczyzną i kobietą, a żart i kpina przynoszą tak ulgę, jak i pewność. świecie i życiu, najostrzejszą satyrą i bezlitosnym mo­ tywem. Tragedia grecka bez wątpienia jest sztuką reli­ gijną, ale już nie w znaczeniu magicznym. Przeszła już sekularyzację i osiągnęła nową jedność świętości i piękna, zawdzięczając to zagorzałej i bolesnej walce 0 życie w jego boskim i ludzkim wymiarze. (...) Sekularyzacja Teatr zaczyna się na ulicy. Teatr angielski ma swoje początki w karczmie przykrytej do połowy dachem; na­ śladuje on niedźwiedzie ringi, gdzie zwierzęra walczyły, czy raczej były zaszczuwane na śmierć. N a dole było miejsce do stania, a na galerii miejsca siedzące. Można by także powiedzieć, że dramat wyłonił się z kościoła na plac przykościelny, ze świątyni na rynek. Historia dra­ matu jest historią sekularyzacji. Możemy prześledzić dwie różne linie rozwoju, jedną prowadzącą coraz dalej od religii i drugą poszukującą jedynie tego, co religijne: (...) Współczesny dramat zaczyna się jako komedia ty­ pów. Nie tylko Scapin, ale także l’avare, le bourgeois gentilhomme, le malade imaginaire są typami, a nie posta­ ciami we współczesnym tego słowa znaczeniu. John Falstaff, Mistress Ouickly, Aguecheck oraz niezliczeni głupcy i klowni są tipi fissi. Ale właśnie dlatego, że są oni postaciami typowymi, są oni także ludźmi, często na wielką skalę. Dawna forma jest jednocześnie i przy­ jęta, i przekroczona. U Szekspira często odnajdujemy dawne sacer ludus, nawet w formie dramatycznej: dow­ cipy Christophera Sly w Poskromieniu złośnicy, pojedy­ nek Armado i Costarda w Serc staraniach straconych. Akcja jest niemal zawsze typowa: zazdrość, dziecięca niewdzięczność, zwątpienie, mizantropia. A jednak nie występowali na scenie więksi ludzie niż Otello, Lear, Hamlet czy Tymon Ateńczyk, właśnie dlatego, że ich człowieczeństwo jest czymś więcej niż zwykłym czło­ wieczeństwem; właśnie dlatego, że są oni mocno zako­ twiczeni we wszystko obejmującej przeszłości. Nikt nie jest Learem i każdy nim jest; nikt nie jest Tymonem czy mizantropem, ale każdy może w nim rozpoznać sie­ bie. Jeżeli dramat całkowicie odstąpi od typów, jed­ nostka pozostanie rzeczywistym bohaterem, ale będzie reprezentowała tylko siebie, pojedynczą osobę, której nie można już będzie odnaleźć na widowni. W złotym wieku współczesnego dramatu treść 1forma pozostają więc pod wieloma względami związa­ ne z dawną treścią i dawną formą. Naśladując przy­ kład tragedii greckiej, osoby są wciąż postaciami mi­ tycznymi, a przynajmniej arystokratycznymi. Bogowie, półbogowie i królowie kroczą po scenie. Inni, jeśli nie są służącymi dla rozrywki klownami, są typami posłań­ ców i służących. Autorzy ciągle jeszcze nie ufają sobie na tyle, by porzucić zasady na rzecz indywidualności, wybierają [postaci] na mocy urzędu, czy też urodzenia: w tym także kryje się pierwotna idea. Kiedy pojawił się dramat mieszczański, sekularyza­ cja posunęła się o krok dalej. Jednak nacisk na typo­ we, ponadosobowe pozostaje silny. Zaledwie zniesiono ten typ - wprowadzono symbol. SACER LUDUS Tragedia i komedia grecka i Atellan i pantomima Misteria greckie i helenistyczne i Liturgia kościelna J 1 Komedia włoska Średniowieczne przedstawienia miseryjne I Opera i Oratorium 1 ------------ Przedstawienia pasyjne ------------ Muzyczne pasje i - i Dramat klasyczny i Dramat mieszczański i Dramat muzyczny (...) W historii dwukrotnie mieliśmy do czynienia z seku­ laryzacją dramatu. Po raz pierwszy miało to miejsce, kie­ dy sakralna sztuka grecka wyspecjalizowała się i zaczęła przedstawiać pełny koloryt całego życia ludzkiego. Jego treść pozostała związana z nadludzkimi bogami i posta­ ciami heroicznymi; forma zaś stale była budowana wo­ kół odmian losu. Ale w swojej istocie wyzwoliła się ona od starożytnej treści i formy. Bohaterowie i bogowie sta­ li się ludźmi, aż nadto ludzkimi ludźmi. Pojedynczy bóg, który śpiewał i tańczył na zmianę ze swoim orszakiem, zastąpiony został przez cały rój różnego rodzaju postaci. Tam, gdzie bohater jest ciągle jeszcze prawdziwym bo­ giem, pojawia się on jako deus ex machina, by przeciąć poplątane węzły ludzkich zdarzeń. Jest to pozostałością dramatu starożytnego. Znajdujemy wiele takich pozo­ stałości nawet w formie. W Bachankach Eurypidesa pierwotna rama jest jeszcze wyraźnie widoczna: śmierć boga, lament nad odchodzącym życiem i zmartwych­ wstanie wśród pieśni radości. Jak widzimy, chór pozostał centralną postacią nawet wtedy, kiedy był zbyteczny, czy nawet jawnie niszczycielski dla akcji. Jednak patos tragedii greckiej i w mniejszym stop­ niu komedii greckiej ustanowił duży dystans pomiędzy sobą a sacer ludus. Podstawowa perypetia stała się no­ śnikiem najgłębszych greckich idei o bogu i człowieku, Liturgia Inną ścieżką, która wiedzie nas od pierwotnej jed­ ności, prócz tej prowadzącej do świeckiego dramatu, jest ta, jaką idzie liturgia kościelna. (...) Liturgia Kościoła chrześcijańskiego bez wątpienia jest świętym dramatem, który najbardziej zbliża się do 95 �Gerardus van der Leeuw • ŚWIĘTA GRA. REMINISCENCJE ów drugi uczeń wyprzedził Piotra i przybył pierwszy do grobu” - św. Jan 20:4], który staje się wyścigami w przedstawieniach Wielkanocnych. Ponadto w czasie całego misteryjnego widowiska pasyjnego obecna jest postać komiczna, jak mercator, sprzedawca oliwy, któ­ ry jest tak samo niezbędny jak lambe (nieprzyzwoicie śmieszna służąca, która rozwesela rozpaczającą matkę, Demeter) w świętym dramacie eleuzyńskim w Grecji. Gospodarz domu, w którym odbywa się Ostatnia Wie­ czerza, a przede wszystkim diabły, dostarczają okazji do śmiechu i, swoim wygłupianiem się, uwłaczającym, lecz przede wszystkim sakralnym, pobudzają płodność. Roz­ poznajemy jednak, że te elementy humorystyczne, szczególnie kiedy uzyskują bardziej niezależne znacze­ nie, muszą prowadzić do sekularyzacji. Rytualna radość ustępuje miejsca radości dla samej radości. Z drugiej strony z pewnością mylimy się, nie pozwalając na więk­ sze oswojenie się ze świętością, niż na to pozwala nasza metodystyczna ortodoksja. Przedstawienie misteryjne traktuje święte osoby w taki sam sposób jak bajki trak­ tują św. Piotra, czy nawet Boga. Józef zostaje oszuka­ nym mężem, Maria Magdalena jest mile widziana na­ wet przed swoim nawróceniem, a żona Noego zostaje sekutnicą, która wzbrania się przed wejściem do Arki. Nawet Chrystus nie jest oszczędzony. Wydaje mi się, że potrzeba skontrastowania tego co podniosłe komicz­ nym, przymus, by uczynić rzeczy najbardziej straszne i bolesne dającymi się znieść poprzez wypowiadane głupstwa i niegodziwości jest ważniejsza niż brak sza­ cunku. (...) perfekcji. Wyrasta z niego, typowy dla teatru przejścio­ wego, dramat liturgiczny: przedstawienie pasyjne i wielkanocne z czasów średniowiecza, „przedstawienie misteryjne”, takie jak przetrwało w Oberammergau. W rękopisie z IX wieku znajduje się tzw. wielka­ nocny trop, rozwinięcie melodii i słów, liturgicznych wersów, w których zawiera się jądro przedstawienia dramatycznego: Aniołowie czuwający przy grobie za­ pytali kobiety: Quem quaeritis in sepulchro, o Christicolae? (Kogo szukacie w grobie, o czciciele Chrystusa?) Odpowiedziały mu one: Jesum Nazarenum crucifixum, o Coelicolae. (Ukrzyżowanego Jezusa z Nazaretu, o mieszkańcy Nieba.) A na to Aniołowie: Non est hic, surrexit sicut dixerat. Ite, muntiate, guia surrexit de sepulchro. (Nie ma go tu. Zmartwychwstał, tak jak zapowie­ dział. Idźcie i rozgłaszajcie to, ponieważ powstał z grobu.) Po tym kontynuowano zwykłą liturgię z introitem: Resurrexiet adhuc tecum sum (Powstałem i jestem z powrotem z tobą). Jesteśmy tu świadkami rozwoju liturgii dramatycz­ nej w mniej lub bardziej niezależny dramat. Tak więc liczne dramatyczne działania mają swoje źródła w ko­ ściele, gdzie też czasem pozostały. Nie mamy już Gro­ bów Wielkanocnych, ale ciągle mamy jeszcze bożona­ rodzeniową szopkę. Kiedy w XII wieku scena nie była już ustawiana w kościele, ale poza nim, na cmentarzu, kiedy aktorami przestali być księża, a stali się świeccy. I kiedy język, pierwotnie łacina, został zaślepiony po­ czątkowo przez półłacińską mieszaninę, a w końcu przez języki narodowe, było jasne, że dramat stał się niezależny. Dramat, który wyrósł z liturgii, jest religijny zarów­ no w formie, jak i w treści. W XIII wieku clerici vagantes w czasie przedstawień pasyjnych nosili jeszcze ma­ ski. Wiele przedstawień wielkanocnych zawierało całą historię zbawienia, zaczynając od upadku Lucyfera. W tym pragnieniu jednej wszystko obejmującej pery­ petii (której świadectwo znajdziemy jeszcze w Obe­ rammergau) widzimy ścisłe powiązanie z sacer ludus. Sposób, w jaki się te przedstawienia ogląda, czy raczej w nich uczestniczy, także na to wskazuje. Nie siedzi się tam jak w teatrze, lecz bierze udział w kulcie. Istnieje popularne wierzenie, że ktokolwiek zobaczył na Wiel­ kanoc podniesienie krzyża, który był pogrzebany przed ołtarzem w Wielki Piątek, nie umrze w nadchodzącym roku. Podniesienie krzyża jest typową formą przejścio­ wą pomiędzy liturgią i dramatem. Dwa pradawne składniki są tu także obecne: przede wszystkim taniec. W tyrolskim przedstawieniu wielka­ nocnym wykonuje się taniec dookoła Grobu Chrystu­ sa i currebant duo simul [„Biegli oni obydwaj razem, lecz Liturgia Z punktu widzenia teologii sztuka dramatyczna mieści się w liturgii. Bowiem niezależnie od tego, czy jest ona bogata czy zubożała, rozwinięta czy okrojona, w każdym przypadku liturgia kościelna jest dramatem i w każdym przypadku jest sztuką. „Spójrzcie na litur­ gię, jest ona transcendentna i dominująca, pomiędzy różnymi formami sztuki chrześcijańskiej; stworzył ją Duch Boży, by mieć w niej przyjemność”. Nie znaczy to, żeby liturgia miała przedstawiać przede wszystkim dzieło sztuki. „Kościół nie szuka w niej ani piękna, ani ozdobnych motywów, ani też nie szuka poruszenia ser­ ca. Nie pragnie on niczego ponad modlitwę i zjedno­ czenie się ze Zbawcą; i z tego miłosnego uwielbienia wypływa samorzutnie bezgraniczne piękno”. Kościół żadną miarą nie jest instytucją dramatyczną. Piękno liturgii należy do wspaniałych darów bożych, które ob­ darowują nas, kiedy szukamy Królestwa Bożego. W każdym innym przypadku liturgia staje się widowi­ skiem i grzechem. Ale nie zmienia to faktu, że liturgia zawsze jest dramatem, a tym samym także sztuką. Kazanie w każdym przypadku jest formą sztuki retorycznej, nawet wtedy, jeśli kaznodzieja nie dąży rozmyślnie do piękna. Widzieliśmy, że dramat wyrósł z prymitywnej 96 �Gerardus van der Leeuw • ŚWIĘTA GRA. REMINISCENCJE liturgii i że w ciągu swojej historii podzielił się na du­ chowy i świecki, liturgię i teatr. Jeśli chcemy teraz powrócić do dramatu, nie do jego historycznych, lecz teologicznych źródeł, do jego źródeł w boskim two­ rzeniu, wówczas obie ścieżki muszą się z powrotem połączyć; musimy wówczas wrócić do liturgii. Nie mamy tu na myśli liturgii, którą odnajdujemy wszę­ dzie u zarania historii, lecz liturgię Kościoła Chrystu­ sa, służbę bożą, która zaczyna się z „Pieśnią Aniołów” z Ewangelii św. Łukasza, a kończy hymnami świętych przed tronem baranka, jak czytamy w Objawieniu. Z punktu widzenia chrześcijan ruch i kontrruch, z którego wyrasta dramat, ma swoje źródło w ruchu i kontrruchu człowieka względem Boga, w świętym spotkaniu. Tak jak inne sztuki liturgia musi zawierać coś staro­ żytnego. Być nowoczesnym to największy błąd, w jaki może popaść liturgia - powiedział Friedrich Schleierma­ cher. Formy liturgii należą zawsze do wczoraj. Nie jest to żaden romantyzm ani umiłowanie archaiczności, lecz sposób osiągnięcia obiektywności. W kazaniu używa się, lub przynajmniej powinno się używać, języka naszych dni. Ale w liturgii używa się albo innego, specjalnego ję­ zyka kultu (pierwotnie greki, potem łaciny), albo przy­ najmniej języka odbiegającego daleko od codziennego. „W Kościele różnica pomiędzy dzisiaj i wczoraj musi być zniesiona, nic nie może wyglądać tak, jakby powstało dzisiaj”. Starożytne formy, starożytny język są właściwsze dla słowa bożego niż formy codzienne i codzienny język. Dlatego gdy Kościół wychodzi do świata, by nauczać i kazać, przemawia on językiem świata. Ale kiedy powra­ ca on do modlitwy i wspólnoty z Bogiem, przemawia ję­ zykiem liturgii, w którym tak wiele pokoleń prowadziło już swoją rozmowę z Bogiem. W czasach sekularyzacji i racjonalizmu nie jest to rozumiane. Liturgia jest wyjaławiana lub unowocze­ śniana tak, by odpowiadać duchowi czasu. I tak np. Re­ nesans wywarł fatalny wpływ na liturgię „relatywizując świętość poprzez odniesienie jej do ludzkiego piękna”. Wiele zniknęło, łącznie z sekwencjami muzyki Kościo­ ła. Teksty hymnów uległy całkowitej racjonalizacji. Ale najgorsze było rozdzielenie uczynione pomiędzy liturgią i pobożnością ludową, pomiędzy liturgicznym i codzien­ nym życiem, separacja, przez którą przede wszystkim Kościół katolicki musi cierpieć do dziś. Wszystko to spowodowane jest zgubną i chorobliwą pychą, która kusi człowieka, by traktował się tak poważnie, iż zapo­ mina, że życie ludzkie ma naturę gry. Tym samym zapo­ mina on o Bogu. Ponieważ spotkanie Boga z człowie­ kiem i człowieka z Bogiem jest świętą grą, sacer ludus. Teologiczna istota tańca, tak jak ją odkryliśmy, polega na ruchu; dramatu zaś na ruchu i kontrruchu. Bóg po­ rusza się; schodzi na ziemię. Wtedy kukiełki na ziemi, czy, jeśli ktoś woli, kości w wyschłej dolinie Ezechiela, poruszają się. Bóg rozpoczął, my idziemy w Jego ślady. Ponieważ jesteśmy tylko „maskami i kukiełkami Boga” - jak mówi Luter, czy „zabawkami Boga” - jak twierdzi Platon. Najstarszym dramatem, dramatem, który rządzi światem, jest dramat spotkania Boga z człowiekiem. Bóg jest protagonistą. My tylko przeciwnikami. I gramy niebezpieczną grę, ponieważ dzielimy ten zaszczyt z dia­ błem. Jeśli liturgia nie nakłania nas do adoracji i ofiary, zaczynamy nawet wyobrażać sobie, że to my daliśmy im­ puls dramatowi. Dramatyczność znika z naszego życia i nagle jesteśmy ponownie martwymi marionetkami, których kontrruchowi brakuje ruchu. Przełożyli Zbigniew Benedyktowicz i Sławom ir Sikora Visitatio Sepulchri: Maria Magdalena (Monika Paśnik-Petryczenko) Gernrode, maj 2000; fot. Tomasz Jarnicki 97 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7c3f84f0abc89cf22395e2a1d0dade8a.pdf de9459182e9c072897e39a5bcd50c832 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2865 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2670 Title A name given to the resource Święte obrazki, Licheń i sąd smaku / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.117-119 Creator An entity primarily responsible for making the resource Klekot, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Klekot * ŚWIĘTE OBRAZKI, LICHEŃ I SĄD S M A K U II III * -• o u r '"i;. P r o j e k t Bazyliki Najświętszej M a r y i Panny w L i c h e n i u M a t k a Boska C z ę s t o c h o w s k a . Pocztówka 116 �Ewa Klekot * ŚWIĘTE OBRAZKI, LICHEŃ I SĄD S M A K U P ewien znajomy historyk sztuki obiecał postawić m i piwo, jeśli zorganizuję pielgrzymkę Stowarzy­ LICHEŃ I WSPÓŁCZESNA szenia Historyków S z t u k i do L i c h e n i a . N i e po­ WRAŻLIWOŚĆ RELIGIJNA wątpiewał o n przy t y m o pobożności członków tej sza­ cownej i n s t y t u c j i , która co r o k u świętuje uroczystą mszą dzień błogosławionego Fra A n g e l i c o — p a t r o n a EWA historyków sztuki; chodziło m u o estetykę miejsca, do KLEKOT którego grono miałoby się udać; estetykę, która owe­ m u h i s t o r y k o w i sztuki jest wręcz nienawistnie obca i którą określa o n t e r m i n e m „kicz" - kategorią t y m Święte obrazki, Licheń i sąd smaku chętniej używaną, i m bardziej nieostrą. D o Lichenia 1 pojechałam jednak nie z członkami SHS, ale ze stu­ d e n t a m i etnografii; i bynajmniej nie dlatego, że obie­ cane p i w o wydawało m i się propozycją mało kuszącą. Jednym z podstawowych zabiegów metodologicznych h i s t o r i i sztuki jest rekonstrukcja kanonów estetycz­ n y c h i sposobu o d b i o r u dzieła właściwych epoce, w której o n o powstało. L i c h e ń powstał w latach terenowe wie, jak wielką pomocą i u t r u d n i e n i e m po­ osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych X X w i e k u , czy­ trafią być emocje, które budzi w nas badana rzeczywi­ li na naszych oczach - cóż więc t u rekonstruować? stość. N i e m a l identycznie zareagowali pierwsi studen­ M ó j sąd smaku nie różnił się o d o p i n i i znajomego; po­ ci, którzy pojechali ze m n ą do Lichenia w 1996 r o k u . dobne były odczucia studentów Katedry E t n o l o g i i S t a n ę ł a m nie tyle przed p r o b l e m e m „nieprzezroczysto- i A n t r o p o l o g i i K u l t u r o w e j U W : Licheń budził nasz es­ tetyczny sprzeciw. N a t o m i a s t nasi rozmówcy, zarówno na terenie s a n k t u a r i u m , jak i w miejscowościach o d niego o d d a l o n y c h , byli n i e m a l bez wyjątku zachwyce­ 2 n i licheńską G o l g o t ą . Uznałam, że licheński kicz to 3 „zła sztuka naszego czasu" i prace naszej grupy labo­ 4 ratoryjnej 5 f e m " (co wymagało zawieszenia sądu smaku l u b zrelatywizowania go w sposób przekonujący) l u b „bycia so­ b ą " (okazało się, że przynajmniej w m o i m w y p a d k u sąd smaku, jako w dużej mierze oparty bezpośrednio na doświadczeniu zmysłowym, jest najsłabiej uzasad­ zaczęliśmy o d badania rozbieżności este­ n i o n y dyskursywnie, a przez to najmniej podatny na tycznych standardów w obrębie sztuki religijnej, zakła­ relatywizację ). Okazało się, że mój odbiór rzeczywi­ 7 dając, że „złej sztuce" musi towarzyszyć „dobra". Teren stości jest w dużym s t o p n i u zdeterminowany estetycz­ do badań wybrany był po pierwsze w t a k i sposób, by nie i że bardzo utożsamiam się z własnym sądem sma­ pozwolił przyjrzeć się recepcji o b i e k t u współczesnej sztuki sakralnej ocenionego przez nas pozytywnie pod względem estetyki - kościół p.w. Opatrzności Bożej k u . Jak już wspomniałam, historia sztuki z i n t e r p r e t a ­ cyjnych narzędzi podsuwała t y l k o negatywnie nace­ chowaną kategorię kiczu, która jedynie potęgowała w Wesołej z wnętrzem zrealizowanym przez Jerzego estetyczną obcość L i c h e n i a ; natomiast rozwiązaniem, Nowosielskiego - oraz takiego, który z powodów este­ które podpowiadał antropologiczny relatywizm, było tycznych budził nasz sprzeciw ( L i c h e ń ) . Po drugie założenie, że istnieją rozbieżne k a n o n y estetyczne, de­ chodziło też o szersze przyjrzenie się współczesnej sztu­ terminujące sądy członków SHS i studentów etnogra­ ce religijnej oczyma jej użytkowników, stąd nasze po­ f i i z jednej strony oraz w i e r n y c h odwiedzających L i ­ byty w Częstochowie i K a l w a r i i Zebrzydowskiej oraz c h e ń i zaopatrujących się w dewocyjne obrazki z d r u ­ badania r y n k u sztuki dewocyjnej. O d p o w i e d z i na na­ giej. (Co jednak, jeśli ktoś należałby do o b y d w u t y c h sze pytania szukaliśmy przede wszystkim w material- kategorii? M i m o że nie udało n a m się kogoś takiego ności przedmiotów, które nasz system klasyfikacji na­ spotkać, nie można przecież wykluczyć sytuacji, że kazywał nazywać „sztuką religijną", ponieważ uznali­ członkowie S H S pojadą jednak d o Lichenia.) śmy, że sztuka nie istnieje bez swej materialności, i to Badania do pewnego stopnia przekonały nas, że właśnie materialność przedmiotu (wizerunku) jest n o ­ także w dziedzinie sztuki religijnej prawdą jest stwier­ śnikiem jego znaczeń, które z jednej strony d e t e r m i ­ dzenie Pierre'a B o u r d i e u , stanowiące przewodnią myśl nują takie czy i n n e wartościowanie, a z drugiej stano­ jego książki La Distinction: wią materializację określonego rodzaju doświadcze­ nia. ści etnografa", ile przed alternatywą „bycia etnogra­ ment, s 6 Critique sociale du juge- o t y m , że smak nie tylko klasyfikuje przedmio­ ty, o których orzeka, ale także klasyfikuje społecznie Dlaczego zagadnienia wartości współczesnej sztuki tego, k t o sąd smaku formułuje. Różnica polegała na religijnej stały się c e n t r a l n y m t e m a t e m laboratorium? nieco o d m i e n n y c h w y b o r a c h przy zakupie obrazków Po pierwszym pobycie w L i c h e n i u zaskoczyła m n i e i dewocjonaliów oraz na t y m , że rozmówcy z dużych moja bezradność wobec własnej niechęci. N e g a t y w n y miast i lepiej wykształceni byli bardziej skłonni do ne­ sąd smaku zdeterminował moje nastawienie emocjo­ gatywnych wartościowań w obrębie sztuki religijnej. nalne do całości zjawiska, a każdy prowadzący badania Społeczne zróżnicowanie gustów w zakresie sztuki re- 117 �Ewa Klekot * ŚWIĘTE OBRAZKI, LICHEŃ I SĄD S M A K U ligijnej zauważali także sami badani, przede wszystkim sprzedawcy dewocjonaliów, którzy z racji swego zajęcia musieli dzielić klientów w zależności o d upodobań, pokrywających się w i c h przekonaniu ze stereotypowo r o z u m i a n y m pochodzeniem społecznym, wyrażającym się w podstawowym rozróżnieniu na wieś i miasto albo „ludzi ze w s i " i „ludzi bardziej wykształconych". Stra­ 9 tyfikacja społeczna nie tłumaczyła jednak, dlaczego m y sami na telenowele reagujemy o wiele mniej emo­ cjonalnie niż na Licheń. Wydaje n a m się, że w dużej mierze jest tak dlatego, że w dziedzinie sztuki religijnej klasyfikacja polityczna sprzed 1990 r o k u zacierała spo­ łeczne zróżnicowanie smaku, które tak m o c n o odczu­ liśmy w L i c h e n i u i na straganach z d e w o c j o n a l i a m i . W trakcie rozmów zdaliśmy sobie jednak sprawę, że nasze własne kategorie „sztuki religijnej" czy „sztuki Tablica informacyjna w Licheniu dewocyjnej" nie batdzo nadają się do opisu zjawiska, któte chcieliśmy n i m i określać, czy była to licheńska świadczące o i s t n i e n i u k a n o n u piękna przedstawień Golgota czy mały obtazek z „Bozią". Klasyfikacje, k t ó ­ dewocyjnych, który był nieco o d m i e n n y o d n o r m r y m i posługiwali się nasi rozmówcy, były i n n e i zupeł­ „piękna świeckiego". nie inaczej biegły podziały, na których opierali o n i lerancję; pochodną f u n k c j i było jej piękno; o wattości o pięknie poszczególnych wizerunków czy religijnych przedstawienia stanowiło to, czy dobrze spełniało swoją przedstawień w ogóle, ale nasz sąd smaku nie do koń­ funkcję wizerunku religijnego. W ocenie sztuki religij­ 12 ca i m odpowiadał. N a s i rozmówcy, podobnie jak tak nej, czy była to licheńska Golgota, czy papierowy obra­ zwane ludy p i e r w o t n e , o których pisał Geertz, „nie zek z Matką Boską, sąd o pięknie nie był sądem smaku, mówią o sztuce w sposób, w j a k i to robi - albo chciał­ c h o ć także odwoływał się do zmysłów by robić - [ i c h ] obserwatot, to znaczy nie rozważają jej w y m czynnikiem był emocjonalny związek z przedsta­ e m o c j o n a l n y c h czy chatakterystyki stylu [...] mówią wianymi osobami świętymi, o sposobie, w j a k i się jej używa, o właścicielu, o t y m , w znaczeniu nowoczesnym (i współczesnym). Ptzyjmując perspektywę na­ N i e chodziło więc o różne k a n o n y estetycznych szych rozmówców, przestaliśmy badać sztukę religijną, analizować materialne wynikający z teligijności n y m rozumieniem piękna uniemożliwiał sąd smaku czynności, o t y m , na co się ją wymienia, jak się nazy­ zaczęliśmy 14 naszych rozmówców, który w połączeniu z funkcjonal­ jak się ją uprawia i k t o t o r o b i , o jej r o l i w tej czy i n n e j a - by n i m był, 13 brakowało a u t o n o m i i wartości estetycznych. D o d a t k o ­ cech f o r m a l n y c h , zawartości symbolicznej, wartości wa, skąd się wzięła...". Jednak to funkcja sztuki religij­ nej detetminowała jej styl, a raczej jej stylistyczną to- swoje wartościowania. Formułowali o n i pewne sądy 10 11 wartości, zmieniające się w zależności o d pozycji spo­ przedmioty, w większości w i z e r u n k i , które mają wskazywać na to, łecznej badanego. Różnica, la distinction, co nieobecne, transcendentne albo rze także zdetetminowana społecznie, leżała znacznie wręcz to nieobecne zastępować; rzeczy, któte były w a t - głębiej w strukturze doświadczenia sztuki: autono­ tościowane estetycznie w zależności o d tego, jak speł­ miczne wartości estetyczne, czyli to, co sttukturowało niały tę funkcję. Ptzy ocenie współczesnej sztuki reli­ nasz sąd smaku, okazały się prawdą lokalną, nieobo- gijnej przez przytłaczającą większość naszych rozmów­ wiązującą w L i c h e n i u . Oczywiście wiedzieliśmy, że nie ców, piękno okazywało się kategorią funkcjonalną, po­ było i c h w dawnej sztuce l u d o w e j , c h o d n ą wartości przypisywanej przedstawionej osobie w ikonie. (niezależnie o d tego, czy wizetunek był bardziej reali­ n y c h obrazków w Polsce p o d koniec X X wieku było styczny czy symboliczny). Z wywiadów prowadzonych także s t r u k t u t a l n i e i n n e niż nasze. Czy mieliśmy pra­ przy użyciu r e p r o d u k c j i obrazów religijnych wynikało, wo stosować sąd smaku, zakładający autonomię war­ czy oddalone, 16 15 w dużej mie- że nie ma i c h Doświadczenie sztuki odbiorców dewocyj­ że f u n k c j o n a l n a estetyka dość obojętnie podchodzi do tości sztuki do zjawisk, które w swej sprawy stylu ptzedstawienia, jeżeli tylko nie przeszka­ sttukturze takiej a u t o n o m i i nie zakładają? wewnętrznej dza o n w i z e r u n k o w i w pełnieniu jego religijnych f u n k ­ Estetyka L i c h e n i a i obrazków d e w o c y j n y c h doma­ cji. Równie wysoko wartościowane były pokazywane gała się o d nas dodatkowej refleksji n a d t y m , czy te po­ przez nas bizantyński Pantoktator i dziewiętnasto­ wstające współcześnie przedmioty materialne, które wieczne przedstawienie Najświętszego Serca, n a t o ­ t t a k t u j e m y jak sztukę, można poddawać p r o c e d u r o m miast realistyczne przedstawienie Jezusa jako chłopca wattościującym w kategoriach nowoczesnych wattości było umieszczane na końcu ze względu trudną identy­ estetycznych? O d m i e n n a s t r u k t u t a fikację. M i m o wszystko jednak widoczne były pewne sztuki religijnej sugerowała, że nie; w naszym w y p a d k u preferencje, które moglibyśmy uznać za stylistyczne, nie chodziło jednak o całą sztukę religijną, lecz o tę jej 118 doświadczenia �Ewa Klekot • ŚWIĘTE OBRAZKI, LICHEŃ I SĄD S M A K U część (wyróżnianą przede wszystkim na podstawie k r y ­ teriów formalnych i stylistycznych, którymi, jak w i ­ dzieliśmy, jej odbiorcy się nie posługują), którą na ła­ m a c h katolickiego pisma nazwano swego czasu „świę­ tą szmirą". 17 Kategoria kiczu powróciła, a wraz z nią p r o b l e m estetycznego wartościowania sztuki. Tomas K u l k a w artykule A r t appreciation and kitsch* , 8 po sfor­ wanie. M o w a o n i c h będzie w zamieszczonych artyku­ łach s t u d e n c k i c h , których zróżnicowanie odzwiercie­ dla, m a m nadzieję, c h o ć po części rozmaitość perspek­ tyw, z których uczestnicy l a b o r a t o r i u m starali się spoj­ rzeć na przedmiot swoich badań. Przypisy 1 O kategorii kiczu i ocenie tego zjawiska na podstawie dyskusji w literaturze por. praca Kamili Dąbrowskiej; archiwum K E i A K . mułowaniu i przetestowaniu warunków klasyfikacyj­ 2 nej d e f i n i c j i kiczu, stawia pytania n a t u r y n o r m a t y w ­ Po raz pierwszy byłam w Licheniu z grupą studentów podczas letnich badań na Kujawach w 1996 roku. nej, dotyczące przyczyn atrakcyjności kiczu oraz przy­ I pisywanych m u negatywnych wartości estetycznych. Książka Katarzyny Marciniak Licheń i jego świat (Poznań 1999) - jedyna jak dotąd poświęcona Licheniowi publikacja o charak­ Z odpowiedzi w y n i k a jasno, że kicz wcale nie odwołu­ terze etnograficznym - także nie omawia estetyki sanktuarium. je się do wartości estetycznych, a w związku z t y m nie 4 należy go oceniać negatywnie z powodu i c h braku. Kicz Książka Marii Poprzęckiej O zlej sztuce (Warszawa 1998, W A i F ) , z której pochodzi cytat będący tytułem przedostatniego rozdzia­ łu dostarczyła nam dużo materiału do przemyśleń i dyskusji. według K u l k i nie jest złą sztuką; kicz po prostu „nie działa" estetycznie, tworząc własny system wartości. 5 Nasza grupa była bardzo liczna i chociaż drukiem ukazują się je­ dynie artykuły pięciorga jej uczestników, to nie da się przecenić O d m i e n n a s t r u k t u r a doświadczenia sztuki oraz i n ­ wkładu wszystkich, wniesionego podczas dyskusji i dzięki prze­ ny system wartości wskazują, że nie p o w i n n o się oce­ prowadzonym wywiadom, z których korzystaliśmy wspólnie. niać Lichenia estetycznie. Problem polegał jednak na W pracach grupy w latach 1997-99 wzięli udział: Antonina Be- t y m , że w nowoczesny sąd smaku, oparty na ocenie reza, Anetta Czarnecka, Kamila Dąbrowska, A n n a Duńczyk, Izabela Dzienisiewicz, Olga Hoffman, A n n a Igalson, Magdale­ wartości estetycznych oraz przekonaniu o i c h a u t o n o ­ na Jagiełło, Anna Kalina, Andrzej Kowalski, Agnieszka Kula, m i i , jesteśmy wyposażeni przez naszą własną tradycję Joanna Lewandowska, Anna Morzykowska, Zuzanna Patej, kulturową - na materialne efekty plastycznej (a także Kinga Perykasza, Agnieszka Piotrowska, Marta Skwirowska muzycznej) działalności człowieka po prostu „reaguje­ i Grzegorz Sokół. m y sądem smaku". W sąd estetyczny wpisany jest bar­ " dzo mocny związek z doświadczeniem ciała, o czym Por. Geertz, O , A r t as a cultural system, [w:] Local knowledge, Basic Books, Harper&Collins, 1983 mówi nawet sama jego nazwa: sąd smaku. Doświad­ 7 Nie roszczę sobie pretensji do wyjątkowości w tej dziedzinie; czenie zmysłów, choćbyśmy nawet wiedzieli o jego za­ przeciwnie, z mojej kilkuletniej ptaktyki krytyka sztuki wynika, wodności, nadal pozostaje j e d n y m z najbardziej wła­ że jest to zjawisko dość rozpowszechnione: współczesne uzasad­ snych i i n t y m n y c h sposobów k o n t a k t u ze światem; nienia fachowców od sądu smaku odwołują się do własnego do­ dlatego wyjść poza sąd smaku oznacza świadczenia i tak zwanych wartości artystycznych (forma, ory­ przekroczyć ginalność k u l t u r o w e ograniczenia własnego doświadczenia. podejścia); niefachowcy reprezentują najczęściej skrajny subiektywizm, który często jest dodatkowo afirmacją Pozwoliłam sobie w t y m wstępnym artykule używać własnej odrębności i niezależności od sądów fachowca: „nie liczby mnogiej, pisząc w i m i e n i u całej grupy, bo do wiem, co krytycy w tym widzą; dla mnie to nic niewarte" albo przeciwnie: „krytycy mówią, że to kicz, a mnie się podoba". w i e l u wniosków dochodziliśmy wspólnie i z w i e l o m a p r o b l e m a m i wspólnie próbowaliśmy sobie radzić, a au­ torefleksja bywała prowadzona na głos i często miała 8 Paryż, 1979, Les Editions de Minuit. 4 Por. prace Joanny Lewandowskiej i Zuzanny Patej w archiwum 1 0 Geertz, C , op. cit. s. 120 KEiAK. charakter zbiorowy. M a m więc nadzieję, że ta skróco­ na wizja naszych wspólnych przemyśleń będzie i m I I wszystkim bliska, zwłaszcza t y m , których prace nie tra­ Por. badania Andrzeja Kowalskiego; archiwum K E i A K . 1 2 fiły na łamy „Kontekstów". Zdaję sobie jednak sprawę, Por. prace Olgi Hoffman i Kingi Perykaszy; archiwum K E i A K . 1 3 że każdy widział l a b o r a t o r i u m przede wszystkim przez Ibidem; także publikowana tutaj praca Agnieszki Kuli o licheńskiej Golgocie. pryzmat t e m a t u własnej pracy; ja także patrzyłam na 14 nie z perspektywy p r o b l e m u , j a k i m była ocena este­ 1 3 Por. praca A n n y Kaliny; archiwum K E i A K . Por. np. Kunczyńska-Iracka A . Wprowadzenie do zagadnień rzeźby, malarstwa i grafiki w: Fryś-Piettaszkowa E., Kunczyńska- tyczna L i c h e n i a i tak zwanej sztuki dewocyjnej, dlate­ -Itacka A . , Pokropek M . , Sztuka ludowa w Polsce, Warszawa go m i m o wszystko mój tekst wstępny trochę sztucznie 1988, Arkady, s. 172-76 wypreparował to zagadnienie z całości naszych rozwa­ 1 6 żań o współczesnej sztuce religijnej i tak zwanej sztuce Awierincew S, Badania nad estetyką wstępne, dewocyjnej. Zupełnie pominęłam w n i m ideologiczny [w:] N a skrzyżowaniu średniowieczną — uwagi tradycji: szkice o literaturze i kul­ turze wczesnobizuntyjskiej, Warszawa 1988, PIW, s. 293-353 i polityczny wymiar sztuki religijnej i L i c h e n i a w szcze­ 17 gólności; nie wspomniałam też o jej i n n y c h pozareligij- „Znak", nr 353 (4/1984); s. 458-496 - dyskusja o kiczu religij­ nym. n y c h f u n k c j a c h , które również wpływają na wartościo­ 1 8 119 Kulka Т., A r t appreciation and kitsch, referat w maszynopisie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fb5222ec1311a64a1942363387843da5.pdf 2d42d09ada5be959b9f255f511c95713 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6422 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Kurban ofiara - aspekt antropologiczny Bułgaria - obrzędy i zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5995 Title A name given to the resource Święto Kurban-Bajram w Bułgarii - o etnicznych odmianach świuętowania/ ETNOGRAFIA POLSKA 2009 t.53 Description An account of the resource Etnografia Polska 2009 t. 53 s.61-90 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kijewska, Anna Maria Kuźma, Inga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska”, t. LIII: 2009, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 ANNA KIJEWSKA INGA KUŹMA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź ŚWIĘTO KURBAN-BAJRAM W BUŁGARII - O ETNICZNYCH ODMIANACH ŚWIĘTOWANIA. REFLEKSJE ETNOLOGICZNE Z BADAŃ TERENOWYCH WPROWADZENIE W artykule prezentujemy opis etnograficzny świątecznego rytuału ofiarni czego u trzech grup muzułmańskich w miejscowości Wyrbica w północno-wschodniej Bułgarii, gdzie współcześnie wznawcy ilsamu należą do kilu grup etnicznych, zatem islam stanowi kategorię ponadetniczną. W obrębie poszczególnych grup muzuł­ mańskich istnieją pewne różnice zachowań, obrzędów i rytuałów, na które zwróci­ łyśmy uwagę. Materiały wykorzystane w artykule pochodzą z ekspedycji terenowej, która odbyła się w dniach 7-10 grudnia 2008 roku i objęła wieczór poprzedzający święto Kurban-Bajram1 (tur. arife, arfe)12 oraz jego pierwszy i drugi dzień, w trakcie których tradycyjnie dokonuje się rytualnego uboju zwierząt. Badania prowadzone były metodą obserwacji uczestniczącej, uzupełnionej swobodnymi wywiadami z uczestnikami i obserwatorami rytuałów ofiarni czy eh. Decydującą rolę odegrało robienie dokumentacji fotograficznej oraz krótkich filmów, nagrywanych cyfro­ wym aparatem fotograficznym. Naszym celem nie jest zilustrowanie wybranych teorii antropologicznych, do­ tyczących krwawej ofiary. Traktujemy bułgarski Kurban-Bajram jako specyficzną sytuację kulturową i punkt wyjścia do szerszych rozważań na temat „etnicznych odmian” tego święta. Opis i omówienie przebiegu bajramu zamykają rozważania z zakresu metodologii i metodyki badań terenowych, związane z sytuacją badaw­ czą, w jakiej się znalazłyśmy. Działałyśmy w specyficznym tandemie. Jedna z nas, nieznająca języka ani tamtejszego terenu (Inga Kuźma), wprowadzana była do niego przez drugą - po­ ruszającą się swobodnie w tamtejszych warunkach kulturowych i językowych 1 Nazwę święta Kurban-Bajram, podobnie jak nazwy innych świąt muzułmańskich oraz innych elemetów tej tradycji zapisujemy w transkrypcji polskiej. Ponadto zapisujemy zgodnie z polskimi zasadami ortograficznymi - oba człony nazwy dużą literą. 2 Arife giinii to turecka nazwa wigilii ważnego wydarzenia, święta religijnego lub państwowego (.Leksykon wiedzy o Turcji 2003, s. 27). W dialekcie bułgarskich Turków wigilię święta określa się również jako arfe (S”botinova 2002, s. 48). �62 ANNA KIJEWSKA, INGA KUŹMA (Anna Kijewska). Siłą rzeczy dla pierwszej z autorek - „debiutantki” („niemej” i „biernej” w ówczesnej sytuacji) - robienie zdjęć stało się podstawowym i jedy­ nym samodzielnie stosowanym środkiem, służącym oswajaniu nowych sytuacji. Gromadzony codziennie materiał był później porównywany z materiałami tere­ nowej partnerki („przewodniczki”) i wspólnie analizowany. Łączył nas fakt, że bajramowy rytuał ofiamiczy - główny cel naszego pobytu - obie obserwowa­ łyśmy po raz pierwszy. Na tej płaszczyźnie nasze możliwości w rozpoznawaniu terenu wyrównały się. Ponieważ fotograficzny zapis wydarzeń prowadziłyśmy równolegle, obie - zarówno „debiutantka”, jak i „przewodniczka” - zajęłyśmy mniej „ekstrawertyczną” pozycję obserwatora. Obie posiadałyśmy już doświadczenie w sporządzaniu dokumentacji fotograficz­ nej z wcześniejszych badan terenowych, w ramach kórych każda z nas pracowała samodzielnie, w pojedynkę nad swoim tematem. Badania w Wyrbicy były pierw­ szym naszym doświadczeniem pracy w tandemie. Wykonane przez nas wówczas zdjęcia, dokumentujące przebieg kurhanu, zawierają udarzające różnice, wynikają­ ce jednak nie tylko z odmienności fizycznych punktów obserwacji, z jakich prowa­ dziłyśmy fotograficzny zapis3. Po przeanalizowaniu materiału zdjęciowego zorien­ towałyśmy się, że odzwierciedlają one nasze indywidualne nastawienie i odczucia4. Emocje, pojawiające się w trakcie obserwacji święta, racjonalizowałyśmy podczas oglądania zdjęć pod koniec każdego dnia ekspedycji oraz już po powrocie do Polski, przeszukując literaturę przedmiotu i dyskutując nad treścią artykułu. Subiektywne elementy towarzyszące naszemu pobytowi w Wyrbicy (cechujące zarówno „debiutantkę”, jak i „przewodniczkę”), były nie do uniknięcia, zważywszy na czym polega kluczowy dla święta symbol: zabicie zwierzęcia5 czyli złożenia ofiary. Nasze fotografie pokazują złożoność stosunku do sytuacji kulturowej Kurban-Bajramu oraz ewolucję naszych postaw. Jednak przedstawienie większej liczby zdjęć poza kilkoma wybranymi, nie jest tutaj możliwe. 3 Mobilność lub jej brak w trakcie robienia zdjęć, zajmowanie miejsca z boku lub w centrum sytuacji, wybieranie miejsca skąd chce się zrobić zdjęcie albo kierowanie się przypadkiem, wiele mówią o stosunku do prowadzenia badań, wręcz odwołują się do etyki prowadzenia badań. 4 Wzmacniał to charakterystyczny dla każdej z nas odmienny, sposób ujmowania różnych scen (zarówno dynamicznych, jak i statycznych). Ujawniło się to, kiedy porównywałyśmy zdjęcia tej samej sytuacji, robione przez nas obie z niemal tej samej pozycji, ale jednak inaczej wykadrowane. Były one nastawione na szczegół (I. Kuźma) bądź na daleki plan (A. Kijewska), na ludzi (A. Kijewska) bądź na przedmioty (I. Kuźma), na pojedynczego człowieka (I. Kuźma) bądź na jego współdziałanie z innymi, czyli na pochwycenie szerszego kontekstu, w jakim działał (A. Kijewska). Te nieuświado­ mione preferencje znajdują także odbicie w naszym sposobie robienia zdjęć dla relaksu, amatorsko, co sprawdziłyśmy już po powrocie do Polski. Być może zatem cechy, którymi wykazały się nasze fotogra­ fie z Bułgarii, są wręcz prawidłowościami, rządzącymi naszym fotograficznym spojrzeniem na świat. 5 Odwołujemy się tu do systemu wartości osób wywodzących się z „naszej” kultury, w której śmierć, mięso i krew w kontekście pożywienia są wprawdzie stabuizowane, jednak nie w sensie stricte religijnym, jak w tradycji badanych społeczności muzułmańskich. Ponadto, jako osoby urodzone i wychowane w mieście nie miałyśmy nigdy wcześniej do czynienia z ubojem zwierząt, spotykanym na polskiej wsi. Wreszcie „nasz” system wartości wzmocniony jest dodatkowo przez zachodni dyskurs obrony praw zwierząt, humanitarnego uboju i humanitarnych warunków hodowli, ochrony środowiska itp. �ŚWIĘTO K U R B A N -B A JR A M W BUŁGARII 63 Ostatecznym naszym celem jest zobrazowanie - na podstawie materiałów empi­ rycznych - praktycznej strony antropologicznych założeń, dotyczących prowadze­ nia badań terenowych i postawy przyjmowanej przez badacza w trakcie ich trwania. Artykuł składa się z kilku części: omówienia istoty kurhanu - muzułmańskiego obrzędu ofiamiczego, charakterystyki terenu badań, opisu rytualnej ofiary na święto Kurban-Bajram u trzech lokalnych grup muzułmańskich, rozważań metodologicz­ nych oraz z podsumowania. KORANICZNA MOTYWACJA KURBANU W wielu bułgarskich domach muzułmańskich przechowywana jest rycina, przedstawiająca proroka Ibrahima - koranicznego odpowiednika biblijnego Abra­ hama - oraz jego syna Ismaiła6. Pochylony nad synem ojciec dzierży w uniesionej dłoni nóż, którym za chwilę przebije gardło swego potomka, a tym samym wypełni Boskie polecenie. Ponad ojcem i synem unosi się na skrzydłach anioł, który powstrzymuje wzniesione ramię Ibrahima, przekonując go, że dowiódł Bogu swego posłuszeństwa. Na niektórych rycinach anioł trzyma w ramionach jagnię. Wyda­ rzenie to upamiętnione zostało w postaci najważniejszego z muzułmańskich świąt - święta Kurban-Bajram (Święto Ofiarowania, arab. Id al-adha)7, do którego naj­ ważniejszych składników należy rytualna krwawa ofiara - kurhan8. Istota k u r h a n u Uczynki wierzącego muzułmanina przynależą do dwóch podstawowych kate­ gorii: ibadet i vadżib. Ibadet to czyny, poprzez które muzułmanin wyraża swe podporządkowanie woli Boga (np. namaz - modlitwa i oracz, czyli przestrzeganie postu w miesiącu Ramadan), a ich niewypełnianie skutkuje wykluczeniem z islamu (Óztop 2000, s. 38). Nieprzestrzeganie nakazów vadżib (np. bajram namaz - modlit­ wy bajramowej - oraz złożenia kurhanu - rytualnej ofiary) nie powoduje wprawdzie wykluczenia z islamu, niemniej ściąga na niepołusznego wiernego ciężki grzech (tur. giinah) (Óztop 2000, s. 38). Kurhan jest vadżib tylko wtedy, gdy składający ofiarę człowiek spełnia określone warunki: jest muzułmaninem, jest wolny, zamożny9, 6 Wszystkie imiona, nazwy własne grup oraz nazwy geograficzne, pojawiające się w artykule, zapisane są w transkrypcji polskiej. 7 Święta muzułmańskie, oznaczane według kalendarza lunarnego, są ruchome w stosunku do pór roku. Kurban-Bajram (nazywany również Wielkim Bajramem), rozpoczyna się w 40 dni po święcie Szekier Bajram (tzw. Słodki, Mały Bajram, kończący miesiąc Ramadan). 8 Jedna z najpełniejszych bułgarskich analiz tego koranicznego motywu została zaprezentowa­ na w pracy Gorana Blagoeva (por. Blagoev 2004, s. 35-80), poświęconej kurhanowi w tradycji Bułgarów Muzułmanów, czyli bułgarojęzycznych muzułmanów określanych do niedawna jako Pomacy lub Bułgaro-mohamedanie. Nazwy te od lat 1990. oficjalnie uważane są za obraźliwe (por. Kolewa 1968; vide Danaiłow 2005, s. 64-87; Givre 2002). 9 W Koranie bardzo dokładnie określa się ile złota i srebra trzeba posiadać, aby być bogatym. Jeden z wyrbickich hodżów zwykł mawiać z uśmiechem: Allach pomyślał o wszystkim, co miało oznaczać, że wszelkie kwestie budzące wątpliwość są regulowane przez Boskie Prawo. �64 ANNA KIJEWSKA, INGA KUŹMA nie jest w podróży, jest mądry, spełna rozumu i pełnoletni. Podobnie istnieją ścisłe zasady dotyczące czasu kurhanu oraz rodzaju zwierząt ofiarnych i ich kondycji. W ofierze można złożyć owcę, kozę, wielbłąda i inne duże zwierzęta gospodarcze bez różnicy płci, niemniej najbardziej pożądany jest kurhan z barana (tur. kocz). Zwierzę złożone w ofierze nie powinno mieć kusur, czyli określonego rodzaju niedostatku (jak złamany róg, brak ogona, naderwane ucho itd.). Istnieją określone zasady, definiujące niedostatki, które „czynią zwierzę niegodne kurhanu” (Óztop 2000, s. 358-360). Ponadto „katechizm” muzułmański dokładnie określa sposób ułożenia zwierzęcia (w stronę Mekki), podcinania mu gardła (w którym miejscu dokonać pierwszego i kolejnych cięć koniecznie ostrym nożem), rodzaj towarzy­ szącej ubojowi modlitwy (konkretne ustępy z Koranu) oraz precyzyjne zasady podziału mięsa i skóry. Zgodnie z tradycją zwierzę powinno być przed ubojem nakarmione i napojone wodą (Óztop 2000, s. 360-362). Samego uboju (co w trakcie badań podkreślało również wielu naszych rozmówców) powinien dokonywać czło­ wiek, który wie jak to robić, aby zwierzęcia nie męczyć. Z tego samego powodu nóż powinien być bardzo ostry (być może właśnie dlatego ostrzenie noży zacho­ wało się jako element rytuału, który obserwowałyśmy w Wyrbicy). Zgodnie z zasadami islamu istnieje pięć rodzajów kurhanu, które przytaczamy za dwujęzycznym „katechizmem” muzułmańskim (wydanym w języku bułgarskim i tureckim dla muzułmanów bułgarskich, Óztop 2000). Są to: kurhan przypadający na święto Kurban-Bajram, kurhan składany jako zadośćuczynienie lub w celu po­ zyskania przychylności Allacha, adak kurhan wykonywany po złożeniu przyrze­ czenia (np. ślubów w intencji uzdrowienia bliskiej osoby)101, akika kurhan składany jako dziękczynienie dla Allacha za narodziny dziecka oraz nafile kurhan, który można zrobić w dowolnym czasie ku chwale Allacha. Przytoczne powyżej zasady to oficjalne zalecenia muzułmańskiego „katechizmu” (Óztop 2000, s. 356-364). Bułgarski badacz Goran Blagoev dokonał własnej typologii kurhanów (na pod­ stawie badań tradycji Bułgarów Muzułmanów), uwzględniając w niej przenikanie się tradycji kanonicznych z tradycjami lokalnymi, stanowiącymi przejaw islamu ludowego. Wydziela zatem typ kurhanów, związanych z cyklem życiowym człowie­ ka, do których zaliczył: akika kurhan, bajramski kurhan (uważany przez muzułma­ nów za najbardziej znaczący, który odbywa się co roku), godeżen kurhan (weselny) oraz kurhan za poczinał (w intencji zmarłego). Do grupy drugiego typu przypo­ rządkowuje Blagoev adak kurhan, pri stroeż i nov dom (za budowę i kupno domu), stopanski kurhan („gospodarczy”, związany z tradycjami pasterskim i rolniczymi), kurhan pri tjurbe (urządzany przy symbolicznym grobie świętego)11 oraz obsztosełisztni kurhan - w intencji całej społeczności lokalnej (Blagoev 2004, s. 81-168). W dalszej części artykułu skoncentrujemy się na jednym szczególnym przy­ padku kurhanu muzułmańskiego, urządzanego z okazji święta Kurban-Bajram. 10 Ten rodzaj kurhanu pod nazwą obrok występuje również u Bułgarów (por. Zowczak 2005). 11 We wschodniej Bułgarii istnieją tzw. tjurbeta (sg. tjurbe) oraz tekketa (sg. tekke) czyli muzuł­ mańskie sanktuaria, wywodzące się z tradycji alewickiej (szyicki odłam muzułmanów na terenie Bułgarii). Mimo iż kanoniczny islam sunnicki nie uznaje postaci świętych, wśród bułgarskich mu­ zułmanów powszechne jest przekonanie, iż kurhan w tekke ma większą moc. �ŚWIĘTO K U R B A N -B A JR A M W BUŁGARII 65 OPIS TERENU Do gminy Wyrbica należy 16 miejscowości, a łączna liczba ich mieszkańców wynosi 14627 osób12. W gminie dominują liczebnie muzułmanie, należący do kilku grup etnicznych, w spisach ludności uwzględnione są jednak tylko dwie z nich - turecka i cygańska, natomiast pozostałe grupy określone są tam jako „inne”13. Alewici14 i Bułgarzy Muzułmanie (ci ostatni uznawani oficjalnie za przedstawicieli narodowości bułgarskiej15) mieszkają niemal wyłącznie w oddzielnych, nie mie­ szanych etnicznie wioskach (chociaż pojedynczy Alewici i Bułgarzy Muzułmanie wchodzą w związki małżeńskie z przedstawicielami innych grup muzułmańskich). Pozostali muzułmanie w gminie to Turcy, Cyganie tureccy16 (bułg. turski cigani czyli Cyganie-muzułmanie, w samej Wyrbicy nazywani Cigani-tyrgowci) oraz grupa etniczna, uznająca siebie za Turków, a stanowiąca prawdopodobnie pozo­ stałość obecnych niegdyś w Wyrbicy krymskich Tatarów1718. Ze względu na brak pewności co do ich pochodzenia etnicznego, a zarazem ze względu na wyraźne różnice w stosunku do pozostałych, będziemy ich nazywać „Tatarami”, etnonim ten jednak ma tu charakter umowny. W miasteczku mieszkają również Bułgarzy, stanowiący najmniej liczebną grupę oraz Cyganie Bułgarscy (bułg. byłgarski cigani czyli Cyganie-chrześcijanie, nazy­ wani lokalnie Cigani-muzykantili). Bułgarzy i Cyganie Bułgarscy są chrześcijanami 12 Za http://bg.wikipedia.org/wiki/06iUHHa_Btp6Hija (dane z lipca 2005 roku). 13 Według spisu z marca 2001 roku gminę zamieszkiwało ogółem 11249 osób, w tym 1644 Bułga­ rów, 6700 Turków, 2600 Romów-Cyganów, 20 osób „innej” narodowości. Nie określiły się 263 osoby, zaś 22 osoby nie wskazały żadnej z możliwości (opracowane na podstawie danych z Urzędu Gminy Wyrbica). 14 Alewci określani są niekiedy jako Kyzyłbasze, jednak sami uważają to słowo za obraźliwe. Historycznie nawiązuje ono do grupy etnicznej, prześladowanej w Imperium Osmańskim w XVIXVII wieku, a utożsamianej z Kurdami (por. Guliński 1999). Wielu badaczy uważa, że nazwa Kyzył­ basze stanowi synonim nazwy Alewici i tak też jej używa (Mikov 2007, s. 16-21). 15 Bułgarzy Muzułmanie uznawani są oficjalnie (również w bułgarskiej nauce) za Bułgarów, którzy w wyniku procesów historycznych zostali zmuszeni do przejścia na islam, przy czym podsta­ wowym kryterium określenia ich przynależności narodowej pozostaje język oraz pamięć pochodze­ nia. Niemniej w obrębie tej grupy występuje kilka typów autoidentyfikacji (por. Karamichowa 2008). W trakcie badań w Wyrbicy spotkałyśmy Bułgarkę Muzułmankę - kobietę z wyższym wykształce­ niem, urzędniczkę - która sama siebie nazywa Pomaczką, podkreślając własną odrębność w stosunku do Bułgarów. Kobieta ta wywodzi się z grupy Bułgarów Muzułmanów, przesiedlonych na tereny północno-wschodniej Bułgarii w latach 1950. Tu - oderwani od korzeni - do dziś pozostają “obcy”, a poczucie to bez wątpienia wpłynęło na ich autoidentyfikację. 16 Nazwy Cyganie tureccy (horohane roma) i Cyganie Bułgarscy (daskane roma) wprowadzamy za opracowaniami bułgarskimi (Marusiakova 1993, s. 12; Marusiakova, Popov 2007, s. 318). 17 W Wyrbicy jeszcze do lat 1970. zamieszkiwali wnukowie krymskiego chana Geraja. Ludność wyrbicka związana z Gerajami, którą nazywamy Tatarami, sama siebie określa mianem Turków. Jednak Turcy wyrbiccy twierdzą, że to po prostu grupa cygańska, zaś Cyganie tureccy nazywają ich Kałąjżii, „przybłędy”, „biedacy”. Ludność ta - w odróżnieniu od Cyganów tureckich i Cyganów Bułgarskich - posługuje się na co dzień językiem tureckim i bułgarskim, nie mówi natomiast w dia­ lekcie romskim. 18 Uznawane dziś za obraźliwe słowo „Cygan” zastępowane jest powszechnie określeniem „Rom”. Jednak w opisywanym terenie określenia „Cyganie tureccy” i „Cyganie Bułgarscy” (podobnie �66 ANNA KIJEWSKA, INGA KUŹMA - głównie prawosławnymi, chociaż w ostatnich latach wielu z nich przechodzi na ewangelicyzm19. Miasteczko Wyrbica, zamieszkane przez około 3700 osób2021, podzielone jest według kryterium etnicznego na cztery dzielnice: Dolna Machała21 (Bułgarzy), Górna Machała (Turcy), Sarajska Machała („Tatarzy”) i Troszka Machała (Cyga­ nie tureccy)22. Cyganie Bułgarscy żyli niegdyś poza obrębem miasteczka, jednak od lat 1970. stopniowo zaczęli się przenosić do tureckiej dzielnicy Górna Machała23. Dziś uczestniczą oni w życiu Bułgarów i Turków, grając przy okazji ich świąt dorocznych, jak tureckie bajramy czy bułgarskie święto Babin Den (21 stycznia), a także przy okazji dorocznego jarmarku w Wyrbicy, stanowiącego najbardziej wyczekiwane wydarzenie roku w gminie (tzw. panair, przypadający na ostatni tydzień września). „Pośredniczenie” pomiędzy tradycjami grup bułgarskiej i tu­ reckiej doprowadziło do swoistej synkretyzacji obu tradycji u Cyganów Bułgar­ skich w Wyrbicy (np. obok tradycyjnego chrztu istnieje u nich zwyczaj obrzezania chłopców), w ostatnich latach jednak świadomie eliminowanej przez tych spośród nich, którzy przeszli na ewangelicyzm. O ile islam jest wartością centralną wspólną dla wyrbickich muzułmanów, o tyle język etniczny jest w niektórych przypadkach wartością ich odróżniającą. Wszyscy muzułmanie w gminie posługują się językiem tureckim jako językiem codziennych kontaktów. Wyjątek stanowią tu Bułgarzy Muzułmanie, mówiący słowiańskim dialektem. Przedstawiciele wszystkich grup w Wyrbicy posługują się ponadto językiem bułgarskim24 - jedynym językiem urzędowym w Bułgarii, jak Cigani-iyrgowci oraz Cigani-muzikanti) funkcjonują równolegle jako egzo- i endoetnonim, słu­ żąc rozróżnieniu zamieszkujących w Wyrbicy dwóch odmiennych grup cygańskich. Podstawę tego rozróżnienia stanowi religia oraz przywiązanie do tradycji grupy niecygańskiej - tureckiej lub buł­ garskiej. Z kolei nazwy Cigani-iyrgowci i Cigani-muzikanti pochodzą od tradycyjnego dla człon­ ków tych grup zajęcia zarobkowego - handlu i muzykowania. 19 Konwersja religijna ma związek zarówno z aktywnością kościołów ewangelikalnych w Buł­ garii, jak i ze słabością Cerkwi prawosławnej, przejawiającą się m.in. wciąż niewielką liczbą duchow­ nych. W Wyrbicy zdarzają się przypadki konwersji Cyganów tureckich z islamu na ewangelicyzm, niemniej są to sytuacje jednostkowe. Natomiast Bułgarzy i Cyganie Bułgarscy w wielu przypadkach przechodzą na ewangelicyzm całymi rodzinami. 20 Według danych z 2001 roku Wyrbicę zamieszkiwało 3668 osób, w tym 784 Bułgarów, 849 Turków, 1918 Cyganów-Romów, 12 osób innej narodowości. Nie określiło swojej narodowości 99 osób, zaś 6 nie wskazało żadnej z wymienionych możliwości (opracowane na podstawie danych z Urzędu Gminy Wyrbica). 21 Słowo machała (zapożyczone z języka tureckiego) oznacza w języku bułgarskim dzielnicę turecką lub cygańską i posiada w związku z tym wydźwięk pejoratywny. 22 Cyganie tureccy zaczęli ściągać do Wyrbicy od lat 1970. z okolicznych wiosek. W buł­ garskiej niegdyś dzielnicy Troszka stanowią dziś (nie licząc kilku rodzin tureckich) zdecydowaną większość. 23 Zjawisko to ma swoje uzasadnienie polityczne i społeczne, niemniej wyjaśnianie go wykra­ cza poza temat naszego artykułu. 24 Istnieją oczywiście odstępstwa od tej reguły. Sytuacja ta dotyczy osób pochodzenia turec­ kiego, powyżej 60. roku życia, wychowanych i/lub do dziś zamieszkujących w tureckich wsiach w gminie Wyrbica. �ŚWIĘTO K U R B A N -B A JR A M W BUŁGARII 67 chociaż jako język kontaktów nieformalnych funkcjonuje w miasteczku również turecki (Turcy, „Tatarzy” i Cyganie tureccy) oraz dwa dialekty romskie (Cyganie Bułgarscy i Cyganie tureccy)25. KURBAN-BAJRAM Święto Kurban-Bajram obchodzą wszyscy muzułmanie - zarówno sunnici, jak i szyici, o czym mogłyśmy się przekonać w trakcie odwiedzin w sąsiadującej z Wyrbicą alewickiej wsi Jabłanowo, gdzie miejscowy hodża chciał nas obdarować surowym mięsem zwierzęcia ofiarnego. Właśnie składanie daru - w różnej postaci i na różnych poziomach - stanowi istotę święta. Jako osoby z zewnątrz doświadcza­ łyśmy obdarowywania przez kolejne dwa dni w różnych, odmiennych sytuacjach. Jałmużna, czyli obowiązek obdarowywania biednych (zakat), stanowi jeden z pięciu filarów wiary muzułmańskiej (obok szahady - uznania jedynego Boga, mo­ dlitwy, postu i pielgrzymki do Mekki, por. Danecki 1997, s. 40). Obok jałmużny obowiązkowej występuje również jałmużna dobrowolna (sadaka), przekazywana potrzebującym (biednym, chorym, sierotom) w postaci pieniędzy bądź dóbr natu­ ralnych. Świadectwem dawnej jałmużny jest dzisiejszy obyczaj obdarowywania mięsem z kurhanu sąsiadów i ubogich krewnych przez wyrbickich muzułmanów. Na postawie naszych badan wydzieliłyśmy dwa typy kurhanu bajramowego, ze względu na jego zasięg: „rodzinny” w obrębie pojedynczej rodziny wielopoko­ leniowej oraz „wspólnotowy” w obrębie danej społeczności lokalnej o charakterze monoetnicznym (Turcy, Cyganie tureccy i „Tatarzy”). Należy podkreślić, że wpro­ wadzone przez nas na użytek naszej analizy określenie kurhan „wspólnotowy” nie jest równoznaczne z przywołanym wcześniej kurhanem ogólnowioskowym (obsztosełisztni kurhan)26. To ostatnie określenie odnosi się do rodzaju intencji, z jaką jest składany oraz osoby/osób go składających. Tymczasem wprowadzone przez nas określenia dotyczą innego zjawiska. Kurhan w dzielnicy Górna Ma­ chała był kurhanem „rodzinnym”, czyli ofiarowaniem zwierzęcia przez gospo­ darza w intencji jego całej rodziny, a następnie podzieleniem mięsa między bliskich i biednych. Natomiast „wspólnotowość” kurhanów, które widziałyśmy u Cyganów tureckich (Troszka) i „Tatarów” (Sarajska), nie wynikała z faktu, iż wszyscy mieszkańcy machały wspólnie zakupili zwierzę i ofiarowali je w intencji swojej społeczności (akt oddolny). W tych dwóch przypadkach zwierzę ofiarne podarowane było przez darczyńcę spoza Wyrbicy dla całej społeczności lokalnej - w darze tym nie partycypował żaden jej członek (akt odgórny). Nie pojawiał się 25 Cyganie tureccy w Bułgarii są często trilingwalni: ich językiem prymarnym jest jeden z kilku występujących na terenie Bułgarii dialektów romskich, zaś kolejne języki, którymi się posługują, to turecki i bułgarski. Praktykujący Rom-muzułmanin ma też do czynienia z czwartym językiem - arabskim, sakralnym językiem praktyk religijnych. 26 Kurhan ogólnowioskowy występuje zarówno w tradycji prawosławnej i muzułmańskiej, a związany jest z intencją wspólną dla całej społeczności (np. za deszcz w okresie suszy, za lokalnie czczonego świętego itp.) �68 ANNA KIJEWSKA, INGA KUŹMA tu zatem moment obdarowywania międzysąsiedzkiego - obdarowywanymi byli wszyscy członkowie wspólnoty. Zwierzęta złożone były w darze oddzielnie dla trzech wyrbickich grup muzuł­ mańskich, w związku z czym, również ubój i podział mięsa przebiegały oddzielnie w obrębie poszczególnych społeczności. Intencją darczyńcy - muzułmańskiej organizacji humanitarnej z Niemiec, wspierającej muzułmanów w wybranych krajach europejskich i nie tylko27 - nie było podtrzymanie lokalnej tradycji dziele­ nia się z najbliższymi sąsiadami, lecz wypełnienie jednego z pięciu obowiązków muzułmanina, czyli jałmużny obowiązkowej (zakat). Zatem występowanie kur­ hanu „wspólnotowego” zamiast/obok „rodzinnego” wynikało w tym konkretnym przypadku nie tyle z tradycji etnicznych, co z sytuacji materialnej przedstawicieli poszczególnych grup w Wyrbicy (poziom lokalny) oraz z polityki organizacji mu­ zułmańskich w Europie (poziom ponadlokalny)28. Wielu mieszkańców Wyrbicy żyje dziś na granicy ubóstwa, co związane jest z niekorzystną sytuacją ekonomiczną Bułgarii. Zjawisko to dotyczy ludności buł­ garskiej i tureckiej w wieku emerytalnym, ale także znacznej części ludności cygań­ skiej i tatarskiej. Obecnie cena rocznego jagnięcia jest o kilkadziesiąt procent wyż­ sza niż miesięczna emerytura i wielokrotnie wyższa od zasiłku socjalnego, który stanowi często jedyne źródło utrzymania wielu wyrbickich rodzin29. W sytuacji, gdy 27 Wspomniana organizacja nosi nazwę Humań organisation HaliPur Rahman e.V. Na plakatach znajdujących się w miejscach uboju podarowanych krów, wymieniono nazwy krajów, którym niosła pomoc: Niemcy, Bułgaria, Rumunia, Kosowo, Turcja, Albania, Cypr, Bośnia Hercegowina i Nigeria. Jeden z „brodatych hodżów” wspominał jednak, że był już w piętnastu państwach, w których organiza­ cja prowadziła akcję obdarowywania. Adres ich strony internetowej: www.rahmaninbulbulleri.com 28 „Ludzie z Niemiec to organizują. Ludzie tam są bogaci (...) nie potrzebują, aby im ktoś podarowywał mięso. A skoro nie mają potrzeby - wysyłają pieniądze tutaj. Tutaj kupują zwierzęta i tutataj je rozdają. I to je st z Niemiec, stamtąd pochodzi ta robota, i hodża jest z Niemiec. Jest tam taka organizacja. Ludzie tam chcą zrobić kurhan, ale nie mają komu go rozdać. A wiedzą, że tu Bułgaria je st biedna. Więc mówią temu, kto to organizuje: „tu jest tyle i tyle pieniędzy ode mnie". Zbierze się tak iluś ludzi - ten daje, ten daje, tamten daje, np. stu ludzi chce zrobić kurhan i stu ludzi daje temu człowiekowi, organizatorowi, pieniądze. A on przyjeżdża tutaj. I tutaj kupuje, ponieważ tutaj zwie­ rzęta są tańsze. Stamtąd ich nie przywożą. I rozdają po wsiach, według wielkości wsi. Na przykład tutaj mieszka więcej ludzi, więc - trzy krowy dają, tam - dwie, jeszcze gdzie indziej - jedną...” (z wywiadu z miejscowym hodżą, Troszka - wrzesień 2009, z bułg. tłum. A. Kijewska). 29 W Bułgarii wciąż żywa jest tradycja sporządzania przetworów na zimę. Jesienią w miastach na placach między blokami płoną ogniska, na których stoją ruszty do opiekania papryki i wielkie kotły z wodą do pasteryzacji słoików. Przygotowywanie przetworów stanowi tam jedną z okazji do podtrzymywania więzi z sąsiadami. W Wyrbicy zjawisko to nie przybiera takiego rozmachu - każda rodzina przygotowuje przetwory na zimę we własnym zakresie, a wśród nich Ijutenicę (pasta z pa­ pryki i pomidorów), tursziję (warzywa marynowane), przetwory z pomidorów. Papryka i pomidory stanowią jeden z podstawowych towarów na dorocznym jesiennym panairze w Wyrbicy, przypada­ jącym na okres przygotowywania przetworów. Konserwi, czyli przetwory w słoikach, stanowią - obok chleba - podstawowy i często jedyny składnik diety wielu mieszkańców Wyrbicy w okresie jesienno-zimowym. W związku z trudną sytuacją materialną wyrbiczan, co jakiś czas do miasteczka przysyłane są dary w postaci mąki pszennej, pakowanej w papierowe worki z flagą Unii Europej­ skiej. Rozdawanie tej mąki (odbywa się to za pośrednictwem Urzędu Gminy) stanowi wielkie wyda­ rzenie o zasięgu lokalnym, któremu towarzyszy wiele emocji i sąsiedzkich sporów, o czym mogła się przekonać A. Kijewska w sierpniu 2008 roku. �ŚWIĘTO K U R B A N -B A JR A M W BUŁGARII 69 kupno zwierzęcia ofiarnego zdecydowanie przekracza możliwości finansowe ro­ dziny, jedynym sposobem na spożycie kurhanowego mięsa jest dar zamożniejszego sąsiada (co obserwowałyśmy w dzielnicy Górna Machała) lub dar od zamożniej­ szych „braci w wierze”. Tę drugą sytuację spotkałyśmy w Troszce i Sarajskiej pierwszego dnia oraz w Górnej Machale drugiego dnia święta Kurban-Bajram. A rife u rodziny tureckiej (opis etnograficzny) Pierwszego wieczoru, zaraz po przyj eździe do Wyrbicy, zostałyśmy zaproszone do domu małżeństwa Emy i Czakyra - rodziny tureckiej, z którą Anna zaprzyjaźniła się minionego lata. Był już wieczór, tymczasem w domu naszej tureckiej rodziny gro­ madziło się coraz więcej gości - Hafize i Hasan, mieszkający w domu naprzeciwko rodzice Czakyra (to u nich oglądałyśmy kurban następnego dnia), Emine - siostra Czakyra, która na tę okazję przyjechała z Istambułu30, przyszedł również zaprzyjaź­ niony z rodziną hodża dzielnicy Górna Machała. Nastąpiło wręczenie upominków z Polski oraz zdjęć z minionego lata, a zaraz potem wymiana nowin. Okazało się, że starszy mężczyzna obecny na jednym ze zdjęć zmarł, inny - młody - ożenił się. Częstowano nas tradycyjnymi dla arife (nazwa wigilii ważnych świąt religij­ nych) wypiekami, przygotowanymi przez Emę. Hafize - matka Czakyra - pokazała swoje ufarbowane dłonie. Zgodnie z obyczajem tureckim w wieczór przed arife oraz w przeddzień tak ważnych wydarzeń jak ślub czy kurban, Turczynki (dziś wyłącznie kobiety starsze) wkładają w dłonie monety, obłożone henną. Następnie zaciskają dłonie tak, aby czubki palców dotykały momenty i obwiązują je na całą noc gałganami. Czerwono-brązowy kolor, na jaki farbują się w trakcie tego zabiegu dłonie, utrzymuje się przez kilkanaście następnych dni. Henną znaczy się również barana, wybranego na kurban na kilka dni przed samym obrzędem3132. Z opowieści gospodarzy wynikało, że w arife kobiety tureckie chodzą na cmen­ tarz, gdzie czytają arabskie modlitwy z Koranu. Niestety przyjechałyśmy do Wyr­ bicy już po zmroku i nie miałyśmy okazji uczestniczyć w tym obrzędzie. Umówi­ łyśmy się z gospodarzami na poranek bajramowy, a następnie pożegnałyśmy się i wyruszyłyśmy na spoczynek do położonego w pobliżu miasteczka hotelu. K u r b a n -B a jr a m - dzień pierwszy (opis etnograficzny) Górna Machała - kurban „rodzinny” Kurban-Bajram to jedno z tych nielicznych świąt, kiedy meczet w dzielnicy Górna Machała32 jest pełny. W inne święta w meczecie jest mniej wiernych, nato­ miast w piątki przychodzi zaledwie kilka osób. Wydaje się, że ze względu na rangę 30 Większość tureckich rodzin wyemigrowała z Wyrbicy do Turcji w okresie tzw. procesu odro­ dzeniowego, czyli działań rządu komunistycznego, skierowanych przeciwko bułgarskim muzułma­ nom w latach 1980. Szersze omawianie tego zagadnienia wykracza poza ramy naszego artykułu. 31 Istnieje wiele zróżnicowanych lokalnie sposobów barwienia sierści zwierzęcia ofiarnego henną (Blagoev 2004, wkładka ze zdjęciami). 32 Występujące w tekście lokalne nazwy własne zapisywane są w transkrypcji polskiej i zazna­ czone kursywą. �70 ANNA KIJEWSKA, INGA KUŹMA święta Kurban-Bajram w życiu wyrbickich Turków, można je porównać do chrześ­ cijańskiej Wielkanocy. Po wyjściu z meczetu w bajramowy poranek mężczyźni - bo tylko oni uczest­ niczą w modlitwie (bayram namaz)33 - przechodzą kolejno obok pomocników hodży, wrzucając datki na świątynię do przygotowanych na tę okazję kartonów34. Młodsi celuwat ryka i iskał proszka (proszą o wybaczenie)35, czyli oddają hołd starszym całując ich w dłoń, którą następnie dotykają swego czoła. Gest ten oznacza zarówno szacunek, jak i prośbę o wybaczenie złych uczynków. Starsi obdarowują najmłodszych słodyczami - dawniej były to jabłka i rodzynki, a dziś wafelki, cze­ koladki i cukierki, zależy na co kogo stać. Ludzie bowiem żyją dziś w Wyrbicy (podobnie jak w całej Bułgarii) bardzo skromnie. W poranek, po kilku godzinach naszej obecności w Górnej Machałe, miałyśmy wypełnione cukierkami kieszenie naszych kurtek. Dzielenie się, obdarowywanie - oto istota kurhanu. Wszak dawanie jałmużny to jeden z obowiązków muzułma­ nina. Niestety, przybyłyśmy już po zakończeniu nabożeństwa i nie widziałyśmy wyjścia mężczyzn z meczetu. Obserwowałyśmy natomiast cygańskie dzieci bie­ gające po dzielnicy z reklamówkami wypełnionymi cukierkami, jakie zebrały od dorosłych po uroczystości religijnej. Obdarowywanie słodyczami trwało zresztą przez cały dzień. Dzieci cygańskie (Cyganie Bułgarscy) chodziły grupkami po tureckich domach, wykrzykując po turecku pozdrowienie świąteczne Bayram mubarek olsun. Zresztą nie tylko cygańskie dzieci, ale i cygańscy muzykanci chodzą tego dnia od domu do domu, grając tureckie melodie i zbierając datki od tureckich gospodarzy. Dzieci tureckie nie chodziły od domu do domu. One otrzymały cukierki po porannym nabożeństwie w meczecie. Wychodzący ze świątyni mężczyźni najpierw dawali datek na meczet, a następnie wrzucali kolejno po kilka cukierków do torebek tureckich dzieci, stojących równo w rządku wzdłuż ścieżki, wiodącej od wrót świą­ tyni do bramy w okalającym ją ogrodzeniu. Po zakończeniu nabożeństwa i prze­ kazaniu datków, hodża udawał się do kolejnych rodzin, które robiły kurhan, aby odczytać specjalną modlitwę, poprzedzającą rytuał ofiarni czy. Z tego powodu kur­ han odbywał się u każdej rodziny tureckiej o innej porze. Istnieje określona sekwencja czynności bezpośrednio poprzedzających rytuał uboju i towarzyszących mu. Niestety nie widziałyśmy rytualnego napojenia i na­ karmienia barana. Po przyjściu hodży do domostwa syn gospodarza (Czakyr) wraz z innym młodym mężczyzną wyprowadzili barana z komórki. Prowadzili go za rogi, za nimi szli gospodarz, modlący się hodża, gospodyni i sąsiad, który następnie dokonał rytualnego uboju oraz dwaj nastolatkowie. Jeden z nich nieco teatralnym ruchem pocierał nożem o osełkę. Udałyśmy się za nimi. 33 W okresie miesiąca Ramadan również kobiety uczestniczą w wieczornym nabożeństwie, tzw. ieravi, przerywającym orucz (post trwający od wschodu do zachodu słońca w miesiącu Ramadan, mający uświadomić sytym na co dzień, czym jest wynikający z ubóstwa głód). 34 Materiały z badań Szekier Bajram w dzielnicy Górna Machała (Wyrbica, październik 2008). 35 Nazwy tych obyczajów podajemy w języku bułgarskim, który stanowił język naszych kon­ taktów z mieszkańcami Wyrbicy, niezależnie od ich pochodzenia etnicznego. �ŚWIĘTO K U R B A N -B A JR A M W BUŁGARII 71 Fot. 1. Pierwszy dzień święta Kurban-Bajram w dzielnicy Gonia Machała w Wyrbicy, knrban „rodzinny”. Na zdjęciu widać wykonywanych wiele równoległych czynności. Na pierwszym planie gospodarz z młodszym mężczyzną oprawiają głowę zwierzęcia. Na kolejnych planach syn gospodarza myje świeżo ściągniętą skórę, jego matka nabiera wody, którą za chwile obmyje ręce syna i męża. W tle oskórowane zwierzę. Następnym etapem będzie wyciąganie wnętrzności (fot. A. Kijewska). R y tu a ln y u b ó j (opis etnograficzny) (fot. 1) Barana odprowadzono na tyły gospodarstwa, do ogródka położonego między zabudowaniami gospodarczymi. Mężczyźni przewrócili zwierzę na lewy bok i spę­ tali mu trzy nogi, pozostawiając wolną prawą tylną. Zwierzę ułożono łbem w stronę Mekki (ten kierunek jest istotny również w obrzędzie pogrzebowym; grób zawsze zorientowany jest nogami zmarłego w kierunku Mekki, aby w dniu sądu ostateczne­ go, po zmartwychwstaniu, podniósł się twarzą zwrócony w tamtą stronę). Grzbiet zwierzęcia zdobiło siedem symetrycznie umieszczonych plam henny: na głowie, na środku grzbietu i na kręgosłupie, około 20 cm przed nasadą ogona oraz po dwie położone symetrycznie na prawym i lewym boku zwierzęcia oraz na łopatkach. Uboju dokonywał sąsiad - mężczyzna w wieku gospodarza. Gospodarz stał za zwierzęciem lekko pochylony, opierając się nieznacznie o jego bok prawą dłonią. Wydawało się, że przytrzymywał zwierzę. Człowiek dokonujący aktu uboju uniósł głowę zwierzęcia i przyłożył mu nóż do gardła, a gdy pociągnął nożem - zwierzę gwałtownie wierzgnęło. W tej samej chwili żona gospodarza stanęła po prawej �72 ANNA KIJEWSKA, INGA KUŹMA stronie męża i na kilka sekund również oparła się lekko o grzbiet zwierzęcia prawą dłonią, zabarwioną henną. Kiedy się oddaliła, gospodarz oparł się o wierzgające zwierzę dwiema dłońmi. Baran oddychało ciężko, lecz rytmicznie, podczas gdy jego krew wyciekała ze szmerem do przygotowanej uprzednio jamy w ziemi. Ponad jamą unosiła się para - temperatura krwi zwierzęcia była o wiele wyższa, niż temperatura powietrza. Mężczyzna dokonujący uboju, całkowicie skoncentrowany na swoim zajęciu, operował nożem przy gardle zwierzęcia - słychać było chrzęst przecinanych ścięgien. Mężczyzna patrzył na głowę zwierzęcia, prawdopodobnie starając się dokonać jak najbardziej precyzyjnego cięcia. Gospodarz nadal stał za grzbietem zwierzęcia, oparty otwartymi dłońmi o jego ciało. Zwierzę wierzgało, nie wydawało jednak żadnego dźwięku. W odległości około metra za gospoda­ rzem stał w ciszy hodża. Tymczasem w ogrodzie pojawiła się kilkunastoletnia wnuczka gospodarzy - podeszła do hodży i złożyła mu życzenia świąteczne, wy­ mieniając z nim serdeczne uściski. Rówieśnik wnuczki gospodarza stał po prawej ręce hodży z uniesionymi na wysokość piersi dłońmi, w których wciąż dzierżył nóż i osełkę. Pocierał nimi rytmicznie, a zgrzyt towarzyszący tej czynności - oprócz szmeru krwi i pobekiwań jagniąt zamkniętych w pobliskiej komórce - był jednym z nielicznych dźwięków zakłócających ciszę. Wreszcie mężczyzna dokonujący uboju odchylił łeb zwierzęcia nienaturalnie do tyłu, pociągając lewą dłonią za do­ rodny róg. Trzymanym w prawej dłoni nożem wykonał ostatnie cięcie. Cała sytuacja trwała około 60 sekund, a jej zapis w postaci krótkiego filmu został zarejestrowany na aparacie cyfrowym. W 50 sekundzie nagrania wymieni­ łyśmy między sobą dwa zdania na temat naszych odczuć: - Żyjesz jeszcze? - pytanie pada na tle pobekiwania jagniąt. W tej samej chwili mężczyzna dokonujący uboju odchyla łeb zwierzęcia. Ono wciąż jeszcze oddycha. Tymczasem uczestnicy rytuału zaczynają rozmawiać, gospodarz wydaje polecenia. - Żyję jeszcze... nawet... nie wiem. Tylko mi żal, że tak długo oddycha, wiesz? - pada wypowiedziana powoli, spokojnym głosem replika. Nie zauważyłyśmy kiedy zwierzę wydało ostatnie tchnienie, nie zwróciłyśmy też uwagi kiedy odeszli człowiek, dokonujący uboju i hodża (chociaż na pewno był obecny podczas rytuału, co uwieczniłyśmy na filmie) oraz wnuki gospodarzy. Wokół nas zrobił się nagle ruch - równolegle toczyło się kilka czynności. Męż­ czyźni, prowadzący wcześniej barana, zdejmowali wierzchnie ubrania i wkładali fartuchy w celu zabezpieczenia odzieży przed pobrudzeniem, po czym zamocowali na pobliskiej pergoli specjalny hak do zawieszenia truchła. Gospodyni oddaliła się, aby po chwili wrócić z wiadrem wody, którą przez następną godzinę polewała ręce pracujących mężczyzn oraz ich noże, oczyszczając je z krwi. W czasie gdy trwały te przygotowania (nie więcej niż pięć minut) wykonały­ śmy zdjęcia martwego zwierzęcia. Wkrótce czterech mężczyzn - gospodarz, jego dwóch synów oraz ich kuzyn - rozpoczęli proces dzielenia zwierzęcia ofiarnego. Jeszcze na ziemi rozcięli pęta na nogach i nacięli skórę w okolicach ogona. Na­ stępnie wspólnie dźwignęli zwierzę na hak. Gdy młodzi kontynuowali zdejmowa­ nie skóry, gospodarz starannie zasypał jamę z krwią. Po obcięciu łba i zdjęciu skóry wyjęto wnętrzności. Kobiety zajmowały się ich oczyszczeniem, natomiast �ŚWIĘTO K U R B A N -B A JR A M W BUŁGARII 73 Fot. 2. Kwban Bajram w Traszce - podział mięsa przed meczetem. Jedno ujęcie objęło wiele czynności toczących się równolegle na różnych planach (jak gotowanie i smażenie, po lewej ważenie mięsa, w głębi dzielenie mięsa. Wszędzie sylwetki świętujących uczestników (fot. I. Kuźma). mężczyźni dzielili tuszę. Córka pomagała gospodyni nosząc naczynia z podrobami. Mięso najpierw płukano pod kranem na zewnątrz, a potem przenoszono do zam­ kniętego pomieszczenia. Tam porcjowano je, a część zapakowano w foliowe torby i przygotowywano do przekazania w darze krewnym i sąsiadom. Wszystkie te czynności odbyły się w przeciągu godziny. Następnie miałyśmy okazję towarzyszyć córce gospodarzy (a siostrze Czakyra) w roznoszeniu porcji mięsa do sąsiadów i krewnych. Kobiecie towarzyszyła jej nastoletnia bratanica - Ajsze. Obdarowywanie mięsem rozpoczęło się bezpośred­ nio po uboju i trwało kilkadziesiąt minut (między 12.00 a 13.00). Każdej kolejnej wizycie towarzyszył ten sam gest ze strony obdarowujących wobec obdarowywa­ nych starszych sąsiadów (zarówno kobiet i mężczyzn): ucałowanie dłoni starszej osoby, a następnie dotknięcie nią czoła. T ro szk u M a c h a ła - cygańska „fiesta” (fot. 2) Mimo, że przemarzłyśmy, postanowiłyśmy sprawdzić, co dzieje się na cmenta­ rzu Cyganów tureckich. Z informacji uzyskanych od Turków wynikało, że odwiedzają oni groby właśnie tego dnia. Jednak już przy wejściu na cmentarz spotkałyśmy �74 ANNA KIJEWSKA, INGA KUŹMA człowieka, który poinformował nas, że w jego dzielnicy odbywa się właśnie pu­ bliczny kurban. W ten sposób wczesnym popołudniem trafiłyśmy do Troszki. Na centralnym placu dzielnicy dzielono mięso trzech-czterech krów, podarowanych przez muzułmańską organizację humanitarną z Niemiec, o czym obwieszczał ogromny plakat, rozwieszony na kolumnadzie meczetu. Kiedy zjawiłyśmy się w Troszce, zwierzęta były już poćwiartowane, a wokół leżały w nieładzie ich skóry. Odchody i niejadalne resztki wrzucano na znajdującą się na środku placu przyczepę samochodową. Tusze zwierzęce wisiały na hakach przytwierdzonych do prowizo­ rycznych stelarzy, rozstawionych tuż obok meczetu. Kilku mężczyzn odkrawało z nich niewielkie kawałki, które rzucali na rozpostartą na ziemi grubą folię. Stamtąd mięso przenoszone było na schody meczetu, na których stała ogromna waga. Mięso ważono, porcjowano i pakowano na schodach meczetu. Przed wejściem do świą­ tyni gromadzili się ludzie po odbiór paczek z mięsem. Ziemia dookoła świątyni uwalana była błotem, krwią i kałem zwierząt. Uderzyła nas liczba mężczyzn biorących udział w krojeniu mięsa, dzieleniu go, ważeniu oraz gotowaniu i pieczeniu. Kocioł i ruszt rozstawione były po lewej stronie od wejścia do meczetu. Po prawej stronie znajdowały się haki i folie z mięsem. Większość mężczyzn nie tyle uczestniczyła w podziale mięsa, co asysto­ wała tej czynności, obserwując bieg wypadków. Tłum, otaczający plac był miejs­ cami bardzo gęsty - widziałyśmy masę ludzi. Wokół nas działo się tak wiele, że nie byłyśmy w stanie dostrzec i zarejestrować wszystkiego. Niemal natychmiast pojawili się przy nas mężczyźni współpracujący z dzielnicowym meczetem, którzy zaprowadzili nas do miejscowego hodży oraz towarzyszącego mu przedstawiciela muzułmańskiej organizacji humanitarnej. Zaproszono nas do meczetu, gdzie przez kilkanaście minut, korzystając z pomocy Cyganów w przekładzie na turecki, roz­ mawiałyśmy z „brodatymi hodżami” (kilka godzin później nazwali ich tak Turcy, którym opowiadałyśmy o całym zdarzeniu). Na zewnątrz widziałyśmy niewiele kobiet, chociaż były tam i całe rodziny. Kiedy wyszłyśmy z meczetu - podeszło do nas znajome małżeństwo. Poinformo­ wali, że czekają, bo wkrótce rozpocznie się rozdawanie po kilogramie mięsa dla każdej rodziny w Troszce. Oczekiwaniu towarzyszył wielki gwar, wesołość, pokrzy­ kiwania. Atmosfera przypominała stereotypowe wyobrażenia publicznej fiesty, jaką tak chętnie umiejscawiamy w Europie południowej lub w krajach latynoskich. Niestety, nie wiemy jak wyglądał ubój, kto go dokonał ani jak przebiegał. Nie zorientowałyśmy się, jaki był podział obowiązków w tej wspólnocie. W Troszce spędziłyśmy kilkadziesiąt minut. Prosto stamtąd, wiedzione wciąż przez człowieka poznanego na cmentarzu, wyruszyłyśmy do ostatniej z trzech muzułmańskich dzielnic w Wyrbicy. S a r a js k a M a c h a ła - działanie w ukryciu (fot. 3) Gdy dotarłyśmy do dzielnicy Sarajska Machała, kilkunastoosobowa grupa mężczyzn ćwiartowała mięso krów na drewnianych stołach w obiekcie, będącym zapewne komórką lub garażem. Nie zastałyśmy już jednak żadnych śladów po �ŚWIĘTO K U R B A N -B A JR A M W BUŁGARII 75 Fot. 3. Kurban-Bajram w Sarajskiej - pierwszy dzień święta. Zbiorowe dzielenie krowy, poda­ rowanej mieszkańcom dzielnicy przez muzułmańską organizację humanitarną. W odróżnieniu od Cyganów tureckich mężczyźni z Sarajskiej dzielą mięso, stłoczeni w małej szopie. W dzieleniu mięsa, podobnie jak w pozostałych dzielnicach, biorą udział wyłącznie mężczyźni (fot. I. Kuźma). uboju. Nie było tu ani jednej kobiety, nie było gwaru. Mężczyźni pracowali zgodnie i w ciszy, chociaż wyczuwało się radosny nastrój. Pozwolili robić zdjęcia, pozując do nich z uśmiechem, nie byli jednak tak wylewni jak Cyganie w Troszce. Na ścianie wewnątrz komórki wisiał ten sam plakat z nazwą muzułmańskiej organizacji humanitarnej. Pracy nad podziałem mięsa doglądał młody, brodaty mężczyzna z organizacji, porozumiewający się z nami po angielsku. Spędziłyśmy w Sarajskiej najmniej czasu, obserwując już sam podział mięsa. Trudno na tej podstawie wyciągnąć poważniejsze wnioski, dotyczące różnic w rytualnych zachowaniach zbiorowych mieszkańców Sarajskiej, w porównaniu z Cyganami tureckimi i Turkami. Patrząc jak bardzo byli w te czynności zaan­ gażowani zarówno młodzi mężczyźni, wręcz chłopcy (czego nie widać było u Tur­ ków), jak i dojrzali mężczyźni, dostrzegłyśmy elementy, które pozwoliły nam postawić hipotezę o istnieniu takich odmienności. Zresztą owa odmienność kulturowo-etniczna jest akcentowana zarówno przez samych mieszkańców Saraj­ skiej, jak i przez inne grupy wyrbickie (vide część tekstu pt. Opis terenu). Aby to potwierdzić, należałoby jednak spędzić tam więcej czasu i prześledzić rytuał od samego początku. �76 ANNA KIJEWSKA, INGA KUŹMA K u r b a n -B a jr a m - dzień drugi (fot. 4) Poranek drugiego dnia świątecznego spędziłyśmy w dzielnicy Górna Machała, zwiedzając w towarzystwie hodży tamtej szy meczet - piękną drewnianą świątynię, najprawdopodobniej z XVII wieku. Następnie udałyśmy się na spotkanie z przed­ stawicielami muzułmańskiej organizacji humanitarnej z Niemiec, która tego dnia zawitała do tureckiej dzielnicy z darem w postaci dwóch krów. Przybyłyśmy na miejsce uboju z hodżą, tuż po ubiciu pierwszego zwierzęcia. Wszystko odbywało się już nie w zaciszu obejścia, lecz na ulicy - krew zwierzę­ cia spływała na asfalt i potem w dół po pochyłości drogi. Jednak dziś - podobnie jak wczoraj w Troszce - nie zwracano na to uwagi. Asfalt spłukiwano potem wodą z węży, która odpływała do kanalizacji. Nad dzieleniem mięsa pracowała wspólnie grupa około 10 mężczyzn. Robili to tak umiejętnie, że skóra krowy służyła im jako „obrus” - podkładka pod mięso. Odkrawane kawałki odnoszono do pobliskiego garażu, gdzie ćwiartowano je na drewnianych stołach i porcjowano. W czynnościach tych nie uczestniczyły kobiety, przyglądała się im natomiast dwójka dzieci. Mimo spokojnej atmosfery wyczuwało się napięcie między hodżami - miejscowym i przyjezdnymi. Ci ostatni traktowani tu byli z dużą rezerwą ze względu na fakt obcości ich pochodzenia (spoza gminy), języka (niemiecki) i elementów rytuału (np. „kiwanie głową” w trakcie modlitwy, o którym wspominali tureccy rozmówcy). * * * W dzielnicy tureckiej widziałyśmy dwa kurhany, a właściwie dwa rodzaje uboju zwierząt. W pierwszym przypadku była to złożona w obejściu ofiara - kurhan ze zwierzęcia płci męskiej. W drugim wypadku miałyśmy do czynienia z ubojem pozbawionym elementów sakralnych, o czym świadczy różnica w stosunku do krwi zabijanych zwierząt oraz ich płeć i pochodzenie. Ten sam typ uboju miał miejsce pierwszego dnia święta w Troszce i w Sarajskiej. W przypadku Turków uderzała systematyczność i metodyczność czynności: zarówno ubój „rodzinny”, jak i „wspólnotowy”, przebiegały w ten sam sposób. Ze względu na stopień wysiłku fizycznego, jaki trzeba było włożyć w niektóre prace, mężczyźni najstarsi oraz najmłodsi nie brali w uboju czynnego udziału. Udział kobiet polegał na pomocy w czyszczeniu, obmywaniu, roznoszeniu mięsa. Czyn­ ności te odbywały się w ciszy, przerywanej pojedynczymi poleceniami. Systematyczność Turków ujawniła się również przy okazji kurhanu „wspól­ notowego”. Mimo że ten ubój toczył się na ulicy, czyli - podobnie jak w Troszce - w przestrzeni publicznej, czynności skoncentrowano w miejscu, gdzie padła zarżnięta krowa. Jej skóra posłużyła jako naturalna izolacja od asfaltu i „stół” do pierwszego etapu oprawiania mięsa: wydobycia wnętrzności i odkrawania mięsa od skóry. Wszystkie czynności wokół ciała krowy odbywały się z dala od krwi. Z uwagi na pochyłości terenu wybrano takie miejsce na ulicy, aby - dzięki natu­ ralnemu spadkowi - krew popłynęła w dół i nie zalewała miejsca, gdzie sprawiano �ŚWIĘTO K U R B A N -B A JR A M W BUŁGARII 77 Fot. 4. Drugi dzień święta Kurban-Bąjram. Kurban „wspólnotowy”. Mężczyźni tureccy wspólnie zabijają i oprawiają dwie krowy, podarowne im - podobnie jak w Traszce i Sarajskiej przez muzułmań­ ską organizację humanitarną. Na zdjęciu uderza metodyczność, precyzja i współdziałanie mężczyzn dzielących mięso na skórze zwierzęcia, rozpostartej na asfalcie niczym obrus (fot. A. Kijewska). mięso. Samo mięso, niemal natychmiast po oddzieleniu od skóry, przenoszone było przez innych mężczyzn do pobliskiego garażu, gdzie druga grupa pracowała nad jego obmywaniem i porcjowaniem. Co ciekawe, komunikacja między mężczyz­ nami sprawiającymi mięso była minimalna. Nie dyskutowali nad żadnym gestem, każdy (podobnie jak podczas kurhanu „rodzinnego”) stawał w sposób „naturalny” tam, gdzie miał stanąć i pomagał, gdy zachodziła potrzeba. Podobne „bezgłośne porozumienie” obserwować mogłyśmy między tureckimi kobietami, przygoto­ wującymi świąteczny posiłek. Z kolei u Cyganów tureckich „wspólnotowy” kurban zajmował niemal cały plac przed meczetem. Nie było tu wyraźnych granic między przestrzenią, w której odby­ wały się poszczególne etapy dzielenia i porcjowania mięsa. Przestrzenie zachodziły na siebie, granice między nimi były płynne. Poczucie chaosu potęgowała obecność bardzo wielu osób, niezaangażowanych bezpośrednio w konkretne czynności związane z ubojem. Wydawało się, że traktują to wydarzenie jako swoiste święto lokalne. Panował tam gwar, ekscytacja i ciągły ruch. Do pracujących przy różnych etapach podziału mięsa mężczyzn podchodzili inni, zagadując ich i żartując. Widząc �78 ANNA KIJEWSKA, INGA KUŹMA nas z aparatami pozowali, wysuwając dziarsko do góry noże i biorąc w ręce do­ rodne kawały mięsa gestem, przypominającym demonstrowanie przez dumnego ojca nowonarodzonego potomka. Tu oczywiście chodzi tylko o gest, a nie o zesta­ wienie - widziałyśmy w tym manifestację człowieka dumnego i szczęśliwego, że ma się czym pochwalić; takiego, który w ogóle i w końcu coś MA. Z drugiej strony przebieg uboju krów podarowanych Cyganom tureckim przez muzułmań­ ską organizację humanitarną stanowił jeszcze jeden z przejawów wspólnotowości i „wymieszania”, stanowiącej cechę tak specyficzną dla tej grupy etnicznej36. W Sarąjskiej Machale mogłyśmy zerknąć jedynie na moment porcjowania mięsa w szopie. Ci ludzie też chętnie pozowali, ale nie odrywali się w związku z tym od swoich czynności, pracowali w gwarze, ale też w skupieniu. Porównując stosunek przedstawicieli tych trzech grup do nas - badaczek, „ob­ cych” - dochodzimy do wniosku, że Turcy jako jedyni w ogóle nie zwracali uwagi na naszą obecność ani na to, że stanowią cel naszych obiektywów. Możemy j edynie domniemywać, że wpłynął na to fakt - zwłaszcza w czasie kurhanu „rodzinnego” - iż na naszą obecność byli zawczasu przygotowani i że wiedzieli kim jesteśmy. REFLEKSJE METODOLOGICZNE PO BADANIACH TERENOWYCH Jak pisałyśmy we wstępie, zasadniczą procedurą badawczą przebiegu kurhanu było robienie przez nas zdjęć. Tym samym, poprzez swoje działania dokumentacyjnyjne, włączyłyśmy się do szerokiego nurtu antropologii obrazu. Ta metoda - i zarazem technika poznawcza - stawia często pod znakiem zapyta­ nia niektóre „oczywistości” metodyczne, uznawane tradcyjnie za decydujące o isto­ cie badań terenowych. Do „oczywistości” tych należy przede wszystkim wymóg znajomości języka badanych przez badacza, czyli przypisywanie większej roli komunikacji werbalnej - słowu, niż obserwacji, a w konsekwencji - wizualności. W tym ujęciu obserwacja miałaby spełniać rolę raczej wspomagającą i przydatną na etapie początkowym, podczas gdy w celu „pełnego poznania” obcego świata wy­ korzystuje się już „ekspercką” wiedzę „tamtejszych” ludzi o nich samych; wiedza 36 Podobne zachowania „współuczestnictwa” można obserwować w Troszce z okazji obrzędów rodzinnych, na przykład zaręczyn (tzw. sladka rakija), czy ślubu i wesela, w których uczestniczą wszyscy członkowie wspólnoty nie tylko poprzez obecność, ale i składanie - choćby najskromniej­ szych - podarunków dla pary młodej (złota biżuteria, banknoty, ubrania, drobne sprzęty domowe). Tego typu obrzędy przebiegają z zachowaniem ścisłej hierarchii między rodzinami należącymi do wspólnoty (od najzamożniejszych i najbliżej spokrewnionych z młodymi poczynając), a każdy dar zostaje głośno skomentowany (najczęciej przez mikrofon) tak, aby wszyscy zgromadzeni mogli usły­ szeć co dana rodzina ofiarowała młodym. Niemniej wspólnotowość, „wymieszanie” kobiet i męż­ czyzn, obserwuje się w Troszce też podczas niektórych świąt religijnych, na przykład w okresie miesiąca Ramadan, kiedy w wieczornych nabożeństwach w meczecie uczestniczą również kobiety. Kobiety i mężczyźni z grupy Cyganów tureckich modlą się wówczas razem, w jednym pomieszcze­ niu świątyni, podczas gdy u Turków czy Bułgarów Muzułmanów nadal zachowany jest tradycyjny podział przestrzeni sakralnej meczetu na części kobiecą i męską, oddzielone od siebie zasłonami (materiały A. Kijewskiej z badań terenowych w Troszce wrzesień 2008, sierpień 2009). �ŚWIĘTO K U R B A N -B A JR A M W BUŁGARII 79 ta jest pozyskiwana przede wszystkim w rozmowie, która powinna mieć charakter dialogu, akcentując tym samym partnerską rolę rozmówcy z innej kultury. Inne tra­ dycyjnie uznawane „oczywistości” metodyczne, to wymóg braku oceny i racjonali­ zacji subiektywnych odczuć badacza, wchodzenie w bliski kontakt z badanymi przy zachowaniu dystansu (tak, aby nie pomylić ról czyli zachować wiarygodność, jako naukowiec; z tym wiąże się milczące założenie, jakoby poznawany świat był na tyle fascynujący, że badacz będzie chciał koniecznie przełamać owa barierę obcości), neutralizowanie „przemocy symbolicznej” w sytuacji etnograficznego kontaktu (tu też pojawia się milczące założenie, jakoby spotkanie etnograficzne wywoły­ wało większy stres u badanych niż u badaczy), nastawienie na dialog (najbardziej etyczna forma kontaktu) i prowadzenie badań raczej z perspektywy emic niż etic. Czy antropologia obrazu stoi w opozycji do bardziej „tradycyjnego” sposobu prowadzenia badan, a mianowicie - rozmów czy wywiadów? Fotografie bez opisu są przecież nieme37, chociaż uzupełniają wiedzę o więcej danych i szczegółowych elementów. Pytanie o rolę fotografii staje się w naszym przypadku kluczowe ze względu na fakt, iż jedna z nas była wyłączona podczas tych badan z komunikacji słownej. Sporządzona przez nią dokumenacja podnosi fotografię z bezużyteczności. W tym samym czasie druga z nas siłą rzeczy musiała wyjść poza ramy komunikacji werbalnej i tak obydwie stanęłyśmy vis a vis sytuacji, której obejrzenie daje dopiero pojęcie o jej sensie i znaczeniu. Bez objaśnienia co znajduje się na zdjęciu, nie można zbudować właściwego kontekstu, czyli uchronić zdjęcia od nadinterpretacji. Prowadzenie badan, kiedy jest się „niemym”, wydaje się niewyobrażalne. Taka sytuacja uświadamia, jak głęboko zakorzeniło się w nas przekonanie, że bez zna­ jomości języka badanych kontakt z nimi jest niemożliwy. Pogląd ten towarzyszy etnografii od początku profesjonalizacji jej procedur badawczych w terenie (vide np. tekst Jamesa Clifforda o autorytetach etnograficznych z Kłopotów z kulturą), ukazując zmianę w traktowaniu „tubylców” w dwojakim sensie. Po pierwsze - obserwowanie (wywołujące skojarzenia z „przedmiotowym” podejściem do innych, ponieważ przypomina „oglądanie” CZEGOŚ) przestało wystarczać i po­ znanie czyjegoś języka jest traktowane jako wejście w jego świat mentalny, świat zasad i idei kulturowych wyrażanych w słowie. A po drugie - potrzebna stała się wiedza badanych, są oni zatem traktowani jako wspomniani już „eksperci” od włas­ nej kultury, którą wyjaśniają nam w swoim własnym języku, co później tłumaczymy na język naukowy i również na nasz język rodzimy. Z tym wiąże się przekonanie, iż 37 Podkreśla to m.in. autor mini-reportażu fotograficzno-antropologicznego, Lorenzo Ferrarini, który w latach 2005 i 2006 fotografował wspólnotę muzułmańską zamieszkującą Mediolan podczas jej modlitw i świąt (Farrarini 2006). Również Kirsten Flastrup stwierdza (a jej podejście jest bliskie sądom Rolanda Barthes’a), iż fotografia jest „ahermeneutyczna”, szczególnie „samotna fotografia” (tzn. bez komentarza) (Sikora 1994, s. 114). Ponadto fotografia nie jest w stanie uchwycić istoty zjawiska, które dokumentuje. Określić ją można Geertzowskim wyrażeniem „thin description”. Jest on przeciwieństwem „thick description”, najbliższego stricte etnologicznym działaniom interpretacyjno-dokumentacyjno-poznawczym. Ów „thin description” - według Flastrup - najbliższy sensowi i oddziaływaniu fotografii, oznacza „rzadki opis”, który chwyta jedynie formę zjawiska czy zacho­ wania, natomiast nie jego wewnętrzne znaczenie (Sikora 1994, s. 114). �80 ANNA KIJEWSKA, INGA KUŹMA nawiązanie kontaktu językowego - bezpośrednio, bez tłumacza - czyli wejście w sytuację dialogiczną (w dosłownym sensie tego słowa), jest wyrazem naszych „partnerskich” (choć niekoniecznie musi to być prawda) stosunków z badanym. Język służy do porozumienia się, zbliżenia, zawiązania wspólnoty, ale - jak każdy środek - może być wykorzystany jako narzędzie manipulacji, do ukrycia czy obejścia prawdy. Zatem, wciąż uznając wyższość kontaktu werbalnego, po doświadczeniu „nie­ mego” pobytu w terenie (obydwie na tym samym polu, jakim był kurban, a jedna z nas - permanentnie), nie odrzucamy innych form poznania - pozajęzykowych. Początkowo istotne było rozpoznawanie gestów, mimiki, obcowanie z fizycznością innych i fizycznością ich świata (tym bardziej, że punktem kulminacyjnym naszego pobytu było uczestnictwo w święcie, co wiązało się z oglądaniem rytu­ alnego uboju). Następowało oswajanie świata na podstawowym, fizycznym po­ ziomie; aby dostać się na ten poziom - należało uruchomić aparat zmysłowy, szczególnie wzrok. Z tego punktu widzenia nasz wyjazd można potraktować jako „eksperyment” etnograficzny. Nasze fotografie ilustrują bowiem przebieg procesu poznania, oswajania innej rzeczywistości, w której byłyśmy odcięte od tak „natu­ ralnego” narzędzia, jakim jest podzielany z innymi język. Prekursor nowoczesnych badań terenowych - Bronisław Malinowski - posługi­ wał się fotografią w czasie swoich najsłynniejszych badan, a zdjęcia z Trobriandów stały się „unikalnym wizualnym zapisem” tamtejszego życia (Wright 1994, s. 181). Wprowadzenie tej techniki do badan można interpretować jako zmianę zachodzącą na poziomie teorii antropologicznej, której dokonał Malinowski. Jego podejście do fotografii przyczyniło się do rozwoju metody obserwacji uczestniczącej, mimo że nie traktował on fotografowania jako czynności bardzo ważnej - miał ją za dru­ gorzędne zajęcie, a nie za istotny sposób zbierania informacji. Gdy działo się coś ważnego, zabierał jednak ze sobą aparat fotograficzny i, jak sam to określił: „foto­ grafowałem to, co było miłe dla oka i doskonale nadawało się do sfotografowania [...] fotografowanie traktowałem na równi ze zbieraniem ciekawostek - niemalże jako relaks w pracy terenowej” (Wright 1997, s. 182). Jego prace świadczą o podejś­ ciu refleksyjnym do tego typu czynności. Wykonywał zdjęcia pamiętając o różnych punktach widzenia, które zmieniał w zależoności od sytuacji. Zagłębiał się w dany temat, sporządzając jego dokumentację fotograficzną (np. czynności związane z bu­ dowaniem domu). Planował swoje zdjęcia i spędzał na ich robieniu tyle samo czasu, co ze swoim notatnikiem terenowym. Dla Malinowskiego aparat „przyjął rolę «uczestniczącą» w badaniach terenowych, [...]” (Wright 1997, s. 183-184). Metoda obserwacji uczestniczącej rozwijana przez Malinowskiego, bierze pod uwagę detale i rozmaite „przypadki”. Malinowski uczulił badaczy terenowych na „pozornie nieważne szczegóły” (Wright 1997, s. 184, za: E. Leachem), między innymi dzięki posługiwaniu się fotografią. Ona to wręcz umożliwiła z powodów technicznych. Fotografowanie można zatem powiązać z określoną techniką badan, która wy­ wołuje określone reperkusje teoretyczne i wpływa na kształt obranej metodologii i późniejszej interpretacji wyników badan. Można ją także powiązać z etapami �ŚWIĘTO K U R B A N -B A JR A M W BUŁGARII 81 badania etnologicznego, a nawet uczynić z niej jeden z takich etapów. Krzysztof Olechnicki idąc za sugestią Collierów przypomina, iż fotografowanie to dynamicz­ ny proces prowadzący „od otwartej obserwacji, przez ustrukturyzowaną obserwa­ cję i analizę, ku otwartym rozważaniom będącym owocem podsumowania całego przedsięwzięcia” (Olechnicki 2003, s. 145). Fotografia może być obecna w po­ czątkowej fazie badań (jako rekonesans i szerokie spojrzenia na badaną kulturę), w fazie środkowej (np. jako technika specjalistyczna, zawężająca spojrzenie, uzu­ pełniająca inne źródła) oraz na etapie końcowym (interpretacji i analizy). Ten ostat­ ni etap prowadzi do przekładania języka obrazu na słowo - werbalizowania treści ikonograficznych (u Malinowskiego dostrzec można takie właśnie traktowanie foto­ grafii -ja k o towarzyszącej każdemu z etapów badań). Niewątpliwie, nasze działa­ nia odpowiadają ściśle - choć nie jedynie - propozycji Collierów. Inny sposób zastosowania fotografii w badaniu zaproponował Jon Wanger (Olechnicki 2003, s. 145-146). Według niego fotografią można się posłużyć między innymi jako bodźcem do wywołania źródła (czyli podczas wywiadu). Można także analizować obrazy fotograficzne pod kątem ich zawartości nieintencjonalnej (np. oglądając fotografie z przeszłości; to właśnie stosowałyśmy, zastanawiając się nad pewnymi gestami, charakterem otoczenia, statusem czy podejściem osób uwiecz­ nionych na zdjęciu w czasie rytuału). Olechnicki przypomina opinię Jaya Ruby’ego, zgodnie z którą badacze dlatego często robią zdjęcia, ponieważ potwierdzają w ten sposób swoją rolę społeczną i tożsamość jako antropologów, nie zaś po to, by fak­ tycznie wykorzystać potem zdjęcia jako źródła ważnych danych (Olechnicki 2003, s. 147). Polski autor komentuje, iż być może za taką opinią stoi niewielka ilość materiałów fotograficznych wykorzystywanych w prezentowanych po badaniach pracach naukowych antropologów. Niewątpliwie, nie wnikając w zasadność supo­ zycji Ruby’ego, szczupłość danych fotograficznych wykorzystywanych przez antro­ pologów, może wynikać z ambiwalentnego stosunku do tego medium i techniki. Inni pionierzy naszej dyscypliny (oprócz wspominanego już Malinowskiego), jak Margaret Mead i George Bateson, również świadomie korzystali z fotografii, pasując ją na jedną z metod badawczych - metodę wizualną. Mead traktowała foto­ grafowanie, jako „przedłużenie oka”, czyli „doskonałe narzędzie zbierania i utrwala­ nia danych, które później miały zostać poddane analizie”, zaś Bateson - za „przedłu­ żenie umysłu - narzędzie poznawczej eksploracji kultury” (Olechnicki 2003, s. 45). Fotografia - w porównaniu z wywoływaniem źródeł - wydaje się być dość dyskretna, nienarzucająca się. Oczywiście, wszystko zależy od zachowania bada­ cza w terenie i od stosunku badanych do kwestii dokumentowania ich życia38 oraz od rodzaju zagadnienia, które badacz chce w ten sposób utrwalać. „Dyskrecja” jest być może j ednak tylko złudzeniem tych, którzy „chowaj ą się” za aparatem i na jego mechanikę przerzucają odpowiedzialność, jaka wiąże się z patrzeniem - oglą­ daniem i selekcją dokonującą się w spojrzeniu. 38 Wiąże się to z towarzystwem Obcego z wycelowanym w nich obiektywem i działaniem „na podglądzie”, co z kolei może zmieniać sens „zwykłych” codziennych zachowań, a nawet obrzędo­ wej rutyny i przewidywalności scenariusza święta, przemieniając je w „wydarzenia”, w którym nie jesteśmy „po prostu” i „jak zwykle”, ale zaczynamy odgrywać „role”. �82 ANNA KIJEWSKA, INGA KUŹMA Fotografowaniu towarzyszy opinia, iż aparat widzi więcej niż nasze oczy i niż rejestruje nasz umysł. Oczy i umysł w sytuacji badawczej, tj. zanurzenia się w tam­ tejszym „tu i teraz”, skupione są na toczącej się rzeczywistości i dynamice akcji. Aparat zaś, „na wszelki wypadek” pozostający wówczas w użyciu i włączany często nie do końca świadomie, tworzy naddatek znaczeń. Może się to wyrażać w dostrze­ żeniu czegoś ważnego i niespodziewanego w postaci ujęć z dalszego planu lub niezauważalnych dla nas w danym momencie kolejnych szczegółów, albowiem nasze wspomnienia obejmują wyłącznie najbliższy nam plan. Dopiero zdjęcie poka­ zuje kolejne fragmenty rzeczywistości, niejako spoza zasięgu naszego spojrzenia lub naszej uwagi, choć pochwycone aparatem trzymanym w naszych rękach. Jednak taką „gorączkę obrazów” możemy w niektórych momentach świado­ mie wyciszyć. Jej wyhamowanie w naszej sytuacji, zbiegło się z drugim dniem święta Kurban-Bajram, kiedy zaczęła dochodzić do głosu niechęć wobec tego, co widzimy. Spod wiedzy etnologicznej i zainteresowania samym rytuałem ujawniły się mniej „chwalebne” wrażenia zmysłowe i - przede wszystkim - kulturowe. Stąd jeden z nasuwających się nam wniosków: zakazywanie sobie przez antropologa, w jego wewnętrznym kodeksie zawodowym, przełamywania granic dzielących go od badanych, by nie zatracić potrzebnego dystansu sprzyjającego badaniu, wcale nie musi być sformułowane aż tak kategorycznie. W pewnym momencie antro­ polog może sobie bowiem uświadomić, że dzieląca go od badanych obcość kul­ turowa jest bardzo głęboka i że jego znajomość tamtej kultury (wiedza terenowa) nie pomoże mu tej obcości przemóc. Wiedza o tym „jak i dlaczego” coś się toczy, nie zawsze musi oznaczać akceptację owych praw i form. W czasie obserwacji różnych kurhanów wielokrotnie miałyśmy do czynienia z przypadkami pozowania, odgrywania scen, ustawiania się do zdjęcia. Równo­ ważyły to sytuacje, kiedy ludzie nie zwracali na nas uwagi. Te różnice wynikały być może z odmiennego traktowania nas jako obcych - w dwojakimi znaczeniu i kontekście. Byłyśmy obce, więc atrakcyjne (gdy ktoś brał nas za dziennikarki, nie prostowałyśmy). Kurhan był radosnym świętem, którym wspólnota mogła się pochwalić. Świętując cieszyli się, łatwo zatem dopuszczali nas w różne zakamarki, robili miejsce, abyśmy mogły coś sfotografować, czy wręcz pozowali. Skoro jed­ nak byłyśmy obce, nie dziwiło nikogo, że robimy inne rzeczy - że mamy aparaty, że ciekawią nas różne działania. Ktoś taki funkcjonuje na nieco innych zasadach. Wobec tego typu osób pewne reguły - dotyczące np. podziału przestrzeni wg płci podczas określonych czynności rytualnych - ulegają zawieszeniu, trzymane na dystans, byłyśmy tolerowane, a nasza dostrzeżona obecność nie wzbudzała ekscy­ tacji. Podobnie jak fakt, że fotografujemy39. 39 W Troszce byłyśmy przede wszystkimi “obcymi”, “innymi” . Nasza kobiecość, tak różna od kobiecości tamtejszych kobiet (ujawniająca się poprzez nasz wygląd zewnętrzny i nasze zajęcie), stała się tam kwestią wtórną. W trakcie rozmowy z “brodatymi hodżami” byłyśmy jedynymi kobie­ tami w meczecie (kobiety-muzułmanki wchodzą do meczetu w celu uczestnictwa w nabożeństwach, niemniej ma to miejsce w miesiącu Ramadan, który kończy się 70 dni przed świętem Kurban-Bajram), jednak tutaj nasza płeć nie odegrała roli, a jeśli tak - nie dostrzegłyśmy tego. Natomiast w trakcie kurhanu u Turków byłyśmy po prostu obserwatorkami, rejestrującymi podział obowiązków �ŚWIĘTO K U R B A N -B A JR A M W BUŁGARII 83 Traktowanie fotografii jako przedłużenia oka bądź/i umysłu uzmysławia nam, jak istotne dla wiarygodności obserwacji jest miejsce, z którego się ją prowadzi, a także jak owa pozycja warunkuje poznanie i późniejsze wnioski. Ponadto zaczy­ namy rozumieć jak złudne jest poczucie, że dysponujemy wiedzą, ponieważ coś widzieliśmy, gdzieś byliśmy, a naszą „tam” obecność zarejestrowaliśmy, fotogra­ fując obserwowane fakty. Metodologia i metodyka badań terenowych nie są sta­ nowcze co do włączania w obszar swoich zainteresowań techniki patrzenia i po­ strzegania oraz zasad rozbudowywania technologicznego zaplecza fotografii (choć dziś, dzięki powszechnie dostępnym programom komputerowym do obróbki ob­ razu, nie można pominąć wagi zbliżenia i wyostrzenia jakiegoś detalu ze zdjęcia, co może bardzo zmieniać sens pierwotnego ujęcia i cały kontekst danego obrazu). Metodologia antropologiczna chce się raczej koncentrować na kulturowym sensie efektów czynności czy stanów utrwalonych na zdjęciu. Warto zaznaczyć, iż roz­ wój techniki fotograficznej przyczynił się do wyzucia zdjęcia - jako artefaktu - ze znaczenia i „autorytetu rzeczy” (Benjamin 1975, s. 71-72). Fotografia, według Waltera Benjamina, jest zjawiskiem reprodukcji technicznej. Określenie to spraw­ dza się zwłaszcza w przypadku fotografii cyfrowej. Ten rodzaj fotografii może wzbudzać szczególną nieufność, ponieważ na poziomie obróbki cyfrowej są moż­ liwe radykalne zmiany obrazu (Jędrzejewska 2008, s. 67). Zatem współcześnie fotografia cyfrowa - traktowana przez większość badaczy jako środek służący utrwaleniu, co znaczy też uchronieniu od zapomnienia - ze względu na rodzaj technologii daje możliwość wykonywania rozmaitych trików. Służą one nie tyle „prawdzie” sytuacji, co „prawdzie” fotografującego. Ujęcia - traktowane jako „przedłużenia” czyjegoś oka i umysłu - obrazują to, co widziała dana osoba. Mamy w tym stwierdzeniu obecne dwie „prawdy”: „prawdę” sytuacji, faktu, czy zdarzenia oraz „prawdę” oka/umysłu fotografującego. Nawet więcej, jak bowiem zauważył między kobiety i mężczyzn. Dodatkowy kontekst dla tej refleksji buduje porównanie naszego podejś­ cia z podejściem zaprezentowanym przez Tomasza Strączka (Strączek 2005). Pozornie podobny do naszego, jego opis kurhanu różni się jednak ze swojej istoty: Strączek dokonał go jako MĘŻCZYZNA i jako taki uczestniczył w uroczystościach ofiamiczych w badanej przez siebie społeczności. Niemal od pierwszego kontaktu z badanymi uplasował się w tej roli kulturowej, przyłączając się do prac wykonywanych tam przez mężczyzn. Co najważniejsze zaś, został w którymś momencie popro­ szony przez swojego gospodarza o zrobienie kurhanu za zdrowie i powodzenie rodziny tamtego. My, jako kobiety, NIGDY nie mogłybyśmy tego dokonać (tzn. osobiście, własnoręcznie złożyć ofia­ rę, jak zrobił to Strączek), nawet gdybyśmy wrosły w społeczność na zasadach obowiązujących kobiety stamtąd. Nigdy zatem nie poznamy sytuacji kurhanu tak, jak poznał ją Strączek - ani gdy­ byśmy stały się tamtejszymi kobietami poprzez zżycie się z ich kulturą i udaną akulturację, ani (tym bardziej?) jako kobiety przychodzące z zewnątrz. Druga zasadnicza różnica dotyczy religijnej moty­ wacji kurhanów w obu przypadkach - kurhan u prawosławnych (Strączek) i kurhan na Kurban-Bajram u muzułmanów. W naszych rozmowach z uczestnikami kurhanów podkreślano, że samego uboju dokonuje ktoś specjalnie zaproszony na tę okazję (sąsiad, hodża, miejscowy rzeźnik - muzuł­ manin), kto wie jak to zrobić szybko i sprawnie, tak aby zwierzę nie cierpiało. Symbolicznym prze­ jawem tej postawy jest teatralne ostrzenie noży przed i w trakcie uboju oraz zasada „trzech po­ ciągnięć noża” (maksymalna liczba cięć w trakcie rytualnego uboju). Faktycznie, rytualnego uboju u „naszych” gospodarzy dokonał sąsiad, a nie sam gospodarz, który barana kupił i przeznaczył na ofiarę za zdrowie swojej rodziny. �84 ANNA KIJEWSKA, INGA KUŹMA Hubert Czachowski, „[...] etnologowie dowiedli w swoich pracach, że badania obcej kultury ujawniają i ułatwiają zrozumienie własnej. Oglądając i analizując zdjęcia określonego fotografa, również dużo można powiedzieć o nim samym, a także o kulturze, w której partycypuje” (Czachowski 1994, s. 111). Czachowski powiada również o pewnej predyspozycji fotografującego, która ujawniła się w trakcie naszego projektu: „zdjęcia pokazują [...], jak sam fotograf [...] ocenia świat, który fotografuje”, co z kolei prowokuje do ewentualnej manipulacji fak­ tami. „[...] Może to sprzyjać np. nadmiernemu estetyzowaniu lub - gdy coś trzeciorzędnego staje się pierwszoplanowe - zakłóceniu właściwej hierarchii foto­ grafowanych zjawisk” (Czachowski 1994, s. 112). Analizując fotografie antro­ pologiczne odkrywamy, iż dążenie do realizmu podczas zapisu fotograficznego (co nie jest tożsame z chęcią zachowania obiektywizmu), odzwierciedla „dominu­ jącą w danym momencie perspektywę teoretyczną” (Wright 1994, s. 181). Wright przywołuje tu przykład fotografii antropometrycznej. Najdobitniej jednak, wy­ raziła zwątpienie w „neutralność” i „przezroczystość” fotografii Susan Sontag: fotografia to narzędzie, które spoczywa w czyichś rękach. Sontag postawiła tezę, iż „«bierność» i «wszędobylskość» zapisu fotograficznego same w sobie są prze­ kazem i przesądzają o agresywności fotografii. „«Imperialistyczne zapędy» foto­ grafii, Sontag tłumaczy jako chęć utrwalenia jak największej liczby obrazów” (Wejbert-Wąsiewicz 2008, s. 217). Utrwalanie - zobrazowanie, to rodzaj procedu­ ry dowodowej, służącej przeprowadzaniu poznania. Poznanie ma wiele wspólnego z władzą, to właściwie rodzaj władzy nad rzeczywistością, ponieważ nie da się jej inaczej poznać, niż poprzez jej egzegezę. Według Sontag fotografujący/obserwator - choć aktywnie dokumentuje sytua­ cję rozgrywającą się przed jego oczami - nie interweniuje. Podniesienie aparatu do oka jest „aktem nieinterwencji”, choć stoi za tym czasami cel, by pokazać jak było „naprawdę”. „Prawda”, jak to już było powiedziane wcześniej, jest „prawdą” oka obserwatora, która niekoniecznie musi się pokrywać z „prawdą” uczestników. Pokazywanie fotografii, to stworzenie dla niej nowego kontekstu, gdzie „w miejs­ ce «zinterpretowanego realnego faktu» pojawia się «wykreowany realny fakt»”, zaś „[...] tylko całkowita wiedza z [...] pozafotograficznego obszaru gwaranto­ wałaby spełnienie postulatu «prawdy w fotografii»” (Wejbert-Wąsiewicz 2008, s. 220)40. Stąd - wracając do naszej sytuacji badawczej - powinnyśmy kiedyś powrócić do ludzi, których fotografowałyśmy podczas święta, by pokazać im ówczesne zdjęcia i wtedy prosić o dodatkowe wyjaśnienia. Innym wątkiem istotnym dla naszej sytuacji poznawania przez fotografowanie w trakcie kurhanu jest problem przeżywania, podnoszony również przez Sontag. Jej zdaniem „często czujemy większy niepokój oglądając coś na zdjęciu niż naprawdę” (Wejbert-Wąsiewicz 2008, s. 224)41. Stawiała wniosek, iż brak myśle­ nia w trakcie robienia fotografii izoluje nas de facto od całej sytuacji. Refleksja 40 Cyt. za: Stefan Czyżewski, Etyka, moralność, autocenzura... w fotografii, Fotografia, 2003, nr 12, s. 106-112. 41 Cyt za: Susan Sontag, O fotografii, Warszawa 1986, s. 154. �ŚWIĘTO K U R B A N -B A JR A M W BUŁGARII 85 rodzi się później, a wraz z nią uczucia. Potwierdzałby to nasz przypadek: pierw­ szego dnia święta Kurban-Bajram beznamiętnie (na pozór), rejestrowałyśmy od początku do końca obrządek rytualnego ubijania zwierzęcia ofiarnego i z cie­ kawością śledziłyśmy porządek wszystkich czynności, wyszukując interesujące szczegóły. Zaś dzień później nie mogłyśmy bez żalu patrzeć na analogiczne czyn­ ności, dokonywane przez tych samych ludzi. To zmieniło optykę postrzegania samego rytuału, ponieważ z wątku religijnego zeszłyśmy na poziom czystej tech­ niki uboju, rozpatrywanego w kategorii „humanitarny - niehumanitarny”, „cier­ pienie - brak cierpienia”, „żywe zwierze - padłe zwierze”, nie zaś „święty - pro­ fani czny”. Ograniczyłyśmy już wówczas liczbę wykonanych zdjęć - częściej patrzyłyśmy własnymi oczami, a nie przez aparat. Zmieniłyśmy też perspektywę, z której robiłyśmy zdjęcia. Tym razem stała się ona niejako bliższa zwierzęciu, ponieważ robiłyśmy więcej zdjęć z wysokości zwierzęcego ubitego ciała, lub od strony żyjącego zwierzęcia, wyostrzając jego postać kosztem krzątających się ludzi. Mniej interesowały nas osoby dokonujące rozmaitych czynności wokół jeszcze żyjących zwierząt, a później ich mięsa (także całość sytuacji ludzie - zwie­ rzę w kontekście składania ofiary), natomiast koncentrowałyśmy się na zmaganiu między własnymi negatywnymi uczuciami (my jako „ludzie”), a obowiązkiem patrzenia (my jako „badaczki”). Jednak Ewelina Wejbert-Wąsiewicz - komentatorka myśli Sontag - ma częś­ ciowo rację, kiedy twierdzi, że: „przeżywając jakąś sytuację mamy czas na to, by wyzwolić emocje, napięcie, natomiast tylko oglądając zdjęcia pozbawieni jeste­ śmy bezpośredniości przeżycia, źródeł danej postawy” (Wejbert-Wąsiewicz 2008, s. 224). Nie wyklucza to uruchomienia przeżycia pod wpływem obrazu. W Polsce część oglądających, którym przedstawiałyśmy wybrane ujęcia z uboju rytualnego (i nie były to „najdrastyczniejsze” fotografie - dokonałyśmy takiej oceny już po wydarzeniu), pytali nas, jak czułyśmy się obcując z tą sytuacją na żywo. Jest bardzo znamienne, iż pytania dotyczyły stanu uczuciowego i mentalnego osób fotografujących i prezentujących obrazy, nie zaś tego, co owe obrazy przedsta­ wiają. Dopiero jakby zidentyfikowanie i nazwanie postawy fotografa wobec tego, co widział i utrwalił, miało uwiarygodnić „wykreowany realny fakt’'zdjęcia. PODSUMOWANIE Nasz pobyt terenowy pozwolił zaledwie dotknąć skomplikowanego faktu, ja­ kim jest - sam w sobie - kurban i Kurban-Bajram w Wyrbicy. Pobyt ten można również nazwać, co już proponowałyśmy wcześniej, swo­ istym „eksperymentem” terenowo-metodologicznym. Pozwolił on sprawdzić, do jakiego stopnia mogą być efektywne badania prowadzone w tandemie; na ile przydatna może być partnerka debiutująca w danym terenie; na ile spojrzenie „przewodniczki” wpływa na kształt doświadczenia i percypowania terenu u owej „debiutantki” oraz na ile komunikacją werbalną może wyręczyć czy wspomóc poznanie wizualne. �86 ANNA KIJEWSKA, INGA KUŹMA Co istotne, na postawie tych badań możemy prześledzić również zmianę w na­ szym nastawieniu. Rozpoczęła się ona od ciekawości dotyczącej przebiegu rytual­ nego uboju. Na samym początku sytuację tę traktowałyśmy raczej w kategoriach „czystego” poznania, zainteresowania badawczego. Jednak już na nagraniach fil­ mowych z pierwszego dnia Kurhanu pojawiają się nasze spontaniczne i uczuciowe komentarze. Odbijają one osobisty stosunek do obserwowanej sytuacji, są nasy­ cone ocenami i wartościowaniem. Odbiegają zatem od zasady „profesjonalnego” podejścia do przedmiotu studiów (polegającego na zachowaniu bezstronności), a wiążą się głównie ze stosunkiem do zwierzęcia składanego w ofierze oraz do niektórych osób uczestniczących w tym wydarzeniu. Dokumentuje to ponad sto zdjęć i kilka krótkich filmów z całego obrzędu ofiamiczego u rodziny tureckiej, (co najmniej) kilkadziesiąt zdjęć „fiesty” w Troszce oraz (nieliczne) ujęcia z dziel­ nicy Sarajska Machała. Zwłaszcza niektóre ujęcia z Troszki, rejestrujące pewne zachowania ludzi wobec mięsa, oglądane po czasie wywołują wielkie wrażenie. Dopiero wtedy dociera do nas prawda o statusie materialnym tamtych osób. Dla­ tego niektórych zdjęć z tamtej dzielnicy wolałybyśmy nie pokazywać - nie byłoby to, według nas, etyczne. Zmiana naszej postawy prowadziła następnie do mniej intelektualnego nastawienia, wręcz przytępienia ciekawości, kiedy do głosu do­ szły w większym stopniu emocje i to raczej negatywne (jak wstręt na widok krwi, mięsa, zapachów). Znalazło to odbicie w zdecydowanie mniejszej ilości zdjęć z drugiego dnia święta, z których tylko nieliczne wykonane zostały z perspektywy działających ludzi. Przeważają ujęcia robione na wysokości żywego i martwego zwierzęcia (lub jego szczątków). Miałyśmy jednak wówczas świadomość - wyni­ kającą z prowadzonych ad hoc rozmów w uczestnikami trzech kurhanów - iż dla niektórych z nich, szczególnie biedniejszych, bardzo dużo znaczyła możliwość uczestnictwa w świątecznym uboju (traktowanym jako kurhan), świętowania, zwłaszcza dzięki pomocy organizacji humanitarnej. Umownym, ostatnim etapem jest rodząca się obecnie refleksja. Po pierwsze dotyczy ona sensu, znaczenia oraz symboliki samego kurhanu jako rytuału ofiamiczego (okazało się, że nasze zdję­ cia i filmy przedstawiają wiele scen, które do tej pory nie są dla nas w pełni jasne; dowodzi to także, jak dokumentacja wizualna pomaga w uruchomieniu pamięci i jej uzupełnieniu oraz jak ważne narzędzie poznawcze stanowi). Po drugie, na­ mysł towarzyszy również konsekwencjom poznawczym, wynikającym z doświad­ czeń badacza nabytych w jego własnej kulturze, które towarzyszą mu, gdy idzie zmierzyć się z terenem, który z założenia jest „czymś innym”. * * * Na początku tekstu, w jednym z pierwszych przypisów, wspominamy o kon­ tekście kulturowym, który rządzi stosunkiem do zwierząt i do ich roli. Stało się to dla nas uderzające także w sytuacjach innych niż sam kurhan i składanie zwie­ rzęcia w ofierze. Poniższe wypowiedzi odmalowują dodatkowe konteksty, zagęsz­ czające znaczenie odbieranych przez nas Kurhanów. Wypowiedziom tym na­ dałyśmy charakter nieco konfesyjny, odchodząc od klasycznej retoryki tekstów �ŚWIĘTO K U R B A N -B A JR A M W BUŁGARII 87 naukowych, którą starałyśmy się stosować w artykule. Czujemy się do tego upraw­ nione, ponieważ sytuacja, którą obserwowałyśmy, wywołała liczne skojarzenia od­ wołujące się do naszego zaplecza kulturowego i były to reakcje silniejsze, niż się spodziewałyśmy. Być może był to również efekt pracy w tandemie, kiedy istnieje możliwość niemal natychmiastowej rozmowy, budowania komentarza na gorąco i odnoszenia się do nabytych doświadczeń. Miałyśmy świadomość zaangażowa­ nia w proces poznawczy naszych prywatnych kulturowych światów, które strukturyzowały to, co „nieznane”. Nasze zaplecze jest w dużej części rozbieżne ze światem poznawanym, w związku z czym nasuwa się pytanie na ile można się zbliżyć do obcej rzeczywistości poprzez chęć poznania i zrozumienia, posługując się wszelkimi dostępnymi narzędziami, a na ile schematy własnej kultury (po­ mimo samowiedzy antropologicznej) czynią ten proces tak trudnym, że (niemal) niemożliwym? Pozostawiamy to pytanie (na razie) bez odpowiedzi. I. Kuźma - W przypadku obserwacji kurhanu, miałam, do czynienia z sytuacją rytualną, religijną, gdzie zabijanie zwierzęcia w określony sposób, nie jest „zwyk­ łym ” okrucieństwem. Jednak do tej pory nie mogę wyzbyć się co do tego pewnych wątpliwości. Przyczyną jest mój własny pogląd na jedzenie!niejedzenie mięsa i stosunek do zwierząt. Pokarm mięsny ograniczam z powodów etyczno-ekologicznych (m. in. dlatego, iż nowoczesne hodowle zwierząt nastawione na „wyproduko­ wanie ” mięsa w wielkiej masie szkodzą środowisku), ja k i zdrowotnych. Jednak dla mnie, swoistym „języczkiem u wagi ”, był stosunek do zwierząt w przestrzeni publicznej w Bułgarii, gdzie po ulicach błąka się duża ilość zwierząt - bezpań­ skich psów i kotów. Z reguły zwierzęta te były dokarmiane, jednak rzadko kto brał je do domu na stałe. Szukałam wytłumaczenia dla tej sytuacji i nie mogłam go znaleźć, zaś wyjaśnienia mówiące, że Bułgarzy mają niższy poziom życia, że nie­ którzy z nich sami nie mają co jeść, więc nie chcą się obciążać opieką nad zwierzę­ ciem (szczególnie w miastach), nie są dla mnie dość przekonujące. Najprawdodpobniej zatem te dodatkowe sytuacje obserwowane przy okazji właściwej terenowej pracy, a wywołujące asocjacje różnego rodzaju (w tym: ideologiczne, bo taki prze­ cież charakter mają poglądy proekologiczne), zaważyły na moim ambiwalentnym stosunku do tego elementu kurhanu, jakim jest złożenie ofiary ze zwierzęcia. A. Kijewska - Czy doświadczenie uczestnictwa w rytualnym uboju odarło bada­ ną rzeczywistość z „ tajemnicy ”? A może właśnie okazało się „wtajemniczeniem ”? Ten mój „pierwszy kurhan ” nie przeraził mnie, nie zdziwił. Później miałam okazję obserować składanie ofiary w tekke oraz w trakcie cygańskiego święta Ederlezi. W tekke po raz pierwszy zobaczyłam strach zwierząt, czujących zapach śmierci swych poprzedników. Najdziwniejsze jednak doświadczenie kurhanu wyniosłam z wizyty u rodziny Cyganów Bułgarskich z okazji święta Ederlezi (Tfyrbica, Górna Machała). Zakupione na tę okazję jagnię zamiast henną umalowane było jaskrawo-żółtą farbą. Uboju w ogrodzie, na trawie przed domem, od strony ulicy dokonał zaproszony specjalnie na tę okazję „kasap” (tur. rzeźnik) z Troszki. Podkreślano -podobnie ja k za każdym razem, gdy obserwowałam rytualną ofiarę - że zabiciem �88 ANNA KIJEWSKA, INGA KUŹMA musi sie zająć człowiek, który się na tym zna, aby zwierzę nie cierpiało więcej, niż to konieczne(ł). W pewnym momencie ułożone na boku i przyciśnięte do ziemi kołanem rzeżnika jagnię zaczęło skubać majową trawę. Jej ziełeń kontrastowała z komiczną żółtą grzywką - skomercjalizowanym przejawem dawnych tradycji. Chwilę później głowa jagnięcia z trawą w pysku leżała na trawniku, odzielona od korpusu. Wszystko odbyło się tak szybko, że nie zdążyłam zrobić choćby jednego zdjęcia. Głęboko zdumiona, wraz z grupką kilkuletnich wnucząt gospodarza pa­ trzyłam, ja k bezgłowy korpus przebiera w powietrzu nogami. Badacz - człowiek, postawiony w tak nowym i odmiennym kontekście kultu­ rowym, zadaje sobie pytania nie tylko o zjawiska ze sfery społecznej czy symbo­ licznej. Zaczyna się zastanawiać dlaczego mięso z kurhanu nie jest badane przez weterynarza i na ile warunki uboju rytualnego odbiegają od tzw. standartów unij­ nych. Czy to powstrzymuje go jednak od przyjęcia zaproszenia do uczestnictwa w rytualnym posiłku? Jeśli chodzi o mnie - nie. Co więcej, spożywanie tradycyj­ nych potraw kurhanowych (jak ryż z jelitami i kawałkami płuc) nie wywoływało we mnie takiego obrzydzenia, ja k wypicie kwaśnego koziego mleka wymieszanego wodą (tzw. ajrjan)42. Po powrocie z kolejnych badań poświęconych kurhanowi (kwiecień-maj 2009) po raz pierwszy w życiu poczułam w rodzinnym domu specy­ ficzny zapach smażonego świńskiego mięsa, co z kolei skłoniło mnie do zastano­ wienia nad obecnym w naszej rzeczywistości kulturowej przekonaniem, że „bara­ nina śmierdzi ”. Wiadomo przecież, że zwierzę samo w sobie nie jest skalane - to ludzie nadają mu tę cechę, w zależności od warunków (kulturowych, społecznych i innych). Dlaczego zatem przejmujemy się rytualnym ubojem barana bardziej, niż zarzynanymi w polskich rzeźniach świniami i cielętami? Czy naprawdę tylko dlatego, że te ostatnie są rzekomo ubijane „humanitarnie”? Nie twierdzę oczywiś­ cie, że okrucieństwo wobec zwierząt należy traktować jako specyfikę kulturową. Jednak poznawszy do pewnego stopnia kulturę badaną i dystansując się tym sa­ mym wobec swojej własnej kultury, nie potrafię ju ż wskazać granicy między „okru­ cieństwem ” a „ humanitarnym ubojem ”. LITERATURA A n t o n o w i c z - B a u e r L u c y n a , D u b i ń s k i A l e k s a n d e r 1983, Słownik turecko-polski i polsko-turecki, Wiedza Powszechna, Warszawa. B e n j a m i n W a l t e r 1975, Twórca jako wytwórca, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań. B l a g o e y G o r a n 2004, Kurhan ”t w tradiciata na b "Igarite musulmani, Akademićnoto Izdatelstvo Marin Drinov, Sofia. C i a r k a R y s z a r d 1992, Widzieć, odczuwać, myśleć. Rozmowa z Jackiem Olędzkim, Konteksty. Polska Sztuka Ludowa, nr 3—4, s. 215-218. C z a c h o w s k i H u b e r t 1994, O fotografii i etnografii, Konteksty. Polska Sztuka Ludowa, nr 1-2, s. 111-112. 42 Być może dlatego, że potrawy kurhanowe spożywałam z naczyń jednorazowych - nie uży­ wanych wcześniej, podczas gdy ajrjan piłam w obcym domu, z cudzej szklanki, używanej wcześniej wielokrotnie. �ŚWIĘTO K U R B A N -B A JR A M W BUŁGARII 89 D a n a i ł o w G e o r g i 2005, Dom na skraju świata, Wydawnictwo Dialog, Warszawa. D a n e c k i J a n u s z 1997, Kultura islamu. Słownik, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, War­ szawa. - 2007, Podstawowe wiadomości o islamie, Wydawnictwo Dialog, Warszawa. F e r r a r i n i L o r e n z o 2006, Trepreghierecollettivedeimusulmanimilanesi. Spuntidiriflessione sulla fotografia etnografica, ACHAB. Rivisto di Antropologia, nr 9, s. 42-46. G u l i ń s k i S t a n i s ł a w 1999, Alewizm i bektaszyzm. Historia i rytuał, Nomos, Kraków. G i v r e O l i y i e r 2002, Le kourban: pratiąues sacrificielles et la religiosite populaire en Bułgarie, Etudes balkaniąues: etat des savoirs et pistes de recherche, Association fianęaise d’etudes sur les Balkans, 19-20 decembre, www.afebalk.org J ę d r z e j e w s k a P a u l i n a 2008, Antropologiczna analiza obrazu na przykładzie fotografii, Przegląd Socjologii Jakościowej, t. IV, nr 1, s. 36-70. K a r a m i h o v a M a r g a r i t a 2008, Palitra na identićnostite v procesa na eyrointegracia (slufiaat Satoyća), [w:] Dinamika na nacionalnata identicnost i transnacionalnite identicnosti w pro­ cesa na evropejska integracia, Akademia Balkanica 4, red. M. Dećeya, Izdatelstyo Paradigma, Sofia. K o l e w a T a t i a n a 1968, Rodzina i stosunki rodzinne w społeczności Bułgarów rodopskich, Etnografia Polska, t. XII, s. 431-451. O z t o p O m e r - U z t o p U m e r 2000, Islam 'da iman ve ibadet eslaslary. Namaz hocasy - Osnovata na yjara i ibadeta w isljama (Namaz hodżasy), b.w., Istanbul-Istambul. L e k s y k o n . . . 2003, Leksykon wiedzy o Turcji, red. T. Majda, Wydawnictwo Dialog, Warszawa. M a r u ś i a k o v a E l e n a 1993, Otnośenia meżdu ciganskite grupi v B”lgaria, [w:] Etnićeskata kartina na B ”lgaria (proućvania 1992), b.w., Sofia, s. 7-17. M a r u ś i a k o v a E l e n a , P o p o v V e s e l i n 2007, Dialekt/ezik i identicnost pri ciganite (na primera na B”lgaria), Studii Romani, t. VII, s. 315-325. M i k o v L u b o m i r 2007, Kultova arhitektura i izkustvo na heterodoksnite musulmani v B "Igaria (XVI-XXvek). Bektaśi i k ”z ”lbaśi/alevii, Akademićnoto Izdatelstyo Marin Drinov, Sofia. O l e c h n i c k i K r z y s z t o f 2003, Antropologia obrazu, Oficyna Naukowa, Warszawa. S i k o r a S ł a w o m i r 1994, Fotografia schyłku wieku. Fotografia i mit, Konteksty. Polska Sztuka Ludowa, nr 1-2, s. 113-121. S t r ą c z e k T o m a s z 2005, Zabić aby żyć, [w:] Regiony, granice, rubieże, red. L. Mróz, M. Zowczak, K. Waszczyńska, Wydawnictwo DiG, Warszawa, s. 193-204. S ” b o t i n o v a D o n k a 2002, Semejnik iii koleloto na żivota. Obicai i obredi na b"Igari, turci i cigani/roma, Izdatelstyo i Pećatnica RITT, Silistra. W e j b e r t - W ą s i e w i c z E w e l i n a 2008, Sztuka fotografii etycznej. Pamięci Susan Sontag, Kultura Współczesna, nr 2, s. 214-227. W r i g h t T e r e n c e 1994, Antropolog jako artysta: fotografie z Trobriandów, Konteksty. Polska Sztuka Ludowa, nr 1-2, s. 181-186. Z o w c z a k M a g d a l e n a 2005, Apokryficzne interpretacje kurhanu jako ofiary chrześcijańskiej, [w:] Regiony, granice, rubieże, red. L. Mróz, M. Zowczak, K. Waszczyńska, Wydawnictwo DiG, Warszawa, s. 205-224. Źródła internetowe http://bg.wikipedia.org/wiki/06njHHa_Btp6mia �90 ANNA KIJEWSKA, INGA KUŹMA ANNA KIJEWSKA INGA KUŹMA KURBAN-BAYRAM RITUAL IN BUŁGARIA - ETHNIC VARIETIES OF CELEBRATION. ETHNOLOGICAL REFLECTIONS ON FIELD WORK Key words: fieldwork, Bułgaria, kurban-bayram, Islam, sacrificial Muslim feast, photography The article describes the festiyal of Kurban-Bayram, celebrated between 7* and 10* December 2008 in a town of Vyrbica in the north-east Bułgaria. The region is inhabited by a several ethnic groups such as: Bulgarians, Turks, two communities of Romanies, and others, where the Christianity and Islam are not considered as an ethnic criterion. Kurhan, being a ritual during which a sacrifice of a domestic horned animal is madę, was celebrated there with a few locally and ethnically conditioned yariations. The article also discusses the process of ethnological research and the way of exploring the territory, as experienced by its authors working in this specific enyironment. Both formed a “tandem”, complementing each other. In this arrangement, one of them played a part of a “guide” of the other, while the other one was a “debutante”, knowing neither the language nor the area. For both authors, however, the universal language, which allowed them to penetrate and approach these unknown and untamed regions, was the language of photography. Translated by Joanna Stępińska Adres A utorek: Mgr Anna Kijewska Zakład Etnologii Polski i Europy Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Łódzkiego ul. Jaracza 78, 90-243 Łódź e-mail: ankakij@yahoo.com Dr Inga Kuźma Zakład Antropologii Kulturowej Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Łódzkiego ul. Jaracza 78, 90-243 Łódź e-mail: etno8@interia.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/67251137afec1816d15f35625223d07e.pdf 9a10bfafb516265eaabe12598ee4f480 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2284 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2119 Title A name given to the resource Święty obraz w szarym bloku / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.3, s.43-44 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ciarka, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryszard Ciarka ŚWIĘTY O B R A Z W S Z A R Y M B L O K U (SZKIC DO SCENARIUSZA FILMOWEGO) Chociaż s ł o w o „ o s i e d l e " należy d o t e g o t y p u zdarzeń j ę z y k o ­ wych, k t ó r y c h e t y m o l o g i a o d w o ł u j e nas bezpośrednio d o istoty zamieszkiwania, osadzenia w m i e j s c u , przypisania pewnych szczególnych wartości związanych s c h o d o w e , zsypy, w i n d y ; z w y d r a p a n y m i n a p i s a m i , z zapachem m o c z u , z w y b i t ą szybą w oknie. przestrzeni W i t a m y Cię o najsłodsza M a t k o z oswojeniem, J a s n o g ó r s k a Pani, na naszej g r a n i c y zsakralizacją, t o t r u d n o j e d n a k zarazem ustrzec się o d skojarzeń N i e c h się T w o j ą pięknością każdy z nas z a c h w y c i . daleko bardziej i n n y c h , b y nie rzec p e j o r a t y w n y c h . Osiedle t o O t o Cię p r o s i m y , M a t k o Boska z nieba także obszar r o z r z u c o n y c h b l o k ó w , szarych b e t o n o w y c h płyt, jednakowo zamieszkanych s z e ś c i a n ó w , upiornej A b y w naszym d o m u n i g d y nie zabrakło chleba. szachownicy I Syna S w e g o , p o p r o ś o t o z nami mieszkań. A l e i takie osidle, kiedy p o p a t r z y m y d o k ł a d n i e j , dość O t o m y grzesznicy prosimy Cię ze łzami. •zybko zaczyna żyć s w o i m w ł a s n y m ż y c i e m , a każdy blok zaczyna nabierać jakichś s z c z e g ó l n y c h c e c h i n n o ś c i o d p o z o s t a ł y c h . 1 r N a w i e d z e n i e b l o k u przez Ś w i ę t y Obraz ( k o p i a obrazu M a t k i Nieomal z cyniczną precyzją i d o k ł a d n o ś c i ą z a p r o j e k t o w a n e Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j ) na p e w n o b y ł o w y d a r z e n i e m dla j e g o w y k o n a n e szare sześciany j u ż p o k i l k u latach m i e s z k a ń c ó w . W y d a r z e n i e m w skali rodziny, k o n k r e t n e g o miesz­ mozolnego "Oswajania" tej m o n o t o n n e j przestrzeni zaczynają w y g l ą d a ć na kania, jak i dla c a ł e g o skupiska •zamieszkałe". P i e r w s z y m t e g o t y p u ś w i a d e c t w e m są b a l k o n y , d w i e ś c i e o d r ę b n y c h g o s p o d a r s t w - czyli c h y b a w c a l e niemałej * rozmaity s p o s ó b zadaszone i o b u d o w a n e . N a s t ę p n y m , p o ­ wsi.' bielenie d ł u g i c h , t u n e l o w y c h korytarzy na małe zamykane e n Wawy, pełne rupieci, m e b l i , b u t ó w , przyklejonych d o ścian l u d z k i e g o , liczącego Wszelkie przejawy, tej m o n o t o n n e j , blisko kilkudziesięciodniowej w ę d r ó w k i Obrazu z piętra na piętro, o d zamkniętej enklawy Bazetowych ilustracji. Wreszcie „ s w o j e " , „ t u t a j " , „ t a m c i " , „nasza korytarza d o następnej, o d mieszkania d o mieszkania, zamknięte •trona" zaczyna nabierać, na p e w n o kalekiego, ale zawsze sensu są t y l k o w e w n ą t r z b l o k u . O c z y w i ś c i e g r a n i c ą tej n o w o w y ­ lakim jest „ d o m " . Niszczeją i stale ulegają degradacji t y l k o strefy „ n i c z y j e " : klatki k r e o w a n e j przestrzeni, która jednak w jakiś s p o s ó b p o k r y w a się z już f u n k c j o n u j ą c ą , jest ciemna klatka parteru. 43 �P o d ścianą ze szklanych kafli, d a j ą c y c h nikłe ś w i a t ł o , o p a r t o duży obraz M a t k i Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j i p o o b u s t r o n y c h stoi stół, teraz o d ś w i ę t n i e przystrojony, nakryty o b r u s e m , są k w i a t y i ś w i e c e , które p o w i n n y się palić całe 2 4 g o d z i n y . flagi: polską i maryjną; stolik p o k r y t y białą serwetą, k w i a t y , ś w i e c e Obraz w o k n i e , na stole... w dzień jest p r a w i e n i e w i d o c z n y , gdy i nieodłączne j u ż w t a k i m z e s t a w i e n i u d o p e ł n i e n i e : s y m b o l e niemal całe ś w i a t ł o w p a d a z zewnątrz staje się t y l k o ciemnym N S Z Z S o l i d a r n o ś ć , zdjęcie papieża, ks. Jerzego, Prymasa Tysiąc­ p r o s t o k ą t e m , ale jakaś siła każe dostrzegać w t a k i m zestawieniu lecia... A l e d u s z n y zapach k w i a t o w i p a l ą c y c h się ś w i e c , u d e k o r o ­ ( o k n o - stół - ś w i ę t y obraz) ład i h a r m o n i ę , n a w e t piękno, w a n y obraz, t o t y l k o znak, akcent granicy, w p r o w a d z e n i e i przy­ a przede w s z y s t k i m istotę miejsca w ł a ś c i w e g o . Przecież w wypo­ p o m n i e n i e , że w b l o k u zdarzyło się c h y b a coś n i e z w y k ł e g o . w i a d a n y c h i w y ś p i e w y w a n y c h s ł o w a c h m o d l i t w y zawsze tyle Na k t ó r y m piętrze jest Obraz? - na 6, 9 , 1 0 , 3. W s p i n a j ą c się p o s c h o d a c h , w z d ł u ż o d r a p a n y c h ścian „ z i e m i n i c z y j e j " dość t r u d n o odnaleźć t o miejsce. Czasami znakiem będzie kilka k o l o r o w y c h wstążek p r z y w i ą z a n y c h d o m e t a l o w e j balustrady s c h o d ó w . Cza­ sami d o d r z w i k o r y t a r z o w e j e n k l a w y przylepi ktoś ś w i ę t y obrazek l u b w y c i ę t y z papieru krzyż. Czasami j e d n a k przez oszklone d r z w i , z a w i e s z o n e firanki, oddzielające korytarz o d klatki, dostrzec światła! P o b ł o g o s ł a w nas w s z y s t k i c h , n a w e t m a ł y c h dzieci Niech łaska T w a Ś w i ę t a zawsze za nas ś w i e c i . Będziemy się m o d l i ć Najświętsza Panienko Ty nas B ł o g o s ł a w S w o j ą Ś w i ę t ą ręką. A za ś w i ą t y m o k n e m , ś w i ę t e g o b l o k u w i d a ć i skrawek niebe m o ż n a m i g o t l i w e ś w i a t ł o ś w i e c y , która stoi na s t o l i k u p o d ścianą, i skrawek osiedla, t r o c h ę szarych c h m u r i t r o c h ę szarych bloków, b u k i e t k w i a t ó w w w a z o n i e i jakiś mały obrazek. „ S t o l i k c z u w a ­ zamieszkanego miejsca. n i a " , jak p o w i a d a j ą mieszkańcy b l o k u , najlepiej i n f o r m u j e , na k t ó r y m piętrze, w k t ó r y m z z a m y k a n y c h korytarzy jest Obraz. Przekazywanie k o p i i C u d o w n e g o Obrazu n a s t ę p n y m , w y z n a ­ O d p o c z ą t k u k w i e t n i a d o k o ń c a maja 1 9 8 9 r. kopia obreżU Jasnogórskiego nawiedziła blok przy ulicy Wyszogrodzki*} c z o n y m w k o l e j n o ś c i , o d b y w a się n i e z m i e n n y m r y t m e m zawsze w W a r s z a w i e P r a g a - P ó ł n o c ( B r ó d n o ) w ramach misji k a t e c h t t f c o 18°°, na granicy, na p r o g u n o w e g o mieszkania. I z n ó w o k n o , na cyjnej p o ś w i ę c o n e j rodzinie, o r g a n i z o w a n e j przez parafię o k n i e , przy oknie... tak jak p o p r z e d n i o , tak jak kilka d n i w c z e ś n i e j , cioła R z y m . - K a t o l . p o d w e z w . „ M a t k i Boskiej R ó ż a ń c o w e j " ^ będzie t y m miejscem w y b r a n y m . Z w y k l e t a m b o w i e m na c o dzień Bródnie. Fot. A u t o r 44 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8032f93b07e5cdf5b5ffabe7cd569b20.pdf edcc776dc1132df858957ba034ff5675 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3223 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3020 Title A name given to the resource Święty Paweł - nawrócenie, odwrócenie i niepewność / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.177-183 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. Ś w . Paweł., olej na p ł ó t n i e , w y t n . 6 5 - - 5 2 c m , o k . 1850, S t a r y K o ś c i ó ł w Z a k o p a n e m Jerzy Sławomir Wasilewski ŚWIĘTY PAWEŁ - Album Aleksandra Jackowskiego i NAWRÓCENIE, ODWRÓCENIE I NIEPEWNOŚĆ Jadwigi Jarmewkie- usiłował sobie p o r a d z i ć nie t y l k o s ł o w o m , ale t a k ż e wizerunkiem wieżowej Szttil-rt Iwlu połuk-icgo jest dla mnie nada) k s i ą ż k ą ей», m a l a r s k i m Szawla/Pawla. Prezentuje r ó w n ą , tak j . , k był n i ą d w a d z i e ś c i a lut t o m u , k i e d y o g l ą d a j ą c mencie upudku z k o n i a i t e w s p o s ó b najlepiej o d d a j ą c y prze­ go u t w i e r d z a ł e m m i a n ę - - j a k o s p a d a j ą c e g o przez plecy do t y l u , g ł o w ą w dół. -io w decyzji studiowania e t n o g r a f i i . (Do- KtitVm go w ł a ś n i e j a k o prezent z „Ody do mo­ ciotki N a w r ó c e n i e zostaje oddane przez odwróconie, konwersja przez młodości" inwersjo. Przyjrzawszy się p o z y c j i s p a d a j ą c e g o m o ż n a o d c z y t a ć maturalny od sędziwej z dedykacja, zawiorujiya. czterowiersz go w p r z e ł o m o w y m i przykazanie by jej sh.Wii b y ł y dla m n i e „ g w i a z d ą p r z e w o d n i ą w i ę c e j : oto nic siedzi on j u ż w siodle, ale t e ż nie s p a d ł jeszcze przez całą d r o g ę m ł o d o c i a n i , " ) . Jest t a m reprodukowany obraz, na z i e m i ę . G d y p r a w a noga wyrzucona jest wysoko Па k t ó r y me p o t r a f i ł e m d o t ą d z o b o j ę t n i e ć — n a w r ó c e n i e św. Iow* t k w i jeszcze w strzemieniu. Wiadomo, ż e P a w e ł j u ż nie w górę, Pawia ze starego k o ś c i ó ł k a w Z a k o p a n e m . Akcjo, o b j a ś n i a w p i ­ jedzie, ale wciąż, nio w i a d o m o gdzie spadnie. Takio przedsta­ sane w obraz s ł o w o : w i s z ą c a nu drzewie k a r t k a „ d o Daroaska" wienie w y r a ż a znowu f a k t p r z e ł o m u aktualizuje czas i miejscu zdarzenia, hater nie jeat j u ż Szuwlein, alo t o ż nie jest jeszcze Pawiem. J e s t a podpis „ Ś . P a w e ł " i s ł o w a b i e g n ą c e z ust Hog.i Ojeiv >,&(więtv) Szuwlo czego mnie p r z e ś l a d u j e s z " - - idenl y d k u j ą bohatera w całej jego parado­ ujmuje c h w i l ę gdy bo­ kreska u ł a m k o w ą m i ę d z y j e d n y m a d r u g i m . P a t r z ą c dzisiaj na t e n obraz o d c z y t u j ę go przez pryzmat ksalnej d w o i s t o ś c i : od tej c h w i l i apostola i ś w i ę t e g o , bez d o t ą d etnograficznej przecież e s t e t y k i . Nie m y ś l ę o n i m — j a k przed laty — prześladowcy chryoieijan. Z t ą dwoistością malarz wiedzy o mechanice symbolu, nie z a ś ludowej w kategoriach 277 �„uroku naiwności" jego f o r m y nio sprowadzam do nieporad­ ności w przedstawianiu s p a d a j ą c e g o o ś l e p i o n y ś w i a t ł e m i zdezorientowany przez głos człowiek ro* c i a ł a ; w s z t u c z n o ś c i od¬ poznaje w z d u m i e n i u w z j ę p o j a w i a j ą c ą się na n i e b i e " . w r ó c e n i a do g ó r y n o g a m i w i d z ę w i ę c e j n i ż n i e z d a r n o ś ć — do­ strzegam symbolikę inwersji, paradoks transformacji, ambi- waloncję s t a n ó w w obrzędzie przojśeia, słowem w i d z ę gio do i n n y c h t e k s t ó w znacząco. analo­ kultury. generalna Szawla brzmi: czy e t n o g r a f m o ż e na dzieło s z t u k i j a k o na p r o d u k t „ w y o b r a ż e ń tional zbiorowych" — toż ar- tej k u l t u r y znaczenia np. materialnych rekwizytów tekstyliów w świetle krewioństwie duchowym- „E!cmontv 1 wioństwio " лууobrażonym zvcjoin w których rzadko z imponująco misterium płyną pojęciowych który „pewno wszyscy tremendum i łańcuch pełniając przekształceń no konwersyjną Pawiową zakopiańskiego nosansie p r a c ę M a r t o n e ' a mistrzowie ~ 3 w poszerzeniu o — trudno oprzeć Michał Anioł, się w r a ż e n i u , Tintoretto, żo Caravaggio, Veronese i i n n i - - p r z y b y l i na s c e n ę wydarzenia o c h w i l ę za p ó ź n o : Pawiowe widzenie j u ż się zaczęło. W wielkim stwie zachodnioeuropejskim, k t ó r e od X I I w i n k u malar­ przedstawia feretronu — przedo wszystkim obraz Pawia 6 l u b r ó w n o l e g l e d o ń . J u ż za c h w i l ę spadnie; m o ż e t o się d o k o n a ć na innyeh już p ł ó t n a c h na parę sposobów. W XV-wiecznej Mistrza z Hildosheim jeździec właśnie w y ­ p a d ł z siodła acz znajduje się jeszcze p o n a d k o ń s k i m g r z b i e t o m N a t o m i a s t u M u r i l l a (Objawienie ok św Pawia Madryt jeźdźca g d y druga w y s t a j e p o n a d grzbietom z w i e r z ę c i a podobnie na obrazie Taddeo Zucoariego ( f t y y m cello a l Corso ok nogę Nieco kościół S Mar 1064 )^ N a t o m i a s t na obrazie J o h a n n a K o t t m a y r a w k a t e d r / e w Passawie nia się o d j e ż d ź c t 7 Prado 1655) k o ń u p a d ł j u ż na z i e m i ę p r z y g n i a t a j ą c j e d n ą (100,3) k o ń nie pada а uwal z a ś P a w e ł spada n a z i e m i ę g ł o w ą prosto w w dół^ geliści nie w s p o m i n a j ą o u p a d k u z k o n i a , P a w e ł w o d z i ć m u s i na m y ś l obraz z a k o p i a ń s k i jest na ogół k i o d y j u ż leży, z u p e ł n i e o b e z w ł a d n i o n y , j a k b y p r z y ­ upadku, s t w a BelbeIło da P a v i a , о к . 1430. N a wizerunkach t y c h P a w e ł N a w r ó c e n i e jako scenę k o n n ą , c h o ć Dzieje Apostolskie a n i ewan­ wyobrażany „lirninalnym" u t r z y m u j e się jeszcze n a k o n i u leżąc plecami n a k o ń s k i m grzbiecie ostatnio się na го- od grupy, w l u b X V - w l e o z n e przedstawienia w rodż-aju s p a d a j ą c e g o scenie Nawrócenia G d y o g l ą d a się sceny N a w r ó c e n i a — c h o ć b y te w y m i e n i o n o odłączeniu m a r g i n a l n y m " (A V a n Gcnncp) zawieszeniu w manuskrypcie B a r b e r i n i w Bibliotooo W a t y k a ń s k i e j , autor­ kompe­ acz z a t r z y m u j ą c ą grozy owego Poi-deuono'a w katedrze w .Spiłimbcrgo kolo U d i n e , (po 1524) j q wyrażono wielcy Tunics ) cvv obok ale b y z o b a c z y ć j a k r ó ż n i e rozumia­ w dawnej rozprawie Friedlaendera, świadectwo cza niestety p r z y k ł a d ó w takiego u j ę c i a ; na m y ś l p r z y c h o d z i — przemianę i jakimi środkami symbolicznymi wydaną, bogatą w dokumentację to nie t y l k o j a k i e p r z e ż y l i . T o t a k ż o opuszczenie bo- podczas g d y k o ń p a d l na kolana"*. Fricdlaender nie p r z y t a ­ t e n t n y h i s t o r y k s z t u k i s z u k a ł b y go raczej w i l u s t r a c y j n e j gra­ fice nowotostamentowej u s t a w a ł a , insygnit i f a w o ł zw<sa z k o n i a j a k A m a z o n k a n a a n t y c z n y m sarkofagu, c h o ć b y w „ w i e l k i m " malarstwie n o w o ż y t n e j E u r o p y , nie t y ł o z r o s z t ą w nadziei odnalezienia owego p i e r w o w z o r u mają | śniojs/.e. „ C z a s e m pokazany jest m o m e n t w ł a ś c i w e g o moustalono. W y ­ t ę lulce w a r t o z a p o z n a ć się z i k o n o g r a f i ą które Są wreszcie przedstawienia j a k b y jeszcze o p a r ę c h w i l weze- tradycyj­ (historycy sztuki) pozostają 1 (V w i d z i e l i " - , nie posiada swej m o n o g r a f i i . Jego e w e n t u a l n y pier­ wowzór czj transformacja — czy t o w e w n ę t r z n i e psychologiczna, j a k kon¬ w o w z o r ó w . E t n o g r a f n a p o t y k a t u p r ó g swej k o m p e t e n c j i : zako­ feretron, innych, górnym wersja, czy u s p o ł e c z n i o n a , o b r z ę d o w a j a k inicjacja — o d b y w * 1 nej — n a l e ż a ł o b y o p r a c o w a ć s t u d i u m jego p r z e k s z t a ł c e ń i pier­ piański i wywracają w prawym m i a n y . W j ę z y k u e t n o l o g i e z n y m p o w i e d z i e ć n a l e ż y , iż k a ż d a podle­ k l u c z y — p o d s t a w o w y c h ele­ j ę z y k a symbolicznego k u l t u r y zostawiony przewartościowania. się w s a m o t n o ś c i , w mentów Paweł batera, jego izolacja, osamotnienie w cłiwili inicjoidalnej prze. A więc zanim ulegnie się pokusie o d c z y t y w a n i u o b r a z u za pomocą wszystkoodmykających 1544—45) — r o z w i a n y m i sztandarami, Ucieczka ż o ł n i e r z y dekompozycjom i rekompoM wreszcie - - j a k p o s t a ć utraty statutu, lub „ d u c h o w y m pukru- tworzono ^tj setki irit<*FtokHtów g, t r a c i ł y sens a z n a k i z n i k a ł y w momencie radykalnogo kryzysu, Kira- ргяоя koziosorów, аДн taczaj gają w rekttth a r t y s t ó w licznym er -»ł kultury ho Us t y сипу oh wzorach m y ś l o w y c h 1570), o d b i e g a j ą z n a k ó w — t a k j a k b y wszelka s e m a n t y k a kul­ k i u t l ó w , to nie da się togo p o d o b i e ń s t w a z b y ć frazesem o Jio w Gallery, W a s z y n g t o n , jożdżają innych tekstów j e ś l i obrazv Picassa s ą podobne do m a s k i (Lonmgrad, E r m i t a ż ; Nawróceń^ l o d o w a t ą p r z e j r z y s t o ś ć j e d w a b i u a pozbawiono s ą jakichkolwiek A l b o w i e m — j a k p o w i a d a j ą Barbara i Denis T e d ł o c k o w i e , f i ­ indiańskiej Veronese'* p o n o s z ą ich r u m a k i , k t ó r e t r a t u j ą ebetypalno-uniwersalnych. A r c h e t y p nie spada p r z e c i e ż z nioba. tury Tintoretta jest sam sobio: jego ż o ł n i e r z e czy t o w p a d a j ą do w o d y , czy to dzieło s z t u k i , nawet ludowej, a w i ę c dzieło zin- nezyjnie d e c y f r u j ą c y kompozycjach o p o ń c z y i k ł ą b ó w g a l o p u j ą c y c h k o n i . T a k ż e u T i n t o r e t t a (N», patrzeć d y w i d u a ł i z o w n e , m o ż e b y ć interpretowane w kategoriach maniorystyeznych żołnierze, wiorzchowce, nawot psy. P e ł n o t u r o z m a i t y c h t u n i ^ by u ż y ć wyrażonia Durkheima, Hertza i wielu innych. Do ja­ kiego stopnia W Veronese's d o m i n u j e t u m u l t , zgiełk i p o p ł o c h . W I w t e d y r o d z ą się w ą t p l i w o ś c i . O nich nioch b ę d z i e t e n tekst. Niepewność 4 To co dzieje się z postaciami d r u g o p l a n o w y m i jest r ó w ^ j , Prawie w e r t y k a l n a i od^^róeona pozycj ъ P a w ł a p r z y ale r ó ż n i c e w k o n i p o z ;y c j i i s' z' c z e g ó ł a c h p oozooss t a ł j -eh ż s z yл z%vi c i pp a r t i i w j*kłuoza*a u c z a j ą b>l i ./.s związ k gnieciony do ziemi, o t w a r t y m i oczami o g l ą d a j ą c wizję l u b prze­ żywając ją wewnętrznie, z zamkniętymi oczyma. Skoro p y t a n i e o bezpośrednio odpowiedzi, warto z m i e n i ć m e t o d ę . G d y zawodzi ustalenie jednoznacznych wply- poddaje się c h r o n o b g i z a c j i . T y l k o w ó w m i ę d z y a r t y s t a m i czy d z i e ł a m i — m o ż n a s t u d i o w a ć tra¬ umownie i zarysowo mo- feretronu p i e r w o w z o r y ikonograficzne ekstatyczne, w k t ó r y m szok p o ł ą c z o n y jest z transem, t r u d n o Wydarzenie o t a k s k o m p l i k o w a n y m przebiegu j a k p r z e ż y c i e zakopiańskiego pozostaje bez m o ż n a s p r ó b o w a ć i l u s t r o w a ć paroma z n a n y m i obrazami kolejne d y c j ę , a n a l o g i ę , paralelo. Dzieło s z t u k i (zwł. ludowoj) fazy w y p a d k u . N a j p ó ź n i e j s z a f&zu j a k ą d o k u m e n t u j e m a l a r s t w o mije b o w i e m t a k ż e w szerokich relacjach h i s t o r y c z n y c h i etno­ — n i e s k ł o n n e do o d m a l o w y w a n i a dalszej t r z y d n i o w e j ś k - p o t y graficznych, u t«* nie s k ł a d a j ą się wcale z pojedynczych w p ł y ­ P a w ł a i k o ń c z ą c e g o j ą epizodu z Ananiaszem (Dz. A p . 9, 8—18) wów. t o m o m e n t , gdy P a w e ł p o d n i ó s ł się j u ż częściowo z niemi, kiedy półleżąc wsparty na r ę k u p r z e ż y w a najdoskonalszej, obraz 1626). promiennie Parmigianma, radosnej (Wiedeń, O c h w i l ę ' wcześniej pełnię ekstazy. postaci przedstawia W ją Kunsthietorichos M u s e u m , ok. musiał jednak nastąp/ć- przełom, Spróbujmy zatem naszkicować etnograficzny fiuikejo- kontekst tego w i z e r u n k u — t z n . o d w r ó c e n i a , spadania g ł o w ą w d ó ł w momencie p r z e m i a n y . S k ą d i n ą d , w h i s t o r i i s z t u k i nio ignorowano tej k w e s t i i , do­ strzegając n p . r ó ż n i c ę znaczenia m i ę d z y scenami p r z o d u i do t y l u . Martene d o ł ą c z a do a n a l i z y przedstawień przedzającą Pawła Grzegorza Wielkiego na t e m a t u p a d k u Szawla i d w ó c h rodza­ nawró­ j ó w u p a d k u w o g ó l e : „ u p a ś ć n a t w a r z w t y m ż y c i u znaczy u z n a ć p o d k r e ś l a w e w n ę t r z n y proces konwersji a nie b e z p o ś r e ­ k a ż d y s w ó j b ł ą d i z m y ć go ł z a m i p o k u t y . Z drugiej s t r o n y upa­ na początku cenia ukazuje Caravaggio, k t ó r y ekstatycznego d n i k o n t a k t z Chrystusem, 178 transu pokazuje prowadzącego taki w k t ó r y m do l e ż ą c y na ziemi, wo.ośniej.sze do przed „ z b u d o w a n i e m " m u s i się d o k o n a ć „ s k r u s z e n i e " . T ę po­ fazę nawrócenia upadku XII-wiecznych o sześć w i e k ó w słowa dek do t y l u , p r z y k t ó r y m nie w i d z i się nic, jest j a k n a g ł y upa- �p r z y zamianie prawogo i lewego; t r w o ż ą l u b b a w i ą gdy o d w r ó eoniu ulognie t o co na g ó r z o i t o co na Wyobraźnia p o p u l a r n a jost na tywem inwersji języka symbolicznego t r a d y c y j n e j dolo. pewno zafascynowana mo­ g ó r y i d o ł u . Fascynacja t a przekracza kultury ludowej. ramy Dają jej w y r a z dzieci — s t a j ą c na r ę k a c h , na g ł o w i e , „ p r z e w i j a j ą c się" na trzepakach i k o z i o ł k u j ą c , oraz a r t y ś c i m a l u j ą c y je w tych pozycjach, od c z a s ó w Gier dziecięcych „wagoniki strachu" pokonujące Breughla. Lunaparkowo zenit „pętli śmiorci" służą roalizacji tego samogo doznania z p o m o c ą t e c h n i k i . O zaawan­ sowaniu dzisiojszogo a m e r y k a ń s k i e g o „rollercoastor'a" świad­ czy z b u d o w a n y o s t a t n i o —• z r e s z t ą przez J a p o ń c z y k ó w — na W s c h o d n i m W y b r z o ż u U S A system, w k t ó r y m w w a g o n i k a c h jodzie się —• i pokonujo p ę t l ę ś m i e r c i — na s t o j ą c o ! K t o nio o d w a ż y się sam s p r ó b o w a ć — dozna tego samogo z a w r o t u g ł o ­ w y p a t r z ą c na m o t o c y k l i s t ę w beczce ś m i e r c i , a nawet na s t a r ą f o t o g r a f i ę a m e r y k a ń s k i e g o l u n a p a r k u , gdzie w joj zonioio znajdujo się rowerzysta, k t ó r y w j e c h a ł t a m z r o z p ę d o m po dtugioj r a m p i o . U p a d e k „ n a lob na s z y j ę " m r o z i k r e w w ż y l o c h gdy pa­ t r z y się na inne zdjęcio z dawnego l u n a p a r k u — k o ń z s i o d z ą c ą na jego grzbiocio k o b i o t ą skacze czy raczej spada z dwudzie­ stometrowej wieży do basenu z wodą. 1 3 Pozycja „ g ł o w ą w d ó ł " to pozornie t y l k o to samo co „do g ó r y n o g a m i " — t o z p e w n o ś c i ą straszniejsza o d m i a n a inworsji. Jost w niej groza bozwladnogo I I . 2. J e a n Pueelle, Objawienie Św. P a w ł a , Joanny I I z Nawarry, ok. 1300 r. Godzinki spadania a nie t y l k o komizm chodzenia na opak. W galerii postaci, k t ó r o b y ł y w ten s p o s ó b przedstawiono d a ł o b y ł a t a , licznych się z n a l e ź ć w y o b r a ż e n i a potępiońców i skazańców, 1 4 Judasza a przodo i Pi­ wszytkim p r o r w o w z ó r ich w s z y s t k i c h —• L u c y f e r a , Szatana, A n t y c h r y s t a . B i b l i j n e t e k s t y w y j ś c i o w e o p i s u j ą c e to wydarzenie — dok w d ó ł z doczesnych stanowisk, k i e d y to nio jest się ś w i a ­ 1 0 d o m y m p o ż y t k ó w , jakie przynosi k a r a " . Tak więc przedsta­ wienia, w k t ó r y c h P a w e ł spada do p r z o d u s y m b o l i z u j ą p o k u t ę , z a ś wizerunek s p a d a j ą c e g o do t y ł u jost a l e g o r i ą d u m y i ś l e p e j ignorancji. Wzorami formalnymi nia u p a d a j ą c e j m i a ł y b y b y ć t u przedstawie­ Synagogi. O z b l i ż o n y c h przedstawieniach s p a d a j ą c e j na głowę P y c h y pifze (^wiechowski, ż e akrobat3^czne pozycje, w j a k i c h ta i inne p r z y w a r y s ą przedstawiano na ilustracjach z X w i o k u , w y w o ­ d z ą się z r y s u n k ó w w m a n u s k r y p t a c h t r a g e d i i grockich, w k t ó ­ rych „odpowiednio upozowani aktorzy odtwarzali kształty 1 1 liter a l f a b e t u " . C h o ć t a k i o precyzyjnio ustalane r o d o w o d y s ą niezmiernie sugostywne, o t n o g r a f niewiole m o ż e z n i m i z r o b i ć . D l a ludo­ Proro­ c t w o Izajasza, 14, 12—17; Ł u k a s z 10, 18; Apokalipsa św. J a n a 20, 1—10 — nie p r o c y z u j ą w p r a w d z i e pozycji u p a d k u B o ż o g o adworsarza, ale j u ż Rivayat, mazdojska k s i ę g a roligijna p r z o d - stawia jogo przobieg z w y r a z i s t y m i Ormuzda Aryman zostajo s z c z o g ó l a m i . Oto na rozkaz spętany jego oblicze, gdzio s ł y s z y w y r o k : i przyprowadzony przed „ t o n nieczysty, ograniczony duchowo — z r z u ć e i o go g ł o w ą w d ó l do p i e k ł a . W t o d y B a h r a m Y a z a d z a p r o w a d z i ł nioczystogo A r y m a n a go" t a m g ł o w ą w do p i e k l ą i wrzucił 1 5 dól" . N a d r u g i m l i t e r a c k i m k o ń c u tej t r a d y c j i podobna, acz dostojna c h a r a k t e r y s t y k a : „ D i a b e ł b y ł a n i o ł o m , ale k o z i o ł k a g ł o w ą w d ó ł , a ... r o s z t ą do Nio powtarzając pomnijmy, góry". znanogo m a t e r i a ł u mnioj wywrócił 1 6 otnograficznogo przy­ żo „ o d w r ó c e n i e jest znakiem rozpoznawczym i s t o t wego o b r a z u P a w i a w o l e l i b y ś m y w i d z i e ć zaplecze raczej w l u ­ dowym ś w i a t o p o g l ą d z i e niż w detalach karoliriskioj miniatury. A na t y m p o l u t r u d n o o k o n k r e t n o ś ć i p r e c y z j ę r ó w n ą tej osią­ II. 3. Belbollo do P a v i a , o k . 1430 г., m a n u s k r y p t Barberini ganej przez h i s t o r y k ó w s z t u k i . M o ż n a n a t o m i a s t p o k a z a ć wie­ lość sensów odwrócenia, które w ludowym języku symboli­ c z n y m w i ą ż e się genoralnie ze z m i a n ą , zo s t a n a m i p r z e ł o m o ­ w y m i , k i e d y po fazie chaosu, inwersji n o r m a l n y c h pozycji i statusów stosunków, •— przestrzennych, fizycznych i społecz­ n y c h —- n a s t ą p i o d w r ó c e n i e i odnowa. Oczywiścio inwersja leży w z i ą ć p o d s ł u ż y ć m o ż e nie tylko odnowie. u w a g ę c h o c i a ż b y niedawne obiekcjo Needhama, k t ó r y występując „przeciwko Na­ Rodneya usypiającemu dzia­ ł a n i u p e w n i k ó w " p o d w a ż y ł l o g i c z n ą j e d n o l i t o ś ć samego p o j ę c i a odwróconia. dzajach W kilkunastu odwróceń wymienionych (przostrzonnych, przykładowo leksykaln ycłi, ro­ semanty­ cznych, zamianie p ł c i i t p . ) nie z n a l a z ł on logieznogo w s p ó l n e g o mianownika, a raczej powno Wittgensteinowskie „podobioń­ stwo r o d z i n n e " —• r e l a c j ę , j a k a ł ą c z y wszystkie o b i e k t y danoj 12 g r u p y m i m o b r a k u jednej cechy w s p ó l n e j dla n i c h w s z y s t k i c h . Skoro tak, to nio n a l e ż y o c z e k i w a ć , ż e niejednoznaczno o d w r ó ­ cenio b ę d z i e służyć wyrażeniu jednoznacznej idei. A l e w t y m miejscu m n i e j interesuje nas inwersja j a k o ope­ racja logiczna. O d w r ó c e n i a w y w o ł u j ą szoroki wachlarz reakcji. F r a p u j ą , o k s c y t u j ą , j a k p r z y zamianie p ł c i ; ś m i e s z ą j a k odwróconiu togo co wewnętrzne na zewnątrz; przy zastanawiają 179 �Na t y m s a m y m tle w i e r z e n i o w y m p o j a w i ł y się przepowie­ dnie, iż w l a t a c h 1881, 1961 i t p . — k t ó r e to d a t y m o g ą identycznie czytane po odwróceniu w pionio być — będzie mieć 2 2 miejsce koniec ś w i a t a . Eschatologiczna inwersja jest zarazem p o w t ó r z e n i e m odwrócenia podstawowych stosunków istniały w minionym, rajskim tego przestrzennych, świoeie. Molanozyjski jakie k u l t cargo przonosi to o d w r ó c e n i e na p ł a s z c z y z n ę s t o s u n k ó w s p o ł e c z n y c h — relacji biali-tubylcy ( „ k i o d y ś to m y byliśmy biali, a towary b y ł y nasze; t a k b ę d z i e t e ż w p r z y s z ł o ś c i , a dzisiejsi b i a l i b ę d ą 2 ! u p r a w i a ć dla nas Meksykański krainy ryż") . (indiański) rytuał pielgrzymki do mitycznoj p r z o d k ó w u o g ó l n i a to o d w r ó c e n i o na c a ł ą sferę zacho­ w a ń k o m u n i k a c y j n y c h — k i o d y mara'akame, imieniem Ramon prowadzi grupkę i n d i a ń s k i szaman Huicholów na pustynię W i r i k u t a , gdzie jost ich m i t y c z n a , a t a k ż o i rzeczywista koleb­ ka by tam zbierać kaktusy narkotycznego peyotlu — ję­ z y k , k t ó r e g o u ż y w a j ą jost o d w r o t n o ś c i ą z w y k ł e g o . O d w r ó c o n y , odmieniony, inny znaczy bowiem szlakach po k t ó r y c l i w ę d r u j e m y d z i m y różno rzeczy r o b i m y „Na wszystkich t a k ą z a m i a n ę . To dlatego, bo y o t l jest bardzo bardzo ś w i ę t y . To c a m y . Dlatego k i o d y w i d z i m y psa jeszczo przed święty. do k r a i n y p o y o t l u , k i e d y w i ­ osiągnięciem świętej pe- dlatego wszystko o d w r a ­ 2 4 to jest to k o t " . krainy wszystko Czasom zostaje o d w r ó c o n e i z r ó w n a n e ze s w y m p r z e c i w i e ń s t w e m . Z n a n y ś w i a t II. 4. Objawienie ś w . Pawia, P a r m i g i a n i n o , ok. 1525 г., Kunsthistorachos M u s e u m , W i e d e ń zostaje o d w r ó c o n y t y l e m do p r z o d u i do g ó r y n o g a m i , starzec, staje się dzieckiem nio t y l k o w j ę z y k u i o d t ą d n p . nie zbiera drzewa n a opal — to ino jest zajęcie dla dziecka; uczestnicy w i t a j ą się o d w r a c a j ą c się do siebio t y l e m i m ó w i ą c „ d o widze­ 17 podziomnyeh i d e m o n i c z n y c h " . Trzoba j o d n a k tQ uproszczone u o g ó l n i c n i o z dawnej l i t e r a t u r y u z u p e ł n i ć o w y m i a r p o z y t y w n y : nia". Bo Slońco musi b y ć jest księżycem tak jak i 2 5 o d w r o t n i e " ... T a k t o jest. powiodziano na początku W dawnych 26 o d w r ó c e n i e p r o w a d z i p r z e c i e ż do p o w t ó r n e g o narodzonia. Me­ chanizm s y m b o l i c z n y m o ż e się t o o d w o ł y w a ć do biologii ludz­ czasach" . O d w r ó c e n i e j ę z y k a i zachowania to nie t y l k o p r o s t y ś r o d e k kiego zarodka — f a k t u , żo pozycja prenatalna jost w l a ś n i o po­ mnomotochniczny z y c j ą do g ó r y n o g a m i . D u c h y z m a r ł y c h p r z y j m u j ą raczej ją w na- sposobom na opisanie zlikwidowania innego świata. Zamiana przeciwieństw dzioi na p ^ w t ó r n o n a r o d z i n y —• t a k R o b e r t Graves i Raphael cznych dla dzisiejszego ś w i a t a . , , W p r z y s z ł o ś c i —• m ó w i R a m o n — Patai interpretują ż y d o w s k i e (zapisane w Midraszach) wiorze- K s i ę ż y c stanie się j a ś n i e j s z y a S ł o ń c e pociemnieje. N i e b ę d z i e nia, ż e m i o s z k a ń o y r a j u —• E n o c h , Mojżesz — s t o j ą na g ł o w a c h , więcoj r ó ż n i c y . A n i k o b i e t a n i m ę ż c z y z n . A n i dzieci ani doro­ a c h o d z ą na r ę k a c h . S t ą d w t a k i o j p o z y c j i p o j a w i a j ą się p r z y ­ s ł y c h . W s z y s t k o się zamieni m i e j s c a m i " . A u t o r k a 27 wołane przez b i b l i j n y c h Zbliżoną zaklinaczy d u c h y interpretację odwróconia zmarłych . oforujo znany obrażenia o duszach dla noworodków k o s m i c z n y m g ł o w a m i w d ó ł czy której rosnących badacz na wy­ drzewio c h i ń s k a s y m b o l i k a fasoli —• ziarno przoehodzi w ziemi c a ł k o w i t o o d w r ó c e n i e , k i e d y r o s n ą c y p ę d wynosi jo nio poddane r o z k ł a d o w i , z n o w u na wierzchnię — dają po­ a s u m p t do u o g ó l n i e n i a , ż e „ w s z y s t k o jest joszczo wo w n ę t r z u , nionarodzone, co nie w y s z ł o n a 1 9 t ł o dzienne — m u s i nalożoć do ś w i a t a o d w r ó c o n e g o . przywodzi światło Mitologia ta do wspólnego mianownika i ciemność, odwrócenio ma tak wymiar i narodziny i powszechny, żo z ł a t w o ś c i ą Guliwer, żo „ u m a r ł y c h g r z e b i ą prosto, g ł o w ą w dół, p o n i e w a ż u t r z y m u j ą , żo po jedenastu t y s i ą c a c h k s i ę ż y c ó w wszyscy z m a r l i m a j ą zmar­ t w y c h w s t a ć , żo w ó w c z a s ziemia, k t ó r ą w y o b r a ż a j ą sobie p ł a s k ą , p r z e w r ó c i się na d r u g ą s t r o n ę i t y m sposobom w czasie swogo z m a r t w y c h w s t a n i a wszyscy b ę d ą s t a ć j a k n a ł o ż y Ogólne odwróconie t o p o d s t a w o w y element eschatologii. M o t y w a c j a , że ś w i a t o d w r ó c i " 2 0 . profetycznych się w dzień Sądu Ostatecznogo t o w a r z y s z y ł a o d w r ó c o n y m p o c h ó w k o m , k t ó r e — w postaci j a k b y d o k ł a d n i e zo Swifta, pionowo, g ł o w ą do d o ł u - znamy z XIX-wieeznej Anglii. Odnotujemy gwoli rzotelności icłi s p o r a d y c z n o ś ć , w r ę c z u n i k a l n o ś ć — p o m y s ł o d a w c a m i byli cksccntrycy kierujący zre­ sztą sporo k ł o p o t y w się t r a d y c j ą zakresio pogrzebowej 2 1 do togo p o c h o w a ć się n p . k o n n o . 280 literacką, ryzykujący logistyki, u k i — k i o d y powiada, że zastosowanie t y c h odwróceń stwierdzeniu iż w s z y s t k o jest j e d n o ś c i ą . T a k jak w raju na­ służy lew b ę d z i e lożoć obok baranka, t a k toż „ o p o z y c j o b ę d ą leżoć obok siebie", konflikty i przeciwieństwa pojęciowo) z o s t a n ą ostatecznio u s u n i ę t e (także 2 8 to abstrakcyjno, . Czło­ powrót. poddaje się p a r o d i i . To o m i o s z k a ń e a c l i L i l l i p u t u p i s a ł wiedzi — n a j p i o r w n a j ę z y k B i b l i i , p o t e m n a j ę z y k p o j ę ć co stowuje się b y z n o w u w e j ś ć g ł o w ą w d ó ł w c i e m n o ś ć . Pozycja śmierć, relacji, wypo­ świa­ w i e k r o d z i się g ł o w ą w d ó ł z w r ó c o n y k u ziomi, po c z y m w y p r o ­ płodowa tej B a r b a r a M y o r l i o f f dokonuje d w u k r o t n e g o p r z e k ł a d u toj 1 8 archaicznej s y m b o l i k i , Carl Hentze. P o ł u d n i o w o a z j a t y c k i e i jest charakterysty­ każąc Tl. 5. M u r i l l o , Objawienie św. P a w ł a , ok. 1055 г., P r a d o , M a d r y t �zaniu do podobnych praktyk inicjacyjnych u innych pisze E l e m i r e Zolla w swej poetyckiej refloksji chetypów: dla „Jak może wrażliwe tarantuli? W serco o p r z e ć tka ludów tomat się Galatinie [ A p u l i a ] jost ona gnificansem a r c h o t y p ó w : na ar­ uwielbieniu pierwotnym sieć w trzech fazach, si- kosmogo- nicznie, n a j p i e r w r z u c a j ą c się g ł o w ą w d ó ł i zwisa, k i w a j ą c 6ię na nitce [ j a k i n i c j o w a n y zrzucany] aby p r z e ż y ć uczucie — w nagloj ś m i o r c i — momentalnego o d w i j a n i a się całego jak filmu 3 3 życia" . Z drugiej s t r o n y , skakanio g ł o w ą w d ó ł i inna „ d i a b l a a k r o b a t y k a " jest — wraz z burleskami z a w i e r a j ą c y m i olomont od­ w r ó c e n i a , częścią p o w a ż n y c h coremnii r o ł i g i j n y c h , np. u P r e r i i . G d y na p l a c u t r w a j ą uroczystości, łuje zejść z p ł a s k i c h d a c h ó w o k o l i c z n y c h d o m ó w po g ł o w ą w d ó l : „ W ó d z S ł o ń c a " , k t ó r y sam Indian grupa k l o w n ó w usi­ drabinie był t a k i m koyemshi, 3 4 opisuje w swej biografii j a k s c h o d z i ł w dól po l i n i e . Jost to t y l k o jodno z w i e l u o d w r ó c o n y c h zachowań, którymi klowni b ę d ą b a w i ć p u b l i c z n o ś ć w c i ą g u całego o b r z ę d u . Ani pozytywnego sensu k o m i z m u obrzędowego, ani tym bardziej i s t o t y jego z w i ą z k u z d e r n o n i c z n o ś c i ą z jednej a inicja­ cją z drugiej s t r o n y nio da się z r o z u m i e ć bez o d w o ł a n i a się do postaci t z w . t r i c k s t e r a j a k o z w o r n i k a p o m i ę d z y t y m co diabelskie, co b ł a z o ń s k i o i co cjacyjny. Tl. 6. przechodzi w d a n y m momencie proces i n i ­ Trzeba przedstawić długie continuum osób, któ­ r y c h imiona t o w planie m i t u — trickster, w planie o b r z ę d u —• H a n s B a l d u n g G r u n , Objawienie ś w . P a w i a , ok. 1508 г., M o n a c h i u m k l o w n r y t u a l n y , z a ś w planie widowiska pospołu metaforyznją — arlekin, a które proces ż y c i o w e j i n i c j a c j i . To z zasadni­ czej korespondencji m i ę d z y t y m i postaciami w y n i k a formalno p o d o b i e ń s t w o scen, k t ó r y c h s ą b o h a t o r a m i . T a k w i ę c na j e d n y m k o ń c u komiczne d i a b ł y w y p r o w a d z a n e w pole przez sprytnego Daleko odeszliśmy od dcnioniczno-infornahiyoh o d w r ó c o n i a . Trzeba do nich p o w r ó c i ć zek a;;poktów p o k a z u j ą c wieszcio z w i ą ­ piekielnej sfery z a k r o b a t y c z n ą c y r k o w o ś c i ą , a to dlatego, żo Paweł cyrkowca. W w scenie każdym jakaś niosamowitość nawrócenia akrobatycznym przypomina odwróceniu jost dzia­ łanie w b r e w n a t u r z e . To c h y b a sprawia, że p a t r z ą c na akro- podejrzewam^' Związek cyrk o międ-.y k r a i n ą kumentować w dwóch uwagę eiala widza, jakieś batów co p r z y k u w a nazbyt choćby alians z cyrku a sforą aspektach i na dwa sposoby. symboliki akrobacji, tak jak przedstawia! to do­ Sposób tanatyczWaldemar Deonna. D r u g i , u s t a l a j ą c y w s p ó l n o t ę o b u sfer na obszerzo ko­ m i z m u , j a k to czyni! M i c h a ł Doonna w sposób dość akrobatyki starożytnej listej drogi zwinięty Bachtin. dosłowny odczytywał zapis p r z e b i e g ó w w kosmicznych — umioraj.-juogo i r o d z ą c e g o się s ł o ń c a . w kolo akrobat4i symbolizował ,,W żalobnogo D u a t , z a ś w i a t y albo słońce u m i e r a j ą c o co d z i e ń a b y dzić. Tancorki o zwinnych niach pogrzobowyeh, u ciałach bram formach Ozyrysa, sę odro­ ceremo­ umarłymi, p r z e w r o t y i k o z i o ł k i s ą i n t e g r a l n ą częścią r y t u a ł u , co dzają ; występował)' w grobowca, przed ko­ Egipcio a cia, b i o d a - d m i k u nad głową w gdy jest z a t r z y m a n y m minacji, przełomu tylko zakrywała dół będzio utkwić woda... absurdalne 35 i komiczne na (takim polowie, zusadzio s t o p - k l a t k i obrazem zatrzymanym i .a m o m e n t kul­ adeptem inicjacyjnego p r z e j ś c i a , w y g l ą d a j ą c y m poczwa'*uio i groteskowo j a k k a ż d y wizerunok o g l ą d a n y w p o w i ę k s z e n i u p o d l u p ą , jest w ł a ś n i e t r i c k s t e r ) . K i o d y po o d w r ó c e n i u n a s t ę p u j o ruch do g ó r y , odrodzenio — k o m i z m scony m i j a , wraca z d o l n o ś ć p r z e k a z u mistycznego. Znano przodstawieuia wyrażania św. Piotra ukrzy­ ż o w a n e g o g ł o w ą w dól w y j a ś n i a ć trzeba nie jego s k r o m n o ś c i ą i l ę k i e m przed n a ś l a d o w a n i e m Jezusa, lecz t y m , że j a k on mówi w apokryficznych Akiach Filipa — b i o r ą p o s t a ć pierwszogo czlowioka, protos j a w i ł się na z i e m i g ł o w ą w Ukrzyżowanio znacznie cielca w i e j , u Bachtina: pierwotna jest św. czyniąc tak anlhropoa, sam przy­ który po­ 3 6 dół . Piotra koresponduje więc z upadkiem nia. Z t ą toż i n t e n c j ą b y ł y zestawiane naprzeciw siobie, w logika i m e c h a n i k a c i a ł a : „ w najprostszych ruchach j a r m a r c z ­ wał odwróconogo [gdzio] zad uparcie stara się z a j ą ć miejsco g ł o w y , a g ł o w a miejsce zadu [dostrzoc m o ż n a j rozgrywanio trzech za­ sadniczych a k t ó w z ż y c i a groteskowego c i a ł a , mianowicie a k t u p ł c i o w e g o , a k t u agonii [...] oraz a k t u p o r o d u " ; o c z y w i ś c i e pografia cielesna nabiera t a k ż o w y m i a r u zejścia do fikaniu koziołków" . piekieł jest implicite kosmicznego zawarty w to­ („temat najzwyklejszym N i o zawsze s ą to „ z w y k ł o " fikołki. N a w o t w profosjonakrym cyrkowym, technicznych retronu, lował p r a y zaawansowanej a k r o b a t y c o do dochodzi też blokada tru­ psychologiczna, p r z y t r u d n e j technice skoku g ł o w ą w dół w przeszkodę, 3 1 gdzio ś c i a n k a maskujo o t w ó r . Cóż dopiero w r e l i g i j n y c h inicjacyjnych japońskich yamabushi, gdzio ce­ adept musi s k o c z y ć g ł o w ą w dół ze stromego u r w i s k a i p r z e ż y ć szok, 3 2 z a t r z y m a n y s z a r p n i ę c i o m u w i ą z a n e j w kostce l i n y . W nawią­ 3 7 wnętrzach szczonego kościelnych . Caravaggio, P i o t r a , wcalo nio t a k naprzeciw — ś w . z P a w i e m do g ó r y n o g a m i ukrzyżowania Piotra. który przedstawił tych namalo­ — umie­ Pawia. A u t o r zakopiańskiego między obra­ odpowiodniości między znaczeniami, jest w s p ó l n y k o n t e k s t s y m b o l i c z n y , r ó w n i o oo strzałki konkretnio fe­ b y ć m o ż e n i g d y nie nama­ Korespondencje zami i s t n i e j ą m i m o t o , s ą bowiom żny 3 0 remoniach odległym „Dzisiejszych w t e d y g d y do n i k ą d nio p r o w a d z i , g d y k o ń c z y się w nego k l o w n a np. Dantejskich k a n a ł e m i dajo d o ń n u r a — b y g ł o w ą w dnie, k t ó r o lodwie samych dności w ś w . P a w ł a — oba s ą p r z y k ł a d a m i p r z e ż y c i a ś m i e r c i i odrodze­ 2 9 występie s t a w u ze s m o l ą 112—138). Na d r u g i m , c z a s ó w " w k t ó r o j Charlie w y c h o d z i rano zo swej oazy szczęś­ potwior- teksty" . Inaczej, g ł o w ę do k o ń c u — przekomiozna scona z Chu.pl inowskieh Odwrócenie interna m o ż n a na Złych Dolach (Piekło, X X I I , dcmonicznością. pierwszy, ś m i e r t e l n i e p o w a ż n y — przoz ujawnianie ncj oszusta, s k a c z ą ich wa­ ustalonych autorskich w p ł y w ó w istniojo kontekst i zależności. Pytanie, gdzio w l a ś c i w i o ten oczywiście kłopotliwo. Nio w jodnym, dairym może obrazie, to być ja­ sno — alo t e ż p r z e c i e ż nie t y l k o w g ł o w i e badacza. Z a w a r t y o n jest w t e k ś c i e k u l t u r y , k t ó r y trzeba r e k o n s t r u o w a ć , nio t w o ­ rząc przy t y m jakiojś nieistniejącej metafizyki. Zresztą, roz­ t e r k i b ę d ą zawsze. S p a d a j ą c y P a w e ł , j u ż nie w siodle a jeszcze nie na ziemi na zawsze pozostanie dla m n i e w p ó ł d r o g i m i ę d z y 181 �I I . 7. Cyrkowy „ s k o k H a n l o n a " wielkim archetypom a m a ł y m ogniwem ł a ń c u c h a przekształ­ hermeneutyką etnologu a „ d o t r z y m u j ą c ą z o b o w i ą z a ń " idio- ceń, m i ę d z y uniwersałiami reguł i z n a o z e ń a k o n k r e t n ą reali­ grafią historii sztuki, s ł o w e m w miejscu nieustannych pokus zacją z p o m o c ą indywidualnych ś r o d k ó w , m i ę d z y „ o b i e c u j ą c ą " i wieoznyoh w ą t p l i w o ś o i . P R Z Y P I S Y I B . i D . Tedlock, Text and Textile, „ J o u r n a l o f A n t h r o p o ­ logical Research", t . 41,1985, s. 143 J . W o ź n i a k o w s k i , G ł o s w d y s k u s j i ( w : ) Słowo i obraz. M a ­ t e r i a ł y S y m p o z j u m K o m i t e t u N a u k o Sztuce P A N p o d r e d . A . M o r a w i ń s k i e j , Warszawa 1982, s. 224 W . Friodlaondor, Caravaggio Studies, P r i n c e t o n 1956; T h . M a r t o n e , The Theme of the Conversion of Paul in Italian Paintings Prom the Early Christian Period To the High Renaissance, New Y o r k — L o n d o n 1985. Nieocenionemu Sergiuszowi M i c h a l s k i e m u z a w d z i ę c z a m d o s t ę p do tej i k i l k u i n n y c h referowanych t u pozycji. Friedlaondor, op. c i t . , s. 23 t a m ż e , s. 3 M a r t o n e , op. c i t . , t a b . 104 repr. w J . Schultze, Paulus. Recklinghausen 19(14, s. 39—40 repr. w S.J. Freodberg, Painting in Italy .1600—1000, H a r m o n d s w o r t h 1971, t a b . 211 repr. w В . H u b a l a , Johana, Michael Rotlmayr, W i o n 1981, t a b . 104 M a r t o n e , op. c i t . , s. 169—171 Z . Ś w i o c h o w s k i , „Psychomachia" z Clermont ( w : ) Funkcja dzieła sztuki. M a t e r i a ł y Sesji SHS, Warszawa 1972, s. 101, r y c . 7 R . N o e d h a m , Against the Tranquility of Axioms, San Francisco 1984, s. 98—116 r o p r . w M . B r i s t o l , Acting out the Utopia. The Politics of Carnival, „ P e r f o r m a n c e " t . 1 n r 6 1973, s. 13—28 Ź r ó d ł a r e p r o d u k c j i t a k i c h p r z e d s t a w i e ń podaje W . D o o n u a , Le symbolisme de I'acrobatie antique, ..Collection L a t o m u s " , v o l I X . B r u x e l l o s 1953, s. 92 p r z y p . 3 G. D u m e z i l , The Destiny of the Warrior, Chicago—London 1970, s. 119 J . B a r b e y d ' A u r o v i l l y , Diable sprawy, p r z o ł . J . Guze, Warszawa 1978, s. 10 Handwdrlcrbuch des deutschen Aberglaubens, s.v. „ U r n k e h r " , t . 8, s. 1322, B e r l i n 1936/7 8 3 4 5 6 7 8 9 1 0 I I 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 182 1 8 R . Graves, R . P a t a i , Hebrew Myths. The Book of Genesis' L o n d o n 1966, s. 73—74 C . H e n t z e , Tod, Auferstehung, Wellordnung. Das mythische Bild in altesten China, in den grossasitischen und zirkumpazifischen Kulturen, Z u r i c h 1955, s. 103—105, 189 J . S w i f t , Podróże Gulliwera, Warszawa 1957, s. 65 H . H a l p e r t , „The World Will Turn Upside Down": An Unusual Burial Explanation in Folklore and Literature (w:) Folklore Today, B l o o m i n g t o n 1970, s. 193—207 J . Simpson, The World Upside Down Shall Be. A Note on the Folklore of Doomsday, Journal of American Folklore, t. 9 1 , 1978, s. 559—67 W . M u h l a m a n n , Das Myihologem der verkehrlcn Welt, „ K ó l n e r Zeitschrift fur Soziologie u n d Psychologie", n r 4/1961, s. 614—624. Podobnie W . W . I w a n o w , К semioticzeskoj tieorii karnawału kak inwiersii dwoicznych protiwoposlawlenii, Semeiotike. Trudy po znakowym sistemam, t . 8, s. 45—64, T a r t u 1977 В . Myerhof, Return to Wirikuia: Ritual Reversal and Sym­ bolic ontinuily On the Peyote Hunt of the Huichol Indiana ( w : ) The Reversible World. Symbolic Inversion in Art and Society, ed. B a r b a r a Babcock, I t h a c a a n d L o n d o n , s. 237 B . Myerhoff, Peyote and Huichol Worldview: The Structure of a Mystic Vision ( w : ) Cannabis and Culture, ed. V e r a R u b i n , Haguo-Paris 1975, s. 421—422 t e j ż e , Return to Wirikuta, s. 239 t e j ż e , Peyote..., s. 421 t e j ż e , Return to Wirikuta, s. 232 Doonna, o p . c i t . , s. 82—83 M . Baclvtin, Twórczość Franciszka Rabelais' go a kultura ludowa Średniowiecza i Renesansu, Warszawa 1975, s. 482, 537 P a t r z n p . i m p o n u j ą c y skok g ł o w ą w d ó ł do p i a n i n a , u p r a ­ w i a n y przez bra'-i H a n l o n w latach 70-tych X I X w i e k u , J . Towson, Clowns, New Y o r k 1976, s. 179—180 C. Blocker, Catalpa Bow, Cambridge 1979 E . Z o l l a , Archetypes, L o n d o n 1981, s. 137 1 9 8 0 8 1 8 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 �I I I . 9. R o w e r z y s t a w „ p ę t l i ś m i e r c i " , Colorado, 1905 3 4 Wódz Słońca. Autobiografia I).O. Talayesvy, Indianina z plemienia Hopi, Warszawa 1964, s. 206 por. m o r a l i z u j ą c y wiorsz Jaeoba Catsa, De kindcmpclcn, --k o m e n t a r z do p r z e d s t a w i e ń „ G i e r d z i o c i r m y c h " : S p ó j r z oto c h ł o p c y stoją, na g'.owio I w y c i ą g a j ą p r z y t y m n o g i do g ó r y (...) J e s t e ś m y j a k c i , co p o s t r a d a l i r o z u m Głowami zaryliśmy w ziemię 3 5 r. P o k a z u j e m y B o g u podeszwy. C y t u j ę w p r z e k ł a d z i e E w y T o n i a k za j o j p r a c ą m a g i s t o r s k ą Mundus inversus. Ikonografia „świata na opak" w n i d e r l a n d z k i e j i niemieckiej grafice i m a l a r s t w i e X V I i X V I I w . , I n s t y t u t H i s t o r i i S z t u k i U W 1986 J.Z. S m i t h , Birth upside down or right side up?, , , H i s t o r y o f R e l i g i o n " , t . 9, 1970 n r 4, s. 289 Friedlaender, o p . c i t . , s. 7 3 6 3 7 183 �I I . 1. Trójca Święta, ok. 1230 г., Suzdal � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/94bf29151c406218c1078b75a82e82ce.pdf d0b44c2df743842d38e5394eb996c35b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2378 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2206 Title A name given to the resource Symbol i film.Uwagi metodologiczne / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.39-42 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Symbol i film. Uwagi metodologiczne Dariusz Czaja Jest c o ś i n t r y g u j ą c e g o w zainteresowaniu, j a k i m od pew­ nego czasu część polskich e t n o l o g ó w obdarza film. I c h o ć to prawda, że dopiero skala tworzy zjawisko, wydaje się, że nawet niewielka liczba o p u b l i k o w a n y c h i funkcjonujących w obiegu czytelniczym t e k s t ó w d o t y c z ą c y c h kina, pozwala z a s t a n o w i ć się nad ź r ó d ł a m i tak niespodziewanego z w r o t u w etnologicznych zainteresowaniach. Czy jest to demonst­ racyjny gest znudzenia r u t y n o w ą , „ d y ż u r n ą " p r o b l e m a t y k ą i ucieczka o d klasycznych t e m a t ó w ? Czy m a m y do czynienia z przejściową m o d ą , przelotnym flirtem z nowo o d k r y t y m obiektem admiracji, czy też jest to p o w a ż n a p r ó b a po­ szukiwania nowych o b s z a r ó w badawczych? Za wcześnie chyba na szczegółowe odpowiedzi i jednoznaczne oceny. N i e r y z y k u j ą c pospiesznych wyjaśnień, m o ż n a chyba zgodzić się z o g ó l n ą tezą, że fascynacja ż y w i o n a przez e t n o l o g ó w dla sztuki filmowej jest fragmentem szerszego procesu: do­ strzeżenia dziejących się na naszych oczach zjawisk r ó w n i e zagadkowych i ekscytujących j a k te, k t ó r e były „ o d zawsze" d o m e n ą a n t r o p o l o g ó w , z z a p a ł e m p e n e t r u j ą c y c h odległe i egzotyczne dla nich światy k u l t u r plemiennych, tradycyj­ nych, l u d o w y c h ; s ł o w e m odkrycia nieoczywistości i prob l e m a t y c z n o ś c i k u l t u r y współczesnej. D o ś ć nieostre a m o ż e nawet m y l ą c e pojęcie „ w s p ó ł c z e s n o ś c i " k r y p t o n i m u j e w t y m k o n t e k ś c i e k u l t u r ę badacza, tę najbliższą m u , „ s a m o p r z e z s i ę z r o z u m i a ł ą " rzeczywistość, k t ó r a w niewielkim j a k d o t ą d stopniu poddawana była interpretacyjnym zabiegom. Postu­ lowana o d j a k i e g o ś czasu tzw. antropologia współczesności wydaje się przy t y m logiczną k o n s e k w e n c j ą w y n i k a j ą c ą z w e w n ę t r z n e g o rozwoju dyscypliny: po studiach nad t y m , co z naszej perspektywy obce, dziwne i egzotyczne przychodzi kolej na zrelatywizowanie samej perspektywy badawczej. Oznacza to wniknięcie w w e w n ę t r z n e zasady organizacji k u l t u r y , k t ó r e j perspektywa ta jest przejawem. F i l m , b ę d ą c y „ s z t u k ą najintensywniej k s z t a ł t u j ą c ą ' i k o n o s f e r ę ' współczes­ nego ż y c i a " , wydaje się dla tak pojętej „ w s p ó ł c z e s n o ś c i " zjawiskiem emblematycznym. P o w s z e c h n o ś ć i m a s o w o ś ć kina oraz p o d k r e ś l a n a przez J. B i a ł o s t o c k i e g o i n t e n s y w n o ś ć z j a k ą o d d z i a ł y w u j e ono na w y o b r a ź n i ę w s p ó ł c z e s n ą , spra­ wiają, że film staje się zjawiskiem tak w a ż n y m i z a j m u j ą c y m dla etnologa. 1 P r ó c z tego, sama natura m e d i u m filmowego m o ż e s t a ć się dla niego metodologicznym wyzwaniem. P o d k r e ś l a n e bo­ w i e m przez badaczy k u l t u r y takie cechy k i n a j a k : jego ciążenie k u neomitologizacji (J. Ł o t m a n ) , kamuflowanie struktur mitycznych, p o s ł u g i w a n i e się przezeń symbolem ( M . E l i a d e ) , sugerują, że aparatura p o j ę c i o w a stosowana przez e t n o l o g ó w w ich studiach nad m y ś l e n i e m m i t y c z n y m i wyobraźnią symboliczną mogłaby być z pożytkiem wyko­ rzystana do analizy i interpretacji „ t e k s t u " filmowego. Czy tak jest w istocie? S p r o w a d z a j ą c to pytanie do k o n k r e t u : czy tak nieostra semantycznie i m i g o t l i w a kategoria j a k symbol m o ż e b y ć u ż y t e c z n a w badaniach nad filmem? D o b r ą okazję do prześledzenia z w i ą z a n y c h z tą k w e s t i ą p r o b l e m ó w stwa­ rza, o p u b l i k o w a n a przez D o n a Fredericksena, w y k ł a d o w c ę Cornell University (Department o f Theatre A r t s ) w n i k l i w a rozprawa z a t y t u ł o w a n a h a s ł o w o Jung — Znak — Symbol — Film*. W s k r ó c o n e j wersji z o s t a ł a ona przedstawiona na konferencji zorganizowanej przez a m e r y k a ń s k i e Towarzyst­ wo S t u d i ó w nad Filmem, p o d tasiemcowym acz p o b u d z a j ą ­ cym m y ś l o w o t y t u ł e m : Czy Jungowskie rozróżnienie między znakiem i symbolem ogranicza semiotykę filmu i wskazuje na potrzebę rozszerzenia pojęcia znaczenia w filmie?. Przytaczam ten drugi tytuł, aby z a s y g n a l i z o w a ć , że tekst Fredericksena w a ż n y jest nie t y l k o dla s t u d i ó w filmoznawczych. Wystarczy 2 3 bowiem słowo „ f i l m " z a s t ą p i ć s ł o w e m „ k u l t u r a " , aby do­ strzec, że p o w y ż s z e pytanie m o ż e rriieć istotne znaczenie r ó w n i e ż dla etnologii. Co r ó w n i e w a ż n e : m a m y do czynienia z autorem b ę d ą c y m specjalistą w swojej dziedzinie, ale k t ó r y ponadto — z interesującego nas p u n k t u widzenia — ob­ darzony jest w y j ą t k o w y m „ s ł u c h e m " antropologicznym, co częściowo dokumentuje zamieszczony poniżej tekst anality­ czny. T a k ż e i z tego p o w o d u w a r t o nieco bliżej z a p o z n a ć się z jego uwagami. Pewien n i e p o k ó j u „ t r z e ź w o " m y ś l ą c e g o badacza k u l t u r y musi w z b u d z i ć nazwisko Junga, k t ó r e g o ustalenia teoretycz­ ne są p u n k t e m wyjścia dla analiz Fredericksena. „ P o z y c j a Junga w kulturze współczesnej nie jest zupełnie jasna. W i a d o m o , że to wielkie nazwisko; entuzjazm jednak t r o c h ę słabnie, gdy przychodzi d e c y d o w a ć , co dzisiaj p o c z ą ć z t y m dziedzictwem. Psychologowie m ó w i ą , że to raczej mitograf, etnologowie odsyłają do religioznawstwa, Jerzy P r o k o p i u k pisze wprost o „ g n o z i e X X w i e k u " , filozofowie k r ę c ą nosem, że to j u ż bardziej poezja. (...) Oczywiście, są jeszcze wyznaw­ cy, nawet liczni. I c h zdanie jednak, j a k zwykle zdanie w y z n a w c ó w , t r u d n o u z n a ć za m i a r o d a j n e . " Fragment ten dobrze opisuje dzisiejszy, mocno ambiwalentny stosunek do prac Junga. Oscyluje on między b e z k r y t y c z n ą w y z n a w c z ą fascynacją, a d o r ó w n u j ą c y m jej i n t e n s y w n o ś c i ą intelektual­ n y m obrzydzeniem. Rzecz jasna, p o m i ę d z y tego rodzaju histerycznymi reakcjami istnieje cała gama stopni p o ś r e d ­ nich. Stanowisko Fredericksena, g ł ę b o k o ś w i a d o m e g o k o n ­ sekwencji swojego w y b o r u , określić by m o ż n a mianem kontrolowanej akceptacji. Interesujące, że w jego przypadku w y b ó r koncepcji Junga i jej aplikacja do teorii znaczenia filmowego to coś więcej niż decyzja czysto metodologicznej natury. M i a ł a ona r ó w n i e ż swoje ź r ó d ł a w egzystencjalnym d o ś w i a d c z e n i u , w poczuciu pewnego istotnego b r a k u i ogra­ niczenia. „ W istocie esej ten w y r ó s ł z poczucia osobistej i zawodowej n i e m o ż n o ś c i ; n i e m o ż n o ś c i ' w y t ł u m a c z e n i a się' z odczuwanej m o c y pewnych o b r a z ó w , filmów, t w ó r c ó w filmowych ( z a r ó w n o o s ó b j a k i ich świadectw) przeze mnie uwielbianych, n i e m o ż n o ś c i satysfakcjonującego w y r a ż e n i a z n a c z e ń pewnych bardzo istotnych dzieł i wypowiedzi na ich temat oraz niepopularnego przekonania, że modne obecnie koncepcje znaczenia ( z a r ó w n o te p o w s t a ł e na gruncie stu­ d i ó w nad filmem, j a k i te, k t ó r e z o s t a ł y importowane) są zbyt wąskie." 5 6 Potrzeba w y r a ż e n i a j a k najbardziej realnych, a nie dają­ cych się w y a r t y k u ł o w a ć w istniejących j ę z y k a c h teoretycz­ nych s e n s ó w dzieła filmowego wymusza poszerzenie ist­ niejących teorii znaczenia. T o t e ż stanowisko Fredericksena sytuuje się w opozycji do d o m i n u j ą c y c h n u r t ó w metodologi­ cznych w filmoznawstwie: podejścia semiotycznego (Metz, W o l l e n , Bettetini, Ł o t m a n ) , szkoły psychoanalitycznej (pra­ ce inspirowane tekstami Freuda w interpretacji Lacana) i marksizmu ( a r t y k u ł y zamieszczane na ł a m a c h „ C a h i e r s d u Cinema", ,,Screen", „ J u m p C u t " ) . M i m o oczywistych o d ­ m i e n n o ś c i , wszystkie te trzy orientacje o d r ó ż n i a od podejścia Fredericksena przyjmowana na ich gruncie w ą s k a koncepcja znaczenia. Jak to bliżej r o z u m i e ć ? A b y precyzyjniej uwydat­ nić tę r ó ż n i c ę , sięga o n do przedstawionej przez Junga charakterystyki symbolu i ś w i a d o m o ś c i symbolicznej, a zwłaszcza do dokonanego p r z e z e ń r o z r ó ż n i e n i a m i ę d z y znakiem i symbolem: „Pojęcie s y m b o l u p o w i n n o b y ć w m o i m przekonaniu ściśle o d r ó ż n i o n e od pojęcia znaku. Znaczenia symboliczne i znaczenia semiotyczne to c a ł k i e m r ó ż n e rzeczy. (...) Symbol zawsze z a k ł a d a , że w y b r a n y rodzaj ekspresji jest najlepszym m o ż l i w y m opisem lub s f o r m u ł o w a - 39 �I niem faktu względnie nieznanego, t y m niemniej istniejącego lub takiego, k t ó r e g o istnienie jest postulowane. K a ż d y p o g l ą d , k t ó r y interpretuje ekspresję s y m b o l i c z n ą j a k o analo­ giczne i u b s k r ó c o n e oznaczenie rzeczy znanej jest s e m i o t y c z n y . P o g l ą d , k t ó r y interpretuje ekspresję s y m b o l i c z n ą j a k o najlepsze m o ż l i w e s f o r m u ł o w a n i e rzeczy względnie nieznanej i k t ó r a z tego p o w o d u nie m o ż e b y ć jaśniej i wyraźniej przedstawiona, jest symboliczny. (...) Ekspresja, k t ó r a zastępuje z n a n ą rzecz pozostaje jedynie znakiem, nigdy symbolem. Jest zatem zupełnie n i e m o ż l i w e stworzenie ze znanych asocjacji ż y w e g o symbolu, a więc takiego, k t ó r y brzemienny jest znaczeniem. G d y ż to co z o s t a ł o w ten s p o s ó b wyprodukowane, zawiera jedynie treści, k t ó r e t a m w ł o ż o n o . (...) T o czy rzecz jest symbolem czy nie, zależy głównie od nastawienia postrzegającej ś w i a d o m o ś c i , od tego czy po­ strzega dany fakt nie t y l k o j a k o t a k i , ale r ó w n i e ż j a k o ekspresję czegoś nieznanego. Istnieją niewątpliwie w y t w o r y , k t ó r y c h charakter symboliczny nie zależy jedynie od ś w i a d o ­ m o ś c i obserwatora, ale przejawia się sam, spontanicznie, w efekcie symbolicznym, k t ó r y w y w o ł u j ą u odbiorcy. Te w y t w o r y są tak ukonstytuowane, że brak i m innego rodzaju znaczenia j a k symboliczne." Bazując na Jungowskich roz­ r ó ż n i e n i a c h , wspomniane trzy teorie o k r e ś l a Fredericksen j a k o „ s e m i o t y c z n e " . W żadnej z nich b o w i e m nie ma m o w y 7 0 symbolicznym wymiarze dzieła, ani nie występuje na­ stawienie symboliczne. O p e r u j ą one t a k ą k o n c e p c j ą znacze­ nia, k t ó r a w punkcie wyjścia ogranicza je do zajmowania się jedynie t a k i m i sytuacjami, w k t ó r y c h pewna znana jednostka znaczeniowa zastępuje i n n ą z n a n ą rzecz albo zmusza je do redukcji treści symbolicznych do znaku. W tej perspektywie proces semiozy obejmuje t y l k o takie m o ż l i w o ś c i . W semioty­ ce (w ścisłym znaczeniu), znak w filmie m a charakter systemowy (uwydatniony zostaje jego aspekt syn taktyczny), sprowadza się do z a s t ę p o w a n i a rzeczy l u b pojęcia. T o do czego znak o d s y ł a jest znane i poznawalne, daje się jasno wyrazić w j ę z y k u dyskursywnym. W psychoanalizie (we freudowsko-lacanowskiej mutacji) to, co o k r e ś l a się mianem symbolu, p r z y p o m i n a c h a r a k t e r y s t y k ę znaku na gruncie semiotyki w t y m punkcie, w k t ó r y m m o w a jest o t y m , że treści n i e ś w i a d o m e , do k t ó r y c h symbol odsyła, są zasadniczo znane. Z n i k a t y m samym głębia i n i e w y c z e r p y w a l n o ś ć symbolu, co a k c e n t o w a ł w swoich pracach J u n g . W m a r k ­ sizmie z kolei, filmowe znaczenia traktowane są j a k o ekspre­ sje znanych i poznawalnych p r o c e s ó w ekonomicznych 8 1 c z y n n i k ó w materialnych. W y r a ź n i e zatem w i d a ć , że orientacja „ s e m i o t y c z n a " jest o g r a n i c z a j ą c a i redukcyjna w swoim podejściu do symbolu. Dzieje się tak dlatego, że albo z definicji odrzuca istnienie rzeczywistości symbolicznej albo odrzuca jej istnienie w pra­ ktyce, wtedy gdy p r ó b u j e w y j a ś n i a ć ekspresje symboliczne na s p o s ó b czysto znakowy. C z ę s t o te obydwie okoliczności z a c h o d z ą r ó w n o c z e ś n i e . Z l i k w i d o w a n a zostaje t y m samym s w o i s t o ś ć i autonomia sfery symbolicznej. T a k a konstatacja nie jest oczywiście p o w o d e m do zdyskredytowania osiągnięć n u r t ó w „ s e m i o t y c z n y c h " , wskazuje natomiast na ich istotne ograniczenia i wyznacza właściwy i m zakres d z i a ł a n i a . G o d n a p o d k r e ś l e n i a jest ta metodologiczna p o w ś c i ą g l i w o ś ć Fredericksena. N i e jest on uwiedziony w ł a s n y m r o z w i ą z a ­ niem. P o z o s t a j ą c ś w i a d o m y faktu, że filmy w ogromnej części są „ s e m i o t y c z n e " , broni jedynie prawa do istnienia i a u t o n o m i i filmów „ s y m b o l i c z n y c h " , j a k r ó w n i e ż pojedyn­ czych scen czy f r a g m e n t ó w „ s y m b o l i c z n y c h " w „ s e m i o t y c z n y m " materiale. Dostrzega granice s t o s o w a l n o ś c i swojego podejścia, u n i k a j ą c t y m samym zarzutu ekstrapolacji. Pora na odniesienie tych abstrakcyjnych r o z w a ż a ń do empirycznego, filmowego k o n k r e t u . Jak zatem istnieje sym­ b o l w dziele filmowym? „ T o czy rzecz jest symbolem czy nie, zależy głównie od postrzegającej ś w i a d o m o ś c i . " T a uwaga Junga w p o ł ą c z e n i u z p r z y t o c z o n ą wcześniej w y p o w i e d z i ą samego Fredericksena o odczuwanej i p r z e ż y w a n e j przezeń symbolicznej mocy pewnych filmów czy pojedynczych ob­ r a z ó w , m o ż e w y w o ł a ć w r a ż e n i e , że przekonanie o istnieniu symbolu w filmie ma charakter czysto subiektywny, intuicyj- 40 i ny. Z d a j ą c sobie z tego s p r a w ę , p r ó b u j e Fredericksen p o d e p r z e ć swoje p r z e ś w i a d c z e n i a wypowiedziami t w ó r c ó w filmowych. D o w o d n i e w s k a z u j ą one na t o , że pewien t y p symbolicznego p r z e ż y w a n i a rzeczywistości jest nie t y l k o u d z i a ł e m o g l ą d a j ą c y c h , ale r ó w n i e ż tych, k t ó r z y filmy two­ rzą. — Fellini o d p o w i a d a j ą c na pytanie o pojawiające się w jego filmach obrazy i sytuacje: „ F o r m a filmu przychodzi z ze­ w n ą t r z , jest bezwiedna; wszystkie autentyczne szczegóły p o c h o d z ą z inspiracji. A co r o z u m i e ć przez inspirację? T o uruchomienie k o n t a k t u m i ę d z y n i e ś w i a d o m o ś c i ą i racjonal­ n ą s t r o n ą u m y s ł u . K i e d y artysta jest szczęśliwy i spontanicz­ ny, wtedy odnosi sukces, p o n i e w a ż d o t y k a treści n i e ś w i a d o ­ mych i dokonuje ich p r z e k ł a d u przy m i n i m u m ingerencji obcych e l e m e n t ó w . " — Bunuel o funkcji kina: „ I s t o t n y m elementem k a ż d e g o dzieła sztuki jest tajemnica. N a j o g ó l n i e j m ó w i ą c tego b r a k u ­ je w filmach. (...) F i l m jest b e z w i e d n ą imitacją snu (...) N a ekranie, podobnie j a k w l u d z k i m w n ę t r z u , rozpoczyna się nocna p o d r ó ż w sferę n i e ś w i a d o m o ś c i . (...) Jak się wydaje k i n o wynaleziono p o to, by w y r a ż a ć życie p o d ś w i a d o m o ś c i , korzenie k t ó r e j tak g ł ę b o k o penetruje p o e z j a . " — Bergman o znaczeniu Persony: „ C o do wielu scen nie m a m p e w n o ś c i , a w j e d n y m miejscu nie wiem w o g ó l e n i c . " Pojawiające się w tych wypowiedziach o sztuce filmowej m o t y w y — n i e j a s n o ś ć , tajemnica, z w i ą z e k p i e r w i a s t k ó w racjonalnych i irracjonalnych — j a k ż e bliskie są Jungowskiej charakterystyce symbolu. Interesujące, że o b o k wypowiedzi a u t o r ó w filmów fabularnych, p o j a w i a j ą się r ó w n i e ż ś w i a d e c ­ twa t w ó r c ó w awangardowych i d o k u m e n t a l i s t ó w , j a k c h o ć ­ by ten, przejmujący zapis przeżycia b ę d ą c e g o u d z i a ł e m Basila W r i g h t a podczas k r ę c e n i a przez niego filmu Pieśń Cejlonu: „ ' C e j l o n ' b y ł j e d n y m w swoim rodzaju d o ś w i a d ­ czeniem w m o i m życiu. T o jedyny z m o i c h filmów, k t ó r y p o k o c h a ł e m , a k t ó r y d a ł m i w istocie przeżycie religijne. P o j e c h a ł e m na Cejlon, j a k wiecie, by z r o b i ć cztery filmy przyrodnicze dla 'Tea Propaganda B o a r d ' i z r o b i ł e m je. Lecz kiedy je r e a l i z o w a ł e m , k i e r o w a ł y m n ą niezwykłe i niepojęte impulsy n a k a z u j ą c e m i f i l m o w a ć sekwencje i obrazy, z k t ó ­ rych nie u m i a ł b y m się logicznie w y t ł u m a c z y ć . A l e kiedy w k r a c z a ł e m do m o n t a ż o w n i , wszystkie one w p a d a ł y na swoje miejsce, j a k obraz p t a k ó w w locie czy obrazy j e m u podobne. N i e m i a ł e m p o w o d ó w by je filmować, w rzeczywis­ tości z d e j m o w a ł e m je wtedy, gdy j u ż k o ń c z y ł e m zdjęcia w danym d n i u i b y ł e m bardzo z m ę c z o n y , ale c o ś z m u s z a ł o mnie do realizacji pewnej ilości ujęć i rzecz r o z b u d o w y w a ł a się przy o g r o m n y m n a p i ę c i u w e w n ę t r z n y m , z n a j d u j ą c y m ujście w ekspresji płynącej z p o d ś w i a d o m o ś c i , j a k sądzę. P o w s t a w a ł o c o ś w rodzaju magnetycznego pola, w k t ó r y m działaliśmy... Ten film rósł tak j a k drzewo wyrasta ze swojego zarodka. K a ż d e g o ranka p o j a w i a ł a się nowa g a ł ą ź i m i a ł e m do w y b o r u o d c i ą ć j ą , p r z y c i ą ć l u b z a c h o w a ć w całości. I tak stopniowo w y ł a n i a ł się f i l m . Ciągle nie m o g ę tego z r o z u m i e ć . W s z e d ł e m w j a k i ś n i e ś w i a d o m y proces, n a k r ę c i ł e m m a t e r i a ł i w ł ą c z y ł e m do filmu... T o był film magiczny." 9 10 1 1 12 Tego rodzaju wypowiedzi obiektywizują w znacznym stopniu zabarwione subiektywizmem, przytoczone wcześniej uwagi Junga i Fredericksena. Ś w i a d c z ą one o realnym, empirycznym istnieniu szczególnego t y p u dyspozycji: sym­ bolicznej percepcji świata. R ó ż n o r o d n o ś ć t y p ó w filmów, w j a k i c h obecne jest na­ stawienie symboliczne, przejawia się r ó w n i e ż w s p o r z ą d z o n e j przez a m e r y k a ń s k i e g o filmoznawcę prowizorycznej i , j a k sam p o d k r e ś l a , niekompletnej liście filmów i t w ó r c ó w wobec k t ó r y c h z a s t o s o w a ć m o ż n a określenie „ k i n o symboliczne". Z filmów fabularnych wymienia on: Odyseję kosmiczną 2001, Osiem i pól, Giulietta i duchy, Personę, Zaczarowany flet, Walkabout, Szklane serce. Egzorcystę, Bliskie spotkania trzeciego stopnia. P r z y k ł a d y z k i n a dokumentalnego to m.in.: Pieśń Cejlonu wspomnianego W r i g h t a ( k t ó r e m u to filmowi p o ś w i ę c a autor obszerne studium analityczne, b ę d ą c e i n s t r u k t y w n y m pokazem praktycznego zastosowania metody �odczytywania i interpretacji z n a c z e ń symbolicznych), Farrebiąue Rouquiera (film analizowany przez niego w i n n y m m i e j s c u ) , Wielka ekstaza snycerza Steinera Herzoga. W r e ­ szcie p r z y w o ł u j e k i l k a nic nie m ó w i ą c y c h polskiemu w i d z o w i nazwisk t w ó r c ó w f i l m u eksperymentalnego: Jerome H i l l , H a r r y Smith, Jordan Belson, James B r o u g h t o n . K a ż d y z f i l m o w y c h p r z y k ł a d ó w zaopatrzony jest w k r ó t k i , uzasad­ niający w y b ó r komentarz w y r a ż o n y j ę z y k i e m Jungowskiej psychologii (np. Osiem i pól — indywiduacja; spotkanie z obrazami animy). Jung wielokrotnie a k c e n t o w a ł t a j e m n i c z o ś ć i niepojętość rzeczywistości symbolicznej. „ M ó w i ą c bowiem symboliczny m a m y na myśli, że niepojęta, p o t ę ż n a istota t k w i u k r y t a w przedmiocie — niezależnie od tego, czy jest n i m duch czy świat — człowiek z a ś r o b i rozpaczliwe wysiłki by d a ć wyraz istniejącej poza n i m t a j e m n i c y . " M o ż n a by więc z a p y t a ć czy interpretacja symboli f u n k c j o n u j ą c y c h w filmach jest w o g ó l e m o ż l i w a . Czy da się cokolwiek o nich p o w i e d z i e ć , czy też skazani j e s t e ś m y w ich obliczu na r o z u m i e j ą c e , acz poznawczo j a ł o w e milczenie. Fredericksen, i d ą c ś l a d e m Junga proponuje p r o c e d u r ę amplifikacji. N i e jest to metoda w y j a ś n i a n i a przyczynowo-skutkowego, ta bowiem p r o w a ­ dziłaby nas z p o w r o t e m w p u ł a p k ę podejścia „ s e m i o t y c z nego, k t ó r e sprowadza niejasne i niejednoznaczne obrazy i symbole do jednoznacznych, powszechnie znanych, pojmowalnych pojęć i rzeczy. N i e m o ż n a jednak ulec pokusie, że symbol m o ż e b y ć do k o ń c a i w pełni w y j a ś n i o n y i zanalizo­ wany. Nawet najbardziej precyzyjne p r ó b y wyjaśnienia go są zawsze lepszym l u b gorszym p r z e k ł a d e m na inny metafory­ czny język. W z w i ą z k u z t y m jedyne co m o ż e m y z r o b i ć to r o z s z e r z a ć ( a m p l i f i k o w a ć ) i rozwijać w drodze własnej a k t y w n o ś c i symbolicznej znaczenia o b r a z ó w i symboli. A m p l i f i k o w a ć to w istocie w s p ó ł m y ś l e ć z symbolem. „ I s t o t ­ ny charakter hermeneutyki polega na dodawaniu dalszych analogii do tych j u ż dostarczonych przez symbol. Ta proce­ dura rozszerza i wzbogaca p o c z ą t k o w y symbol, a ostateczny rezultat jest n i e s k o ń c z e n i e z ł o ż o n y m i r ó ż n o b a r w n y m ob­ r a z e m . " Amplifikacja nie rozwiązuje zawiłości symbolu, nie r o z k ł a d a go analitycznie. Dostarcza jedynie paralelnych wobec interpretowanego symbolu ekspresji z a c z e r p n i ę t y c h z religii, m i t o l o g i i , f o l k l o r u , takich jednak, k t ó r e m a j ą podobny temat, znaczenie i funkcję. Umieszczenie symbolu w ciągu pokrewnych struktur znaczeniowych daje istotny zysk poznawczy w postaci częściowego rozjaśnienia (na tyle, na ile jest to m o ż l i w e ) jego s e n s ó w przy jednoczesnym poszanowaniu swoistości sfery symbolicznej. T y m samym znaczenia symboliczne nie ulegają redukcji ani całkowitej racjonalizacji. 13 14 15 P o s ł u ż m y się p r z y k ł a d e m . Fredericksen analizując wielo­ stronnie i w n i k l i w i e wspomniany dokument Pieśń Cejlonu, p o ś w i ę c a dłuższą chwilę interpretacji obrazu p t a k ó w , ob­ razu, k t ó r y j a k p a m i ę t a m y dla samego t w ó r c y był tajem­ niczy, logicznie n i e w y t ł u m a c z a l n y . Obraz ten r ó w n i e ż dla widza jest zagadkowy i p o r u s z a j ą c y . Pojawia się o n na k o ń c u sekwencji ukazującej d o r o c z n ą p i e l g r z y m k ę w y z n a w c ó w buddyzmu na g ó r ę A d a m a , z k t ó r e j — w e d ł u g wierzeń — Budda opuścił ziemię. „Przyjmijmy, że rozumiemy sym­ boliczny charakter k i l k u wizualnych i d ź w i ę k o w y c h ob­ r a z ó w z w i ą z a n y c h z p t a k a m i i co więcej, że o d n a l e ź l i ś m y p r z y b l i ż o n y sens ich typowych, symbolicznych znaczeń. G d y uciekamy się do zwykłych ź r ó d e ł dla stworzenia amplifikacji (na p r z y k ł a d słowniki m o t y w ó w mitologicznych), dysponu­ jemy j u ż j a k i m ś wzorcem, w e d ł u g k t ó r e g o decydujemy, czy rzeczywiście mamy do czynienia z funkcjonalnymi paralela­ m i ptasich o b r a z ó w . K o r z y s t a j ą c z tej wiedzy m o ż e m y z a c z ą ć e l i m i n o w a ć j a k o nieparalelne pewne, tradycyjne odniesienie do p t a k ó w : na p r z y k ł a d ptaki j a k o symbole falliczne, mityczne p r z y k ł a d y p t a k ó w ofiarnych (...), historie, w k t ó ­ rych z h a ń b i o n e kobiety zostały zamienione w p t a k i , czy te baśnie, w k t ó r y c h dusza p o t w o r a przebywa nie w jego ciele, lecz w dobrze s t r z e ż o n y m p t a k u , k t ó r e g o znalezienie i zabicie powoduje śmierć m o n s t r u m . (...) Inne p o r ó w n a n i a j u ż prosto kierują nas na d r o g ę prowa­ d z ą c ą do p t a k ó w w Pieśni Cejlonu. N a p r z y k ł a d liczne religijne i mityczne przedstawienia Boga j a k o ptaka, hindus­ kie wizerunki słońca j a k o olbrzymiego ptaka, ptak j a k o symbol w ę d r ó w k i duszy oraz użycie ptaka w alchemii do symbolizowania takich p r o c e s ó w j a k sublimacja, kondensa­ cja i destylacja. (...) W k o ń c u , w s t a r o ż y t n y m , egipskim systemie hieroglificznym, Ba (dusza) była symbolizowana przez ptaka z l u d z k ą g ł o w ą ; p t a k i te były 'widziane' j a k o w y c h o d z ą c e przez usta u m i e r a j ą c e g o . Te p o r ó w n a n i a w p r o w a d z a j ą nas w obszar, na k t ó r y m r o z p o c z y n a j ą się bardziej specyficzne amplifikacje, takie, k t ó r e m a j ą związek z p t a k a m i j a k o symbolami spraw duchowych czy p r o c e s ó w w szczególnym k o n t e k ś c i e wniebo­ w s t ą p i e n i a i l o t u . Nasza praca w t y m k o n k r e t n y m przypadku staje się znacznie łatwiejsza z tego w z g l ę d u , że paralele te są precyzyjnie zebrane i o b j a ś n i o n e przez M i r c e a Eliadego w jego artykule Symbolism of Ascension and 'Waking Dre­ ams' (...) Eliade z a u w a ż a , że m o t y w l o t u l u b wznoszenia się do Nieba m o ż n a znaleźć na k a ż d y m poziomie k u l t u r ar­ chaicznych i że mityczno-rytualny temat 'ekstatycznego l o t u d u s z y - p t ą k a ' prawdopodobnie istniał jeszcze w epoce paleo­ l i t u . (...) Ścisły z w i ą z e k p o m i ę d z y d o ś w i a d c z e n i e m ekstatycz­ nego l o t u a d u c h o w o ś c i ą jest z a ś w i a d c z o n y przez późniejszą h i s t o r i ę symboliki w n i e b o w s t ą p i e n i a , np. poprzez d u ż e zna­ czenie nadane symbolom duszy j a k o ptaka, t a k i m obrazom j a k ' s k r z y d ł a duszy', albo poprzez obrazy, k t ó r e określają życie duchowe j a k o 'podniesienie' a d o ś w i a d c z e n i e mistycz­ ne j a k o ' w n i e b o w s t ą p i e n i e ' . ' L o t ' t a k ż e symbolizuje zro­ zumienie rzeczy tajemnych i metafizycznych p r a w d , j a k np. w tekście h i n d u s k i m , k t ó r y głosi, że 'ten, k t o rozumie posiada s k r z y d ł a ' . (...) P r z e k r o c z y ć świat to w s p i ą ć się na ten szczyt (górę A d a m a — D . C . ) i r o z p o c z ą ć lot, p o n i e w a ż szczyt ten znajduje się w t a k i m ' ś r o d k u ' , że dokonuje się t u p r z e ł a m a n i e p o m i ę d z y r ó ż n y m i p ł a s z c z y z n a m i istnienia. S t ą d znaczenie wejścia na g ó r ę A d a m a , k t ó r y jest dla S y n g a l e z ó w axis mundi, ś r o d k i e m ś w i a t a , miejscem, z k t ó r e ­ go Budda opuścił świat, w k r o c z y ł w 'powietrze'. T o wznosze­ nie się na szczyt, na axis m u n d i realizuje t r a n s c e n d e n c j ę w d w ó c h wymiarach: t r a n s c e n d e n c j ę przestrzeni poprzez wzniesienie się do nieba i t r a n s c e n d e n c j ę czasu przez 'po­ w t ó r n e wejście w pierwotny moment zanim świat r o z p o c z ą ł istnienie' — ten pozaczasowy moment p o p r z e d z a j ą c y stwo­ rzenie, z k t ó r e g o w i ę z ó w buddysta tak g w a ł t o w n i e pragnie się wyzwolić. Rzecz najistotniejsza: dla tego stanu transcen­ dencji nie istnieją żadne znaki, Budda nigdy nie powiedział, czym jest oświecenie, jedynie wskazał Drogę. D l a w y r a ż e n i a celu D r o g i istnieją t y l k o symbole, j a k intuicyjnie przeczuł to W r i g h t podczas realizacji Pieśni Cejlonu. I podobnie j a k stan, k t ó r y oznaczają, ptaki pojawiają się nagle, bez przyczyny, tak po prostu. " 16 Przytoczony fragment to nieomal laboratoryjnie czysty p r z y k ł a d zastosowania procedury amplifikacji d o konkret­ nego obrazu filmowego. P r z y k ł a d t y m ciekawszy, j a k s ą d z ę , bo o d n o s z ą c y się do g a t u n k u filmowego, k t ó r y j a k o b y z definicji skazany jest jedynie na rejstrację rzeczywistości i k t ó r y z tego p o w o d u m i a ł b y b y ć pozbawiony treści symbolicznych. Fredericksen p r z e k o n u j ą c o pokazuje, że m o ż e b y ć inaczej. Z a u w a ż m y jeszcze i ten fakt, że amplifika­ cja jest m e t o d ą znakomicie d o s t o s o w a n ą do interpretowane­ go „ o b i e k t u " . N i e t y l k o nie redukuje symboli i o b r a z ó w do obcych i m c z y n n i k ó w , ale wzmacnia je i rozwija c h o c i a ż w formie nieco bardziej zracjonalizowanej. Zagadnienia poruszane w artykule Fredericksena, j a k i sam s p o s ó b ich ujęcia, to w myśli filmoznawczej zjawisko w y j ą t k o w e . Jak z a u w a ż a A . Helman: „ w teorii filmu niewiele jest p r z y k ł a d ó w d o g ł ę b n y c h analiz zjawisk symbolizmu. Problematyka ta pojawia się t y l k o przy okazji i na mar­ ginesie ogólniejszych rozpraw d o t y c z ą c y c h j ę z y k a filmu, z a g a d n i e ń estetyki, kreacji i r e p r o d u k c j i . " R ó w n i e ż i z tego p o w o d u przejrzyste w y w o d y Fredericksena stają się warte odnotowania i poważniejszego n a m y s ł u . Wydaje się, że korzyści jakie m o ż e z nich w y n i e ś ć etnolog, nie o g r a n i c z a j ą się jedynie do interpretacji symbolicznych z n a c z e ń w filmie, ale o d n o s z ą się do kwestii ogólniejszej natury. 1 7 41 �Zacznijmy od Junga. W swoich najistotniejszych p u n k ­ tach, r o z w a ż a n i a Fredericksena wsparte są, w stopniu o wie­ le w i ę k s z y m niż sugeruje to s k r ó t o w e z k o n i e c z n o ś c i stresz­ czenie, na p o g l ą d a c h szwajcarskiego psychoanalityka. Po­ wstaje w z w i ą z k u z t y m pytanie: czy etnolog c h c ą c y wykorzy­ stać p r o p o z y c j ę a m e r y k a ń s k i e g o filmoznawcy w badaniu symboli w filmie, p o d z i e l a ć musi wszystkie tezy tam zawarte? I n n y m i słowy: czy p r z y j m u j ą c za swoje, uwagi Junga na temat symbolu, z g a d z a ć się musi r ó w n i e ż z i n n y m i jego p o g l ą d a m i . W y m i e ń m y t u p r z y k ł a d o w o , k o n c e p c j ę nieświa­ d o m o ś c i zbiorowej, teorię a r c h e t y p ó w , p o g l ą d y na temat funkcji p r o c e s ó w indywiduacji i kompensacji. Wskazywano wszak wielokrotnie na r ó ż n ą w a r t o ś ć u s t a l e ń Junga, na fakt, że jego teoria (czy j a k c h c ą n i e k t ó r z y filozofia) stanowi m i e s z a n i n ę p o g l ą d ó w weryfikowalnych empirycznie i tez czysto spekulatywnych. Wydaje się, że nie zachodzi sugero­ wana w p o w y ż s z y c h pytaniach k o n i e c z n o ś ć . Inspiracja Jun­ giem w etnologicznym badaniu symboli filmowych nie musi mieć charakteru doktrynerskiego i dogmatycznego. Jego tezy na temat symbolu m o ż n a p o t r a k t o w a ć j a k o względnie niezależne od reszty jego p o g l ą d ó w . Wystarczy przecież z a u w a ż y ć zbieżność wielu u s t a l e ń Junga d o t y c z ą c y c h sym­ bolu z pracami Awierincewa, Gadamera, Eliadego, Ricoeura, na k t ó r e tak c h ę t n i e p o w o ł u j ą się etnolodzy i k t ó r y c h autorzy niekoniecznie podzielają teorie Junga en bloc. Analizy autora Archetypów i symboli w wielu miejscach p o k r y w a j ą się ze s p o s t r z e ż e n i a m i wspomnianych badaczy (polisemia, głębia, n i e w y c z e r p y w a l n o s ć , n i e d y s k u r s y w n o ś ć symbolu, metoda amplifikacji), czasem d o p e ł n i a j ą je o istot­ ny aspekt. T a k jest w przypadku Jungowskiej tezy o r o l i u ż y t k o w n i k a ( r ó w n i e ż i badacza) w konstytucji symbolu. U z u p e ł n i a ona o wymiar pragmatyczny (jeden z trzech w y m i a r ó w k a ż d e j struktury znaczącej) znakomite analizy semantyki symbolu zawarte w pracach Ricoeura. Z kolei hermeneutyka Ricoeura d o p o w i a d a ć m o ż e r o z w i ą z a n i a , k t ó r y c h myśl Junga nie obejmuje. M a m na myśli d o ś ć często p o j a w i a j ą c e się wobec interpretacji symbolicznych pytanie: na ile i czy w o g ó l e p o z o s t a j ą one w z w i ą z k u z intencjami autora. Ricoeur d o ś ć p r z e k o n u j ą c o wywodzi, że autor nie musi być ( i często nie jest ś w i a d o m ) wszystkich s e n s ó w w ł a s n e g o dzieła, że k r ó t k o m ó w i ą c , w k a ż d y m szeroko p o j m o w a n y m „ t e k ś c i e " (a więc i w filmie) intencja autorska zostaje przekroczona przez zawarty w n i m sens. Ten i t y l k o ten jest obiektem analizy, nie zaś autorskie autointerpretacje. Wypowiedzi t w ó r c ó w m o g ą , ale nie m u s z ą , p o d p i e r a ć interp­ retacji, a j u ż z p e w n o ś c i ą nie są o s t a t e c z n ą instancją od­ w o ł a w c z ą p o t w i e r d z a j ą c ą t r a f n o ś ć i a d e k w a t n o ś ć danej interpretacji. Nie m o g ą służyć też — w razie skłócenia ich z rezultatami interpretacji — za d o w ó d „ n i e p r a w d z i w o ś c i " tych ostatnich. Nawiasem m ó w i ą c : j a k ż e prostym zadaniem b y ł a b y interpretacja s p r o w a d z a j ą c a się do powielenia inten­ cji t w ó r c y . W y s t a r c z y ł o b y jedynie p r z e p y t a ć go na okolicz­ n o ś ć tego „ c o autor m i a ł na m y ś l i " , aby u z y s k a ć „ p r a w ­ dziwe" j a k o b y i „ n i e p o d w a ż a l n e " w y n i k i . J e d n ą z największych zalet tekstu a m e r y k a ń s k i e g o filmo­ znawcy widzę w wydobyciu i precyzyjnym opisaniu cech o d r ó ż n i a j ą c y c h podejście „ s y m b o l i c z n e " o d orientacji meto­ dologicznych o k r e ś l a n y c h j a k o „ s e m i o t y c z n e " . Wskazuje on, że zasadnicza r ó ż n i c a między n i m i polega na odmiennych ontologiach fundujących obydwie opcje. I m p l i k u j ą one odmienne strategie poznawcze, teorie znaczenia i aksjolo­ g i e . T a właśnie elementarna r ó ż n i c a powoduje t r u d n o ś ć porozumienia się p o z o s t a j ą c y c h w konflikcie stron. Jako że to, co w podejściu „ s y m b o l i c z n y m " przyjmowane jest j a k o oczywisty, bezdyskusyjny fakt, w podejściu „ s e m i o t y c z n y m " jest w punkcie wyjścia kwestionowane: symbol, tak j a k c h a r a k t e r y z u j ą go Jung, Eliade, Ricoeur, w opcji „ s e m i o t y cznej" nie jest w ogóle m o ż l i w y , powiedzmy mocniej — jest nie do p o m y ś l e n i a . N a zarzut, że r o z r ó ż n i e n i e m i ę d z y znakiem i symbolem dokonane przez Junga jest arbitralne, o d p o w i e d z i e ć m o ż n a , że klasyfikacje z n a k ó w proponowane przez k i e r u n k i „ s e m i o t y c z n e " nie są w t y m względzie w lep­ szej sytuacji, o k a z u j ą się r ó w n i e arbitralne. P o d z i a ł y te są bowiem pochodne wobec nieakceptowanych w s p ó l n i e prze­ s ą d z e ń ontologicznych, a t o powoduje w konsekwencji w z a j e m n ą n i e p r z e k ł a d a l n o ś ć j ę z y k ó w teoretycznych. Z tego p o w o d u opinie k w e s t i o n u j ą c e czasem p r a w o m o c n o ś ć czy wręcz s e n s o w n o ś ć podejścia symbolicznego nie w y d a j ą się trafne, w y c h o d z ą bowiem z założeń, k t ó r e same w y m a g a j ą usprawiedliwienia. 19 Hermeneutyczne badania nad o b e c n o ś c i ą i funkcjonowa­ niem symboli w r ó ż n y c h obszarach życia w s p ó ł c z e s n e g o , p r z y p a d a j ą na moment w historii szczególny. Reinhold N i e b u h r tak charakteryzuje d o m i n u j ą c y obecnie paradyg­ mat myślenia: „ R o z p o w s z e c h n i o n e wciąż przekonanie, że religia jest p e w n ą fazą ewolucji, m i t o t w ó r c z y m stadium, przez k t ó r e p r z e c h o d z ą k u l t u r y , ośmiela nas by twierdzić, że u t r z y m u j ą się jedynie rozproszone resztki religii. Przekon­ anie to jest częścią naszego spadku po o ś w i e c e n i o w y m racjonalizmie i XIX-wiecznej spekulatywnej filozofii historii. Służąc j a k o przewodnik w interpretowaniu ż y w e g o d o ś w i a d ­ czenia, p r z e o c z ą fakt, że nawet my, ludzie 'nowoczesnego' zachodu j a k r ó w n i e ż nasi współcześni w innych częściach świata, wciąż modelujemy nasze zachowanie nie t y l k o w opa­ rciu o c h ł o d n ą k a l k u l a c j ę — w wymiarze j e d n o s t k o w y m i z b i o r o w y m — ale w y o b r a ż a m y sobie samych siebie j a k o b o h a t e r ó w wielkich d r a m a t ó w na skalę m i t y c z n ą , k o n f l i k ­ t ó w p o r z ą d k u z chaosem, dobra ze złem. T a u ł o m n o ś ć , k t ó r e j p o w o d e m jest zawiniona przez nas niewiedza o własnej naturze, jest szczególnie widoczna w d o m i n u j ą c y c h obecnie instytucjach, k t ó r e zbierają, relacjonują i o p r a c o w u j ą naj­ nowsze wydarzenia u nas i za g r a n i c ą . Z tego p o w o d u są one często ślepe, gdy chodzi o dostrzeżenie i inteligentny opis d z i a ł a n i a symboli religijnych i religijnych z a c h o w a ń w na­ szym codziennym życiu. N a w y k i percepcyjne i poznawcze r z ą d z ą c e t y m i instytucjami osłabiają ich siłę interpretacji tego, co obecnie się d z i e j e . " Jeśli to rozpoznanie jest trafne, w ó w c z a s zadania podejmowane przez h e r m e n e u t y k ę m a j ą wymiar nie t y l k o poznawczy. D o p i e r o przy u w z g l ę d n i e n i u kontekstu kulturowo-historycznego, bardziej rozległego niż kontekst czysto naukowy, dostrzec m o ż n a głębszy sens s t u d i ó w nad symbolem w kulturze współczesnej, k t ó r e j film jest tak i s t o t n ą częścią. 20 PRZY PISY: 1 J. Białostocki, Symbole i obrazy w świecie sztuki, Warszawa 1982, s.466 J.Łotman, Semiotyka filmu, Warszawa 1983, s.6 M. Eliade, Ordeal by Labirynth. Conversations with Claude-Henri Rocquet, Chicago 1982, s.167—168 D . Fredericksen, Jung — Sign — Symbol — Film, „Quarterly Review of Film Studies", Spring 1979 (cz.I, s.167—192), Fall 1980 (cz.II, s . 4 5 9 ^ 7 9 ) . M . Szpakowska, O kulturze i znachorach, Kraków 1983, s. 120 Fredericksen, Jung..., cz.I, s.167 C.G.Jung, Psychological Types, (w:) Collected Works, v.6, Princeton 1971, s.473—476. Nawiasem mówiąc, rozróżnienie to jest prawie nieobecne w pracach etnologów. Jednym z niewielu przykładów z klasyki etnologicznej, gdzie wykorzys­ tany został podział Junga, jest afrykanistyczne studium Victora Turnera, Revelation and Divination in Ndembu Ritual, Ithaca and London 1975, $.207-208 Szerszą charakterystykę poglądów Freuda i Junga w ich odniesieniu do filmu, zawiera inny artykuł Fredericksena, Two Aspects of a Jungian Perspective Upon Film: Jung and Freud. The Psychology of Types, „Journal of the University Film Association", ХХХ1Г, nr 1 i 2, 1980 Zob. Ch.T.Samuels, Encountering Directors, New York 1972, s. 121 A. Kyrou, Luis Bunuel: An Introduction, New York 1963, s.109—111 2 3 4 5 й 7 8 9 1 0 42 I 1 1 I. Bergman, Persona and Shame, New Y o r k 1972, s.21 Por. G . Roy Levin, ed., Documentary Explorations, Garden City 1971, s.53—54 D . Fredericksen, The Sacred and the Profane in Rouquier's Ethnographic Fiction, (w:) Visual Explorations of the World, eds., J . Ruby and M.Taurey, b.m. 1984 C . G . Jung, Archetypy i symbole. Warszawa 1981, s.507 С. G . Jung, Two Essays in Analytical Psychology, Collected Works, v.7, Cleveland 1953, s.299 Fredericksen, Jung..., cz.II, s.47I—473 A. Helman, Słownik pojęć filmowych, hasło „symbol" (w druku). P. Ricoeur, Egzystencja i hermeneutyka, Warszawa 1985, s.322—323, 334—335 Podobnie ujmuję tę kwestię w artykule Symbol w antropologii kultury. Uwagi wstępne, „Zeszyty Naukowe U J " (w druku). Na konieczność usytuowania symbolu we właściwej mu perspektywie ontologicznej zwraca uwagę Wojciech Michera. Por. W.Michera, O wieloznaczności symbolu, „Rocznik Muzealny Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej", t.IV, 1991, s.268 R . Niebuhr, The Strife of Interpreting: The Moral Burden of Imagination, „Parabola" (X) 2, s.35—36, cyt. za Fredericksen, The Sacred and the Profane... 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a3b1fc25594b91fe5b899a755117117f.pdf 7e069f79f5d6b69dedd8967490b3be4d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3156 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2955 Title A name given to the resource Symbol w etnografii / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.3, s.145-148 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I Zbigniew Benedyktowicz SYMBOL W ETNOGRAFII „Zbędną do jeat sensu słowa rzeczą tłumaczyć, dlaczego porozumienie ' s y m b o l ' może b y ć cenne d l a wszelkich co badań n a d sztuką c z y l i t e r a t u r ą " — pisał n i e d a w n o M a r c i n Czerwiński w s w o i c h r o z w a ż a n i a c h , z a t y t u ł o w a n y c h Symbol badaniem symboli. szym Obrazowo 5 kompendium wiedzy „symbol" powiedziawszy, na temat w t y m najśwież­ terminów etnologicznych r o z s y p a ł się i u k r y ł p o ś r ó d w i e l u haseł s t o p i o n y z e Jakiej­ „ z n a k i e m " . G d y z a ś s p o j r z y się p o d h a s ł o „ z n a k " , t o w ł a ś c i w i e k o l w i e k o d p o w i e d z i n i e udzielilibyśmy n a p y t a n i e : „ c z y p o r o z u ­ t r z e b a b y p o w i e d z i e ć , że z o s t a ł o n t a m w e p c h n i ę t y , c z y ł a g o d n i e j : m i e n i e t a k i e jest w ogóle m o ż l i w e ? " , n i e m n i e j „włożony". się w n a m dzisiaj każda próba r o z u m i e n i u tego, c z y m prezentacji jest dzisiaj. 1 tę n a d symbolem potrzebę precyzacji wciąż n a n o w o i potwierdza samego terminu w pełni „symbol", drążenia sonsu s y m b o l u . I chociaż s t u d i a t e p o d e j m o w a n e są n a r ó ż n y c h p o l a c h b a d a w c z y c h , f o r m u ­ w różnych łowane językach, znaków mina odzwierciedla zarówno j a k i potrzebę ustawicznego wydaje stanowisk symbol. W i e l e studiów powstałych i podejmujących rozważania cenną różnych t o znaleźć można w nich wiele w n i c h wspólnych wów i podobnych problomów. Jeszcze więc moty­ bardziej rzeczą byłoby tłumaczenie p o ż y t k ó w , j a k i e z o b c o w a n i a studiami, mogą antropologii nadal wynieść kultury — przedstawiciele dziedzin, d o badań n a d s y m b o l e m . „Polskiej samym Sztuki Ludowej", pomyślanym naukowej wielkiego wielkiego Mircea znawcy Eliade, Dlatego myśli redakcję, tekstów n a przywołaniu grupę i wspo­ jedynie w ramach szerszej koncepcji człowieka E. często pojmowanego jako a n i m a l s y m b o l i c u m " , t o z 9 s z p a l t hasła p o ś w i ę c o n e g o z n a k o w i , miejsce jakie szpalty. przeznaczono na symbol zajmuje zaledwie W t e n s p o s ó b , możnar p o w i e d z i e ć , s y m b o l 6 został przez pół pochłonięty znak. Tymczasem w i e l u autorów — j a k пр. P. Ricoeur, M . B a c h t i n , S. A w i o r i n c e w i i n . — w charakterystykach symbolu akcentuje właśnie różnice p o m i ę d z y z n a k i e m i s y m b o l e m . R i c o e u r w analizie eidetycznej rozważającej specyfikę symbolu w swej zesta­ etnologii, w i e n i u ze z n a k i e m , a l e g o r i ą , m i t e m : „ S y m b o l e są n i e w ą t p l i w i e znakami wnoszą a t y m twórczości symbolicznej, i moim zgromadzonych c z y t o teologa, czy (...) lecz n i e k a ż d y Awierincew pisząc o znak jest symbolu symbolem" . Podobnie uniwersalnej kategorii 7 jako e s t e t y k i , p o w i a d a , iż n a j l e p i e j d a j e się o n o d s ł o n i ć p r z e z p r z e c i w ­ stawienie z przyległymi doń kategoriami: z jednej z o b r a z e m , z d r u g i e j zaś — ze z n a k i e m . uczony nie powinno, i tekstów czy t o filozofa, symbole" i symbolowi, 1986 r o k u , t y m (poprzestając także zbędną i s y m b o l u , j a k i m b y ł rumuński zmarł w o się t a m : „ Z a s p e c j a l n ą uznać z tymi też w t y m n u m e r z e i wyobraźni zdaniem — obok innych wypowiedzi przez wniosły d l a uczczenia hommage badacza mitu etnografii, tyle poświęconym jako który które także można Cassii-era i S. K . L a n g e r ) , że „ P o j ę c i e s y m b o l u w y s t ę p u j e p u n k t ó w s t y c z n y c h , w i e l e p o d o b n y c h i n t u i c j i , z b i e g a j ą c y c h się linii rozumowań, wiele występujących B o m i m o , że pisze symbolicznych strony A l e c z y w ogóle słownik współczesnej ( c z y w c z o r a j s z e j ) 0 której pisał „usuwanie dania: Marcin Czerwiński, niejasności", znającej „dyskurs spełniający — 8 nastawionej t y l k o jeden wyostrzone nauki, wyłącznie n a sposób wypowia­ kryteria eksplicytyw- s e m i o t y k a — zabraknąć p y t a ń o miejsce, o r o z u m i e n i e s y m b o l u ności", w w stanie przyjąć i pomieścić w sobie t a k n i e p r e c y z y j n e , niejasne 1 niedomknięte z d a n i a i sentencjo j a k t o , które znaleźć możemy etnografii. W p r z y w o ł a n y m t u a r t y k u l e M a r c i n Czerwiński w i e l o k r o t n i e nauki „broniącej na dystans, a nawet n a j l e p i e j m o g ą n a s p r z y b l i ż y ć d o t e g o , co j e s t istotą j e g o : języka prymarnego nauka zachowuje się t y l k o całkowitej (...)" . Pisze też d a l e j : „ R z e c z y w i ś c i e w ciągu w i e k ó w wzrastała 2 nieustannie rola wypowiadania dyskursywuego „Słowo i obraz — p o części j a k przeciwnik, w stosunku do s y m b o l u jest w opozycji w bardzo wielu, miejscu etnograf, jaką j ą dziś widzimy (czy j a k ją widziano jeszcze wczoraj), sytuacja o d początku była t u bardziej dobitnym dziś współczesnym miejscu tego dowodem Słowniku autorzy jest etnologicznym*. odsyłają żyje w n a s " ( J . C h e v a l i e r ) . Czy skomplikowana, nie brak hasła W nas do terminu: Najbardziej „symbol" odpowiednim I „znak". we dlań chociaż najrozmaitszych miejscach, złączeniach, odmianach i kon­ wreszcie, z twórczością ludowej tą s p o t y k a m y „Wcale nie jest doświadczeniem kich jego czasów, odmianach, a —»• z n a k , jest dominującym symbol, oznaczanie, we wszyst­ terminem naszych k o m u n i k o w a n i e się naszym tylko składać częściowo naszego zamieszkiwania to n a próżno szukalibyśmy o d ­ swoje doświadczenia poprzez rozumiemy. procesy pokrewieństwa, Symbolizować s t r u m i e n i a doświadczeń l u b jakiś c i e m n y , to znaczy te cząstki luminiscencję, część K o s m o s u , k ą t podziemny labirynt r o z j a ś n i się. (...) W k a ż d y m b ą d ź r a z i e p i e r w s z ą s y n t a k s ą o k r e ś l o ­ Jak — prymitywnej, i e l e m e n t y , k t ó r e — g d y z j e d n o c z ą się — t w o r z ą nego, wcielonego nauk etnologicznych." sztuki t a k , że t o o n o współpracują czasowe l u b trwałe p r o m i e n i e , w których t e c o n a j m n i e j o d l a t s z e ś ć d z i e s i ą t y c h X X w . są do ozdabiamy bardziej z przepływającego należą d o naszego obiegowego zasobu i n t e l e k t u a l n e g o . T e r m i n y wprowadzane się w k r ę g u t a k , że z w haśle „ a n t r o p o l o g i a k o m u n i k a c j i " : — szczególnie czy wysokiej): któro ,,(...) D o w o d z i się ( S . K . L a n g e r ) , ż e t e r m i n z n a c z e n i e pomieścić egzystencjalnym wciąż procesów twórczości a r t y s t y c z n e j (bez względu n a t o , c z y t e k s t a c h ( n p . w hasłach „ k u l t u r a s y m b o l i c z n a " , „ m i t " , „ s a c r u m — c z y n i Zofia Sokolewicz 1 0 zdaje się b y ć c z y t e l n y i doniosły, g d y idzie o b a d a n i e n i e j a s n y c h p r o f a n u m " ) , i chociaż a u t o r z y kreślają rolę j a k ą pełni s y m b o l w k u l t u r z e , t a k j a k c h o ć b y t o kiedy 9 p o t w i e r d z i ć m o g ł o b y w i e l u , a k t ó r y c h t o z d a ń sens ale o wielo pod­ mnie, wtedy, słownik współczesnej n a u k i m ó g ł b y symbolami, w t y c h różnych miejscach są s y m b o l i c z n e z d a n i a , których prawdę w s w o i m doświadczeniu s a m o s ł o w o s y m b o l p o j a w i a się w i o l e r a z y n a k a r t a c h t e j k s i ą ż k i w według „ N i e t y l k o m y ż y j e m y w świecie s y m b o l i , ale i świat s y m b o l i 3 odbiegała w zasadzie o d tego ogólnego w z o r c a n a u k i . które, ( l u b p r z e d m i o t — m ó g ł b y dodać w t y m w t r . Z. B.) — n a pierwszy r z u t o k a " (C. G. J u n g ) . symbolicznego" . G d y idzie o etnografię i j e j s t o s u n e k d o s y m b o l u , t o chociaż a jest z a w i e r a się w n i c h c o ś w i ę c e j niż t o , c o d a się w n i c h r o z p o z n a ć jeśli n i e w s z y s t k i c h d z i e d z i n a c h ż y c i a s p o ł e c z n e g o . N a u k a t a k a , zakwestionowała powagę w y p o w i a d a n i a symbolu, sensu", u „ O ile wobec badaczy migotaniem z w r a c a u w a g ę n a niechęć ż y w i o n ą w o b e c s y m b o l u p r z e z naukę, antagonizm pomiędzy n i m i : niestrudzonych się p r z e d od ducha jest syntaksa s y m b o l i . " już powiedziałem, początku stosunek etnografii skomplikowany. Z jednej 1 1 do symbolu b y l strony etnografia jako syłacza d o „ s y m b o l u " c z y „ s y m b o l i z m u " , j a k o j e d n e g o z l i c z n y c h n a u k a naśladowała i realizowała ó w ogólny wzorzec n a u k i n a s t a ­ wymienionych wionej przez autorkę kierunków, które zajmują się opozycyjnio wobec symbolu, z drugiej z a ś s t r o n y , ze 145 �względu n a p r z e d m i o t dokumentowała, cywilizacji i obszar swych ale i przyswajała europejskiej „twory pierwotnego świat zainteresowań nie t y l k o jednostronnie myśli i zorientowanej wyobraźni mitycznej, umysłu", język m i t u i s y m b o l u . Odkrywała Absolutnie podobnych ludów etnologii prymitywnego rozpoznając s y m b o l ; wartość poznawczą, bogactwo i głębię. By ten, chciałbym magii rolę życia itd." posłużyć graficznego. Drugi Mircea, E l i a d e g o . sycznym się zestawieniom zaczerpnięty zaś pochodzi z Przez zestawienie tekście dwu obszerniejszych jest z klasycznego Traktatu o dzieła etno­ historii religii t o chcę p o k a z a ć , j a k w etnograficznym jogo autor bliski jest kla­ Elia- który przy tym się u ziemię. jest umysłu nie znam pokazać wyraźniej o w ą złożoność s t o s u n k u e t n o g r a f i i do s y m b o l u cytatów. Pierwszy Jednym zbywanie przez w z czy plenności, kształt manifestu. Staram niego do pierwszego c y t a t u ujawniając g r a f a i d a l s z y ciąg j e g o w y w o d ó w , b y pokazać j a k zgodnie z p r z y ­ j ę t ą k o n w e n c j ą n a u k o w ą o b r a c a j ą się t e w y w o d y p r z e c i w symbo­ przed chwilą tworów się w n i o s k ó w . Co się Przede w s z y s t k i m m a m y t u do czynienia z p e w n y m anachro­ nicznym już dzisiaj rozumieniem s y m b o l u . Broniąc go d o głębokiej p r z e d zagrażającym j e j niebezpieczeństwom z b y t n i e j teriale a jogo w ma­ interpretacją. przed Etnograf: inwazją m o ż n a d o m y ś l a ć się — nadmierne i literaokośei cliostwa. Moszyński przestrzega etnografii Moszyński b r o n i i zalewom pięknodu- p r z e d pokusą t r a k t o w a n i a t y c h wiorzeń czy, j a k p o w i a d a , t y c h „ t w o r ó w p r y m i t y w n e g o (...), a l e n a w e t jako p e w n y c h p r z e d m i o t ó w (...) bywają metafor, przestrzega przed p o j m o w a n e przez p r y m i t y w n y , niooświecony umysł w t e n sposób, alegorycznych interpretacji i jak gdyby a u t o r Kultury ludowej dzaju c tanowi'y — mówiąc naszym językiem — skondensowanej przedmiotach materii czy lub nawet z nimi energii, coś w r o ­ tkwiącej tożsamej. Dzięki w temu stosowaniem wykładni. pisze Slowiun duchowej dotyczące k u l t u r y każdy o ż y w a j ą c y c h sporów, co d o s y m b o l i c z n e g o niecywilizo­ charakteru powiedzmy, g d y w c i ą ż m n o ż ą się n a j r o z m a i t s z e być i bywa konstrukcji Musimy Stanisława Wesela Wyspiańskiego, t e g o d r a m a t u , i g d y d o ogłoszenia, n i e mającego sobio skondensowaną mocą, niem, lecz funkcją poza twardością, t y m może kłucia; z a m e k t y m , co my nazwalibyśmy odpornością; być niewątpliwie jest streszczoną funkcją z a m y k a n i a ; j a j k o — cierń j e s l cier­ pojawi się o d s y ł a c z też weiąż jeszcze d a l e k o . z a m k i e m , ale jest też cie, ostrością lo m . i n skondensowane życie i n s t a t u nascendi, a podwójny klos l u b orzech i t p . to m . m . jako 1 4 A u t o r o w i Kultury praktykującemu rozmaitsze losy równych, w którym na Weselu, do e t n o g r a f i i i do świata k u l t u r y czy streszczoną poecie , ludowej znane 1 5 i przygody to „symboliczne" interpretacje s t u d i u m S t a n i s ł a w a P i g o n i a Goście z zaświata być że te partie czy „imaginacyjnego" a l b o k a w a ł e k ż e l a z a są m . i n . z w y k ł y m k a m i e n i e m o z y k a w a ł k i e m tego mogą jakichś pamiętać, żelaza, ale oprócz umysłu" nich w czasie niesłabnących i coraz u j m o w a n y przez może do ją, a zwłaszcza owych w a n y umysł z d w u l u b n a w e t k i l k u s t r o n . Kamień, taki przedmiot ją poetyzaeji, „ J a k j u ż p o części w i e m y , n i e t y l k o c e c h y ( n p . t w a r d o ś ć , ostrość i f u n k c j e (...) przez s y m b o l i c z n y c h uznać za s y m b o l e ? przed symbolem — zawartą wręcz wniknąć Moszyńskiemu o p i s a n y c h l o w i . J a k k o n w e n c j a t a , przyjęta przez togoż e t n o g r a f a , p r o w a d z i sprzeczności p o m i ę d z y p r a w d ą symbol n a u k i wobec s y m b o l u , przybierającej antysymbolicznego autora-etno- powrócę jajko — N i e w y s t a r c z y poprzestać n a p r z y t o c z e n i u togo jeszcze j e d n e g o przykładu opozycji z a n i m i k r y j e ? Co n i e p o z w a l a nazywa Traktatu poglądu n a d 1 3 w i n t e n c j o t y c h t a k zaskakująco s p r z e c z n y c h autor tworów terminem: kłos g r a w l u d o w e j „hierofanią". t o , co tu się naiwniejszogo podwójny d o w s k i e m u opisowi i r o z u m i e n i u s y m b o l u , j a k na wiele l a t przed opisuje najjaskrawszych omówionych etnologii płodności przykłady niooświeconych posługiwanie głosi, że p o w i e d z m y , symbolu niezliczone wszystkich Eliadem Potem ludowej, wresz­ Słowian musiały być naj­ s y m b o l i z m u n a gruncie poezji, nie w y ł ą c z a j ą c o w e g o s k r a j n e g o w y n a t u r z e n i a j a k i e osiągnął s y m b o ­ s k o n d e n s o w a n y s p ó r , c z y l i m o ż n o ś ć , p l e n n o ś ć (a p r z e z t o i szczęś­ l i z m w p o e z j i r o s y j s k i e j (choćby w twórczości A . Biełego, tooro- cie), l t d . " tyka M. Eliade: tego ruchu, autora pracy 1910). Symwolizm, T a k w i ę c m o ż n a p o d e j r z e w a ć i d o m y ś l a ć się, ż e g d y M o s z y ń s k i „ T a m n a p r z y k ł a d , g d z i e m ó w i się o ' k u l c i e k a m i e n i ' , n i e w s z y s t k i e u ż y w a słowa „ s y m b o l " , t o s y m b o l j e s t t u d l a niego k a m i e n i c u w a ż a się z a ś w i ę t o . Z a w s z e s p o t y k a m y t y l k o p o e t y c k i e j przenośni, m e t a f o r y , m o ż e n a w e t a l e g o r i i . W pewne synonimem każdym k a m i e n i e , k t ó r e c z c i się z r a c j i i c h k s z t a ł t u , wielkości l u b p o w i ą z a ń b ą d ź r a z i e s y m b o l w t e j p e r s p e k t y w i e j a w i się j a k o coś n i e osa­ obrzędowych. Z o b a c z y m y dzonego w e t n o g r a f i c z n y m zresztą, że n i e cłiodzi t u o k u l t k a m i e n i k o n k r e c i e , j a k o coś abstrakcyjnego, i ż e o w e k a m i e n i e są c z c z o n e o t y l e t y l k o , o i l e n i e są j u ż z w y k ł y m i a r b i t r a l n e g o , zależnego wyłącznie o d człowieka, o d t w ó r c y bądź k a m i e n i a m i , l e c z h i o r o f a n i a m i , a w i ę c c z y m ś i n n y m niż z w y k ł y m i interpretatora symbolu bądź ,przedmiotami'. interpretatora powoływanego. (...) Jakiś przedmiot staje się s a k r a l n y m o t y l e o ile w c i e l a o n ( t z n . o b j a w i a ) przedmiotem coś i n n e g o , coś przede i dowolnie Jawi przez tegoż twórcę się w t y m ujęciu w s z y s t k i m j a k o coś o d ś w i a t a k u l t u r y l u d o w e j różnego o d siebie. N a r a z i e o b o j ę t n e j e s t , c z y tę .inność' n a l e ż y c z e n i e o d l e g ł e g o , j a k o coś l i t e r a c k i e g o i w y m y ś l o n e g o , przypisać o r y g i n a l n e m u k s z t a ł t o w i , c z y też skuteczności l u b p o j a k b y zarezerwowanego dla wyrafmowanej prostu (party­ twórczości tego p r z e d m i o t u w jakimś s y m b o l i z m i e , c z y też w y n i k a „symbol", ,mocy', cypacji) c z y toż w y w o d z i się o n a z u c z e s t n i c t w a z obrzędu k o n s e k r a c j i , c z y też d o b r o w o l n e g o umieszczenia l u b niedobrowolnego p r z e d m i o t u w obszarze p r z e p o j o n y m (strefa święta, czas ś w i ę t y , jakiś , p r z y p a d e k ' : Wróćmy można zatem do pierwszego cytatu ludowej fragmentu, Eliadego... ryeznych i zobaczymy wniosków i pokrewnego itp.)" zaczerpniętego bo o n t o bowiem Słowian, t a k bliskiego sakralnością piorun... b y ł o o d r a z u się d o m y ś l e ć ) z K a z i m i e r z a Kultury 1 2 może kultury dla wszystkich ludowej, być t y m , co dością, życie m. my jest a u t o r e m i n statu nascendi, i n . skondensowany t o i szczęście), l t d . 146 (...) a Świadomie powtarzam oddać spór, czyli ale oprócz t e g o m o g ą skondensowaną to podwójny ludów przed i chwilą dla świata przytaczał, l i e b k e i t ) , pośród p r z e d s t a w i c i e l i a k m e i z m u , c z y z jaką s p o t y k a m y żelaza, — przykłady ezji i w estotyee n u r t u „nowej przedmiotowości" (Die neue Sach- w nich kontradykcji. jajko nieoświeconych których togo a l b o k a w a ł e k ż e l a z a są m . i n . z w y ­ nazwalibyśmy odpornością terminu empirycznym m o ż e p r z y p o m i n a ć t ę s a m ą niocłięć i b y ć o d w z o r o w a n i e m k r y t y c z ­ się u p o w r a c a j ą c e g o d o a n t y c z n y c h ź r ó d e ł p o j m o w a n i a Osipa Mandelsztaina, który opatrywał kawałkiem do badaniom n e j p o s t a w y w o b e c s y m b o l i z m u j a k a p o j a w i ł a się n a g r u n c i e p o ­ ową czy ku (jak spoiwo z następnym a k a p i t e m mieszczącym w n i o s k i . B y kamieniem więc Moszyńskiogo zwrot i o p i s o w i t y c h pojęć i „ t w o r ó w p s y c h i c z n y c h " , t a k c h a r a k t e r y s ­ tycznych u r y w k i t o g o z n a n e g o już n a m f r a g m e n t u , b y oddać w i e r n i e o w o kłym postulowany wyłącznie przerafinowanej w duchu z tekstom M . prowadzić. Kamień, powiedzmy, umysłowej. Niechęć czy symbol nieskoń­ Moszyńskiego d o j a k i c h zaskakujących i k o n t r a d y k t o - w i e r n i e cały d r a m a t z a w a r t e j 1 w i zachowały zamieszkujących błędów j e n a ПОЛУО, z b i e g i e m c z a s u c o r a z b a r d z i e j w n i k l i w i e i ś w i a d o m i e , ich bezsporne pojęć m.in mocą, t w a r ­ skondensowano kłos l u b o r z e c h i t p . t o możność, p l e n n o ś ć (a p r z e z wręcz niechęć mianem ów literacki i poetycki „lżesyrnbolizmu". do s y m b o l u u Moszyńskiego, postulacie rzeczowego opisu t w o r z y w a 1 6 Być przy symbolu symbolizm możo więc jednoczesnym t y c h p i e r w o t n y c h pojęć, m a t o s a m o źródło i w p r a k t y c e nie t y l e jest p o w o d o w a n a nie­ chęcią w o b e c s y m b o l u w ogóle, i l e niechęcią w o b e c możliwości „Iżo-symbolistycznych" etnografii. interpretacji zagrażających J a k k o l w i e k daleko nie wnikalibyśmy w intencje a u t o r a ludowej Słowian, jakkolwiek nie tłumaczylibyśmy niechęci w o b e c t e r m i n u „ s y m b o l " , f a k t y pozostają sobie Kultury jego f a k t a m i . —- M i m o , że w e w s t ę p n y c h r o z w a ż a n i a c h d o t o m ó w k u l t u r y d u c h o - �wej 1 7 M o s z y ń s k i z wielką o s t r o ż n o ś c i ą i z w i e l o m a z a s t r z e ż e n i a m i p r z y j m u j e z a ł o ż e n i e , iż n i e m o ż l i w e j e s t m ó w i ć o p o s t ę p i e w r e l i g i i i sztuce (przynajmniej była m o w a w takim w poprzedzającym znaczeniu postępu, o jakim tomie, w odniesieniu do m a t e r i a l n e j ) , t o zza przytoczonego wiedziach kultury po dziś dzień znajduje swe kontynuacje. Nadal, p o m i m o w i e l o s t r o n n e g o r o z w o j u współczesnych badań n a d m i t e m i s y m b o l o m , d a j e się o b s e r w o w a ć w e t n o g r a f i i niechęć i r e z e r w a wobec fragmentu, gdy mowa o sym­ symbolu i symbolicznych interpretacji. Nadal symbol abstrakcyj­ i s y m b o l i z m t r a k t u j e się j a k o coś n i e r z e c z y w i s t e g o , b o l u , j a k i z c a ł e g o o p u s w y r a ź n i e r y s u j e się o s t r y p o d z i a ł n a nego, świat l u d o w e j . P o d s t a w o w e zaś z a ł o ż e n i e p r z y j ę t e p r z e z M o s z y ń s k i e g o człowioka pierwotnego, nieoświeconego, prymitywnego dowolnego i odległego o d świata „ a u t e n t y c z n e j " kultury umysłu i świat człowieka k u l t u r y p i s m a , rozwiniętej c y w i l i z a c j i , i wyzierające zza jego rozumienia: s y m b o l u , mówiące o zasadni­ świat, d o którego czej obu światami należy istnieje też i w s p ó ł c z e s n y b a d a c z . Oczywiście przepaść. Pomiędzy zbędnym p r z y p o m i n a ć , że w t e j k o n c e p c j i ó w p i e r w s z y świat jest myślenia s y m b o l i c z n e g o byłoby pozbawiony i s y m b o l u w t a k i m sensie, w jakim odmienności pomiędzy światem pierwotnego „prymityw­ człowieka a ś w i a t e m c z ł o w i e k a w s p ó ł c z e s n e g o nego" badacza), w nieco z m o d y f i k o w a n e j (światem f o r m i e w c i ą ż się u t r z y m u j e . M o d y f i k a c j a t a p o l e g a n a p e w n y m przesunięciu. U Moszyńskiego m o ż e o n w y s t ę p o w a ć i p o j a w i a ć się w ś w i e c i e d r u g i m . W y o s t r z a ­ s y m b o l i s t n i e j e j e d y n i o i wyłącznio w świecie k u l t u r y jąc j e s z c z e b a r d z i e j tę k w e s t i ę i s t a w i a j ą c k a r y k a t u r a l n i e m o ż e bądź b r z m i ą c e p y t a n i e : „ c z y chłop ( c z ł o w i e k z a m i e s z k u j ą c y ó w ś w i a t istnieje pierwotny) niejako może myśleć symbolicznie ?" — znacznej odpowiedzi — Moszyński udziela i w wielu i n n y c h miejscach w t y m fragmencie „nie może". „Nic takiego jedno­ jak symbol w p i e r w o t n y m umyśle nie i s t n i e j e " . fragmentu, odrzucającego interpretacji w etnografii, odsłania o w ą p r z e p a ś ć d z i e l ą c ą ś w i a t p r y m i t y w n e g o , człowieka o d świata człowioka c y w i l i z o w a n e g o , czesnego, pisząc „Nie całkiem chicznych, z jakimi zapoznajemy ścisłe p o j ę c i a . W gdzie władają odmiennego, każdym jasne podświadomości, wierzchołki". człowieka współ­ oddać istotę tworów razie korzenie, a oczom psy­ się w t e j c h w i l i . I c h z u p e ł n i e się u j ą ć w n i e należą one do i pnie naszym nasze świata, sądy i trzeźwe myśli, lecz d o którego mający odbicie koncepcji Levy-Bruhla ukazują myślenia prelogicznego istnieć w świecie jasnego i jednoznacznego umysłu,' z w r a c a pojęciowej, pierwotnego człowieka, zwartego na uwagę n a cechujący zmienność i opisując twory pry­ je b r a k przelewnośó wy­ zawartych w przypisywaniu t y m n y c h ze s o b ą znaczeń, w t o w a r z y s z ą c y c h i m l u d o w y c h i n t e r p r e ­ tacjach. symbol strony jednej jako w r o z u m i e n i u Moszyńskiego coś i oderwanego coś z b l i ż a j ą c e g o abstrakcyjnego, jawi się nierzeczywistego, o d k o n k r e t u , z d r u g i e j zaś s t r o n y j a k o się d o j e d n o z n a c z n o ś c i j a k a c e c h u j e myślowe pojęcia. W o b u p r z y p a d k a c h s y m b o l m a c h a r a k t e r raczej lektualny. Symbol nic pierwotnego, człowieka występuje w a przynajmniej rzeczywistości nie w inte­ kultury i nie takiej roli w t e n s a m sposób j a k w k u l t u r z e człowieka należącego d o r o z ­ winiętej cywilizacji. W innych miejscach dzieła Moszyńskiego s y m b o l w y s t ę p u j e j a k o s y n o n i m z n a k u b ą d ź p o j a w i a się w w a ż a n i a c h dotyczących Poświęciłem skiego nie t y l k o tyle turą dziele reprezentanta współczesnego wymiarze zależności i n n y c h d y s c y p l i n zajmującego człowieka, etnologicznym, toj z Moszyńskiego odwrotnie: jeśli od przy­ się symbol kiedykolwiek czy Kolberga) rozwiązań, rozstrzygnięć w w bądź kul­ swym ogóle istniał, (właśnie w k u l t u r z e człowioka uwagi i miejsca rozważaniom wierzeń dochodzi, a wnioskami, sprzeczności dzy człowiekiem chłopem takich na archaicznym dawnym uzyskanych niach w kultury badań, ekspłieite gubi wyrażonych częstokroć odeń więc różne, indywidualne, oryginalno dziwnego, że interpretacje — jako z ów jo wymiar tej perspektywy symbol i abstrakcyjnego, kiego. Co więcej, ów m a r t w y czenie poznany. Symbol (z p e r s p e k t y w y takiej poza często i jednostkowe. j a k d a w n i e j u Moszyńskiego - coś n a d d a n e g o , chodzącej traktować jedynie przekona­ tego co każe strategia opartych góry — literac­ się j a k o skoń­ j a k d l a Moszyńskiego „empirycznej", świat j a w i ą się n a d a l nierzeczywistego, skansen t r a k t u j e nadal Nic symbohstyczne anegdotycznej, wioski N . i informatora X . , — nie wy­ etnografii) jest czymś p r z y n i e s i o n y m „ z g ó r y " przez i n t e r p r e t a t o r a . D l a t e g o n a j w i ę k s z ą zasługą p r a c M i r c e a E l i a d e g o j e s t , w m o i m naukę nie t o , iż z n o s z ą podział zacierając na Symbol pomiędzy symbole, i różnie, udziałem poety, cywilizacji pogłębiany i wskazują, „człowieka że społeczności człowieka, — „jest mowę ono myślenie pierwotnego", с/Лопка wyprzedza wioskowej archaicznego konsubstancjalne i rozum s t r o n y rzeczywistości — dyskursywny. najgłębsze się w s z e l k i m i n n y m ś r o d k o m p o z n a n i a . m i t y nie są nieodpowiedzialnymi spełniają p e w n ą f u n k c j ę — o b n a ż a n i a 'po prosta człowieka'.,.". — Obrazy, wytworami psy­ najskrytszych mo- dalności b y t u . D l a t e g o właśnie z b a d a n i e i c h p o z w a l a poznać człowieka przez cywilizowanego, miasta, współczesnego: — sztucznie prymitywnego nimi zarówno odsłania p e w n e które opierają one ów człowieka z ludzkim bytem chiki; wypo­ współczesnym, Cała z l u d o w e j . Przywołałem t u rozważania Moszyńskiego także dlatego, wyraźne piętno że jako m a r t w y skansen, nastawiona jedynie n a uchwycenie że p r e z e n t o w a n e przezeń r o z u m i e n i e s y m b o l u , p o m i m o ż e n a z w a ­ n a s t o s u n k u e t n o g r a f i i do s y m b o l u i nadał w r o z m a i t y c h człowiekiem współczesnym. sądach), dziedzictwa., dziecka dziedzictwa ł e m j e j u ż dziś a n a c h r o n i c z n y m , o d c i s n ę ł o s w o j e wywiadzie psychopaty, owych nie pada) to znaczy, empirycznych (wierzeniach, symbolicznego a chłopem współczesnych, których pozwalają m u użyć t e r m i n u „symbol'* w o d n i e s i e n i u d o wierzeń i z j a w i s k należących d o duchowego a jest nie poszukuje g o t a m n i e m a . W t e n s p o s ó b u t r z y m u j e się o w ą p r z e p a ś ć p o m i ę ­ symboliczne założenie, terenowych — chłop wypowiedzi najbardziej powzięte badań i i n t e r p r e t a c j i słowo s y m b o l (a raczej i z góry czy s k u t k i e m , n o b o jeśli n i e p a d n i e w „ a u t e n t y c z n e j " pewne, z góry przyjęte, historycznie u w a r u n k o w a n o i ograniczone także pytanie wiadomym przedstawiciela a na z ludowych do odpowiedzi ompirycznych i symbolu, i nie t y l k o dlatego Moszyń­ i (rap. człowiek współczesny) może myśleć s y m b o l i c z n i e się na. g r u n c i e b y pokazać j a k rozumienie w co n a j w y ż e j t o miało t o miejsce j e d y n i e w d a w n e j k u l t u r z o l u d o w e j przekonaniu b y wskazać n a źródła głębokiej magiczno-religijmeh swym — stosownym p i s e m d o „ L u d u " , K o l b e r g a , F i s c h e r a i t d . ) , a także często i d l a roz­ zdobnictwa. p o m i ę d z y t y m c o u z y s k a ł 011 w m a t e r i a ł o w y m o p i s i e w (opatrzonych narodził, jeszcze nie ukształtował i n i e występuje; u w i e l u b a d a c z y t w o r o m p r y m i t y w n e g o u m y s ł u n a j r o z m a i t s z y c h , często s p r z e c z ­ z terenowych rogionu czy t e m a t u — nastawionego się i k o ń c z y n a w ł a s ­ tylko wyrafinowanej to z pewnością w n i c h treści, n a l i c z n e n i e k o n s e k w e n c j e dalekiego się w s t a d i u m i świat człowieka c y w i l i z a c j i ) . D l a współ­ współczesności s y m b o l u już n i e m a . N a d a l — za M o s z y ń s k i m prawa Reasumując: badaniach wioski, widzieć z jego podziałem n a świat czło­ etnografa, d l a którego e t n o g r a f i a zaczyna nych a nio t y m podziale p u j e . U M o s z y ń s k i o g o s y m b o l w k u l t u r z e l u d o w e j j e s z c z e się n i e same t e t a k o d m i e n n e i odległe o d świata b a d a c z a razistości w tkwią 1 8 treściowo, m y ś l o w e g o p o j ę c i a . Moszyński, w i e l o k r o t n i e mitywnego (Można wysokioj współczesnej, przeszłości, człowieka a r c h a i c z n e g o , a o b e c n i e już t a k n i e w y s t ę ­ d z i a ł a l n o ś c i u m y s ł u , „ s y m b o l " j a w i się j a k o s y n o n i m , jeśli n i e dalej kulturze ludowej. kultury całkiem rozgałęzienia a m o ż l i w y j e d y n i e w świecie w y s o k i e j k u l t u r y i precyzyjnego, skomplikowanej w i e k a p r y m i t y w n e g o , i n f a n t y l n e g o , znajdującego T y m r a z e m znów, w świetle t y c h słów, o d r z u c o n y p r z e d chwilą, nie w badacza., dokładnie e l e m e n t a r n a , żywiołowa p r o s t o t a nie daje w Moszyński pierwotnego dosłownie: sposób obrębie c z e s n e g o b a . d a c z a , s z c z e g ó l n i e zaś d l a e m p i r y c z n i e Parę wierszy dalej o d cytowanego możliwość s y m b o l i c z n y c h w n a m lepiej 1 9 147 �Jak widzieliśmy, opisu myśl materiałowego W E l i a d o g o z b i e g a się z m y ś l ą M o s z y ń s k i e g o . J e d n a k ż e na poziomic empirycznego, wowe r o z u m i e n i e s y m b o l u jest u E l i a d e g o ciwieństwie do Moszyńskiego całkiem o d m i e n n e . W symbol nie jest czymś wistym, abstrakcyjnym, zakotwiczony O pracach Eliadego wiedzieć słowami Borysa Pasternaka: „U tym symboliczne ponieważ hierofaniczna jest znaczące". 2 0 Rzeczywistość symboliczna, ,,par exellencc istniejącą" (mocną, skuteczną), j a k w p r z y p a d k u hierofanii kamienia (tak j a k pojawia dowych). Symbol posługuje się nie jost pojęciem rzeczywistością się o n w synonimem symbolu jest w wierzeniach l u ­ jednoznaczności. sposób luźny, 2 6 Eliade nieskrępo­ samym coraz większy krąg pozostałych Pierwsza trzeciej mity, więc — samym przez inne przejawy sacrum. Można i t o jest czwarta f i g u r a rozumienia — symbolu Perspektywa ulegają scaleniu taka pokazuje czyzny — kosmiczną, cjalną, scalając liczne doświadczenia. j a k s y m b o l i n t e g r u j e różne teologiczną, wszystkie sfery pokazać jak w tym te antropologiczną, poziomy, ale nie stapiając „Etymologicznie symbolicznych, ze słowem imitare imaginatio — je, biorąc (obraz), — wyobraźnia naśladować, odtwarzać. naśladuje, i m i t u j e w z o r c e — reaktualizuje, powtarza imaginatio bez końca. obrazy — Mieć odtwarza wyobraźnię widzieć świat w j e g o pełni, gdyż m o c i zadanie polega na konceptualizacji". 2 1 ukazywać to wszystko, T o , co zasługuje co t u przede „Prawdziwy nie zaś j e d n o to obrazów wymyka się wszystkim na podkreślenie, t o polisemantyczność i wielowarstwowość — oraz Wyobraźnia, znaczy t y m , aby wiąże wyobrażenie, naśladowanie, różnie łac. jest amplificare: Hermeneutyką rzeczy", To włączając obok remityzacji" 2 2 istotną z do symbolu rozwija rozdziałów cechę symbolu swej — dalej Paul hermeneutyki „Symbol daje Ricoeur, gdy rozważającej do myślenia", tę tak wiązuje typ sensie, j a k E ł i a d e , d l a k t ó r e g o s y m b o l a m i są z n a c z e n i a zarówno giczne, s a m o r z u t n i e u k s z t a ł t o w a n e i d a n e ; t a k się m a r z e c z ze wody j a k o zagrożenia, k i e d y m o w a j a k o oczyszczenia, g d y m o w a Tę myśl o o chrzcie". wielowarstwowości symbolu (w ścisłym oraz 2 3 symbolu rozwija znaczeniu Ricoeur .niejedno­ — 'to (Heidegger), 2 8 jakim — to znaczy Heidegger A skupieniu u Ricoeura, który domaga to się a k t u i n t e r p r e t a c j i (...) jakiego słowa użyjemy b y je i zadanie t o bez względu n a w.yrazić, n a r z u c a n a t u r a s y m b o l u , k t ó r y jest j a k b y kłębkiem sensu się z s e n s ó w z a m k n i ę t y c h j e d n e w d r u g i c h , , . " , nam sama składającym nazywa ten oneself przypomnienie sobie, j a k s k u p i e n i e , zbiórkę w mówi n a m , że legein — —• to reminis­ t y m znaczeniu, mówić to także s k u p i e n i e i z b i ó r k a , j a k t o s a m d o s t r z e g a w lese w n i e ­ m i e c k i m Weinlese, Prace Mircea grafii i wezwanie różnych tycznego, czyli w i n o b r a n i u " . Eliadego 3 0 stanowią wciąż wyzwanie dla etno­ d o podjęcia t a k i c h r e k o l e k c j i . Dziś w punktów widzenia fenomenologicznego , 3 1 — strukturałistycznego, i w różnych obliczu prowadzonych semio- dziedzinach, j a k choćby w humanistycznej folklorystyce, po studiach podejmu­ jących wysiłek grafii chowanie etnografia 2 5 znaczenia Durand na­ sensie w y r a z u , r e k o l e k c j a ' ; z n a c z y z drugiogo 29 r e k o l e k c j i " wiele „ T e n s p l o t sensów, t o odsyłanie j e d n e g o sensu d o Durand d o jeszcze j e d n e g o określenia t e j h e r ­ r o z w o j u l i c z n y c h badań n a d m i t e m i s y m b o l e m , 2 4 nurt, „hermeneutyką z n a c z n y ' ) , która nie m a jednego sensu, która p r z e d s t a w i a w zbitce sensów". to Bachelarda, Gilbert ją 2 7 do „hermeneu­ który prace nazywając „ h e r m e n e u t y k ą recollect (od która „powrotu podczas w i n o b r a n i a (...)". znajdujemy cencję, w s p o m n i e n i e , w „niejednoznacznej wyrazu (Eliade), symbolicznej w najmocniejszym legoin — także n a i n n y m m i e j s c u , g d y m ó w i o swoistej strukturze o potopie, źródeł" słuchania" „Remityzacji, jakie podejścia ,, (...) znaczeniem — wzmacniać), unosić się s i l e j e g o i n t e g r a c j i " . mianem, t u bezpośrednio meneutyki, pisze: „ B ę d ę wszakże ujmował s y m b o l w n a j b a r d z i e j r a d y k a l n y m analo­ powiększać, wyobraźni j a k grona która amplifikującą" autorów badacz ich znaczeń hermeneutyki, wspomnianych wspólnym odniesienia". do „hermeneutyką obejmuje licznych planów typu tyką r e k o n s t r u k c j i " (G. v a n der Leeuw). francuski podejście jednym „powrotu symbolu jego togo „Hermeneutyką rozszerzać, j e s t więc o b r a z j a k o t a k i , j a k o zespół znaczeń, z do — poszerza s y m b o l , „pozwalając zbieranego w nawiązuje nazywana: płasz­ egzysten­ w jedno. Takie rozumienie symbolu, j a k i taka lektura rzocz które kamienia). d a n y s y m b o l r o z u m i e ć się b ę d z i e p r z e z j a k i ś o b r z ę d a ponadto ogarniała w a n y i u ż y w a go c z ę s t o k r o ć o b o e z n i e z p o j ę c i e m o b r a z u i m i t u . się ze s ł o w e m i m a g o podsta­ . symboli, wykazują pokrewieństwo z d a n y m s y m b o l e m (wody, i jest symbol" n i u danego s y m b o l u przez jakiś i n n y s y m b o l , będzie W życie przez s y m b o l u . D r u g a f i g u r a r o z u m i e n i a będzie polegała n a r o z u m i e ­ telne, że symbolu polega n a w y d o b y w a n i u i z e s t a w i a n i u w i e l u wartości tego samego p o d s t a w t e g o l e ż y m y ś l , że o b c o w a n i e ś m i e r t e l n y c h j e s t n i e ś m i e r ­ i „rozumienia prze­ jest zawsze w k o n k r e c i e . powieści Ricouer opisuje cztery i hermeneutyce figury nierzeczy­ i jego r o z u m i e n i u s y m b o l u można b y po­ bohatera Egzystencji musi r e i n t e r p r e t a c j i materiałów, głowy w uznać, że empiryczny istnieje nie piasek. również ochroni etno­ „Empiryczna" empiria symbolu. P R Z Y P I S Y M . C z e r w i ń s k i , Symbol dzisiaj, „Polska Sztuka L u d o w a " 1 9 8 7 , n r 1 — 4 , s. 1 0 0 Tamże. T a m ż e , s. 1 0 4 * Słownik etnologiczny, terminy ogólne p o d r e d . Z o f i i S t a s z c z a k , W a r s z a w a — P o z n a ń 1987 T a m ż e , s. 2 6 — 2 7 T a m ż e , s. 3 8 0 P . R i c o e u r , Egzystencja i hermeneutyka, wybór, opracowanie i p o s ł o w i e S t a n i s ł a w a C i c h o w i c z a , W a r s z a w a 1 9 7 6 , s. 1 1 S. S. A w i e r i n c e w , Simwoł, ( w : ) Kratkaja lilieraturnaja encikłopedija, M o s k w a 1 9 7 1 , t . 7, s. 8 2 6 ; p o r . t ł u m a c z e n i e z a ­ mieszczone obok. C y t . z a : G e r d H e i n z M o h r , Lexilon der Symbole, Biłder und Zeichen der chrisUichen Kunst, Dusseldorf, K o l n 1972, s. 9 Tamże. R . R . N i e b h u r , Harvard, Divinity Bulletin, October- N o v e m b e r 1 9 8 1 , s. 3 M . E l i a d e , Traktat o historii religii, tłumaczył J a n Wierusz- K o w a l s k i , W a r s z a w a 1 9 6 6 , s. 1 9 1 2 3 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 148 1 K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, W a r s z a w a 1967 t . 2, c z . 1 , s. 3 1 6 S t a n i s ł a w P i g o ń , Goście z zaświata na Weselu, ( w : ) tenże, Poprzez stulecia. Studia z dziejów literatury i kultury, Warszawa 1 9 8 5 , s. 4 4 2 — 4 7 8 Obok u p r a w i a n i a poezji Moszyński studiował również w k r a k o w s k i e j A k a d e m i i Sztuk Pięknych w p r a c o w n i Mehoffera; p o r . W . S t o e z k o w s k i , Uczony — postać fauMyczna, (w:) Szkice i próby etnołogiczne, Studenckie Zeszyty Naukowe TJJ", Kraków 1 9 8 5 ; p o r . X Y , Ż y c i o r y s I I , N a u k a P o l s k a t , 9, 1 9 2 8 P o r . S. S. A w i e r i n c e w , o p . c i t . , s. 8 3 0 ; p o r . O . M a n d e ł s z t a m , Słowo i k u l t u r a , W a r s z a w a 1972 K . M o s z y ń s k i , o p . c i t . , s. 15 T a m ż e , s. 3 1 7 M . E ł i a d e , Sacrum, mit, historia, W a r s z a w a 1 9 7 0 , s. 3 3 B . P a s t e r n a k , Doktor Żiwago, P a r y ż 1 9 7 6 , s. 4 4 T a m ż e , s. 4 1 T a m ż e , s. 3 6 P . R i c o e u r , Symboł daje do myślenia (w:) Egzystencja i hermeneutyka, W a r s z a w a 1 9 7 5 , s. 14 * T a m ż e , s . 78 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 �Tamże. Tamże. Chodzi t u o t e n t y p h e r m e n e u t y k i , który przeciwstawia się „ h e r m e n e u t y c e d e s t r u k c j i " j a k n a z w a ł j ą P . P l i c o e u r , o p . c i t . , s. 7 7 — 9 4 , 8 0 . O t y m p o d s t a w o w y m r o z g r a n i c z e n i u n a d w a t y p y h e r m e n e u t y k i pisze też G. D u r a n d : biorąc z g r u b ­ sza, istnieją d w a t y p y h e r m e n e u t y k i t e które redukują s y m b o l d o c z e g o ś c o j e s t (...) t y l k o s k u t k i o m (...) s y m p t o m e m i t e , k t ó r e p r z e c i w n i e p o s z e r z a j ą s y m b o l , p o z w a l a j ą c unosić się s i l e j e g o i n t e g r a c j i , ażeby uzyskać dostęp d o p e w n e g o r o d z a j u przeżytej „nadświadomości" — G . D u r a n d , Wyobraźnia symboliczna, W a r s z a w a 1 9 8 6 , s. 1 1 8 2 5 2 6 2 7 P . R i c o e u r , o p . c i t . , s. 8 1 G . D u r a n d , o p . c i t . , s. 1 1 9 P . R i c o e u r , o p . c i t . , s. 8 0 Na temat kierunków strukturalnego, scmiotycznego i fenomenologicznego w badaniach n a d m i t e m i symbolem por. Antropologia kultury w Polsce — dziedzictwo, pojęcia, inspiracje, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " R. X X X I V n r 1, 2 1 9 8 0 , R. X X I V , n r I . 1 9 8 1 , Tamże o m ó w o n a obszernie s y l w e t k a M . E l i a d e i j e g o prace w r a z z bibliografią. 2 8 2 9 3 0 3 1 N a gruncie polskiej e t n o g r a f i i m a m t u n a myśli prace, które podjęły wysiłek t a k i e j r e i n t e r p r e t a c j i e t n o g r a f i c z n y c h źródeł i materiałów, nawiązując zresztą częstokroć d o studiów M . E l i a d e g o , a w i ę c p r a c e t a k i o j a k n p . J . R. T o m i c c y , Drzewo życia, W a r s z a w a 1 9 7 6 ; L. S t o m m a , Słońce rodzi się 13 grudnia, W a r s z a w a 1 9 8 1 , t e g o ż , Antropologia kultury wsi polskiej XIX w.; J . S. W a s i l e w s k i , Podróże do piekieł, Warszawa 1979, tegoż, Symbolika ruchu obrotowego i rytualnej inwersji, Warszawa 1 9 7 8 , „ E t n o g r a f i a p o l s k a " , t . X X I I , z. 1 . T r u d n o w t y m m i e j s c u n i e w y r a z i ć z d u m i e n i a że j e d n a z p r z e ł o m o w y c h p r a e d l a p o l s k i e j e t n o g r a f i i z a j a k ą u w a ż a m L. S t o m m y Magia Alkmeny (ogłaszana w r ó ż n y c h m i e j s c a c h , p o r . m . i n . Słońce rodzi się 13 grudnia s. 2 4 — 4 5 ) , g d y i d z i e o i n t e r p r e t a c j ę n i e t y l k o s y m b o l i k i w ę z ł ó w ale o u k a z a n i e integrującej różne płaszczyzny doświadczenia l u d z k i e g o f u n k c j i m i t u , a t a k ż e ze w z g l ę d u n a k o n s e k w e n c j e metodologiczne, i wagę tej p r a c y d l a i n t e r p r e t a c j i t r a d y c j i l u ­ dowej dotyczącej wierzeń n . t . czasu, p r z e s t r z e n i , d e m o n o l o g i i i t d . z o s t a ł a z u p e ł n i e p o m i n i ę t a w c y t o w a n y m Słowniku terminów etnologicznych, o t y c h p r a c a c ł i L. S t o m m y n i e w s p o m i n a się w b i b l i o g r a f i a c h a n i p o d h a s ł e m Magia, a n i w b i b l i o g r a f i i ogól­ nej. T Siergiej Awierincew SYMBOL S Y M B O L artystyczny rozpoznawcza) — dająca się o d s ł o n i ć tegorii o b r a z u rąc słowa wziętym znacznością obraz jest, kategoria sobą, można aspekcie obdarzonym całą w to kategoria jakiejś jest sensu występują w strukturze symbolu się p o m y ś l e ć dające o b r a z u swoją jeden możliwość bez jako drugiego kosmicznego v e r s u m . J u ż t o s a m o , żo j a k i ś s y m b o l w o g ó l e m a s e n s s y m b o l i ­ zuje g o t o w ą obecność sensu w świecie. „ O b r a z i e świata, w słowie wielo­ (i wszelki na to, żeby pogrążyć stronie nym" lecz i głęboki 7 (w heglowskim sensie) p r z e z k u l t u r o w y rozwój, napięcie, w którym Przecłiodząc znajduje w sens „przeziera, jako sensowna symbol swojej nieodpowiedniości sensu. Od mitu (niesprostania.) symbol na odziedziczył które względem obraz staje przezeń sensowna się własnego j e g o społeczne funkcje, traci bez tak obraz bez w e d ł u g l i n i i przełamania, kawałki j e d n e j płytki, które składając, nazywały wskazuje etymologia i komunikacyjne nie między sobą drugiego się i s t o t a s y m b o l u . prześwieca" głębia, tworzące wywie­ d z i o n y z t o ż s a m o ś c i z s a m y m sobą i u ś w i a d o m i e n i a s o b i e się u s t a r o ż y t n y c h „swoi". terminu: Greków się j a k o p r z y j a c i e l e . drugiego, cząstkowe o b j a w i e n i u całościow y o b r a z ś w i a t a . N a t y m z a s a d z a się p o k r e ­ ludzie powiązani związkiem dziedzicznej od każde odnieść w ż y w i o l e p o c z ą t k ó w i s t n i e n i a i dać w t y m objawienie (zjawisko) cześnie jeden można b y wieństwo s y m b o l u z m i t e m . S y m b o l jest także i m i t e m „zniesio­ dwa bieguny i m o c o b j a w i a n i a się, a l b o jest Pasternaka jeśli z obrazem, sens ukierunkowana t e słowa B o r y s a samym lecz obraz — s e n s u r o z s y p u j e się n a s w o j e s k ł a d n i k i ) , a l e są t o b i e g u n y j e d n o ­ rozdzielone — i ludzkiego u n i - do s y m b o l i k i każdego wielkiego poety. Sama s t r u k t u r a s y m b o l u własne r a m y , n a (albo d o pełni objawiony" na drugiej i n t y m n i e złączonego świata, znakiem tożsamości z poza i d e i całości on obrazem akcent do obrazem symbolem); obrazu d y m r a z e m o d n o s i się d o t e g o , c o n a j b a r d z i e j i s t o t n e i w a ż n e jest i że j e s t mierze, stawia drugiej. Bio­ symbol przedmiotowej symbolu z n i e będącego z m m tożsamym. P r z e d m i o t o w y sens cecha najlepiej i niewyczerpaną mitu symbol na wychodzeniu jakiegoś żo znakowości, Wszelki obrazu wymaga obecności znak, estetyki z n a k u powiedzieć, organicznością chociażby i strony, swojej obrazu. jego i s t o t y — kategoria w p r z e c i w s t a w i e n i u d o przyległych doń k a ­ z jednej szerzej w (grec. ' s y m b o l o n ' — uniwersalna „symbola", pasujące przyjaźni do siebie, rozpoznawali P o s y m b o l u p o z n a j ą się i r o z u m i e j ą W odróżnieniu o d alegorii, która jeden może być „przeźroczysty"; d e s z y f r o w a n a i p r z e z „ o b c e g o " , w s y m b o l u j e s t ciepło zespalającej dany tajemnicy. będąc dokładnie p e r s p e k t y w a wy­ W epokach podobnych i średniowieczu w r o l i poświęconych klasycznemu antykowi (wtajemniczonych) wystę­ m a g a j ą c a n i e ł a t w e g o w c h o d z e n i a w nią. S e n s s y m b o l u n i e m o ż e p u j ą całe n a r o d y i s z e r z e j — k u l t u r o w o - w y z n a n i o w e s p o ł e c z n o ś c i ; być p r z e c i w n i e , w burżuazyjnej epoce s y m b o l f u n k c j o n u j e w r a m a c h deszyfrowany wysiłkiem samego umysłu, trzeba „ w ż y ć się". Dokładnie n a t y m polega zasadnicza dzy symbolem jakiejś formuły, bądź którą można którą można b y z o b r a z u wyjąć. czącym i oznaczonym w niego a a l e g o r i ą : sens s y m b o l u n i e i s t n i e j e w racjonalnej tożsamości w różnica pomię­ „włożyć" Stosunek jakości w obraz między zna­ jest w s y m b o l u d i a l e k t y c z n y m stosunkiem nietożsimiości: każdy obraz powinien być p o j ę t y j a k o t o , c z y m o n jest, i dzięki t e m u b r a n \ ' jest j a k o t y l k o t o , c o o n o z n a c z a " ' . ( S e h e l l i n g , Filozofia teraz n a l e ż y szukać kategorii sztuki). W także s p e c y f i k i s y m b o l u w t y m miejscu odniesieniu z n a k u . Jeśli d l a c z y s t o u t y l i t a r n e g o s y s t e m u p o l i s e m i a jest t y l k o beztreściowym p o m i e s z a n i e m , które funkcjonowaniu im bardziej jest znaku, to symbol wieloznaczny; w t y m bardziej końcowym jest do znaków elitarnych, adeptom rachunku treść jakiegoś s y m b o l u , p o p r z e z pośrednie s e n s o w n e złączenia, za każ­ się kręgów pośród dając możliwość „jednolitego i swoim zrównanego d u c h o w o tłumu" („rawnodusznoj t o ł p y " ) . Ale i w t y m p r z y p a d k u symbol zachowuje przedmiot i sens, jednoczącą i jednocześnie pokochali i zrozumieli ów zespalającą „łączy" sens. zo naturę: sobą Artystyczna wym" i „szczególnym" przeciwstawia zwycięża, go zgodnie się s p o ł e c z n e m u ze swą wola naturą wyobcowaniu, „łącząc" ludzi, którzy przezwycię­ żenia przepaści m i ę d z y istotą a widzialnością, m i ę d z y szkodzi treściwy, środowiskowych rozpoznawać „całościo­ symbolicznie chociaż n i e p r z e ­ realnie. Sensowna s t r u k t u r a s y m b o l u jest w i e l o w a r s t w o w a i obliczona na aktywną Sens gotowa, wewnętrzną symbolu praco obiektywnie obecność, ale j a k o tego, który go p r z y j m u j e . urzeczywistnia dynamiczna się tendencja: nie (...) jako o n nie jest 149 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/68ce6cc10a68b372eefc434292a3b734.pdf 2b6f8b68510bd486ce4e80470c8f9456 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3159 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2958 Title A name given to the resource Symbol w teologii. Znaczenie analizy symboli religijnych Eliadego dla współczesnej teologii / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.3, s.155-159 Creator An entity primarily responsible for making the resource Klinger, Michał Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. 1. O b r a z J . L e w i t a m i Nad wiecznym odpoczywaniem Michał Klinger SYMBOL W TEOLOGII ZNACZENIE ANALIZY SYMBOLI RELIGIJNYCH ELIADEGO DLA WSPÓŁCZESNEJ TEOLOGII Symbol jest w religii. U k r y t y w j e j środku. J e s t w t y m coś o c z y w i s t e g o i coś z a g a d k o w e g o z a r a z e m . K a ż d y s y m b o l z g ę s z c z a w sobie rzeczywistość i t o w t a k i sposób, że z a c z y n a m y o d c z u w a ć coś s a k r a l n e g o , w y z n a c z a n a sugeruje istnienie pewnej rzeczywistość kosmiczną, Schematyczna funkcji której tożsamość: tożsamości = Traktacie rozciągniętej wartością j e s t j e j rzeczywistość użyłby wokół jest jakaś sfera r e l i g i j n y c h doznań (ja — sacrum). M i r c e a E l i a d e w s w y m w i e l k i m rzeka. N i e jest t o n a w e t „ m o w a " , ale bardziej objawienie. na sakralność. sakralność t u właśnie Jako teolog terminu odczuwam C z y t e l n i k i e m swej teraz potrzebę pozycji: Teologia — bywa — określenia jest to opis tości. Często t r z e b a w n i e j d o k o n y w a ć — czywistością Eliade epifania. przed Rzeczywis­ j a k t o właśnie z rekonstrukcji: historycznych rze­ (teologia 1 historyczna J e a n Daniólou), l i t e r a c k i c h ( b i b l i s t y k a , n p . Oscara jest Cullmanna, Joachima Jeremiasa), wistość jak celem jest d o t a r c i e do Rzeczywistości i t o rzeczywistości pełnej. najwięk­ A w t e j p e ł n i j e s t ś w i a t i j e s t B ó g , są d u c h y d o b r e i z l e , są l u d z i e czytelna jest opisał E l i a d e . szych teologów dopiero Dlatego poprzez święte postawiłbym go w symbole rzędzie — współczesności. z T a l m u d u i Ojców ich eschatologicznym i losem my Kościoła). Ale obja­ wienia je (hermeneutyka r e k o n s t r u k c j i sensu p e w n y m p o s t u l a t e m h e r m e n e u t y c z n y m , k t ó r y m ó w i , że r z e c z y ­ wszyscy razem wpływając n a siebie. W i a r a jest p o p r o s t u p o c z u c i e m Symbol nie jest „obiektywny" badawczo, jest „dla n a s " i przez to jest zawsze pewną świątynią — „dla odsłania l u b przysłania s a c r u m . D l a t e g o więc s y m b o l — p r z e d m i o t badań — uświadomiona. jest „mi" „świecki" t o sprzeczność s a m a w sobie. N i o t o , b y s y m b o l nie funkcjonował poza obrębem oficjalnej ności. N i e z n a c z y mnie", skoro oznacza, religij­ też, ż e b y j e g o r e l i g i j n a f u n k c j a musiała Wydaje dla funkcjonowania się nawet, że s y m b o l u raczej „uświadomienie być sobie" paraliżujące. A l e j e s t t a k , że jeśli c z ł o w i e k n a p r z y k ł a d pójdzie n a d rzekę, t y c z n y c h skojarzeń, t o z n a c z y realnej skojarzeń, które odrywają r z e k i , a przenoszą do pewnej literackiej W r ó ć m y teraz znów do naszego przykładu, c z y l i n a d rzekę... Oto wychodzi procesja Śpiew: „Dziś w o d n y z chorągwiami i ikonami nad Jordan. o ś w i e c a się ż y w i o ł i r o z d z i e l a się J o r d a n , s w o i c h w ó d o d w r a c a n u r t , w i d z ą c , j a k c h r z c i się P a n . " lektor czyta Izajasza proroka: łaknący idźc o ; 2 na Gromki wodę, i którzy n i e m a c i e srebra r a z e m jedzcie i p i j c i e boz srebra i ceny w i n o i tłuszcz..." i d a l e j : skaczącą w się ona życie wieczne odegnaniom „...zaczerpnijcie go o d i niewidzialnych — fikcji, wołanie: „Glos Gospodi Pański i przejmijcie wszyscy to wtedy strachu, i objawionego „przemówi" — Gospodi wszelkich w sferę n a z w i n a z w i s k — j e ś l i w i ę c c z ł o w i e k ś c i s z y s w ó j i n t e l e k t , o t w o r z ą się t a j e m n e , k r ó l e w s k i e w r o t a i żyjemy, tej Pełni. wody z weselem, ze źródeł z b a w i e n i a . . . " . D i a k o n w o l a n a d wodą:,, I a b y była t a w o d a i j e ś l i b ę d z i e w s t a n i e p o z b y ć się s e n t y m e n t a l n y c h l u b r o m a n ­ samej zawsze pomiłuj. zakusów pomiłuj". na wodach I aby wrogów okazała widzialnych I w śpiewie rozlega wzywa wołając: się przyjdźcie D u c h a mądrości i r o z u m u , D u c h a Bożego Chrystusa." 155 �11. 2, 3. O b c h ó d Ś w i ę t a J o r d a n u , S a n o k 1 9 7 4 . C e l e b r u j e (fot. Dubiec). I słychać szczęk w i a d e r , k r z y k i wioślarzy, l u d z i e piją, z i m n a woda muska ręce, obryzgując płynie „skacząc w życie twarze, skrzypią kry, a rzeka Możesz Jordan i odbudowuje zupełnie n i e znać w y ż e j się o t o s y m b o l wspomnianej Wody. prawosławnej l i ­ przy­ ale i s t n i e j e przecież gdzieś, właśnie w t y c h l i t u r g i a c h , ś w i a d e c t w o , że r z e c z y w i s t o ś ć n i e j e s t m a r t w a , ż e coś o b j a w i a w tylko miejscach, które E l i a d e z i n t e r p r e t o w a ł j a k o symbole. — Ważne rzeczywistości, jakie przenieść jest w stanie religia. Ale t u r g i i , l u b j a k i e j k o l w i e k n a w e t l i t u r g i i , która t e n s y m b o l wołuje — doświadczeniem wieczne". A t y „ j a k o człowiek n a rzekę przyszedłeś...", w r a z z C h r y s t u ­ sem n a wieczysty Metropolita Bazyli. j a k zrozumieć kontakt, który (Obecność mitu) — — ów pozareligijny j a k t o pięknie ciągle jest rozumu. U źródeł naszej uczeń „... o rzeczach Kołakowski udziałem współ­ się w y r z e k ł m i t u n a r z e c z eywilizacji rozumu, w Pitagorasa symbolami, Leszek powszechnym czesnego człowieka, choć t e n d a w n o Alkmaion, kontakt z pokazał wypowiedział V I I w. p.n.e., znamienne n i e j a w n y c h , j a k i o rzeczach zdanie: śmiertelnych jasną w i e d z ę p o s i a d a j ą B o g o w i e , a t y l k o , o i l e d a się o n i c h w n i o s k o w a ć m y , ludzie". ze znaków sferze i n t e l e k t u . Symbol wiąże kubki, Lew Szestow wskazuje, w o d a jest c i e m n a i z i m n a , spływa p o włosach i oczach, a t e k s t y zostało (np. U powyższe) radują wtedy duszo i zapisano są w księgacli podjęte że z a d a n i e przeważającej wości, które do n i e j . D l a świadomości r e l i g i j n e j s y m b o l jest o w y m Szestow w i d z i w K t o je jednak t o poczynając mierze przedsokratyków j e d n a k kryłyby o p r y s k a n y c h tą w o d ą , i z a k a p a n y c h w o s k i e m ś w i e c z a n u r z a n y c h znaki, się „boskim od drodze zarodki Platona intelektu. innych szaleństwie", możli­ mistyce, sztuce i ogólnie — naszej tragicznej podkreślamy t o — d o k o n a n y m mocą boską, jest — j a k t o n a z y w a myśli hermeneutycznej Eliade a n a w e t t e n d e n c j a p o w r o t u d o tej p i e r w s z e j , w y j ś c i o w e j s y t u a c j i , związaniem — rzeczywistym hierofanią; i nie leży w więc rzeczywistości w ludzkiej oraz mocy „tekstu", choćby o w y m a u t o r e m była szeroko, j a k w autora semiotyce, pojęta k u l t u r a . T e k s t , b y mógł zawrzeć s y m b o l e , m u s i pozosta­ pełniejszym na odczyta ? — niem, zagęszcze­ w od Boga. dawałby T o w i e l k i e w y z w a n i e d l a człowieka stworzyło kulturę europejską. w znaków więc tę rzeczywistość opisującym pełen 1) B ó g świat m o c n i e j rzeczywistość, realno przywołuje realno: dzwonią byłby (Frg. В j e s t , że s y m b o l należy d o rzeczywistości, a n i e j e s t t y l k o pojęciem egzystencji. 3 (P. niż t y l k o i n t e l e k t u a l n e ujęciu Wydaje i s t o t y była teologicznego rzystość i w a l k a o nią s t a n o w i p a t o s l i t e r a c k i e , czy ogólniej — i najpiękniejsze n i e mają przez Boga. Dlatogo a r t y s t y c z n e intencjo, choćby sui generis mocy żadne najlepsze symbolotwórczej, c h o ć n i e w ą t p l i w i e o c i e r a j ą się i k o r z y s t a j ą z s y m b o l i j u ż f u n k c j o ­ nujących. Nawiasem mówiąc, granica między sztuką a religią j e s t f r a p u j ą c ą t a j e m n i c ą , a m o ż e p o p r o s t u n i c i s t n i e j e 'i W m i e j s c u c h o d z i m i o t o , że a u t e n t y c z n a s y m b o l i c z n a rzeczywistości jest dana przez Boga, a inwencja tym struktura artystyczna rzec, że dla r o z u m u daleko by natchnionym kryje się współczesnej możliwość, g d y t o rzeczywistość przez z a w a r t e w niej „boskie z n a k i " z samej swej wać w g r a n i c a c h o b j a w i e n i a , b y ć e p i f a n i c z n y , a według określenia być się, ż e w e Rieoeur'a) wiecznym d l a szerszego w a c h l a r z a e g z y s t e n c j i n y m jej odczuciem mniej przejrzysta. postulatem r o z u m u jest jest raczej Można właśnie współezesnej przej­ nauki. Zaś „postulatem", k o n s t y t u t y w ­ nieprzejrzystość; i o w o odczyty­ w a n i e ś w i a t a , ze w z r u s z e n i e m i d r ż e n i e m , o d b y w a się w p o c z u c i u otoczenia Znamienne każdego jest Sartre powie: znaku jednak, przez „niejasne", że n a końcu przez d r o g i myśli tajemnicę. europejskiej „nie m a znaków n a świecie". W y z n a n i e to jest j e d n a k b a r d z i e j smutną konkluzją z d r a m a t y c z n y c h poszukiwań m o ż e się z nią z g a d z a ć b ą d ź n i e , n a s w ą w ł a s n ą o d p o w i e d z i a l n o ś ć niż p e w n i k i e m a t o i z m u . P o o w y c h z n a k a c h z o s t a ł y j a k b y czarne (Sartre). d z i u r y i zieją w świecie c z ł o w i e k o w i j a k i m ś n i e p o k o j e m , który Dlatego powiedziałem, że a r t y s t y c z n e konotacje rzeki d a n e c z ł o w i e k o w i p r z e z k u l t u r ę n i e są p i e r w o t n y m , e p i f a n i c z n y m 156 n i e z w y k l e silnie w y c z u w a l n y j e s t właśnie u S a r t r e ' a . Z d a n i e t o , �j a k t o z w y k l e u niego b y w a wykształconych u f o r m o w a n e j e s t z uczuć, ale uczuć w t w a r d e j i s m u t n e j szkole r a c j o n a l i z m u , i t o właśnie chrześcijańskiego! R o z u m — ten odwieczny potencjalny ateista! Zbierzmy pewne więc: szczególnie doświadczenia, Rzeczywistość, mocne, hierofanie, s y m b o l a m i . Teologia, „Nie m a znaków n a świecie" — negatywem, matrycą pozostałą to zdanie po j e s t więc minionym, jakby archaicznym spekulacją którą żyje sakralne miojsce któro Eliade religia, nauczył nas nimi musi znaleźć też jakąś metodę też, na s y m b o l e , obrazujące pełny kształt rzeczywistości, odbierając formę „negatywu", jest pośrednim jego świadectwem, świadomość bezreligijna współ­ Stwierdziliśmy o b r a z i e świata ( w k t ó r y m t e z n a k i b y ł y ) , ale też, właśnie z u w a g i tę również z nazywać jeśli ma, b y ć o p i s e m rzeczywistości, a n i e intelektu, b r z m i e n i a z s y m b o l a m i , jakoś je odzwierciedlić. że zawiera i związane bywa wrażliwa na je a p s y c h o l o g i c z n i e też p r z y g o t o w a n i e m n a p o n o w n e z t y m światom j a k o m i e j s c a szczególnej ciszy, ciemności — p o d o b n i e j a k m i s t y k a , spotkanie. reagująca Pozostały we współczesnym człowieku c i e m n e w y r w y i t e j ciemności najświatlejszy nie w y z b y ł . R i l k e w Księdze powie godzin po Bogu r o z u m d o d z i ś się Bogu: na Podaliśmy odszedłeś, g d y przeminął U s t a wiejące ciemne masz a r ę c e T w e są czas. symbolu Należy j a k las, hebanowe. (przel. tyczne cie więc teraz rozumieć niezaprzeczalne również tych bezreligijne „ciemnych „czarnych dziur" Nasuwa się Eckhart od W. Hulewicz) dzącej ciemną". że Palamas mistyczny późnego wobec z obraz „nocy" antyku, wydaje mistrz s c h o l a s t y k i , św. J a n i w zamykającym końcu wiek m i się, ż e t e n obraz terminem filozoficznym zracjonalizowania zaczerpnięty z europejczyk „ p a r y i elek­ w swoją nocy „noc mistycznej, oznaczającym pewną tak, jak to religii. prawosławnej symboli chrześcijańskich teologicznej, musiałby gdyby Zasługa t e j p r a c y — religii. mienia funkcjonowanie zrywa nie pozostać Eliadego opisał poza obrębem Traktat według m n i o — Eliade. j a k i większość t u s t w i e r d z i ć , że ó w s y m b o l w o d y , o historii jest d w o j a k a : po o n w niej z powszechną dotąd praktyką r o z u ­ symbolu jako pewnego t y p u znaku. „Być symbolem" było równoznaczne z „coś oznaczać". Niezależnie o d niezwykłej czasem subtelności rozróżnień jedzie d o R o s j i p o wtajemniczenie jest oddechu" w. wobec k o n t r r e f o r m a c j i i ro­ protestanckiej 1900 r o k u — Otóż jakkolwiek „ciemnego Rzeczywistości. wobec mistyka X V I I ortodoksji Rilke, który w tryczności" — w Dionizjusz Grzegorz oraz się muśnięcie obecnych i głęboko a u t e n ­ s y m b o l i , j a k o dotknię­ z a w s z e r o d z i się w d o b i e r o z b u j a ł e g o s k r a j n i o Św. i św. Krzyża rąk", poczucie przypuszczonie, i ciemności B o g a racjonalizmu: — przykład, refleksji pierwsze, Wypadki szczególnego jeden l i t u r g i i e p i f a n i i C h r y s t u s a w J o r d a n i e , f u n k c j o n o w a n i a w chrześci­ jaństwie Ale okresy też — jeśli stosowanych symbol przez poszczególnych będzie „symbolem autorów czegoś", czyli b ę d z i e „ t y m , co coś o z n a c z a " — b ę d z i e w t e d y b e z u ż y t e c z n y d l a t e o l o g i i , c o j e s z c z e p o s t a r a m się n a ś w i e t l i ć . P r z e n o s z e n i e znaczeń z j e d n e g o e l e m e n t u świata n a d r u g i , „ r e l a c j a z n a c z e n i a " w sensie de Saussure'a p o p r o s t u nie m a miejsca epifania, święle doświadczenie jest, staje religijne. Po się s y m b o l e m " , „symbolem czegoś". najodleglejsze nia", zgęszczenio W elementy w s f e r z e sacrum. rzeczywistości d o s t a n i u się w doskonale wir sakralny lecz n i g d y u E l i a d e g o obrębie symbolu Zaś oddaje spotykają świata,, l e c z n i g d y w „coś n i e staje się sensie się często „oznacza­ a r a c j o n a l n e u j ę c i a t e g o s p o t y k a n i a się są c a ł k i e m wtórne m e t o d ę , t z w . a p o f a t y c z n ą , d o c i e r a n i a d o B o g a , t o j e s t też świa­ i d o t y c z ą u m y s ł u b a d a c z a , a n i e r z e c z y w i s t o ś c i , g d z i e d z i e j e się t o dectwem r e a l n i e i o d t e g o umysłu niezależnie. T e n e p i f a n i c z n y c h a r a k t e r stanu świadomości religijnej opoki. G d y mianowicie przerost r a c j o n a l i z m u w religii podważa i niszczy symbole, sprowa­ symbolu dzając j e d o n a i w n y c h przedstawień, pozostają w t e d y p o n i c h zie­ n a u k o w y m , gdyż koncepcja t a pozwala n a zachowanie jące, c i e m n e j a m y , w których j e d n a k duszo w danej epoce p r a w ­ i tradycyjnego d z i w i e r e l i g i j n e z a g ł ę b i a j ą się, b y w t e j c i e m n o ś c i r a c z e j , n i ż g d z i e pojmowaniu indziej, n i e m o ż l i w e . B o ileż t o n i e p o r o z u m i e ń p o w s t a ł o w z w i ą z k u z t a k ą nie doświadczyć może. tego, czego żaden porządek r o z u m u du,ć właśnie dostrzeżony przez terminu „symbol" symbolu jako „symboliczną" Eliadego „znaku można nazwać w obrębie odkryciem ważnego teologii, co, czegoś", b y ł o b y już interpretacją różnych zjawisk przy dłużej religij- 157 �н у c i i t ! Oo s y m b o l i z u j e t e n a t e n szczegół gest l i t u r g i c z n y , t e n c z y ów święty? — ikony, taki a taki podobno pytania od lat k i c h w o k ó ł d o p o m a g a n i a j e j — w ł a ś n i e ze w z g l ę d u n a n a s w s z y s t ­ kich, n ę k a j ą s z c z e g ó l n i e p r a w o s ł a w n y c h ze s t r o n y z a r ó w n o i c h s a m y c h , j a k i chrześcijan z a c h o d n i c h ; a przecioż o d p o w i e d z i nie można, gdyż daje świadomości się rozłożyć w integralność na aspekty n a n i e dać t y c h r e l i g i j n y c h fenomenów wyznawców — znaczeniowe, jest powyższych uwag bez nie zafalszowań w ł a ś n i e symboliczna — po eliadowsku. Po zasługa z Eliadego: zaproponował symboliczną interpretacji wyłania stronice kolega zilustrują m ą Eliadego, odgrywają Paul dla teologii intuicję: Ricoeur, podobną, którego niektóre j a k myśl Eliadego, rolę i k t ó r y w p o l n i E l i a d e g o p r z y j m u j e , w swej własnej postawie w r a c a często (i w g m n i e n i e k o n s e k w e n t n i e ) n a pozycję r a c j o n a l ­ o n coś, c o m o ż n a b y n a z w a ć Ś w i ą t y n i a n i e dają m i właściwie n i c „ d o m y ś l e n i a " , n i c — w p o ­ Adekwatne religii. teraz, dochodząc w p e w n e j się do rzeczy­ c z y n i przecioż fazie a n a l i z y d o metodę! zjawiska, r ó w n a n i u z t y m w s z y s t k i m , co m i w ł a ś n i e d a j ą . I j a k r o z u m i e ć t o urzeczenie myśleniem z a i n s p i r o w a n y m s y m b o l a m i , skoro na filozoficzna które p r z e d t e m musieliśmy w s t y d l i w i e rozkładać metodą h i s t o ­ w ryczną, socjologiczną, Boga l i t e r a t uroznawczą i t p . n a jakieś c z y n n i k i poznanie absolutne". 4 Urzeka w Delfach: „poznaj aluzję d o t a j e m n i c y śmierci — l a s t y k : „ A w w y r a ż e n i u rozumieć jego integralności, tożsamości, a właściwie możemy teraz po­ w i e d z i e ć z a E l i a d c m , a l e i z a ealą t r a d y c j ą : s y m b o l , e p i f a n i a — wynikający wyprzedza go też w y r o c z n i a , siebie" — „ z r o z u m i a l e " , m n i e j „ n a i w n o " — jednocześnie j e d n a k odzierając z całej 5 W przeciwstawiam podmiot siebie się z d a j e , t y m p r z e c i w s t a w i e n i u głosi k o n c e p c j ę p o d m i o t u k o n s t y t u u j ą c e g o się w r a z ze n a k t ó r e m u s i a ł a się o n a g o d z i ć , jeśli c h c i a ł a z a c h o w a ć we wzajemnym związku — od lecz r o z u m i e ją n i e m a l j a k scho­ ze z r o z u m i e n i a p o d m i o t o w i , k t ó r e m u rozumienie". się „znak" co starożytni c z y t a l i , j a k o już bez p o p r z e d n i c h rodukcjonizmów, t a ' i b o l e s n y c h d l a t e o l o g i i , sensowny żad­ i n t e r p r e t a c j a s y m b o l i n i g d y nie przekształci to zjawisko „symbol daje do myślenia" nie u r z e k a m n i e , j a k o teologa wcale. K r z y ż ozy i i s t o t y , i , co t u d u ż o m ó w i ć , z a b i j a j ą c j e — ale w że Ricoeur zrozumieniem, t e n sposób f a k t y c z n i e staje d i a l o g z n a u k ą . T e r a z zaś n a u k o w a a u t o n o m i a t e o l o g i i m o ż e b y ć n a g r u n c i e f o r m u ł y św. A n z e l m a o ż y c i u z w i a r y w s p ó ł k o n s t y t u - zachowana. Dyskursywna, naukowa u j ą c y m się w r a z ze z r o z u m i e n i e m pod miejsca pewne badanej analiza podprowadza rzeczywistości religijnej, nas zatrzy­ m u j e się n a p e w n e j g r a n i c y i m i l k n i e , b y m ó g ł p r z e m ó w i ć „inny ś w i a t " , s y m b o l — j a k go opisał E l i a d e . Ś w i ą t y n i a , P i s m o n a t c h ­ n i o n e , święty starzec, Krzyż, sakrament nigdy, m i m o wielkich wysiłków zarówno wszelkiej s c h o l a s t y k i , j a k i różnych ateizmów, n i g d y n i e d a w a ł y się „ p o j ą ć " , z r o z u m i e ć , w y t ł u m a c z y ć . . . J e d y n i e to podprowadzenie bolu stwarza i z a t r z y m a n i e się d y s k u r s u n a g r a n i c y pewną nadzieję wiary i rozumu. Badacz na spotkanie, i to sym­ autentyczne, j e s t j a k M o j ż e s z , k t ó r y z b l i ż a j ą c się d o k r z a k u gorejącego n a p u s t y n i , b y „zobaczyć z j a w i s k o t o w i e l k i e , czemu zżuj n i c zgorzeje t e n k r z a k " , usłyszał: obuwie z nóg t w o i c h : miejsce „Nie bowiem, przystępuj t u , na którym stoisz, ziemią świętą j e s t . " ( E x . 3, 3 — 5 ) . ГЛа uniknięcia t e r m i n znak nieporozumień icł) nio daje, więc nie znajdziemy „relacji znak" należy też stwierdzić, może czasem być s y n o n i m o m eliadowskiego l u . G d y starożytni mówili dotyczyć t o będzie też daje Bóg" aforyzmu w t y m wyrażeniu a l u z j i do jakiejś znaczenia", raczej o „znakach, które wiążącej dwa j a k góra, której elementy. szczyt tonie w że symbo­ (bądź Sartro'a) autentycznej Jest ten „boski nieprzeniknionej według określeń R u d o l f a O t t o . B ę d z i e t o więc s u g e s t i a zaprasza­ podstawowy jasnych lub ciemnych. Na zakończenie tam tormin piękny tekst J u r i j a tylko d a l e j , że s y m b o l i pamięcią k u l t u r y " pamięci. całej Łotman między „semiotyczny „treści"'! sugeruje, że t e k s t wiąże w ja,ki chciałbym jeszcze poruszyć dwie treść". tekstu znaczeń, nie narzuca ontologiozny „treść" jest w ich „treścią się łatwo przyznaje refleksji t y m , co Tak (logos). czy „sensownym t e k s t o m " , którego i wprost z semantyki „zwykłej", a t y l k o „ p r z e ś w i t u j e " i t y m r ó ż n i ł b y się o d t e k s t ó w t e n sposób więc m a m y pojęcie tekstu", całość, c z y l i j e g o s e n s e m w s y m b o l u pewne zwykłych. zagęszczenie zna- czeń, a n i e rzeczywistości, j a k t o b y ł o u E l i a d e g o . J e s t t o więc j a k b y „ m e t a - z n a c z e n i e " ł ą c z ą c o t e k s t s y m b o l i c z n y ze z g ę s z c z o n ą pamięcią, kulturą. D l a t e o l o g i i j e d n a k o w a semiosis b u j e o n a świata, a nie j o g o Jednak w unikany świata, t o za m a ł o : potrze­ znaczenia. teologii t e r m i n „symbol" i zawszo też p o j m o w a n y ciągle j e s t n i e l u b i a n y , nie p o e l i a d o w s k u , lecz kwestie: nie WG F r a n c j i , która d l a siebie E l i a d e g o na polu niewątpliwie metody" pewną kondensator" status Podstawowe inaczoj, byłby s y m b o l p e w n y m W Oto symbolu) synchronią z n a l e coś z a s t ę p u j ą c y . J e s t o c z y w i ś c i e p e w n a j a k p r z e d s t a w i a , się n a d a l r o l a „ s y m b o l i c z n e j jedno. przez wyrażenie, a w y ­ (namekajet) „pośrednik... jako w i k o n i e (i w ogóle sugeruje somiotyezriej, owej „tekstu" sens W terminy „symbol" łączy O d r a z u n a s u w a się p y t a n i e , k t ó r e toż m o ż n a p o s t a w i ć 6 szkole dany to często (liś m e r c a j e t ) aluzyjnie 1 „znak" Łotmana:" ... treść t y l k o p r z e ś w i t u j e rażenie jąca n a s d o o d c z y t y w a n i a świętych s y m b o l i bądź wejścia w m i s ­ tyczną ciemność. „ B o s k i e z n a k i " mówią d o nas m o w ą s y m b o l i , (intellectus). T e o r i a s y m b o l i we współczesnej s e m i o t y c e i mgle, jest to „wyrażenie niewyrażalnego", „forma j a w n o - s k r y t a " w mniejszości, a n a w e t frakcja, odkryła, w opozycji jako szczegól­ lecz j e s t o n a 7 do „oficjalnej d l a n i e j m a c i e r z y s t y m , a więc w e t n o l o g i i ; oraz n a p o l u d l a n i e j t e o l o g i i " . N p . w i e l k a s y n t e t y c z n a p r a c a Bilans właściwym, a więc w w y m i e n i a E l i a d e g o t y l k o r a z , omawiając współczesną psychologię teologii. N i o będąc e t n o l o g i e m a n i religioznawcą, będę mógł w pierwszej kwestii wypowiedzić właściwie pytaniem Otóż wydaje t y l k o pewną do intuicję, tej, tak m i która niech sympatycznej będzie dziedziny. m i się, żo w W a s z e j d y s c y p l i n i e n i e z w y k l e j e s t u t r z y m a ć się n a a u t e n t y c z n e j p o z y c j i E l i a d e g o ciężko i nie zbaczać religii. Zaś jeden z w i e l k i c h biblistów teologii XX niemieckich, w. 8 zapytany przeze m n i e , dlaczego w badaniach b i b l i j n y c h w Niemczech ma prawie śladu nie t y l k o Eliadego, ale R i c o e u r ' a , a nie nawet R u d o l f a O t t o , s t r u k t u r a l i z m u , s e m i o t y k i i t p . — zawołał: „i B o g u dzięki". W 1986 r. uczestniczyłem w s e m e s t r a l n y m s e m i n a r i u m c i ą g l e n a starą p o z y c j ę s y m b o l u j a k o z n a k u . D a l e j w y d a j e m i się, t a k otwartego teologa, j a k H a n s K u n g , p t . „Problemy hermeneu­ że d z i e j e t y k i o d czasu K a r l a B a r t h a i R u d o l f a B u ł t m a n a " , które p r o w a ­ się t a , k d l a t e g o , uwypuklić — oznacza że p o z y c j a ta — j a k t o s t a r a ł e m się p e w i e n s a k r a l n y r e a l i z m , a w i ę c zakłada-, dził on wraz b a — w y m a g a w i a r y , a więo jest właściwa raczej teologii. W R u ­ Robinsonem. munie otwarci Eliadem, odczuwam badacza. związanym raczej Zaś użytecznej w nikt teologa inny teologii przecież z tradycją rzeczywistości pośród i przez etnologów niż prawosławia, „obiektywnego" nie przedstawił t a k to t a k kluczowej koncepcji. To ze znanym Dodajmy, n a wszelkie Amerykanie nowiny, rewelacje teologiem są i w Jamesem teologii rewolucje. ale nawet nowe wiek, a c e n t r a l n y m było Dominuje „Hermeneutyka" pytanie o to, jakie więc socjologia, z b i e r a w ł a ś n i e t e o l o g i a , a n i e ż a d n a i n n a n a u k a . T o z a ś , że t e o ­ mienia," chrześcijaństwa. l o g i a c i ą g l e s o b i e ze s w ą r o l ą n i e n a j l e p i e j r a d z i o b l i g u j e kurioza jak kult Kung t z w . Serca oznaczała na Eliadego, tam teologii? Ricoeur'a. bardzo Otóż o d c z y t a n i e c h r z e ś c i j a ń s t w a , k t ó r e m u s i o t w i e r a ć się n a X X l e c z z chęci p o m o c y c z ł o w i e k o w i , k t ó r e g o p y t a n i a , f u n d a m e i r t a l n o wszyst- amerykańskim że s e m i n a r i u m t y m a n i r a z u nie padło n a z w i s k o nie t y l k o podporządkowanie teologii i n n y c h n a u k nio w y n i k a z jej p y c h y , 158 I d w a przykłady wielki następna w i s t o ś c i s k o n s t r u o w a n i e t e r m i n u symbol Możemy Oto n e g o ujęcia ś w i a t a . J u ż s a m a u r z e k a j ą c a g o s e n t e n c j a już drugie, metodą pytających. Niech pastoralne funkcje p o l i t y k a , szukanie są „zrozu­ raz zawołał: Jezusowego!" „Są W jeszcze gruncie takie rzeczy �I c h o d z i ł o c h y b a o t o , że n a l e ż y c h r z e ś c i j a ń s t w o o c z y ś c i ć ze s t a r y c h cja s y m b o l i m i m o wszystko w teologii zachodniej zachodzi, Eiiade s y m b o l i , n a rzecz pełniejszego sensu i pozostaje racjonalności. C z y j e d n a k t y l k o w t y m k r y j e się n i e c h ę ć d o p o j ę c i a , , s y m b o l " we współczesnej teologii'! Jeśli c h o d z i o t e o l o g i ę r z y m s k o - k a t o l i c k ą t e r m i n t e n „ s k o m ­ promitował sic" w (z 1 9 0 7 r . ) Pascendi i rozumność jako kontrowersji tak teologii wiary pojmowaniu niedokładnie „pospolicie nazwanej W modernistami. Encyklika Piusa X przeciw n i m p r z e c i w s t a w i a pewność dogmatu formuły z oddającej symbolem". protestanckiej, go u jej modernistów, przedmiot, sam. J e d y n i e w t e o l o g i i prawosławnej, której współcześnie do stopnia do rozwoju symbolu, teologii lecz — zachodnich, przy znać jakby daleko tęsknotę jednoczesnym zakwestionowaniu samego pojęcia „ s y m b o l " . Z a k w e s t i o n o w a n i e t o o p i e r a się z n ó w 0 staro jego pojęcie: j a k o Oto że na przykład „znaku wielce czegoś". inspirujący dziś prawosławny l i - turgista z A m e r y k i , ks. Aleksander Szmeman w licznych pracach 9 d o k t r y n a l n i e nie t a k drażliwej, rekonstruujących autentyczną teologię liturgii prawosławnej wielkie w a l c z y z t z w . „symboliczną interpretacją" sakramentów, s y m b o ­ d z i e ł o B u l t i n a m i a , ściślej p r z e z t ę j e g o część, k t ó r ą n a z w a ł o n l i z m o w i p r z e c i w s t a w i a j ą c realność z j a w i s k d z i e j ą c y c h się w o b r ę ­ sytuacja symboli religijnych została zaburzona problemem demitologizacji Objawienia. dla mnie 1 0 Jest w t y m programie jakieś s m u t n e n i e p o r o z u m i e n i e : a z niezwykło wrażliwy, wprost n a t c h n i o n y teolog, bogatej m i t o l o g i i c z a s ó w h e l l e n i s t y c z n y c h n i e w y d o b y ł się z o- kreślenia m i t u , j a k o p e w n e j drugiej przez s t r o n y głęboki znawca r e l i g i j n e j f i k c j i , baśni, k t ó r a swego bie m i s t e r i u m sakramentalnego. Eucharystia. Misterium wienia: ujętą w — „realność" T n i e m o ż e ! M i t , który przecież z n a o n t a k dobrze, n i e m ó w i m u wystarczalność, n i c w i ę c e j niż n a s z y m u c z n i o m Mity uczyniła chlob t y l k o c h l e b e m — Oto kilka zdań Bultmana: ze wspomnianego Nowy Testament Parandowskiego! „manifestu zawiera teologicznego" prawdę, która niezależna o d m i t y c z n e g o światopoglądu; b y ł o b y z a t e m teologii, Czy by może wiekowi chrześcijańskie chrześcijańskie kazać przyjąć T o jest nonsens przepowiadanie zwiastowanie mityczny i niemożliwość." odmitologizować. ośmielić światopogląd, jest zadaniem się dziś jako czło­ prawdziwy? telnego (...). Z e r o z b i t a z o s t a j e ny — komunią, śmiertelne śmierć W w kuriozum... i poniżeniem wiary do poziomu mechanizmu... raju z Bogiem. W m i t a c h w i a r a może znaleźć wskazówkę (intelektualną) o t r a n s ­ drzewami... cendencji Szmemana (s. 23 n.) — granicach a więc wskazówki filozoficzne, P o d o b n ą filozoficzną postawę w y c z u w a m naszej egzystencji ale c z y religijne? u Rieoeur'a, , , s y m b o l d a j e d o myślenia-...". N i e s t e t y , p o d o b n e któremu p y t a n i e widać też u J e a n a D a n i e l o u : „ c o m o ż n a d l a współczesnego zachować z opowieści o „rajskim w ę ż u " i „ j a b ł k u . . . " . człowieka" 1 1 Destruk- P R Ż M . E l i a d e , Traktat o historii religii (z f r a n c , t ł u m . J . W i e r u s z - K o w a l s k i ) , W a r s z a w a 1966. L i c z n e m i e j s c a , i m p l i c i t e , ale często i o x p l i c i t e — p o t w i e r d z a j ą t ę t o ż s a m o ś ć , n p . s. 2 3 , 2 5 , 3 2 , s z c z e ­ g ó l n i e b o g a t y t e o r e t y c z n i e j e s t p a r a g r a f 4 8 , s. 1 5 8 — 1 6 1 i i n n e . 1 T e k s t y „ W i e k i e g o poświęconia w o d y " (w języku SCS) w g T r e b n i k , W a r s z a w a 1 9 2 5 , k a r t y 1 8 3 ( n a o d w r o c i e ) d o 192 (odwr.). 2 P o r . n p . j e g o , Sola 9—16). 3 s. fide — tol'ko wlroju, P a r y ż 1966 (szczeg. essai sur Freud, P . R i c o e u r , Egzystencja i hermeneutyka, S. C i c h o w i c z a , W a r s z a w a l i / 7 5 , s. 2 5 1 . 5 P a r i s 1SG5, wybór pod red. inną niż Bożą istotę grzechu i która śmiertelnym p o k a r m e m w Boskim nieśmiertelne (s. i śmier­ Chrystusie życiu, przez pochłonięta 136, p o d k r . m o j e , eliadowska którą zostaje p o r . też Tak Nie terminologię: jako Bogowio", s. 1 3 1 właśnie Odczuwam w Raju który grzech samo­ związku. Pełni świata Bóg przechadzał się w a l e , spośród współczesnych o s t r y m sensie tego myśli­ współbrzmienia. chodzi t u o dalekie podobieństwo czy możliwość nia" — wraz między jakąś d z i w n ą przyst-awalność o p i s u k s . i opisu Eliadego, — rzeczywistości grzech, jest rzeczywistości ż y w e g o , b o współobecnośeią, cieli, t y l k o Eliadego ale właśnie o h a r m o n i ę , która „ n i e fałszuje". „pogodze­ Mógłbym w i ę c t e r a z z a r y z y k o w a ć t e z ę , że E l i a d o o p i s a ł n a m r z e c z y w i s t o ś ć Raju. Y P I S Y Simwol w sisUml kultury, w : Trudy po znakowym sistemam, T a r t u 1987. P r z e d r u k o w a n y w t y m zeszycie „Polskiej S z t u k i Ludowej". N p . w i e l k i i u z n a n y teolog J . D a n i e l o u , p r z y końcu życia m i a n o w a n y kardynałem często go c y t u j e . Praca zbiorowa, w językach n i e m . i franc. Casterman, T o u r n a i — Paris — H e r d e r K . G. E r e i b u r g / B r . 1970 P o r . Breviarium fidei, oprać. J . M . S z y m u s i a k S I , S . G ł o w a S I , k s i ę g a r n i a ś w . W o j c i e c h a 1 9 6 4 , s. 4 0 P o r . n p . jego pracę programową n a t e n t e m a t : Neues Testament und Mythologie. Das Problem der Entmythologiesierung der neutestamentlichen Verkundigung, M u n c h e n 1941, 1985, P o r . j e g o Au commencement, P a r i s 1963 Ewcharistija. Tainatwo Carstwa, Paryż 1984 6 7 8 9 1 0 * P . R i c o e u r , De l'interpretation, s. 5 1 6 . C y t . z a S. C i c h o w i c z e m . w wystarczalności p r z e c i w s t a w i o n y i n t e l l e c t u s . . . " (s. 1 5 ) . życia-, stanowi polegał n a pokusie „ b y ć ożywionego celach uświęcony przez t o j n i e z w y k l e c i e k a w e j próbie o p i s u świętej Wypełnienio p o d o b n e g o żądania b y ł o b y w y m u s z o n y m s a c r i f i c i u m Boga, się zwycięstwie" w byłaby tę ten, i przezwyciężona t a jogo samo­ uczestnictwem obleka wane. mitologii właśnie chleb 1 in.). (s. 1 4 ) . nowotestamentowej przedstawić człowieka, komunią g r z e c h u i śmierci. Ze w zastosowano akceptacja która pracy przeciwsta­ n a s z z i e m s k i p o k a r m . . . z n ó w s t a j e się t y m , d l a c z e g o b y ł s t w o r z o ­ „ N a s z e eale myślenie zostało nieodwołalnie p r z e z naukę u f o r m o ­ Ślepa od usiłuje j a k w szystko w świecie, j a k i s a m świat zostaje zaklętego kręgu fikcyjności przekroczyć k u jakiejś rzeczywistości Jana fundamentalnej misterium sakramentalnym: „że wcielenie greckie swej wychodząc 12 symbol" „tylko realność W Królestwa , 1 1 1 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/29b17400830ebcc77359f034f0cf9c7e.pdf 1a217105203a16c15bb41e5a6486e675 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3368 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3156 Title A name given to the resource Symboliczne i kulturowe aspekty monastycyzmu wschodniego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.3-4, s.163-174 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Benedyktowicz SYMBOLICZNE I KULTUROWE ASPEKTY MONASTYCYZMU WSCHODNIEGO SACRUM I PROFANUM W KULTURZE MONASTYCZNEJ I W KULTURZE TRADYCYJNEJ „Z czasem jednak k o n i e c z n o ś ć z a m i e n i ł na d o b r o w o l n ą chęć i powoli szedł coraz da­ lej, niekiedy z a t r z y m y w a ł się, aż wreszcie częs­ to to czyniąc, znalazł górę s k a l i s t ą , a u jej stóp w i e l k ą p i e c z a r ę , k t ó r ą z a m y k a ł k a m i e ń . Po jego u s u n i ę c i u , a ludzie m a j ą chęć p o z n a ć to, co u k r y t e , t y m silniej b a d a j ą c u j r z a ł w e w ­ n ą t r z w i e l k i e p o d w ó r z e . Na n i m pod o t w a r t y m niebem r o z w i j a ł a swe gałęzie stara palma, o s ł a ­ n i a j ą c strumyczek j a k najczystszej wody. Za­ ledwie w y p ł y n ą ł przez m a l e ń k i o t w ó r , a zie­ mia z k t ó r e j się w y d o s t a w a ł z p o w r o t e m w siebie go w c h ł a n i a ł a . Upodobawszy sobie to miejsce, j a k b y przez Boga m u ofiarowane, spędził tam całe życie na m o d l i t w i e i samot­ ności". Hieronim, Żywot Pawła Pustelnika Zainteresowanie monastycyzmem ze strony a n t r o ­ pologii k u l t u r y jest c a ł k i e m z r o z u m i a ł e . I s t n i e j ą co najmniej dwa jasne motywy tego zainteresowania. Po pierwsze: w p i e r w o t n y c h formach monastycyzmu antro­ polog k u l t u r y spotyka się z problemem „ucieczki od k u l t u r y " , od ś w i a t a , z p r ó b ą zbudowania k o n t r - k u l t u r y . Po drugie: r o z w a ż a j ą c w p ł y w y i o d d z i a ł y w a n i a danej formacji wyznaniowej na k s z t a ł t k u l t u r y , w przypadku tradycji wschodniego c h r z e ś c i j a ń s t w a , gdzie monastycyzm k u l t y w u j e duch owych pierwotnych wzorców ucieczki od ś w i a t a , życia anachoretycznego i ascezy nie sposób przejść obok tego zjawiska o b o j ę t n i e . Rolę wyznania, jako czynnika m a j ą c e g o p o w a ż n y w p ł y w na k u l t u r ę danej społeczncści i t e r y t o r i u m pod­ noszono wielokrotnie. Wystarczy w s p o m n i e ć na w s t ę ­ pie refleksje Czarnowskiego , który charakteryzując k u l t u r ę religijną ludu polskiego p r z e c i w s t a w i a ł sensuaiistycznej religijności wiejskiego katolicyzmu w i ę k ­ szą skłonność do mistycyzmu na obszarach p r a w o s ł a ­ wia. R ó w n i e ż B y s t r o ń a n a l i z u j ą c rolę Kościoła, jako autorytetu w kulturze ludowej, zwracał u w a g ę na k s z t a ł t o w a n i e się odmiennych relacji duchowieństwo- s p o ł e c z n o ś ć wioski w w y n i k u r ó ż n y c h tradycji w y z ­ naniowych p r a w o s ł a w i a i katolicyzmu. Różnice te o d z w i e r c i e d l a ł y się t a k ż e w o b r z ę d o w o ­ ści dorocznej — na ściślejszy z w i ą z e k jej kalendarza na obszarach wyznaczonych z a s i ę g i e m p r a w o s ł a w i a z t r a d y c j ą g r e c k ą w s k a z y w a ł W. K l i n g e r . Podobnie jeśli idzie o l i t e r a t u r ę e t n o g r a f i c z n ą d o t y c z ą c ą obrzędów r o d z i n n y c h , spotykamy r o z w a ż a n i a dotyczące różnego sposobu asymilacji do l i t u r g i i kościelnej elementów p r z e d c h r z e ś c i j a ń s k i c h , różnego stopnia tolerancji wobec p o g a ń s k i c h zwyczajów, różnego stopnia zachowania i przetrwania ich w kulturze ludowej. Jako konsekwen­ cję o d d z i a ł y w a n i a tradycji Kościoła wschodniego w k u l ­ turach grup w s c h o d n i o s ł o w i a ń s k i c h u p a t r y w a ł M o s z y ń ­ ski rozwój muzyki wokalnej i brak r o z w i n i ę t e j muzyki instrumentalnej, brak w y s t ę p o w a n i a rzeźby ludowej . O ile więc problem w p ł y w u r ó ż n y c h tradycji wyz­ naniowych nie jest obcy etnograficznym analizom, o tyle jego r o z w i ą z a n i e ogranicza się do dość zdawko­ 1 2 3 4 5 wych konstatacji. S e n s o w n o ś ć k o n t y n u a c j i s t u d i ó w nad t y m zagadnieniem staje się dla etnografa niezaprze­ czalna, gdy zamierza on podjąć badania nad k u l t u r ą tych grup etnicznych, w k t ó r y c h k r y t e r i u m wyznania było zasadniczym czynnikiem poczucia o d r ę b n o ś c i , i n ­ ności od grup s ą s i a d u j ą c y c h , k r y t e r i u m , w o k ó ł k t ó r e g o k s z t a ł t o w a ł o się poczucie swojskości, a identyfikacja ze swoją k u l t u r ą , g r u p ą b y ł a w y r a ż a n a przez i d e n t y f i k a c j ę z wyznaniem. T a k ą sytację spotykamy we wschodnich regionach Polski, w w o j e w ó d z t w i e białostockim, gdzie, jak pisze P a w l u c z u k : „ u k s z - a ł t o w a ł a się na bazie od­ r ę b n o ś c i wyznaniowej grupa etniczna. Jest to w i ę c g r u ­ pa w y o d r ę b n i a j ą c a się w y r a ź n y m poczuciem więzi g r u ­ powej, i s t n i e j ą c e j w ś w i a d o m o ś c i jej c z ł o n k ó w jako tradycyjne przeciwstawienie „swoi — obcy". Granice tej grupy w ś r o d o w i s k a c h wiejskich wyznacza wyznanie p r a w o s ł a w n e . . . " . Praca Pawluczuka d o t y c z ą c a zagad­ n i e ń ś w i a t o p o g l ą d u jednostki w w a r u n k a c h rozpadu społeczności tradycyjnej porusza zagadnienie systemu w a r t o ś c i charakterystycznycn dla k u l t u r y tradycyjnej. Wyżej wspomniany autor jako pierwszy wprowadza do l i t e r a t u r y socjologicznej dotyczącej p r a w o s ł a w n o - k a t o lickiego pogranicza na Białostocczyźnie zestawienie cech p r a w o s ł a w i a , k t ó r e m a j ą w p ł y w na charakter k s z t a ł ­ t u j ą c y c h się w jego zasięgu grup etnicznych. I tak za E v d o k i m o v e m zwraca u w a g ę na c h a r a k t e r y s t y c z n ą dla p r a w o s ł a w i a n i e c h ę ć do kodyfikowania zasad w i a r y : . P r a w o s ł a w i e uznaje jedynie dogmaty pierwszych sied­ m i u soborów powszechnych. P r a w o s ł a w i e nie s f o r m u ł o ­ wało też w i e l k i c h s y s t e m ó w teologiczno-filozoficznych na k s z t a ł t augustynizmu czy tomizmu. Spekulacje f i l o ­ zoficzne na temat istoty Boga, traktowanie Boga jako przedmiotu wiedzy u w a ż a n o tu za rzecz z d r o ż n ą . Bóg miał o l ś n i e w a ć w i e r n y c h w ł a ś n i e swoją t a j e m n i c z o ś c i ą i n i e p o z n a w a l n o ś c i ą . Nie przejawiano w p r a w o s ł a w i u ż a d n e g o d ą ż e n i a ani do kanonicznego s f o r m u ł o w a n i a c a ł o k s z t a ł t u z a g a d n i e ń , ani do logicznej systematyki poglądów. Logiczne uzasadnienie p r a w d w i a r y dopuszcza się jedynie w literaturze polemicznej, gdy z m u s z a j ą do tego teologów przeciwnicy Kościoła. S t ą d — j a k pisze e 7 8 163 I �Evdokimov — „ p r a w o s ł a w i e przejawia najmniej nor­ matywną formę c h r z e ś c i j a ń s t w a i w najmniejszym stopniu daje się w y r a z i ć w p o j ę c i a c h " . Zestawienie dokonane przez Pawluczuka pomija jeden bardzo w a ż ­ ny element, w ł a ś n i e monastycyzm. Evdokimov pisze, iż „ n a j l e p s z y m sposobem poznania p r a w o s ł a w n e j d u ­ chowości jest w e j ś c i e do niej poprzez życie mnisze, k t ó r e o d e g r a ł o p i e r w s z o p l a n o w ą rolę przy jej formo­ w a n i u s i ę " . Powiedzmy w i ę c e j , monastycyzm jest t y m ogniwem, w k t ó r y m n a j p e ł n i e j w i d a ć , j a k dany spe­ cyficzny system w a r t o ś c i (resp. system r e l i g i j n y — wschodnie c h r z e ś c i j a ń s t w o ) może w p ł y w a ć na charak­ ter k u l t u r y z n a j d u j ą c e j się w jego zasięgu, d o s t a r c z a j ą c o k r e ś l o n y c h w z o r ó w świętości i k s z t a ł t u j ą c ludzkie po­ stawy wobec sfery sacrum. Monastycyzm jest jedno­ cześnie t a k i m ogniwem, w k t ó r y m d a d z ą się śledzić strukturalne z w i ą z k i łączące go z k u l t u r ą l u d o w ą . D o ­ piero głębsza analiza owych z w i ą z k ó w i relacji p o m i ę ­ dzy k u l t u r ą m o n a s t y c z n ą a k u l t u r ą t r a d y c y j n ą pozwoli nam o k r e ś l i ć dalsze k i e r u n k i b a d a ń nad w p ł y w a m i , jakie może w y w i e r a ć monaster p r a w o s ł a w n y na spo­ łeczność w i e j s k ą , a t a k ż e u j a w n i ć źródła i t r w a ł o ś ć pewnych w y o b r a ż e ń i p r z e ż y ć d o t y c z ą c y c h sfery sac­ r u m , k t ó r e w y s t ę p u j ą w t r a d y c j i ludowej i funkcjo­ n u j ą po dziś dzień w społeczności wiejskiej. 9 1 0 Opracowania dotyczące monastycyzmu m o ż n a podzie­ lić na dwa zasadnicze typy. Pierwszym z nich jest literatura socjologiczna, r o z p a t r u j ą c a ruch monastycz­ ny od strony społecznego b ą d ź ekonomicznego charak­ teru . D r u g i m zasadniczym l y p e m o p r a c o w a ń są prace historyczne. M a j ą one dla nas o wiele w i ę k s z e zna­ czenie ze w z g l ę d u na swoje w a r t o ś c i heurystyczne. W skład naszych ź r ó d e ł wchodzą zarówno niektóre pisma ascetyczne, opisy życia m n i c h ó w dokonane przez w s p ó ł c z e s n y c h i m pisarzy i h i s t o r y k ó w , teksty poe­ tyckie, hagiografia p r z e s i ą k n i ę t a l u d o w ą mitologią. u 1 2 Nasze wymagania wobec m c h są nieco odmienne od w y m a g a ń , jakie stawia h i s t o r y k sensu stricto. W y ­ nika to z o d m i e n n o ś c i stawianych p y t a ń . Do pewnego stopnia nie interesuje nas t u geneza, wcześniejszość czy późniejszość poszczególnych f o r m życia mniszego, lecz przede w s z y s t k i m to, j a k u j a w n i a j ą one p e w n ą o d m i a n ę sacrum i j a k u j a w n i a j ą p o s t a w ę c z ł o w i e k a wobec sacrum. To znaczy interesuje nas t u ich hierofaniczny charakter. Ze w z g l ę d u na to że „każdy do­ kument m o ż n a u w a ż a ć za h i e r o i a n i ę , o tyle, O' ile w y ­ r a ż a on p e w n ą o d m i a n ę sacrum i j a k i ś odcinek jego historii, tzn. j a k i e ś jedno orzeżycie sacrum spośród jego niezliczonych w a r i a n t ó w " u w z g l ę d n i a m y w na­ szej analizie nie tylko teksty i relacje p o w s t a ł e w k r ę ­ gu r e l i g i i c h r z e ś c i j a ń s k i e j , alo r ó w n i e ż teksty staroindyjskie. 13 Obok relacji h i s t o r y k ó w i. pisarzy c h r z e ś c i j a ń s k i c h , obok poezji Grzegorza z N a z j a n u równie wartościo­ we są dla nas hymny o ascecie z n a j d u j ą c e się w p i e ś ­ niach Rigwedy, czy b u d d y j s k i zbiór poezji ascetycz­ nej — Dhamma p a d a m , dlatego, że p o z w a l a j ą n a m lepiej i p e ł n i e j p o z n a ć zwarty system odmian sakralności monastycznej, s t w i e r d z i ć , że język tych hierof o n i i wykazuje zasadnicze p o d o b i e ń s t w a z a r ó w n o co do treści, j a k i ze w z g l ę d u na swój w y r a z z e w n ę t r z n y . Co do r z e t e l n o ś c i n i e k t ó r y c n źródeł nasze wymagania nie są takie same j a k wymagania historyka. P o s ł u ż ę się t u dwoma p r z y k ł a d a m i . Z a p o c z ą t k o w a n i e r u c h u monastycznego w c h r z e ś c i j a ń s t w i e większość o p r a c o w a ń historycznych w i ą ż e z p o s t a c i ą ś w . Antoniego , pustel­ nika egipskiego. W w y m i e n i o n v c h j u ż Żywotach mni­ chów H i e r o n i m a znajdujemy ż y w o t P a w ł a s p o r z ą d z o n y w latach 375—378", a więc w około d w a d z i e ś c i a lat 14 po ś m i e r c i Antoniego. W e d ł u g u s t a l e ń p a t r o l o g ó w Hie­ r o n i m n a p i s a ł go „(...) po części, aby zrobić k o n k u r e n ­ cję ż y w o t o w i Antoniego, napisanemu przez Anastazego, a po części d a j ą c upust w ł a s n y m marzeniom o życiu pustelniczym. Z P a w ł a chciał H i e r o n i m zrobić p i e r w ­ szego pustelnika. W y n i k a to z ogólnej koncepcji pisma, jak i z n i e k t ó r y c h szczegółów. P a w e ł jest starszy od Antoniego, udziela mu rad i w s k a z ó w e k . D r u g i przy­ k ł a d to Żywot Barlaama i Jozafata . Jest to anoni­ mowy u t w ó r l i t e r a c k i p o w s t a ł y około V I I w i e k u . Jego autorstwo przypisuje się Janowi D a m a s c e ń s k i e m u , m n i c h o w i klasztoru ś w . Saby pod J e r o z o l i m ą . 1 8 19 8 9 2 1 T r e ś c i ą opowieści jest historia p o g a ń s k i e g o k r ó l a Abennera i jego syna Jozafata, o k t ó r y m w r ó ż b i c i za­ powiedzieli, że przejdzie na w i a r ę c h r z e ś c i j a ń s k ą . Ojciec, k t ó r y p o s t a n o w i ł to u d a r e m n i ć , z a m k n ą ł syna w pa­ łacu, nie p r z e s z k o d z i ł o to jednak temu, że s p o t k a ł go Barlaam pustelnik, k t ó r y z a p r z y j a ź n i w s z y się z Joza­ fatem prowadzi z n i m długie dysputy o d s ł a n i a j ą c przed n i m obraz życia ascetycznego. Jozafat pod w p ł y w e m Barlaama rezygnuje z korony, opuszcza pałac i udaje się na p u s t y n i ę , gdzie prowadzi życie mnicha i gdzie umiera jako pustelnik. O p o w i e ś ć tę p r z e ł o ż o n o w X I stuleciu z j ę z y k a greckiego na łaciński, „(...) stąd zaś poszły potem ł a c i ń s k i e s k r ó t y l j b p r z e r ó b k i , a wreszcie też p r z e k ł a d y lub parafrazy na j ę z y k i ludowe, (...) obu uznano za osoby historyczne i zaliczono w poczet ś w i ę ­ tych w M a r t y r o l o g i i Romanum, p o ś w i ę c a j ą c i m dzień 27 listopada (...)". L i b r e c h t s t w i e r d z i ł , że ani Jozafat ani ojciec jego Abanner nigdy nie istnieli, faktem r e a l ­ n y m b y ł a tylko historia S i t h a r t y syna k r ó l a K a p i l a wastu, Suddhodany, k t ó r y jako założyciel buddyzmu z a s ł y n ą ł n a s t ę p n i e pod i m i e n i e m Buddhy. Z w i ą z e k h i ­ storyczny z ż y w o t e m Buddhy jest rzeczą z u p e ł n i e pew­ ną, dowód zaś, że wersja c h r z e ś c i j a ń s k a z a l e ż n a jest od buddyjskiej nie zaś przeciwnie, r o z w i n ą ł C o s q u i n " . 22 Nieistotny jest t u dla nas problem h i s t o r y c z n o ś c i postaci P a w ł a czy Barlaama i Jozafata. Zestawienie t e k s t ó w buddyjskich i c h r z e ś c i j a ń s k i c h nie ma też na celu wyprowadzenia j a k i c h k o l w i e k konsekwencji ge­ netycznych w odniesieniu do obu s y s t e m ó w religijnych, k t ó r y c h głębokich różnic n a t u r y filozoficznej (autosoteryczna wizja zbawienia w buddyzmie, inne rozumie­ nie niż w c h r z e ś c i j a ń s t w i e takich z a g a d n i e ń j a k nie­ ś m i e r t e l n o ś ć , życie wieczne i t p ) m a j ą c y c h swe odbicie w koncepcjach monastycznych obu r e l i g i i bynajmniej nie zamierzamy k w e s t i o n o w a ć . R e a s u m u j ą c , źródła, na k t ó r y c h opieramy n a s z ą a n a l i z ę są r ó w n i e rzetelne i w a r t o ś c i o w e ze w z g l ę d u na swój charakter hierofaniczny. R ó ż n o r o d n o ś ć ich pod w z g l ę d e m pochodzenia, czy tego, że jedne są relacjami historycznymi, inne zaś poezją, m i t e m , wierzeniami, p r z e s ą d a m i , symbolami, nie jest t u dla nas ż a d n ą p r z e s z k o d ą , a w r ę c z przeciwnie, pomaga nam w wyzna­ czeniu możliwie n a j p e ł n i e j s z e g o systemu odmian sak r a l n o ś c i monastycznej. 15 l e 164 Kultura monastyczna i kultura tradycyjna P o s ł u g u j ą c się t e r m i n a m i k u l t u r a monastyczna, k u l ­ tura tradycyjna, z p o j ę c i e m k u l t u r a wiążę trojakie r o ­ zumienie. Pierwsze jest takie samo, w j a k i m przeszło do antropologii za s p r a w ą Cycerona, k t ó r y w Rozpra­ wach Tuskulańskich nazywa filozofię u p r a w ą ducha (łac. cultura — uprawa). Dla nas jest to o tyle warte zaznaczenia, że skupia n a s z ą u w a g ę na t y m , ż e z po­ j ę c i e m k u l t u r y monastycznej w i ą ż e się pewna wizja ś w i a t a o r g a n i z u j ą c a tę k u l t u r ę . Odwzorowaniem tej w i z j i są d z i a ł a n i a ludzi ją u p r a w i a j ą c y c h . Drugie rozu23 �mienie p o k r y w a się z t y m , jakie mamy u Bystronia, przez k u l t u r ę rozumiemy „ p e w i e n historycznie w y t w o ­ rzony zespół treści k u l t u r o w y c h . " Podobnie jak u Bystronia, k t ó r y m ó w i ą c o kulturze ludowej, szlachec­ k i e j , zastrzega, że treści nie są same w sobie ani ludo­ we, ani szlacheckie, że m o g ł y p o w s t a ć w innych zespo­ łach, w innej kulturze, że m o g ł y p r z e n i k a ć z jednego zespołu do drugiego, tak samo w naszym przypadku k u l t u r y monastycznej n i e k t ó r e jej treści m o g ł y p o w s t a ć zupełnie n i e z a l e ż n i e w innych zespołach lub p r z e n i k a ć do innych zespołów. T a k ą t r e ś c i ą może być asceza. Na p r z y k ł a d z u p e ł n i e n i e z a l e ż n i e w y s t ę p u j ą c a u neopitag o r e j c z y k ó w , gdzie p o l e g a ł a na u p r a w i a n i u filozofii, „ k t ó r a uwalnia od b ł ę d u i n a m i ę t n o ś c i , na w s t r z y m y ­ w a n i u się od pewnych p o k a r m ó w , na milczeniu, na ra­ chunkach sumienia, na rezygnacji w czasie p r ó b ż y c i o ­ wych." 24 2 5 Trzecie rozumienie k u l t u r y przyjmujemy za K r o e berem: „ K u l t u r a jest to p r z y j ę t y zwyczajowo sposób d z i a ł a n i a , odczuwania ii m y ś l e n i a , w y b r a n y spośród n i e s k o ń c z o n e j liczby i r ó ż n o r o d n o ś c i m o ż l i w y c h poten­ cjalnie sposobów bycia. K o n k r e t n e p r z y j ę t e r o z w i ą z a ­ nie jest w dużej mierze zdeterminowane przez w c z e ś ­ niejsze sposoby życia, o r g a n i z a c j ę czy systemy k u l t u ­ ry." 2 0 Sacrum i profanum w kulturze monastycznej i w kulturze tradycyjnej Monastycyzm, jak k a ż d e zjawisko religijne, ujaw­ nia nam dwoisty charakter rzeczywistości, w k t ó r e j przebiega życie i d z i a ł a l n o ś ć c z ł o w i e k a s p r o w a d z a j ą c je do d w u przeciwstawnych w y m i a r ó w : sacrum i p r o ­ fanum, tego co ś w i ę t e , n i e z w y k ł e , niecodzienne i tego co z w y k ł e , powszechne i świeckie. Jak k a ż d a postawa religijna, a może nawet w i ę c e j , bo czyni to explicite, jest aktem w y b o r u i waloryzacji pewnego obszaru, gdzie życie i d z i a ł a n i e ludzkie przebiega w sposób p e ł ­ ny, harmonijny, powiedzlielibyśmy sensowny i w a r t o ś ­ ciowy. „Dla człowieka religijnego p r z e s t r z e ń nie jest jednorodna, są w niej rozdarcia, p ę k n i ę c i a , są fragmen­ t y przestrzeni j a k o ś c i o w o r ó ż n e od innych. „Nie p r z y ­ stępuj t u — rzecze Pan do Mojżesza — zżuj obuwie z n ó g twoich, miejsce bowiem, na k t ó r y m stoisz, ziemią ś w i ę t ą jest" (ks. wyjścia 3,5). Jest więc obszar święty, a więc 'mocny', w a ż n y i są inne obszary, nie u ś w i ę c o n e , a więc pozbawione s t r u k t u r y i k o n s y s t e n c j i " . D o ś ­ wiadczenie sacrum i z w i ą z a n e z n i m w y b ó r i w a l o r y ­ zacja przestrzeni p o s i a d a j ą r ó ż n e artykulacje w r ó ż ­ nych zespołach k u l t u r o w y c h . Zobaczmy, co ma do po­ wiedzenia pod t y m w z g l ę d e m symbolika monastyczna. 27 P r z e s t r z e n i ą , w k t ó r e j realizuje się życie mnisze jest pustynia. U p o c z ą t k ó w monastycyzmu c h r z e ś c i j a ń ­ skiego jest to pustynia N i t r i a i Sketa w E g i p c i e , gdzie p r z e b y w a ł A n t o n i i d o k ą d p r z y b y w a l i n a ś l a d o w ­ cy, gdzie ruch ten p r z y b r a ł takie rozmiary, że miasta opustoszały, a wsie i pustynie zaroiły się od a s c e t ó w . Pustynie S y r i i , Palestyny, jak np. „ p u s t y n i a Mojma, k t ó r a się r o z c i ą g a w z d ł u ż morza o osiem m i l od han­ dlowego p o r t u Gazy", na k t ó r ą udaje się H i l a r i o n , n i e d o s t ę p n e obszary Rusi, gdzie p o w s t a j ą skupiska ży­ cia ascetycznego dając p o c z ą t e k i „ r e g u ł ę " powstawa­ n i u k l a s z t o r ó w p r a w o s ł a w n y c h . Do pustyni skierowa­ ne są h y m n y X l X - w i e c z n e j sekty b i e g u n ó w . Ale nie chodzi t u t y l k o o k o n k r e t n y obszar znany pod taką" czy i n n ą n a z w ą geograficzną. 28 2 9 3 0 3 1 3 2 Pustynia to obszar n i e z a m i e s z k a ł y , amorficzny. M o ­ że się z n a j d o w a ć w s z ę d z i e : „Przy chacie, we w s i czy w ś r ó d lasu, na oceanie czy na lądzie, gdziekolwiek Die Ąsketćn Makańus Agypticus. Oniiphriu* und Petrus \oi. A\hoK. Novgoroder lkone. um 1500. Novgorod. Sinatlichc Kunsthistorisches Museum I I . 1. Asceci Makariusz Egipski, Onufry i Piotr z Atos, Ikona nowogrodzka, ok. 1500 r. 33 b ę d ą d o s k o n a l i " — p o w i a d a buddyjski h y m n ascetycz­ ny. D o s k o n a ł o ś ć mnisza r e a l i z u j ą c a się na pustyniach Egiptu, S y r i i i Palestyny przybiera najrozmaitsze for­ my. Historia i c h r z e ś c i j a ń s k a hagiografia m ó w i ą o subdywalach, k t ó r z y żyli wprost pod g o ł y m n i e b e m za dnia grzani od u p a ł u , a w nocy d r ę t w i e j ą c y od z i m n a , o dendrytach z a m i e s z k u j ą c y c h na drzewach i w dziup­ lach drzew, o s ł u p n i k a c h z n a j s ł a w n i e j s z y m spośród sy­ ryjskich s t y l i t ó w Symeonem, o p r z y k u t y c h do jednego miejsca ł a ń c u c h a m i k a t e n a t a c h . I n n i mieszkali w w y s c h n i ę t y c h c y s t e r n a c h , w jaskiniach, grotach, w grobach j a k A n t o n i , nawet prowizoryczna c h a ł u p a zbudowana z trzciny i z sitowia — k t ó r e j opis zamiesz­ cza H i e r o n i m — znacznie niższa od wzrostu mnicha „była raczej podobna do grobowca niż do d o m u " . Poprzez w y r a ź n i e zaznaczający się pierwiastek t a n at o s — n i e z a m i e s z k a ł a , pozbawiona życia i wegetacji pustynia, sytuowanie cel pod ziemią (grota, jaskinia, w y s c h n i ę t a studnia, grób) — ujawnia się opozycyjny charakter w a r t o ś c i , j a k i e w i ą ż e z p r z e s t r z e n i ą k u l t u r a monastyczna w stosunku do analogicznych w a r t o ś c i w y ­ s t ę p u j ą c y c h w kulturach tradycyjnych. 34 36 3 0 37 38 3 9 40 „Rzeczą z n a m i e n n ą dla s p o ł e c z e ń s t w tradycyjnych jest r o z r ó ż n i e n i e , j a k i m p r z e c i w s t a w i a j ą swe zasiedlone terytorium obszarowi nieznanemu i n i e o k r e ś l o n e m u , k t ó r y je otacza: ich okolica to „świiat" (ściślej rzecz b i o r ą c „nasz świat"), Kosmos; reszta — to już nie Kosmos, to coś w rodzaju „ z a ś w i a t u " , obszar obcy, b e z ł a d n y , z a m i e s z k a ł y przez poczwary, demony, „ o b ­ cych" ( u t o ż s a m i a n y c h z r e s z t ą z demonami i upiorami). Na pierwszy rzut oka to rozdarcie przestrzeni w i ą ż e 165 I �się z przeciwstawieniem t e r y t o r i u m zaludnionego i za­ gospodarowanego, a więc „ u r z ą d z o n e g o j a k ś w i a t " , nie­ znanej przestrzeni, k t ó r a r o z c i ą g a sią poza jego g r a n i ­ cami. Z jednej strony ma się do czynienia z Kosmosem, z drugiej — z Chaosem . P r z e s t r z e ń w k t ó r e j r e a l i ­ zuje się życie mnisze, to w ł a ś n i e ów „ C h a o s " . O d z w i e r ­ ciedlenie jego znajdujemy w ż y w o t a c h m n i c h ó w , w opi­ sach ich z m a g a ń z demonami z a m i e s z k u j ą c y m i pusty­ n i ę . W ę d r u j ą c e m u przez p u s t y n i ę A n t o n i e m u z a b i e g a j ą d r o g ę p o t w o r y : „Na t y m u r w a ł , bo ujrzał potwora, pół człowieka, pół konia... Nie w i e m czy szatan, aby go p r z e s t r a s z y ć t a k ą p r z y b r a ł p o s t a ć , czy też pustynia, j a k z w y k ł a to czynić, p ł o d n a w tak potworne z w i e r z ę t a i takie rodzi z w i e r z ę t a " . W ten sposób wyjście w ob­ szar n i e z a m i e s z k a ł y , przez m o n a s t y c z n ą u c i e c z k ę od ś w i a t a , odgrywa rolę „ o t w i e r a n i e przestrzeni", jest ob­ razem otwarcia. Przeistacza d o t y c h c z a s o w ą c h a o t y c z n ą , a m o r f i c z n ą i ś m i e r c i o n o ś n ą p u s t y n i ę w obszar c e c h u j ą ­ cy się szczególną m o c ą ż y c i o w ą i ż y c i o d a j n ą . 41 42 N i e z w y k ł a moc m n i c h ó w p r z e c h o d z ą c y c h p r ó b ę na p u s t y n i p r z y c i ą g a coraz liczniejsze rzesze ludzi, a w a l k a z demonami pustyni przechodzi w w y p ę d z e n i e demo­ n ó w z ludzi ii z w i e r z ą t . T a m gdzie zatrzymuje się mnich, w y r a s t a j ą drzewa ofiarowane przez B o g a , p t a k i p r z y n o s z ą c h l e b . W sakralizacji pustyni, ob­ szaru n i e d o s t ę p n e g o , w przemienianiu dotychczasowego „ C h a o s u " w „ K o s m o s " w y r a ź n i e zaznacza się s y m b o ­ l i z m ś r o d k a . M o ż n a by t u za Eliadem p o w t ó r z y ć , ż e : „ w d a r c i e się sacrum ustanawia t u nie t y l k o p u n k t stały p o ś r o d k u b e z k s z t a ł t n e j p ł y n n o ś c i ś w i e c k i e j prze­ strzeni, „ ś r o d e k " w ś r ó d „ c h a o s u " , dokonuje ono t a k ż e przeskoku m i ę d z y poziomami kosmicznymi (ziemia i niebo) oraz przejścia typu ontologicznego z jednej mo­ dyfikacji b y t u do innej. Takie przerwanie heterogeniczności przestrzeni ś w i e c k i e j stwarza „ ś r o d e k " u m o ż l i w i a j ą c y łączność z „ t r a n s c e n d e n c j ą " , a t y m samym ustanawia „świat", jako że ś r o d e k u m o ż l i w i a o r i e n t a c j ę . W naszym przypad­ k u , w przypadku symboliki monastycznej ł a t w o da się śledzić elementy w y z n a c z a j ą c e kierunek g ó r a - d ó ł , niebo-ziemia: są to — z jednej strony symbole: drzewo- s ł u p ( w s t ę p o w a n i e w górę), oraz jaskinia-grota-wyschn i ę t a s t u d n i a - g r ó b ( w s t ą p i e n i e pod ziemię). 4 3 J1 45 4 8 4 7 Tanatyczna symbolika wyjścia w p u s t y n i ę w s k a ­ zuje n a m na to, że akt sakralizacji przestrzeni odbywa się t u na tej samej zasadzie, na k t ó r e j oparte są ob­ r z ę d y przejścia i n i c j a c j i : z m i a n ę „modalności bytu" o s i ą g a się przez ś m i e r ć , n o w y stan egzystencji, nowe życie o s i ą g a się przez ś m i e r ć . Drzewo, słup, a nawet j a k m ó w i explicite Ewagriusz o kosturze m n i s z y m są przedstawieniem drzewa życia. 4 8 1 P e ł n y obraz miejsca świętego , w k t ó r y m przebywa mnich, miejsca, k t ó r e ustanawia ś w i a t p o ś r ó d chaosu d a j ą jedynie późniejsze hagiografie — jest to obraz zazwyczaj p o k r y w a j ą c y się z t y m j a k i znajdujemy we fragmencie, k t ó r y posłużył nam za motto: grota, drze­ wo, źródło (Por. Boscha Kuszenie św. Antoniego). Ele­ menty te j e d n a k ż e rzadko w y s t ę p u j ą razem. Z w ł a s z c z a w ó w c z a s gdy mamy do> czynienia albo z dendrytami, albo p r z y k u t y m i do jednego p u n k t u , albo z ż y j ą c y m i w grobie czy wprost pod g o ł y m niebem. Zachodzi więc pytanie, co jest symbolem ewego „ p u n k t u stałego", „środka"? Istnieje jedyna odpowiedź — s y m b o l e m środ­ k a j e s t s a m m n i c h — c z ł o w i e k : „Niechaj i n n i p o d z i w i a j ą cuda, jakie czynił, niech p o d z i w i a j ą jego n i e w i a r y g o d n ą w s t r z e m i ę ź l i w o ś ć , p o k o r ę . Mnie zaś nic tak nie zdumiewa, jak to, że u m i a ł z d e p t a ć t a k ą chwa­ łę, takie objawy czci. P r z y b y w a l i biskupi, całe rzesze 266 k a p ł a n ó w , duchownych niższego stopnia, c h r z e ś c i j a ń s k i c h dostojnych niewiast — wielka pokusa —• a i z miast i w s i prosty lud... H i l i a r i o n m y ś l a ł tylko o s a m o t n o ś c i i pewnego dnia p o s t a n o w i ł w y r u s z y ć w d r o g ę ; przy­ g o t o w a ł sobie na n i ą osiołka, tak b o w i e m był o s ł a b i o ­ ny postami, iż ledwie mógł chodzić. Skoro się o t y m w i e ś ć rozeszła, z d a w a ł o się, że j a k b y zagroziło Palesty­ nie spustoszenie, nieszczęście. Z e b r a ł o się ponad dziesięć tysięcy ludzi, r ó ż n e g o w i e k u i stanu, aby go zatrzy­ m a ć . (...) pilnowano go, aby nie w y r u s z y ł " . 4 9 Powszechnie występujący w hagiografii m o t y w odejścia mnicha ujmuje takie wydarzenie w kategoriach katastrofy, odejście mnicha — grozi zawaleniem ś w i a ­ ta. A n t o n i k a ż e z a t a i ć miejsce swego grobu, aby n a j ­ bogatszy w tych stronach nie z a b r a ł do swego m a j ą t k u ciała i k u jego czci nie z b u d o w a ł K o ś c i o ł a . 50 S a k r a l i z u j ą c p r z e s t r z e ń leżącą poza granicami do­ tychczasowego d o ś w i a d c z e n i a sacrum w k u l t u r z e t r a ­ dycyjnej (granice te w y z n a c z a j ą dom, wioska, t e r y t o ­ r i u m z a m i e s z k a ł e , zagospodarowane; szczegółowiej por. symbolizm ś r o d k a w k u l t u r a c h t r a d y c y j n y c h — Eliade, Traktat ... s. 372—373), monastycyzm nie tylko doko­ nuje aneksji n o w y c h t e r y t o r i ó w i otwierania t r a d y c y j ­ nych u k ł a d ó w przestrzennych, ale r ó w n i e ż orientuje i o t w i e r a dotychczasowe systemy w a r t o ś c i w k i e r u n k u z a g a d n i e ń egzystencji. P o w i e d z i e l i ś m y uprzednio, że symbolika monastycz­ na ma charakter inicjacyjny: „przez ś m i e r ć osiąga się nowe życie". J e d n a k o w o ż inicjacja tu znacznie różni się od tej, j a k ą w postaci r ó ż n y c h o b r z ę d ó w spotyka­ my w k u l t u r a c h tradycyjnych. Zmiana dotychczasowe­ go stanu egzystencji, czy to w postaci wprowadzenia jednostki w s p o ł e c z e ń s t w o , czy przejścia od stanu „ n i e ­ d o j r z a ł e g o " do „dojrzałego", od byctia dzieckiem do b y ­ cia d o r o s ł y m wymaga w k u l t u r a c h tradycyjnych pew­ nych o k r e ś l o n y c h o b r z ę d ó w , w k t ó r y c h spełnione m u ­ szą b y ć wszystkie w a r u n k i , takie, j a k i m i b y ł y na po­ czątku, w z a m i e r z c h ł e j przeszłości, i n illo tempore, k i e ­ dy dany r y t czy obrzęd został objawiony, t a k i m i , j a ­ kie je zna i przenosi mitologia w postaci o k r e ś l o n e g o scenariusza o b r z ę d o w e g o . W czasie realizacji o b r z ę d u dokonuje się rekapitulacja archetypicznych gestów, ofiar, n a s t ę p u j e przerwanie czasu z w y k ł e g o i p r z e j ś c i e w i l l u d tempus. Zmiana stanu egzystencji dokonuje się i s p e ł n i a w o b r z ę d z i e w sposób s k o ń c z o n y , z c h w i l ą z a k o ń c z e n i a o b r z ę d u n a s t ę p u j e p o w r ó t do stanu rzeczywistego, k t ó r y m o ż e b y ć p o w t ó r z e n i e m i uobec­ nieniem innego z kolei c y k l u — czasu wiecznego, w p i ­ sanego w i n n y scenariusz o b r z ę d o w y — jednak sama inicjacja została s p e ł n i o n a . To w y ł ą c z e n i e czasu mitycznego nie w y s t ę p u j e w monastycyzmie, gdzie zmiana stanu jest aktem ciąg­ ł y m , wciąż t r w a j ą c y m , zwłaszcza dla jakiegokolwiek spektatora z z e w n ą t r z , przejście dokonuje się w k a ż d e j c h w i l i i jest w i e c z n y m teraz. Jest c i ą g ł y m ż y c i e m na pustyni, w grobie, skale, drzewie i etc. Ofiara p r a k t y k i ascetycznej dokonuje się ustawicznie. Szata mnisza, k t ó r a symbolizuje o f i a r ę jsst j e d n o c z e ś n i e szatą, w k t ó r e j m n i c h zostaje pogrzebany . T r ó j m i a n charak­ terystyczny dla o b r z ę d ó w p r z e j ś c i a i i n i c j a c j i , w k t ó ­ r y m z m i a n ę stanu wyznacza ciąg: życie—śmierć / o f i a r a —ż у с i e, monastycyzm skraca do d w u m i a ­ nu: ś m i e r ć — ż y c i e . S t ą d stan mnicha jest p e ł e n sprzeczności i p r z e c i w i e ń s t w , zawieszony pomiędzy dwoma biegunami: śmierć—życie. 5 1 52 M o ż n a t u nawet m ó w i ć o szczególnej totalizacji p r z e c i w i e ń s t w . Ś w i a d c z ą o niej np. f u n k c j o n u j ą c e obok symboliki fanatycznej symbole w s t ę p o w a n i a . O m n i ­ chach m ó w i się j a k o ptakacn, A n t o n i z t a k ą s z y b k o ś - �cią p o k o n y w a ł d r o g ę , „że leciał jak ptak", Grzegorz z Nazjanu p o w i a d a ł o mnichach, „którzy w i o d ą życie na p u s t y n i , ale cieszą się weselem niebieskiego ś w i a ­ t a " , a w wierszu o ucieczce od ś w i a t a : „ C h c i a ł b y m m i e ć lotne s k r z y d ł a j a s k ó ł e k albo gołębi, b y m od ż y ­ cia mógł u c i e c " , mnicha A m m o n a a n i o ł przenosi w p o w i e t r z u . (Z tą s a m ą g r u p ą symboli w s t ę p o w a n i a , jeśli nie p o p r z e s t a ć na w y j a ś n i e n i u , jakiego dostarcza tradycja hagiograficzna, d a ł o b y się chyba p o w i ą z a ć i k o ­ nograficzne przedstawienie św. Franciszka z ptakami). W Strofach o d o s k o n a ł y m o m n i c h u m ó w i się: „tego jest droga nieuchwytna, jak ścieżka p t a k ó w w ś r ó d prze­ strzeni" i dalej: 63 54 № 5 8 Daleko d ą ż ą z a m y ś l e ń c y , nie m a j ą w domach swych r a d o ś c i i j a k ł a b ę d z i e znad jeziora, tak ze swych do­ m ó w ciągną w dal, Ł a b ę d z i e c i ą g n ą słońca szlakiem, w p r z e s t r z e ń się wzno­ szą czarodzieje, A m ę d r z e c c i ą g n i e z tego ś w i a t a , gdy zwalczy ś m i e r ć i orszak j e j . M o t y w wznoszenia się, obejmowania całego ś w i a t a , przeskoczenia ponad dwa bieguny b y t u , a t a k ż e w y z ­ wolony w t y m p r z e j ś c i u żar magiczny o d s ł a n i a n a m najstarszy dokument monastyczny, Hymn o ascezie": D ł u g o w ł o s y ma ogień, t r u c i z n ę , D ł u g o w ł o s y nosi ś w i a t y dwa, I ś w i a t o m słońce w i d z i e ć daje, D ł u g o w ł o s y ś w i a t ł o ś c i ą się zwie. O d b i e ż c y w i a t r e m opasani, Za odzież m a j ą gnój brunatny, I d ą za w i a t r u p o w i e w a m i , K i e d y bogowie w nich w s t ę p u j ą . Uniesieni p o t ę g ą ascezy d o s i e d l i ś m y tych w i c h r ó w m k n ą c y c h , A w y t u ot tylko ciała Nasze widzicie, o ś m i e r t e l n i . Leci na w s k r o ś podniebnych dali, Ogląda k s z t a ł t y w nich wszelakie I wszystkich b o g ó w , k u ich szczęściu, Staje się m i ł y m przyjacielem. Przyjaciel w i c h r u , r u m a k w i a t r u , Oto odbieżca, b ó s t w w y s ł a n i e c , Obydwa morza zamieszkuje, Zachodnie jedno, drugie wschodnie. Siadem Asparas i G a n d h a r w ó w I ś l a d e m dzikich z w i e r z ą t idąc, Zgadywacz m y ś l i , d ł u g o w ł o s y jest Ich n a j s ł o d s z y m towarzyszem. c h r z e ś c i j a ń s k i e j w i z j i i l l u d tempus, k t ó r y umieszczony jest w perspektywie przyszłości, jest to czas, k t ó r y ma n a d e j ś ć . J e d n a k ż e antycypacja owego czasu (illud t e m ­ pus, k t ó r y ma n a s t ą p i ć ) , j a k a ma miejsce w monastycyzmie nie r ó ż n i się niczym formalnie od r e k a p i t u l a c j i owego czasu (illud tempus, który n a s t ą p i ł ) charakte­ rystycznej d l a k u l t u r t r a d y c y j n y c h . Obie postawy p r o ­ w a d z ą do zniesienia h i s t o r i i i w y p e ł n i e n i a jej czasem ś w i ę t y m — obie są antyhistoryczne, obie są ucieczką od h i s t o r i i . J e d y n ą r ó ż n i c ą jest to, o czym j u ż wspo­ m i n a l i ś m y , że o ile w k u l t u r a c h t r a d y c y j n y c h przy po­ mocy zestawu r ó ż n y c h o b r z ę d ó w stosownych do sytua­ cji, znoszenie h i s t o r i i odbywa się przez cykliczne pow­ tarzanie archetypicznych wzorcowych sytuacji, o tyle w monastycyzmie c h r z e ś c i j a ń s k i m cykliczna okresowa odnowa ś w i a t a (ryty kosmogoniczne) i osób (obrzędy przejścia) z a s t ą p i o n a zostaje przez ciągle t r w a j ą c ą od­ n o w ę osoby ludzkiej. Poruszamy to zagadnienie dlatego, że zazwyczaj p o d k r e ś l a się g ł ę b o k i e r ó ż n i c e i p r z e p a ś c i i s t n i e j ą c e p o m i ę d z y koncepcjami czasu w c h r z e ś c i j a ń s t w i e i w k u l t u r a c h t r a d y c y j n y c h czy archaicznych s p o ł e c z e ń s t w . Tymczasem, szczególnie w przypadku monastycyzmu, r ó ż n i c e te nie są tak ogromne. Samo w y j ś c i e na pus­ t y n i ę m o ż n a i n t e r p r e t o w a ć jako odtworzenie archetypicznej sytuacji wyjścia Chrystusa na p u s t y n i ę (walka z szatanem); hagiografie częściej w i ą ż ą w y j ś c i e z i n n ą s c e n ą — spotkania Chrystusa г m ł o d z i e ń c e m , k t ó r e m u na pytanie, co ma czynić, odpowiada: „Idź, sprzedaj, co masz, a rozdaj ubogim, a p r z y j d ź n a ś l a d u j mnie, w z i ą w s z y k r z y ż " ( M k 10, 21 i п.). Wszystko, co b y ł o powiedziane, prowadzi nas do konstatacji, że podobnie j a k w przypadku symboliki d o t y c z ą c e j przestrzeni s t r u k t u r a symboli (zasady po­ działu), tak i w p r z y p a d k u symboliki dotyczącej czasu (strukturalne w ł a ś c i w o ś c i czasu: r e a l i z u j ą c y się hic et nuc i l l u d tempus), jest taka sama w kulturze mona­ stycznej i w k u l t u r a c h tradycyjnych, a r ó ż n i c e w y n i ­ k a j ą z r ó ż n i c t r e ś c i w i ą z a n y c h z t y m i symbolami. Tak j a k m ó w i l i ś m y o przenikaniu, o o t w i e r a n i u t r a d y c y j ­ nych u k ł a d ó w przestrzennych, tak t e ż w przypadku o t w i e r a n i a czasu (znoszenia cykliczności i periodyczności) k u l t u r a monastyczna dokonuje tego, w i ą ż ą c opo­ zycyjne t r e ś c i i w a r t o ś c i . Najbardziej zaś czytelne opo­ zycje znajdujemy we wzorach k u l t u r o w y c h obu zespo­ łów. H i e r o n i m d a j ą c obraz wyniszczonego ascezą i c i ą g ­ ł y m przebywaniem na pustyni mnicha, m ó w i że: „Z jego piersi w y d o b y w a ł się j a k b y p ł o m i e ń m o c y " . Jed­ n a k ż e w e j ś c i e w czas wieczny nie zawsze jest przed­ stawione jako dramatyczna totalizacja p r z e c i w i e ń s t w . Z drugiej strony istnieje cały zespół symboli i przedstawień obrazujących rajską koegzystencję m n i ­ c h ó w i z w i e r z ą t . L w y w y k o p u j ą g r ó b dla m n i c h a ' , u s t ę p u j ą j a s k i n i , r o z s z a l a ł y w i e l b ł ą d pada na kola­ n a , a lew, uleczony przez ś w . Gierasyma, opiekuje się o s i o ł k i e m , chodzi z n i m do odległego źródła po w o d ę , później o p ł a k u j e ś m i e r ć m n i c h a - d o b r o c z y ń c y . Wejście w czas wieczny jest t u p o w r o t e m do rajskiej rzeczywi­ stości, gdzie zniesiona zostaje opozycja: ś w i a t ludzki — świat zwierzęcy. 58 Wzorem l e ż ą c y m u podstaw i o r g a n i z u j ą c y m k u l ­ t u r ę m o n a s t y c z n ą jest ucieczka od ś w i a t a . W y r a ż a j ą to same s ł o w a : m n i c h — gr. monachos = samotny, anachoreta — gr. anachoretes — człowiek u s u w a j ą c y się na ubocze, eremita — gr. eremos = pustynia. Wierne t ł u m a c z e n i e tych słów znajdujemy w j ę z y k u rosyjskim dla o k r e ś l e n i a m n i c h ó w p r a w o s ł a w n y c h : mo­ nach, monaszestwo, odinoczestwo, inoczestwo, dnok. Z kolei h y m n y buddyjskie m ó w i ą o o d b i e ż c y - ż e b r a k u , w y m i e n n i e pojawia się nazwa m ę d r z e c . W okresie k s z t a ł t o w a n i a się monachizmu c h r z e ś c i j a ń s k i e g o znane b y ł y r ó w n i e ż skrajne f o r m y ż e b r a c z e j a k np. mesalianie-euchdci , g y r o w a g o w i e , k t ó r z y prowadzili życie włóczęgów. M 66 5 6 0 6 1 6 ! 63 Przedstawienia te, w y s t ę p u j ą c e w c h r z e ś c i j a ń s k i c h , w sposób oczywisty hagiografiach n a w i ą z u j ą do U c i e k a j ą c y od ś w i a t a ten, jak powiada h y m n b u d ­ dyjski, „kto nosi b r u d n ą n ę d z n ą odzież, to w y c h u d ł , siecią żył się p o k r y ł " , k t ó r y „za odzież ma gnój b r u ­ natny". Grzegorz z Nazjanu m ó w i o mnichach: „ m i l ­ czący heroldowie, a w i ę c zaniedbane i brudne włosy, bose i do n ó g a p o s t o ł ó w podobne n o g i " , H i l a r i o n „ p o k u t n e j szaty (saccum), w k t ó r ą raz się przyodział, nigdy nie p r a ł , m a w i a ł , iż b y ł o b y czymś n a d m i e r n y m s z u k a ć czystości w pokutniczej szacie. Nie z m i e n i a ł t u n i k i , aż poprzednia c a ł k o w i c i e sdę nie s t a r g a ł a " . 6 6 67 6 8 167 1 �Barlaam pokazuje Jozafatowi w r o ś n i ę t ą W ciało szatę p o k u t n ą z ostrych w ł o s ó w , k t ó r ą u k r y w a pod przebra­ niem w j a k i m d o s t a ł się do p a ł a c u S w . A m b r o ż y W pismach ascetycznych ó w fragment z K s i ę g i Wyjścia o Mojżeszu w c h o d z ą c y m w obszar ś w i ę t y t ł u m a c z y : „zżuj p i e r w e j obuwie z nóg swoich, o d w i ą ż wszelkie w i ę z y , r z u ć pasy tego ś w i a t a " . H y m n y buddyjskie w c i ą ż m ó w i ą o przecinaniu więzów, o z r y w a n i u w i ę z ó w w i ą ż ą c y c h ze ś w i a t e m . A l e ucieczka od ś w i a t a nie manifestuje się tylko z m i a n ą stroju, odmiennym w y g l ą d e m , akcentującym u b ó s t w o , wyniszczenie. Jest u c i e c z k ą od d o m u , od w i o s k i — w b e z d o m n o ś ć , jest zerwaniem w i ę z ó w po­ krewieństwa: 7 0 7 1 7 2 7 3 Tutaj d e s z c z o w ą p o r ę spędzę, t u b ę d ę w zimie, a t u w lecie. W ten sposób m y ś l i człowiek głupi, o g r o ź b ę ś m i e r c i się nie troszcząc. K t o dumny b ę d z i e z s y n ó w , b y d ł a , czyj duch ze ś w i a t e m jest z w i ą z a n y , j a k ś p i ą c ą w i o s k ę fala wielka, tak ś m i e r ć go schwyci i uniesie. Nie s ą synowie c i o b r o n ą , nie jest o b r o n ą ojciec, k r e w n y . K i e d y cię ś m i e r ć w s w ą dłoń pochwyci, twój r ó d cię cały nie o b r o n i . 7 4 Pustelnicy uciekali nawet przed matką, która p r z y s z ł a do nich w odwiedziny, asceta M a r c j a n S y r y j ­ czyk tak samo p o s t ą p i ł wobec swej siostry; ś w . A n t o n i , znaleziony w stanie n i e p r z y t o m n y m i przeniesiony do rodzinnego domu, po odzyskaniu p r z y t o m n o ś c i k a z a ł się o d n i e ś ć z p o w r o t e m na osobne m i e j s c e . 75 O s k r ę p o w a n i u w i ę z a m i p o k r e w i e ń s t w a m ó w i też p r z y p o w i e ś ć Barlaama o trzech p r z y j a c i o ł a c h . Pewien człowiek m i a ł trzech przyjaciół, ś c i g a n y przez m o ż n e g o w ł a d c ę , udaje się kolejno do nich. Pierwszy u k r y w a się przed n i m w domu, wreszcie daje m u na d r o g ę dwie w ł o s i a n e suknie, drugi m ó w i , że nie może m u p o m ó c , że m o ż e m u tylko t o w a r z y s z y ć w drodze przez pewien czas, trzeci zaś przyjaciel, najmniej szanowany, ofiarowuje s w ą pomoc. P o d o b i e ń s t w o to tak t ł u m a c z y Barlaam Jozafatowi: „ P i e r w s z y to bogactwo i do z b i o r ó w afekt, oprócz niepotrzebnych szmat do grobu nic o d e ń nie zabierze, d r u g i zaś przyjaciel żona у dzieci są, у i n n i p o k r e w n i , у domowi, k t ó r y c h p r z y c h y l n o ś c i ą у życzliwością s k r ę ­ powani zostaniemy, po t y c h zaś ż a d e n p o ż y t k u nie bierze t y l k o iż do grobu przynaimniey za trupem iego idą, a zaraz w r ó c i w s z y do domu do swoich się zabaw у spraw v d a i ą . Trzecich zaś dobrych u c z y n k ó w orszak iest" . Wzór ucieczki od ś w i a t a w y r a ż a j ą c y się n e g a c j ą dotychczasowych f o r m egzystencji p o s i a d a j ą c y c h swoją s a n k c j ę świętości (grupa rodzinna, w i ę z y p o k r e w i e ń ­ stwa), charakterystycznych dla k u l t u r tradycyjnych, jest p r ó b ą p r z e z w y c i ę ż e n i a k o n d y c j i ludzkiej. Wyrazem tej p r ó b y jest asceza. 7 e „Od dwudziestego pierwszego do dwudziestego siód­ mego r o k u życia w pierwszych trzech latach s p o ż y w a ł p o ł o w ę garnuszka soczewicy, rozmoczonej w zimnej wodzie, w n a s t ę p n y c h trzech latach j a d ł suchy chleb z solą i w o d ą . N a s t ę p n i e od dwudziestego siódmego do trzydziestego żywił się dziko r o s n ą c y m i r o ś l i n a m i i su­ chymi korzeniami n i e k t ó r y c h k r z a k ó w . Od trzydzieste­ go pierwszego do trzydziestego p i ą t e g o r o k u s p o ż y w a ł sześć uncji j ę c z m i e n n e g o chleba i nieco ugotowanych warzyw, nie namaszczonych e i i w ą . Skoro jednak spo­ 168 T strzegł, że t r a c i w z r o k i całe jego ciało p o k r y w a się krostami, j a k ą ś w y s y p k ą i ś w i e r z b e m , do p o w y ż s z y c h p o k a r m ó w dołączył o l i w ę " . „ I n n y p o s t a n o w i ł przez siedem lat nie jeść niczego, co by przeszło przez ogień i niczego nie k o s z t o w a ł prócz surowych jarzyn, j a k i e z n a l a z ł i namoczonego grochu. (...) i n n y z n ó w p o s t a n o w i ł p r z e z w y c i ę ż y ć sen i opowia­ dał, że przez d w a d z i e ś c i a lat nie w s z e d ł pod dach, ażeby p r z e m ó c s e n " . O p i s ó w podobnych m o ż n a by c y t o w a ć bez k o ń c a . Dla nas jest istotne, że asceza b ę d ą c z a r ó w n o p r ó b ą p r z e z w y c i ę ż a n i a biologicznych potrzeb (próbą przezwy­ ciężenia głodu, pragnienia, snu, p o p ę d u seksualnego), j a k i potrzeb s p o ł e c z n y c h (życie w s a m o t n o ś c i przeciw­ s t a w i a j ą c życiu w grupie społecznej) w i ą ż e się z uprzed­ nio o m a w i a n ą s y m b o l i k ą t a n a t y c z n ą . Najlepiej w y r a ż a to tekst Barsanufiusza o ascezie: „Dla c z ł o w i e k a sie­ dzącego w celi p r z e ł a m y w a ć wolę, znaczy g a r d z i ć we wszystkim cielesnym w y t c h n i e n i e m . Wolą zaś ciała jest s z u k a ć w y t c h n i e n i a w k a ż d e j rzeczy. J e ś l i nie dajesz m u wytchnienia, w ó w c z a s p r z e ł a m u j e s z jego wolę sie­ dząc w celi. P r z e ł a m y w a ć zaś wolę, p r z e b y w a j ą c w ś r ó d ludzi, znaczy o d u m r z e ć i c h i b y ć w ś r ó d nich j a k b y się nie b y ł o " . Podobnie j a k w przypadku otwierania, przemienia­ nia przestrzeni, czasu, tak i w przypadku ś m i e r c i sym­ bolika monastyczna jest wtajemniczeniem w ś m i e r ć i przemienieniem jej w życie. M ó w i ą c zaś i n n y m i sło­ wami, s y s t e m - w z ó r leżący u podstaw k u l t u r y mona­ stycznej k s z t a ł t u j e się opozycyjnie wobec w z o r ó w - s y s t e m ó w k u l t u r tradycyjnych na tej zasadzie, że wszyst­ ko, co w p o r z ą d k u k u l t u r tradycyjnych ma w a r t o ś ć życia — w p o r z ą d k u k u l t u r y monastycznej jest ś m i e r ­ cią i odwrotnie. 7 7 78 7 e Wartości kultury życie-Ь tradycyjnej śmierć-— Kosmos obszar z a m i e s z k a ł y dom rodzina więzy p o k r e w i e ń s t w a Chaos obszar n i e z a m i e s z k a ł y (Pustynia) bezdomność samotność zrywanie w i ę z ó w po­ krewieństwa życie śmierć — Wartości kultury + monastycznej Relacje opozycji w i ą ż ą c e oba zespoły: k u l t u r ę m o ­ n a s t y c z n ą i k u l t u r ę t r a d y c y j n ą w y z n a c z a j ą najbardziej istotny zakres o d d z i a ł y w a n i a monastycyzmu na k u l t u r ę t r a d y c y j n ą , mianowicie — k u l t u r a monastyczna prze­ mienia w paradoks k u l t u r ę t r a d y c y j n ą . Opozycyjny charakter w relacji: k u l t u r a monastyczna — k u l t u r a tradycyjna wskazuje n a m na powinowactwo pierwszej wobec drugiej. „ P o w i n o w a c t w o polega nie tylko na dyfuzji cech s t r u k t u r a l n y c h poza ich p i e r w o t n y m ob­ szarem czy r e p u l s j i s p r z e c i w i a j ą c e j się ich rozpow­ szechnieniu; powinowactwo m o ż e też d o k o n y w a ć się przez zaprzeczenie i rodzić s t r u k t u r y , k t ó r e p o s i a d a j ą charakter odpowiedzi, ś r o d k ó w zaradczych, u s p r a w n i e ń czy nawet, w y r z u t ó w " . M Antynomiczny charakter kultury monastycznej Ze wszystkich p a r a d o k s ó w , j a k i e niesie za sobą k u l t u r a monastyczna jeden jest niezwykle istotny: ucie­ k a j ą c od ś w i a t a realnie przecież pozostaje w n i m , �wchodzi w relacje z r ó ż n y m i u k ł a d a m i s p o ł e c z n y m i , ekonomicznymi i k u l t u r o w y m i . Warte jest zaznaczenia, że w trzech w i e l k i c h systemach r e l i g i j n y c h : buddyz­ mie, islamie i c h r z e ś c i j a ń s t w i e w y s u w a się na czoło ich z w i ą z e k z k u l t u r a m i t r a d y c y j n y m i . P r z y k ł a d e m tego może b y ć ekspansja b u d d y z m u w Tybecie, gdzie w roz­ w o j u l a m a i z m u w i d z i e ć należy w ł a ś n i e rodzenie się n o w y c h s t r u k t u r ze zderzenia opozycyjnych s y s t e m ó w w a r t o ś c i : z jednej strony systemu charakterystycznego dla tradycyjnej k u l t u r y pasterskiej, z drugiej zaś mo­ nastycyzmu buddyjskiego w postaci Mahajany — sta­ w i a j ą c e g o za cel zostanie b u d d ą dla zbawienia d r u ­ gich, gdzie b u d d ą może stać się każdy, kto b ę d ą c b l i s k i zdobycia oświecenia rezygnuje z niego i decyduje się r a t o w a ć m i e s z k a ń c ó w ś w i a t a oraz w y p r o w a d z a ć ich na d r o g ę d o s k o n a ł o ś c i . Podobnie j a k s u f i z m w isla­ mie, monastycyzm jest t u p ł a s z c z y z n ą porozumienia p o m i ę d z y wysoko r o z w i n i ę t y m i systemami r e l i g i j n y m i akcentującymi zagadnienia antropologiczne (człowiek symbolem ś r o d k a , symbolem o b j a w i a j ą c e g o się sacrum), a tradycyjnymi systemami r e l i g i j n y m i , k t ó r e silniej a k c e n t u j ą zagadnienia kosmologiczne. 8 1 8 2 W ten sposób „ucieczka od ś w i a t a " rodzi nowe, s t r u k t u r a l n i e p o w i ą z a n e u k ł a d y z z e s p o ł a m i k u l t u r , od k t ó r y c h ucieka b ą d ź z z e s p o ł a m i , z k t ó r y m i się zderza m a n i f e s t u j ą c s w o j ą u c i e c z k ę . B a d a j ą c takie konkretne u k ł a d y i d o k o n u j ą c k o n k r e t y z a c j i historycznych w y ­ godniej jest u ż y w a ć pojęcia s u b k u l t u r y monastycznej, interesuje nas b o w i e m wtedy d z i a ł a n i e całego u k ł a d u a nie sama w y o d r ę b n i o n a k u l t u r a monastyczna. Na obszarze wschodniego chrześcijaństwa monastycyzm realizuje ogólnie zarysowany reodel k u l t u r y monastycz­ nej. Ś w i a d c z y o t y m cała jego bogata historia. M o n a ­ stycyzm p r a w o s ł a w n y k o n t y n u u j e wzory życia ascetycz­ nego r o z w i j a j ą c e g o się w Egipcie m i ę d z y I I I a V I stu­ leciem n.e. Ruch monastyczny, k t ó r y nosił p o c z ą t k o w o wszelkie znamiona r u c h u c h ł o p s k i e g o (św. A n t o n i b y ł k o p t y j s k i m c h ł o p e m , osiedlił się p o c z ą t k o w o obok swej rodzinnej w i o s k i ) internalizuje się w organiza­ c j i Kościoła. Pod koniec I V w. otrzymuje swoją p i e r w ­ szą r e g u ł ę ułożoną przez Pachomiusza , a n a s t ę p n i e z m o d y f i k o w a n ą i u d o s k o n a l o n ą przez Bazylego , w k t ó r e j m n i c h p o z o s t a w a ł r ó w n i e ż a n a c h o r e t ą we w s p ó l ­ nocie monastycznej. J e d n a k ż e j a k m ó w i E v d o k i m o v : „Mimo autorytetu r e g u ł ś w . Bazylego ustalających w s p ó l n o t ę życia mniszego, życie pustynne było w p r a ­ w o s ł a w i u zawsze wyżej stawiane niż życie cenobityczne" w. 83 8 4 8e 86 Dla rozwoju monastycyzmu p r a w o s ł a w n e g o t a k ż e ogromne znaczenie posiada h e z y c h a z m p o l e g a j ą c y na mistycznej ucieczce od ś w i a t a w milczeniu, na k o n ­ templacji z w i ą z a n e j z nieustannym powtarzaniem for­ m u ł y m o d l i t e w n e j . Z Atosu, k t ó r y staje się o ś r o d k i e m h e z y c h a s t ó w p r o m i e n i u j ą wzory życia mniszego na R u ś K i j o w s k ą . Czym b y ł A n t o n i dla Egiptu, t y m b y ł A n t o n i Pieczarski dla Rusi powiada autor historii p r a w o s ł a w ­ nej cerkwi . A n t o n i Pieczerski o t r z y m a ł swoje zakon­ ne i m i ę na Atosie, b y ł z pochodzenia c h ł o p e m , u s u n ą ł się na ubocze od K i j o w a d a j ą c p o c z ą t e k nowemu ognis­ k u życia ascetycznego. Podobnie Sergiusz z R a d o n e ż a wychodzi w n i e d o s t ę p n e lasy około 80 k m na p ó ł n o c od Moskwy. Monastyry p r a w o s ł a w n e p o w s t a j ą i r o z w i ­ jają się d r o g ą i n i c j a t y w i n d y w i d u a l n y c h , w y c h o d z ą c y w p u s t y n i ę m n i c h daje p o c z ą t e k n o w y m w s p ó l n o t o m . Jest to jedna z różnic, j a k ą w i d z i w powstawaniu klasz­ t o r ó w Rouet de J o u r n e l , k t ó r a dzieli p r a w o s ł a w n y monastycyzm od w s p ó l n o t zachodniego c h r z e ś c i j a ń s t w a . W p r z e c i w i e ń s t w i e do p r a w o s ł a w i a klasztory zachodnie p o w s t a j ą przez z a k ł a d a n i e f i l i i p o s i a d a j ą c y c h d u i ą licz­ 88 8 e 90 bę z a k o n n i k ó w , teren na k t ó r y wyrusza grupa z m a ­ cierzystego klasztoru jest zazwyczaj dobrze znany i spenetrowany. G o l u b i ń s k i zwraca u w a g ę na istnienie dwu t y p ó w w s p ó l n o t tzw. „ s o b s t w i e n n y j e i nie sobstwiennyje monastery". Pierwsze s t a w a ł y się o ś r o d k a ­ m i z w i ą z a n y m i z centrami ż y c a gospodarczego i k u l ­ turalnego, m i a ł y swoją a r c h i t e k t u r ę , m u r o d g r a d z a j ą c y od ś w i a t a , drugie zaś s y t u o w a ł y się obok p r o w i n c j o ­ nalnych, parafialnych c e r k w i i , na granicach p o m i ę d z y obszarem wiosek a obszarem k u l t u , s t a n o w i ł y ogrodze­ nie c e r k w i s k ł a d a j ą c e z k i l k u b ą d ź k i l k u n a s t u oddziel­ nych cel w postaci ziemianek, stąd też do obecnych czasów (początek X X w.) gdzieniegdzie ogrodzenia c e r k w i n a z y w a j ą się monasterami. R ó w n i e ż powstawa­ nie n i e k t ó r y c h k l a s z t o r ó w „ s o b s t w i e n n y c h " b r a ł o swój p o c z ą t e k od celi mnicha wkopanej w ziemię, nad którą, w y r a s t a ł później budynek klasztorny. W ten sposób ist­ n i a ł y monastery p o s i a d a j ą c e c*<ły system podziemnych k o r y t a r z y i cel m n i s z y c h . Dość licznie w y s t ę p o w a l i z a m k n i ę c i , p r z e b y w a j ą c y w celach j a k b y „żywo po­ grzebane t r u p y " . Na p r z e ł o m i e X V i X V I w. ideały życia ascetycznego rozwijanego na Atosie o d ż y w a j ą z w i e l k ą siłą w postaci r u c h u „nic—nie p o s i a d a j ą ­ cych", k t ó r e g o g ł ó w n ą p o s t a c i ą staje się N i l S o r s k i * . 9 1 9Z 0 3 4 Pod koniec X V I I I w . ś w . Paisjusz Wieliczkowski tworzy całą szkołę m i s t y c z n ą n a s t a w i o n ą na F i l o k a l i ę (zbiór ż y w o t ó w i nauk w i e l k i c h ascetów) i M o d l i t w ę J e z u s o w ą . K u l t u ś w i ę t y c h p u s t e l n i k ó w i s t a r c ó w cha­ rakterystycznego dla obszaru p r a w o s ł a w i a nie da się ograniczyć t y l k o do zjawiska religijnego. Na p r z e ł o m i e X V I I I i X I X w. staje się on zjawiskiem o znaczeniu k u l t u r o w y m . U s u w a j ą c y się na ubocze m n i c h , starzec p r z e b y w a j ą c y w monasterze staje się autorytetem dla ludzi żyjących w ś w i e c i e , j a k powiada p r z y s ł o w i e , ż y ­ cie mnicha jest ś w i a t ł e m dla ś w i e c k i c h (żizń i n a k o w swiet mirian). „Lud natomiast g a r n ą ł się od razu do s t a r c ó w i o k a z y w a ł i m n a j w y ż s z ą cześć. Do naszych zaś s t a r c ó w np. p i e l g r z y m o w a ł nie t y l k o g m i n ale i najznamienitsi ludzie by p o d d a j ą c się c a ł k o w i c i e ich w ł a d z y , s p o w i a d a ć się ze swych w ą t p l i w o ś c i , c i e r p i e ń , zgryzot i s z u k a ć rady oraz pociechy. W i d z ą c to prze­ ciwnicy s t a r c ó w p o d n i e ś l i k r z y k z a r z u c a j ą c i m m i ę d z y i n n y m i , że samodzielnie i l e k k o m y ś l n i e bezczeszczą sa­ krament spowiedzi, choć nieustanne spowiadanie duszy przed starcem lub osobą ś w i e c k ą nie jest s p o w i e d z i ą w znaczeniu s a k r a m e n t u " . 0 5 96 Obok w z n o w i e ń pism ascetycznych cytowanego j u ż w naszej analizie Barsanufiusza, m o t y w ś w i ę t e g o starca-mnicha staje się m o t y w e m z a r ó w n o w i e l k i e j l i t e ­ r a t u r y (Dostojewski), j a k i przedostaje sią do l i t e r a t u r y masowej w postaci w z n o w i e ń „ Ż y w o t a Barlaama i Jo­ zafata" (Zizń i podwigi prep otec naszich pustynnikow indyjskich W a r ł a a m a i Josafa carewicza, Moskwa 1871 r. — 7400 eg, po 30 kopiejek i 1874 r. — 7400 egz. po 25 kopiejek). Protest religijny w p r a w o s ł a w i u p r z y ­ b i e r a ł r ó w n i e ż f o r m ę ucieczki od ś w i a t a . W ś r ó d zasad­ niczych m o t y w ó w w y s t ę p u j ą c y c h w wierszach sekty b i e g u n ó w z końca X I X w. znajdujemy „ucieczkę od ś w i a t a " , „ p u s t y n i ę " , „ m o n a s t e r " , „bezżenność", „dzie­ w i c t w o " , t a k ż e w skład z b i o r u w c h o d z ą „ w i e r s z e Josefa carewicza". 9 7 Ascetyczny wzór ucieczki od ś w i a t a leżący u p o d ­ staw manastycyzmu p r a w o s ł a w n e g o zasadniczo o d r ó ż ­ nia go od rozwoju w s p ó l n o t i s t n i e j ą c y c h w zachodnim c h r z e ś c i j a ń s t w i e . Z w y j ą t k i e m epizodu, j a k i s t a n o w i ł a w p i e r w o t n y m s w y m stadium i n i c j a t y w a Franciszka z Asyżu, r o z w ó j monastycyzmu zachodniego poszedł d r o g ą zbieżną z potrzebami a d m i n i s t r a c y j n y m i kościoła. O ile monastycyzm zachodni w z e t k n i ę c i u się z k u ł 169 1 �t u r a m i t r a d y c y j n y m i o d g r y w a ł rolę „ p i o n i e r a c y w i l i z a ­ c j i " o tyle monastycyzm wschodni w c h o d z ą c w relacje z t r a d y c y j n y m i u k ł a d a m i d o s t a r c z a ł przede wszystkim specyficznych w z o r c ó w świętości, t y m samym i n t e r nalizując i ożywiając problematykę antropologiczną, w z b o g a c a j ą c dotychczasowe d o ś w i a d c z e n i e sacrum cha­ rakterystyczne dla k u l t u r tradycyjnych. P r z y k ł a d e m takiego o d d z i a ł y w a n i a m o ż e b y ć f u n k ­ cjonowanie w i z j i ś w i a t a opartej na wydzieleniu d w ó c h o b s z a r ó w : sacrum i profanum w b i a ł o r u s k i e j t r a d y c j i ludowej z w y s t ę p u j ą c y m t u charakterystycznym topos p r z e d s t a w i a j ą c y m Boga jako w ę d r u j ą c e g o po ziemi s t a r c a - m ę d r c a , ż e b r a k a oraz tradycja z w i ą z a n a z f u n k ­ cjonowaniem miejsca ś w i ę t e g o i obchodami ś w i ą t Prze­ mienienia P a ń s k i e g o („Spasa") w Grabarce (woj. b i a ł o ­ stockie). W o w y m topos — j a k i spotykamy w legendach i m i t o l o g i i b i a ł o r u s k i e j — w y o b r a ż a j ą c y m Boga jako w ę d r u j ą c e g o po ziemi starca, ż e b r a k a , nie p o w i n i e n nas zwieść n a i w n y antropomorfizm: „ P a n Bouh N a j ­ w y ż s z y , taki samy j a k my hresznyje t o u l k i s t a r i ń k i , s i w i e ń k i i baradaty" . Jest to zaledwie n i e ś m i a ł a p r ó b a oswojenia absolutu, k t ó r y w istocie w powszechnych i g ł ę b o k i c h p o k ł a d a c h ś w i a d o m o ś c i j a w i się inaczej: „Bóg B i a ł o r u s i n a jest przede wszystkim srogi i m ś c i w y , i jako taki zwykle d o ń przemawia k l ę s k a m i . C a ł e jesz­ cze szczęście, że człowiek p r z e b i e g ł y m o ż e go niekiedy o s z u k a ć " U t r z y m a n i e elementu tremendum w n a j ­ w y ż s z y m n a p i ę c i u m o ż l i w e jest jedynie w k r ę g u sacrum w w y s i ł k u ascetycznym, jego e n k l a w ą jest monaster. Natomiast w k r ę g u profanum trzeba s z u k a ć wybiegu, p r ó b o w a ć Boga p r z e c h y t r z y ć , dostarcza to nawet w i e l u emocji ale nie zwalnia od konieczności p r z e b ł a g a n i a . W ó w c z a s wzrok i uwaga k i e r u j ą się w s t r o n ę monasteru. 88 Do G r a b a r k i ludzie p o d ą ż a j ą z k r z y ż a m i , „ t a k jak od w i e k ó w " tzn. od tego czasu gdy g ó r a leżąca w u r o ­ czysku S u m i e ń s z c z y z n a o b j a w i ł a s w ą szczególną moc. „W 1710 r. pobliskie miasteczko Siemiatycze nawie­ dziło morowe powietrze" w z w i ą z k u z t y m grozą przej­ m u j ą c y m wydarzeniem z a c h o w a ł o się podanie, w e d ł u g k t ó r e g o jeden z w y z n a w c ó w obrządku wschodniego m i a ł sen m ó w i ą c y , że aby u r a t o w a ć się od niechybnej ś m i e r c i n a l e ż y u d a ć się do G r a b a r k i . T r e ś ć snu para­ f i a n i n o p o w i e d z i a ł swojemu proboszczowi, k t ó r y posta­ n o w i ł w y p r o w a d z i ć l u d n o ś ć miasteczka na wskazane miejsce. W Grabarce ś m i e r t e l n o ś ć ustała zupełnie. Wzniesiono tam t y m c z a s o w ą cerkiew, zaś źródło leżące u p o d n ó ż a g ó r y otoczono szczególną o p i e k ą ze w z g l ę d u na jego u z d r a w i a j ą c e właściwości. W strukturze i mor­ fologii „miejsca ś w i ę t e g o " w Grabarce obok u n i w e r ­ salnych e l e m e n t ó w przestrzeni ś w i ę t e j i symbolizmu ś r o d k a — góra, źródło, cudowne drzewa, ś w i ą t y n i a — w a ż n y m i specyficznym dla p r a w o s ł a w n e j m e n t a l n o ś c i jest o b e c n o ś ć monasteru. Może to b y ć jeszcze j e d n y m p r z y k ł a d e m , j a k g ł ę b o k i e w zasięgu p r a w o s ł a w i a b y ł o o d d z i a ł y w a n i e monastycyzmu na k s z t a ł t o w a n i e się w i z j i przestrzeni sakralnej w ludowej tradycji. W powszech­ nej b o w i e m ś w i a d o m o ś c i istnieje t u przekonanie, z czym m o g ł e m się z e t k n ą ć podczas b a d a ń terenowych prowadzonych w Grabarce, iż „ m o n a s t e r (klasztor za­ łożony w 1948 r.) istniał tu „zawsze", „od p o c z ą t k u " . Legenda ta w y z n a c z y ł a specyficzną t r a d y c j ę G r a b a r k i . P r z y b y w a j ą tu co r o k u pielgrzymki w i e r n y c h n i o s ą c y c h k r z y ż e . W o k ó ł c e r k w i ciągnie się k r ą g k r z y ż y ustawio­ nych t u „od n i e p a m i ę t n y c h czasów". M i s t e r i u m na G r a ­ barce odbywa się w d z i e ń Przemienienia P a ń s k i e g o (19.VIII w e d ł u g starego stylu). Przemienienie, k t ó r e do­ konuje się w czasie l i t u r g i c z n y m splata się tu z prze­ mienieniem j a k i e m u poddana została p r z e s t r z e ń (uro­ czysko — miejsce święte) . ш PRZYPISY 1 Stefan Czarnowski, Kultura religijna wiejskiego polskiego; „ K u l t u r a " , Warszawa 1958, s. 80—99 „Rola k l e r u ruskiego, z a r ó w n o p r a w o s ł a w n e g o , j a k i unickiego, przedstawia się nieco odmiennie. Religia wschodnia u c h o d z i ł a za c h ł o p s k ą , niższą, stąd też i sy­ tuacja socjalna p o p ó w b y ł a gorsza, niż księży ł a c i ń ­ skich; szlachcic o d n o s i ł się do proboszcza ł a c i ń s k i e g o z t a k i m uszanowaniem, na j a k i e nigdy nie z d o b y w a ł się wobec ruskiego parocha, k t ó r e g o najczęściej lekce­ w a ż y ł . K s i ą d z p r a w o s ł a w n y czy u n i c k i b y ł w i ę c t y m samym bliżej z w i ą z a n y z ludem, bardziej n i e c h ę t n y szlachcie, życie rodzinne zbliżało go jeszcze bardziej do w s i , z k t ó r ą łączyły go stosunki zawodowe i t o w a r z y ­ skie. Nie było t u tej izolacji, k t ó r a s t a w i a ł a ł a c i ń s k i e ­ go k s i ę d z a poza społecznością w i e j s k ą , pop b y ł człon­ k i e m tej społeczności, b r a ł u d z i a ł w jej zajęciach i ze­ braniach, był j a k b y primus inter pares, pierwszy po­ między równymi...". „Dzieci ruskiego k s i ę d z a w y c h o w y w a ł y się i b a w i ł y wraz z dziećmi w i e j s k i m i , jeśli popowicz sam nie o b r a ł duchownej kariery, to s t a w a ł się c h ł o p e m p a ń s z c z y ź ­ n i a n y m i już w z u p e ł n o ś c i w r a c a ł do gromady w i e j ­ skiej, w k t ó r ą w n o s i ł nieco w i a d o m o ś c i z domu rodzi­ cielskiego i zapewne nieco w y ż s z y c h aspiracji. Z a r ó w ­ no w i ę c pop, j a k i popowicze b y l i j a k b y w e w n ę t r z ­ n y m i autorytetami gromady wiejskiej...". St. B y s t r o ń , Kultura ludowa, Warszawa 1947, s. 143 W i t o l d K l i n g e r , Doroczne święta ludoufe o tradycje grecko-rzymskie, K r a k ó w 1931 ludu 2 3 170 4 por. A b r a h a m , Zawarcie małżeństwa w pierwot­ nym prawie polskim, L w ó w 1925; A . Fiszer, Obrzędy pogrzebowe, L w ó w 1921; C. Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz, Ze s t u d i ó w nad obrzędami Weselnymi ludu polskiego, Wilno 1929 K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, t. I I , cz. 2, Warszawa 1968, s. 512—513 Wł. Pawluczuk przed opublikowaniem Świato­ pogląd jednostki w warunkach rozpadu spotedzności tradycyjnej zagadnieniom t y m p o ś w i ę c i ł dwa a r t y k u ł y : Białorusini jako grupa etniczna (próba interpretacji so­ cjologicznej) { w : ] „ S t u d i a Socjologiczne", Warszawa 1968, zeszyt I I , s. 35—50, oraz Procesy dezintegracji w pra­ wosławnych społeczeństwach wiejskich, „Wieś współ­ czesna", 1967, nr 3 Wł. Pawluczuk, Światopogląd jednostki w warun­ kach rozpadu społeczności tradycyjnej, Warszawa 1972, P W N , s. 43 i 54 Paul Evdokimov, Prawosławie, Warszawa 1964 Wł. Pawluczuk, Światopogląd..., s. 46 Evdokimov, Prawosławie, s. 23 Joachim Wach w Socjologii religii umiejscawia monastycyzm w typologii grup religijnych tworzonych w e w n ą t r z danej formacji k o ś c i e l n e j . Monastycyzm jest tu „(...) trzecim typem r e a k c j i wobec tendencji eklezjastycznej", w z w i ą z k u z czym — zdaniem Wacha — „ G r u p ę m o n a s t y c z n ą m o ż n a z d e f i n i o w a ć jako kongre­ g a c j ę założoną i z o r g a n i z o w a n ą , s k ł a d a j ą c ą się z tych, k t ó r z y z powodu swego protestu postanowili p r o w a d z i ć 6 8 7 8 9 1 0 1 1 �w s p ó l n e życie p o ś w i ę c o n e religijnej pobożności w b l i ż ­ szym p o w i ą z a n i u , niż zdaje się to m o ż l i w e lub p o ż ą d a n e w ramach fraternitas". (Fratermtas to drugi typ reakcji antyeklezjastycznej w e d ł u g typologii Wacha). Na p i e r w ­ szy rzut oka w i d a ć u b ó s t w o tej definicji, nie m ó w i ą c j u ż o w ą t p l i w o ś c i a c h jakie n a s u w a j ą się w z w i ą z k u z t y m , że o ile t a k ą socjologiczną k l a s y f i k a c j ę mona­ stycyzmu da się p r z e p r o w a d z i ć w stosunku do f o r m zachodniego c h r z e ś c i j a ń s t w a , o tyle trudno to u c z y n i ć w stosunku do monachizmu wschodniego, gdzie z u p e ł ­ nie nieprzydatne i nieistotne wobec s t r u k t u r y k t ó r ą za­ mierzamy p o z n a ć są takie t e r m i n y u ż y w a n e przez W a ­ cha w ogólnej definicji, j a k : „ r e g u l a m i n y o g ó l n y i l o ­ kalny", „stała rezydencja", „ z a k o n " . Aspektem ekonomicznym z a j m o w a ł się M a x Weber przy okazji swoich szerokich s t u d i ó w nad współza­ leżnością postaw religijnych i f o r m działalności eko­ nomicznej. W rozważaniach dotyczących związku pomiędzy rozwojem kapitalizmu a rozwojem e t y k i protestanckiej przyznaje tej ostatniej rolę czynnika p r z y g o t o w u j ą c e ­ go i k s z t a ł t u j ą c e g o postawy człowieka nowej formacji. I tak ascetyzm c h r z e ś c i j a ń s k i rozwijany w ś r e d n i o w i e ­ czu za m u r a m i k l a s z t o r ó w przenika po reformacji w r z e c z y w i s t o ś ć ś w i a t a , od k t ó r e g o p i e r w o t n i e u c i e k a ł . P r z e ł o m , jakiego d o k o n a ł a reforma w t y m w z g l ę d z i e da się z i l u s t r o w a ć najlepiej s ł o w a m i Webera: „ T e r a z ascetyzm ten wkracza na targowisko życia, zatrzasku­ j ą c za sobą d r z w i klasztoru, zaczyna metodycznie prze­ n i k a ć do życia codziennego, czyniąc je ż y c i e m w ś w i e ­ cie, ale nie życiem ś w i a t a 1 dla ś w i a t a " . (Max Weber, Die protestantische Ethik, Munchen 1969, t. I , s. 165, seria Siebenstern Tagchenbuch, s. 53—54). Joachim Wach, Socjologia religii, Warszawa 1961, s. 179—188; M a x Weber, Gesammelte Aufsatze zur Religionsociologie, T u b i n g e n 1920, t. 1, 2. Analizę o p a r l i ś m y na tekstach ż y w o t ó w mni­ chów, fragmentach h i s t o r i i kościoła i pism c h r z e ś c i j a ń ­ skich pisarzy d o t y c z ą c y c h życia monastycznego, a więc tych wszystkich źródłach, k t ó r e są przedmiotem patro­ logii po k t ó r e j dobrym przewodnikiem jest Słownik wczesnochrześcijańskiego piśmiennictwa, I . M . Szymusiak, M. Starowieyski, P o z n a ń 1971. Z d o s t ę p n y c h polskich p r z e k ł a d ó w k o r z y s t a ł e m z Żywotów mnichów św. Hiero­ nima w p r z e k ł a d z i e Piskorskiego; Żywoty ojców albo dzieje i duchowe powieści starców, zakonników, pus­ telników wsc)ipdnich. Przez świętego Hieronima i in­ szych pisanie a od X.M. Sebastiana Piskorskiego na pol­ ski język przełożone, K r a k ó w , 1688 z k t ó r e g o to w y d a ­ nia wydano ponownie tylko Żywot Barlaama i Jozafata w edycji Zabytki piśmiennictwa polskiego, t. V I , L w ó w 1935, a t a k ż e ż y w o t y m n i c h ó w św. Heroma w : Pisma starochrześcijańskich pisarzy, t. X ATK Warszawa 1973, t ł u m . W . S z o ł d r s k i . K o r z y s t a ł e m z historii Kościoła Sokratesa Scholastyka — wybrane teksty [w:] Andrzej Bober, Antologia Patrystyczna, K r a k ó w 1965 a t a k ż e z t e k s t ó w rozproszonych w Wielkiej Literaturze Pow­ szechnej pod red. S. Lamma, t. 5, 1932 s. 616—630 (Literatura łacińska) opr. E. P o r ę b o w i c z t. 6, 1933 s. 850—857 (lit. grecka) opr. J. Birkenmajer, t. 4, 1933, s. 681—760 (lit. bizantyjska) opr. J. Sajdak. Obszer­ niejszych informacji dostarcza także encyklopedia archeologii c h r z e ś c i j a ń s k i e j Cabrol Leelercqa (Dictionnaire d'archeologie chretienne et de liturgie, Paris 1907—1954), za p o ś r e d n i c t w e m k t ó r e j mamy możliwość k o r z y s t a ć z u p o r z ą d k o w a n e g o i opracowanego materia­ łu ź r ó d ł o w e g o zebranego w d w u w i e l k i c h blokach przez J.P. Migne'a (tj. Patrologiae cursus cpmpletus. Series Graeca, P a r y ż 1857—1866, Patrologiae cursus ciompletus. Series Latina, P a r y ż 1844—1855, do k t ó r y c h odwołują się wszystkie późniejsze d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n e i d w u ­ dziestowieczne opracowania). M . Eliade. Traktat o historii religii, Warszawa 1966, s. 8 „W dziedzinie ascezy nie tylko przekazuje t r a ­ d y c j ę m o n a s t y c z n ą , ale tworzy pewne jej w ą t k i . Ra­ zem z Bazylim u k ł a d a r e g u ł y życia monastycznego..." (Słownik wczesnochrześcijańskiego piśmiennictwa, s. 176) Dhamma padam, z palijskiego przełożył St. Fr. Michalski, Warszawa 1925 A n t o n i (Antonius) ok. 250—356 Atanazy w ż y w o c i e Antoniego (PG 26, 835, 967) podaje m a ł o szczegółów historycznych, pisząc dzieło w y b i t n i e ascetyczne. Wiemy jednak, że A n t o n i r o z p o c z ą ł życie pustelnicze ok. 270 r o k u w pobliżu swojej rodzinnej w i o s k i . P o n i e w a ż szybko przyłączyło się do niego w i e l u c h ę t n y c h a s c e t ó w , o d d a l i ł się ok. 285 r. do opuszczonej 1 1 1 8 1 4 15 1 6 starej fortecy Pispir, na p r a w y m brzegu N i l u . S t ą d o d d z i a ł y w a ł przez d w a n a ś c i e lat na całą okoliczną p u s t y n i ę (Nitria i Skete). Słownik wczesnochrześcijań­ skiego piśmiennictwa, s. 37 Sw. Hieronim, Żywoty mnichów, s. 13 T a m ż e , s 13. Patrz t a k ż s S ł o w n i k w e z e s n o c h r z e ś cijańskiego piśmiennictwa, s. 190 Sebastian Piskorski, Ż y w o t Barlaama i Jozafata, Wstęp J. J a n ó w , L w ó w 1935 Wielka literatura powszechna, t. V I , s. 730 Jan D a m a s c e ń s k i , Mnich i kapłan, ok. 675—749 S. Piskorski, Żywot..., s. I X i п., gdzie Jan J a n ó w podaje we w s t ę p i e o m ó w i e n i e wszystkich wersji euro­ pejskich tej opowieści. Cosquin z e s t a w i ł teksty ż y w o t u z tekstami L a l i t a w i ś t a r y , opartej na legendzie biografii Buddy, a t a k ż e z tekstami p o c h o d z ą c y m i z I I I w . p.n.e., zbiorem D ż a t a k s t a n o w i ą c y m . 550 o p o w i a d a ń i bajek, w y k a z u j ą c z a s a d n i c z ą zbieżność tak całości treści, j a k i poszczególnych motywów tych tekstów. Badania archeologiczne p o ś w i a d c z y ł y tę h i s t o r i ę . Szerzej po­ r ó w n a j s. 20 Cicero, Pisma Filozoficzne, t. I I I , Rozmowy Tuskulańskie, przełożył Józef Ś m i g a j , Warszawa 1961, P W N , Biblioteka K l a s y k ó w Filozofii. Patrz też A . K ł o s k o w ska, Kultura masowa, jej krytyka i obrona, Warszawa P W N 1964 S. B y s t r o ń , Kultura ludowa, Warszawa 1947, s. 18 J. D ą b r o w s k i , Religie świata, Warszawa 1957, s. 570. P o r ó w n a j t a k ż e Wł. Tatarkiewicz, Historia Filo­ zofii, t. I , K r a k ó w 1946, s. 61—68. Rola w s p ó l n o t asce­ tycznych w k s z t a ł t o w a n i u się d w ó c h odmiennych spo­ sobów poznania: 1) przez religijne wtajemniczenie oraz 2) na drodze dyskursywnej myśli. A . L . Kroeber, Istota Kultury, Warszawa 1973, s. 323 M . Eliade, Sacrum, mit, historia, Warszawa 1970, s. 61 Sokrates Scholastyk, Historia Kościoła, Warsza­ wa 1972, s. 312. „ G ó r a znana z wydobywanego tam n i t r i u m , czyli saletry. W pobliżu miasta Scytia (lub Scetis). M i ę d z y tą g ó r ą a A l e k s a n d r i ą rozciągało się j e ­ zioro Meroeckie". Nicolas Zernov, Wschodnie chrześcijaństwo, War­ szawa 1967, s. 61; Kazanskij. Istoria pravoslaumowo monaszestwa na wastoku, cz. I , Monaszestwo w Egiptie, s. 13 Podaje za Rufinem: „Ile było w miastach, tyle na pus­ tyniach". Hieronim, Żywoty..., s. 37 M.J. Rouet de Journel, Monachisme et monasteres russes, Paris 1952, s. 41. Z a k ł a d a n i e nowych k l a s z t o r ó w odbywa się zazwyczaj d r o g ą indywidual­ nych w y j ś ć na p u s t y n i ę , brzeg rzeki lub lasu. Na przy­ k ł a d : „ p ą c z k o w a n i e " monasteru Sołowleckiego na wys­ pach Morza Białego. M a t e r i a ł y к istorii i izuczeniu russkotifo raskota, pod red. W. Bonc-Bruevica, t. I , Biegunskije stichy, s. 230—174 Dhamma padam, strofa 98 tzw. Subdywale (od: sub divo — pod niebem). Cabrol Leelerq, op. cit., s. 329 Palladius, Historia Lusiacae [ w : ] Antologia Pat­ rystyczna, s. 280 Cabrol Leclerca, op. cit.. 1830 T a m ż e , 1831 Hieronim, Żywoty..., s. 26 Fr. Bogdan, Geneza klauzury zakonnej, [ w : ] Stu­ dium historyczno-prawne, s. 40 n. Hieronim, Żywoty..., s. 37 M . Eliade, Sacrum..., s. 68 Hieronim, Żywoty..., s. 27 T a m ż e : „ N i e b a w e m w ś r ó d kamienistej pustyni u j r z a ł niskiego wzrostem c z ł o w i e k a z z a k r z y w i o n y m nosem i rogami na czole. A dolna część jego ciała k o ń c z y ł a się kozimi nogami" (s. 27). „...wiele pokus na niego n a c i e r a ł o we dnie i w nocy, szatani go dręczyli; gdyby chcieć wszystkie opowie­ dzieć, k s i ą ż k i by nie starczyło. Gdy się modlił, s k a k a ł na niego to w y j ą c y w i l k , to szczekający lis..." (s. 30). W swoim pragnieniu j a w n e j i b e z p o ś r e d n i e j w a l k i z demonami nie bali się z a p u s z c z a ć w rozległe obszary pustyni..." Jan Kasjan, Rozmów dwadzieścia cztery, t ł u m . L . Wrzoł, Pisma Ojców Kościoła, t. V I — V I I , Poz­ n a ń 1928—1929, rozmowa 6. (Jan Kasjan: mnich, ok. 360—433, n a p i s a ł liczne dzieła dla m n i c h ó w ) . H i e r o n i m , Żywoty..., s. 40—49; Sokrates Scholas­ t y k , Historia..., s. 31; Jan Moschos, Lew św. Gierazyma, 1 7 1 8 1 9 20 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 8 2 7 2 8 2 9 3 0 8 1 3 2 3 5 3 1 3 5 3 3 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 171 �Wielka Literatura Powszechna, t. V I , s. 885. Na p r z y k ł a d tradycja o ś w i ę t y m O n u f r y m m ó w i 0 drzewie o dwunastu g a ł ą z k a c h , z k t ó r y c h k a ż d a r o ­ dziła co m i e s i ą c [w:] Jabloczinski swiatoonufriejskij pierwoklasnyj mużskoj monastyr w jego proszłom, C h e ł m 1914, s. 7 n. T a m ż e , przy spotkaniu z Pafnutim anioł podaje chleb, H i e r o n i m , Żywoty..., s. 29 — k r u k podaje chleb. Symbolizm ś r o d k a to pojęcie wprowadzone przez Eliadego, patrz: M . Eliade, Sacrum..., s. 77. P o r ó w n a j też: Traktat..., s. 361—379 M . Eliade, Sacrum..., s. 94 Kazanskij, Istorija Prawo s ł a w n o uw Monaszestwa, cz. I , s. 13 Hieronim, Żywoty..., s. 49 T a m ż e , s. 51—58 Prawosławnaja bogoslowskaja enciklopedia iii blogosloiwskij enciklopediczeskij slowar, St. Petersburg, 1913, t. I I . H a s ł o „ M o n a s z e s t w o " : czarny kolor symboli­ zuje ofiarę. Tołpowyj slowar, Dahl: „ c z e r n i e c " —• r o ­ syjska nazwa mnicha. Hieronim, Żywoty..., s. 37 Szaty mnisiej nie pierze się, nie zdejmuje. (Np. A m m o n w : Sokrates Scholastyk, Historia..., s. 313 Barlaam ma w r o ś n i ę t ą szatę w ciało, Żywot Barlaama, s. 113 „...wy t u n i k i przetykacie złotem, a on nie ma takiego odzienia, jakie m i a ł n a j n ę d z n i e j s z y z waszych sług. A i na o d w r ó t dla owego biedaka niebo jest otwarte, a was o z ł o c o n y c h p i e k ł o przyjmie. On szatę Chrystusa, choć ubogi, z a c h o w a ł , a w y j e d w a b i a m i p r z y b r a n i u t r a ­ ciliście jego szatę..." Hieronim, Żywoty..., Żywot Pawia pustelnika, s. 32 Grzegorz z Nazjanzu, Mowy wybrane, Warszawa 1967, s. 71 Grzegorz z Nazjanzu, O nieprawości i marności życia doczesnego i wspólnym kresie, [w:] Antologia Pa­ trystyczna, s. 502 Sokrates Scholastyk, Historia..., s. 313 Dhomma Padam, strofy 91—92 Hymny Rigwedy, przełożył z sanskrytu, w s t ę p e m 1 komentarzem o p a t r z y ł F. Michalski, Warszawa 1971, H y m n 136 „..Obydwa morza zamieszkuje, zachodnie jedno, drugie wschodnie..." tzn: obejmuje cały ś w i a t (patrz: o b j a ś ­ nienia [w:] Hymny Rigwedy, s. 159). Gandharwowie, istoty p ó ł b o s k i e , n i e ś m i e r t e l n e — patrz objaśnienia [w:] Hymny Rigwedy, s. 148 Hieronim, Żywoty..., s. 36 „...Gdy tak w duchu r o z w a ż a ł , p r z y b i e g ł y z głębi pustyni dwa l w y z r o z w i a n y m i na szyjach grzywami. Na ich w i d o k zrazu się p r z e r a z i ł , ale w z n i ó s ł s z y po­ nownie m y ś l s w ą do Boga, stał nieustraszenie, j a k b y w i d z i a ł gołębie. Owe zaś l w y , w p r o s t b i e g n ą c s t a n ę ł y u z w ł o k b ł o g o s ł a w i o n e g o starca i w y w i j a j ą c ogonami, położyły się u jego stóp i zaczęły straszliwie ryczeć, tak, iż m o ż n a było poznać, że jak m o g ą go o p ł a k u j ą . N a s t ę p n i e w pobliżu poczęły nogami ziemię w y d r a p y ­ w a ć i w y k o p a ł y o t w ó r , na wyścigi piasek w y r z u c a j ą c , m o g ą c y p o m i e ś c i ć jednego człowieka. Zaraz potem, j a k b y d o m a g a j ą c się nagrody za p o d j ę t ą p r a c ę , p o r u ­ szając uszami, ze z g i ę t y m k a r k i e m p r z y b i e g ł y do A n t o ­ niego i lizały jego r ę c e i nogi. Z r o z u m i a ł , iż p r o s z ą o błogosławieństwo..."; Hieronim, Żywoty..., s. 31. Patrz t a k ż e : Jabloczinskij swiatoonufrijskij..., s. 8 „...Lwica, o b a w i a j ą c się zasadzek, i czując, że j ą widziano, chwyciwszy z ę b a m i l w i ą t k o , szybko je w y ­ nosi, n a m zostawia mieszkanie. J e d n a k ż e jeszcze nie b ę d ą c c a ł k o w i c i e pewni, nie w y s z l i ś m y zaraz, c z e k a l i ś ­ my d ł u g o ; w y o b r a ż a l i ś m y sobie bowiem, że lwica nas napadanie..." Hieronim, Żywoty..., s. 66—67 „...Mówił to, stojąc z p o d n i e s i o n ą r ę k ą . Rozsza­ lały zwierz r z u c i ł się na niego, j a k b y chciał go pożreć, lecz natychmiast p a d ł i p o c h y l i ł g ł o w ę do samej zie­ mi..." t a m ż e , s. 46 Jan Moschos, Lew św. Gierasyma, „Meander" 1946, z. 1, s. 49—50 Sam strój i w y g l ą d mnicha znoszą niekiedy tę o p o z y c j ę : zwierzęcy w y g l ą d pustelnika. (Np. spotkanie Pafnutiego z O n u f r y m Jabloczinski...). Sozomen podaje opis m n i c h ó w , k t ó r z y żyli na sposób owiec na w z g ó r z a c h p a s ą c się t r a w ą " (w: Geneza i roz­ wój kultury...). „...Są i takie, k t ó r e u b i e r a j ą się w koźle s k ó r k i i sztucz­ ne kaptury, usiłując w r ó c i ć do d z i e c i ń s t w a , n a ś l a d u j ą c sowy i puchacze..." (Hieronim, Listy, t. I , Warszawa s. 11). 4 4 4 6 4 8 4 7 4 8 4 9 5 0 51 5 2 5 3 5 4 5 5 5 8 67 5 8 5 9 8 0 8 1 6 2 8 3 172 8 4 Mesalianie, Euchici: „ N a z w a oznacza „ m o d l ą c y c h się", po syryjsku 'messalaim', a po grecku 'euchitai', czyli sektę a s c e t ó w - p i e l g r z y m ó w , k t ó r z y pod koniec I V w . w S y r i i odrzucili wszystkie sakramenty i t w i e r ­ d z i l i , że m o ż n a w y p ę d z i ć szatana z r ó ż n y c h zakamar­ k ó w duszy, (bo dusza ujęta jest naturalistycznie, na kształt labiryntu) i jedynie za p o m o c ą m o d l i t w y , i to nieprzerwanej. Z a c h ę c a l i do wszelkich o b j a w ó w mistycz­ nych (ekstazy, wizje), do pseudomistycznej interpreta­ cji s n ó w i t p . S o b ó r efezki p o t ę p i ł 18 zasad m e s s a l i ń skich. Nauka m e s s a l i a ń s k a b y ł a zawarta w rozpow­ szechnionym p o d r ę c z n i k u 'Asketikon'..." (Słownik sta­ rochrześcijańskich pisarzy, s. 281). Cabrol Lecrerq, Dictionnaire... Dfiamma Padam, strofa 384. Grzegorz z Nazjanu, Mowy..., s. 135 Hieronim, Żywoty..., s. 37 Żywot Barlaama i Josafata, s. 113 Sw. A m b r o ż y , Wybór pism, O ucieczce od ś w i a t a , Warszawa 1971, A T K , s. 10 Dhamma Padam, strofa S7: K t o w i e r z e ń nie ma w i ę z y rozciął, i tylko zna Nie—uczy—nione Od z d a r z e ń wolny, od nadzieji, ten m ę ż e m jest Najpierwszym w świecie... T a m ż e , strofa 345: M ę d r c y w a m m ó w i ą , że to nie są mocne w i ę z y z żelaza, konopi czy drzewa. Miłość n a m i ę t n a do s y n ó w , do żony, do drogich k a m i e n i i złotych pierścieni... T a m ż e , strofa 346: To mocne więzy, tak nam m ę d r c y m ó w i ą , c h w y t l i w e , g i ę t k i e , trudne do zrzucania, Ci co bez p r a g n i e ń z r y w a j ą te więzy, o d c h o d z ą , szczęście opuszczając własne... T a m ż e , strofa 347: K t o żądzy służy, p ł y n i e t y m strumieniem, k t ó r y sam stworzył, j a k p a j ą k swe sieci. M ę d r c y bez p r a g n i e ń z r y w a j ą te sieci. Odchodzą, m ę k ę opuszczając świata... Dhamma Padam, strofa 154: B u d o w a ć domu, p o z n a ł e m cię, nie wybudujesz domu więcej, Wszystkie twe b e l k i z a ł a m a n e i obalony dom szczyt, Od ś w i a t a m y ś l już oderwana, rozwianie p r a g n i e ń już zdobyte... T a m ż e , strofa 87: M ę d r z e c niech rzuci to co mroczne i niech j a s n o ś c i T y l k o służy, Niech dom zamieni na bezdomność... Dhamma Padam, strofy o kwiatach, strofa 49: Jak pszczoła pije słodycz k w i a t u , nie szkodząc b a r w i e ani w o n i I przelatuje z k w i a t u na k w i a t , tak niechaj mnich przez w i e ś przechodzi... Dhamma Padam, strofy 286, 287 i 288 Fr. Bohdan, Geneza i rozwój..., s. 53 S. Piskorski, Żywot..., s. 85 Hieronim, Żywoty s. 37 Palladiusz, Historia..., s. 285 Barsanufiusz, Co znaczy przełamać wolę [w:] Antologia Patrystyczna, s. 296. Jest zbiór 849 p y t a ń i odpowiedzi na tematy duchowe w formie listów. Bar­ sanufiusz, mnich z klasztoru w okolicach Gazy, z po­ chodzenia kopt. W e d ł u g Onascha (w: Die Religion in Qeschichte und Gegenwart, t. I , Tubingen 1957) pisma ascetyczne Barsanufiusza m i a ł y d u ż e znaczenie dla monastycyzmu p r a w o s ł a w n e g o , ostatnie jego p r z e k ł a d y p o c h o d z ą z 1902 r o k u . ' Levi-Strauss, Antropologia strukturalna, Warsza­ wa 1968, s. 325 L a m a i z m — „religia m n i c h ó w " , o zderzeniu od­ miennych s y s t e m ó w w a r t o ś c i i o procesach akulturacji Tybetu, por. Sierksma, Tibet terrifying deities, The Hague 1966, s. 60 i n. „Sufizm: ludowy ruch r e l i g i j n y w islamie, w i ą ż e się ściśle z h i s t o r i ą m u z u ł m a ń s k i e g o ascetyzmu i mis­ tycyzmu. Prof. Massingnon w swej ś w i e t n e j pracy o w c z e s n o m u z u ł m a ń s k i m mistycyzmie usiłuje dowieść, że ruch mistyczny b y ł b e z p o ś r e d n i m s p a d k o b i e r c ą p r y ­ mitywnego m u z u ł m a ń s k i e g o ascetyzmu, w y w o d z ą c e g o się z K o r a n u i p r a k t y k Mahometa. N a w e t jednak gdyby taki d o w ó d b y ł m o ż l i w y , nie wolno z a p o m i n a ć , że po­ stawa ascetyzmu koranicznego jest identyczna z posta­ w ą ascetyzmu w s c h o d n i o c h r z e ś c i j a ń s k i e g o i w rozwoju poza A r a b i ą nie zawsze m o ż n a je rozdzielić. (Gibb A.R., 6 5 8 8 8 7 8 8 89 7 0 74 7 2 73 74 7 5 7 8 7 7 7 8 7 9 1 8 0 8 1 8 2 �Mahometanizm, P W N , Warszawa 1965, s. 98). Por. t a k ż e : A l y Mazaheri, Zycie codzienne muzułma­ nów w średniowieczu (w. X—XIII), Warszawa 1972, s. 8 N a j s ł y n n i e j s z e legendy sufijskie, j a k sądzi B. Heller, p o w s t a j ą pod w p ł y w e m legendy o Barlaamie i Joza­ facie. (Piekarski, Żywot..., s. CXC). T a k ż e o sufiźmie i analogii jego e l e m e n t ó w z. n i e k t ó r y m i elementami s y s t e m ó w r e l i g i j n y c h społeczności tradycyjnych w A f r y ­ ce, na terenach, gdzie r o z p r z e s t r z e n i ł sią islam w swojej sufijskiej postaci (np. taniec r y t u a l n y , wprowadzenie m u z y k i , ofiary); por. Barbara S t ą p i e ń , Wpływ islamu na terenach położonych na południe od Sahary, roz­ p r a w a doktorska, maszynopis, Biblioteka I n s t y t u t u H i ­ storycznego U W , 1968 8 3 J. K ł o c z o w s k i , W s p ó l n o t y c h r z e ś c i j a ń s k i e , K r a ­ ków, s. 46 i n. Słownik pisarzy starochrześcijańskich, s. 37; M e u r i M a r r o w , Historia wychowania w starożytności, War­ szawa 1969, s. 455 Pochomiusz, Pierwszy zakonodawca, k t ó r y ustalił r e g u ł ę dla m n i c h ó w żyjących pod j e d n y m dachem, Słow­ nik pisarzy starochrześcijańskich, s. 310. Haussig jest zdania, że r e g u ł y Pachomiusza m a j ą ż o ł n i e r s k i charak­ ter i w y m a g a ł y u d o s k o n a l e ń , jakie w p r o w a d z i ł Bazyli. Historia Kultury Bizantyjskiej, Warszawa 1969, s. 83 T a m ż e , s. 87. Bazyli bp Cezarei Kapadockiej (329—379) Evdokimov — Prawosławie, s. 110 T a m ż e , s. 30 J. G o l u b i ń s k i , Istoria Prawosławnej Cerkwi, Moskwa 1901, t. I , s. 569 Rouet de Journel M.J., Monachizme, s. 40 i n. J. Golubiński, Istoria prawosławnej cerkwi, s. 552—559 T a m ż e , s. 555 T a m ż e , s. 654 Zernov, Wschodnie chrześcijaństwo, s. 116 N i l Sorski przenosi hezyhazm z Atosu i zostawia po sobie godny uwagi t r a k t a t o p r a w o s ł a w n e j ascezie i ży­ ciu mniszym, Evdokimov, Prawosławie, s. 39 K r ó t k a f o r m u ł a modlitewna: „ P a n i e Jezu Chryste Boże nasz zmiłuj się nad n a m i " powtarzana wiele razy w ciągu dnia nawet w czasie zajęć — mistyczna mo­ 84 8 5 8 8 8 7 8 8 8 9 9 0 9 1 9 2 9 3 9 4 9 5 d l i t w a rozpowszechniona na Wschodzie. Evdokimov, P r a w o s ł a w i e , s. 39 Dostojewski, Bracia Karam-azow, Warszawa 1970, s. 39—40 B o n ć - B r u e v i ć , Materiały..., s. 271—273 M . Fedorowski, Lud białoruski na Rusi Litew­ skiej. Materiały do Etnografii Słowiańskiej, Kraków 1897, s. 9 T a m ż e , s. 13 IDO praca ta p o w s t a ł a na seminarium prowadzonym przez prof. W. Dynowskiego w 1973 r. U z u p e ł n i e n i e m , jakiego c h c i a ł b y d o k o n a ć autor od tamtej pory, jest zasygnalizowanie zbliżającego się do omawianych tu z a g a d n i e ń a r t y k u ł u J u r i j a M . L o t m a n a „O pojęciu prze­ strzeni geograficznej w ś r e d n i o w i e c z n y c h tekstach staroruskich (w: J.M. L o t m a n Dwa teksty semiotyczne, „ T e k s t y " nr 3, 1974). W artykule t y m L o t m a n rozwija takie tematy, z w i ą z a n e z p r o b l e m a t y k ą przestrzeni sa­ kralnej, j a k podróż, przemieszczanie się w przestrzeni geograficznej przesiąkniętej znaczeniami etycznymi, k t ó r e n a w i ą z u j ą do podstawowych opozycji Ziemia — Niebo, P i e k ł o — raj, egzystencja ziemska — egzystencja rajska. R o z w a ż a j ą c swoiste zjawisko „etyki geograficz­ nej", o m a w i a j ą c proponowany przez siebie schemat (tamże, s. 101), L o t m a n nie ustrzega się pewnej symp l i f i k a c j i , kiedy powiada: „W ogniwie 'dom — klasztor' słabo jeszcze wyczuwa się d z i a ł a n i e czynnika geogra­ ficznego; funkcjonuje tutaj zwyczajowa skala ocen c h r z e ś c i j a ń s k i e j e t y k i : życie boleściwe uzyskuje znak dodatni, a rozradowane ujemny. Z tego względu n o r m ą p o s t ę p o w a n i a zakonnego b ę d z i e żywot z ' z a c i ś n i ę t y m pasem', a miejscem położenia b u d o w l i klasztornej — pustynia". (Tamże, s. 103). B y ć m o ż e symplifikacja ta jest k w e s t i ą m a t e r i a ł u , j a ­ k i m posłużył się dla swej analizy M . L o t m a n i dlatego nie u w z g l ę d n i a ona stwierdzonej przez nas w t r a d y c j i monastycznej, istotnej, naszym zdaniem, ambiwalencji obrazu pustyni, c e c h u j ą c e j się m o c ą życiodajną, obrazu, w k t ó r y m rozwijane są w ą t k i rajskiej egzystencji m n i ­ chów. Na temat Przemienienia P a ń s k i e g o por. Z. Benedyktowicz, Przemienienie Pańskie w popularyzacyjnym cy­ k l u Święta po polsku, „ T y g o d n i k Powszechny" z 24.VIII 1975. 9 8 9 7 9 8 9 9 �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ff2ecd47052cc01bcb5ac9fee7bddbbe.pdf 219b2021826b763f1701af459a21741e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4483 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Subject The topic of the resource wota Kurpie - religijność Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4169 Title A name given to the resource Symboliczne ofiary woskowe we wsi Kadzidło/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.2 / s. 92-96 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 11. 1. Akt modlitwy w czasie rytuału licznej ofiary proszalnej w kościele w Jacek Olędzki SYMBOLICZNE OFIARY WO SKOWE 6 s i e r p n i a 1957 r o k u , w d n i u o d p u s t u Św. R o c h a , ks. kanonik Kadzidło Mieczysław w uroczystości jący rytuał Mieszko, p o w . ostrołęckim, odpustowych wprowadzając nigdy w proboszcz parafii rozszerzył program miejscowym kościele, dotychczas t a m n i e występu­ symbolicznej • ofiary proszalnej o da­ r z e n i e się h o d o w l i ż y w e g o i n w e n t a r z a . W r o k u obserwując dzidle, przebieg archaicznej n i e sądziłem, ceremonii ż e m a o n paroletnią I960, w Ka­ zaledwie tradycję. 0 potrzebie zjawisk my, n a w e t noznaczna. Sztuce sywanej przedstawienia między niemożności rodzaju innymi oznaczenia czasu na podstawie gdy wydaje 2 92 woskowych, artystycznej ceremonii pochodzenia znajomości notatki podyktowane —• j a k o jest tej w użyciem symbolicznych tego i c h for­ jed­ „Polskiej w ofiar opi­ — WSI które KADZIDŁO są przecież twórczości jedną z dzie­ ludowej . l * Obchód się w symbolicznej Kadzidle między poranną i świętą mszą szego w intencjach, i Okadzanie niem w — ofiary podczas wotywą proszalnej odbywa półtoragodzinnej przerwy i sumą. wspomniana związku. święceniem relacji za­ się refleksje się o n a j a k n a j b a r d z i e j Umieszczenie Ludowej" niniejszej nasuwające P o r . J . Olędzki, Wota woskowe ze wsi Brodowe Łąki i Krzynowłoga Wielka, „Polska S z t u k a L u d o w a " r . X I V , I960, n r 1, s, 3—2.2. Dotyczy w s i Czarnia i L i p n i k i w p o w . ostro­ łęckim, L e m a n , Łyse i K s e b k i w p o w . kolnieńskim. 1 rzeźb dzin ZE Łączy jak i w postaci krów uroczystości krów Z i koni i koni, połączone w Kadzidle — Stanowi przetworzenie zwyczaju ogniska. jakiej przepędzania Zwyczaj — — talk ze zabiegami odpustowe. tej formie, mienie n i e m a bliż­ ściśle obrzędowej w dowego nabożeństwem ceremonia się n a t o m i a s t okadzaniem rozpoczynającymi decydowały o symbo­ Kadzidle. z i c h święce­ występuje bydła dzisiaj dawnego l u ­ przez t e n występował pło­ w Ka­ d z i d l e , a także w i n n y c h p a r a f i a c h Kurpiowszczyzny — jako jeden w właściwości z przejawów ognia wierzeń — jeszcze apotropeiczne n a początku X Xw. . 2 P o r . A . Chętnik, Kalendarzyk zwyczajów, dorocznych obrzędów i niektórych wierzeń ludu kurpiowskiego, N o w o g r ó d 1934, s. 22, M . B i e r n a c k a , Kurpiowska gospodarka hodowlana, s. 153 (rękopis p r z y g o t o w a n y d o d r u k u w „ B i b l i o t e c e E t n o g r a f i i P o l s k i e j " t . 5). �Z n a n y był również poza czesnym dzidle obrzędzie przetrwało Wczesnym podpala tym regionem . wiele ze rankiem i koni i starego w stos jałowca dniu skórą, proboszcz dy. staje z odpustu świerczyny Donośne 0 i na księdza do gospodarstw ta, koń. Przypędzają rych się spoczywa kiedy p o j a w i a — je zakrystian przed obciągnię­ się do stadka dwie, wieś ceremonii. zwierząt trzy przeważnie z dzieci, cielę­ na wypasu. się jeździec na koniu, to znów aby podprowadzone dymu pomógł przygnać wodą, a unoszącego cały czas d u d n i przed się Z placu, zagania pastwisko. szych stad zwierząt Święcenie nie raz się jej przed się ze już ligurki zwierząt. ry pieniężne i a gotowań. po proszalna. rozkładają na zakrystii świece Ustawiona Brastewni na zajmują nim stole krucyfiks zwracając się t w a r z a m i d o Prze­ przez oni przed i głów­ przynie­ i woskowe taca na bierają do figurki, miejsce za przy­ stołem, ołtarza. prezbiterium i brastewni tacę składane dziej ofiary z jaj. Nie ze świecami i figurkami. uzyskaniem figurek. 1 ówdzie są drobne t y l k o świecy Sunie za gorejącymi ołtarz ofia­ dopełniają Wierni, pragnący uczestniczyć w o b c h o d z i e , dzą z n a w y roz­ n i m za­ wspomagani w metalowy niż zwie- opustoszeje, ofiara brastewni, stół schowka wcześniej wotywne, symboliczna ołtarzem sione zaś dal­ 4 kościołem kierują krowy okadzanie zakrystiana i kościelnego. U s t a w i a j ą nym Przez wielki . nabożeństwo następuje biegiem smugę choć s t a n p o g ł o w i a we wsi nie j e s t z b y t plac kropi w stosem. i kończy po upływie t r z e c h g o d z i n , Gdy Zwierzęta się k o n i e d o s t a j n i , na poczyna uja­ z łań­ który wpędzone n a d płonącym któ­ Nie­ bęben. pędzi rząt jałówki. księdza, następnie naj­ krowy, obowiązek cucha, wo­ powiadamia dając w p a d a n a p l a c pies, k t ó r e g o s p u s z c z o n o j e święconą nich zazwyczaj zostają Ka­ święconej rozpoczęcia placu pojawiają bliższych Dołącza bębna w placu kotłem kociołkiem dudnienie gotowości Na ministrant. kropidłem współ­ krów zwyczaju. kościołem. W pobliżu o g n i a , p r z e d tym We : i okadzania oblegają rozdają ofiary każdy im albo odchodzi Za i od czy też Na rza­ ¿stolu zadowalają jednej korowód świecami. Wy­ świece. pieniężne Niektórzj' wcho­ stół. się paru rozjaśniony " t u ołtarzem wierni Dotyczy wsi Borowe, Dębnowola, Dziarnów w pow. grójeckim oraz Promna w p o w . białobrzeskim. Por. M . Sanigórski, W Borowem krbwy chrzczą, „Trybuna M a z o w i e c k a " , I 9 6 0 , n r 2 4 1 , s. 1,3. Niewątpliwie o d g r y w a t u rolę mała aktywność w i e r n y c h . Wśród z e b r a n y c h w y p o w i e d z i n a t e m a t skuteczności z a b i e g ó w o k a d z a n i a i święcenia t y l k o w jednej, p r z y t y m pochodzącej o d brastewnego (Walentego W i k t o r k a , u r . w r . 1898), a w i ę c o s o b y związanej bezpośrednio z programem działalności p a r a f i i , u j a w n i a się W i a r a w i c h n a d z w y c z a j n e m o c e . ..,U j e d n e j m e l i k r o w ę , co się n i j a k doić n i e chciała. Po p s e g n a n i u k o l e o g n i a n a ś w i ę t e g o R o c h a , zrobziła się s p o k o j n a j e k b a r a n e k . P s e d t e m t o j e j c h y b a psez r o k nogę podziązywali, c ó b y stała n a t s e c h i l i g a ć nie mogła." 3 4 �całują j e g o ścianę, a jeśli dzie, po złożeniu westchnąć d o św. trzykrotnie. mając tych tłok Rocha. sobą zatrzymują Wszyscy N a zakończenie przed nie s t o i n a p r z e s z k o ­ pocałunku ołtarz klękają. Trzy­ obchodu figurki (niekiedy d o p r z o d u rękach), kierują się, a b y obchodzą w wysunię­ m o d l i t w y d o świę­ tego. Treścią i c h są prośby o o p i e k ę n a d ż y w y m i n ­ wentarzem. Następnie świece stole i sumy. wracają do Odchodząc krucyfiks. częcia dza wierni figurki. Obnoszenie G d y zbliża się s t o p n i o w o tłum stołu, *ałują figur się trwa pora przed a b y oddać ustawiony do mszy, ołtarzem. na rozpo­ przerze­ Po opusto­ s z e n i u p r e z b i t e r i u m b r a s t e w n i w y n o s z ą stół, a z e b r a ­ ne do koszyka krystii. w dzień je pojawienia ba ustalić, du, jakie bez precedensu mowy ży się w w za­ j u ż i n f o r m a c j i o cza­ Kadzidle cele przyświecały w księdza tych tego z w y c z a j u , uzyskanych z w wynikało, a więc Z 5 trudno — wyjaśniającą że uważa nasz", dziele . czasie k i l k u n i m rozmów przejrzystą trze­ wywo­ k s . M . Mieszce w stronach w czasie k o n f e r e n c j i polski, szafce na drugi rok, n i e bez znaczenia' d l a dalszego wadzonych tecznie w dopiero do wspomnianej sie wiedzi chowają stamtąd o d p u s t u Św. R o c h a . Wracając 4 figurki Wyjmą przepro­ wybrać dosta­ problem. Z folklorystycznej o n t e n zwyczaj zasługujący jego wypo­ w za roz­ Łom­ „staro­ n a ochronę przed zapomnieniem . 6 Bardziej wę jego może Ks. Mieszko po w o j n i e czości niż s ł o w a działalność wyjaśnia spra­ probostwie. b r a ł udział w o r g a n i z o w a n i u pierwszych n a t y m terenie konkursów l u d o w e j artystycznej, karstwa, księdza n a kadzidlańskim zabiegał opiekował o się r o z w o j e m zachowanie twór­ wycin- tradycyjnego stroju kurpiowskiego. Wysiłki proboszcza nie z pełnym z r o z u m i e n i e m wadzenie przezeń zawsze u wiernych. obrzędu w treści k i e g o , odnoszącego się d o s p r a w zaprzątających mu W dzie 8 7 "Wota woskowe: 11. 4. „Koń", wys. 8,5 cm. 11. 5. „Koń", wys. 8 cm. 94 ceremonii starsi, przy się Tak np. wpro­ bardzo świec­ wybitnie ziemskich, n a codzień. n i e przyniosło efektów. biorą udział prawie t y m przeważnie wyłącznie l u ­ kobiety, i t o nie Proboszcz w K r z y n o w ł o d z e W i e l k i e j u s i l n i e za­ biegał n p . o z l i k w i d o w a n i e w j e g o kościele p r z e z k u r i ę biskupią c e r e m o n i i s y m b o l i c z n e j o f i a r y p r o szalnej. Wychodził bowiem z założenia, że j e s t o n a „ p o g a ń s k a " . P r o b o s z c z z C z a r n i n i e k r y j e się z w i e l k i m krytycyzmem wobec wszelkich ludowych f o r m k u l t u , u w a ż a j ą c j e r ó w n i e ż za pozostałości pogaństwa. Podobnie u s t o s u n k o w a l i się d o t y c h s p r a w proboszczowie z Turośli, L e m a n a i Łysych. W y p o w i e d ź t ę u z y s k a ł e m o d księdza w cza­ sie j e g o bytności n a konferencji folklorystycznej organizowanej w l u t y m u b . r. w Łomży przez W y ­ dział K u l t u r y W R N w Białymstoku. Wzniesiony w Kadzidle z i n i c j a t y w y ks. M . Mieszki p o m n i k d l a uczczenia zwycięstwa Kur­ piów n a d Szwedami, z napisem „Ku chwale bo­ h a t e r o m p o l e g ł y m z a wolność, w i a r ę i ojczyznę..." — mieszkańcy w s i n a z y w a j ą „pamiętnikiem Swędów" l u b n a w e t „ d l a Swędów". 5 5 wiernych spodziewanych spotykały 7 �t y l k o z Kadzidła, ale też z i n n y c h w s i p a r a f i i , m n i e j poddanych współczesnym przeobrażeniom . Nie 3 spo­ sób powiedzieć, w j a k i m s t o p n i u p r z e m a w i a d o n i c h treść ceremonii i w sądzać j e j przyszłe Nasuwa w się inicjatywie rafią jeszcze jednego dzał Brodowe w miejsca, Pańskie . Łąki się w on ze odegrał Łąk, czasie na się Wedle re­ zatem często odwie­ odbywających odpustów na możność zwyczajem. dokładnego się za­ już brastewnym po do swe­ t a k wielką Bezpośrednim stępstwem było w y d a n e się Przemienienie Prawdopodobnie go kościoła obrzęd, cieszący popularnością. pa­ zachował proszalnej. ksiądz rolę z jedynego jednej z t y c h w i z y t postanowił w p r o w a d z i ć siedztwie prze­ sąsiadowania którym ofiary kościele Miał 10 poznania w z brastewnych, tamtejszym można jaką fakt Brodowych symbolicznej lacji pytanie, proboszcza Kurpiowszczyźnie mierze 9 kadzidlańską rytuał jakiej losy . w są­ Í!. 6. W o t a woskowe: 7,5 cm, „Kura", wys. tego n a ­ polecenie spo­ 6 „Kogut", cm. wys. rządzenia f i g u r w o s k o w y c h " . Pracę tę Romanowski, potrzeby lenty podjęli kościoła, Kłos . i umiejętności znajdujące się łem d w o j g a w około ciół w ile byłem Kadzidle, ta płodności. w czenia. to ich do — dysponuje Brak wyobraże­ krów (ił. 3), i k u r ( i l . 6). Z n a j ­ zaś świń jest b y odnosić i rów­ jakichkolwiek do człowieka, figur Zwraca w pominięte. wiąże też Przy figur — jego się za­ uwagę, miejscowych proporcjonalna wśród koś­ że 9 nigdy że w twórcy Mają smużek one stworzenia te przedstawienia kolekcji uchodzą ich nie za wy­ wotów. świadczy i o musieli gładką, formie ciemnożółtą kształtowaniu jednorodność. Z wielką strzec wynikające zdra­ tworzy­ barwę bez powierzchnię, przygotowaniu poszczególnych różnice rozmiary oszczędzać lśniącą starannym pieczołowitym W nie wyrównaną brudu, co tworzywa figur. figur uderza trudnością z faktu wprost udaje się do­ modelowania ich p r z e z różnych t w ó r c ó w . W s z y s t k i e f i g u r y zostały w y k o ­ nane w tradycyjnej konwencji wyraz ki Ludowej" oraz wotach modelowania ny kształt detale, której zna­ Łąk wotów ka- terenie która noworocznych z Kurpiowszczyzny znalazła powszechny Łąk . 1 5 f i g u r zwrócona bryły, na była charakter Sztu­ obrzędowych Uwaga w głównie na ogól­ sylwetki, czasie natomiast itd. potraktowano bardzo N i e m a zaś Wśród t y c h f i g u r a n i j e d n e j , forma czy wypiekach Brodowych p a r t i e głowy, ogona też występowały mniej na plastycznej, w o m a w i a n y c h j u ż n a łamach „ P o l s k i e j umownie. Do j a k i e g o s t o p n i a n i e p o p u l a r n a j e s t w K a ­ dzidle opisana c e r e m o n i a , n i e c h ś w i a d c z y f a k t , ż e kilkunastu zapytanych przeze m n i e k a d z i d l a n , wśród nich o r g a n i s t a , n i e w i e d z i a ł o n a w e t o j e j i s t n i e n i u . N i e udało m i się zebrać o d uczestników o b r z ę ­ du jakiegoś szerszego z e s t a w u wypowiedzi, które mogłyby posłużyć z a p r z e d m i o t a n a l i z y i c h o c e n i opinii o n o w y m w p a r a f i i z w y c z a j u . N i e chciałbym j e d n a k pominąć w y p o w i e d z i s t a r u s z k a ( u r . w r . 1896) ze w s i D u r l a s y , g d y ż u j a w n i a o n a b o l e s n y z a w ó d z p o w o d u n i e u d z i e l e n i a m u łaski p r z e z św. R o c h a : „Niekonieczny, p a n i e , t e n ś w i ę t y R o c h , u k r a d l i m i 8 dzają, gos­ zupeł- że lego w o s k u . I c h s t o s u n k o w o znaczne ilość dzidlańslkiego kościoła — w y o b r a ż e ń psów j e s t jako dlatego W s z y s t k i e f i g u r y zostały u l e p i o n e ręcznie z pszcze­ ich czym do i 1 4 stępowały wy­ niewątpliwie przeważnie Tematyka Występowanie indziej już r z a d z i e j hodowlą. była figur. porównaniu 3 wyobrażenia podarstwach n i e zostało przedstawień do widziałem gdzie żadne ze zwierząt h o d o w a n y c h ich ulepionych jakimi występują ( i l . 7). z dzie­ zwyczaju. figur, symboli, które można wyłącznie są wyjątkowe, nieczyste figurki przystąpienia skąpaŚwiadczy dują się t a m p o n a d t o tem kościele Kadzidle, następnie o w i e c ( i l . 2), k o g u t ó w zdrowia, on bo­ więc nie wa. Liczba woskowych 3 psów powierzo­ n i e miał zostało w nia k o n i (il. 4, 5), z n a c z n i e nież w Tak chwili wyobrażeń popularności Wśród na Wa­ sile w i e k u . pięćdziesięciu. o malej żona, w Piotr świec brastewny Romanowskiego powiedzieć, się n a d e r już kadzidlańskim ilości tego r o d z a j u daje nieżyjący osób, które czasie, k i e d y wyrobem plastycznych. pracy były już w Trudno brastewnych się m u zadaniu wyręczyła wiem W zajmuje Piotra n nym przełożony który przypominałaby noworoczne bardziej umownej. te wota wypieki rozbudowane Nie ulega z Brodowych obrzędowe, detale, wątpliwości, o gdzie formie że n a c h a - r o w e r s p o d kościoła, j a k ż e m osiarę (ofiarę) poszedł m u złożyć." Według relacji brastewnego Piotra Romanow­ s k i e g o , u r . w .1900 г., z a m . w e w s i Piasecznia, p o ­ łożonej n i e o p o d a l K a d z i d ł a . J.w. W . K ł o s , u r . o k . 1880 — zim. w 1959 r. P o r . J . Q l e d Z k i , o p . c i t . s. 1 1 . J . w . s. 14. P o r . J . Olędzki, Doroczne pieczywo obrzędo­ we północno-wschodniej Polski, „Polska Sztuka L u ­ d o w a " , г. X V , 1961, n r 1, s. 20. 1 0 1 1 1 2 13 14 15 95 �rakterze formy ważyły wiek Przy wnikliwym drobne do plastycznej twórców różnice w właściwości nych kadzidlańskich i silny wpływ oglądaniu figur i c h formie, warsztatu dostrzega które można rzeźbiarskiego twórców. W j e d n y c h figurach Istnieją f i g u r za­ tradycji. się odnosić poszczegól­ tułów m a ; prze­ jednak zują one, gają nawet miana te ofiar Nie świadczy zaangażowania wypukłych stawy przednie są mają w w (u innych wałkowate niektórych i zarys jakim stopniu ich z pod­ Kontury zdecydowane, detali. są u zaznaczone rozstawione. na wymienieniu związania pionowo, koni przedstawieniach f i g u r są b a r d z i e j wyznaczają przestać ustawione zwężone kopyta); bardziej niej nogi starannie mniej Należy tych cech. gdyż W świetle wadzając z przedstawionych wątpliwości, d o kościoła ofiary kościoła w dźidlańskim, wiązana miana na i ofiar właściwych, symboliczne rytuał W jak w najważniejsza określające nie ule­ — symbolicz­ Łąkach dookoła Dalsze — ołtarza rębne a k t y figury wymiana stanowią rytuału 17 analogie scowościach odpowiednich Zwraca między rząt w y s u w a j ą prośbach r pewnym treści świec i sensie od­ w obu miej­ próśb kierowa­ niejszej Najbardziej w zestawie ciołach. W płodności zostało drastyczne kierowano zwyczaju, zwie­ nich wiernych, brodow- przy na wy­ zaś żar­ teczność istotne ofiar — W ofiary, z góry do war­ Kadzidle wiel­ Niełatwo w kościele się w obok symbole Kadzidle, ustępstwo licz­ zwyczaju. dostrzega obydwu figur brakiem zwierząt zdrowia oraz wprowadzając pominięto t e n i e r a z uznania ich rytualnego bar­ N i e sposób ustalić, c z y t y m tylko krytycyzmem c z y też z się koś­ że symbole wobec — np. panieńskiej l u b r o z m a i t y c h c h o r ó b — z jest wypad­ przyciągnięcia różnice Łąkach po­ Brodowych to wyraźne chęcią wyobrażenia. się p r z y się zarówno w czy też przekonaniem, czystości — ale systemie W podyktowane kościoła Może 1 S kają jak i gęstym pryskają odpowiednio znajdujących rytuał s y m b o l i c z n e j w od wiernych Natomiast człowieka . i do miejsce . wyobrażenia Spra­ kadzidlańskich, różnica s a m ofiarodawca. Brodowych występują Łąkach). się n a p i e r w s z e 1 8 jednak figur Kadzidle) hodowlą powagi. w ołtarzem i c h rzeszy do nowego w w z co sprzy­ i poświęcają kościołach. żądają figur Brodowych ( w kościele gospodarstwem, parafian tości wizual­ ofiar ze. świec, skalkulowanych kadźidlańskiego i c h obnoszenie obrzędami się w ( w kościele w z w i brastewni ustalonych, dzo zawierają związane ofiar Łąkach rzecz w i e r n y c h . Brodo­ — stearyną tych na jak i w Łąkach' Prze­ niewielkiej skupienia czasu Łąkach. prawdziwego popychają, uwagę w ku jednym Kadzidle ceremonii. figur, przed również ofiar roz­ W w l i w i e i d ł u g o się modlą. rytuału: w y ­ woskowe, Wy­ się wiele czym . d o św. R o c h a Chrystusa wy branie nastroju roztopioną brastewnych powiedzieć, ofiarodawców. Zarówno w Kadzidle, 16 nych siebie kościele k a - wiernych, ule­ wiara. uczestnictwa nierzadko określa d r u g i m kościele o b o w i ą z u j e z a s a d a składania wych ludzie wobec Brodowych kość o f i a r y przez Wska­ czasu rytuale kadżidlańskim, się postaci brodowskim, strona składanych intencje wpro­ się n a j e g o Łąkach. analogicznie pieniężnych . w Kadzidle wzorował Brodowych została ofiary nie w proszalnej, t u danych że k s . M . Mieszko, chroni o stopniu (faktu w gdy w bierania żadnej nej na stole re­ zultatu. ga wiernych tłumie próba z wytworzeniu brył po­ n i e dała ja Podczas, n i e wnikając, twórcą liczby wiernych wynika nogi precyzyj­ jednak o n e zamierzone, konkretnym są które to bynajmniej ciwnie, o płaszczyznach zjawiska, różnice. działaniu i obnoszenie i c h przebiega dziej ( i l . 3, 7). F i g u r y pewne w p o d n i o ś l e j s z y m n a s t r o j u niż w B r o d o w y c h k r ó j Zbliżony d o prostokąta ( i l . 4 ) ; w i n n y c h — b a r ­ obły również j a k przemożnemu n i e przywykłych brakiem działania ?0 wiary w spot­ do sku­ . skich. Jeśli w Kadzidle czyni się c z ę ś c i o w o o d ­ stępstwo o d t e j zasady, p o z w a l a j ą c w i e r n y m n a skła­ d a n i e o f i a r z j a j , jest t o t y l k o w y n i k i e m silnego jeszcze p r z y w i ą z a n i a w p a r a f i i d o t e g o r o d z a j u o f i a ­ r y . O f i a r y z j a j składane są p r z e z w i e r n y c h w k a ­ d ż i d l a ń s k i m kościele w c z a s i e B o ż e g o Narodzenia, Wielkanocy, a także p r z e d n a s t a n i e m o d p u s t u n a św. R o C h a ; zbierają j e p o d o m a c h ksiądz i b r a ­ stewni. W K a d z i d l e w y m i a n y o f i a r d o k o n u j e się p r z y ołtarzu, a n i e n a dziedzińcu kościelnym, j a k w B r o ­ d o w y c h Łąkach. P o r . J . O l ę d z k i , op. cit. s. 8. J.W. s. №—'16. Brak w Kadzidle tych symbolicznych ofiar t y m b a r d z i e j z w r a c a u w a g ę , że św. R o c h u c h o d z i w t e j p a r a f i , j a k zresztą i w i n n y c h n a t e r e n i e Kurpiowszczyzny, za opiekuna zdrowia nie t y l k o z w i e r z ą t , l e c z r ó w n i e ż l u d z i . Świadczą o t y m obra­ z y w kościołach { n p . f e r e t r o n z w i z e r u n k i e m św. Rocha w kościele w K a d z i d l e ) , r z e ź b y w drze­ w i e p r z e d s t a w i a j ą c e t e g o .świętego ( n p . p r z y d r o ­ dze z W o r k o w y c h d o M y s z y ń c a ) , j a k i s z e r e g zwy­ c z a j ó w ( n p . składanie o f i a r z j a j w c e l u spędzenia wrzodów — w kościele w L e m a n i e ) . 18 11. 7. Wotum 4,5 cm. woskowe: „Piesek", wys. 1 7 18 1 9 2 0 �Z drugiej znów strony w zestawie figur kadzid­ aby f a k t znalezienia lańskich znalazły się w y o b r a ż e n i a świń, k t ó r e w B r o ­ wyobrażeń dowych zalecenia Łąkach występują tylko n a wyraźne czenie ofiarodawców, c z y w r e s z c i e w y o b r a ż e n i a o które n a w e t sami w i e r n i n i e śmieliby minać, uznając nieczysty charakter Fot.: Krystyna się dopo­ tych niegodnych m i e j s c a ś w i ę t e g o . N i e w y d a j e ży­ psów, stworzeń, psów s i ę w ś r ó d kadzidlańskich mógł proboszcza. być rezultatem Należy t u raczej dopuszczać możliwość p o d d a n i a się twórców własnym w czasie k i m jest przeobrażania wdzięcznego figur konkretnego pomysłom tworzywa, j a ­ wosk. się j e d n a k , H. Olędzka — il. 1; J . Olędzki — il. 2—7. Kaczko W I N C E N T Y S Z Y M A RZEŹBIARZ LUDOWY Z RACHOWIC W czasie badań kowice, w kakrotnie monograficznych powiecie z gliwickim, nazwiskiem biarza l u d o w e g o w e w s i Siera­ spotkałam Wincentego z sąsiedniej się Szymy, w s i , zmarłego kil­ rzeź­ w 1946 roku. Opowiadano, ż e l u d z i e z o k o l i c z n y c h między i n n y m i z S i e r a k o w i c , ne rzeźby, a zwłaszcza pajace, miejscowości, zamawiali u niego licz­ „bawidła", t o znaczy lalki, koniki. Wincenty Szyma urodził się w Rachowicach w i l . 1. Wincenty Szyma, rzeźbiarz z Rachowic, pow. Gliwice. 1866 r. Był d w u n a s t y m , p r z e d o s t a t n i m d z i e c k i e m S z y mów. Już j a k o m a ł y chłopiec rzeźbił w czasie p a ­ sienia bydła, a n a w e t p o d c z a s l e k c j i w s z k o l e nał w drzewie małe f i g u r k i . wyci­ Z tego okresu n i e do­ chowała się żadna j e g o p r a c a . Od wczesnego dzieciństwa Po ukończeniu szkoły l u d o w e j w R a c h o w i c a c h , słu­ wolnej c h w i l i d l a Własnej prośby znajomych. mając kilkanaście l a t , zaczął p r a c o w a ć w Starej Kuźni roku 1886 został d o Włoch. Zamiaru n i e żądał W ten ty powołany podarował do wojska w roku rzeźbiarz tego — emigro­ n i e zrealizo­ bliższym znajomym dużo, z a r ó w n o w j ę z y k u krewnym. Czytał „mięk­ k i c h " , j a k l i p a , a r z a d z i e j o s i k a l u b sosna. P i e ń drze­ wa przecinał piłą, o b c i o s y w a ł t o p o r k i e m , rysował n a n i m k o n t u r y rzeźby, a następnie w y c i n a ł m a ł y m n o ­ żykiem. Wyrzeźbioną pierem i <zaczął pracować n a pięciohektaro- i kwo­ zabawek polskim, j a k i niemieckim. M a t e r i a ł e m j e g o rzeźb b y ł y g a t u n k i d r z e w zniszczo­ 1945. P o o d ­ zamierzał jednak „ n a tabakę". W i e l e k r z y ż y , ś w i e c z n i k ó w , część o j c o w i z n y gospodarstwie. naj­ czasami n a nigdy pod Trachami. wał — około r o k u Ш880 ożenił się, o d k u p i ł o d b r a t a wym prace pieniędzy, a l e l u d z i e chętnie d a w a l i m u d r o b n e n y w czasie działań w o j e n n y c h byciu służby w o j s k o w e j przyjemności, Z a swoje pomoc­ z tego o k r e s u pochodził a u t o p o r t r e t S z y m y , wać życia jako sposób zarobkował p r z e z k i l k a l a t . Około d o końca w i ę k s z ą j e g o pasją b y ł o rzeźbienie. R z e ź b i ł w każdej żył n a p l e b a n i i w t e j w s i j a k o posłaniec, a następnie, nik kowala ludowy i malował g o pracą, któia figurę farbami wygładzał szklistym pa­ olejnymi. Najstarszą j e ­ dochowała się d o d n i a dzisiejszego, 97 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3ab07ee1f89c93c40ba4febd053e283a.pdf a92b6e4f74feb7a42c3139d4275df5d2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:897 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:825 Title A name given to the resource Symboliczne uniwersum jurty mongolskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1, s.98-116 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text J E R Z Y SŁAWOMIR W A S I L E W S K I SYMBOLICZNE UNIWERSUM JURTY MONGOLSKIEJ 1 Tekst niniejszy jest p r ó b ą odpowiedzi na pytanie, w j a k i s p o s ó b rzecz, dzieło r ą k l u d z k i c h — w t y m w y p a d k u mongolska j u r t a j a k o w y t w ó r k u l t u r y m a t e r i a l n e j oraz z w i ą z a n e z n i ą zachowania i d z i a ł a n i a — staje się k o r e l a t e m postaw emocjonalnych, koncepcji światopoglądowych i t r e ś c i w i e r z e n i o w y c h , a w i ę c uczestniczy w duchowej sferze k u l t u r y . Na t ę p o z y c j ę rzeczy w k u l t u r z e duchowej s k ł a d a j ą się d w i e zasadni­ cze okoliczności, w y m a g a j ą c e o d r ę b n e g o p o t r a k t o w a n i a . Pierwsza z n i c h to ta, że przedmiot, z w ł a s z c z a tak w a ż n y dla c z ł o w i e k a j a k jego d o m o ­ stwo, skupia w o k ó ł siebie pewne emocje — uczucia p r z y w i ą z a n i a i sza­ c u n k u , czci i t r o s k i . M o g ą one p r z e j a w i a ć się w s p o s ó b z u p e ł n i e ś w i e c k i albo p r z y b i e r a ć f o r m y r e l i g i j n e : k i e d y przedmiot zostanie opatrzony w ł a s n ą i s t o t ą d u c h o w ą , g d y uzna się go za d z i e ł o b o g ó w czy wreszcie za i c h s i e d z i b ę l u b m a t e r i a l i z a c j ę . O k o l i c z n o ś ć druga natomiast to ta, ż e rzecz nie jest często uznana przez j e j t w ó r c ę i u ż y t k o w n i k a za jego c a ł ­ k o w i c i e autonomiczny p r o d u k t , lecz t y l k o za znak r z e c z y w i s t o ś c i pozaludzkiej, pozakulturowej, k t ó r a m i a ł a b y t u b y ć pierwowzorem, punktem odniesienia, precedensem dla k s z t a ł t u ludzkiego w y t w o r u i d z i a ł a n i a . M o ż n a zatem r o z d z i e l i ć aspekt z n a k o w y t r e ś c i w i e r z e n i o w y c h s k u ­ p i o n y c h w o k ó ł danego p r z e d m i o t u od autentycznej w a r t o ś c i d u c h o w e j , j a k ą się w n i m s a m y m dostrzega. O c z y w i ś c i e są to t y l k o d w a r ó ż n e spo­ soby w y r a ż a n i a zasadniczo tego samego ludzkiego stosunku do w y t w o ­ r ó w k u l t u r y , oddzielam j e t u jednak, p o n i e w a ż w y m a g a j ą one o d m i e n ­ nego p o t r a k t o w a n i a : p i e r w s z y — semiotycznego, d r u g i z a ś morfologicz­ nego. U ż y w a j ą c t e r m i n u „ s y m b o l i k a j u r t y " m a m na m y ś l i n a t u r a l n i e t y l k o t e n pierwszy, z n a k o w y aspekt t r e ś c i w i e r z e n i o w y c h . A l b o w i e m k a ż d y s y m b o l to g ł ó w n i e znak, a w i ę c „coś, co pod j a k i m ś w z g l ę d e m l u b w j a - 1 Artykuł p o w s t a ł na podstawie materiałów terenowych zebranych w latach 1974-75 w somonach Rinczen-lchumbe i Tunel w ajmaku chubsugulskim (Darchaci, Chotgojcy i Chałchasi), Bułgan ałtajski w ajmaku kobdoskim (Torguci) oraz Bajan w ajmaku centralnym (Chałchasi i tzw. Szine Barga). �SYMBOLICZNE UNIWERSUM JURTY 99 2 k i e j ś r o l i reprezentuje wobec k o g o ś coś innego" Właśnie najogólniejsze p o j ę c i e z n a k u z o s t a ł o p r z y j ę t e za k r y t e r i u m doboru m a t e r i a ł u w n i n i e j ­ szej pracy; s ą d z ę , że j a k o p u n k t w y j ś c i a do b a d a ń jest ono ściślejsze n i ż niejednoznacznie p o j m o w a n y „ s y m b o l " . Zastosowanie w tej r o l i tego ostatniego p o j ę c i a w y m a g a ł o b y arbitralnego w y b o r u k t ó r e j ś z i s t n i e j ą ­ c y c h jego d e f i n i c j i , w s k a z u j ą c e j na p o s z c z e g ó l n e cechy specyficzne s y m ­ b o l u w klasie z n a k ó w i p o c i ą g n ę ł o b y za s o b ą n i e b e z p i e c z e ń s t w o z b y t ostrej selekcji m a t e r i a ł u nie p a s u j ą c e g o do p r z y j ę t e j d e f i n i c j i . T y m c z a ­ sem dopiero zadaniem tego t e k s t u jest w y ł o n i e n i e o w y c h cech specy­ ficznych; bo s y m b o l i k a danej rzeczy to zapewne jednak coś w i ę c e j n i ż t y l k o z n a k o w y j e j charakter. N i e k a ż d y znak jest symbolem, bo ten ostatni inaczej realizuje swe podstawowe f u n k c j e n i ż inne znaki; lecz na pewno k a ż d y s y m b o l jest znakiem, i to s t a n o w i ć m o ż e p u n k t w y j ś c i a w jego analizie. Ryc. 1. Osiem symboli szczęścia: 1 — parasol, 2 — złote ryby, 3 — butla, 4 — lotos, S — muszla, 6 — nić szczęścia, 7 — znak zwycięstwa, 8 — krąg Rys. M. Opalska K a ż d y p r a w i e element j u r t y jest z n a k i e m czegoś, co istnieje w na­ turze l u b w ś w i e c i e n a d n a t u r a l n y m ; s ą t e ż w j u r c i e symbolizowane o b i e k t y ze ś w i a t a k u l t u r y , a w i ę c rzeczy nie „ d a n e " , lecz stworzone r ę k ą l u d z k ą , ale t e ż w t e d y s ą to p r z e d m i o t y o d u ż y m ł a d u n k u sacrum, naj­ częściej k u l t o w e a t r y b u t y l a m a i z m u , czy n a w e t w y p r a c o w a n e przez t ę 2 Tak definiuje znak jeden z k l a s y k ó w problematyki, Charles Sanders Peirce, cyt. za: U . E c o , Pejzaż semiotyczny, Warszawa 1972, s. 57-58. �100 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I r e l i g i ę wieloznaczne symbole, a zatem to, czego c z ł o w i e k nie u ś w i a d a m i a sobie j a k o w ł a s n e swe d z i e ł o . J u r t a b y w a i n t e r p r e t o w a n a j a k o zrobiona na w z ó r 8 o f i a r n y c h s y m b o l i l a m a i z m u (mong. najman tachil, pełna nazwa óldzij chutugun najman temdeg, t y b . Ъга-szis rtags-brgjad). Tak w i ę c „ p a r a s o l " rencen dug to o g ó l n a f o r m a j u r t y , „ k r ą g " chorlo to g ó r ­ n y k r ą g szkieletu, „ n i t k a s z c z ę ś c i a " mong. óldzij, t y b . balbij — p o k r y w a się k r a t o w n i c ą j u r t y , z a ś b u t l i na w o d ę l u s t r a l n ą ЪитЪа odpowiada k s z t a ł t f o r m o w a n y na k o ń c u l i n y czagtga . Do tego t y p u i n t e r p r e t a c j i m o ż n a jeszcze d o ł ą c z y ć o p i n i ę , że j u r t a p r z y p o m i n a s w o i m w y g l ą d e m suburgan (sanskr. stupa, cenotaf b u d d y j s k i ) . Z a u w a ż m y t u , że takie i n ­ terpretacje k w a l i f i k o w a n e s ą przez w s p ó ł c z e s n y c h pasterzy j a k o speku­ lacje ł a m ó w ; p o w s t a w a ł y one w trakcie n i e k a n o n i c z n y c h d o c i e k a ń m o n ­ golskich m n i c h ó w , s p o ż y t k o w u j ą c y c h r e p e r t u a r lamajskich s y m b o l i na r o d z i m y m gruncie. P o ś w i ę c o n o i m t u t y l e miejsca, a l b o w i e m ze w z g l ę d u na powszechne d a w n i e j uczestnictwo pasterzy w ż y c i u k l a s z t o r n y m s ą one o g ó l n i e znane, c h o ć nie są u w a ż a n e za istotne. S k ą d i n ą d i c h w p ł y w na ż y c i e s p o ł e c z n e b y ł niebagatelny, skoro na p r z y k ł a d w dzisiejszym a j m a k u p o ł u d n i o w o g o b i j s k i m (a zapewne nie t y l k o tam) jeszcze bezpo­ ś r e d n i o przed r e w o l u c j ą zabraniano a r a t o m u ż y w a ć w j u r t a c h k r ę g u t y p u chorlo, z a s t r z e g a j ą c go dla ł a m ó w i a r y s t o k r a c j i . 3 Z u p e ł n i e i n n y w y m i a r m a j ą te symbole w o b r ę b i e j u r t y , k t ó r e m o ż n a o k r e ś l i ć j a k o ludowe, pasterskie. Nie są one t y l k o s p e k u l a c j ą na t e m a t danej rzeczy, lecz w p ł y w a j ą na j e j k s z t a ł t , p r o g r a m u j ą s p o s ó b w y k o n a ­ nia i u ż y t k o w a n i a . Z a c z n i j m y od o m ó w i e n i a s y m b o l i k i l i n y czagtga, z w i e s z a j ą c e j się ze ś r o d k a g ó r n e g o k r ę g u toono, s ł u ż ą c e j m i ę d z y i n n y m i do jego s y m e t r y c z ­ nego ustawienia podczas r o z k ł a d a n i a j u r t y . W g ó r n e j części p o w i n n a ona f o r m o w a ć ł u k , k t ó r y w e d ł u g s ł ó w pasterzy „ p r z y p o m i n a " (szindżtej) s z y j ę w i e l b ł ą d a , a zatem p o w i n i e n b y ć j e j r o z m i a r ó w . Gdzie indziej m ó w i się, że p ę t l a ta „ z n a c z y " {temdeg) u r g ę do ł o w i e n i a k o n i i dlatego p o w i n ­ na m i e ć w y m i a r g ł o w y d w u l e t n i e g o ź r e b a k a . D o l n y z w i e s z a j ą c y się k o ­ niec l i n y z a k ł a d a n e j w e wschodniej p o ł o w i e j u r t y pod w o j ł o k i e m dachu za ż e r d z i e uń p o w i n i e n f o r m o w a ć t a m wybrzuszenie, k t ó r e m a p r z y p o ­ m i n a ć owczy ż o ł ą d e k (chodood) albo l a m a j s k ą b u t l ę na w o d ę l u s t r a l n ą . O p a s u j ą c e szkielet j u r t y t a ś m y dotuur choszlon p o w i n n y b y ć na p o c z ą t k u p r z y r a m i e d r z w i z w i ą z a n e d w o m a w ę z ł a m i aman chüdzüü ujaa, k t ó r e p r z y p o m i n a j ą p i e r w s z y k r ą g s z y j n y o w c y {aman chüdzüü) i stąd noszą jego n a z w ę . Bogata i z a j m u j ą c a jest t e ż s y m b o l i k a g ó r n e g o k r ę g u szkieletu j u r t y . M a t e r i a ł f o l k l o r y s t y c z n y , k t ó r y ze w z g l ę d u na l i c e n c j ę a r t y s t y c z n ą nie jest m o ż e g w a r a n t o w a n ą r e j e s t r a c j ą w i e r z e ń i p o g l ą d ó w , sugeruje t u 3 Nie natrafiłem w badaniach na istnienie pozostałych odniesień, ich rekon­ strukcję pozostawiam wyobraźni symbolicznej czytającego — na podstawie za­ mieszczonych ilustracji. �101 SYMBOLICZNE UNIWERSUM J U R T Y odniesienia kosmiczne; oto w geriijn jerol — b ł o g o s ł a w i e ń s t w a c h d l a j u r ­ t y wygłaszanych między i n n y m i przy zakładaniu rodziny — p r z y r ó w n u ­ j e s i ę ó w k r ą g do S ł o ń c a , g d y z a ś jest do p o ł o w y z a s ł o n i ę t y — do K s i ę ­ ż y c a . Jego k w a d r a t o w e w o j ł o k o w e p o k r y c i e ó r c h z w r ó c o n e jest r o g a m i na cztery s t r o n y ś w i a t a , s t ą d p r z y p o m i n a nacagdordż (lamajski symbol z ł o ż o n y c h z d w ó c h s k r z y ż o w a n y c h oczirów — r y t u a l n y c h bereł symbo­ lizujących między i n n y m i piorun). Ryc. 2. Sposoby zakładania liny czagtga za żerdzie dachu jurty: 1 — bogaty żołądek, 2 — butla, 3 — nić szczęścia, 4 — wąż (w jurcie mieszkają dwie osoby płci męskiej) Rys. M. Opalska Zagadki d o t y c z ą c e toono c z y n i ą , j a k s i ę zdaje, a l u z j ę do kosmicznego drzewa, na k t ó r y m siedzi m i t y c z n y p t a k G a r u d i : saglagar modny orojd sajchan szuwuuny üür [„Na wierzchołku rozgałęzionego drzewa Gniazdo pięknego ptaka"] P r z e c h o d z ą c do m a t e r i a ł u ściśle etnograficznego z w r ó ć m y u w a g ę na c h a r a k t e r y s t y c z n y n o w y m o t y w w symbolice toono: t y p o w o pasterskie odniesienie do owcy. Oto w centralnej, a z w ł a s z c z a w e wschodniej M o n ­ g o l i i , a w i ę c na terenach nie o b f i t u j ą c y c h w drzewa, k r ą g t e n s k ł a d a n y jest z k i l k u d z i e s i ę c i u d r o b n y c h k a w a ł k ó w d r e w n a i dlatego p r z y p o m i n a �102 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I a r a t o m p o m a r s z c z o n ą p o w i e r z c h n i ę w e w n ę t r z n ą owczego ż w a c z a sarchinag; s t ą d t e ż w z i ę ł a się jego nazwa sarchinag toono. Z k o l e i t e n ż e k r ą g w zachodniej i p ó ł n o c n e j M o n g o l i i , camchrataj toono, sklejony z jednego l u b k i l k u w i ę k s z y c h k a w a ł k ó w d r e w n a , ma g ł a d k i o b w ó d i k r z y ż u j ą c e się pod k ą t e m p r o s t y m poprzeczki; w e d ł u g powszechnego w ś r ó d a ł t a j ­ s k i c h T o r g u t ó w przekonania p r z y p o m i n a on S u m b u r - u ł ę , k o s m i c z n ą g ó r ę lamajskiej kosmologii. Jest do n i e j podobny, a l b o w i e m : 1) jest nieprze­ k r a c z a l n y ( z a r ó w n o g d y umieszczony jest u szczytu j u r t y , j a k i g d y l e ż y na ziemi, bo w t e d y nie w o l n o nad n i m p r z e c h o d z i ć ) tak, j a k n i e d o s t ę p n a jest S u m b u r - u ł a ; 2) poprzeczki d z i e l ą go na 4 s e k t o r y tak j a k S u m b u r - u ł a podzielona jest 4 g r a n i a m i na 4 zbocza; 3) znajduje się w ś r o d k u j u r t y , tak j a k g ó r a kosmiczna w ś r o d k u ś w i a t a . Na marginesie z w r ó ć m y t u u w a g ę na z n a m i e n n y f a k t , że wierzenie o tak zasadniczej dla c z ł o w i e k a archaicznego w a r t o ś c i , j a k przekonanie o „ b y c i u w ś r o d k u ś w i a t a " , realizuje się t u w s p o s ó b symboliczny, a w i ę c o d m i e n n y n i ż w t r a d y c y j n e j s p o ł e c z n o ś c i c h ł o p s k i e j . O ile b o w i e m w w i e r z e n i a c h np. polskich (co p r a w d a n o t o w a n y c h w X I X i X X w i e k u , a w i ę c w s c h y ł k o w y m okresie tej koncepcji symbolicznej, co b y ć m o ż e t ł u m a c z y jej t r y w i a l i z a c j ę ) dana w i e ś , kościół czy k a m i e ń są w ś r o d k u ś w i a t a i p e ł n i ą f u n k c j ę autentycznej hierofanii, to przedstawione p o w y ­ żej mongolskie wierzenie na t e m a t toono, k t ó r e t y l k o „ p r z y p o m i n a " s o b ą c e n t r a l n ą g ó r ę , jest jej znakiem, nie u t o ż s a m i a go ze ś r o d k i e m ś w i a t a . D o pasterzy mongolskich o d n i e ś ć m o ż n a zatem s ł o w a badacza m e n t a l n o ś c i symbolicznej l u d z i ś r e d n i o w i e c z a , k t ó r z y „ n i e mieszali ani p l a n ó w , ani p r z e d m i o t ó w : w y k o r z y s t y w a l i j e d n a k na t y c h r ó ż n y c h planach w s p ó l n y m i a n o w n i k w subtelnej grze analogii, p o d ł u g tajemniczego stosunku m i ę ­ dzy ś w i a t e m f i z y c z n y m i ś w i a t e m s a k r a l n y m " . 4 Ó w tajemniczy z w i ą z e k m i ę d z y ś w i a t e m m a t e r i a l n y m , tzn. s t w o r z o ­ n y m i ręką ludzką formami symbolicznymi, a ś w i a t e m sakralnym, czyli s f e r ą i c h n a t u r a l n y c h b ą d ź w i e r z e n i o w y c h p i e r w o w z o r ó w , m a t a k ż e na naszym gruncie bardzo s z c z e g ó l n y i z ł o ż o n y charakter. Opisany p o w y ż e j p i e r w s z y poziom tej r e l a c j i to z e w n ę t r z n e p o d o b i e ń s t w o m i ę d z y s y m b o ­ l e m a desygnatem; poziom n a s t ę p n y o k r e ś l a m y w p r z y b l i ż e n i u jako „ w s p ó ł i s t o t o w o ś ć " r o z u m i e j ą c przez to, że s y m b o l posiada n i e k t ó r e w ł a ś ­ ciwości swego desygnatu w y b r a n e przez w z g l ą d na i c h i s t o t n o ś ć . P r z y ­ toczmy t u p r z y k ł a d z m a t e r i a ł u terenowego: w e d ł u g c z ę s t e j w ś r ó d pa­ sterzy o p i n i i , d w a w ę z ł y z a w i ą z u j e się na t a ś m i e o p a s u j ą c e j ś c i a n ę na p o d o b i e ń s t w o k r ę g ó w o w c y po to, b y b y ł y one tak silne i nierozerwalne, j a k nierozdzielne s ą owe k r ę g i , u c h o d z ą c e za bardzo t r u d n e do r o z ł a m a nia palcami. P r z e d s t a w m y t u jednak k r ó t k ą a n a l i z ę s e m a n t y c z n ą u j a w ­ n i a j ą c ą drugie dno tej i n t e r p r e t a c j i . Oto s ł o w a aman chüdzüü — pierw­ szy k r ą g s z y j n y — p o s ł u ż y ł y nie t y l k o do nazwania o w y c h w ę z ł ó w , k t ó 4 D. С h e n u, Theologie au ХЦе siecle, Paris 1957, s. 160; cyt. za e u r, Hermeneutyka i egzystencja, Warszawa 1975, s. 124. P. Rico- �SYMBOLICZNE UNIWERSUM JURTY 103 r e są d w o m a p i e r w s z y m i w ę z ł a m i w i ą z a n y m i w czasie stawiania j u r t y , ale t e ż np. do honorowego t y t u ł o w a n i a drugiego k o n i a na mecie w y ś c i ­ g ó w z okazji ś w i ę t a naadara. T y t u ł u j e s i ę go aman chüüdzund irsen m o r ' — k o ń , k t ó r y p r z y s z e d ł , tak, j a k pierwszy k r ą g . K o ń z w y c i ę z c a t y ­ t u ł o w a n y jest türüülsen mor', ostatni z a ś , h o n o r o w a n y na r ó w n i z p i e r w ­ s z ą p i ą t k ą — siilijn daaga. W k a ż d y m z t y c h w y p a d k ó w o d n a j d u j e m y n a z w y części ciała z w i e r z ę c i a : g ł o w a (türüü) i ogon (süül'), c h o ć jest t o związek trudniej uchwytny niż w ewidentnym przypadku „pierwszego k r ę g u szyjnego"; jest o n podobnie o d l e g ł y , j a k z w i ą z e k naszych o k r e ś l e ń „ n a c z e l n y " albo „ p r z y j ś ć w ogonie" z a n a t o m i c z n y m i o d p o w i e d n i k a m i . W w y p a d k u w y ś c i g ó w m a m y w i ę c do czynienia ze z j a w i s k i e m oznacza­ nia k o l e j n o ś c i chronologicznej k o n i p r z y b y w a j ą c y c h na m e t ę za p o m o c ą nazw k o l e j n y c h części owczego grzbietu. B y ć m o ż e podobnie n a l e ż y i n ­ t e r p r e t o w a ć „ k r ą g s z y j n y " — pierwsze w ę z ł y w jurcie. P i e r w o t n e b y ł o ­ b y t u zjawisko j ę z y k o w e , semantyczne — oznaczanie k o l e j n o ś c i chrono­ logicznej z j a w i s k za p o m o c ą k o l e j n y c h części owczego grzbietu. W ś w i a ­ d o m o ś c i pasterzy o t r z y m u j e ono n a s t ę p n i e i n t e r p r e t a c j ę s e m i o t y c z n ą : że w ę z ł y te są podobne do k r ę g ó w owcy, a wreszcie w p e ł n i symbolicz­ n ą : że d z i ę k i t e m u b ę d ą podobnie mocne . 5 To nadbudowanie i n t e r p r e t a c j i symbolicznej na fakcie semantycz­ n y m s k ł a n i a chyba do r e f l e k s j i nad siłą m y ś l i symbolicznej, k t ó r a do­ s t r z e ż e r e a l n y z w i ą z e k t a m , gdzie p i e r w o t n i e jest t y l k o z w i ą z e k e t y m o ­ logiczny, a l b o w i e m t e n p i e r w s z y jest c z ł o w i e k o w i b l i s k i i ż y c i o w o po­ t r z e b n y (węzeł podobny do k r ę g u b ę d z i e r ó w n i e silny) d r u g i z a ś abstrak­ cyjny i bezużyteczny. W ł a ś c i w o ś c i swego p i e r w o w z o r u posiada r ó w n i e ż z a k ł a d a n y za ż e r ­ dzie dachowe na k s z t a ł t owczego ż o ł ą d k a koniec l i n y czagtga, b i o r ą c y s t ą d s w ą n a z w ę chodood, a n a j c z ę ś c i e j z szacunkiem bajan chodood, bo­ g a t y ż o ł ą d e k . A l b o w i e m w e d ł u g s ł ó w pasterzy, t a k j a k do ż o ł ą d k a o w c y d o s t a j ą s i ę p o k a r m y , b y t a m z o s t a ć przetworzone i d a ć siłę c a ł e m u ciału, t a k do owego z b i o r n i k a stworzonego przez koniec l i n y czagtga wpada p o m y ś l n o ś ć bujan chiszig, n a s t ę p n i e przechodzi po niej w g ó r ę do k r ę g u toono, s k ą d rozlewa s i ę na c a ł e domostwo. P o m y ś l n o ś ć ta — rozumiana j a k o bogactwo i r o z w ó j rodziny, d ł u g o w i e c z n o ś ć j e j c z ł o n k ó w i wzrost stada •— k r ą ż y po ś w i e c i e , w t y m t a k ż e w o k ó ł j u r t y w k i e r u n k u zgod­ n y m z r u c h e m S ł o ń c a , nardzow, i dlatego wpada do „ b o g a t e g o ż o ł ą d k a " 5 Nie podejmuję się sądzić, w jakim stopniu węzeł ten jest naprawdę podobny do kręgu szyjnego owcy; według niektórych pasterzy — nie, „to tylko taka naz­ wa". Poza jurtą wiąże się go między innymi na końcach odkładanego na noc zwiniętego jedwabnego pasa — tradycyjnego składnika mongolskiego stroju. Spot­ kałem się z opinią, że obwiązywanie pasa tym w ę z ł e m znaczy, iż noszący go czło­ wiek jest podobnie powściągliwy i skupiony jak odporny jest ó w krąg. Mechanizm tworzenia symbolicznej nadbudowy jest więc tu taki sam, jak w przypadku węzła w jurcie. �104 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I Ryc. 3. Stawianie jurty Fot. S. Szynkiewicz od p ó ł n o c y ; s t ą d wybrzuszenie l i n y jest skierowane zawsze o t w o r e m w t ę s t r o n ę (to znaczy w lewo), a l b o w i e m koniec znajduje s i ę w e wschodniej części j u r t y s t o j ą c e j zawsze d r z w i a m i na p o ł u d n i e . Jedynie w j u r t a c h gobijskich czagtga zawieszana jest po stronie zachodniej; s k ą d i n ą d pa­ sterze t a m t e j s i (ajmak ś r o d k o w o g o b i j s k i , d a w n y choszun Tuszet-wana) u t r z y m u j ą , że w p r z e s z ł o ś c i p a n o w a ł o z a k ł a d a n i e l i n y po stronie w s c h o d ­ n i e j w k s z t a ł c i e ż o ł ą d k a , co jednak m i a ł o z o s t a ć zmienione d e c y z j ą w ł a d ­ cy choszunu. Obecnie z a k ł a d a się czagtga w formie uproszczonego óldzij albo w postaci ż m i i j a k o jednego z „ t r z e c h s i l n y c h s t w o r z e ń " , p r z y c z y m s i ę g a ona za t y l e poprzeczek na p r a w o i l e w o od centralnej, i l e jest osób płci m ę s k i e j w rodzinie. Na i n n y m miejscu w y k a ż ę , j a k p ó ł n o c n y k i e r u n e k p r z y b y w a n i a bujan chiszig w i ą ż e się z w i e l o m a m o n g o l s k i m i w i e r z e n i a m i , w k t ó r y c h p ó ł n o c jest s t r o n ą d o b r ą , w y s y ł a j ą c ą w s z e l k ą p o m y ś l n o ś ć . J u ż z podane­ go m a t e r i a ł u w i d a ć jednak c a ł ą d i a l e k t y k ę r a c j i z a r ó w n o p r a k t y c z n y c h , j a k i t y c h w i e r z e n i o w y c h , k t ó r e w sumie o k r e ś l a j ą , k s z t a ł t rzeczy u ż y t ­ k o w a n y c h przez c z ł o w i e k a . O t ó ż czagtga jest to l i n a d o ś ć d ł u g a , k t ó r a t y l k o w czasie s i l n y c h w i a t r ó w jest u ż y w a n a dla stabilizowania j u r t y ( t r z y m a n a w t e d y przez d o m o w n i k ó w l u b p r z y w i ą z y w a n a do k o ł k a w zie­ m i , c i ę ż k i e g o m e b l a czy d u ż e g o naczynia z k u m y s e m ) . Co za t y m idzie, ż e b y nie p r z e s z k a d z a ć na co d z i e ń , m u s i b y ć zawożona — i to d o ś ć szero- �SYMBOLICZNE UNIWERSUM J U R T Y 105 k o — za ż e r d z i e dachu, pod w o j ł o k o w y m p o k r y c i e m . P r z y t y m na p e w n o ł a t w i e j jest p r z y t r z y m u j ą c l i n ę l e w ą r ę k ą f o r m o w a ć p r a w ą ó w „ b o g a t y ż o ł ą d e k " czy b u t l ę ЪитЪа, co w rezultacie powoduje, że skierowanie o t w o r u w lewo, na p ó ł n o c ma swe p r a k t y c z n e uzasadnienie. S y m b o l i k a „ b o g a t e g o ż o ł ą d k a " w y d a w a ć się m o ż e zatem d o r o b i o n ą przez pasterzy r e g u ł ą m n e m o t e c h n i c z n ą , albo w r ę c z p r ó ż n ą s p e k u l a c j ą ; jednak j e j p o w ­ szechne w centralnej i wschodniej M o n g o l i i w y s t ę p o w a n i e ( j u r t y zachodniomongolskie o b y w a j ą się w ogóle bez czagtga) j e j ścisły z w i ą z e k z k o m p l e k s e m w i e r z e ń na temat bujan chiszig i k i e r u n k u p ó ł n o c n e g o , a wreszcie w z g l ą d na g ł ę b o k ą z g o d n o ś ć tej koncepcji z r e a l n y m ż y c i e m mongolskich pasterzy owiec i i c h e m o c j o n a l n y m stosunkiem do tego z w i e r z ę c i a — wszystko t o razem sugeruje archaiczny w r ę c z charakter owego skojarzenia. „ B o g a t y ż o ł ą d e k " n a l e ż y do t y c h s y m b o l i , k t ó r y c h „ n i e m o ż n a t r a k t o w a ć j a k o t w o r u w y o b r a ź n i , jako a l e g o r i i dorobionej p ó ź n i e j do j a k i e g o ś d z i a ł a n i a ludzkiego, skoro to dopiero przez jego u ś w i ę c e n i e u s t a n a w i a j ą go i c z y n i ą m o ż l i w y m " . S k ą d i n ą d ta i s t o t n o ś ć l i n y czagtga w j u r c i e centralnomongolskiej zda­ je się b y ć p r a w i e n i e w y t ł u m a c z a l n a z w a ż y w s z y fakt, że j u r t y zachodniomongolskie doskonale się bez niej o b c h o d z ą oraz że praktyczne f u n k c j e z a b e z p i e c z a j ą c e s p e ł n i a w y s t a r c z a j ą c o i n n a lina, osor l u b tatar, p r z y m o ­ cowana do ziemi i do toono. N i e l e d w i e mistycznego c h a r a k t e r u nabiera czagtga u D a r c h a t ó w , co jest t y m dziwniejsze, że j a k o d a w n y l u d l e ś n y żyj^ y s z a ł a s a c h zaczęli oni u ż y w a ć j u r t y w s k a l i masowej dopiero w X I X w i e k u i , j a k w s k a z u j ą badania terenowe, nie t o w a r z y s z y ł o t e m u p e ł n e p r z e j ę c i e s y m b o l i k i . W czasie b u r z y nie w o l n o j e j t r z y m a ć n i k o ­ m u i n n e m u , j a k t y l k o gospodarzowi domostwa; l i n a ta nazywana jest t a m gerijn dżoloo — wodze j u r t y ; u w a ż a się, że j a k k a ż d y k o ń t a k i k a ż ­ da j u r t a p o w i n n y m i e ć swe wodze. P r z y k ł a d podobnego t r a k t o w a n i a czagt­ ga zanotowano w somonie Bajan, gdzie wiesza się na niej w czasie b u r z y u z d ę , co i n f o r m a t o r z y o b j a ś n i a j ą j a k o zabieg magiczny (domnoch) w z m a c ­ n i a j ą c y siłę l i n y s y m b o l i z u j ą c e j owe wodze. W a r t o t u d o d a ć , że w e d ł u g t y c h samych ź r ó d e ł lina p o w i n n a b y ć spleciona z s i e r ś c i w i e l b ł ą d a — r e p r o d u k t o r a i to takiego, k t ó r y r o z p o c z ą ł j u ż d z i a ł a l n o ś ć r e p r o d u k c y j n ą . K r y j e s i ę za t y m chyba wierzenie, że w ł a ś c i w o ś c i w i e l b ł ą d a — r e p r o ­ d u k t o r a , k t ó r y w k u l t u r z e pasterzy jest niejako uosobieniem ż y w i o ł o w e j siły, p r z e j d ą na z r o b i o n ą z jego s i e r ś c i l i n ę ( r o z s z a l a ł y w i e l b ł ą d z czer­ w o n ą w s t ą ż e c z k ą na szyi to jeden z n a j c z ę s t s z y c h t e m a t ó w masowych r e p r o d u k c j i dzieł mongolskiej s z t u k i w s p ó ł c z e s n e j ) . S y m b o l zachowa zatem w t y m w i ę k s z y m stopniu p o ż ą d a n e w ł a ś c i ­ w o ś c i desygnatu i m bardziej s i ę d o ń upodobni: f o r m ą , surowcem, spo­ sobem p o s t ę p o w a n i a magicznego analogicznym do d z i a ł a ń p r a k t y c z n y c h (na linie p r z y p o m i n a j ą c e j w i e l b ł ą d a , zrobionej z jego s i e r ś c i zawiesza s i ę u z d ę na p o d o b i e ń s t w o k i e ł z n a n i a tego z w i e r z ę c i a ) . 6 c 6 w R i c o e u r , op. cit, s. 9. �106 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I S y m b o l , nie b ę d ą c t o ż s a m y z desygnatem, ma jego cechy — a w i ę c m o ż e go z a s t ą p i ć u o b e c n i a j ą c to, co jest n i e d o s t ę p n e z p o w o d u swej n i e m a t e r i a l n o ś c i albo o d l e g ł e w przestrzeni czy t e ż z a m i e r z c h ł e w czasie. W t e n s p o s ó b , gdy na t o r g u c k i m weselu wieszano w j u r c i e r o z g a ł ę z i o n y k a w a ł e k drzewa actaj mod, z n a c z y ł o to, że wesele o d b y w a się w sza­ ł a s i e — pierwszej f o r m i e domostwa p r z o d k ó w . N i e b y ł to z r e s z t ą zabieg stosowany często, lecz co n a j w y ż e j w j u r t a c h bogaczy, wesela b o w i e m ś r e d n i o z a m o ż n y c h i b i e d n y c h pasterzy o d b y w a ł y s i ę p r z e w a ż n i e w t a k z w a n y m dżołomie — j u r c i e bez ścian, w k t ó r e j ż e r d z i e dachowe, t r o c h ę d ł u ż s z e n i ż n o r m a l n i e , w b i t e s ą b e z p o ś r e d n i o w z i e m i ę . Dżołom t a k i sam w sobie s y m b o l i z o w a ł s z a ł a s (owoochoj); trzeba t u d o d a ć , ż e zaczynanie ż y c i a rodzinnego od tej f o r m y domostwa m i a ł o s w ą m o t y w a c j ę p r a k t y c z ­ n ą , a l b o w i e m dżolom jest znacznie t a ń s z y n i ż j u r t a , przez k i l k a l a t po ślubie można kompletować brakujące ściany, wojłok i sprzęty. Nawet j e d n a k ci Torguci, k t ó r z y nie z n a j ą p e ł n e j symbolicznej i n t e r p r e t a c j i w e ­ selnego dżołomu, s ą zdania, że jest to nie t y l k o k o n i e c z n o ś ć ekonomiczna, lecz obyczaj o p a r t y na przekonaniu, że aby ail — rodzina i domostwo — m o g ł y się r o z r a s t a ć , i c h p o c z ą t k i p o w i n n y b y ć j a k najskromniejsze. Zresz­ t ą dla i n n e j g r u p y etnograficznej, chubsugulskich D a r c h a t ó w , posiadamy i n f o r m a c j ę , że wesela i c h dlatego w ł a ś n i e o d b y w a ł y się w s z a ł a s i e urc, bo starcy powiadali, iż jest to pierwsza f o r m a domostwa, a zawarcie w niej ś l u b u p r z y n o s i szczęście . 7 T r a d y c y j n e wesele mongolskie b y ł o o b r z ę d e m , w k t ó r y m symboliczne n a w i ą z a n i e do p r z e s z ł o ś c i m i a ł o zasadnicze znaczenie. W i n t e r e s u j ą c y m nas zakresie p o l e g a ł o to m i ę d z y i n n y m i na rozpalaniu pierwszego ognia w n o w e j j u r c i e nie na ż e l a z n y m s t o j a k u u ż y w a n y m na co d z i e ń , lecz na trzech k a m i e n i a c h tułgyn gurwan czuluu, z p o m o c ą krzesiwa, a w i ę c tak, j a k to r o b i l i p r z o d k o w i e — z a ł o ż y c i e l e g r u p y , do c z a s ó w k t ó r y c h trzeba p o w r ó c i ć , b y m ó c „ k o n t y n u o w a ć ognisko d o m o w e " gal golomt dzalgamdżilach, co oznacza p r z e d ł u ż e n i e ł a ń c u c h a p o k o l e ń . S y m b o l — s u b s t y t u t u m o ż l i w i a w i ę c ł ą c z n o ś ć z t y m , co inaczej jest n i e o s i ą g a l n e . Opinia, że k r ą g tonoo p r z y p o m i n a S u m b u r - u ł ę to nie f o l ­ k l o r y s t y c z n y ozdobnik, ale w y r a z przekonania, że obcowanie ze ś w i a t e m b ó s t w jest m o ż l i w e , jeśli nad g ł o w ą znajduje s i ę w y o b r a ż e n i e g ó r y , k t ó r a s i ę g a do nieba; podobnie o b e c n o ś ć b ó s t w w j u r c i e g w a r a n t u j ą i c h w i z e ­ r u n k i — i k o n k i domowego o ł t a r z y k a . Ten ostatni p r z y k ł a d p r o w a d z i nas k u problematyce w y b i e g a j ą c e j po­ za r o z u m i a n ą ściśle s y m b o l i k ę j u r t y , ale o k a p i t a l n e j dla zagadnienia s y m b o l u w ogóle w a ż n o ś c i . W y p a d n i e j ą t u p r z e d s t a w i ć t y l k o m a r g i n a l ­ nie, p r o b l e m b o w i e m w i z e r u n k ó w b ó s t w j a k o z n a k ó w i k o n i c z n y c h w ś w i a d o m o ś c i w i e r z ą c y c h jest bardziej w i e l o w y m i a r o w y , a n i ż e l i p r e - 7 S . B a d a m c h a t a n , Chbwsgdlijn przyp. 8. Darchaad jastan, Ulaanbaatar 1965, s. 157, �SYMBOLICZNE UNIWERSUM JURTY 107 zentowana t u s y m b o l i k a samego domostwa, s t ą d t e ż w y m a g a z p e w n o ś ­ cią o d r ę b n y c h b a d a ń . W y s t a r c z y t u jednak p o w i e d z i e ć , że o ile j u r t a jest przez samych jej t w ó r c ó w - a r a t ó w u w a ż a n a za znak, to jest dzieło r ą k l u d z k i c h , k t ó r e s w ą w a r t o ś ć s a k r a l n ą z a w d z i ę c z a odniesieniu do rzeczy­ w i s t o ś c i „ d a n e j " , to i k o n k a jest nie t y l e znakiem, ile a u t o n o m i c z n y m sacrum. C h o ć b o w i e m wiadomo, że jest to dzieło r ą k ludzkich, to j e d n a k przez f a k t swej „ o d d a l o n e j genezy" nabiera ona c h a r a k t e r u autentycznej ś w i ę t o ś c i . I k o n k a m a l o w a n a jest b o w i e m przez l a m ę , c z ę s t o w klasztorze, z zachowaniem ś c i s ł y c h r e g u ł , p r z y u ż y c i u farb u w a ż a n y c h za ś w i ę t e , jest podpisana n i e c z y t e l n y m n i e k i e d y dla arata, bo t y b e t a ń s k i m , i m i e ­ n i e m b ó s t w a — a j a k się zdaje n i e z r o z u m i a ł o ś ć jest i s t o t n y m elementem k o n s t y t u u j ą c y m m o n g o l s k ą w i e r z e n i o w o ś ć , c z y l i to, co n i e z r o z u m i a ł e ( w t y m na p r z y k ł a d napisy w obcych j ę z y k a c h , j a k c h i ń s k i i rosyjski) u w a ż a n e jest za p r z e j a w y swego rodzaju sacrum i stosowane w m a g i i pasterskiej, p r z y o b r z ę d z i e p o g r z e b o w y m i t p . O c z y w i ś c i e nie znaczy to, że mongolska i k o n k a jest zawsze t r a k t o w a n a przez w i e r n y c h tak, j a k w p r a w o s ł a w i u i k o n y t y p u Acheiropoietos (ros. n i e r u k o t w o r i e n n y j , „nie r ę k ą l u d z k ą m a l o w a n y " ) ; na pewno jednak i k o n k a odbierana jest prze­ de w s z y s t k i m j a k o sacrum autonomiczne, a dopiero w d r u g i e j k o l e j n o ś c i j a k o znak, podczas gdy ewidentnie przez c z ł o w i e k a w y k o n a n a j u r t a jest ś w i ę t o ś c i ą przede w s z y s t k i m j a k o znak. O c z y w i ś c i e w y w a ż e n i e p r o p o r c j i z a l e ż y od i n d y w i d u a l n y c h k w a l i f i k a c j i r e l i g i j n y c h wiernego, a zanoto­ wane w somonie B a j a n w y p o w i e d z i t r a k t u j ą c e o z w i ą z k u m i ę d z y i k o n k ą a w y o b r a ż o n y m na niej b ó s t w e m d a d z ą się u s z e r e g o w a ć na continuum, k t ó r e g o jeden b i e g u n s t a n o w i ć b ę d z i e ś w i a d o m o ś ć o d r ę b n o ś c i w i z e r u n k u od desygnatu — b ó s t w a , d r u g i z a ś p e ł n e i c h u t o ż s a m i e n i e : 8 „Bóstwo jest jedno i żyje w powietrzu, a ikonki tylko pokazują nam jak ono wygląda, można mu przy nich stawiać ofiary, ale one do niego materialnie nie dotrą, ważne jest tylko, żeby wierzyć" [tj. okazać intencją]. „Te bóstwa żyją gdzieś w świecie [informator wskazuje ruchem g ł o w y kie­ runek północny], ale na oczy ich nie widziałem, nie rozmawiałem z nimi. Ich wy­ obrażenia stoją na ołtarzu, mówią, że burchan tam mieszka, ale czy to prawda nie wiem". „Bóstwo żyje w powierzu, ale w czasie składanych mu małych ofiar [dżachyn tachil, układane na górnym progu wewnątrz jurty odrobinki pożywienia] przyla­ tuje i wchodzi do woreczka [zawieszonego nad górnym progiem, zawierającego wydrukowaną modlitwę] dlatego zostawia mu się uchylone drzwi, żeby wszedł przez górną szparę". 8 W tym kontekście pasjonujący jest spór bizantyjskich ikonoklastów z „czci­ cielami ikon", w trakcie którego padały argumenty teologiczne reprezentujące — mutatis mutandis — dwie przedstawione wyżej biegunowe interpretacje znaku ikonicznego: ikonoklastyczna (Konstantyn V opierający się na koncepcjach m a g ó w Wschodu, stojących zresztą u kolebki podobnych poglądów myśli semickiej), zgod­ nie z którą wizerunek jest „konsubstancjalny" ze swym prototypem i „czicieli obrazów" — oddzielająca wizerunek od prototypu. Patrz: G. O s t r o g o r s k i , Studien zur Geschichte des byzantinischen Bilderstreites, Wrocław 1929. �108 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I „Pięciu bogów jurty gerijn tawan tengri żyje w kręgu toono, czy tam będzie jakiś znak, czy nie — one i tak tam są". „Chadag wiszący nad ogniem [przywiązany do kręgu] to jest bóstwo [burchan jum]". A zatem s y m b o l p e ł n i wobec p i e r w o w z o r u r o l ę s u b s t y t u t y w n ą nabie­ r a j ą c d z i ę k i t e m u dodatkowej w ł a s n o ś c i : przez o d d z i a ł y w a n i e n a ń jako na znak m o ż n a n i e k i e d y w p ł y n ą ć na jego desygnat. U m o ż l i w i a to owa t a ­ jemnicza w i ę ź m i ę d z y s y m b o l e m a o z n a c z a n ą p r z e z e ń r z e c z y w i s t o ś c i ą , stanowiąca m y ś l o w ą podstawę z a r ó w n o symbolicznych a k t ó w religij­ n y c h — na p r z y k ł a d ofiary s k ł a d a n e j przed w i z e r u n k a m i b u r c h a n ó w — j a k i n i e k t ó r y c h p r a k t y k magicznych. D o t y c h ostatnich n a l e ż y na p r z y k ­ ł a d zaszywanie n i c i ą złącza d w ó c h p ł a t ó w w o j ł o k u na dachu j u r t y , co ma u n i e m o ż l i w i ć p o r ó d w i e l b ł ą d z i c y l u b k r o w y zgubionej daleko w stepie, g r o ż ą c y z a m a r z n i ę c i e m nowo narodzonego z w i e r z ę c i a . Oba podane p r z y ­ k ł a d y m a j ą na t y l e odmienny charakter, że w y d a j e s i ę uzasadnione sto­ sowanie do n i c h u t a r t y c h o k r e ś l e ń : religia i magia. S ą d z ę jednak, że r o z ­ r ó ż n i e n i e to, p o w s t a ł e na gruncie tradycyjnego europejskiego stosunku do „ w y ż s z e j " r e l i g i i i „ n i ż s z e j " magii, b ę d z i e m u s i a ł o p r z y n a j m n i e j na terenie c e n t r a l n o a z j a t y c k i m z o s t a ć poddane p o w a ż n e j r e w i z j i . Zmusza do tego refleksja nad l a m a i z m e m — r e l i g i ą , k t ó r a opiera s w ą s k u t e c z n o ś ć na m a g i i ; jest to b o w i e m nie t y l e p r z e j ę c i e przez t ę r e l i g i ę p r a k t y k m a ­ gicznych z j a k i c h ś w i e r z e ń n i ż s z y c h (np. szamanizmu), i l e istotne z a ł o ­ ż e n i e l a m a i z m u : w i a r a w k r e a c y j n ą moc s ł o w a , z a k l ę c i a , r y t u a ł u . Odzie­ d z i c z y ł a je chyba ta r e l i g i a po buddyzmie, dla k t ó r e g o t w ó r c z a moc s ł o w a jest oczywista w ś w i e c i e , w k t ó r y m m a t e r i a jest t y l k o f u n k c j ą ducha. M y ś l e n i e i d z i a ł a n i e symboliczne leżą w r ó w n e j mierze u podstaw m a g i i co i r e l i g i i , skoro z a ś te d w i e dziedziny nie są na i n t e r e s u j ą c y m nas t e ­ renie t a k i n s t y t u c j o n a l n i e , w s p o ł e c z n y m f u n k c j o n o w a n i u od siebie o d ­ dzielone, j a k w Europie, to b y ć m o ż e upada j e d y n a podstawa ich r o z r ó ż ­ niania. P r z e d s t a w m y t u p r z y k ł a d r y t u , k t ó r e g o w konwencjonalnej t e r m i n o ­ l o g i i nie s p o s ó b n a z w a ć m a g i c z n y m , c h o ć — j a k się p r z e k o n a m y — nale­ ż y on do k l a s y „ d z i a ł a ń na s y m b o l u automatycznie skutecznych wobec desygnatu", j a k m o ż n a b y o k r e ś l i ć tak zwane sympatetyczne p r a k t y k i magiczne. M a m t u na m y ś l i ściśle przestrzegany nakaz o t w i e r a n i a i z a m y k a n i a g ó r n e g o o t w o r u j u r t y t y l k o w k i e r u n k u nardzow, zgodnie z r u c h e m S ł o ń ­ ca. Dokonuje tego na ogół gospodyni, k t ó r a o b c h o d z ą c rano j u r t ę od d r z w i w z d ł u ż ś c i a n y zachodniej k u t y ł o w i i c i ą g n ą c za l i n ę p r z y m o c o w a n ą do w o j ł o k o w e j p o k r y w y orch o d s ł a n i a o t w ó r d y m n o - o k i e n n y , co dla do­ m o w n i k ó w oznacza p o c z ą t e k dnia. Wieczorne z a s ł a n i a n i e polega na prze­ c i ą g n i ę c i u owej l i n y — k t ó r a w c i ą g u dnia p o z o s t a w a ł a p r z y w i ą z a n a do t y l n e j ś c i a n y j u r t y — na p o w r ó t k u d r z w i o m , t y m razem w z d ł u ż w s c h o d ­ niej ś c i a n y , a w i ę c nadal ze S ł o ń c e m . J e ś l i k t o ś , np. niezorientowane �SYMBOLICZNE UNIWERSUM J U R T Y 109 dziecko, o d s ł o n i l u b z a s ł o n i orch pod S ł o ń c e n a t y c h m i a s t anuluje się t e n r u c h , w y k o n u j ą c go p o t e m poprawnie, na znak z a ś ekspiacji zanurza się koniec l i n y w m l e k u . Inaczej ten czyn m ó g ł b y s p o w o d o w a ć o g ó l n e n i e ­ szczęścia ( т м и ' ) — c h o r o b ę , a n a w e t ś m i e r ć c z ł o n k ó w r o d z i n y , w y g i n i ę ­ cie stada. Z a n i m r o z p a t r z y m y s t r u k t u r ę tego z a j m u j ą c e g o wierzenia p r z e d ­ s t a w m y t u , j a k jest ono t r a k t o w a n e przez samych a r a t ó w . O t ó ż spora­ dycznie t y l k o m o ż n a w rozmowach z pasterzami n a p o t k a ć p r a w d z i w ą w i a r ę w w y s t ą p i e n i e t y c h s k u t k ó w , n i k t z a ś nie p o t r a f i p o w i e d z i e ć , d l a ­ czego m i a ł y b y one m i e ć t a k i w ł a ś n i e charakter. N a ogół araci w y j a ś ­ n i a j ą : „ T o t y l k o t a k i obyczaj, k t ó r y zachowujemy po przodkach, ale n a p r a w d ę t o nic b y się nie s t a ł o " . W y j a ś n i e n i e tego stanu rzeczy polega­ j ą c e g o na powszechnym k w e s t i o n o w a n i u r e a l n o ś c i sankcji owej n o r m y p r z y j e j r ó w n o c z e ś n i e o g ó l n y m przestrzeganiu (z w y j ą t k a m i , o k t ó r y c h p o n i ż e j ) m o ż e b y ć k i l k a . A w i ę c po pierwsze to zdystansowane spojrze­ nie m o ż e b y ć r e z u l t a t e m p o s t ę p u j ą c e j laicyzacji, w t y m i tej oddolnej, r o d z ą c e j się c h o ć b y z obserwacji z m i e n i o n y c h w a r u n k ó w b y t o w a n i a ; na p r z y k ł a d j u r t y torguckie p o s i a d a j ą obecnie k o m i n s t a ł y , nie o d e j m o w a n y na noc od pieca — j a k t o jest w. j u r t a c h c h a ł c h a s k i c h . P o n i e w a ż k o m i n ten t k w i w zachodniej części o t w o r u u n i e m o ż l i w i a to o t w i e r a n i e orch z tej s t r o n y i powoduje, że trzeba to r o b i ć narburuu, pod S ł o ń c e („a m i m o to nic się nie staje"). Po w t ó r e w y d a j e się, ż e pasterzom zawsze b y ł a w ł a ś c i w a pewna s z c z e g ó l n a r a c j o n a l n o ś ć p o l e g a j ą c a na d o r a b i a n i u m n i e j l u b bardziej zracjonalizowanych w y j a ś n i e ń do d z i a ł a ń ewidentnie i r r a c j o ­ n a l n y c h : - r y t u a l n y c h i symbolicznych. Po trzecie; c h o ć b y ta okoliczność, że deklaracje takie o t r z y m u j e się w t r a k c i e w y w i a d u , a w i ę c r o z m o w y prze­ prowadzanej j ę z y k i e m r a c j o n a l n y m , d y s k u r s y w n y m nie z a ś symbolicz­ n y m sprawia, że r o z m ó w c y nie s ą w stanie inaczej w y j a ś n i ć s w y c h s y m ­ b o l i c z n y c h z a c h o w a ń , j a k t y l k o przez „ u c i e c z k ę w a u t o r y t e t " . N a ogół jest to n i e p o d w a ż a l n y a u t o r y t e t t r a d y c j i , p r z o d k ó w , z w a l n i a j ą c y od za­ stanowienia się n a d mechanizmem symbolicznego d z i a ł a n i a , nad l o g i k ą sankcji i t d . A r c y c i e k a w e b y ł o b y dla badacza poznanie, j a k m y ś l e n i e s y m ­ boliczne godzi się z r a c j o n a l n y m w u m y ś l e tego samego c z ł o w i e k a . N i e ­ s t e t y w trakcie r o z m o w y etnografa z i n f o r m a t o r e m taka k o n f r o n t a c j a nie jest w ogóle m o ż l i w a ; z w y w i a d u b o w i e m z r o z u m i e ć m o ż n a t y l k o j e d n ą s t r o n ę s y m b o l u : to, ż e jest on z n a k i e m r e p r e z e n t u j ą c y m coś i n ­ nego — t a k zostanie on b o w i e m o k r e ś l o n y w s f o r m u ł o w a n i u d y s k u r s y w ­ n y m , k t ó r e o d r ó ż n i znak od desygnatu. A l e to r o z r ó ż n i e n i e przestaje b y ć aktualne w momencie, w k t ó r y m na miejsce refleksji p o j a w i a się emocja l u b w i a r a ; w t e d y s y m b o l jest odczuwany j a k o częściowo l u b nawet c a ł ­ kowicie t o ż s a m y z rzeczywistością — k t ó r ą miał tylko r e p r e z e n t o w a ć . J ę z y k d y s k u r s y w n y nie p o t r a f i z d a ć s p r a w y z tego irracjonalnego u t o ż ­ samienia, a wszelkie p y t a n i e o jego i s t o t ę jest k w e s t i o n o w a n i e m , p o w o d u ­ j ą c y m u c i e c z k ę r e l a c j o n u j ą c e g o w j e d y n e racjonalne w y j a ś n i e n i e , j a k ż e �110 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I często w y s ł u c h i w a n e przez badacza: „ T o t y l k o t a k i nasz mongolski o b y ­ czaj", mcmaj mongol ulsyn dzan. Ó w paradoks s y m b o l u , p o l e g a j ą c y na t y m , że w w y r a ż e n i u d y s k u r s y w n y m jest on t y l k o znakiem, w s w y m w ł a ś c i w y m z a ś f u n k c j o n o w a n i u jest u t o ż s a m i a n y z desygnatem, da s i ę zapewne s p r o w a d z i ć do d w o i s t o ś c i s t r u k t u r y znaczenia, k t ó r e „ r ó w n o ­ c z e ś n i e jest f u n k c j ą n i e o b e c n o ś c i , skoro p r ó ż n o o d s y ł a do nieobecnych p r z e c i e ż rzeczy, oraz f u n k c j ą o b e c n o ś c i , skoro ma t ę n i e o b e c n o ś ć uobec­ n i ć , p r z e d s t a w i ć " . T r u d n o t u p o w s t r z y m a ć s i ę od r e f l e k s j i , j a k zasadniczo odmienne są te dwa t o r y ludzkiego m y ś l e n i a i d z i a ł a n i a : r a c j o n a l n y i symboliczny, k t ó r e w y c h o d z ą z jednego p o j ę c i a : znaku. 9 W r a c a j ą c jednak do m e r i t u m sprawy, t z n . do i s t o t y owego obyczaju o t w i e r a n i a órcTi ze S ł o ń c e m i z w i ą z a n e g o z t y m wierzenia, trzeba s t w i e r ­ dzić, że z p u n k t u widzenia przedstawionej w y ż e j koncepcji s y m b o l u owa sankcja plasuje się j a k b y poza w ł a ś c i w y m miejscem w y z n a c z o n y m jej przez l o g i k ę m y ś l e n i a symbolicznego. Oto jeśli p r z y j ą ć , że j u r t a po­ siada symboliczne odniesienia do k o s m o s u , to d z i a ł a n i a niezgodne z w y z n a c z o n y m i p r z e z e ń w z o r a m i p o w i n n y m i e ć s k u t k i kosmiczne, n i e z a ś t a k przyziemne, c h o ć drastyczne, j a k te, k t ó r y c h o b a w i a l i się araci: n i e s z c z ę ś c i a w rodzinie i gospodarstwie. C z y ż b y ta k o n k r e t n a sankcja b y ł a t y l k o zabiegiem socjotechnicznym, s p o ł e c z n ą p r z e s t r o g ą dla j e d ­ nostki, k t ó r a c h c i a ł a b y s i ę w y ł a m a ć z powszechnego obyczaju, d l a tego, k t o g w a ł c i p r z y j ę t e w z o r y p o s t ę p o w a n i a ? Ż e t a k nie jest, że m a m y t u do czynienia z w i e r z e n i e m k o n s e k w e n t n y m wobec r e g u ł m y ś l e n i a s y m ­ bolicznego, przekonuje analiza s y m b o l i k i r u c h u obrotowego. Z w r ó ć m y b o w i e m u w a g ę , że k i e r u n e k „ze S ł o ń c e m " jest ogólnie p r z y j ę t y m k i e ­ r u n k i e m obchodzenia j u r t y , ofiarnego owo, mburganu czy ś w i ą t y n i . Z a u w a ż m y t e ż , że jest to k i e r u n e k obracania lamajskiego m ł y n k a m o d l i ­ tewnego churde. Pasterze z a p y t y w a n i o e w e n t u a l n ą z w e r b a l i z o w a n ą n o r m ę dla tego obyczaju p a m i ę t a l i , że l a m o w i e przestrzegali, iż za k r ę c e ­ nie m ł y n k a w k i e r u n k u p r z e c i w n y m „ p ó j d ą do p i e k ł a " . Dawniejsza l i t e r a t u r a rzuca jednak snop ś w i a t ł a na t ę s p r a w ę . Oto G. N . P o t a n i n opisuje rzadko s p o t y k a n y m ł y n e k m o d l i t e w n y z w y o b r a ż e n i e m b ó s t w a O s e r - D ż a m e na wozie z a p r z ę g n i ę t y m w 7 ś w i ń . M ł y n e k t e n jest d y s k i e m osadzonym na pionowej osi, a jego obie powierzchnie podzielone są na 7 s e k t o r ó w ; na p o w i e r z c h n i g ó r n e j w k a ż d y m z n i c h w y o b r a ż o n y jest k w i a t , na dolnej — ś w i n i e , z w r ó c o n e r y j a m i w j e d n ą s t r o n ę , t a k że po o b r ó c e n i u m ł y n k a od l e w e j do p r a w e j b ę d ą one w i r o w a ć r y j a m i do p r z o ­ du. A l e na noc d y s k t e n przewraca s i ę s t r o n ą z w y o b r a ż o n y m i ś w i n i a m i do g ó r y i w t e d y trzeba go o b r a c a ć z p r a w a na lewo, b y ś w i n i e z n ó w i0 9 R i с o e u r, op. cit., s. 14. 10 Wyrazem tego może b y ć np. opinia, że „jurta to pół nieba", bazująca na l u ­ dowej etymologii w y w o d z ą c e j słowo 'ger' (jurta) od 'tenger' (niebo). Patrz też m ó j artykuł: Kategorio przestrzeni w kulturze koczowniczej. Analiza przestrzenna mon­ golskiej jurty, „Etnografia Polska", t. 19: 1975 z. 1, s. 109-128. �SYMBOLICZNE UNIWERSUM JURTY 111 b i e g ł y r y j a m i do przodu; jeśli k t o ś zapomniawszy się o b r ó c i m ł y n e k tak, j a k za dnia, od lewej do p r a w e j , to ś w i n i e p o b i e g n ą ogonkami do przodu, co „ w e d ł u g w i e r z e ń M o n g o ł ó w m o ż e s p o w o d o w a ć naruszenie p o r z ą d k u ś w i a t a i s k o ń c z y ć się u p a d k i e m jego k o n s t r u k c j i w e w s z e c h ś w i a t o w y m potopie l u b p o ż a r z e " . 1 1 Z a n i m odniesiemy t ę i n f o r m a c j ę do sfery j u r t y w y j a ś n i j m y opis Potanina p e w n y m i dodatkowo z e b r a n y m i i n f o r m a c j a m i . A w i ę c Oser- D ż a m e to z p e w n o ś c i ą t y b e t a ń s k i Od-zer-czan-ma (sanskr. MarlczT, B r y l a n t o w e promienie), bodhisattwa przedstawiany na i k o n k á c h i po­ s ą ż k a c h w I n d i i i Tybecie na wozie z a p r z ę ż o n y m w 7 ś w i ń l u b na p o d ­ t r z y m y w a n y m przez nie t r o n i e z lotosu . Z n a n y m i m a t e r i a ł mongolski sugeruje s o l a r n ą i n t e r p r e t a c j ę tego b ó s t w a (nie tak j u ż oczywiste jest, czy f u n k c j o n o w a ł o ono tak samo na gruncie rdzennie b u d d y j s k i m ) . Prze­ m a w i a za t y m sam k s z t a ł t wspomnianego m ł y n k a — nie jest to j a k zawsze cylinder, lecz dysk; charakter r o z s t r z y g a j ą c y m a j ą zanotowane w somonie Bajan informacje, że „ S ł o ń c e to b ó s t w o O s e r - D ż a m e " oraz p o c h o d z ą c e z Gobi wierzenie, że „ S ł o ń c e jeździ na wozie z a p r z ę g n i ę t y m w 7 ś w i ń " ; owe ś w i n i e b y ł y t u n i e z r o z u m i a ł e dla samych i n f o r m a t o r ó w , lecz bez w i ę k s z e g o r y z y k a m o ż n a chyba w i d z i e ć w n i c h W i e l k i W ó z , z w ł a s z c z a że funkcjonuje on na t y m terenie pod a r c h a i c z n ą n a z w ą „ T e r e g odon" — W ó z gwiezdny, a nie t y l k o pod o g ó l n o m o n g o l s k ą n a z w ą D o ł o n - b u r c h a n — Siedem b ó s t w . 12 Jak s ą d z ę , w ł a ś n i e ten fakt, iż wykazana t u solarno-gwiezdna s y m ­ b o l i k a m ł y n k a modlitewnego b y ł a oczywista dla jego u ż y t k o w n i k ó w , s p o w o d o w a ł , że sankcja za obracanie go „ n a opak", m i a ł a explicite kosmiczny charakter. W p r z y p a d k u obchodzenia j u r t y nie ma t a k i e j kosmicznej sankcji expressis verbis, ale nie znaczy to, że nie ma j e j implicite. Na j e j istnienie w s k a z u j ą zebrane w terenie w y p o w i e d z i , w e d ł u g k t ó r y c h k a ż d y c z ł o w i e k m a na niebie s w ą g w i a z d ę , k t ó r a poja­ w i a się p r z y jego narodzinach, z a ś w czasie ś m i e r c i spada; s t ą d w i d z ą c s p a d a j ą c ą g w i a z d ę m ó w i się w całej M o n g o l i i minij ód bisz — „ t o nie moja gwiazda", Torguci z a ś d o d a j ą jeszcze: „ t o spada gwiazda Kazacha" i s p l u w a j ą na z i e m i ę . Tak w i ę c z a k ł ó c e n i e biegu gwiazd odbija s i ę n a 1 1 G. N. P o t a n i n, Krugowoje dwiżenije nocznogo niebje i grozowoje jawlenije w mongolskich priedanijach, ikonopisi i płastikie, [w:] Zapiski Siemipałatynskogo Podotdieła Zapadno-Sibirskogo Otdiela Russkogo Geograficzeskogo Obszczestwa, wyp. 3, Siemipałatynsk 1919, s. 18. Autor ten potrafił wznieść się ponad powszechne europejskie widzenie lamajskich m ł y n k ó w modlitewnych jako maszynek do odma­ wiania modlitw dostrzegając głęboki ich sens w tym, że „o ile ruch młynka nie odpowiadający pozornemu ruchowi gwiazd niszczy trwałość świata, to ruch zgodny ten porządek umacnia. Każdy buddysta, kręcący główką osi cylindra, uważa się za maleńkiego czakrawarti, obracającego koło". Porównaj reprodukcje w: A. G r ü n w e d e l , Mythologie des Budhismus in Tibet und der Mongolei, Leipzig 1900, s. 145-146; A. G o r d o n , Iconography of Tibetan Lamaism, Tokyo 1967, s. 33 i tabl. 1-2 na s. 77. 1 2 �112 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I losach c z ł o w i e k a •— s t ą d m o t y w o w a n i e zakazu o t w i e r a n i a órch pod S ł o ń c e w ł a ś n i e k o n s e k w e n c j a m i p r z y z i e m n y m i , ale p r z e c i e ż są one w y ­ n i k i e m katastrofy kosmicznej b ę d ą c e j b e z p o ś r e d n i m r e z u l t a t e m n i e ­ w ł a ś c i w e g o d z i a ł a n i a symbolicznego. P a m i ę t a się t y l k o o t y c h p i e r w s z y c h konsekwencjach — nie m y ś l ą c wcale o gwiazdach — j a k b y na zasadzie „ b l i ż s z a c i a ł u koszula", b o w i e m nie j a k i e j ś abstrakcyjnej katastrofy w kos­ mosie obawia się ó w „ m a ł y c z a k r a w a r t i " , ale j e j w p ł y w u na s w ó j w ł a s ­ n y los. Jest to r u d y m e n t a r n y s k ł a d n i k w ł a ś c i w e j w s z y s t k i m chyba k u l t u r o m ' t r a d y c y j n y m holistycznej w i z j i ś w i a t a , k t ó r a z a k ł a d a , że d z i a ł a n i a ludzkie p o w i n n y p r z e b i e g a ć zgodnie z w z o r e m w y z n a c z o n y m przez Universum, w p r z e c i w n y m b o w i e m razie n a s t ą p i z a k ł ó c e n i e kosmicznego ł a d u , k t ó r e g o konsekwencje poniesie c z ł o w i e k . Ta jedna z Elementargedanken ludzkości realizowana b y ł a z r ó ż n ą siłą przez r ó ż n e k u l t u r y ; do s k r a j n o ś c i d o p r o ­ w a d z i ł j ą c h i ń s k i u n i w e r s a l i z m , w k t ó r y m pole d z i a ł a ń l u d z k i c h uzna­ n y c h za istotne dla f u n k c j o n o w a n i a kosmosu o b j ę ł o wszystkie chyba sfery d z i a ł a l n o ś c i j e d n o s t k i i p a ń s t w a . To sama koncepcja w w y d a n i u s p o ł e c z e ń s t w a pasterskiego (gdzie np. s p r a w y wegetacji i j e j p o d t r z y m y ­ wania nie m o g ł y o d g r y w a ć takiej r o l i , p r a k t y k i z a ś r e l i g i j n e m i a ł y daleko m n i e j etatystyczny charakter) n o r m o w a ł a poczynania l u d z i w bardziej j u ż ograniczonym zakresie: w i ę ź c z ł o w i e k a z kosmosem nie p r z y b i e r a ł a f o r m m i s t y c z n y c h , lecz co n a j w y ż e j symboliczne, j a k to jest w pi'zypadku rytów jurtowych. W t y m miejscu p r o b l e m a t y k a holistycznej w i z j i ś w i a t a k r z y ż u j e się z t e m a t y k ą s y m b o l u . Oto b o w i e m w y m a g a analizy klasa t y c h r y t u a l n y c h z a c h o w a ń c z ł o w i e k a , k t ó r y c h celem jest p o d t r z y m a n i e t r w a n i a Kosmosu poprzez d z i a ł a n i a symboliczne. P r o p o n u j ę n a z w a ć je m i a n e m m a g i i kos­ micznej, p o d k r e ś l a j ą c raz jeszcze, że magia ta m o ż e f u n k c j o n o w a ć w ob­ r ę b i e systemu religijnego (np. m ł y n e k m o d l i t e w n y ) , a n a c z e l n ą z a s a d ą j e j w y o d r ę b n i e n i a b ę d z i e okoliczność, że jest to d z i a ł a n i e symboliczne o oczekiwanej automatycznej s k u t e c z n o ś c i wobec p r z e d m i o t u odniesienia ( t u : Kosmosu). Oto b o w i e m m o ż n a w p ł y n ą ć na Kosmos przez d z i a ł a n i e na obiekt, p o s i a d a j ą c y k o s m i c z n ą s y m b o l i k ę : dom, b u d o w l ę s a k r a l n ą , m ł y n e k m o d l i t e w n y p o ś w i ę c o n y b ó s t w u solarnemu — w y k o n u j ą c r u c h o b r o t o w y zgodny co do k i e r u n k u z k o s m i c z n y m p i e r w o w z o r e m . A l e szersza analiza s y m b o l i k i r u c h u obrotowego — k t ó r a zostanie p r z e d ­ stawiona na i n n y m miejscu — d o p r o w a d z i ł a b y do w n i o s k u , że w s z e l k i r u c h o b r o t o w y , n i e z a l e ż n i e od tego czy przedmiot, w z w i ą z k u z k t ó r y m s i ę go w y k o n u j e , posiada s y m b o l i k ę k o s m i c z n ą czy t e ż nie (jak c h o ć b y k r ę c e n i e ż a r e n ) ma w w i e r z e n i a c h r ó ż n y c h l u d ó w konsekwencje dla biegu czasu i przestrzeni. K a ż d y r u c h o b r o t o w y m u s i b y ć zgodny z k i e ­ r u n k i e m o b r o t u nieba, w ostatniej b o w i e m i n s t a n c j i symboliczne o k a z u j ą się b y ć t a k ż e d z i a ł a n i a ludzkie, a nie t y l k o rzeczy. Jedne i drugie m u s z ą o d p o w i a d a ć p i e r w o w z o r o m , j a k i e wyznacza r z e c z y w i s t o ś ć n a t u r a l n a . �SYMBOLICZNE UNIWEKSUM J U R T Y 113 P i e r w o w z o r ó w t y c h poszukuje c z ł o w i e k w N a t u r z e , b y u w o l n i ć k u l t u r ę od balastu a r b i t r a l n o ś c i , b y u z a s a d n i ć r a c j ę s w y c h d o w o l n y c h — bo k u l t u r o w y c h , a nie n a t u r a l n y c h — p o c z y n a ń , z a k o t w i c z a j ą c je w absolucie rzeczywistości „danej". T a k w i ę c opisana p o w y ż e j s y m b o l i k a j u r t y s p e ł n i a w c a ł e j r o z ­ ciągłości r o l ę , j a k ą gdzie i n d z i e j p e ł n i m i t , k t ó r e g o „ n a c z e l n e zadanie polega na ustaleniu p r a w z o r ó w d l a w s z y s t k i c h l u d z k i c h c z y n n o ś c i m a ­ j ą c y c h j a k i e ś znaczenie" . Z a u w a ż y ć t u trzeba, że nie z n a m y z t e r e n ó w M o n g o l i i ż a d n e g o m i t u na temat powstania j u r t y , k t ó r y m ó g ł b y t ł u m a ­ czyć jej kształt i usprawiedliwiać istniejący sposób jej użytkowania. U z y s k a n ą od t o r g u c H e g o barda l e g e n d ę , ż e j u r t ę w y m y ś l i ł Szeren-wan (postać z r e s z t ą historyczna sprzed około d w ó c h w i e k ó w ) m o ż n a u z n a ć za s p o r a d y c z n ą . C z ę s t s z a jest j u ż notowana w ś r ó d C h a ł c h a s ó w i B a r g u t ó w somonu B a j a n opinia, że j u r t ę d a ł l u d z i o m b u r c h a n . Z tego stwierdzenia nie w y n i k a j e d n a k n i g d y przekonanie, ż e j u r t a z o s t a ł a stworzona w t a ­ k i e j postaci, w j a k i e j znana jest obecnie. A r a c i s ą w p e ł n i ś w i a d o m i , że r o z w i j a ł a s i ę ona w h i s t o r i i od f o r m prostszych, j a k s z a ł a s przez opisany w y ż e j dżołom ( c h a ł c h a s k i e : chatgur). S ą d z ę , iż w p ł y w a na t o fakt, że dzisiejsza j u r t a s t a n o w i j a k b y aglomerat t y c h f o r m i bardzo często, na p r z y k ł a d na odgonach czy p r z y k r ó t k i m j e d n o d n i o w y m p o ­ stoju, u ż y w a s i ę tej samej j u r t y w k t ó r e j ś z j e j e w o l u c y j n i e w c z e ś n i e j ­ szych f o r m — bez ś c i a n albo bez g ó r n e g o k r ę g u , b y kosztem w i e l k o ś c i i w y g o d y pomieszczenia oszczędzić na czasie rozstawiania. S a k r a l n y ł a d u n e k z a w a r t y w p o s z c z e g ó l n y c h c z ę ś c i a c h j u r t y nie m a w i ę c „ u p r a w o m o c n i e n i a przez g e n e z ę " , lecz na ogół przez z n a k o w ą r e l a c j ę do a u t e n t y c z n y c h , i s t n i e j ą c y c h poza j u r t ą w a r t o ś c i . Zaistnienie tej r e l a c j i ma d w o j a k i e s k u t k i : Z jednej s t r o n y daje ona poczucie b l i s k o ś c i desygnatu ( i k o n k i — b ó s t w a , k r ą g — S u m b u r - u ł a ) albo p r z y n a j m n i e j zbliża n i e ­ k t ó r e jego cechy (czagtga — siła w i e l b ł ą d a ) , czy wreszcie s t a n o w i n i e ­ k w e s t i o n o w a n y precedens d l a l u d z k i c h d z i a ł a ń i w z ó r i c h f o r m y ( k i e r u n e k obchodzenia j u r t y , „ b o g a t y ż o ł ą d e k " ) . Z d r u g i e j s t r o n y zastosowanie s y m b o l u z o b o w i ą z u j e do d z i a ł a n i a zgodnego z f u n k c j o n o w a n i e m p i e r w o ­ w z o r u pod s a n k c j ą k o n s e k w e n c j i d l a tego ostatniego, a l b o w i e m poprzez d z i a ł a n i e na z n a k u m o ż n a w p ł y n ą ć na desygnat. J e ś l i c z y n y l u d z k i e s ą zgodne l u b podobne do p r o c e s ó w n a t u r a l n y c h — u t w i e r d z a j ą u n i w e r ­ salny p o r z ą d e k ; g d y s ą sprzeczne l u b z o s t a n ą zaniechane — ł a d ulega zachwianiu. Zanotowane w ś r ó d T o r g u t ó w podanie m ó w i o t y m , j a k Czyngis-chan po naradzie ze s w y m i m i n i s t r a m i w y d a ł zakaz p ę d z e n i a w ó d k i mlecznej archi — pod g r o ź b ą k a r y ś m i e r c i d l a r o d z i c ó w o s ó b w i n ­ n y c h tego p r z e s t ę p s t w a . Po k r ó t k i m czasie w c a ł y m p a ń s t w i e zapano­ w a ł a susza, a t y l k o w okolicy jednej j u r t y p a d a ł deszcz i w y r a s t a ł a r o ś l i n 1 3 1 3 M. E 1 i a d e, Traktat o historii 8 — Etnografia Polska, t. X X I , z. 1 religii, Warszawa 1966, s. 404. �114 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I n o ś ć . Czyngis p r z e j e ż d ż a j ą c t a m t ę d y d o s t r z e g ł l e ż ą c ą na z i e m i d r e w n i a n ą r u r ę burcheer, w y m o w n e ś w i a d e c t w o , że w tej j u r c i e nadal destyluje się archi. Z r o z u m i a ł , że to d z i ę k i p ę d z e n i u w ó d k i m o ż e p a d a ć deszcz i o d w o ł a ł co p r ę d z e j zakaz. Z a u w a ż m y t u , ż e proces d e s t y l a c j i archi (podgrzewany w n a c z y n i u d o l n y m m l e c z n y zacier paruje i s k r a p l a s i ę na dnie naczynia g ó r n e g o , w y p e ł n i o n e g o z i m n ą w o d ą , a u z y s k a n y p r o ­ d u k t kapie na dół) p r z y p o m i n a proces p o w s t a w a n i a deszczu, p r z y c z y m p r z y n a j m n i e j trzeci c z ł o n w tej analogii: parowanie — skraplanie — spadanie k r o p l i , w p r o s t nie m ó g ł b y ć przez a r a t ó w nie z a u w a ż o n y . Z p o w y ż s z y c h r o z w a ż a ń w y ł o n i ł s i ę obraz j u r t y j a k o s y m b o l u , a za­ r a z e m p r z e d s t a w i o n y z o s t a ł m a t e r i a ł d o k u m e n t u j ą c y cechy specyficzne s y m b o l u w o b r ę b i e k l a s y z n a k ó w , przede w s z y s t k i m w zakresie jego r e l a c j i do desygnatu. S y m b o l o k a z a ł s i ę t u b y ć znakiem, k t ó r y nie t y l k o p r z y w o d z i na m y ś l desygnat d z i ę k i z e w n ę t r z n e m u p o d o b i e ń s t w u , ale daje c z ł o w i e k o w i poczucie obcowania z w y o b r a ż o n ą r z e c z y w i s t o ś c i ą , w p e ­ w i e n s p o s ó b j ą uobecnia, jeśli nie w całości, to p r z y n a j m n i e j w postaci w y b r a n y c h najistotniejszych j e j cech. Wreszcie przez d z i a ł a n i e s y m b o ­ liczne m o ż n a w p ł y n ą ć na r e p r e z e n t o w a n ą r z e c z y w i s t o ś ć . W y m i e n i o n e p o w y ż e j cechy s y m b o l u nie są b y n a j m n i e j e l e m e n t a m i jego d e f i n i c j i c h o ć b y dlatego, że ostatnia z nich, m o ż n o ś ć o d d z i a ł a n i a na desygnat, p r z y s ł u g u j e t y l k o w y b r a n y m s y m b o l o m . W sumie w s k a z u j ą one t y l k o , j a k g ł ę b o k i e m o ż e b y ć potencjalnie bogactwo i z ł o ż o n o ś ć s y m ­ b o l u w zakresie w ł a ś c i w i e ję.dnej t y l k o jego cechy — r e l a c j i do desyg­ n a t u — stwierdzane w ś w i a d o m o ś c i l u d z k i e j oraz w n i e d y s k u r s y w n y c h : „ s y m b o l i c z n y c h " , o b r z ę d o w y c h i magicznych f o r m a c h j e j w y r a z u . T r a k t o w a n i e rzeczy, z k t ó r ą z w i ą z a n e s ą t r e ś c i w i e r z e n i o w e , j a k o znaku r z e c z y w i s t o ś c i i n n e j nie w y c z e r p u j e p r o b l e m a t y k i j e j duchowego ł a d u n k u . Dopiero u z u p e ł n i o n y o p r e z e n t a c j ę autonomicznych w a r t o ś c i s a k r a l n y c h i emocjonalnych, t k w i ą c y c h w j u r c i e , m a t e r i a ł ten m ó g ł b y w p e ł n i p o k a z a ć , j a k rzecz jest nie t y l k o r z e c z ą . N i e c h m i w o l n o b ę d z i e w y r a z i ć przekonanie, że t a k i e badanie p e ł n e g o znaczenia p r z e d m i o t ó w m o ż e s t a n o w i ć d o m e n ę etnografii, k t ó r a j a k o jedyna w o b r ę b i e h u m a n i ­ s t y k i m o ż e z r o z u m i e ć c z ł o w i e k a przez zrozumienie rzeczy. Ежи СлавомирВасилевски СИМВОЛИЧЕСКОЕ МИРОЗДАНИЕ МОНГОЛЬСКОЙ ЮРТЫ Резюме Статья написана с целью показать, каким образом вещь, произведение человеческих рук: традиционное монгольское жилище, юрта (монгол гэр) какпроизведение материаль­ ной культуры и связанное с нею поведение и действия человека становятся объектоммиро­ воззренческих концепций, верований и эмоций, участвуя в духовной сфере культуры. �SYMBOLICZNE UNIWEBSUM JURTY 115 Это происходит путем приписывания юрте скотоводами-аратами подлинных симво лических значений; по мнению информаторов юрта не есть автономное произведение че­ ловека, с произвольной формой, она символизирует собой („представляет", „напоминает") множество различных объектов естественного мира (природа, животные) или сверхестественного — мира верований и космологических представлений. Она — выполненный рукой человека знак внечеловеческой, внекультурной действительности, знак космоса и Природы, составляющих прообраз и обоснование для формы человеческого произведения и действий. Параллельно с представлением местного материала автор раскрывает очередные су­ щественные черты символа вообще, чтобы добиться полного понимания этого сложного понятия. Итак, символ — это знак особого рода, знак, который не только : 1) своей внеш­ ностью походит на объект, который он должен изображать (десигнат), но также 2) имеет для людей, создающих этот символ и верящих в него, некие существенные свойства изо­ бражаемого и благодаря тому может в известном смысле вызывать представление о нем, и, наконец, 3) имеет часто то свойство, что путем воздействия на символ можно, по убеж­ дению верующих, воздействовать на изображаемый им объект, что есть основа всякой магии, а в случае юрты, прежде всего, „космической магии", как предлагает называть ее автор. Местный материал иллюстрирует поочередно названные черты символа. Итак, по убеждению скотоводов, общая форма юрты и ее отдельные элементы (кольцо, формы кар­ каса, центральный трос чагтга) напоминают восемь знаков найман тахил или субурган и т.п. Далеко более почетное место, чем эти ламайские спекуляции позднейшего времени, занимают распространенные народные поверья, соотносящие отдельные части юрты с жи­ вотными — лошадью, бараном, верблюдом, близкими повседневному опыту монгольских скотоводов. Особенно богатой является животная символика веревки чагтга, прикреплен­ ной к верхнему кольцу, и ее конца, образующего форму овечьего желудка, в который, по поверьям скотоводов, должно ниспадать благополучие буян хишиг, чтобы отсюда распро­ страняться по юрте, как питательные вещества растекаются из желудка по телу овцы. Свя­ зываемые наподобие овечьего первого шейного позвонка два узла на тесьме, опоясыва­ ющей какркас юрты, не только названы так же, как этот позвонок (аман хузуу), но им при­ писывается такая же жесткость и прочность. Чрезвычайно занимательна символика верх­ него кольпа тооно. Фольклорный материал внушает здесь космические отнесения (солнце, луна, космическое дерево с гнездом птицы Гаруди). По поверьям торгутов Алтая кольцо напоминает собой Сумбур-улу, мифическую гору ламайской космологии, высящуюся в цен­ тре мира и достающую вершиной до небес. Таким символическим образом осуществляется это повсеместное в традиционных культурах всего мира убеждение, что человек должен жить „в центре мира", в месте, обеспечивающем связь с Небом. Символ, стало быть, имеет силу вызывать представление отдаленного в пространстве (недоступная Сумбур-ула), а также и давно минувшего во времени. Торгоутская свадьба устраивалась в юрте, воздвинутой из одних лишь кровельных жердей, или с употреблением специального, разветвленного куска дерева, ибо это напоминает шалаш — первую форму жилища предков; огонь разводят огнивом на трех камнях, значит так, как это делалось предками, ко временам которых необходимо символически возвратиться, дабы смочь про­ должать домашний очаг. Третья характерная черта символа : связанное с ним убеждение что путем воздействия на него можно повлиять на изображаемый им объект. Символические действия в юрте — это, например, сшивание стыков двух пластов войлока на кровле, что должно воспрепятс­ твовать родить заблудившейся в степи верблюдице, или известная по сказанию о Чингис­ хане, запретившем гонить водку, магия вызывания дождя посредством прегонки архи (про­ цесс дестилляции ассоцировался здесь с аналогичным выпадением дождя). Однако наиболее важна здесь „космическая магия", связанная с символикой вращательного движения вокруг юрты. Обход юрты, а также монастыря, овона, и даже вращение молитвенной мельницы, должны совершаться по движению Солнца. Анализ пространного сравнительного матер­ иала позволяет отметить, что всякое вращательное движение должно оказывать — по ло- �116 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I гике символического мышления — влияние на благополучный ход Солнца и звезд, движе­ ние же в обратную сторону нарушает этот ход и может привести, по древним поверьям, к космической катастрофе. В случае юрты появляется другая мотивация: ежедневное от­ крывание и закрывание дымового-оконного проема путем протягивания веревки вокруг юрты следует делать по Солнцу, в противном случае хозяев могут постигнуть несчастья: смерть, болезни, падеж скота (отсюда специальный ритуал в случае ошибочного обхода против Солнца). Эти санкции, однако, вполне соответствуют вышеописанному космичес­ кому механизму. Ибо в монгольских поверьях заметно проявляется ощущение связи судьбы человека с движением его звезды (ср. оговаривание „это не моя звезда" при виде падающей звезды). Делая движение не сходное с космическим первообразом влияешь м.пр. на дви­ жение твоей звезды, от которой зависит благополучие человека. Следовательно, в обычае открывать юрту по Солнцу проявляется та же идея, которая лежит в основе буддийской концепции „чакраварти" — „людей, которые вращают колесо", способствуя этим благо­ получному движению вселенной. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/af8a8fd8038424a0d20e9ecb346add94.pdf fc6b133934fc5509f65b7343b390fbcd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2286 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2121 Title A name given to the resource Symbolika domu w tradycji ludowej (cz.1) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.3, s.48-68 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Danuta; Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Danuta Benedyktowicz Zbigniew Benedyktowicz S Y M B O L I K A D O M U W T R A D Y C J I L U D O W E J (Cz. I)* N i e j e d n o k r o t n i e z w r a c a n o u w a g ę na związek j a k i kryje się Zatrzymajmy się jeszcze nad t y m obrazem " D o m u - K s i ę g i " w ź r ó d ł o s ł o w i e " d o m " z " t w o r z e n i e m " , na związek p o m i ę d z y z a w a r t y m w prozie N o w a k a . O t o opis t e g o o s o b l i w e g o d o m u , tak b u d o w a n i e m i t w o r z e n i e m , czy jak w s t u d i u m M a r t i n a H e i d e g ­ jak ukazał się o n p o o d s ł o n i ę c i u o k i e n z a m k n i ę t y c h szczelnie, 1 gera - " b u d o w a n i e m - mieszkaniem - m y ś l e n i e m " . M a c i e j Ciało, n a w i ą z u j ą c d o rozważań Heideggera, w s w o i m eseju • "chronić wzrastanie", Budować p r z y p o m i n a o t y m z w i ą z k u raz jeszcze " S ł o w o ' d o m ' w i ą ż e się z dem: c z ł o n e m , który w oznaczał ' b u d o w a n i e ' , ' t w o r z e n i e ' , jak w wyrazie Rdzeń t e n jest o b e c n y także w ł a c i ń s k i m domus "Rzeczywiście w izbie p a c h n i a ł o , jak w bibliotece pełnej starych, z j e d z o n y c h przez k o r n i k i d r e w n i a n y c h p ó ł e k , na którym sanskrycie leżą u p c h a n e c i a s n o b u t w i e j ą c e książki. D o p i e r o g d y staruszek 'demiurg'. zdarł derki i rozwarł o k n a na oścież, p o j a ś n i a ł o w izbie o d białego i greckim Ten ma d o m k t o g o z b u d o w a ł , czy dał z b u d o w a ć " . " a b y pisma ś w i a t ł o nie w y j a d ł o " . domos. 2 d n i a , z a p a c h n i a ł o p o w i e t r z e m p r z e s y c o n y m ż y w i c ą ściekającą po s o s n a c h p o b l i s k i e g o lasu. W ó w c z a s przed naszymi oczami zami­ Jeszcze bardziej d o c e n t r u m o w e g o z w i ą z k u p o m i ę d z y d o m e m g o t a ł y niemal złote m o d r z e w i o w e ściany zapisane o d p o d ł o g i do i t w ó r c z o ś c i ą , d o m e m i obrazem ś w i a t a p r o w a d z i nas m o t y w p o w a ł r ó w n y m , w y c i ą g n i ę t y m p o d sznurek p i s m e m . Pobiegliśmy " D o m u , k t ó r y jest zapisaną k s i ę g ą " , jaki o d n a j d u j e m y w prozie d o t y c h ścian, p r ó b u j ą c na w y p r z ó d k i czytać p o c z y n i o n e na nich Tadeusza N o w a k a , przedstawiciela n u r t u c h ł o p s k i e g o w naszej zapiski. 3 literaturze w s p ó ł c z e s n e j . W s w e j książce Dwunastu , którą by - Poczekajcie, gołąbeczki moje. Pismo nie sokół, nie uleci n a z w a ć w r ę c z m o ż n a l u d o w y m , c h ł o p s k i m a p o k r y f e m , umieszcza pierzaście. Zacznijmy, jak się patrzy, o d t y t u ł u , o d o n ó w z n a m i e n n y n i e z w y k ł y obraz " D o m u - K s i ę g i " , t w o r z o n e j , pierwszej. J a k każda księga p r a w d z i w a , zrodzona z rozsądku, b u d o w a n e j i zapisanej "przez Józefa O d l u d k i e m z w a n e g o " . Ó w z w i e l o l e t n i e g o p o m y ś l u n k u , r ó w n i e ż moja ma s w ó j początek. z n a m i e n n y obraz t w ó r c y l u d o w e g o , c h ł o p a s p i s u j ą c e g o stronicy swą Przeto nie Iza czytać jej na w y i m k i , byle jak i byle gdzie, szukając księgę na ś c i a n a c h d o m u , d o k t ó r e g o p o d e j m u j ą p i e l g r z y m k ę scen uciesznych, p o b u d z a j ą c y c h o d ś m i e c h u , scen s w a w o l n y c h tytułowi bohaterowie czy też g o r ą c y c h o d p o c a ł u n k ó w , o d w e s t c h n i e ń rozlicznych. Jak Dwunastu. " W o w y m czasie d o w i e d z i e l i ś m y się, że w e w s i śródleśnej żyje każda księga stateczna, r ó w n i e ż m o j a w s p a r t a jest na d ę b o w y c h starzec, k t ó r y z d a w i e n d a w n a spisuje s w ó j p a m i ę t n i k . A l e nie w ę g ł a c h , na takichże przyciesiach. M a ona ścianę frontową spisuje g o w k r a t k o w a n y m zeszycie, jak nasza N i e w i d k a , ani i ścianę p ó ł n o c n ą z bali g r u b y c h , c i o s a n y c h c i e r p l i w i e toporkiem, w g r u b y m b r u l i o n i e czy też na b r z o z o w e j korze pociętej na w y g ł a d z o n y c h m o z o l n i e o ś n i k i e m . M a też przepierzeniowe ścia­ arkusiki w i e l k o ś c i d ł o n i , oczyszczonej z szarych w ł ó k i e n , z zaro- nki z lichszego d r z e w a z r o b i o n e . Są w niej też przybudówki p i a ł y c h oczek. O w ą księgą s p i s y w a n ą przez starca ze śródleśnej mniejsze i w i ę k s z e , szopy i stryszki, p i w n i c z k i zatęchłe, wykusze w s i miał być okazały kmiecy d o m z b u d o w a n y z o c i o s a n y c h i d y m n i k i , w k t ó r y c h zapisane zostało t o , c z e g o n a w e t moje oko t o p o r e m i w y s t r u g a n y c h d o o s t a t n i e g o sęczka m o d r z e w i o w y c h nie c h c i a ł o b y p o raz w t ó r y oglądać. b i e r w i o n . W y b r a l i ś m y się d o n i e g o w l i p c o w ą niedzielę (...) - M ó w i ą c t o w s z y s t k o d o p r o w a d z i ł nas staruszek d o drzwi O j c o w i e nasi p o w i a d a l i , że piszecie księgę w i e l k ą , jakiej n i k t i w y c i ą g n i ę t ą d ł o n i ą wskazał na o d r z w i a . D o p i e r o teraz zauważy­ jeszcze nie w i d z i a ł . M ó w i l i n a m , że cały w a s z d o m zapisany jest liśmy, że ciągną się nad n i m i z d o b i o n e roślinne litery układające m ą d r o ś c i a m i r o z l i c z n y m i , g a d k a m i zbieranymi z całej o k o l i c y , się w spory napis: ' C z e g o nie zapisał król i pan ze d w o r u , biskup uciesznymi d y k t e r y j k a m i , ś p i e w k a m i . i p l e b a n , zapisze ręka zdjęta z p ł u g a ' . - Księga, jak księga. Różnie rzecz całą n a z w a ć m o ż n a . W e d l e P o d t y m napisem, jeszcze w i ę k s z y m i literami, malowanymi m n i e każdy c h ł o p s k i d o m p r z y p o m i n a księgę. Tyle j e n o , że nie n a j w i d o c z n i e j pędzelkiem, z d o b i o n y m i t y m razem ptasio, ciągnął zapisaną literą, s ł o w e m w y r a ź n y m , a p i s m e m k o r n i k ó w , p a j ą k ó w , się t y t u ł księgi: Ż Y W O T A C H Ł O P S K I E G O D O L E I NIEDOLE zwierząt d o m o w y c h , p t a k ó w gnieżdżących się w strzesze, pis­ - spisane przez Józefa O d l u d k i e m z w a n e g o , w c h w i l a c h wolnych m e m naszych rąk d o t y k a j ą c y c h p r z e d m i o t ó w , źrenicami naszymi o d pracy, k u nauce i przestrodze j a k o też g w o l i zabawienia tych w i d z ą c y m i nie t y l k o c h l e b r o z k r o j o n y na stole, ale i duszę t e g o w s z y s t k i c h , którzy o w ą księgę czytać z e c h c ą ' . " chleba. T o p o m y ś l a ł e m sobie, k u p u j ą c o n g i ś książki rozliczne D o t e g o obrazu " D o m u - K s i ę g i " i m o t y w u p o w r ó c i m y jeszcze u kramarzy, u Ż y d ó w z o k o l i c z n y c h miasteczek, że ja też napiszę w s t o s o w n y m miejscu naszej analizy. P r z y w o ł a l i ś m y g o t u zaraz s w o j ą księgę. A l e nie na papierze, który w y j a d a słońce, który na w s t ę p i e , by z a s y g n a l i z o w a ć i pokazać jak ó w związek pomię­ b u t w i e j e i kruszy się w palcach, j e n o na d r z e w i e t w a r d y m jak dzy b u d o w a n i e m i t w o r z e n i e m , d o m e m i t w ó r c z o ś c i ą pojawia sił żelazo h a r t o w a n y m w glinie. I tak m o j e d u m a n i e p o n o c a c h nad w trzech r ó ż n y c h refleksjach, w r o z w a ż a n i a c h filozofa, poety- księgą przybrało kształt d o m u . B o w i e m księga p r a w d z i w a , d o -architekta, prozie pisarza. Pod t y m w z g l ę d e m , dysponując* której się w r a c a , przy której się o d p o c z y w a , nad którą się rozmyśla o g r o m n y m materiałem ź r ó d ł o w y m prace e t n o g r a f i c z n e pozostają, nie t y l k o o pietruszce, jest jak d o m ludzki, w k t ó r y m się mieszka d a l e k o w tyle. W większości prac e t n o g r a f i c z n y c h tak starszych, codziennie." jak i w s p ó ł c z e s n y c h , w syntezach, p o d r ę c z n i k a c h , monografiach r e g i o n a l n y c h i p r z e d m i o t o w y c h , g d y m o w a o d o m u t o pojaw* * Są t o f r a g m e n t y p r z y g o t o w a n e j d o d r u k u książki Dom w kul­ turze ludowej. W skład t e g o o p r a c o w a n i a w e s z ł y p r z e r e d a g o w a ­ ne części pracy magisterskiej D a n u t y B e n e d y k t o w i c z Doświad­ czenia domu i bezdomności w kulturze ludowej i twórczości artystycznej napisanej p o d k i e r u n k i e m D o c . dr hab. A n n y Z a m b r z y c k i e j - K u n a c h o w i c z , oraz prac Z. B e n e d y k t o w i c z a d o t y c z ą ­ c y c h m o t y w u d o m u w e w s p ó ł c z e s n e j kulturze artystycznej (por. Przestrzenie pamięci w : Film i kontekst, Ossolineum 1 9 8 9 ) . W d r u g i e j części t e g o o p r a c o w a n i a , które ukaże się w n a s t ę p n y m zeszycie " P o l s k i e j Sztuki L u d o w e j " o m a w i a n e będą kolejne w ą t k i s y m b o l i c z n e j struktury d o m u ( d o m - d r z e w o , d r z e w o życia; dom-człowiek, dom-antropokosmos, dom-rodzina, dom-uczta, d o m siedziba dusz zmarłych, d o m - g r ó b , d o m - p r z e s t r z e ń d e m o n i ­ czna). 48 się o n n i e o d m i e n n i e w dziale o m a w i a j ą c y m t z w . k u l t u r ę m a t e r s ' ną ( b u d o w n i c t w o , architekturę, o s a d n i c t w o , gospodarkę itd.)O d czasu pamiętnej k w e r e n d y Poszukiwań, ogłoszonej Р в в J a n a Karłowicza na temat Chaty i p r o w a d z o n e j w niemal w s z y ł * 4 kich rocznikach " W i s ł y " , d o m rozpatrywany był w e t n o g r a f i c z n y c h przede w s z y s t k i m j a k o element kultury P r a c mater *^ C nej. M i m o f u n d a m e n t a l n y c h na naszym g r u n c i e i prekursorskW względem współczesnej refleksji a n t r o p o l o g i c z n e j prac J*f£ 5 S t a n i s ł a w a Bystronia i Stefana C z a r n o w s k i e g o o s y m b o l i c z n a w a r t o ś c i o w a n i u przestrzeni i p o d e j m u j ą c y c h tę p r o b l e m a t y * 6 k i l k u prac n o w s z y c h , brak jest nadal jakiejś syntetycznej P**" �na temat s y m b o l i k i d o m u . Stało się j u ż p r a w i e regułą, że materiał prac, stawiając w c e n t r u m s w e j u w a g i niezależne o d a b s t r a k c y j ­ dotyczący wierzeń, zwyczajów, obrzędów związanych z d o m e m , nych uogólnień naukowych sposoby magiczno-symbolicznego i wartościowania wartościowania przestrzeni domu przestrzeni percepcji, odczuwania przez c z ł o w i e k a , o d w o ł u j ą się których częstokroć d o b a d a ń p r o w a d z o n y c h przez e t n o g r a f i ę , e t n o l o g i ę , o m a w i a się szczegóły architektury, t y p y k o n s t r u k c j i , r o z w i ą z a ń antropologię kultury. Gdy m ó w i ą o współczesnym d o ś w i a d ­ umieszcza się na k o ń c u zasadniczych r o z w a ż a ń , w t e c h n i c z n y c h , r o z p l a n o w a n i a w n ę t r z a i ich f u n k c j i . Materiał t e n , czeniu " m i t y c z n e j przestrzeni" i o " m i t y c z n y m m i e j s c u " , w t y m ujęty częstokroć w s p o s ó b z d a w k o w y i p o w i e r z c h o w n y , o g r a n i ­ także o d o m u j a k o przestrzeni m i t y c z n e j , d o c h o d z ą d o t y c h czający się z w y k l e d o k i l k u i n f o r m a c j i na temat m a g i i ciesielskiej, s a m y c h konstatacji a r t y k u ł o w a n y c h już w c z e ś n i e j przez a n t ­ obrzędu zakładzin, r o z m a i t y c h w i e r z e ń d o t y c z ą c y c h d o m u , jest r o p o l o g i ę k u l t u r y . Z w r a c a j ą u w a g ę na t o , że: " M o ż e najbardziej jedynie p e w n e g o rodzaju d o d a t k i e m , aneksem, s p e ł n i a j ą c y m uderzającą cechą s p o s o b u , w jaki c z ł o w i e k p o j m u j e przestrzeń raczej rolę o z d o b n i k a w całości o p r a c o w a n i a , aniżeli p r z e d ­ w m i o t e m , który b y z a s ł u g i w a ł na p o w a ż n i e j s z ą analizę i głębszą przestrzeni d o p r a k t y c z n e g o p o z i o m u działania i d o ś w i a d c z e ń refleksję. Z drugiej zaś s t r o n y s p o c z y w a o n w o g r o m n y m roz­ zmysłowych." proszeniu i nie d o ś ć jeszcze z i n t e r p r e t o w a n y p o ś r ó d r o z m a i t y c h ś w i a d c z a n y ś w i a t o t o c z o n y jest znacznie szerszą strefą znaną działów, z a j m u j ą c y c h się s y m b o l i c z n y m działaniem c z ł o w i e k a , p o ś r e d n i o przez s y m b o l e " " . a w i ę c n p . w dziale d o t y c z ą c y m m a g i i i w i e r z e ń , o b r z ę d o w o ś c i rodzinnej i d o r o c z n e j , i t p . s w o i m ś w i e c i e , jest fakt, że n i g d y nie ogranicza o n 1 1 tej Podkreślają i t o , że " m a ł y , b e z p o ś r e d n i o d o ­ Wszystkie te z a s y g n a l i z o w a n e p o b i e ż n i e n u r t y w s p ó ł c z e s n e g o myślenia, tak różne jeśli idzie o cel s w y c h s z c z e g ó ł o w y c h b a d a ń , J e d n y m z zadań i c e l ó w , jakie s t a w i a m y sobie w tej pracy jest w s p ó l n i e p o d n o s z ą i akcentują z j e d n e j s t r o n y w a r t o ś ć d o m u jako rekonstrukcja struktury s y m b o l i c z n e j d o m u . Idąc t r o p e m w s p ó ł ­ s w o i s t e j kategorii interpretacyjnej dającej się s t o s o w a ć w o b r ę b i e czesnej refleksji a n t r o p o l o g i c z n e j ( M . Heidegger, M . Eliade, G . p o s z c z e g ó l n y c h nauk, dla r o z u m i e n i a r ó ż n y c h zjawisk k u l t u r y . Bachelard, G. v a n der L e e u w ) c h c e m y spojrzeć na d o m w ł a ś n i e Z drugiej zaś s t r o n y m ó w i ą o w a r t o ś c i d o m u j a k o s y m b o l u . od strony j e g o f u n k c j i s y m b o l i c z n e j . T y m , c o i n t e r e s o w a ć nas t u J e ś l i b y przyjąć najbardziej lapidarną " d e f i n i c j ę " s y m b o l u , sfor­ będzie najbardziej jest d o m , j a k o i s t o t n y składnik i element m u ł o w a n ą przez C G . J u n g a , która m ó w i , że " s ł o w o l u b obraz są "znaczący" szerszego zjawiska, które w s p ó ł c z e s n a h e r m e n e u t y ­ s y m b o l i c z n e w t e d y , kiedy zawierają w sobie coś w i ę c e j niż t o , c o ka i f e n o m e n o l o g i a da się w n i c h rozpoznać na pierwszy rzut o k a " , t o z p e w n o ś c i ą s y m b o l u określa m i a n e m " m y ś l i " bądź "wyobraźni symbolicznej". d o m jest t a k i m s y m b o l e m . W d o ś w i a d c z e n i u d o m u o d n a j d u j e m y Interesować nas t u będzie zatem d o m j a k o przestrzeń " m o c n a " , r ó w n i e ż wszystkie c e c h y p r z y p i s y w a n e s y m b o l o w i w innych " ś w i ę t a " , " s a k r a l n a " , "przestrzeń pełna z n a c z e ń " . D o m , j a k o " d e f i n i c j a c h " . J a k każdy s y m b o l , tak d o m łączy w sobie t o , c o przestrzeń p a m i ę c i , d o m j a k o struktura mityczna organizująca z m y s ł o w e , i t o , c o d u c h o w e , t o , c o k o n k r e t n e , i t o , c o abstrakcyj­ obraz i przeżycie egzystencjalne ś w i a t a . ne, t o , c o realne, i t o , c o nierealne, w s k a z u j e coś poza sobą Takie p o d e j ś c i e nie jest t y l k o j a k i m ś m e c h a n i c z n y m o d w r ó c e ­ i zastępuje t o sobą. niem o m ó w i o n e j przed c h w i l ą p e r s p e k t y w y w jakiej z w y k ł o się S p o ś r ó d w i e l u a n t r o p o l o g i c z n y c h analiz s y m b o l i c z n y c h f u n k ­ było u j m o w a ć z a g a d n i e n i e d o m u w b a d a n i a c h e t n o g r a f i c z n y c h . cji d o m u , s k u p m y naszą u w a g ę na k o m p l e m e n t a r n y c h w o b e c Lecz w przyjęciu t a k i e g o p u n k t u w i d z e n i a zawiera się t o samo siebie r o z w a ż a n i a c h Heideggera, Eliadego, B a c h e l a r d a , g d y ż ich przekonanie o znaczeniu i f u n k c j i s y m b o l u , o k t ó r y m tak pisze g ł ó w n e w ą t k i s t a n o w i ć będą kardynalne p u n k t y dla naszej dalszej jeden z badaczy: " W c a l e analizy i rekonstrukcji struktury s y m b o l i c z n e j d o m u w kulturze nie jest tak, że o z d a b i a m y swoje doświadczenia s y m b o l a m i , ale o w i e l e bardziej tak, że t o o n e ludowej. współpracują z naszym d o ś w i a d c z e n i e m poprzez procesy, które tylko c z ę ś c i o w o r o z u m i e m y . S y m b o l i z o w a ć t o znaczy składać z przepływającego strumienia d o ś w i a d c z e ń te cząstki i elementy, Martin Heidegger - doświadczenie egzystencjalne domu które, g d y zjednoczą się, t w o r z ą l u m i n i s c e n c j ę , c z a s o w e l u b trwałe p r o m i e n i e , w k t ó r y c h część K o s m o s u , kąt naszego zamie­ 7 szkiwania, l u b jakiś c i e m n y p o d z i e m n y labirynt rozjaśni s i ę " . 13 Heideggera określa się j a k o filozofa e g z y s t e n c j i , j a k o f e n o ­ menologa m o w y . 1 4 Zainteresowanie symbolem, symboliczną f u ­ W o s t a t n i m czasie daje się coraz częściej z a u w a ż y ć , że w w i e l u nkcją m o w y nie jest u Heideggera abstrakcyjne, ani n a u k o w e . Nie pracach z zakresu a n t r o p o l o g i i k u l t u r y d o m p o j a w i a się nie t y l k o idzie t u ani o badanie, ani o k o l e k c j o n o w a n i e s y m b o l i , s y m b o l i c z ­ jako p r z e d m i o t s z c z e g ó ł o w y c h b a d a ń i analiz, ale także j a k o n y c h znaczeń. Za z n a m i e n n ą t u dla nas sentencją filozofa, która swoista kategoria interpretacyjna. Z n a m i e n n a p o d t y m w z g l ę d e m głosi, że: " M o w a j e s t d o m e m b y c i a " , kryje się coś w i ę c e j . może być dla nas w y p o w i e d ź Claude'a Levi-Straussa: " B y l i ś m y T e m u s f o r m u ł o w a n i u , d o c i e k a j ą c e m u istoty m o w y , t o w a r z y s z y skłonni s t a w i a ć p o j e d n e j stronie s p o ł e c z e ń s t w a , które bada przeświadczenie, że w m o w i e zapisane jest d o ś w i a d c z e n i e e g ­ historia i s o c j o l o g i a , a z d r u g i e j s p o ł e c z e ń s t w a p r y m i t y w n e , które zystencji c z ł o w i e k a . Stąd pytania o sens l u d z k i e g o d o ś w i a d ­ sobie r e z e r w o w a l i ś m y . W czenia e g z y s t e n c j i , o sens bycia s t a w i a n e są przez f i l o z o f a samej ostatnich latach m e g o nauczania •terałem się w p r o w a d z i ć d o naszej t y p o l o g i i n o w ą dla e t n o l o g ó w m o w i e . Stąd bierze się postulat H e i d e g g e r o w s k i e g o " p o w r o t u d o kategorię. M ó w i l i ś m y zawsze o klasie, rodzinie, języku, s p o s t - ź r ó d e ł " , " p o w r o t u d o rzeczy", sięganie d o g ł ę b o k i c h w a r s t w ftegłem j e d n a k , że w bardzo w i e l u b a d a n y c h przez e t n o l o g ó w z n a c z e n i o w y c h jakie kryją się w m o w i e . Stąd u s t a w i c z n e w s ł u ­ •połeczeństwach te kategorie nie mają z a s t o s o w a n i a i że j e d y n e j c h i w a n i e się filozofa w t o , c o m ó w i m o w a . S t ą d bierze początek kategorii t a m s t o s o w a n e j p o w i n n i ś m y szukać w historii naszych H e i d e g g e r o w s k a hermeneutyka s ł u c h a n i a . •Połeczeństw. Jest nią ' d o m ' w znaczeniu np. ' d o m orleański', "Jeszcze dla naszych dziadów 'dom', 'studnia', znajoma •tom sabaudzki'. Jest t o m o s t , który m o ż e m y przerzucić między d z w o n n i c a , ba w ł a s n e ubranie i płaszcz b y ł y czymś nieskończenie Społeczeństwami sposób w i ę c e j nieskończenie lepiej z n a j o m y m : niemal każda rzecz - n a ­ Levi-Strauss m ó w i o d o m u j a k o kategorii społecznej. Radziecki składali. Teraz p c h a j ą się t u przez o c e a n , z A m e r y k i rzeczy p u s t e badanymi • naszymi s p o ł e c z e ń s t w a m i . " przez nas w tradycyjny 8 c z y n i e m , w k t ó r y m z n a j d o w a l i coś l u d z k i e g o i coś l u d z k i e g o **»>iotyk J u r i j Ł o t m a n umieszcza d o m p o ś r ó d s ł ó w - k l u c z y k u l - i o b o j ę t n e , rzeczy pozorne, atrapy życia... D o m w **V-* Z a i n t e r e s o w a n i e t e m a t e m d o m u w i d o c z n e jest w wielu a m e r y k a ń s k i m , amerykańskie j a b ł k o czy tamtejsza latorośl nie l i c a c h rozwijającej się w s p ó ł c z e ś n i e t z w . geografii h u m a n i s ­ mają nic w s p ó l n e g o z d o m e m , o w o c e m , g r o n e m w i n n y m , które tycznej. 10 A u t o r z y należący d o t e g o k i e r u n k u skupiają s w o j ą D*agę b a d a w c z ą na s p o s o b a c h w j a k i c h c z ł o w i e k d o ś w i a d c z a PRestrzeni" i " m i e j s c a " . W y c h o d z ą o n i o d przekonania, że ?°Pagowana w naszej c y w i l i z a c j i t e c h n i c z n e j , analiza geo- rozumieniu p r z y j m o w a ł y w siebie nadzieję i z a d u m ę naszych p r z o d k ó w . . . " - c y t u j e Heidegger f r a g m e n t listu R . M . R i l k e g o z 1 9 2 5 r o k u w j e d n y m ze s w o i c h e s e j ó w . 15 "Żyjemy w czasie marnym" 1 6 p o w i a d a filozof, p o w t a r z a j ą c i rozwijając zdanie i n n e g o p o e t y , • " i c z n a przestrzeni, oparta na m e t o d a c h i l o ś c i o w y c h , p o m i j a w czasie wszechogarniającej t e c h n i k i zasłaniającej 'totne aspekty w i e d z y i d o ś w i a d c z e n i a l u d z k i e g o . A u t o r z y t y c h k o n t a k t z istotą rzeczy. T e c h n i k i zmieniającej w s p o s ó b i s t o t n y pierwotny 49 �nasze d o ś w i a d c z e n i a egzystencjalne. T o jeszcze j e d e n w ą t e k , k i w a n i e jest s p o s o b e m w jaki Śmiertelni są na Z i e m i . G d y tylko jeszcze j e d e n m o t y w , jeszcze j e d e n p o w ó d " p o w r o t u d o źródeł p o m y ś l i m y o t y m , że bycie c z ł o w i e k a polega na zamieszkiwaniu m o w y " , " p o w r o t u d o rzeczy", zastanawiania się filozofa n a d t y m , - że jest " p o b y t e m Ś m i e r t e l n y c h na Z i e m i " , p y t a m y dalej - takie c z y m była t e c h n i k a w p i e r w o t n y m znaczeniu g r e c k i e g o pytanie s t a w i a filozof - c o znaczy " n a Z i e m i " ? - c z y m jest dzisiaj, jak w p ł y w a na d o ś w i a d c z e n i e techne, egzystencji "... 'na Z i e m i ' znaczy ' p o d N i e b e m ' . O b a określenia oznaczają współczesnego człowieka. Jakiego skoku, jakich zmian w d o ­ też ' p o z o s t a w a n i e w o b l i c z u Istot B o s k i c h ' i 'należąc d o w s p ó l n o ­ ś w i a d c z e n i u bycia d o k o n u j e . ty l u d z i ' . Wszystkie cztery: Ziemia i N i e b o , Istoty Boskie i Śmierte­ Ó w w ą t e k " c z a s u m a r n e g o " d o t y c z y r ó w n i e ż k w e s t i i języka i w p ł y w a w s p o s ó b istotny na język w y p o w i e d z i f i l o z o f a , która kształtuje się tak o d m i e n n i e o d t e g o , d o czego zmierza(ła) i przyzwyczaiła nas w s p ó ł c z e s n a nauka. " B o przecież w s z y s c y lni m o c ą jakiejś p i e r w o t n e j j e d n o ś c i są j e d n y m . ( . . . ) Śmiertelni są l u d ź m i . N a z y w a j ą się Ś m i e r t e l n y m i , bowiem m o g ą umierać. Umierać znaczy p o d o ł a ć śmierci j a k o śmierci. T y l k o c z ł o w i e k umiera, i t o nieustannie, tak d ł u g o , jak pozostaje żyjemy w 'czasie m a r n y m ' - pisze k o m e n t a t o r myśli filozofa na Z i e m i , p o d N i e b e m , w o b l i c z u Istot B o s k i c h . M ó w i ą c : Smierte- - w czasie t e c h n i k i , gdzie s ł o w o staje się ś r o d k i e m t e c h n i c z n y m , % i i , m y ś l i m y już także Ziemię, N i e b o , i Istoty Boskie, nie bierzemy narzędziem d o osiągnięcia p e w n y c h c e l ó w . Gdzie s ł o w a coraz częściej służą j e d y n i e d o o p a n o w a n i a sytuacji, a ideałem m o w y j e d n a k p o d u w a g ę prostoty ich w s z y s t k i c h . Prostotę tę n a z y w a m y c z w o r o k ą t e m (das Geviert). Śmier­ staje się m a k s y m a l n i e precyzyjny język sztuczny " " . T y m c z a s e m telni są w c z w o r o k ą c i e , m i e s z k a j ą c . Zaś p o d s t a w o w y m rysem dla Heideggera, który pyta o istotę d o ś w i a d c z e n i a egzystencjal­ zamieszkiwania jest z a c h o w y w a n i e . Śmiertelni mieszkają zacho­ n e g o zapisanego w m o w i e - " I s t o t y m o w y nie w y c z e r p u j e t o , że w u j ą c c z w o r o k ą t - t o znaczy dając w o l n e pole j e g o i s t o c i e . " (s. m o w a znaczy, nie jest też ona czymś z n a k o w y m i c y f r o w y m . 321) P o n i e w a ż m o w a jest d o m e m bycia, zatem d o b y t u d o c i e r a m y Z a m i e s z k i w a n i e jest z a c h o w y w a n i e m t e g o c z w o r o k ą t a . Śmier­ nieustannie przechodząc przez ten d o m . Idąc d o s t u d n i i przez las, telni mieszkają o tyle, o ile ratują Ziemię, Śmiertelni mieszkają, zawsze idziemy przez s ł o w o ' s t u d n i a ' i poprzez s ł o w o 'las', n a w e t 0 ile g o d z ą się na N i e b o j a k o N i e b o [ " P o z o s t a w i a j ą jeśli nie w y m a w i a m y t y c h s ł ó w i o n i c z y m m o w n y m nie m y ś ­ 1 k s i ę ż y c o w i ich b i e g , g w i a z d o m ich tor, p o r o m roku ich dob­ limy." 1 8 słońcu r o d z i e j s t w o i ich d o k u c z l i w o ś ć , nie robią z n o c y d n i a , a z dnia " C z y m jest z a m i e s z k i w a n i e ? " , " n a c z y m polega b u d o w a n i e ? " , " c o znaczy b u d o w a ć ? " - o t o pytania, jakie Heidegger s t a w i a samej m o w i e . nieustannej za czymś p o g o n i " (s. 3 2 2 ) ] . Śmiertelni mieszkają, o ile oczekują Istot B o s k i c h j a k o Boskich ("Czekają na znaki ich nadejścia i nie zapoznają z n a m i o n ich W s ł u c h u j ą c się w t o , c o ma d o p o w i e d z e n i a m o w a , Heidegger b r a k u " ) . Śmiertelni mieszkają, o ile posłuszni są w ł a s n e j istopie zwraca u w a g ę na zatarcie i zagubienie p i e r w o t n e g o sensu, jaki - t e m u m i a n o w i c i e , że m o g ą p o d o ł a ć śmierci j a k o śmierci. (...) To s p o c z y w a w znaczeniu s ł o w a " b u d o w a ć " . Ó w p i e r w o t n y sens z a c h o w y w a n i e c z w o r o k ą t a nie b y ł o b y m o ż l i w e , g d y b y "...było przesłonięty jest przez schemat, w j a k i m m y ś l i m y o b u d o w a n i u t y l k o p o b y t e m na Z i e m i , p o d N i e b e m , w o b l i c z u Istot Boskich, i z a m i e s z k i w a n i u . Zazwyczaj u j m u j e m y b u d o w a n i e i zamiesz­ w e s p ó ł ze Ś m i e r t e l n y m i . A l e nie jest t y l k o t y m - jest raczej zawsze k i w a n i e j a k o d w i e o d r ę b n e c z y n n o ś c i . O b u d o w a n i u i zamiesz­ już p o b y t e m przy rzeczach. I w ł a ś n i e w rzeczach, przy których k i w a n i u myśli się oddzielnie. " B u d u j e się p o t o by zamieszkać." przebywają Śmiertelni zamieszkiwanie j a k o z a c h o w y w a n i e prze­ Ten schemat celu i środka zasłonił p i e r w o t n y sens s ł o w a b u d o ­ c h o w u j e c z w o r o k ą t . " (s. 3 2 3 ) w a ć . Heidegger sięgając d o e t y m o l o g i i w s k a z u j e , że: " S t a r o - g ó r n o - n i e m i e c k i e s ł o w o u ż y w a n e na określenie ' b u a n ' , oznacza 'mieszkać'. To zaś znaczy: Cały ten t o k rozważań Heidegger w i e ń c z y etnograficznym budowania przykładem, o p i s e m c h ł o p s k i e g o d o m u , w k t ó r y m przechowywa­ pozostawać, prze­ n y jest ó w " c z w o r o k ą t " : Ziemia - N i e b o - Istoty Boskie - Śmierte­ b y w a ć . W ł a ś c i w e znaczenie s ł o w a b u d o w a ć - a m i a n o w i c i e lni w s w o j e j p i e r w o t n e j j e d n o ś c i : mieszkać - jest dla nas s t r a c o n e " , (s. 3 1 8 ) Ukryty ślad t e g o " P o m y ś l m y przez c h w i l ę o jakiejś zagrodzie w Schwarzwal­ znaczenia daje się odnaleźć w s ł o w a c h " N a c f i b a r " (sąsiad). " D e r dzie, którą jeszcze przed d w u s t u laty b u d o w a ł o c h ł o p s k i e zamie­ Nachbar jest der ' N a c h g e b u r ' , der ' N a c h g e b a u e r ' , ten który szkiwanie. D o m urządziła t u m o c o t w i e r a n i a rzeczy dla p r o s t o ­ mieszka w p o b l i ż u . C z a s o w n i k i buri, buren, b e u r o n oznaczają t y Ziemi i Nieba, Istot B o s k i c h i Ś m i e r t e l n y c h . Postawiła ona wszystkie zamieszkiwanie, siedzibę mieszkalną." S ł o w o " b u a n " zagrodę na o s ł o n i ę t y m o d w i a t r u , p o ł u d n i o w y m zboczu góry, nie t y l k o m ó w i n a m , że b u d o w a ć t o w ł a ś c i w i e mieszkać, ze p o ś r ó d hal, w p o b l i ż u źródła. Dała m u szerokoskrzydły gontowy b u d o w a n i e jest już w sobie s a m y m z a m i e s z k i w a n i e m , ale r ó w n i e ż d a c h , s t o s o w n i e ukośny, by m ó g ł u d ź w i g n ą ć ciężar ś n i e g u , nisko w s k a z u j e , jak daleko sięga istota t e g o zamieszkiwania. 'Bauen opadający, by o c h r o n i ć izby przed burzami w d ł u g i e zimowe ( b u d o w a ć ) , b u a n , b h u , beo t o m i a n o w i c i e nasze s ł o w o ' b i n ' noce. Nie zapomniała o kącie ze ś w i ę t y m i obrazami nad wspól­ w z w r o t a c h : ich b i n (ja j e s t e m ) , d u bist (ty jesteś), w t r y b i e n y m stołem, przyznała w rozkazującym bis, s e i . " S p o s ó b w jaki " j a j e s t e m " i w jaki " t y i 'drzewu umarłych' (Totenbaum) j e s t e ś " , s p o s ó b w jaki my, ludzie, j e s t e ś m y nazywają t r u m n ę - i w ten s p o s ó b r ó ż n y m p o r o m życia wytyczyła na Z i e m i , t o izbie u ś w i ę c o n e miejsce połogowi - tak w t a m t y c h stronach " b u a n " , zamieszkiwanie. " B y ć c z ł o w i e k i e m oznacza, być na p o d j e d n y m d a c h e m tor ich w ę d r ó w k i przez czas. Zagrodę tę Ziemi jako śmiertelny, oznacza: mieszkać." D a w n e s ł o w o " b a u ­ zbudowało e n " - b u d o w a ć m ó w i , że c z ł o w i e k j e s t o ile mieszka. Heidegger k i w a n i u i u ż y w a jeszcze s w y c h narzędzi i p r z y b o r ó w jako rzeczy.- zwraca u w a g ę , że jednocześnie s ł o w o "budować" rękodzieło, które samo miało źródło w zamiesz­ oznacza T y l k o w t e d y g d y jesteśmy z d o l n i d o mieszkania, możemy otaczać opieką. W i d a ć t o w t a k i c h złożeniach języka niemiec­ b u d o w a ć . Gdy w s k a z u j e m y na zagrodę z S c h w a r z w a l d u , n» kiego jak: " d e n Acker b a u e n " - u p r a w i a ć rolę, " R e b e n b a u e n " c h o d z i n a m o c z y w i ś c i e o t o , ze p o w i n n i ś m y byli i moglibyśmy - h o d o w a ć w i n n ą latorośl. B u d o w a n i e jest w t y m znaczeniu p o w r ó c i ć d o b u d o w a n i a t a k i c h zagród. C h o d z i nam o to, by c h r o n i e n i e m wzrastania, które samo z siebie w y d a j e o w o c e . W e pokazać, jak z d o l n e było b u d o w a ć z a m i e s z k i w a n i e , właściwym było." b u d o w a n i u tzn. zamieszkiwaniu zawarte są oba które (s. 3 2 2 - 3 3 3 ) s p o s o b y b u d o w a n i a - opieka, łac. " c o l e r e " , " c u l t u r a " i w z n o s z e ­ nie b u d o w l i - " a e d i f i c a r e " . Te d w a aspekty z n a c z e n i o w e b u d o ­ w a n i a przesłaniają jednak ó w p i e r w o t n y sens, jaki d a n y jest M i r c e a E l i a d e - S y m b o l i c z n e d o ś w i a d c z e n i e domu-•„.Dom w "symbolizmie centrum" w b u d o w a n i u . B u d o w a n i e w p i e r w o t n y m s w y m sensie j a k o zamieszkiwanie, tzn. bycie na Z i e m i , " w y p r z e d z a " budowanie j a k o w z n o s z e n i e b u d o w l i . Heidegger, sięgając d o źródeł m o w y , c c W oparciu o b o g a t y materiał w i e r z e n i o w y , m i t o l o g i c z n y , * * f ' podkreśla w s p o s ó b istotny, że " t y l k o w t e d y , g d y jesteśmy z d o l n i nując d o mieszkania, m o ż e m y b u d o w a ć " , (s. 3 3 3 ) w s k a z u j e , jak c z ł o w i e k religijny w a r t o ś c i u j e czas i przestfUL Słuchając, co m o w a m ó w i o s ł o w i e b u d o w a ć , słyszymy w i ę c , że: 1. B u d o w a n i e jest w ł a ś c i w i e z a m i e s z k i w a n i e m . 2. Zamiesz­ 50 przeglądu najrozmaitszych typów 1S hierofanii , s w e g o bycia na Z i e m i . C z ł o w i e k religijny pragnie żyć w "owY* czasie" (illud tempus), o k t ó r y m o p o w i a d a mit, historia ś w i * * �W czasie m o c n y m , r z e c z y w i s t y m , r e a k t u a l i z o w a n y m , całkiem i n n y m o d p o w s z e d n i e g o . Poprzez obrzędy, rytuały, obrazy go: imitore) odtwarza ów czas, o w ą świętą (ima­ rzeczywistość. Pragnie żyć w c e n t r u m , w s a m y m środku " r z e c z y w i s t o ś c i par excellence i s t n i e j ą c e j " . W c e n t r u m rzeczywistości sakralnej. "Powiedzmy o d razu, ze d o ś w i a d c z e n i e 2 0 imago mundi. (s. 7 8 ) B o g a t y materiał e t n o g r a f i c z n y , f o l k l o r y s t y c z n y , w i e r z e n i o w y p o z w a l a p o t w i e r d z i ć tę tezę, iż d o m na skalę m i k r o k o s m i c z n ą o d t w a r z a w s z e c h ś w i a t . D o m jest m i k r o k o s m o s e m . niejednorodności przestrzeni - t o p r a d o ś w i a d c z e n i e , które można p o r ó w n a ć d o 'ustanawiania ś w i a t a ' . " a także chce, aby j e g o w ł a s n y d o m z n a j d o w a ł się w ś r o d k u i b y ł B u d o w a n i e , w z n o s z e n i e b u d o w l i , za­ Człowiek kultur archaicznych, człowiek społeczeństw tradycy­ j n y c h , c z ł o w i e k religijny pragnie żyć w ś w i e c i e m o c n y m , c z y s t y m , kładanie siedziby ludzkiej ( d o m u , w i o s k i , miasta) jest " s t w a r z a ­ p e ł n y m i u p o r z ą d k o w a n y m , w Kosmosie. Pragnie żyć w ś w i e c i e niem ś w i a t a " , jest przekształcaniem a m o r f i c z n e j , bezkształtnej ś w i ę t y m , w Kosmosie t a k i m j a k i m był na p o c z ą t k u , g d y w y s z e d ł przestrzeni Chaosu w Kosmos. B u d o w a n i e jest n a w i ą z a n i e m d o z rąk s t w ó r c y . Pragnąc p r z e b y w a ć w t y m świecie, o d t w a r z a k o s m o g o n i i , jest w e j ś c i e m w t r u d b o g ó w , jest n a ś l a d o w a n i e m rytualnie i s y m b o l i c z n i e ó w Kosmos t a k i m , j a k i m był " i n p r i n - trudu b o g ó w . c i p i o " , w mitycznej c h w i l i s t w o r z e n i a . C z ł o w i e k religijny, c z ł o w i e k kultur p i e r w o t n y c h , a r c h a i c z n y c h , Eliade podkreśla paralelizm: miejsce ś w i ę t e , ś w i ą t y n i a - d o m , obierając s o b i e siedzibę, b u d u j ą c d o m , pragnie b y ć " j a k najbliżej siedziba ludzka. Gerardus van der L e e u w idzie jeszcze dalej, g d y b o g ó w " , (s. 9 5 ) T u bierze początek cały k o m p l e k s analizując a n a l o g i c z n y materiał p o w i a d a : " D o m i ś w i ą t y n i a są symboli i o b r a z ó w , który Eliade określa m i a n e m „ s y m b o l i z m u ś r o d k a " , zasadniczo j e d n y m . " „ s y m b o l i z m u c e n t r u m " . Obierając miejsce na siedzibę, c z ł o w i e k ruje van der L e e u w w d o ś w i a d c z e n i u d o m u c h ł o p s k i e g o , gdzie 2 1 Tę tożsamość w s p o s ó b szczególny u p a t ­ poszukuje " p u n k t u s t a ł e g o " , " ś r o d k a " , osi wszelkiej przyszłej ma miejsce ż y w e o b c o w a n i e z ż y w y m s y m b o l e m . ( D o m c h ł o p s k i orientacji. W t y m dążeniu poszukuje m o c y miejsca ś w i ę t e g o , jest p o s t a w i o n y na ziemi, w z n i e s i o n y z " ż y w e g o " d r z e w a , p ł o n i e uważnie w y p a t r u j e z n a k ó w i z w i a s t u n ó w o b j a w i a j ą c y c h tę m o c , w n i m " ż y w y o g i e ń " . ) A także w j e g o s y m b o l i c z n e j strukturze. a n a w e t , kiedy te nie p o j a w i a j ą się, w r ę c z p r o w o k u j e je. Miejsce ś w i ę t e s t a n o w i przerwanie j e d n o r o d n o ś c i przestrzeni. Ów " p u n k t s t a ł y " , " ś r o d e k " jest jednocześnie m i e j s c e m u m o ż ­ liwiającym łączność z B o g i e m , łączność ze w s z y s t k i m i sferami rzeczywistości sakralnej ( n i e b o - z i e m i a - p o d z i e m i e ) . tego przerwania j e d n o r o d n e j Symbolem przestrzeni jest o t w a r c i e , które umożliwia przejście z j e d n e g o r e g i o n u k o s m i c z n e g o d o i n n e g o , z jednej sfery d o innej. T u , " w ś w i ę t y m k r ę g u , m o ż l i w e jest nawiązanie łączności z b o g a m i ; muszą w i ę c istnieć jakieś ' d r z w i ' " D o m i ś w i ą t y n i a są w i ę c t y m s a m y m - pisze autor logii religii Fenomeno­ - ' d o m e m b ó s t w a ' . Także ołtarz i o g n i s k o są t y m s a m y m - ołtarz jest w ś w i ą t y n i s t o ł e m i o g n i s k i e m b o g ó w " , (s. 4 4 1 ) Tak jak stół jest w d o m u ołtarzem a o g n i s k o j e g o m i e j s c e m szczególnie ś w i ę t y m - można d o d a ć , by streścić tę lapidarnie w y r a ż o n ą myśl van der L e e u w a o zasadniczej j e d n o ś c i d o m u i świątyni. Obaj - z a r ó w n o Eliade, jak i v a n der L e e u w - podkreślają t o , c o prowadzące ku górze, przez które b o g o w i e m o g ą s c h o d z i ć na p o z w a l a u c h w y c i ć s p e c y f i c z n y charakter d o m u j a k o Ziemię, a ludzie - s y m b o l i c z n i e w s t ę p o w a ć w N i e b i o s a " (s. 6 5 ) ś w i ę t e g o , w y o d r ę b n i o n e g o ze ś w i e c k i e j , c h a o t y c z n e j , a m o r f i c z ­ W swych miejsca - pisze Eliade i p r z y w o ł u j e opis o b j a w i e n i a się o b e c n o ś c i Bożej, nej przestrzeni " t e g o co na z e w n ą t r z " objawienia się miejsca ś w i ę t e g o , w k t ó r y m p o j a w i a j ą się obrazy przestrzeni s y m b o l i c z n e j d o m u kładą akcent na granice sakralne analizach " B r a m y " i D o m u j e d n o c z e ś n i e : " G d y J a k u b w Haran ujrzał w e oddzielające j e d n ą przestrzeń o d d r u g i e j , na o w e s y m b o l e przejś­ śnie drabinę sięgającą nieba, p o której w c h o d z i l i i schodzili cia jakimi są p r ó g i d r z w i w każdym d o m u . G. van der L e e u w pisze: aniołowie, i usłyszał ze szczytu Pana, który p o w i a d a ł : ' J a m jest " W d o m u m o c jest podzielona na różne części. W z o r c o w y m Pan, B ó g A b r a h a m a ' , zbudził się zdjęty t r w o g ą : 'O jakże miejsce przykładem jest tu d o m rzymski, j a k k o l w i e k na c a ł y m ś w i e c i e to straszne! Nie jest t u nic inszego, j e n o d o m Boży, a brama z n a j d u j e m y p o d o b n ą sytuację. A w i ę c przede w s z y s t k i m d r z w i : niebieska'. Wziął k a m i e ń , na k t ó r y m spał, p o s t a w i ł g o 'na znak' d r z w i , które odgradzają przestrzeń d o m u o d m o c y znajdującej się i nalał nań o l i w y . N a z w a ł t o miejsce ' B e t h e l ' , t o znaczy ' D o m na zewnątrz, d r z w i , które c h r o n i ą i s t a n o w i ą przejście z t e r e n u Boży' (Księga Rodzaju 2 8 , 1 2 - 1 9 ) . S y m b o l i k a zawarta w w y r a ż e ­ ś w i e c k i e g o na teren ś w i ę t y . W Rzymie w e j ś c i e stało się J a n u s e m , niu 'brama niebieska' jest bogata i s k o m p l i k o w a n a : teofania b o g i e m , który jako pierwszy w z y w a n y jest w m o d l i t w i e . Próg uświęca miejsce przez sam fakt, że ' o t w i e r a ' je ku górze, t o znaczy jest granicą sakralną, której przysługuje szczególna m o c . N a w e t czyni zeń miejsce łączności z n i e b e m , p u n k t paradoksalny przejś­ dzisiaj w Palestynie matka nie może na p r o g u karmić dziecka ani cia od j e d n e g o porządku d o i n n e g o " , (s. 6 5 ) g o karać. Dziecko zbite na p r o g u m o g ł o b y ciężko z a c h o r o w a ć . Na Świątynie, które są " w r o t a m i b o ż y m i " i u m o ż l i w i a j ą łączność z transcendencją j e d n o c z e ś n i e , jak w s k a z u j e t o b o g a t y , p o ­ chodzący z r ó ż n y c h o b s z a r ó w k u l t u r o w y c h materiał, d o t y c z ą c y symboliki a r c h i t e k t o n i c z n e j , są o d w z o r o w a n i e m K o s m o s u , m o ­ delem świata. Ś w i ą t y n i a , miejsce ś w i ę t e jest obrazem świata • Imago M u n d i . J u ż w p r z y w o ł a n y m przed c h w i l ą opisie miejsca świętego w w i z j i J a k u b a - (drabina sięgająca nieba, B ó g przema­ wiający ze szczytu) - w i d a ć e l e m e n t y całego c y k l u s y m b o l i c z ­ nego, który Eliade n a z y w a " s y m b o l i z m e m ś r o d k a " , " s y m b o l i z ­ mem c e n t r u m " . Należą d o ń takie obrazy jak " ś w i ę t a g ó r a " , " g ó r a s t a n o w i p r ó g . " L i c z n e obrzędy towarzyszą przekraczaniu p r o ­ gu d o m u : składa m u się p o k ł o n , bije c z o ł e m , d o t y k a p o b o ż n i e dłonią itp. Próg ma s w o i c h ' s t r a ż n i k ó w ' : b o g ó w i d u c h y , które bronią wejścia z a r ó w n o przed z ł o ś l i w o ś c i ą ludzką, jak przed p o t ę g a m i d e m o n i c z n y m i i niosącymi c h o r o b ę się ofiary b ó s t w o m Na p r o g u składa o p i e k u ń c z y m . T a m też niektóre kultury paleoorientalne ( B a b i l o n , Egipt, Izrael) z l o k a l i z o w a ł y s ą d . " (s. 65). kosmiczna", " o ś ś w i a t a " - A x i s M u n d i i paralelne d o n i c h obrazy Ó w akcent, jaki kładą obaj badacze na ukazanie sakralnego kolumny universalis", " k o l u m n y świata p o d t r z y m u j ą c e j p r a w i e charakteru d o m u , d o m u j a k o miejsca ś w i ę t e g o w y o d r ę b n i o n e g o Wszystko c o j e s t " , " k o l u m n y n i e b i o s " , słupa, drabiny, s c h o d ó w z otaczającej przestrzeni na zewnątrz, m ó g ł b y s u g e r o w a ć - czego l e g a j ą c y c h nieba, " d r z e w o ś w i a t a " , czy wreszcie interferujący w istocie w o b u analizach nie znajdziemy - dość j e d n o s t r o n n y * t e idee obraz " d r z e w a ż y c i a " . - p r o g u nie siada się, nie pracuje i t d . " Eliade podkreśla r ó w n i e ż t o w y o d r ę b n i e n i e przestrzeni d o m u i sakralny charakter g r a n i c y jaką Analizując dalej materiał w i e r z e n i o w y i " s t a t y c z n y " obraz. J e d n a k ż e w tradycji l u d o w e j d o m j a w i się nie symboliki "środka", •%mboliki c e n t r u m d o t y c z ą c y kraju, miasta, ś w i ą t y n i , d o c h o d z i t y l k o j a k o miejsce ś w i ę t e , m o c n e , Kosmos przeciwstawiony C h a o s o w i , ale r ó w n i e ż jako miejsce pełne m o c y n i e b e z p i e c z n y c h , ^fiiade d o z n a m i e n n y c h dla nas w n i o s k ó w . Wskazuje, jak charak- zagrażających c z ł o w i e k o w i , zwraca u w a g ę r ó w n i e ż d e m o n i c z n y Jterystyczna dla s p o ł e c z e ń s t w t r a d y c y j n y c h jest ta w i e l o ś ć " ś r o d - charakter przestrzeni w e w n ą t r z d o m u . M o ż n a m ó w i ć w i ę c r ó w ­ j^W" i p o w t a r z a n i e się o b r a z ó w ś w i a t a na coraz mniejszą skalę: nież o p o l i s e m a n t y c z n o ś c i , n i e j e d n o z n a c z n o ś c i i a m b i w a l e n c j i stara się żyć jak s y m b o l u d o m u i j e g o d o ś w i a d c z e n i a w tradycji l u d o w e j . B e z p o ­ ^ j b l i ż e j środka ś w i a t a . W i e , że j e g o kraj znajduje się faktycznie średnio w ten obszar w i e l o z n a c z n o ś c i s y m b o l i c z n e j , jaka j a w i się *°8>odku z i e m i ; że j e g o m i a s t o s t a n o w i pępek ś w i a t a , a nade w i n d y w i d u a l n y m d o ś w i a d c z e n i u d o m u i ekspresji artystycznej ^ V s t k o ś w i ą t y n i a bądź pałac są p r a w d z i w y m i ś r o d k a m i ś w i a t a ; (literackiej), w p r o w a d z a j ą nas niektóre refleksje Bacheiarda. у człowiek s p o ł e c z e ń s t w prawspółczesnych 51 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/55337971a8ade4255e9e3450167341fa.pdf 94eb44afb91bf1a39220f55105ad0811 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2293 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2127 Title A name given to the resource Symbolika domu w tradycji ludowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.4, s.3-16 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Benedyktowicz, Danuta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Danuta Benedyktowicz Zbigniew Benedyktowicz S Y M B O L I K A D O M U W T R A D Y C J I L U D O W E J (CZ. W poprzedniej części skupiliśmy naszą uwagę głównie na obrzędowości wigilijnej, lecz kreacyjna symbolika domu, domu- młoda rzuca garście chleba na dach „dla p t a s k ó w " . 12 -pola, domu-gospodarstwa, domu-świata ustawicznie stwarza­ Podczas tych wszystkich uroczystości dom jawi się z jednej strony jako przestrzeń zamknięta, wyizolowana, odgrodzona od światach dorocznych i obrzędach rodzinnych. Zmieniają się reszty świata, skupiona na sobie, ograniczona do kręgu rodziny. jedynie symboliczne atrybuty jakie towarzyszą tym obrzędom, Z drugiej zaś strony wszystko co dzieje się w domu ma swoje otwierające przed nami coraz to nowe warstwy i wiązki znaczeń. konsekwencje i odnosi się do tego, co dzieje się na zewnątrz, Symbolika domu jawi się tu jako koncentrycznie nakładające się w ogrodzie, gospodarstwie, na polu, w świecie. Tak jest np. na siebie kręgi, przypominające nieco schemat jaki przedstawia podczas Wigilii, Bożego Narodzenia, gdy nie pożycza się z domu nego, Małgorzata Maj. 1 Autorka ta w centrum omawianych obrzędowych miejsc („loci") umieszcza stół, wokół którego koncentruje się przebieg zasadniczych wydarzeń wesela, dalej zaś kolejne kręgi i przestrzenie w y z n a c z o n e granicami sieni, progu domu, wrót zagrody, „bram", aż po granice w s i . Na wszystkich tych granicach ma miejsce obrządowa wymiana darów. Odpowiednio dla naszej rekonstrukcji można by w y ­ znaczyć analogiczne, koncentrycznie nakładające się na siebie kręgi i przestrzenie symboliczne domu, jak dom-stół (uczta), dom-ogród, dom-pole, dom-świat, dom-kosmos. Idea odtwa­ rzania, odnawiania domu-całości świata, mimo zmienności s y m ­ boli wyznaczonej zmianą pór roku (cykl doroczny) czy rytmem zmian życia ludzkiego, pozostaje wciąż ta sama. Uderzające są tu ciągłość, paralelizm i powtarzalność działań, zwyczajów ujaw­ niających ten sam sens symboliki domu. W e ź m y dla przykładu „Na Wielkanoc po Rezurekcji każdy czemprędzej udaje się do domu, bo kto pierwszy do domu dojedzie ten będzie miał największy u r o d z a j . " ognia ani niczego (podobnie na Wielkanoc, w pierwszy dzień 13 siewu i podczas pierwszego wypędu bydła z z a g r o d y ) , gdy obowiązuje zakaz odwiedzania się: „Owszem, każdy się stara jak najuroczyściej obchodzić te święta i pierwszy dzień Bożego Narodzenia ludzie wracają z kościoła wcześniej niż kiedy indziej. Nikt nie staje na gawędkę, nikt nie wstępuje do karczmy po drodze, bo się nie godzi i każdy w największym skupieniu spędza resztą tego ważnego dnia u siebie, w kółku rodzinnem, śpiewając pobożne kolędy. Nawet najbliżsi sąsiedzi, mieszkający chałupa koło chałupy, nie o d ­ wiedzają się nawzajem, nikomu z młodych nie w o l n o wyjść z domu i w całej wsi panuje jakaś uroczysta c i s z a . " ( S . U l a n o w s ka, „Wisła" t. II, s. 106) Jednocześnie dom nieustannie wykracza tu wciąż poza s w o j e granice, gdy otwierając jego drzwi i okna zaprasza się wszystkich: „pobratrymych i rozpobratymych", dusze zmarłych, nawet i w i l ­ ka. 14 Wykraczając poza s w e granice dom staje się obrazem ogrodu, gospodarstwa, pola, świata, kosmosu. wątek symboliki domu-pola: 2 Drugim zasadniczym symbolicznym wątkiem D o m u - K o s m o s u , jaki ujawnia się podczas wigilii w zwyczajach związanych z zawieszaniem podłaźniczek, z choinką, to obraz D O M U - D R Z E WA. 3 Na Wielkanoc skrapiano święconą w o d ą ściany d o m u , toczo­ 4 no święcone jajo przez c h a t ę , skorupy jaj poświęconych rzuca­ no na dachy, w s a d z a n o pod węgieł. W niedzielę Palmową ob­ chodzono z oświeconą wiązką trzy razy dom naokoło uderzając po trzykroć o każdy węgieł i omiatając nią kąty i węgły, po­ święconą palmą uderzano po trzykroć bydło, zawieszano ją w stajni nad żłobem, w izbie za tragarzem i za obrazem, wtykano • w strzechę, zatykano na polach, palono bagnięta na ognisku pod ; stole, rozdzielony jest pod koniec między u b o g i c h " , a panna nego, odtwarzanego i w z n o s z o n e g o pojawia się w e wszystkich w swej pracy, dotyczącej struktury i przebiegu obrzędu w e s e l ­ j II) kominem, gdyż dym z nich ma odpędzić chmury; święcone uroczyście w n o s z o n o do chaty i stawiano na stole. O b c h o d z o n o z nim zabudowania gospodarcze, w y c h o d z o n o z nim także nawet 5 ; na dach chaty i trzymano nad każdym rogiem d a c h u . Kości ze ' święconego wkładano w dziury d o m u , za krokiew chaty, miało e i to chronić ją przed piorunem'. O b c h o d z o n o też potem pole j oziminą zasiane, po czym na samej granicy rozkładano obrusy i i spożywano na nich resztki święconego. Po biesiadzie, aby grad J nie uszkodził wśród lata plonów, wszystkie kosteczki, okruszyny * pozostałe z uczty zakopywano na samej granicy uprzednio I pokropiwszy dołek w o d ą święconą. 8 j Zmieniają się więc atrybury, lecz idea stwarzania domu za i każdym razem pozostaje ta sama. Czy będzie to obchodzenie I domu z chlebem, z resztkami ze stołu wigilijnego, czy z palmą, I jajkiem - pisanką, świąconem - z a w s z e idzie tu o tę samą myśl. J Obchodzenie (ołtarza), stołu, domu, pola, w o z u przy obrzędach i chrztu, wesela, pogrzebu mają ten sam kreacyjny i zapobiegaw­ czy, skierowany przeciw C h a o s o w i charakter. Za każdym razem mamy też przy tych ważnych obrzędach do czynienia z ucztą, a także dzieleniem się z ubogimi, żebrakami, duszami zmarłych. Tak jest podczas Wigilii, gdy zastawia się "akrycie i pozostawia w o l n e miejsce dla obcego, przybysza, tak jest podczas Wielkanocy, gdy m ó w i się, iż należy się podzielić 10 jajkiem „ze w s z y s t k i m i " t a k jest i podczas chrztu i p o g r z e b u , ' Podczas wesela, kiedy to chleb, który leżał przez cały czas na Drzewo, w którym, jak zwracał na to uwagę Eliade, znajduje symboliczny wyraz misterium niewyczerpanego pojawiania się 15 życia związanego z rytmiczną odnową K o s m o s u , pojawia się zresztą w związku z domem nieustannie podczas innych o b ­ c h o d ó w (jako poświęcona palma, wierzba - na Wielkanoc, jako bylica i roślinność, którą przystrajano domy na Św. J a n a i na Zielone Święta itd.). Oddajmy w tym miejscu głos Józefowi Rostafińskiemu, który w syntetyczny sposób tak o tym pisał: „Wszystkie te uroczystości pozostają w związku zawsze z zielenią (z walką pierwiastków świetlanych ze złymi i ciemnymi, w chwili porównania dnia z nocą - w marcu i wrześniu, oraz z momentami górowania lub odradzania się słońca - w c z e r w c u i grudniu), przypomnę: że z wiosną dziewczęta w Poznańskiem obnoszą gałąź jedliny jako 'nowe latko', że w lecie 'mają się chaty' na zielone święta, że w Sobótkę bylica i tajemnicza paproć grają ważną rolę, że na dożynki wieńczy się płody słońca, że na kolędą również się mai, ale wnątrze chaty, czego ślad pozostał dziś w choince wigilijnej, czyli jak się tu w Krakowie m ó w i w 'sadku'. I za każdym razem ta zieleń jest 'drzewem żywota' rosnącym już w raju, symbolem widomym owej życiodajnej siły słońca, która na ziemi wszystko do wzrostu i życia pobudza. W grudniowej uroczystości tym symbolem drzewa żywota jest zazwyczaj gałąź jakiejś rośliny iglastej, dlatego że i zimą z a c h o w u j e zieloność, ale i bywa dla tej przyczyny nią właśnie i gałąź ostrokrzewu (ilex), lub jemioły." („Wisła" t. II, s. 8 9 ) Na wątek symboliki domu-drzewa (domu-ogrodu, domu-raju) składają się więc wspomniane już zwyczaje wigilijne, motyw drzewa pojawiający się obok rajskich m o t y w ó w jakie występują w bożonarodzeniowych kolędach, szczególnie zaś w kolędach śpiewanych do gospodyni lub do córek tejże, kolędach wróżą­ cych temu domowi rychłe wesele, w których m o w a jest o jabłoneczce 18 czy jaworze, jak w tej zapisanej przez Zegotę Paulego: „ N a śród dworu jawor stoi - hej Leluja! / Na jaworze złota rzęsa - hej Leluja! / I przylecieli rajskie ptaszęta - hej Leluja! / I obtrzęśli złote, złote rzęsy - hej Leluja! / I wybiegła nadobna dziewczyna - hej Leluja! / I rozpuściła swój biały fartuszek - hej Leluja! �/ I pozbierała złote, złote rzęsy - hej Lelujal / I skoczyła d o złotniczeńka - hej Leluja! / 'Złotniczeńku, rzemieśniczeńku. - hej Lelujal / Ulij że mi złoty kubek' - hej Lelujal / - Któż ci się będzie z niego napijał?' - hej Lelujal / S a m Pan J e z u s z Aniołami - hej Leluja! / I Maryja z dziewicami - hej Lelujal / Nadobna dziew­ czyna z kawalerami - hej Leluja?" (Żegota Pauli - Pieśni ludu polskiego, s . 5 ) Do symboliki domu-drzewa należą też takie zwyczaje, jak zawieszanie u sufitu gałązek jemioły, w której, ze względu na przypisywaną jej szczególną moc i własności płodnościowe, widzieć można figurę „drzewa generacji wiadomości dobrego i złego" " ; występujący na wigilię Trzech Króli zwyczaj rysowania drzew kredą na oknach i drzwiach. „Rysują krzyże a także brzozę i konia z człowiekiem - znaczenia brzozy wyjaśnić nie umieją, koń i człowiek mają przedstawiać odjeżdżającą 'koladę'. (...) W tym dniu święcą też chaty, rysują także drzewa, konie, ludzi i wozy." (K. Moszyński, Polesie... s . 219) Do kręgu tej symboliki należą też wspomniane już zwyczaje związane z palmą (poświęconą wierzbą) na Wielkanoc, zwyczaje zielonoświąteczne: „ N a Zielone Święta przed domem stawiało się wtedy zielone drzewa, w i s e m wysypywało się drogi, żeby było uroczyściej. W domu natomiast po wszystkich obrazach zatykało się wis, żeby dom uchronić od złego. Na te święta w kątach domu stawia się tatarak, a także ten tatarak lub młode gałązki drzewek wtyka się za obrazy... T e zielone drzewka to szczęście domowi przynieść mają." ( B a d . terenowe, Józefów 1 9 8 0 r.) „ N a Zielone Święta niosą do cerkwi klon do poświęcenia. Porząsają chatę i podwórzec tatarakiem i zatykają za święte obrazy oraz w e wrota gałązki klonu albo lipy. Dawniej do majenia używano wyłącznie klonu, dziś obok klonu i brzózki stawiają w chacie święte obrazy i wrota mają gałązkami tych drzew, a podłogę wysypują trawą. O ile klonu nie ma w pobliżu w o l n o go zastąpić lipą lub jarzębiną." (K. Moszyński, Polesie..., s . 2 1 9 ) „ N a św. J a n a skrapiają zabudowania, zatykają w zagony pól, drzwi obór, gałązkę osiny (przeciw czarownikom, żeby nie odbierali 'sporu' i mleka)." (tamże, s. 2 2 1 ) Analogiczny do zwyczajów uderzania ludzi, domu, w ę g ł ó w poświęconą palmą, wierzbą - zwyczaj uderzania rózgą dzieci znajdujemy i przy zakładzinach domu: „ Dawniej kiedy stawiano nowy dom, zbierano gwałtem dzieci po w s i a c h bito je rózgami przy zakładaniu fundamentów, później hojnie częstowano, aby pamiętały czas założenia chałupy." ( Z W D A K t. III, s . 2 4 ) wianka mającego okryć głowę w koło, któren zawsze bywa z barwinku zdobny w czosnek i j e d w a b (...) Równocześnie wnosi starosta drzewko czyli d e r e w c e (najpożądańszą do tego jest gałąź krzaczasta na łokieć przeszło wysoka, drzewa szpilkowego, np. świerku, jodły itd. jako długo w zimie zielona), i oddając je kobietom prosi o przygotowanie 'fajne by miał z czym do ludzi pójść'. Kobiety odbierają od starosty drzewko, kładą pod nie bochenek chleba wraz z kołaczem (na chlebie), i w środek tego pieczywa wtykają o w e drzewko, aby w niem mogło stać. Poczem drzewko to (na drugiem końcu stołu) obwieszają (krewne a potem inne kobiety) jagodami kaliny, kłosami zboża, pojedyńczemi piórkami ptasiemi, pachnącem zielem (bazylek, wasilek), barwinkiem i gwoździkami (zwozdejke), a ubierając je śpiewają: A daj Boże dobryj czas, jak u ludej tak u nas taj sczesływu hodynu meże naszu rodynu." ( D W O K , t. 2 9 , Pokucie, s. 229) Po ślubie w cerkwi, po przybyciu pod dom panny młodej starostowie: „Witając się uderzają jedno derewce o drugie; wkrótce jednak starosta jej wydziera drzewce z rąk przybyłego starosty (przy czym się oba niby derewcami biją) i uderzając w ścianę trzonkami tychże, które tkwiły w chlebie, zatyka on oba derewce w słomianą strzechę nad drzwiami." (tamże, s. 2 3 9 ) By dopełnić tego obrazu domu-drzewa, wspomnijmy jeszcze o zwyczajach związanych z wkładaniem pod d a c h „gałązek dębiny, świerku, brzeziny odłamanych z drzew, którymi po 20 ulicach na procesję Bożego Ciała ołtarze przystrojone b y ł y " , 0 zwyczaju wkładania w węgły podwalin w i a n k ó w święconych w oktawę Bożego Ciała, o zatykaniu w i e c h y na dachu, zwanej niekiedy i p a l m ą . 21 „Od podwalin wznieść się do dachu, to myśl przewodnia budowy. D a c h chroni z góry i z boków. Po to jest stromy, aby wyrywał sią wiatrom, otrząsał się łatwo z deszczu, zrzucał z siebie grad i śnieg. Ale ma także ogarniać i grzać i po to załamuje swe linie, wygina je nawet kilkakrotnie. Otula chatę jak suknia, jak ciężka manta lub gugla weselna, najbardziej podobny zbroi pancernej, bo jakby z łusek składa się z deszczułek z drzewa wydartych, dranicami z w a n y c h , złotych gdy nowe, srebrnych, gdy postoją. Czasem, gdy rozszerzające się skrzydła chaty poczer­ nieją już i łuski scalą się, widać dobrze, że to skrzydła ptaka, co zapobiegliwie ochrania s w e gniazdo przed wrogim nalotem. J e d n a k już w c i ą g u budowy, gdy chata rodzi się dopiero, pieści ją dach jakby ducha c o bierze na się ciało, jak matka dziecko, jak oblubieniec żonę w tańcu weselnym. Dlatego gdy podczas budowania dociera się do d a c h u , stroi się go w choinkę weselną obwieszoną jaskrawymi włóczkami, wstążkami i papierkami." (Vincenz, op. cit., s. 60) Związek domu i drzewa widoczny jest także w stosunku do drzew znajdujących się w ogrodzie: Antropokosmiczna „Boże drzewko raz zasadzone w ogródku, starannie przez domo­ w e dziewczęta powinno być hodowane, albowiem, gdy przez zaniedbanie wśród lata uschnie - śmierć wróży komuś w tym domu." ( D W O K t. 17, lubelskie, s. 154) „Bez, jeżeli gdzie rośnie w ogrodzie lub sadzie, nie można go w y k o p y w a ć ani wycinać bez narażenia domu, do którego należy, na wielkie nieszczęścia, dolegliwości a nawet śmierć." (tamże, s . 155) Do wątku symboliki domu-drzewa należą także zwyczaje przystrajania chat na wesela, a także rajskie i kosmiczne motywy symboliki korowaju, weselnych kołaczy przystrajanych roślin­ nością i gałązkami barwinku, w n o s z o n y c h uroczyście do domu i stawianych na stole; wianka, rózgi weselnej znajdujących się zawsze w obrzędowym centrum i bądących również figurami „drzewa życia" i „osi świata" „Gdzie dziewczyna jest na wydaniu tam chata jest umalowana na pstro lub umajona łopianem i bylicą, na chałupie i na płocie powieszone są białe płatki, lub wystawione jest na czterech żerdziach koło, a nawet wprost zawieszony na żerdzi wianek." (M. Żmigrodzki, op. cit., s. 2 6 ) Spośród wielu opisów w e s e l n y c h kołaczy, wianka, rózgi w e s e ­ lnej, w których zawarta jest o w a głęboka symbolika drzewa, rózgi weselnej nazywanej także „drzewkiem, jabłonką lub świerkiem symbolika domu. antropokosmos i antropomorfizacja J a k podają słowniki b i b l i j n e 22 Dom jako domu słowo D O M - (gr. oikos, oikia; hebr. bayt) w większości języków, tak samo i w Biblii oznacza zarówno materialną budowlę, jak i rodzinę. W języku hebrajskim analogia ta opiera się na fakcie, że ten sam rdzeń „ b a n a " wyraża ideę budowania domu i zakładania rodziny. „Lecz domu trwałego nie dla snu tylko, nie dla schronu po­ trzebuje dopiero człowiek z żoną. (...) Potrzebna im tylko chata, nie jako schron wyłącznie, lecz jako ciało i postać rodu. To podwalina i dach życia aż do grobu i poza grób pokolenia dla rodu." (Vincenz, op. cit., s . 58) Dom nie tylko jest obrazem kosmosu. Z wątkami kosmo-teologicznej symboliki domu, ( d o m u - k o s m o s u , domu-mieszkania Boga, domu-świata, domu-ogrodu, domu-pola itd.) spla­ tają się tu wątki „antropologiczne" i antropomorficzne; obrazy 1 symbole podnoszące związek D O M U i CZŁOWIEKA. Dom towarzyszy człowiekowi od narodzin do śmierci, jest o w ą sceną, na której toczy się życie człowieka od narodzin do śmierci, i tak jak już powiedziano o drzwiach - „wejść i wyjść" - tak dom jest symbolem i skrótem losu ludzkiego. Ó w związek domu z życiem człowieka i człowiekiem podnoszą w e s e l n y m " , przytoczmy tu opis „ D e r e w c ó w " przygotowywa­ niektóre etymologie już w samej nazwie: chałupa - koliba (B'- nych dla obojga państwa młodych na Pokuciu, gdzie spotykają kalibe - chata, namiot, altana) - k o l e b k a . się ze sobą kreacyjno-kosmiczna symbolika chleba i drzewa: „ciało" odnaleźć możemy rewers tych skojarzeń: 19 „Tegoż wieczora zaczynają się schodzić goście proszeni do jednej i drugiej weselnej chaty, osobliwie kobiety. G d y mężczyźni pozostali w sieni, kobiety zaproszone wchodzą do chaty i za stół, a zgrabniejsze biorą się na jednym końcu stołu do splatania 4 „ciało (...) 23 Ale także i w słowie Prasłowo; p o w s z e c h n e , ale w cerkiewnym 'telo o znaczeniu różnorakiem - 'obraz' nawet 'słup' i 'namiot'". W bogatej symbolice obrzędowości rodzinnej odnaleźć może­ my wszystkie zasygnalizowane już w poprzednich podrozdzia- �łach wątki symboliczne, dlatego nie zawsze i już nie z taką Charakterystycznym jej rysem jest z jednej strony ustawiczne skrupulatnością będziemy śledzić ich obecność i kontynuacje, dążenie do izolacji (obecne zresztą, jak widzieliśmy, i przy innych starając się przede wszystkim zwrócić uwagę na n o w e , podkreś­ obchodach, w świętach, jak np. w wigilię; szerzej w czasach lając ó w związek i paralelizm pomiędzy domem i człowiekiem. i punktach krytycznych dla świata, dla społeczności, dla jedno­ Jednakże dla pełni obrazu powinniśmy o nich pamiętać i nie stki; gdy świat niejako znajduje się w kryzysie i jest zagrożony, tracić ich z pola widzenia. Oto na przykład w zwyczaju kładzenia sięga sią do powtórzenia i odnowienia twórczego gestu i działa­ dziecka zaraz po urodzeniu na stole (na ziemi, pod stołem) mamy do czynienia z uniwersalną symboliką „humi p o s i t i o " . M nia stwarzającego na n o w o świat). Z jednej więc strony widzimy Sym­ dążenie do izolacji domu, zamknięcia się w jego kręgu, z drugiej której ujawnia się symbolizm centrum i jej plan zaś - dążenie do maksymalnego otwarcia się w tym stwarzającym kosmiczny: złożenie nowonarodzonego na ziemi, czy kładzenie działaniu na cały świat, dążenie polegające na ustawicznym boliką, w rodzącej na ziemi dla ułatwienia porodu, naśladuje kosmiczny przekraczaniu ciasnych granic domu i otwierania g o na ó w wzorzec aktu poczęcia i narodzin jakiego dokonuje ziemia; mamy wymiar idealny, kosmiczny. Ó w charakterystyczny rys obrzędo­ tu do czynienia z paralelizmem obrazów d o m : matka: ziemia. wości towarzyszącej narodzinom komplikuje się tym bardziej gdy Ponadto, gdy podkreślamy ó w związek pomiędzy człowiekiem zważymy, że na jej obraz nawarstwiają się wierzenia i zwyczaje a domem, gdy sięgamy do przykładu kładzenia nowonarodzone­ izolacyjne dotyczące kobiety ciężarnej - jej izolacja w obrębie go dziecka na stole, pamiętać powinniśmy o zasygnalizowanych domu, społeczności, wioski. Mimo to jednak, mimo tych wszyst­ już wątkach. O sakralnej (stół-ołtarz), wigilijnej, bożonarodze­ kich komplikacji i pomimo niowej, społecznej (stół - centrum wspólnoty rodzinnej), g o s ­ przesądów, zwyczajów towarzyszących obrzędom narodzino­ podarczej (stół-pole) s y m b o l i c e s t o ł u . Podobnie, pamięta­ w y m i recepcyjnym, odnaleźć możemy w nich ciągłość i k o n ­ jąc i o innych wątkach (dom-chleb, d o m - s ł o w o itd.), o tej tynuację tej samej symboliki kreacyjnej i omówionych już wcześ­ szczególnej mieszaniny wierzeń, związanej i wieloznacznej mowie symbolu, gdy przywoływane niej jej w ą t k ó w . Ciągłość ta ujawnia głębokie związki pomiędzy będą dalsze przykłady z bogatej symboliki zwyczajów i obrzędów człowiekiem i domem i pozwala mówić o paralelizmie i n a ­ rodzinnych zwracać będziemy kładaniu się obrazów domu i człowieka w tradycji ludowej. uwagę przede wszystkim na związek dom-człowiek. Tak jak przy obrzędowości dorocznej podkreślaliśmy, że wszystko c o dzieje się w domu ma s w o j e odbicie i konsekwencje na zewnątrz ( w ogrodzie, na polu, w świecie, kosmosie), tak samo można powiedzieć, że wszystko, co dzieje się symbolicznie w domu i z domem, ma swoje wewnętrzne odniesienie, ma s w o j e konsekwencje w życiu przy­ chodzących na świat i mieszkających w tym domu ludzi. J a k w micie początku, w apokryficznej historii stworzenia, tak samo i w domu splatają się ze sobą kosmogonia i antropogonia. Doświadczenie domu w tradycji ludowej obejmuje te dwa wymiary. Dom jest tu antropokosmosem. Najwyraźniej ó w związek domu i człowieka widać w takich wątkach i paralelizmach jak: dom-ciało, dom-mieszkanie duszy człowieka - i w antropomorfizacjach domu. Do w ą t k ó w tych powrócimy jeszcze pod koniec, w tym miejscu wystarczy przy po: mnieć ó w antropomorficzny charakter domu, o którym w s p o m i - I nał Stanisław Vincenz: ' „Chata naśladuje poprzeczny przekrój ciała człowieka. J e j front i tył są o wiele szersze od boków, ma przekrój prostokątny, nigdy kwadratowy. Z przodu, czasem z boków są jej o c z y - o k n a , tył jest bezwzględnie ciemny (...) Toteż wszystkie chaty stoją plecami do . wiatru." (Vincenz, op. cit., s . 6 1 ) | Tak jak budowanie chaty jest naśladowaniem stwarzania | świata, tak i narodzinom człowieka i obrządom recepcyjnym ' - przyjęcia nowonarodzonego w obręb domu (rodziny) - t o w a • rzyszą te same atrybuty i działania symboliczne. Pojawiają się tu te * same symbole kreacyjne - chleb, w o d a , w o d a święcona, kropid; ło, gałązki palmy, drzew, święcone wianki. W zwyczajach, i wierzeniach, obrzędach towarzyszących narodzinom atrybuty te 1 w większości zapisów materiałowych interpretowane są przede I wszystkim jako apotropeiony, środki chroniące przed złem. i Rozpoznanie w nich przez nas przede wszystkim symboli kreacyjI nych nie kłóci się z tą p o w s z e c h n i e występującą w zapisach i interpretacją. Idzie tu o stworzenie bezpiecznego świata, takiego I jakim był na początku w s w y m stanie idealnym. Dom towarzyszy I człowiekowi od początku podczas narodzin użyczając mu s w y c h wszelkich kosmicznych mocy, przywiązując człowieka do siebie • określając jego przyszły los i przeznaczenie. W obrzędowości tej §. iw działaniach symbolicznych rysuje się ó w dynamiczny, niejed- ( noznaczny, ambiwalentny obraz domu. Domu jako przestrzeni gromadzącej wokół siebie i w sobie niebezpieczne, zagrażające W o w i e k o w i demoniczne moce. Wątek ten świadomie pomijaliś­ „Zasiadając na swyt-wieczir (święty wieczór) do obiadu, czyli do swytoj weczeri należy mocno pozamykać wszystkie drzwi, szpary i zatkać kachłę u pieca aby nijakie złe do chaty nie wijszło." ( D W O K , t. 3 1 , Pokucie III, s. 155) „ W dzień s i e w u , gdy gospodarz wyjdzie w pole z ziarnem nie wydają nic nikomu z chaty. Tak samo gdy się urodzi źrebię, cielę, jagnię bo: ne bude do domu prychodyty i wid mamy budę si lysziety (bo nie będzie do domu przychodzić i od matki będzie się oddzielać)." (tamże, s. 153) „Przez pierwszych sześć tygodni nie pożyczają nic nikomu z domu (aż do w y w o d u ) , podobnie postępują, gdy się krowa ocieli." ( D W O K , t. 15, Poznańskie, VIII, s. 123, 125) „ M i ę d z y narodzeniem a chrzcinami niczego z domu nie pożycza­ ją, aby dziecko nie było rozrzutne." („Wisła" IV, s . 7 5 9 ) „Kolebki próżnej huśtać nie należy (...) innego dziecięcia w tejże nie usypiać, ognia z domu nie użyczać, nawet zapalonej świecy boby dziecko nie spało." ( D W O K , t. 7, Krakowskie, s. 1 4 7 ) „Nikomu nie dają ognia 'watry z pecza' gdy małe dziecko jest w domu, a także i w dniu, w którym urodzi się cielę lub jagnię niczego z domu nie wydają." (Bystroń, Słowiańskie obrzędy rodzinne, s. 3 9 ) „Przy porodzie zasłaniają okno, wieszają w niem wianki święcone z różnych ziół na Boże Ciało jako to: mięty, melissy, cząbru, rozchodniku, piołunu, wrotyczu, krwawniku, bożego drzewka, balsamki w o n n e j , barwinku, drosiczki, macierzanki i innych. Stawiają palmy przy porodzie w kwietną niedzielę poświęcane - s ą to wiązki z wierzby pąpiącej i w i e c h y tatarakowej uschłej, a to wszystko by wieszczyca dziecięcia nie uszkodziła." ( D W O K , t. 7, Krakowskie, s. 147) „Gdy kobieta nie może urodzić, to dla ułatwienia porodu używają różnych sposobów. I tak kładą na środku izby spodnie męża, albo ożóg i łopatę do chleba i każą położnicy przez to przeskoczyć; albo każą przeskoczyć przez kilka progów (...) kładą ją na ławce, na progu, na stępie i wałkują nią; - kładą d w a snopy słomy na ziemi a pomiędzy niemi stawiają płożnicę na głowie; - wieszają ją pod pachy na powrozie u sostronia t.j. belki pod sufitem. Rozwiązują i rozpinają na położnicy wszystko, więc koszulę pod szyją, chusteczkę jeżeli ma na głowie, rozplatają włosy (...) Także każą mężowi wziąć w o d y do ust potrzymać chwilkę, potem trzy razy wpuścić żonie do ust (...) ( Z W D A K , t. 1 5 , s . 2 0 6 ) „Gdy się zbliża czas rozwiązania i narodzenia dziecka, wtedy gazda biegnie po akuszerkę. Baba ta przybywszy, napomina zaraz położnicę, aby trzy razy obeszła stół dookoła, i aby wszystko w izbie 'poruntała' (pouprzątała, pootwierała): ławy, półki, szafę by nic nie było związanem ani zamkniętem (nawet skrzynia), inaczej poród będzie ciężki. Poczem baba bierze święcone wianeczki ziół, trzyma je nad ogniem, podkurza dymem z nich położnicę i kładzie je takowe na łóżko. Gdyby mimo to poród był ciężki, wtedy biegnie baba do cerkwi i prosi diaka, aby jej wydał do użytku pasek, którym sią ksiądz opasuje idąc na służbę Bożą, i paskiem tym opasuje położnicę, a wtedy z wielką łatwością przyjdzie dziecko na świat." ( D W O K , t. 29, Pokucie I, s. 2 1 1 ) my w dotychczasowej rekonstrukcji i ekspozycji poszczególnych Porodowi towarzyszy otwieranie wszystkich zamków w domu, - ^ o t y w ó w , zostawiając go do omówienia na koniec. Przy oma- kufrów, szaf, składów *; oprowadzanie rodzącej dookoła stołu fSrianiu wierzeń, zwyczajów oraz obrzędowości, które towarzyszą „na krzyż", zatrzymywanie się na chwilę przy każdym rogu I narodzinom, nie sposób jednak pozostawiać go dłużej w cieniu, s t o ł u ; trzykrotnie przelewa się w o d ę przez szparę w miejscu, sposób istotny rządzi on dramatyzmem tej obrzędowości. gdzie dwie ławy dotykają się wzajemnie w kącie, z m y w a się tą 2 27 �samą w o d ą kolejno cztery rogi stołu, cztery rogi obrazu (najlepiej „Najświętszej Matki"), potem cały obraz, a następnie podaje się tę w o d ę do wypicia rodzącej, także w o d ę , po zmyciu nóg figury Pana J e z u s a ukrzyżowanego. G d y kobieta czuje pierwsze bóle, rozbierają ją, rozpinają, rozplatają warkocze, proszą o otwarcie rajskich wrót w cerkwi, otwarcie kościoła i wystawienie Przenajś­ więtszego Sakramentu, oraz otworzenie puszki z komunikan­ tami. a Z rozplątywaniem warkoczy rodzącej łączyła się wiara, że Matka Boska z rozpuszczonymi włosami śpieszy na pomoc rodzącej. 38 W środowisku Ż y d ó w polskich przy zbliżaniu się rozwiązania otwierano szafy i szuflady, jeśli to .nie pomagało, wybijano o k n o . 3 0 „Kładą dziecku różaniec z obawy, by go krośnięta nie przemieniły, kreślą też krzyż na drzwiach." ( J . St. Bystroń, Słowiańskie... s . 4 9 ) „Kładą dziecku pod głowę kropidło, kłódkę, klucze od wszystkich zamków w tym d o m u " (aby sprawić mu sen spokojny). ( D W O K t . 7, Krakowskie, s . 1 4 1 ) „Koło łóżka położnicy znajduje się na stołku w o d a święcona, ilekroć matka wstaje z łóżka, kropi nią dziecko i siebie." ( J . S . Bystroń, Słowiańskie..., s . 4 9 ) „Żydzi polscy wkładają położnicy pod głowę książki do nabożeń­ s t w a , przybijają wszędzie na drzwiach, oknach, nad łóżkiem położnicy kratki o c h r o n n e - a m u l e t y (z wypisanymi m.in. imiona­ mi patryiarchów, fragmentami psalmu), mają one strzec nowona­ rodzonego od złowrogich, demonicznych mocy Lilith (nocnicy, zmory)." ( M A A E , t. 7, s. 1 4 6 ) U ewangelików wkłada się matce lub dziecku pod poduszkę „Poród o d b y w a się w chałupie, babka u s u w a wszystkich z izby, zawiesza okna. Wyjmuje z włosów szpilki, agrafki, rozplata włosy. Przy ciążkim porodzie prosi, aby ją oprowadziła wokół stołu. B y w a i tak, że stawią położnicę na podłodze w pobliżu pieca. Z chwilą narodzin babka czyni znak krzyża na dziecku, a następnie kładzie na ławie przy piecu 'aby nigdzie nie latało'. Chodzi tu zwłaszcza o dziewczynę 'aby sią trzymała pieca'. Gdzie indziej babka kładzie pod piecem, aby był z niego dobry gospodarz albo gospodyni. Wyjmując dziecko z wody, unosi je babka do góry trzykrotnie mówiąc: 'synek do góry, a święta w o d a do ziemi'. W o d ę z pierwszej kąpieli w y l e w a się do świń w 'gniazdo', aby dziecko spokojnie spało, pod płot gdzie nikt nie chodzi, czasami pod wierzbę lub gruszę. Niekiedy położnicy przed piciem w ó d k i dają do zjedzenia odrobinę ciasta z dzieży z sadzą i gliną z pieca, i z miodem, aby była zdrowa." ( S . Dworakowski, Zwyczaje rodzinne, s. 2 8 ) Po urodzeniu dziecka zakopywano łożysko „gdziekolwiek w ziemię, ale koniecznie pod dachem, a więc np. w izbie pod piecem, w stodole itd." ( M A A E , t. 1, s. 1 2 4 ) „Po obmyciu babka obnosi dziecko po izbie i daje je całować braciom i siostrom (...) łożysko zawija do czystej szmatki, kładzie kawałeczek święconego chleba lub soli święconej i zakopuje pod progiem w izbie, ma to nowonarodzonemu dziecku, jeżeli jest dziewczynką zapewniać szczęście do kawalerów, a jeżeli chło­ piec dawać powodzenie u dziewcząt (...) rodzice chrzestni przed wyjazdem do chrztu zasiadają do stołu, ażeby zakąsić, a wtedy muszą siedzieć najbliżej jeden drugiego, bo inaczej dziecko miałoby rzadkie zęby." ( Z W D A K , t. 15, s . 2 0 7 ) biblię albo kancjonał. ( J . S . Bystroń, op. cit., s . 4 9 ) „Dziecko kiedy się urodzi i nim zostanie ochrzczone ogień powinien się palić przez całą n o c , żeby zły duch nie odmienił dziecka. Kiedy dziecko się urodzi sypią mak na okna, nie będzie bać się krzykliwców." (Nowosielski, Lud Ukraiński, t. II, s . 161) „Zapalają trzeciego i siódmego dnia po urodzeniu świecę albo kaganiec dla odpędzenia d u c h ó w " . ( J . S . Bystroń, op. cit., s . 55, „Wisła" t. 12., s . 2 7 9 ) „Jak zawieszają kolebkę, to nim dziecię położą, podkurzają ją święconym zielem. Również zioła poświęcone kładą mu pod główkę, a na sznurach kołyski zawieszają szkaplerze, medaliki, a niekiedy różańce." (Federowski, op. cit., s. 3 0 1 ) „Przy chrzcie kładą dziecku kawałek chleba i soli pod nóżkę." ( D W O K . t. 27 Mazowsze, s. 1 4 8 ) „Babka wyjeżdżającym kumom do chrztu za pazuchę wkłada kawałek chleba, czosnku i soli. Dziecku zaś wtyka go między pieluchy. Na wyjezdnym kum, trzymając chleb, obchodzi trzy­ krotnie naokoło stołu, za nim kuma niosąc dziecię. Kuma niosąca dziecko i kum obchodzą trzy razy za słonkiem naokoło stołu." (M. Federowski, op. cit., s . 3 0 2 ) ,,Biorąc dziecko do chrztu kładą przy nim zawinięty w węzełku chleb, pieniądz i czosnek; przed wyjściem do chrztu matka zatyka dziecięciu kawałek chleba za pasek 'kab oczy lichyje nie szkodzi­ li'; idąc z dzieckiem w gościnę zawiązuje do koszuli trochę chleba, soli i ziółek święconych, aby ustrzedzje od uroku." ( J . S . Bystroń, op. cit., s . 4 8 - 4 9 ) Po urodzeniu dziecka, zasłaniano okna chaty kładąc tam zarazem kawałek chleba i sól. Razem z kawałkiem chleba i soli Ten głęboki związek pomiędzy domem a człowiekiem (związek d a w a n o też kobiecie idącej do chrztu, lub wkładano dziecku do i para lei izm pomiędzy domem a ciałem; łożyskiem a podwaliną) koszuli węgiel i trochę gliny z pieca. Kładąc dziecko po raz widać najlepiej w zwyczajach związanych z z a c h o w y w a n i e m pierwszy do kolebki, wrzucano garść ż y t a . pępowiny, łożyska w obrębie domu. Obrzędowi chrztu towarzyszyły dokonywane w domu ceremo­ Pępowinę przecinano nożem położywszy ją na toporzysku (u chłopaka) lub na wrzecionie (u dziewczynki), kładziono ją także na książce. 31 Przechowywano pępowinę w szczelinie ściany, wkładano także w belkę w izbie, lub k r o k i e w . 32 Łożysko po obmyciu w o d ą czym prędzej zakopywano wewnątrz chaty na M pokuciu ; zakopywano je w obrębie domu mieszkalnego, „aby dziecko domu się trzymało, a nie poszło za światem; zakopywano je w izbie pod progiem drzwi wejściowych, „tam gdzie najwięcej chodzą, deptają - aby zdrowe było". Jeśli urodził się s y n , zakopywano je w kącie „zastolnym, że to będzie z niego gospodarz", jeśli zaś córka, w którymkolwiek kącie izby lub przy progu, „aby była na w y l o c i e " . 34 37 W łożysko przed zakopaniem wkładano kawałeczek chleba święconego, soli święconej; jeżeli dzieckiem była dziewczynka wkładano haftkę, gdy chłopiec - wrzucano w nie monetę. * Czasami zawinięte w czystą szmatkę łożysko, z dodaniem chleba święconego, zakopywano na stry­ c h u , „aby dziecko z czasem zostało wywyższone na kupca czy 3 księdza." * nie z m y w a ń , „zlewin", „zmywania o w s e m " położnicy. „Baba kropi kropidłem z ziół święconych położnicę i zebranych, a następnie obsypuje wszystkich zbożem po trosze, ojca i kuma po całej garści. Kropidło to kładzie się dziecku później do kąpieli." ( Z W D A K , t. 11, s. 1 3 1 ) „Gdy goście za stołem zasiędą, kuma obdziela ich tym chlebem, który miała przy sobie w cerkwi. Poczem baba przystępuje do tak z w a n y c h 'zlewin', które odbywają sią w następujący sposób: jeżeli nowonarodzonym jest chłopak, to matka staje na tej siekierze, na której ucięto dziecku pępowinę po urodzeniu (jeżeli nowonarodzoną jest dziewczynka, matka staje na wrzecionie i na tym grzebieniu do przędzenia, który podkładano dziecku pod pępowinę przy jej obcinaniu); baba posypuje jej ręce zbożem i zlewa je w o d ą święconą mówiąc: 'oczyszczam twoją duszę od grzechu twojego'. Nawzajem położnica czyni toż samo babie, mówiąc: 'oczyszczam twoje ręce od brudu mojego'." (tamże) „Babka po chrzcie przed ucztą 'zmywa o w s e m ' położnicę (.») a następnie wyciera też o w s e m i dziecko, c o ma chronić ojj uroków; potem usiłuje napakować o w s e m usta kuma i innycn mężczyzn o b e c n y c h . " ( J . S . Bystroń, op. cit., s. 1 3 9 ) W niektórych okolicach obrzędowi chrztu towarzyszyło zmyw»* W tych przykładach zawiązywania się głębokiego związku pomiędzy domem i człowiekiem od początku, od jego narodzin, owej więzi mającej w p ł y w na późniejszy charakter nowonaro­ dzonego, jego zajęcia, status społeczny, jego przyszłe przywiąza­ nie do domu i otwarcie na świat, widzimy pojawianie się znanych już nam symboli kreacyjnych. Tak jak budowanie domu, tak i przyjmowanie dziecka na świat nawiązuje do czasu początku, jest stwarzaniem świata. Towarzyszą temu te same symbole: nie chaty: „(...) o d b y w a się z n ó w ceremonia mycia nie ludzi, lecz ChatYjlJJ trzeci dzień chrzcin baba z dziećmi z m y w a mur, żeby di^JW zawsze czyste; zwie się to 'zmywanie muru', 'skrywanie'." (мяв* s. 6 9 ; por. M. Federowski, op. cit., s . 3 0 3 ) Przed wyjściem do w y w o d u , chrztu, kładziono pod Ф^?^ lub na progu ziele święcone w Matkę Boską Zielną, w -jeśli urodził się chłopiec, w malowance, tj. w płótnie druko**" wkładane przy zakładzinach domu w podwaliny - chleb, sól, nym w deseń - jeśli dziewczyna, oraz siekierę. Babę p r z e s t ą p * ^ * święcona w o d a , święcone wianki, święte przedmioty. z dzieckiem przez próg i położoną na nim siekierę skrapiano~^*"' Można wręcz mówić o nakładaniu się na siebie obrazów budowania święconą. domu i przyjmowania doń człowieka. wrzeciono, kosę, siekierę, płótno i nici. * 6 Kładziono również na progu chleb, sól, 3 �P o w s z e c h n y m zwyczajem było wkładanie pieniędzy w pod­ uszkę dziecka niesionego do chrztu; zawiązywano mu pieniądze w rogu pieluszki. „ P o chrzcie wiąże kumoter wstążeczką w róg poduszki talarka i fenika, jako więzarek dla n i e g o . " Związek pomiędzy domem i człowiekiem widzimy i w innych elementach recepcyjnych obrządów rodzinnych. Podobnie jak wprowadzana w dom przy obrzędach weselnych żona musi dotknąć się ogniska domowego, podobnie jak człowiek zbiegły przez dotknięcie się ogniska zyskiwał prawo azylu, tak też i dziecko, które wprowadzano w dom było zbliżane obrzędowo do ogniska, pieca czy s t o ł u . 39 40 „ P o chrzcie kładą dziecko na stół z tą poduszką w którą jest owinięte, a każdy z o b e c n y c h przystąpi d o ń i przypatrzy mu się dobrze robiąc znak krzyża." ( D W O K , t. 11, Poznańskie, s . 5 1 ) „Kładzie babka noworodka pod pripiczok i bije głową o prytułę (deskę do zatykania pieca), żeby było tak twarde." ( Z W D A K , t. 13, s. 1 1 7 ) Na Pokuciu „Babka po urodzeniu dziecka i zawiązaniu pępka bierze je i trzymając na dół głową bije po trzykroć stopami 0 swołok ( s o s r ę b ) " . ( D W O K , t. 3 1 , Pokucie, s . 1 7 5 ) P o w s z e c h n y m również był zwyczaj uderzania dzieci po p o ­ wrocie ze chrztu gałązką, rózgą. „Ojciec kładąc dziecko u progu na ziemi i bijąc lekko rózgą po poduszkach, m ó w i : 'a nie chodź po w s i , a słuchaj się ojca, matki, a jedz groch z kapustą, będziesz dobry gospodarz." ( J . S . Bystroń, op. c i t , s. 1 0 4 ) Po chrzcie, gdy przyniosą dziecko na powrót d o domu, kładą je na klepisku i uderzając lekko rózgą mówią: „Nie płacz, bądź dobre 1 posłuszne, śpij dobrze i pociesaj rodziców". ( D W O K , t. 2 0 Radomskie, s . 1 3 2 ) „Ojciec chrzestny po powrocie ze chrztu uderza poduszkę, niby s w e g o chrzestnika, gałęzią wierzbową, uciętą podczas s w e g o powrotu z kościoła, a następnie bije te dzieci, które się mu nawiną, żeby pamiętały chrzciny, wreszcie rózgę tę w y n o s i w pole i osadza na najbliższym płocie." ( J . Świętek, Lud nadrabski, Kraków 1 8 9 3 , s . 1 2 9 ) 41 Uderzano też dziecko rózgą z tarniny, aby było posłuszne. Tarniną tą „ w innej okolicy, palono ogień pod kościołem rano przed mszą w Wielką Sobotę. Węgle wrzucano do wody, którą wtedy święcą. W o d ą tą skrapiają siebie i zabudowania, aby szatan nie miał do nich przystępu. Niedopalone gałązki tarniny wtykano pod strzechę". Gdzie indziej powiada się, „że rózga ta ma być I odłamana z wiśni" . Wkładano też jemiołę głogową albo z drzeI wa jabłoni dzieciom pod głowę do kolebki, aby na nie strachy i straszliwe marzenia nie przychodziły. Powszechnym też było, że do pierwszej kąpieli dziecka wrzuca : no pieniądze. Wrzucano też żyto, chleb ; wkładano liście z gałąI zki leszczynowej "; kąpano w ciepłej wodzie zaprawionej mlej kiem i masłem, smarowano usta dziecka miodem. ' I Gdy dziecko kończyło pierwszy rok życia sadzano je na stole, I kładziono koło niego książkę, pieniądz, chleb i nóż, „z tego, po c o I dziecko sięgnie wróżą do czego będzie zdatne". " I Od początku, od narodzin i na dalszych etapach jego życia. I określając jego charakter, temperament, wpływając na jego I przyszły los, dom towarzyszy człowiekowi i symbolicznie „uczes­ tniczy" w e wszystkich ważniejszych wydarzeniach. W obrzędo­ wości weselnej odnajdujemy wszystkie wcześniej zasygnalizo! Wane wątki kosmoteologicznej, kosmicznej symboliki domu [ (dom-świątynia; dom-chleb; dom-raj, dom-ogród; dom-gospof darstwo; dom-pole; dom-świat; dom-drzewo itd.), dlatego ograf nłczymy się tu tylko do kilku przykładów oddających ó w dynami* * n y charakter i sposób w jaki znana nam już symbolika domu t dochodzi szczególnie podczas wesela do głosu. Oto dramatyczny P P » fragmentu wesela na Litwie zanotowany przez Łukasza geołębiowskiego: 42 M 44 w 4 4 4 » ( • - ) dwaj przyjaciele pana młodego porywają oblubienicę • f r domu rodzicielskiego; przywiódłszy, oprowadzają trzykroć HJtofo domu, nogi jej myją, kropią tą w o d ą sprzęty, łóżko Bjałżeńskie i wszystkich obecnych, miód w usta jej kładą, dla g t a z a n i a zapewne, jak powinna być słodką i łagodną dla męża, g f t e m okrywszy jej oczy, prowadzą do każdych drzwi domu, " • J w z a w nie prawą nogą, drzwi się otwierają, i wtenczas ją Bjsypują pomięszanem ziarnem: pszenicy, żyta, o w s a , jęczniegrochu, bobu i maku. Sypiący je tak przemawia do niej: 'będzieszli wierną mężowi i dobrą gospodynią, nie uczujesz niedostatku i obfitości doznasz'. Zdejmują wtenczas zasłonę, i za stołem, na którym już uczta zastawiona, sadzają." ( L . Gołębiow­ ski, Lud polski..., s . 2 4 3 ) Szczególnym motywem, jaki pojawia się w obrzędowości weselnej, jest motyw D O M U - M A R Z E Ń , domu ojakim się marzy. Motyw ten pojawia się w pieśniach zalotnych i w e s e l n y c h , składając się na swoistą ludową estetykę bogactwa. Zwracał nań uwagę w s w y c h studiach nad artyzmem pieśni ludowej Bystroń, ' a współczesny krytyk literacki, który tropi obecność tego charak­ terystycznego dla ludowej wyobraźni motywu w e współczesnej literaturze nurtu chłopskiego, tak o tej estetyce, i o o w y m obrazie domu-marzeń pisze: „ L u d o w o ś ć - j a k wiemy - potraf iła stworzyć własną estetykę bogactwa. Była ona wyobraźniowym spełnie­ niem tego, czego nie starczało w realności. J a n Stanisław Bystroń zwraca uwagę (...), że pieśni chłopskie rzadko ukazują codzienne bytowanie ludu. Raczej są to pieśni o świecie wymarzonym, świecie pańskiego dobrobytu, który, dlaczegóż by w to wątpić, naprawdę był bogactwem, gdy realizował się poprzez p i e ś ń . " I na d o w ó d , autor c y t o w a n y c h słów, przytacza tekst śpiewu zamieszczony w zbiorze Zoriana Dołęgi C h o d a k o w s k i e g o : 4 50 51 „Oj, leluja, Kasieńko kochanie, / masz piękne mieszkanie, zamek marmurowy, / wierzch z kości słoniowej. Pojrzawszy dokoła, / o w a pięknie zgoła: wrota jaworowe, / odrzwia dębowe, okna kryształowe, / balasy cisowe, stoły jaworowe, / przyławki lipowe. Stoi w okieneczku, / w e złotym wianeczku, czoło jej się łyska, / parobeczek ją ściska." Zarówno w tej pieśni, jak i w jej wariantych, w analogicznych pieśniach zalotnych i weselnych: „(...) Otwierajcie pacholicy / seroko wrota ażeby mój kochanecek / nie otar(l) złota zakładajcie pacholicy / kobierzec pod próg ażeby mi kochanecek / nie zwalał nóg Zastawiajcie pacholicy / marmurowy stół na tym stole marmurowym / cukier, marcypon." ( D W O K , t. 2 2 , Łęczyckie, s. 8 7 ) nie tylko mamy do czynienia z o w y m „marzeniem o pańskości". W o w y m bogactwie domu (zbudowanego z kości słoniowej, 0 kryształowych oknach, marmurowych i j a w o r o w y c h stołach etc.) rozpoznać możemy również odbicie obrazu domu-pałacu niebieskiego, dworu niebieskiego. A także i motyw domu-raju, gdy przypomnimy sobie kolędę o tworzeniu świata, gdzie poja­ wia się obraz drzewa życia - jaworu, jabłonki, złotego kamienia 12 1 gołąbków radzących o tym, jak mają zasiać świat. Charakterys­ tycznym jest tutaj splot kosmiczno-sakralnej symboliki, jaką znajdujemy w oracjach i zaproszeniach na wesele, w których nawiązuje się do stworzenia świata i Raju. I w których wzorcem czasu początku jest także czas Bożego Narodzenia. W oracjach tych zapraszający swatowie i drużbowie pojawiają się jako przedstawiciele o w e g o rajskiego, niebiańskiego świata, są po­ słańcami Boga: „(Drużbowie zapraszając na wesele:) Scęśliwa była godzina, jak się Bóg narodził, I ta scęśliwa - c o ja w a s nawidzil. Mamy affekt z przyjścia s w e g o Do domu wasecinego; J e s c e z więksym affektem Od Boga w Trójca święty jedynego, Prosi pan ojciec, pani matka, Pan młody, panna młoda Na to wesele, C o sie znacy (zapowiada) przez trzy niedziele Chcąc my tyz to stadło przyozdobić J a k o Bóg przyozdobił niebo Słonkiem, miesiącem, gwiazdami, Wodami, rybami, Liściami, kwiatami I cały świat trawnikami." (Ż. Pauli, op. cit., s. 3 4 i n.) Charakterystyczny również tak dla tych oracji jak i dla o b ­ rzędowości weselnej jest tu splot symboliki sakralno-kosmicznej �z symboliką erotyczną. Przytoczmy więc jeszcze d w a teksty i jak pieczenie chleba akt prokreacji. T e n ciąg skojarzeń: kobieta formuł zaproszeniowych do „Odprowadzenia od stanu małżeńs­ - piec, pieczenie - prokreacja, chleb - ciało, chleb - życie, chleb kiego do domu w e s e l n e g o " , w których, w pierwszym z nich - płodność, narodziny, będący stale w tle obrzędowości rodzinnej widzimy współwystępowanie symboliki erotycznej z nawiąza­ i stanowiący warstwę symboli, przenikających się z symboliką niem do czasu początków, do raju, w drugim zaś, gdzie o z a ­ sakralną pieca jako miejsca świętego i centrum życia rodzinnego, proszeniu na „Doprowadzenie do Majestatu B o s k i e g o " i gdzie tłumaczy wiele elementów tej obrzędowości i towarzyszących jej dom chłopski stanowi swoiste odbicie i transformację obrazu wierzeń i zwyczajów. Tak więc np. dla wzmocnienia zdrowia i sił domu-pałacu niebieskiego. położnicy podawano jej, obok innych środków, także w o d ę „ D o tego domu wstępujemy dnia dzisiejszego czwartkowego Nie za mnie się poceno Nie za mnie się skońcy; za Adama świętego c o nie słuchał przykazania Boskiego J e d n a gołębica se po niebie latała, rozmaitego ziółka szuka; tak też i pan młody szukał panny młodej do siebie podobnej." ( D W O K , t. 2 2 , Łęczyckie, s. 5 5 ) gonia spotyka się tu z antropogonią. „Było prastare podanie pogańskie, że ludzie pierwsi byli ulepieni z c i a s t a . " * * Dom uczestniczy w narodzinach człowieka, na sposób ludzki na­ śladuje kosmiczny wymiar stworzenia. Znamienna jest tu antropomorfizacja tych wyobrażeń. Tak więc np. przeciw poronieniu d a w a n o położnicy, jak podają to opisy: „Glinę („Doprowadzenie do Majestatu Boskiego") „ P a n - m ł o d y z panną-młodą do stołu siada dobry wiecór rozpowiada, d o nóżek upada Winsujemy, winsować będziemy scęśliwie ten dom nawiedzony. My drużbowie jezdeśmy zesłani od Pana B o g a i od Matki Najświętszy I od pana ojca i od pani matki. Prosiemy na stoły lipowe, na łyżki klonowe, na obruchy ć w i k ł o w e . " i chleb z dodatkiem gliny wydrapanej z pieca. Widzimy więc tu te same motywy i symbole obecne przy stworzeniu świata. Kosmo- przepaloną, z 'padniabienia' (sklepienia) w piecu wziętą, proszkują, mieszają z w o d ą i podają chorej." ( M A A E , t. 1, s . 122) „Sadze z komina lub z trzeciego bierwiona od góry nad progiem wzięte podają z w o d ą (...) Czasem też dodają gliny ze sklepienia pieca (...) Każą zjeść jaje surowe z mąką pszenną, lub też 'zamieraczki' z kilku jaj mieszają z mąką pszenną i podają chorej, aby zjadła to siedząc na progu, a potem drugi raz taką samą mieszaninę - trzymając się za zrąb drewniany w izbie, na którym s p o c z y w a piec. (...) W końcu podają chleb lub zboże chorej kobiecie lub bydlęciu." (tamże) (tamże s . 5 9 ) Po urodzeniu dziecka okrywano je „kominiuchem", tj. szmatą, Zarówno podczas obrzędowości towarzyszącej narodzinom, którą się komin zatyka.' Rodzice chrzestni przynosili na chrzciny 7 jak i w obrzędowości weselnej ujawnia się erotyczny wymiar po bochenku chleba. Babka oddawała dziecko matce chrzestnej symboliki d o m u . Ponieważ istnieje wiele prac na gruncie badań mówiąc: „Daję w a m sokoła, przynieście nam anioła". Potem folklorystycznych poświąconych symbolice ludowego erotyzmu, przykładano po trzykroć bochenek do twarzy dziecka, mówiąc: świadomie nie podejmujemy tego w ą t k u , poprzestając jedynie na „ O d chlebaśmy wzięli, do chlebaśmy przynieśli".** Ta złożona jego zasygnalizowaniu, i odesłaniu do wciąż symbolika i kojarzenie pieca z kobietą wyznaczały też miejsce powstających studiów folklorystycznych badających i rekonstruujących słow­ nik symboliki erotycznej w tradycji l u d o w e j . M Poprzestajemy tu obrządowych oracji. Podczas wizyty s w a t ó w panna (jałówka) chowała się za piecem, pan młody „zostawał gdzie za węgłem na odnotowaniu wzajemnego przenikania się symboliki erotycz­ stodoły i obory".** W nej i jej współwystępowanie z symbolami należącymi do sakral- obrzędu panna młoda stawała przy piecu i stamtąd od pieca czasie ważniejszych akcji weselnego no-kosmicznego wzorca stworzenia świata - jak np. drzewo życia wygłaszała - rózga weselna z jej płodnościowo-falliczną symboliką. Wystar­ podczas gdy pan młody zajmował miejsce jak najbliżej stołu (lub ktoś w jej imieniu) ważniejsze przemowy, czy więc przypomnieć o zdobiących rózgę, choinkę symbolach i stamtąd przemawiał. Do pieca przyprowadzano pannę młodą po miłości, o jabłkach, o orzechach, wiśniach, j a g o d a c h , oznaczają­ wprowadzeniu d o n o w e g o domu; kładziono też na nim nowo­ c y c h też w pieśniach żeński żywioł uosobiony w drzewie życia **, narodzone dziecko. Przy zawiadomieniu o narodzinach zaprasza­ 0 kojarzeniu żywiołu żeńskiego z drzewami tegoż rodzaju (kalina, jący na chrzciny zawiadamiał, że „żonka z peczy upała", na co rodzaju pytano - „ a szczo B o h d a w syna albo doczki ? (A c o Bóg dał syna męskiego (jawor, chmiel, d ą b ) , o erotycznej konotacji pola, roli, czy córkę)".* Na wieść o urodzinach m ó w i o n o też, że „piec się ziemi jako elementu biernego, żeńskiego i męskiej symbolice rozwalił".* W tym ostatnim przykładzie widać wyraźnie parale- pługa, radła, o erotycznej symbolice zasiewania, jak widać to lizm d o m - człowiek. D o m niemal w antropomorficzny sposób choćby w zwyczajach wigilijnych wróżb, gdzie wyciągnięcie nie uczestniczy w narodzinach człowieka. W świetle tych przykładów leszczyna - dziewczyna) i męskiej symboliki drzew 0 1 tylko „kukiełki" z ciasta, spod obrusa wigilijnego stołu przez ujawnia się również antropokosmiczny wymiar domu i sens kobietę, ale nawet i znalezienie przez nią ziarenka zwiastowało znanych już nam życzeń towarzyszących podczas wigilijnego syna lub córkę. Wystarczy przypomnieć o w e żartobliwe życzenia obrzucania pułapu, czy wylewania w ó d k i podczas weselnego podczas zasiewania izby ziarnem: „ W każdym kątku po dzieciąt­ toastu na ścianę - kiedy to życzono domownikom „tyle byc- ku, a na piecu dwoje". ków...". „Ciekawy był zwyczaj podkładania w siano maleńkich lalek, zrobionych ze szmat. Czasem te lalki były zróżnicowane na męskie i żeńskie. Małżonkom wyciągnięta lalka wróżyła syna lub córkę, chłopcom ożenek, dziewczętom zaś 'kawalera w kar­ nawale', najczęściej zaś 'bachura' czyli nieślubne dziecko, c o oczywista chłopcy wykorzystywali, żartując: o wejl bachura m a s ' . " ( S . Dworakowski, Kultura społeczna..., s . 3 8 ) Pamiętać też trzeba o erotycznej symbolice przestrzeni domu podczas obrzędu weselnego - (komory, alkierza), wrót, bram, T a bogata i złożona symbolika pieca sprawiała, iż był on symbolem życia osiadłego i rodzinnego. Do takiej chaty z piecem, jak pisze Stanisław Vincenz, wiodły wszystkie doświadczalne próby ze spaniem przy ognisku na miejscu przyszłego domu, zmierzały doń wszystkie mieszkania „tymczasowe, półstałe, do­ świadczalne", które były jedynie przygotowaniem do „chaty ne przyszłość", „chaty z 'hrubą', to jest z piecem na pół izby, n * którym spać może kilka osób". ( S . Vincenz, op. cit., s . 56) progu, ganku, przy których spotykali się młodzi - granic pozos­ Dom uczestniczy w życiu człowieka ewokując i odsłaniając tających w ścisłym związku z obrzędami przejścia (z przemianą coraz to n o w e znaczenia ze swej bogatej symboliki w zależności panny w mężatkę i kobietę, kawalera w mężczyznę i gospodarza). od kontekstu i sytuacji. Omawiając świętość ogniska domowego, Wystarczy wreszcie i na koniec wspomnieć o mtstyczno-erotycz- dom jako miejsce święte, siedzibę i mieszkanie B o g a , van d*L nej symbolice pieca, na którą zwracał uwagę i o której pisał L e e u w przytacza opowieść pewnego starego chłopa, opowieść Antoni Nowosielski.** Pieca, który podobnie jak stół, stanowił sięgającą do czasu dzieciństwa: „ G d y kocioł zdejmowano z og­ miejsce najświętsze w domu, był jego centrum kultowym i o b ­ nia, kołysaliśmy czasami hak, na którym był umieszczony. Nie rzędowym (ognisko d o m o w e ) , a który jednocześnie kojarzony w o l n o tego robić - powiadał nasz J a n - bo pan Bóg dostanie bełtt- był z kobietą, pieczeniem chleba, udzielaniem życia, narodzinami, głowy. W y d a w a ł o się nam to żartem. Nie wiedzieliśmy jednak, ze 1 który symbolizował żeński organ (tak jak łopata i ożóg - męski). 'haol' (hak) 8 od pradawnych czasów jest świętym miejscem �I w d o m u , w o k ó ł którego oprowadzano narzeczoną i który c h w y ­ tano, by wziąć dom w posiadanie." 4 2 Podobnie i w naszej tradycji ludowej w odpowiednim czasie i sytuacji ujawniają się te same warstwy symboliczne domu i pieca jako miejsca świętego. J e d n o z wierzeń m ó w i , iż „ w Wielki Czwartek nie godzi się wycierać kominów, bo kto wyciera ten Panu J e z u s o w i sadzy w oczy natrzepie."* 3 W symbolice domu, który towarzyszy człowiekowi od narodzin do śmierci, w symbolice, w której ujawniają się coraz to n o w e treści (sakralne, społeczne, gospodarcze itd.), zapisany jest nie tylko obraz świata i życia rodzinnego z charakterystycznym dla kultury chłopskiej podziałem ról na męskie i żeńskie. Dom jest obrazem syntetycznym, makrokosmos przenika się tu z mikrokosmosem. Symbolika ta, w której widzimy głęboki izomorfizm czy paralelizm domu i człowieka, nieraz kryje w sobie i wyłania z siebie ó w obraz świata, taki jakim był u początków, w chwili stworzenia. Tak jak podczas pieczenia chleba anioł siedzi po jednej stronie chałupy, a diabeł po drugiej, tak i podczas konania człowieka anioł i diabeł stają po obu stronach umierającego. „ P o obu stronach umierającego stoją: anioł i diabeł. Jeżeli człowiek żył dobrze, anioł stoi blisko łoża umierającego; jeżeli źle spogląda tylko z daleka, a koło łóżka wija się diabeł i macha z radości ogonem." ( S . Dworakowski, Zwyczaje..., s . 142) „Opowiadają, że między aniołem i diabłem rozgrywa się walka 0 duszę człowieka. Anioł gada: moja dusa, a djabuł: moja i tak się spierają do uząb (do ostateczności). Anioł pokazuje spisane w księdze wszystkie dobre uczynki, a djabuł mu podtyka pod nos dokument, gdzie stojo wypisane wszystkie złe uczynki. I tak się spierajo, az który którego przepomoze, ten zabierze duse." (tamże) „Każdy człowiek ma s w o j e g o Anioła Stróża, który walczy z diab­ łem o duszę człowieka. Szczególnie ostra jest walka w chwili śmierci człowieka. Anioł bije diabła różańcem, polewa w o d ą święconą, rysuje kółko kredą święconą. Anioły bronią człowieka przed diabłem, ale z nim nie walczą. Diabeł gdy zobaczy anioła to ucieka." (Badania ter., J ó z e f ó w 1 9 8 0 , s . 14) „Głównie Anioł Stróż walczy z Diabłem o duszę człowieka. Każdy człowiek ma s w o j e g o Anioła, który siedzi za prawym uchem 1 s w o j e g o Diabła siedzącego za uchem lewym. J a k w uchu dzwoni to znaczy, że diabeł w a l c z y z aniołem - jak w prawym to Anioł w y g r y w a , jak w lewym to Diabeł." (tamże s. 8 ) „Anioł Stróż jest dany człowiekowi od kolebki i opiekuje się nim przez całe życie. Ostrzega przed pokusami, walczy z diabłem." (tamże, s . 15) „Każdy człowiek ma s w o j e g o diabła, który siedzi na nim konno, na biodrach z tyłu, więc widzieć go nie może. G d y człowiek mocno przyciśnie się plecami do ściany, wtedy słyszy pukanie. T o djabeł kopytkami stuka w ścianę, aby się oddaliła." („Wisła", t. 13, s . 3 9 5 ) „Djabły kręcą się wszędzie i wojują z aniołem przez całe życie człowieka o jego duszę. Z a w s z e z jednej strony człowieka stoi anioł stróż, z drugiej djabeł i jeżeli człowiek rano pozdrowi Pana J e z u s a , podziękuje za zdrowie Matce Świętej, to tego dnia będzie się nim opiekował anioł, w przeciwnym razie szatan bierze go w swoje posiadanie na cały dzień. G d y przez całe życie człowiek był więcej pod w p ł y w e m anioła niż szatana, to po śmierci będzie umiał czytać i pisać, chociażby za życia nie miał o tym pojęcia." („Wisła", t. 4, s . 8 5 ) g o święconą w o d ą i nakrywają obrusem. G d y umrze uważają, aby łzy płaczących, krewnych nie padały na trupa, bo musiałby na tamtym świecie moknąć." (K. Moszyński, Polesie..., s . 208) „Aby ulżyć skonu (...) rozsuwają deski w powale - 'prabiwajuć strop czyli stoł'." ( M A A E , t. 1, s . 2 2 0 ) „Jak trudny zgon, więc żeby łatwiej skonał, kładą go na słomie za piecem. Potem kładą go na ławie na tej słomie, przykrytej płótnem. Uważają aby źdźbła słomy nie zabrać z nim z ławki (umarły wziąłby urodzaj). Wynosząc trumnę na każdym progu trzy razy uderzają (że niby nieboszczyk żegna się)." „Ciało kładą na ławie, g ł o w ą w stronę zachodu słońca, pod nim słoma i płótno. Przed wyniesieniem trumny kładą na trumnę bochenek chleba owinięty w przędziwo (aby nieboszczyk nie wyniósł z sobą urodzaju konopii), na który nasypano szczyptę soli, a po wyniesieniu trumny zdejmują g o i wnoszą d o chyży, gdzie po powrocie z pogrzebu pokroją i zjedzą." „ N a oknie stawiają szklankę w o d y i kromkę chleba, bo wierzą, że dusza nieboszczyka w nocy tej w o d y się napije i ukąsi chleba." „Gdy ciało leży na ławie, nad g ł o w ą stawiają garnek przewrócony dnem do góry, na którym jest lampa. G d y wyniosą trumnę, to niosą za nią garnek (który rozbijają przed cerkwią) i śmiecie wymiecione zaraz po wyniesieniu ciała, a i to i czerepy z garnka wyrzucają na uboczu, tak aby nikt przez to nie przechodził." „Gdy wrócą d o domu, wywracają do góry kołami w ó z , którym wieziono umarłego na cmentarz i pozostawiają aż do następnego dnia. Słomę spod umarłego wyrzucają na drogę. (...)" „Babki kościelne, które ciała pilnowały zamiatają czym prędzej chatę i śmiecie wyrzucają za bramę; światło palą do dnia następnego, bo wierzą, że dusza krąży koło domu całą dobę." ( D W O K , t. 4 9 , Sanockie-Krośnieńskie, s . 531 i n.) „ W wypadku długiego konania wszystkie stoły i stołki w chacie, szybki w oknach wycierają pierwszą lepszą szmatą, jak pod rękę wpadnie." ( M . Federowski, op. cit., s . 3 1 8 ) „Wszędzie u ludu naszego jest w e z w y c z a j u , że konającego ściągają z łóżka i kładą na ziemi na słomie żytniej, kulowej, ażeby miał lepsze konanie." ( Z W D A K , t. 1 5 , s . 2 0 8 ) „Zmarłą wieśniaczkę układano na ławie, między 'polem' (rodzaj podwyższonej podłogi, deski biegnącej od pieca do ściany) a pokuciem. Zmarłego gospodarza układano na pokuciu w ten sposób w jaki żywy zawsze spoczywał na ławie, tj. głową 'ku obrazom'. (...) Nad zmarłym trzykrotnie zakreślają koło dymiącym woskiem. Stawiają też na oknie albo przy głowie w o d ę dla duszy. Dusza opłukuje się w niej, dlatego pić tej w o d y nie należy, trzeba wylać ją na pokuć. Wracają do chaty nie rozmawiając. W chacie myją ręce i wycierają je o piec, poczem myją ławki, zamiatają izbę." (K. Moszyński, Polesie..., s . 2 0 8 - 2 0 9 ) Pod g ł o w ę zmarłego, do trumny wkładano poduszkę z sianem, 64 chmiel, miętę, rumianek, wianki i poświęcone b a z i e , pod nogi d a w a n o nieco siana, trumnę skrapiano świąconą w o d ą i przy­ strajano różnobarwnymi kwiatami czerwonym.* 5 oraz papierem, koniecznie Robiono też poduszeczkę z gliny pod głowę.** Gospodarzowi wkładano do trumny czapkę, gospodynię ubiera­ no w to ubranie, które miała na sobie podczas oczepin, „dziewkę ubierają tak jak do ślubu z wiankiem barwinkowym, parobka młodego ubierają tak jak gazdę, tylko mu dają wianek barwin7 kowy na kapelusz" * . Podczas wyprowadzenia zwłok następowało pożegnanie zma rłego z domem, trumną uderzano trzykrotnie o ten s a m próg, gdzie zakopywano łożysko, uderzano trumną o drzwi. Kiedy w y n o s z o ­ no trumnę, kładziono siekierę pod próg, „aby nie wlazło do izby Dom uczestniczy w śmierci człowieka. I tu widzimy także te nieszczęście"**; gdzie indziej z n ó w zmarłemu obcinano paznok­ same, znane nam już symbole kreacyjne, c o w zakładzinach domu cie u rąk i nóg i zawinięte zawieszano pod siestrzanem, „aby i narodzinach człowieka. Charakterystyczny jest tu paralelizm z umarłym szczęścia domu nie utracono", albo „aby umarły nie obrzędowych działań towarzyszących narodzinom i śmierci; pociągnął za sobą żywych członków rodziny".** Przy pożegnaniu Wyprowadzeniu zwłok towarzyszy otwieranie domu: „Kiedy umarłego wynoszą z d o m u , otwierają wszystkie drzwi (jak np. drzwi izby, komory, stodoły, stajni itd.), otworzą skrzynię, odkryją dzieżkę, odsuną szufladę itp., ażeby dusza nieboszczyka wyszła za ciałem, a nie straszyła." ( D W O K , t. 16, Lubelskie, s . 134) domu jeden z gospodarzy mówił w Umierającego „dla ulżenia skonu kładziono na ziemi, okadzano święconymi ziołami, kropiono w o d ą święconą", do trumny kładziono trochę ziół święconych, chleba, soli, w ó d k i , przy­ imieniu zebranych, że „Wstąpili w ten dom odwiedzić ciało martwe bez d u c h a z o ­ stające, zarazem wyprowadzić je z domu doczesnego i z a ­ prowadzić do domu i n k s z e g o . " 70 Ci co nieśli trumnę mówili w imieniu zmarłego w chwili uderzenia trumną o próg: „Dziękuję progom i sąsiadom i r o d z i n i e ! " 71 Wraz ze śmiercią człowieka zamierał dom. „Nieboszczyka krywano oczy nieboszczyka pieniędzmi. Wkładano pod g ł o w ę kładziono w pokoju z twarzą zwróconą ku drzwiom. G d y ktoś zmarłego święconą bylicę i piołun. Przykrywano trumną zielem umarł, zaraz należało otworzyć okna, aby dusza wyszła. G d y kto > wiankami święconymi. W ręce zmarłego wkładano obrazek umrze, usuwają z domu zwierzęta. Nie w o l n o zamiatać pokoju, święty, krzyż, książkę do nabożeństwa otwartą na modlitwie za w którym leży ciało zmarłego. Po śmierci domownika nie bielą . zmarłych, w głowie trumny pisano imię J e z u s . '.Umierającemu dają do ręki świecę w o s k o w ą , podczas konania milczą, aby umierający się nie męczył. O ile konanie przeciąga się nazbyt długo, to zdzierają w izbie powałę; obmywają umierające­ ścian przez m i e s i ą c . " 72 Gdy ktoś umarł, zatrzymywano zegar w biegu, zasłaniano lustra. W domu zalegało milczenie, a d o ­ świadczana w nim śmierć miała też swój wymiar kosmiczny, przyłożywszy uchu do progu można było usłyszeć tylko krzyk 9 �zmarłego: „ G d y człowiek umrze, zaraz go kładą na ziemi, na słomie, aby odcierpiał karę za grzechy, słoma ta kłuje zmarłego, jakby igły, i wtedy krzyk jego rozlega się od jednego krańca świata do drugiego. Kto wówczas przyłoży ucho do progu pokoju, w którym leży zmarły, ten usłyszy krzyk ó w ale zaraz u m r z e " . " „Natychmiast po zgonie gospodarza, najstarsza z rodzeństwa zachodzi po kolei do stajenki, obory, chlewików, a nawet i do ptactwa d o m o w e g o , a stanąwszy w e drzwiach m ó w i 'Nie ma już (wołki, koniaki, krówki itp.) w a s z e g o hospodara'." (M. Federow­ ski, op. cit., s . 3 1 9 ) „ W niektórych w s i a c h wynosząc trumnę, uderzają ją trzy razy o próg na pożegnanie, 'co on więcy tędy nie będzie chodziuł'. J a k wynoszą 'grób' uderzają nim trzy razy w próg przy obu uszakach. W tym czasie przewracają w chacie stołki, na których stała trumna, 'żeby się nie boić nieboscyka." ( S . Dworakowski, Zwy­ czaje..., s. 153) „Wynosząc trumnę z domu na marach obchodzą w koło p o ­ dwórze i przystawają przed stajnią, oborą i c h l e w e m . Wtedy przy każdym przystanku jeden z tragarzy trzy razy stuknie trumną 0 mary mówiąc: 'Wasz pan w a s żegna bydełko nie smućcie się, nie zamorzycie się, bo będzie inny', - gdy drugi wszedłszy do obory, c h l e w a trzy razy poruszy i stuknie korytem, na znak że bydło zrozumiało, i w odpowiedzi żegna wzajem s w e g o opieku­ na. Toż samo przy ulach: 'nie smućcie się, pszczółki, pan w a s pożegnał." ( D W O K , t. 10, Poznańskie, s. 2 1 7 ) T e n antropokosmiczny wymiar domu, głęboki związek pomię­ dzy domem i człowiekiem, izomorfizm i paralelizm: dom-człowiek, jaki ujawnia się w tradycji ludowej w obrzędowości rodzinnej, znalazł swój szczególny wyraz w tradycji biblijnej. Tradycja ludowa nie jest tu tak odległa od praobrazu obej­ mującego w sobie związek kosmosu-domu-człowieka, jaki znaj­ duje się w księdze Eklezjastesa, gdzie starość i śmierć człowieka jest przedstawiona jako zamieranie i rozpadanie się domu (gos­ podarstwa), zamieranie świata. Ten antropokosmiczny wątek paralelizmu pomiędzy domem i człowiekiem podnosiły interp­ retacje, widzące w poszczególnych obrazach zawartych w tym t e k ś c i e - o p i s starości i umierania człowieka, gdzie „stróże d o m u " - to ramiona, „silni mężowie" - nogi, „mielące" - zęby, „patrzące w o k n a c h " - oczy, „ d r z w i " - uszy lub u s t a . 74 „Pamiętaj tedy na Stworzyciela s w e g o w e dni młodości twojej dopóki nie nastaną lata, o których rzeczesz - nie podobają mi się. Zanim się zaćmi słońce i miesiąc, i gwiazdy, a nawrócą sią obłoki po dżdżu. W dzień, którego się poruszą stróże domu i zachwieją się mężowie silni i ustaną mielący, przeto, że ich mało będzie, 1 zaćmią się wyglądający oknami, i zawrą się drzwi z dworu ze słabym odgłosem mielenia. I powstanie na głos ptaszy i ustaną wszystkie córki śpiewające i wysokiego miejsca bać się będą. I będą się lękać na drodze, gdy zakwitnie migdałowe drzewo, także i szarańcza będzie mu ciężka i żądza go omienie, bo człowiek idzie do domu wiecznego, a płaczący po ulicach chodzić bądą. Pierwej niż się zerwie sznur srebrny, i niż się stłucze czasza złota, a rozsypie się wiadro nad zdrojem, a skruszy się koło nad studnią. I wróci się proch do ziemi, jako przedtem byl, a duch wróci się do Boga, który go dał." W tradycji i wyobraźni ludowej natrafiamy na te same motywy i obrazy podkreślające głębokie związki pomiędzy domem i czło­ wiekiem, ich izomorfizm. Do wyróżnionych więc już m o t y w ó w możemy dopisać rozwinięcia obrazu i paralelizmu dom-człowiek (dom-ciało, d o m - d u s z a ) . Ten paralelizm widać szczególnie w li­ cznych wierzeniach związanych z medycyną ludową: „Ból w krzyżach leczą wyrębując o wschodzie słońca trzy krzyże na 7 trzech belkach podtrzymujących p o w a ł ę " " , „ W każdej chacie znajduje się za obrazami świątymi lub w skrzyni gromnica poświącona 2.II, świecę tę starają się donieść do domu i tu kopcącym płomieniem robią znak krzyża na powale, odwiecznym miejscu sakralnym, przesuwają także płomień kilkakrotnie pod 7 szyją, ażeby sią uchronić od bólu gardła." * Tradycja i wyobraźnia ludowa, gdy idzie o paralelizm i s y m ­ boliczną analogię dom-człowiek, nie odbiega tu od wyobrażeń należących do sztuki, literatury i kultury wysokiej, znajdujemy w niej obrazy przylegające do starożytnego toposu, wskazujące­ go na związek oka i okna mówiącego, iż oko jest oknem duszy. J a k widzieliśmy, tradycja ludowa na swój sposób rozwija związek okna i Chrystusa, okna i Matki Boskiej, symbol i motyw znany 7 w sztuce średniowiecznej i w twórczości Durera. " G d y idzie o związek dom-człowiek, znamienna dla tradycji 10 ludowej jest antropomorfizacja domu, odnajdujemy ją w boga­ tym materiale dotyczącym zagadek ludowych: „Jedno prosi o noc, drugie o dzień. A trzecie powiada: J a k we dnie tak i w nocy, zawsze musze mieć wyblescone (zawdy wytrzeszczam o c z y ) . " - odp. D R Z W I , Ł Ó Ż K O , O K N O . C o więcej, znajdujemy tu ten sam typ obrazowania, ó w cytowany antropokosmiczny wątek, jaki widzieliśmy w obrazie starości znanym z Eklezjastesa: „Pyt.: W górach śnieg, w dołach w o d a , przyjacieli w domu ni ma, jeść kcę Odp.: Starość: włosy siwe, w oczach łzy, zębów nie m a . " 7 9 T a antropomorfizacja domu w tradycji ludowej wyraża się' w tym, że dom nie tylko uczestniczy w narodzinach i śmierci człowieka, ale sam niemal jak człowiek 'czuje', 'gada' - trzeszczy, skrzypi, szepcze, przeczuwa i wieszczy. Wszystko, co się dzieje w domu i z domem ma s w e głębokie znaczenie i konsekwencje dla jego d o m o w n i k ó w . „ D a w n i e j wierzono, że spośród belek powały szczególne znacze­ nie ma 'tram'. W każdym domu tram powinien być choć w jednej izbie. Gdyby tram wyrżnąć i usunąć z izby, wkrótce wymarliby w s z y s c y domownicy". ( S . Dworakowski, kultura społeczna, s. 217) „Jeżeli stół pacząc się trzaska, niezawodna to wróżba śmierci." ( D W O K , t. 7, Krakowskie, s . 177) „Chata w której pęka lub trzeszczy pułap albo dzieża chlebowa, wkrótce mieć bądzie trupa." ( D W O K , t. 34, Chełmskie, s. 200) „ G d y się łuczywo pali a mała szczepeczka paląca się odpada i wbija drugim końcem do ławy albo do ziemi, ma to być znakiem że pewna dusza świecy potrzebuje. (...) Jeżeli kieliszek z wódką przewróci się na stole mówią: niechaj to będzie dla dusz, wszak i one potrzebują (...) Cichy głos kołatania podobny do zegarka ma wieczorem być głosem śmierci wzywającym jednego z domo­ w n i k ó w . " ( D W O K , t. 53, Litwa, s. 3 9 3 , 4 1 1 ) „Jeśli w wigilię kto zajrzy z pola do okna a domowi ludzie na niego spojrzą, w ó w c z a s mówi się, że to zajrzała głowa czarow­ nika albo guślarza. Jeżeli zaś ten guślarz ujrzy ich także i sięgnąw­ szy ręką pod strzechę choćby ździebełko poszycia wyciągnie to ich przez cały rok będą bolały głowy." ( D W O K , t. 5, Krakowskie, s. 195) „Jeżeli ściany trzeszczą lub piec się zapada to w tym domu ktoś umrze." ( Z W D A K , t. 15, s. 4 9 ) „Jak chleb przewrócony znaczy się, że gospodarstwo się roz­ pada. Solniczki nie wywracać, lustra nie bić - bo kłótnia. Jeżeli stół stoi na trzech nogach a czwartą nie dotyka ziemi tylko się chwieje będą kłótnie w domu." ( D W O K , t. 4 2 , Mazowsze, s . 407) „Gdy przy wejściu obcego wieczorem do izby drzwi skrzypną to szczęście wróży. G d y się drzwi same otworzą, gdy ogień w piecu praska, to gość do domu przyjdzie. G d y łyżka lub nóż spadnie to nadejdzie głodny". „Niezwykłe odgłosy w mieszkaniu, zapowiadają śmierć członka rodziny. J a k zakołacze coś w kominie, a w domu jest chory - umrze on na pewno. Śmierć człowieka zapowiada pękanie ścian i sprzętów. J a k ma być w domu nieboszczyk to pęka ława, albo stół pękać będzie po kątach". ( Z W D A K , t. 10, s . 91) „Grażda była gniazdem rodu. Była także gniazdem szeptów i tak ją zwano. Wiadomo, że są d w a rodzaje szeptów. Takie co trzymają się miejsca, budzą się czasem i szastają się jak d o m o w e węże. I inne, co wędrują skądś z daleka w sieć jak zwierzyna. Czasem szept taki rozgwarzy się długo, że trudno za nim nadążyć, a czasem tylko uroni po słowie: 'po co tak?' 'zostaw to', 'śmiało'. 0 tych pierwszych d o m o w y c h szeptach m ó w i się, że nie umierają, bo trzymają się rodu. Kto wie dlaczego? Bezpiecznie nic nie twierdzić na pewno, lepiej zaczekać. Któż nie rozumie tęsknienia? Ale nie godzi się ani w z y w a ć szeptów zaklęciami i zmuszać je, aby się odkryły, a jeszcze gorzej, bezbożnie nawet, byłoby odżeg­ nywać się, przepądzać je, tak jak byś je miotłą wymiatał. Któż tak obchodzi się z umarłymi? Nie trzeba ani ich przywoływać ani płoszyć. Ale wzdychać wolno. Stamtąd z kątów szept - a stąd od człowieka westchnienie, cóż można więcej? Ludzie mądrzy, a najwięcej ci co delikatni, uczą nas, że dusza nie umiera. Nie nam to rozstrzygać, bo Bóg i tak sobie z nami poradzi, jak zechce. Jeśli jest taki, jak nas uczą, to na p e w n o łaskawy, nawet grzeczny. A jeśli straszny, zechce karać, męczyć czy tylko straszyć, to i tak nic nie pomoże, choćbyś umarł na amen, a śmierć cię twardo zaklepała jak gwóźdź w ścianie. Zbudził cię raz do życia, to 1 jeszcze raz potrafi. Tylko to jedno warto wiedzieć, choć trudno: czy jeśli ród rozdzieli się, gdy rozejdzie się po świecie daleko, słowem, gdy rozsypie się, czy w ó w c z a s i szepty także rozsypią się, czy może zwołują się? A może nie mogą się dopędzić? Ale przecie i na to jest rada, bo wędrujące z daleka szepty nieraz wpadają w sieci. W górze grażdy, u szczytu dachów, c o siedziały okrakiem jeden na drugim, zbierały się szepty jak w pudle muzykalnym. Byle c o mogło je zbudzić i rozegrać". ( S . Vincenz, op. cit., s . 67) �W tym ostatnim przykładzie, obrazie domu jako „ d o m u szep­ t ó w " , zbliżamy się do końcowego punktu naszej rekonstrukcji, w którym to punkcie dom jawi się jako przestrzeń „zaduszna", zamieszkała przez duchy zmarłych, a także jako przestrzeń niebez­ pieczna, pełna mocy demonicznych, jako niepewna, budząca trwogę i lęk przestrzeń c h a o s u . już Bóg zapłać! Już Bóg zapłać i śklanice, pijali tu pijanice już Bóg zapłać. Już Bóg zapłać i ty dzbanie co tu wisisz na tej ścianie już Bóg zapłać!" (tamże, s. 7 8 ) Warto jeszcze przedtem zwrócić uwagę na d w a inne charak­ terystyczne motywy dochodzące od głosu szczególnie silnie w związku z obrzędowością rodzinną. W obrzędowości weselnej możemy widzieć dobrą ilustrację Heideggerowskiej tezy, m ó w i ą ­ cej, iż zamieszkiwanie jest nie tylko pobytem na Ziemi, pod Niebem, w obliczu Istot Boskich, wespół ze Śmiertelnymi, ale także jest „pobytem przy rzeczach". Widzimy to w zwyczaju żegnania się z domem panny młodej: " (Drużba i druhny śpiewają: Siadaj bo już konie s t o j ą . ) panna młoda: - A jakże ja będę siadała kiedym się z matką nie pożegnała, itd. (z ojcem, siostrą, bratem) A jakże ja będę siadała, kiedym się z progiem nie pożegnała. J a w a s żegnam miłe progi, bywały tu moje nogi, teraz nie będą A jakże ja będę siadała, kiedym się z ławą nie pożegnała. Już w a s żegnam miłe ławy, bywały tu moje sprawy, teraz nie będą." ( D W O K , t. 22 Łęczyckie, " (Panna młoda): Ostajcie z Bogiem i okna. Nie jedna tu suknia mokła teraz nie będzie Ostajcie z Bogiem i ławy siadały tu różne damy, teraz nie będą Ostajcie z Bogiem i kąty, ostaj i ty piecu piąty. Któż cię teraz lepić będzie Kiedy mnie już tu nie będzie twojej M a r y s i ? " (tamże, s. 7 9 ) W obrzędowości weselnej dochodzi również do głosu motyw Domu Matki, o którym tak piszą autorzy Słownika ludowych stereotypów językowych: s. 4 8 ) " ( P o oczepinach s w a c h a śpiewa ojcu o posagu) Już Bóg zapłać panie ojcze, teraz szafuj krowy, wólce Już Bóg zapłaci (...) Już Bóg zapłać ściany, ławy komineczku malowany już Bóg zapłaci Już Bóg zapłać i police (półki z garnkami) ścierały je moje ręce. Już Bóg zapłać! Już Bóg zapłać i talirze, jadali i kawalirze „ D o m , chata stanowi z matką jedność wtedy gdy odpowiada następującemu połączeniu: d o m - m a t k a - r o d z i n a . Najlepiej wyraża to zjawisko pieśniowego sieroctwa, ponieważ nie chodzi tylko o brak matki ale przede wszystkim brak domu-matki. Dom bowiem powstaje wraz z matką i z jej śmiercią rozpada się. Dom macochy nie jest dla sieroty domem rodzinnym ('Gdzie chatka tam pani matka' - Nowa Księga Przysłów Polskich, 'chata' 8 'Droga to chatka gdzie mieszka matka' - 'chata' 7 Oj siroty sie żyniom, o ji, pierścionki w sieni, a wesele w stodole. ( B . Krzyżoniak, K. Pawlak, J . Lisakowski, Kujawy, cz. 1, Teksty, Kraków 1 9 7 4 ) . ) Dom jako dwojnik matki dopełnia ją w społeczno-prawnej sferze w y c h o w a w s t w a i opiekuństwa. O n i matka są nosicielami praw rodzinnej suwerenności i wewnętrznego ładu. Oboje chronią s w o i c h podopiecznych. Pośredniczą między nimi a światem zewnętrznym. (...) (Zapłakały okna, zapłakały ściany. Jeśli im też uciekł Ptaszek malowany. Choć im jeden uciekł. Drugi się maluje, Jużci się matusia zięciowi raduje. - Pieśń śląska) T o dom udostępnia obcym - albo nie udostępnia - matki próg, a s w o i m pozwala - (albo nie) - odejść od matki węgieł. Każde 11 �samowolne przekroczenie jego granic narusza prawa, którym to miejsce się rządzi. (Ostańcież tu zdrowe mojej matki progi, bo już tu nie bedom chodzić moje nogi. - J . Sadownik, Pieśni Podhala, Kraków 1971 nr 1 1 3 8 Węder Marysu węder, od matulinych węgieł. Połóż klucze na stole, już tu rządy nie twoje. - D W O K , t. 16, Lubelskie, nr 3 6 9 ) Dom jako rzecz jest zamknięty i ta właściwość pozwala mu uzupełniać matkę w y c h o w a w c z y n i ę i opiekunkę. Zamknięta komora, okienko, wrota, drzwi, ogródek, s a d , ogrodzenie, płot odgradzają matczyny świat od obcego. (Nie otworzę ja ci bo się boję matki. - F . Kotula, Hej leluja, Kraków 1974) Nie wyjdę... Bo się boję matki. - Kotula, Hej... Obrócę ja się w siwą zezulę i przylecę do ciebie: padnę ja, padnę na okieneczko moja matko u ciebie. J a k ty mnie będziesz moja mateńko zganiała z okienka będę ja ci też, moja mateńko, będę wymawiała. J . Przyboś, Jabłoneczka. Antologia polskiej pieśni ludowej, W-wa 1957". nie wie, c o taki grób kosztuje. Prawie tyle, c o dom. Choć grób, mówią, też dom, tylko, że na tamto życie. B o wieczność nie wieczność, a swój kąt powinien człowiek mieć. (...) Bo praw­ dziwy gospodarz powinien mieć i grób swój. Dom pień, a grób korzenie, i dopiero dom i grób całe drzewo." Ó w wątek znajdujemy również i u Stanisława Vincenza: 8 2 „Choćby w y g n a ń c o m wytępili całe ich rody, gdy pozostanie mąż z żoną - to początek nowej ludzkości. Wystarczą sobie. Potrzebna im tylko chata, nie jako schron wyłącznie, lecz jako ciało i postać rodu. To podwalina i dach życia aż do grobu i poza grób pokolenia dla rodu. Na pociechę nazywają u nas trumnę domo­ w i n a , a kto zbudował chatę na śladach J e z u s o w y c h i żył tak jak potrzeba na tych śladach, ten ma nadzieję, że po śmierci nie tułactwo go czeka, nie wygnanie, lecz dom. ( S . Vincenz, op. cit., s. 5 6 ) Dom jako siedziba dusz zmarłych. Dom jako prze­ 8 0 strzeń demoniczna. Dom Chaos W obrzędowości rodzinnej ujawnia się jeszcze jeden znamien­ ny motyw. Charakterystyczny jest tu paralelizm pomiędzy z w y ­ czajem żegnania domu Ustawiczne stwarzanie, odtwarzanie i odnawianie świata, młodą stwarzanie domu, który jest obrazem świata, może być najlep­ a pożegnaniem domu podczas zwyczajów pogrzebowych. Obok szym świadectwem tego, iż dom w doświadczeniu zapisanym motywu przez ludową tradycję i wyobraźnię ustawicznie jawi się jako Domu-Kolebki podczas wesela przez pannę widzimy w obrządowości rodzinnej i motyw D o m u - G r o b u . M ó w i o nim pożegnalna pieśń żałobna przestrzeń niebezpieczna, groźna, pełna mocy demonicznych, Żegnaj mój świecie wciąż już to niepokojących człowieka, już to wręcz mu za­ wesoły, w której grób jawi się domem: „Żegnam w a s mitry i korony Czekajcież s w e g o rządcy trony. już w progi grobowe muszę zniżać głowę bije piąta godzina (...) Żegnam w a s przepyszne pokoje, już teraz z w a s nie wyjdę podwoje, już czas mej żałobie dał gabinet w grobie, bije siódma godzina" ( D W O K , t. 2 2 , Łęczyckie, s . 4 2 ) O tym skojarzeniu świadczą też i inne zapisy: „ N i e wiadomo dlaczego, gdy człowiek umrze, mówią że odnowi) chałupę („Wisła", t. 18, s. 3 4 5 ) „O trumnie m ó w i się jak o domu - 'Zbudowali mu w i e c z n y dom'. 'Ze starego w y s e d dali mu nowy dom'. Piosenka weselna m ó w i 0 zmarłym ojcu, który leży za czterema zamkami: z tych 'cwarty zamecek (trumna, grób) - wiecny domecek'." ( J . Dworakowski, Zwyczaje..., s . 147) „Starcy też mówią często haspoda' zamiast chata (...) używanie wyrazu 'gospoda' w znaczeniu 'chata' jest s p o w o d o w a n e z w y ­ czajem nazywania trumny (właściwie: damawina) 'chatą'. Jeżeli np. ktoś jest ciężko chory albo naraża się na niebezpieczeństwo, mówią: 'Ot budzie jemu chata'." (K. Moszyński, Polesie..., s . 112) „ D o m jest prasłowo; tak samo u wszystkich Słowian; domowina jednym ojczyzna, drugim trumna." (Bruckner, Słownik etymolo­ giczny, s. 92) „Jeśli przyśni się dom - nowy, to mówią, że to grób; - jeśli stary to gospoda." ( D W O K , t. 3 1 , Pokucie, s . 158) „ M a j ą zwyczaj kłaść na mogiły kłody s o s n o w e lub d ę b o w e (...) Wznoszą też na mogiłach drewniane, niskie, podłużne chatki." (K. Moszyński, Polesie..., s . 2 1 0 ) Występujący w tradycji ludowej motyw domu-grobu znany był 1 rozwijany w sepulkralnej sztuce wysokiej. Osobne studium bogatej symbolice Drzwi symbol grobowy śmierci 81 i jego tradycja) (Drzwi śmierci: Antyczny - poświęcił J a n Białostocki, omawiając w nim m.in. symbolikę grobowca rodziny C i e s z k o w s ­ kich, dzieła Teofila Lenartowicza, na którym rzeźbiarz i poeta umieścił następujący wiersz: „Jeśli z miłością wiarą i nadzieją Zmarły opuszczał ten padół żałoby, Na krotko anioł zawiera go w groby; Zza wrot grobowych, kędy go posieją, Po drugiej stronie tej żałosnej bramy, J a k dzieckiem przyszedł po przeciwną dolę, Tak z n ó w dzieciątkiem inny, a ten samy, Wybiega w niebo, anielskie pacholę. L e d w i e mu zmysły anioł pozasłania, Już go w y w o d z i drugi... Zmartwychwstania, Z błogą radością, że śmierć jest nam progiem Pomiędzy światem doświadczeń a Bogiem." Skojarzenie domu i grobu znajdujemy również w e współczes­ nej powieści Kamień na kamieniu, u autora, którego proza zaliczana jest do nurtu powieści chłopskiej: „ W y b u d o w a ć grób. T o się tylko tak m ó w i . A kto nie budował, ten 12 grażających. To właśnie na przekór tym mocom i zagrożeniom dom jest nieustannie stwarzany. W tym sensie doświadczenie domu w tradycji i wyobraźni ludowej bliskie jest znaczenia słowa „doświadczenie", na jakie zwraca uwagę autor studium Prze­ strzeń i miejsce: - „Doświadczanie to przezwyciężanie niebez­ pieczeństw. Angielskie słowo 'doświadczenie' - experience - m a wspólny rdzeń ze słowami e x p e r i m e n t , e x p e r t i p e r i ­ l o u s (ang. 'niebezpieczny')." 8 3 Ó w wątek domu - siedziby dusz zmarłych, a także domu - przestrzeni pełnej mocy demonicznych towarzyszy prawie wszystkim do tej pory wymienionym przez nas motywom. Dla jasności obrazu w dotychczasowej rekonstrukcji unikaliśmy świadomie jego rozwijania, zostawiając go do ogól­ nego omówienia na końcu. J e s t to bowiem wątek tak pojemny i obszerny, jak obszerna może być tylko ludowa demonologia. Zasygnalizowanie go na końcu oddać powinno najlepiej w s p o ­ mnianą już dialektykę i dynamiczny wymiar symboliki domu. Doświadczenie domu jako siedziby dusz zmarłych i przestrzeni demonicznej towarzyszy człowiekowi niemal na każdym kroku. Dom jako obraz kosmosu i świata przylega tu ściśle i odzwiercied­ la ogólne doświadczenie świata w tradycji i kulturze ludowej: „Jeżeli idąc drogą przypadkowo się stryknie (uderzy) nogą w kamień, to należy odmówić pacierz za dusze zmarłych. Dusze te bowiem pokutują pod kamieniami, w jaskiniach, studniach, stawach, kolejach dróg, w skrzyżowaniach dróg, pod mostami, P O D P R O G A M I D O M Ó W , NA G Ó R A C H , strychach chałup. (...) Jeżeli po śmierci czyjejś straszy, to wówczas dla odpędzenia tego strachu należy, aby gospodarze domu sprawili obiad dla D Z I A D ­ KÓW (żebraków), a ci powinni dom ten pokropić w o d ą święco­ ną." ( Z W D A K , t. 9, s. 3 4 i n.) „Powszechnie panuje wiara, że dusza zmarłego zaraz po po­ grzebie wraca do domu wskutek przywiązania do dawnej siedzi­ by. Stąd pochodzi zwyczaj stawiania w nocy, zazwyczaj na oknie, osobnych ofiar z jadła i napoju dla zmarłych. Tam gdzie leży umarły, należy zasłonić wszystkie zwierciadła, gdy kto zmarłego w zwierciadle zobaczy, nieboszczyk co nów po­ wróci do domu straszyć i dopóty robić to będzie dopóki siedem mszy za niego nie odprawią. Jeśli zmarły zostanie w tych samych butach w których skonał, trzy razy wróci z grobu. W górach c h o r w a c k i c h stół na którym leżał trup, przewracają do góry nogami, skoro tylko zwłoki wyniesione będą, w przeciwnym razie dusza co noc powraca hałasować i budzić ludzi. (...) Umarły co noc w r a c a do s w y c h krewnych i daje znać hałasem lub szczególnym pukaniem w stół." („Wisła", t. 4, s. 6 5 7 ) „ W niektórych w s i a c h wynosząc trumnę uderzają nią trzy razy o próg. W tym czasie przewracają w chacie stołki na których leżał nieboszczyk 'żeby się nie boić'. ' D u s a pokutuje tu na ziemi tylko my jej nie widziem'. 'Nie kozda równo gdzie której popadnie. J e d n a w domu (izbie) druga na górze (strychu) inna w piecu abo na polu'. Dusze mogą chodzić w dzień. Gdy drzwi same nagle się otworzą mówią że dusza wchodzi do izby. Gdy w o d a w garnku się gotuje lub drzewo paląc się w piecu 'piszczy' - dusza pokutuje tłumaczą dzieciom. Jeśli w domu 'coś się sprzeciwi' proszą księdza aby odprawił nabożeństwo i wyświęcił dom". ( S . Dwora­ kowski, Zwyczaje..., s. 147 i n.) �Wątek: Dom jako siedziba dusz zmarłych widać wyraźnie w bogatej obrzędowości zadusznej. Odnaleźć możemy w nim również znany nam już motyw domu łączącego niebo-ziemię- podziemia, motyw domu-piekła, jak w poniższym opisie: „ W dniu przed Dziadami czyli wieczerzą dla umarłych, gospodyni oczyszcza starannie cały swój dom i sprzęty, rozmieszcza po kątach wszystkie narzędzia gospodarskie, aby nie zawadzały w izbie mającym zejść się d u c h o m na biesiadę. Idą na mogiły. Wróciwszy do domu, krzątają się koło wieczerzy zadusznej. Wieczorem nakrywają stół białym obrusem na jego środku zapalają w ó d k ę dla przypomnienia płomieni piekielnych: rzucają sól na węgle rozżarzone, aby usłyszeć m o w ę tajemniczego jej trzasku. Oświeciwszy stół świecą w o s k o w ą , zastawiają go kaszą z bobu, grochu przyprawioną z miodową sytą. Wśród potraw umieszczają na stole bułkę chleba, i chlebem krajanym lub małymi bułeczkami stół dookoła okładają, tak aby trzy bułeczki były w szeregu obok siebie, na pierwszym miejscu stołu. - Na pokuciu zawieszają szabelkę z drzewa wyrobioną i przy niej ożóg. Tak przygotowawszy wieczerzę, otwierają okna i drzwi: starsi z rodzi­ ny obchodzą dom naokoło, modlą się, spoglądają na mogiły, zapraszają zmarłych. Powróciwszy do izby, zasiadają w cichości zdała od stołu i przypatrują się domniemanej biesiadzie d u c h ó w . " (A. Nowosielski, Lud ukraiński) „Gdy jedzą kucję niech jeden wyjdzie za drzwi i spojrzy przez szczelinę lub klucz w e drzwiach a obaczy nieboszczyka siedzące­ go za stołem który kiedyś umarł w tym domu." ( D W O K , t. 53, Litwa, s . 3 9 0 ) „Robak gdy w drewnie wierci lub kołata, także mówią, że jest to dusza na pokucie. Kołatanie takie częstokroć w ścianie słyszeć się daje." Oba przesądy zręcznie użył Mickiewicz w Dziadach: dusza pokutująca „Czyli dotkliwszej kary w surowym w s z c z e p i o n a drewnie gdy ją w piecu gryzą żary i piszczy i płacze rzewnie" „Za to i teraz po śmierci, nim słuszną karę odbierze w piekle, słyszycie jak gryzie wściekle, jak świdruje i jak wierci... Przecie, jeżeli łaska czyja, mówcie trzy Zdrowaś Maryja I" (por. D W O K , t. 17, Lubelskie, s. 124) Obraz domu jako siedziby dusz zmarłych widzimy niemal obecnych w nich zwyczajów i obrzędowości zadusznej. Także wnice. Przez komin, piec wiodła droga, którą dostawały się do i letnią porą, gdy dom podczas muzykowania „przenosił się" domu. „Pieca piekarniczego nie godzi się zostawiać pustym: po wyjęciu zeń chleba, każda gospodyni wrzuca polano drzewa, aby Śmierć mogła po niem uciekać gdy wraca sobie do pieklą, po nawiedze­ niu chałupy. (...) Gdy stary piec rozwalają, starają się aby przepalone cegły i żużle piecowe na drogę były wyrzucone. Ogień na kominie trzeba co wieczór czystym popiołem przygarnąć i z uszanowaniem przeże­ gnać. I wtedy także, gdy paląc się ogień na kominie zahuczy, należy go przeżegi.ać. by zlo które w nim siedzi, odpędzie. ( D W O K t. 33, Chełmskie, s. 7 4 - 7 5 ) „Bieda - istota płci żeńskiej, w postaci chudej wysokiej, jej ulubione miejsce na piecu." ( Z W D A K , t. 9, s. 52) „Co czwartek po nowiu czarownice gromadzą się na Łysą górę (...) Droga ich zwykła przez komin." (Ł. Gołębiowski, Lud Polski, s. 149) „A skoro pierwszy kur zapieje, wracają czarownice do d o m ó w i kominem wsuwają się do izby. (...) Diabeł mial postać czarnego kota, siedział na strychu kolo komina, a gospodyni dawała mu niesolone mleko." ( „ L u d " , t. 3, s 152) zaczynała swą grę orkiestra złożona ze skrzypiec, klarnetu i akor­ deonu: ; * \ i 1 \ „Te trzy instrumenty przez całe moje dzieciństwo przygrywały drewnianej, żywicznej duszy domu. Zdarzało się przed wojną, że do skrzypiec i do klarnetu dołączały się drugie i trzecie skrzypce cygańskiej lub żydowskiej kapeli mieszkającej w sąsiednim miasteczku. Bywało, że w majowe i letnie wieczory wszystkie te instrumenty wynosiły się z domu na błonia pod wierzbami lub pod kwitnący s a d . I grywały od pierwszych wybijających się na niebiosa gwiazd do zorzy porannej, Wtedy wystarczyło przy­ mknąć oczy, aby widzieć wszystkich moich przodków schodzących po drabince ze strychu, wychodzących z szop dusznych od koniczu i słodkiego siana, z dziupli jabłonek i grusz, w których w e dnie mieszkały zazwyczaj szpaki i wróble, a czasem łasica. Po takim całonocnym graniu w y d a w a ł o się, że jeszcze bujniej kwitną stare jabłonie i grusze, że spieszniej ścina się mleczne białko w kłos nabity ziarnem, krowy obficiej się doją, a koniowi na czole wybija się prawdziwa j u t r z e n k a . Wprawdzie od tego grania nie przybywało w domu chleba, ale często wyżej od niego ceniliśmy sobie rozluźnienie radosne wewnątrz siebie, uciszenie duszne i d o m o w e O n o sprawiało, że przynajmniej przez tydzień po całonocnym graniu wybiegaliśmy jak na sprężynach w żniwne pola, w łąki podbite po kolana rosą. (...) Ojca, chociaż przez trzy dni miał palce spuchnięte od przyciskania strun, przestawała boleć głowa, a matka zapominała się do tego stopnia, że śpiewane od świtania godzinki, próbowała łapać jak śmigające ze zbóż przepiórki."* \ Również i przestrzeń domu jako przestrzeń demoniczna to 1 l ' Dom zamieszkały jest także przez diabła: „ W każdej chacie jest Boh i czort. Boh włada jedną połową domu a czort drugą." ( M . Federowski) „ W nocy djabeł wchodzi do chaty przez komin od pieca." (Cz. Pietkiewicz, op. cit., s. 2 0 2 ) Szczególnym miejscem upodobanym przez moce demoniczne był piec. Wokół tej osi kosmicznej łączącej niebo, ziemię, p o d ­ ziemia, wokół ogniska domowego gromadziły się duchy, demo­ ny, za piecem miał też swoje mieszkanie czart. „Budziły też kominy strach. W wielu bajkach występowały diabły, duchy, strachy. Wchodziły do d o m ó w przeważnie przez komin. Na osmalonych sadzą strychach harcowały d u c h y . " ( F . Kotula, Piece. „Pol. Szt. L u d . " , 1979, n. 3) w każdym ważniejszym święcie i obrzędzie pośród elementów w prozie-wspomnieniu, zapisanym przez Tadeusza Nowaka, gdy , O demoniczności, niebezpieczeństwach zagrażających czło­ wiekowi w domu świadczą też praktyki wprowadzania do nowego domu zwierząt lub o b c y c h mających przyjąć na siebie pierwsze uderzenie tych złowrogich dla mieszkańców sił, a także liczne praktyki ofiarnicze przy zakładaniu domu. „Wieś Zóraw gdy chałupa jest gotowa, wpuszczają do niej najpierw koguta z kurą i kota, aby klęska przewidywana w tym domu spadła na te zwierzęta. Dopiero petem wchodzi gospodarz z żoną i dziećmi i siadają na chwilę koło stołu. Gdy w nowej chałupie, po pierwszej wieczerzy kładą się spać, zasypiają ostro­ żnie bo kto pierwej zaśnie pierwej umrze. Wprowadzają się tylko pod pełnią księżyca, w innym czasie choćby mieli przez cały miesiąc siedzieć pod gołym niebem, nie w p r o w a d z ą się." ( „ W i s ­ ła", t. 16, s . 3 8 0 ) „ W Wielką środę kropią w o d ą oświeconą pola, by wszystko dobrze się rodziło, trzy kąty w domu tylko, gdyż w czwartym siedzi diabeł a tego wygnać nie można." ( M A A i E, t. 13, s. 2 3 1 ) „ O b y d w ó c h końców łuczywa palić nie wolno, a opalone wrzucić w piec aby zupełnie zgorzało, bo diabli takie zbierają i zanoszą d o piekła dla przepalenia łańcucha na którym Lucyper przykuty." ( D W O K , t. 53, Litwa. s. 3 9 3 ) „Znając czarownicę, która od krów mleko odbiera, gdy idzie biorą z jej stopy ziemię, kładą na piec. wtedy ona będzie usychać jak ta ziemia na piecu. Nowonarodzone cielę gdy wnoszą pierwszy raz do chaty zamy­ kają piec aby nie beczało." (tamże) Oprócz diabłów, z piecem związane były Bieda, śmierć, czaro­ i rozszerzał na ogród, jak widzimy to w obrazie zapisanym , ' : „Gdy chłop zakładać miał chyże nową, to poszedł do worożeli, i ta mu kazała zbudować nad w o d ą (na tyle a tyle piędzi od w o d y ) . Wróż zawsze przy budowaniu chaty obiera miejsce do budowy, bo on wie które miejsce jest dobre, a które złe." ( D W O K , t. 51 s 56, 5 9 ) 4 j fnotyw i obraz niezwykle cząsto pojawiający się w tradycji *i 'udowej. J a k pamiętamy, świadczą o tym już same zwyczaje ; zakladzinowe. P o w s z e c h n y m zwyczajem przy zakładzinach d o 1 niu było korzystanie z rad i działań wróża, znachora. O w ą wrażliwość na demoniczną przestrzeń domu oddaje naj­ lepiej następująca wypowiedź. „ U nas, panoczku inaczej się dzieje. Każde źdźbło z pola, każda trzaska ze śmietniska marnie zgubiona karę na dom zsyła i dlatego to chłop na wszystko ma baczne oko i ani jednego biesowego figla drzemiąc nie przepuści. Ażebyście panowie wiedzieli jak na każdym kroku chłop biesa się wystrzega i sidła nań zastawia. (...) Nigdy nie stawiają izby w miejscu gdzie przechodziła droga, bo po niej chodzą czarty i^lady s w e zostawiają. Drzewa zwalonego przez burzę nie godzi się Maść na ścianę, zamieć i burza pochodzą od czarta, a zwalone drzewo mogło przycisnąć czarta i przeniknąć jego siłą, a położone potem w domu mogłoby stać się siedliskiem czarta. Wszelkie w domu nieszczęścia pochodzą od siły biesowej i by jej zapobiec do nowo w y b u d o w a n e g o domu przede wszyst­ kim wprowadzają koguta i kurę a na następną noc gęś, na trzecią prosiątka na czwartą o w c ę na piątą krowę na szóstą konia. Kiedy 13 �wszystko to przenocowało szczęśliwie proszą księdza o po­ święcenie poczym na siódmą noc przenosi się cała rodzina. Gdzieniegdzie ograniczają się tylko do koguta, jeżeli w p u s z c z o n y do izby zapieje - dobry znak, jeśli nie - zły. Kogut nie przypominał by swej godziny gdyby do izby nie zajrzał czart, który przestraszył koguta i do milczenia zmusił. Czarta z domu wyganiają w e d w o j e lub troje potem poświęcają w o d ą święconą, jeśli wszystko to nie pomoże zwracają się do rozumu znachora." ( D W O K , t. 5 2 , Białoruś, s . 4 4 2 - 3 ) Pośród istot demonicznych związanych z piecem i domem był „Diabeł przez kominek od łucznika do chaty nie wchodzi, gdyż pod nim wieszają łucznik, ze sztabek spleciony, a to mu przypomi­ na krzyż. Wystrzega się również i okna, bo rama też jest przekrzyżowana; tę ostatnią wybiera tylko w razie wielkiej konie­ czności, o czem nawet przysłowie m ó w i : 'Zaczyni czortu dźwiery, to jon w akno' (Zaczyn - zamknij diabłu drzwi, to on o k n e m ) " (Cz. Pietkiewicz, op. cit. s. 2 0 2 ) Najlepszym świadectwem demoniczności przestrzeni domu mo­ gą być teksty codziennie odmawianych przed zaśnięciem m o d ­ litw, zanoszone prośby, „by rajskie wrota się otwierały a piekielne znany, mniej szkodliwy od innych diabeł d o m o w y ( d o m o w i k ) • * , zamykały". który czasem okazywał się dla domu i jego mieszkańców przy­ „Idę ja spać nie mam sobie c o posłać, peścielę sobie świętą Anielę (tzn. Ewangelię) świątym się krzyżem odzieję, Ciebie się czarcie nie boję, pódę pod bożą mękę, wezmę sekwię w rękę. (sekwię - relikwię) Tyś moja obrona z ciężkiego kamienia. Ustąpcie w s z y s c y źli z czterech kątów, piąte drzwi; będzie tu Najświątsza Panna nocowała z anielami, dziewicami. Otworzył się nowy grób wejrzał na mnie sam miły Bóg: 'Czegóż pożądasz grzeszny człowiecze?' - 'Pożądam lekkiego skonania, a po śmierci dusznego zbawienia'. Przybądź na ratunek święty Antoni Kto tę modlitwę będzie mówił w piątek do kośnicy, w niedzielę do rannej mszy, nie będzie ten w piekle gorzał, ani w wodzie tonął. A m e n (...) Ty Aniele Stróżu mój, a Ty zawsze przy mnie stój! (...) Nie dajże mi Złego widzieć (...) Daj mi widzieć świętą Annę c o porodziła Najświętszą Pannę. Najświętsza Panna S y n a Bożego, c o jest przybity do krzyża świętego. Zażegają się anielskie świece kiej idzie dusza w kapłańskie ręce. Otwórz Panie usta moje, zakryj Panie ciało moje, Gdyż ja godna nieprzodka (nie w przód) na T w e ciało patrzeć. Stoi róższczka kwitnąca przed Panem J e z u s e m o w o c rodząca, Duszo moja raduj się, duchu mój wesel się. S a m Pan J e z u s w e drzwi w c h o d z i , Najświętsza Panna za stolikiem siedzi przelewa swoją krew od kielicha do kielicha. Kto z tego kielicha zażywać będzie, od nagłej śmierci nie ginąć będzie. W wodzie nie utonie, w ogniu nie zgorzeje Kto tę modlitwę d w a razy dnia mawiać bądzie. Najświętsza panna zachować go będzie. - Idąc spać: Święty krzyż pod się ścielę. Pana J e z u s a na się biorę świętą Ewangeliją się przyodzieję." ( D W O K , t. 2 2 , Łęczyckie, s. 1 8 0 - 1 ) „Kto tę modlitwę będzie trzy razy na tydzień mawiał, w czwartek po wieczerzy, a w piątek d o posniku (postu), a w niedzielę przy msy święty, to mu się rajskie wrota otwierają a piekielne zawiera­ ją. - Rzek do Ojca Świętego. Ojce Święty Jabrahamie: będą nas rodzice prosić, jak od szczątku tak do szczątku, posed do Betleem, wzion dzieciątko z nowego grobu. Obezrzał się miły Bó(j. Występujcie w s z y s c y źli z ćtyrek kątów z piętych drzwi'. ( Z W D A K , t. 9, s . 51) chylny. Płatał tylko drobne figle nie przynoszące zbytniej szkody, za jego sprawą rozrywała się przędza na warsztacie tkackim, nitka do uszka igły trudno się zawlekała (jak plątał nitkę to należało ją pomazać woskiem, który skąpał ze świeczki, która paliła się w c e r k w i ) , przez domowika ginęły drobne przedmioty spod ręki etc. „ D o m o w y d u c h mieszka zwykle w kleci ( w komorze, a w e d ł u g niektórych danych pod piecem) i wychodzi stamtąd tylko na 'dziady' aby wziąć udział w ogólnej wieczerzy. Przy tym bardzo go honorują i okazują wielkie poważanie: drogę od komory do stołu zaściela się białym płótnem. Podczas uczt zadusznych lud roz­ ściela ręcznik od okna do stołu lub w y w i e s z a za okno traktując g o jako drogę dla dusz zmarłych." (K. Moszyński, Kultura Ludowa Słowian, t. II, cz. 1) O wykorzystaniu tego watka wierzeniowego, związanego z elementarnym duchem domu w Weselu Stanisława Wyspiańs­ kiego, tak pisał Stanisław Pigoń w swej interpretacji zjaw i zaproszonego na wesele chochoła: „ N a z y w a się go w Polsce rozmaicie: ubożem, dziadem, a w nie­ których stronach (na Białorusi) także chochlikiem, a nawet wprost chochołem. J e s t to duch życzliwy, dba o pomyślność gospodarczą rodu, w szczególności o dobry urodzaj, i jako taki odbiera ofiary: resztki potraw po wieczerzy czy ostatnie kłosy po żniwach. Czci się go zwłaszcza przy zakładzinach n o w e g o domu i zaprasza na wesela. W niektórych stronach Polski drużbowie robią jego wyobrażenie ze słomy w postaci bałwana czy c h o c h o ­ ła, wprowadzają go do izby weselnej po oczepinach, tańczą z nim, po czym go umocowują na dachu. Przypadkowo obrażony i rozgniewany na gospodarza bóg d o m o w y wyrządza rozmaite psoty, straszy d o m o w n i k ó w , ukazując się im w różnych po­ staciach. Cześć okazywana temu d u c h o w i wiąże się z dawnymi wierzeniami w duchy przodków, które i po śmierci nie opuszczają domostw, stają się jakby chtonicznymi bóstwami opiekuńczy­ mi."** W przypadku bardziej zagrażających i niebezpiecznych mocy demonicznych podejmowano wszelkie środki ostrożności, z w a ­ żano na wszystko, by nie rozpętać drzemiących w przestrzeni domu demonicznych sił. „Ażeby dusze nieboszczykowe nie przychodziły do izby, trzeba okna i próg chaty smołą posmarować, albo też wieczorem utkwić nóż w progu, a dusza nie mogąc przezeń przejść bezpiecznie, zawróci się ode drzwi." ( D W O K , t. 34, Chełmskie, s . 156) „Jeśli w jakim domu częste pogrzeby, w oborze upadek na bydło - ten dom jest oczarowany; trzeba tedy wziąć w o d y święconej z siedmiu kościołów i tą w o d ą w czasie rezurekcji na Wielkanoc pokropić dom, oborę, gumno i inne zabudownia, a odtąd lepiej już się powiedzie. Przyniósłszy skąd psa lub kota w worku okręcają trzy razy dookoła słupa (co przy piecu) kawałek chleba i dają zjeść onemu, a będzie domu pilnował. (...) Przybijają p o d k o w ę na progu (...) Na progu witać się nie w o l n o bo to nieszczęście sprowadza. Na progu jeść nie wolno bo nie wyjdziesz z długów. (...) Podawać komu napój przez próg nie godzi się, pić trzeba przed albo za progiem, kto c h c e B o g u służyć. Nie można w o d y wylewać przez okno ani przez próg, bo tym sposobem o b l e w a się anioła stojącego na straży. Jeśli na stole w y w r ó c i się solnica kłótnia będzie w domu. Kto ma zwyczaj kłaść czapkę na stole, ten nigdy z długu nie wyjdzie. G d y kobieta chleb sadzi do pieca nie można wtedy przełazić pod łopatą, bo wyłysieje." ( D W O K , t. 5 3 , Litwa. s . 3 9 2 ) „Noża świeconego trzy razy z paska czart niezmiernie się boi. Na noc żegnają nim drzwi, okna i piec, koło prawego oddzwierka wtykają g o w ziemię, a djabeł nie ma już wstępu d o tej chaty (...)" (A. Nowosielki, Lud Ukraiński, s . 1 5 1 ) 14 J a k zwracaliśmy już na to uwagę, znamienne dla doświad­ czenia domu w tradycji ludowej jest z jednej strony dążenie do pełnej izolacji, do zamknięcia domu przed wszelkimi mocami zewnętrznymi ( w tym demonicznymi), z drugiej zaś pełne otwar­ cie na świat i zapraszanie nawet niebezpiecznych, zagrażających człowiekowi mocy, tak jak to ma miejsce podczas Świętego Wieczoru, podczas wigilii. �Z jednej strony jak podczas zakładzin wypędza się duchy złe i nieczyste: „Gdy się już ustawi podwaliny, siadają w s z y s c y : rodzina, sąsiedzi i pomocnicy. I słuchają, wysłuchują, jaki znak, jaka wróżba, przepowiednia c o do szczęścia i przeznaczenia chaty, choćby z daleka się objawi. Gdy słychać głosy piękne i łagodne, gdy konie zarżą, bydło zaryczy lub wiatr łagodny i cichy powieje, wróży to szczęście i błogosławieństwo. Ale niedobrze, gdy dolatują głosy niemiłe, ostre, dudnienie i świst wichru, grzmoty, pisk i krzyk jastrzębia lub szczekanie psa. Wtedy proszą gazdowie przemównika lub wiesz czuna, aby odwrócił zamiary wrogich sił. A on spełnia przemowę, 'mówiąc w czas dogodny a milcząc w czas lichy'. I w z y w a , wyklina, odwołuje niebezpieczne prądy i napaście: 'Aby szły sobie za morza, bawiły się w piaskach złotych, kołacze jadły i w i n o piły, bylice-niebylice prawiły, ale woli niebios się nie przeciwiły i przed nią, nie przed ludzkim zachceniem ustąpiły." (Vincenz, op. cit., s. 5 8 ) Z drugiej zaś jak podczas Wigilii otwiera się dom, wychodzi się do zwierząt, przemawia do świata: „Nie ma c o ganić bez potrzeby. Sporo jest takich pasterzy, którzy mają sumienie przez cały rok, choć, jak to b y w a , niejeden coś zapomni albo przeoczy. Ale prawdę mówiąc, jest wielu takich, c o dopiero na święta się rozsumienią i coś sobie przypomną. I wtedy dopiero gorliwie zaczynają rozmawiać ze zwierzątami i zabiegać 0 nie. A czemu ? Bo dobrze wiadomo, że na Święty Wieczór skądś z połonin powieje i sam J e z u s Chodzi nocą pomiędzy śpiące zwierzęta i sprawdza: 'Maleństwa moje, a czy w a s kto nie krzywdzi? A może cierpicie z pragnienia, bo w a s na czas nie napoją? A może z zimna, bo w a m nie pościelą i nie ogarną? A może z kolek, bo w a s nikt nie natrze? Na każdy wypadek przeto nawet człowiek twardy i bez serca pomyśli sobie: w ten jeden wieczór lepiej być dobrym z chudobą, bo chudoba niepamiętliwa, c o dobre pamięta, wszystko co złe zapomni, nie naskarży. Ugaszczanie chudoby to dopiero początek. Na Święty Wieczór gościnność tak się rozlewa jak rzeka górska, c o rozbija zapory 1 porywa wszystko, c o po drodze. Zaledwie pasterz skończył ugaszczać chudobę, otwiera na oścież wrota, a także drzwi swojej chaty, choćby nie wiadomo jaki mróz trzaskał. W z y w a i zaprasza takich gości, których przez cały rok nikt nie widuje, na p e w n o nikt ich nie zaprasza. Naprzód wszelaką żywocinę po lasach, po przepaściach leśnych, po skrytkach, po zakątkach, po ścieżkach, ścieżynach. Pasterz pozdrawia wszystkich głośno i tak się to zaczyna: 'Na wszystkich płajach, na wszystkich płaiczkach, na wodach-zdroiczkach, na zakrątach, na przeskoczkach - Boża Dziecino, rączką zorniczną błogosław im wszystkimi Czy z nie­ dźwiedziego rodu czy z wilczego rodu, czy z jeleniego rodu, z sarniego czy z zajęczego, ze skały czy z brodu, z lasu czy z płaju, chodźcie do nas, nie bójcie się, skorzystajcie, poliżcie, skosztuj­ cie, napijcie się, nasyćcie'. i Czy cicho w lesie, czy trzaśnie gdzieś chrust, czy słychać kroki w śniegu, pasterz nie boi się. Czeka, powtarza trzy razy z a ­ proszenie dla wszelkiego dychania, dla wszelkiej żywociny. . Zaproszenia sięgają coraz dalej, coraz bardziej ważkie, coraz . bardziej 'warkie' - ryzykowne. Pasterz w z y w a dusze zmarłych swoich i obcych. Te, które błądzą po lesie w wietrze, a nigdzie nie mogą trafić. Dusze tych, c o zabici piorunami i kłodami leśnymi, tych, co zbłądzili i przepadli po puszczach, tych, c o potonęli na ? spławach wśród powodzi. Te, za które nikt się nie modli, które nie i mają dokąd pójść na Święty Wieczór. i 'Ojcowie, albo nieojcowie, bracia albo niebracia, pobratymi albo rozpobratymi, przybywajcie, lećcie tu do światła, do chat, bądźcie i łaskawi, odpocznijcie, pokrzepcie się, ucieszcie się. My w a m i radzi, dla w a s rzucamy miód z pszenicą i z makiem'. (...) I W końcu przychodzi najważniejsze zaproszenie. Z a p e w n e nie f każdy pasterz albo nie każdy jednakowo, bo nie każdy wie, o c o \ chodzi, w z y w a i zaprasza Cesarza Gromowego ze skalnego j Państwa, aby go odwiedził wraz ze s w y m i bojarami gromowymi, I г drużyną skalną gromową: 'Przyjdź, cesarzu godny, na Wieczór 1 Święty! Ponad nas jest większe światło, Dzieciątko Boże, przyjdź Je uczcić! ! Ale c o robi wówczas cesarz g r o m o w y ? Zawiera się w zamczys! toch skalnych, w komnatach gromowych, głuchy na słowa łwiąte, w przemoc dufny, w moc pioruna i w harmaty gromowe. J Czyż jeszcze nie wiecie, kto t o ? T o główny poprzecznik Boga. O d , Cieków czekają nań słowa uprzejme i drzwi chaty otwarte. A on nie ruszy się nigdy, ani nie mruknie. Milczy. I dalej zapraszają go (tosterze ku c h w a l e Dzieciątka zrodzonego z gwiazd, w J e g o 'mieniu i na cześć Narodzenia świątego. A może? Wieczerzy, ani biesiady tajnej nikt nigdy nie nakazał i dlatego nie może zakazać i nikt jej nigdy nie zakaże. Choćby na każdym drzewie były tablice państwowe i zakazy kościelne przeciw zabobonom, nikt nigdy nie upilnuje pasterzy." (tamże, s . 125-127) W tym raz do roku wszechogarniającym zaproszeniu wigilijnym znajduje s w e odbicie także znamienny dla tradycji ludowej stosunek do bezdomnych, ubogich, dziadów, żebraków, o b c y c h , przybyszów, gości szczególnie podejmowanych i o b d a r o w y w a ­ nych podczas wszystkich ważniejszych świąt i wydarzeń. Znaj­ duje s w e odbicie tradycja gościnności. „Gościa sadzają za stół na pierwszym miejscu i ugaszczają 'czym chata bohata, tym rada'." ( D W O K , t. 52, Białoruś, s. 5 7 ) Obdarowywanie dziadów, ubogich, bezdomnych, żebraków, dzieci, obcych przybyszów widzimy podczas chrztu, wesela, pogrzebu. „Dziecię nowonarodzone dziadek ubogi po chrzcie kładzie na chwilę pod ławą i pacierz o d m a w i a " . ( D W O K , t. 24, Mazowsze, s. 215) „ N a ławie na miejscu, gdzie leżało ciało kładzie kucharka b o c h e ­ nek chleba, który leży tam dopóki nie zabierze go jaki żebrak lub ubogi". ( D W O K , t. 29, Pokucie, s . 2 1 6 ) O b d a r o w y w a n y c h żebraków widzimy i podczas wesela. W o b ­ rzędzie weselnym pojawia się również i dziad: „jest zwyczaj, iż na drugi dzień ślubu robią b a ł w a n a z e s ł o m y przyodziewają go w stare łachmany, przyprawiają mu brodę z konopii, na głowę kładą kapelusz, lub czapkę i tak przybranego zaraz z rana przywłóczą przed skrzypka do domu, tu wśród poweselnego śmiechu drużbowie tańczą z o w y m bał­ wanem, a potem jeden z o b e c n y c h gospodarzy lub gospod'yni doń przemawiają: 'Jestem dziadek z dalekiej krainy, już to siedem lat jakem z tego pieca chleb jadł... dawniej byłem bogaty miałem g o t ó w k ę dwa grosze za cholewą grosz w rogu czapy pół grosza w nosie skończyło się' Po tej przemowie wynoszą drużbowie 'Dziada' na dach domu, przywiązują go powrósłami słomianymi do komina (...)" ( Z W D A K t. 9, s. 56) „Od kolebki do mogiły dziad i baba są potrzebni naszemu ludowi. Baba nowonarodzonemu dziecięciu przynosi czarodziejskie leki i zaklęcia, aby było szczęśliwe, starca po śmierci ubiera żebrak i kładzie go do trumny, wreszcie c z u w a nad ciałem i śpiewa pieśni" - pisała J . Piątkowska omawiając szczególny, pełen obawy, dystansu trwogi, ale I fascynacji stosunek ludu do ż e b r a k ó w " ( w tym także fascynację ludzi osiadłych, ludzi domu ludźmi drogi). Tradycja ludowa zna także opowieść o ,,Panu, 88 który jadał obiad z żebrakami i za to został wzięty do n i e b a " . Jeśli przypomnimy, że i Bóg chodził po świecie jako żebrak, o w a zasada gościnności, szacunku dla żebraków, dziadów, ubogich, przybyszów, w ę d r o w c ó w stanie się jeszcze bardziej zrozumiała, a dla nas tym bardziej znacząca, że wiąże się ona także z mityczną historią ludzkiego domu, z opowiadaniem, jak Bóg-żebrak zbu­ dował ludziom okna. Dla nas jest to opowieść tym bardziej znacząca, że widzieć w niej można symbol, od którego lepiej nic już nie może wyrazić i określić doświadczenia domu i bezdomno­ ści zapisanego w tradycji ludowej. „Jak Bóg wpuścił słonko do chaty. J a k świat powstał ludzie nie wiedzieli jak chaty budować, wreszcie postawili jakąś chatę, ale nie wiedzieli c o zrobić aby widno w niej było. Szedł drogą biedny człowiek, to był s a m Bóg, który zapytał: c o mi dacie jak w a m wpuszczę słonko do c h a t y ? co chcesz to damy. A Bóg powiedział niczego od w a s nie chcę jedno tylko, że każdego tygodnia przyjmiecie żebrzącego człowieka jakiegokolwiek, pokarmicie i pozwolicie przenocować. Ludzie zgodzili się na to, wtedy w chacie". Bóg im zrobił okna i jasno było 88 15 �PRZYPISY 1 Por. M. Maj. Rola daru w obrzędzie weselnym, Wrocfaw-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1986, s . 4 2 Badania terenowe, materiały z badań d o problemu w ę z ­ ł o w e g o 11.1 pod kier. L. Stommy, „Pobożność l u d o w a " , Józe­ f ó w n. Wisłą 1 9 8 0 г., s . 5 i n. Tamże. Federowski, op. cit., p. 1514, p. 1516 * Z w y c z a j e wielkanocne w sanockiem zebrał J . Sulisz, „ L u d " , t. XII, s . 3 1 0 i n. * Materiały z badań terenowych, op. cit., s . 6 S . Dworakowski, op. cit., s . 8 0 * M. Federowski, op. cit., p. 2 1 5 0 * S . D w o r a k o w s k i , op. cit., s . 8 6 H. Biegeleisen, U kolebki..., passim; M. Żmigrodzki, op. cit., passim. H. Biegeleisen, op. c i t , s . 127; M. Żmigrodzki, op. c i t , passim. Tamże, passim. Por. пр. K. Moszyński, Polesie, s . 5 2 5 ; St. C i s z e w s k i , Ognisko. Studium etnologiczne, Kraków 1 9 0 3 S . Udziela, Krakowiacy, s . 3 5 M. Eliade, Sacrum, mit..., s . 1 5 6 '* Żegota Pauli, Pieśni ludu polskiego..., s . 3 " „Wisła", t II, s . 9 0 H. S z e w c z y k , Rózga wasalna. Poszukiwanie formuły interp­ retacyjnej. „Polska Sztuka L u d o w a " , 1 9 8 3 , nr 1-2, s . 91 H. S z e w c z y k , op. c i t , il. 1, s . 8 8 Siarkowski, Z W D A K , t. III, s . 2 4 Tamże. L. Dufour, Słownik Nowego Testmentu, Poznań 1 9 8 1 ; Hastings, The Dictionary of the Bible. Edinborough 1 9 4 2 ; tenże, Encyclopaedia of Religion and Ethics, Edinborough 1 9 2 0 Por. Z. Gloger, „Chałupa" (w:) Encyklopedia Staropolska, W a r s z a w a 1 9 7 8 , t. I, s . 231 A . Bruckner, Słownik etymologiczny języka polskiego. War­ s z a w a 1974, s . 6 0 Por. J . St. Bystroń, Słowiańskie obrzędy rodzinne, Kraków 1 9 1 6 , s . 96; M. Eliade, Sacrum, mit..., s . 151 * Bystroń, Słowiańkie obrzędy..., s . 2 0 F. Wereńko, Przyczynek do lecznictwa ludowego, M A A i E , t. I, s . 1 2 5 Tamże, por. K. Moszyński, Polesie..., s . 177; J . St. Bystroń, Słowiańskie obrządy..., s . 2 0 F. Wereńko, M A A i E , t I, s . 1 2 2 » „Wisła", t. 14, s . 3 1 9 F. Wereńko, M A A i E , t. I, s . 1 2 3 S . Dworakowski, Zwyczaje rodzinne..., s . 4 4 M. Federowski, op. cit., s . 3 0 0 , p. 1 6 3 4 S . Dworakowski, Zwyczaje rodzinne..., s . 2 9 * M. Federowski, op. cit., p. 1 6 3 5 * S . U l a n o w s k a , Z W D A K , t. 1 5 , s . 2 0 J . St. Bystroń, op. c i t , s . 4 8 - 4 9 . , s . 139 * J . St. Bystroń. Słowiańskie..., s . 7 1 - 7 2 » Tamże, s . 86; D W O K , 1.10, Poznańskie II, s . 216; D W O K , t. I I , Poznańskie III, s . 51; M A A i E , t. 12, s . 4 0 ; D W O K , t 6, Krakowskie II, s . 5; D W O K , Mazowsze V, s . 1 1 8 M. Żmigrodzki, op. cit., passim; S . C i s z e w s k i , Ognisko; J . St. Bystroń, op. cit., passim; H. Biegeleisen, Nad kolebką..., passim. Lud Lubartowski, „ L u d " , t. 2 9 Zwyczaje wielkanocne, „ L u d " , 1 . 1 2 , s . 3 1 0 i n. Z W D A K , t. 14, s . 8 0 D W O K , t 7, Krakowskie III, s . 1 7 3 J . St. Bystroń, op. cit., s . 1 0 6 - 1 0 7 D W O K , t. 7, Krakowskie III, s . 1 7 3 2 3 4 7 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 8 1 8 1 8 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 8 1 1 2 8 2 8 3 1 3 1 3 3 3 4 3 7 4 0 41 42 4 3 4 4 4 6 4 8 16 4 7 J . St. Bystroń, op. c i t , s . 1 0 7 - 1 0 8 D W O K , t. 11, Poznańskie III, s . 1 6 2 J . St. Bystroń, Artyzm pieśni ludowej, Poznań 1921 "° Por. K. Nowosielski, Ryzyko obecności, doświadczenie biograficzne i powieść chłopska. W a r s z a w a 1 9 8 3 , s . 206 * Z. Dołęga-Chodakowski, Śpiewy słowiańskie pod strzechą wiejską zebrane. Warszawa 1 9 7 3 , s . 1 8 5 Por. kolądy w zbiorze Nowosielskiego, Lud Ukraiński, s. 1 0 2 - 1 0 5 i pieśni weselne tamże, s . 1 9 0 - 1 9 1 wraz z interpreta­ cjami tegoż. Por. cytowane prace H. S z e w c z y k , a także: H. S z e w c z y k , Klasyfikacja tekstów pieśni ludowych - problem semiotyczny, „Polska Sztuka L u d o w a " , 1984, nr 1-2, tamże bibliografia; tejże. Wesele kurpiowskie 1940-1956. Desemiotyzacja tradycyjnych struktur obrzędowych, „Polska Sztuka L u d o w a " , 1 9 8 3 , nr 1 - 2 ; J . Bartmiński, Jaś koniki poił. Uwagi o stylu erotyku ludowego, „Teksty", 1974, nr 2 H. S z e w c z y k , Klasyfikacja..., s . 119 A. Nowosielski, Lud Ukraiński, s . 1 6 7 Tamże. J . St. Bystroń, op. c i t , s . 8 4 " I. K. Kubiakowie, Chleb w tradycji ludowej, s . 6 3 » D W O K , t. 2 2 , Łęczyckie, s . 5 5 " J . Kopernicki, Z W D A K , t. 1 1 , s . 1 3 2 S . Dworakowski, Zwyczaje rodzinne... G . van der L e e u w , op. c i t , s . 4 4 2 M. Federowski, op. cit. M. Federowski, op. c i t , s . 3 2 0 , p. 1 7 9 6 K. Moszyński, Polesie..., s. 2 0 9 " D W O K , t. 4 9 , Sanockie - Krośnieńskie, s . 5 2 9 Tamże. D W O K , t. 10, Poznańskie, s . 7 8 H. Biegeleisen, Lecznictwo ludu polskiego, s . 7 4 D W O K , t. 10, Poznańskie, s . 2 1 9 D W O K , t. 4 9 , Sanockie-Krośnieńskie, s. 537 „Wisła", t. XVII, s . 107 " Tamże. Por. Biblia, Kohelet 1 2 , 1 - 7 ; Księgi pięciu Megilot - tłum. z hebr. C z . Miłosz; por. komentarz w: Pismo Święte Starego Testamentu, K U L , t. VIII - 2 - Księga Koheleta, Warszawa 1980, s. 190-191 H. Biegeleisen, Lecznictwo ludu polskiego, 1 9 2 7 , s . 2 3 Tamże. Por. J . Białostocki, ОЛто i okno (w:) tegoż. Symbole i obrazy, W - w a , 1 9 8 2 , s . 6 9 - 8 5 , szczególnie s . 8 4 - 6 5 Por. tamże. J . Kasjan, Polska zagadka ludowa, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk 1 9 8 3 , s . 133 Słownik ludowych stereotypów językowych, W y d . Uniwer­ sytetu Wrocławskiego 1 9 8 0 , s . 166 J . Białostocki, Symbole i obrazy w świecie sztuki, Warszawa 1982, s. 1 5 8 - 1 8 6 W. Myśliwski, Kamień na kamieniu. W a r s z a w a 1984, s. 6,32 Y i - F u Tuan, Przestrzeń i miejsce, s . 2 0 T. Nowak, Księga domu naszego (maszynopis), s . 3 - 4 S . Cercha, Przeżytki starożytnego światopoglądu u Biało­ rusinów, „ L u d " , t. 2, s . 213; C z . Pietkiewicz, op. cit., s . 2 0 2 S . Pigoń, Goście z zaświata na weselu (w:) tegoż, op. c i t , s. 456; tamże referencje do literatury etnograficznej: A . Fischer, Bóg domowy. Ze studiów nad demonologią słowiańską, „Ponowa", 1922, nr 4 J . Piątkowska, „Wisła" VIII, s . 7 8 4 M. Federowski, op. c i t , p. 1 0 9 2 Tamże, p. 2 3 4 8 4 8 1 1 2 8 3 5 4 8 8 8 8 5 7 4 1 8 2 8 3 8 4 8 8 8 7 8 8 8 8 7 0 7 1 7 2 7 4 7 8 7 8 7 7 7 8 7 8 80 8 1 8 2 8 3 8 4 8 8 8 8 8 7 8 8 8 8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/044f5bda19d866151a3e9d7730a00706.pdf 476c1f0fa19ccc1bfc15837a3d5aca22 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3549 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3326 Title A name given to the resource Symbolika płaskorzeźb na cmentarzach żydowskich w Polsce / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2, s.45-59 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krajewska, Monika Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. 44. Orzeł jednogłowy na nagrobku kobiety. Tarnów Monika Krajewska SYMBOLIKA PŁASKORZEŹB NA CMENTARZACH ŻYDOWSKICH W POLSCE 1 „Na ziemiach naszych widzi się nieraz po cmentarzach żydowskich przedziwne ka­ mienie grobowe, pomniki swoiście rzeźbio­ ne i karbowane długimi napisami, jakby jakiś stronice księgi skalnej — a także ozdobione rzeźbami symboli i obrazów. Oprócz powikłanych linii i ornamentów, co zda się rysują odbicie zawiłych dróg myśli i tęsknot, spotyka się także rzeźby symboli tradycyjnych. Czasem jakieś potężne kiście winogron, czasem wieloramienne świeczni­ ki, to znów postacie jeleni i lwów. Ale także gryfy i jednorogi — a niekiedy zrywający się do lotu orzeł — zdobią te zapisane stronice pomników. Jednak głównie same napisy, poza treścią, już swą zewnętrzną formą dają wyraz tym kamieniom. Stąd taki kamień cmentarny wita cza­ sem przechodnia bardziej wymownym ob­ liczem niż niejedna twarz żyjącego człowie­ ka." Stanisław Vincenz, Opowieść o żydows­ kim kamieniu Sztuka nagrobków żydowskich, która rozwijała się przez wiele wieków wszędzie tam, gdzie rozproszony był naród żydowski, dostarcza nam niemało przykładów zapożyczeń ze sztuki lokalnej otaczających narodów oraz wpływu stylów obowiązujących w sztu­ ce danej epoki. Było jednak coś, co zaważyło na niej trwale i zdecydowało o jej odrębności: to zasady religii mojżeszowej i wywodząca się z nich tradycja, strzeżona przez kolejne pokolenia. Jednym z najważniejszych czynników był biblijny zakaz przedsta­ wiania postaci, ujęty w słowa: „Nie czyń sobie podobizny rzeźbionej czegokolwiek, co jest na niebie w górze i co jest na ziemi w dole, i tego, co jest w wodzie pod ziemią" (Pwt 5:8; por. też Wj 20:4 i Pwt 4: 16—18) . Uproszczeniem czy zgoła fałszem byłoby twierdzenie, że zakaz ten był traktowany dosłownie. Przeczą temu niezliczone 2 przejawy sztuki żydowskiej, od mozaik i malowideł w starożytnych synagogach Azji Mniejszej, przez zdobione groteskami średniowie­ czne rękopisy, tarcze na Torę z postaciami Mojżesza i Aarona, srebra szabasowe i paschalne z przedstawieniami scen biblijnych i obyczajowych, po zachowaną jeszcze tu i ówdzie polichromię polskich bóżnic, pełną realistycznych i fantastycznych zwierząt. Zawsze jednak towarzyszyła temu świadomość zakazu; często też dążność do jego — choćby częściowego — poszanowania. Tak powstały różne iluminowane rękopisy, między innymi tzw. „ptasia Hagada" z X I I I / X I V w., w której głowy ludzkie zastąpiono ptasimi. W polichromii bóżnicy w Łańcucie gałęzie drzew zasłaniają twarze w scenie ofiarowania Izaaka. Takich przykładów jest wiele. Było i tak, że twarze postaci biblijnych i alegorycznych na sprzęcie bóżniczym wgniatano, co Bałaban nazywał „obskurantyzmem religijnym". Spory o to, co jest dozwolone, trwają od starożytności po dziś dzień. Czerpią one argumenty z różnych interpretacji: dla jednych zakaz skierowany był tylko przeciwko przedstawieniom plastycznym, mogącym służyć bałwochwalstwu, inni zaś rozszerzali go na każdą rzeźbę, a nawet wszelką sztukę figuratywną, ze szczególną podejrzliwością traktując podobiznę twarzy ludzkiej. Sztuka cmentarnych kamieni odzwierciedla te kontrowersje. Diamant wspomina przypadek obrazobórstwa, który spowodował „niewinny" nagrobek na cmentarzu w Białymstoku. Problem dobrze obrazuje walka o rzeźby nagrobne na cmentarzu przy ulicy Gęsiej w Warszawie opisana przez I . Schipera : „Zwycięstwo odniesione przez asymilatorów w sprawie napisów nagrobkowych, zachęciło niektórych z nich do uczynienia wyłomu również w spra­ wie rzeźbionych dekoracji na pomnikach. Wedle przepisów religij­ nych i ściśle obserwowanych przez ortodoksję zwyczajów mogły być na nagrobkach umieszczane uświęcone tradycją dekoracje o moty­ wach zaczerpniętych ze świata zwierzęcego (lwy, jelenie, niedźwie­ dzie, owce, ptactwo itp.) i roślinnego (kosze z owocami, winne grona, listowie etc.) oraz powtarzające się od wieków w żydowskiej sztuce cmentarnej symbole, jak ręce błogosławiące, dzbanek lewi­ 3 4 5 ci �dzia w roli dobroczyńcy (Łowicz), lwa lejącego wodę z dzbana — w roli lewity (Warszawa, Szydłowiec). Dalszym krokiem w tym kierunku jest frapujące przedstawienie lwów z ludzkimi dłońmi i zaciśniętymi na uchach dzbana (Lublin). Jako sprytne ominięcie biblijnego zakazu można też potrakto­ wać przykład z Pragi, gdzie na nagrobku widać postać kobiety z wyraźnie zaznaczonym tylko jednym uchem. Tajemniczym wyjątkiem od tradycji omijania postaci ludzkiej był nieistniejący już nagrobek Abrahama Hailperna, marszałka sejmu żydowskiego, pochowanego w 1762 r. w Lublinie. Przedsta­ wiona tam naga postać z łukiem to według jednych Artemida (Bałaban), według innych — starzec (Schiper). Za odstępstwo od zasady uważa się też nagrobek zmarłego w 1679 r. rabina Aarona Szymona Spiry na cmentarzu w Pradze: zza epitafium „wychyla się" twarz brodatego mężczyzny w kapeluszu —jest to portret rabina. Na nagrobkach z tego okresu występują też postaci kobiet, i to niekiedy z odsłoniętymi piersiami i brzuchem! Przypadki rzeźbienia postaci ludzkiej na tradycyjnych nagrob­ kach należą do wyjątków, zwłaszcza w Polsce. Liberalniej traktowa­ no zakaz „czynienia podobizny rzeźbionej" wśród Żydów sefarydyjskich. Dowodem tego jest słynny cmentarz Ouderkerk pod Amster­ damem, założony przez Żydów przybyłych z Portugalii w X V I I w. . I Płaskorzeźby na nagrobkach przypominają bardziej dekorację pałacową i kościelną niż nagrobki żydowskie stawiane w tym czasie w Europie Wschodniej. Realistyczne płaskorzeźby przedstawiają sceny biblijne i inne motywy zakorzenione w sztuce żydowskiej, ale także herby rodowe i motywy rodem z epitafiów chrześcijańskich: czaszki i piszczele, uskrzydloną klepsydrę, płaczące amorki. Bogact­ wo przedstawień biblijnych jest imponujące: Dawid grający na harfie, Abraham gotów do ofiarowania Izaaka, Jakub śniący drabinę z aniołami, królowa Saba w odwiedzinach u króla Salomo­ na, Mojżesz z tablicami Przymierza, Mordechaj na koniu, patriar- . 1 chowie... Szczytem odstępstwa od ascetycznego wątku w tradycji żydowskiej jest podwójny nagrobek małżonków Samuela i Racheli Teixeira. Nad epitafium żony widnieje scena z umierającą położni­ cą (biblijna Rachela umarła w połogu) i kilkunastoma osobami zgromadzonymi wokół jej łoża, z których jedna pokazuje matce niemowlę. Nad epitafium męża przedstawiony jest młody Samuel w Przybytku, jako ilustracja sceny objawienia, opisanej w I Księdze Samuela. Przed młodzieńcem stoi — rzecz zupełnie wyjątkowa nie tylko na nagrobku, ale w ogóle w sztuce żydowskiej — Bóg w całej swej postaci! Na innym cmentarzu założonym przez Żydów przybyłych z Portugalii — w Altonie pod Hamburgiem — uwieczniono takie motywy jak Dawid w jaskini lwów, Jakub i drabina z aniołami, Rachela pasąca trzodę (o wyglądzie kóz), Józef wśród braci, Mojżesz wydobywający wodę ze skały i Ewa z wężem w raju. Może najciekawsze jest przedstawienie mężczyzny, któremu dłoń z nieba wkłada wieniec na głowę, a śmierć kładzie dłonie na ramionach. Porównanie „liberalnej" tradycji sefardyjskiej z „surową" aszkenazyjską każe zastanowić się, czy zakaz pokazywania postaci ludzkiej zubożył, czy też przeciwnie — wzbogacił sztukę kamieni nagrobnych. Z pewnością był on bodźcem do szukania ciekawych rozwiązań, opartych na aluzji i metaforze. Możliwe, że przyczynił się do powstania bogatego zestawu motywów symbolicznych, które stanowią o wartości tej sztuki. Symbole te wywodzą się z zasad religii mojżeszowej, ze starożytnej historii Izraela, ze średniowiecznej mistyki żydowskiej oraz z wierzeń i tradycji, które rozwinęły się w krajach diaspory. Prawie zawsze rzeczywistość, do której nas odsyłają, to świat religii żydowskiej. Ona też jest kluczem do ich odczytania. Spróbujmy przyjrzeć się motywom reliefów nagrobnych, spoty­ kanych na cmentarzach żydowskich w Polsce. Interesować nas będą zwłaszcza te, które mają znaczenie symboliczne, poczynając od tych, które odwołują się do osoby zmarłego, jego pochodzenia, funkcji religijnej, cech indywidualnych, aż po bardziej ogólne i wieloznacz­ ne. D ł o n i e w g e ś c i e b ł o g o s ł a w i e ń s t w a , stykające się kciukami i palcami wskazującymi, o dwóch ostatnich palcach odchylonych, oznaczają kapłanów — kohenów (hebr.: kohen, ; II. 45. Orzeł dwugłowy, w „sercu", pośrodku, litery rozpoczynające epitafium, nad nim korona; w roślinny ornament okalający inskryp­ cję wplecione sylwetki jeleni. Piotrków, pocz. X I X w. tów, tarcza Dawida, świecznik siedmioramienny, gasnące świeca itp. Nie były natomiast dopuszczalne dekoracje figuralne, przedstawia­ jące postać ludzką lub aniołów na podobieństwo człowiecze". Walka ta, przynajmniej formalnie, skończyła się tym, że „na nagrobkach — chociażby stały na ,grobach postępowych' — nie wolno było w myśl regulaminu cmentarnego z 1913 r. ustawiać figur. Zabronionym też było przyozdabianie nagrobków fotografiami zmarłych lub symbolami sprzecznymi z żydowskimi pojęciami religijnymi." Bodźcem do wydania tego zakazu były — jak przypu­ szcza Schiper — „przemycone odchylenia od tradycji". Jednym z tych wyjątków, do dziś zachowanym na cmentarzu, jest zdobny w rzeźby amorków nagrobek Bergsonów. Nie dopiął jednak celu M . Fajans, który już w 1987 r. próbował postawić na grobie swojej żony Pauliny okazały nagrobek z dekoracją figuralną. Projekt pomnika przedstawiający m.in. anioła został początkowo przyjęty przez Dozór cmentarza, jednak gdy sprawa oparła się o rabinat zezwole­ nie cofnięto i na gotowym już pomniku aniołka przekuto na klepsydrę, zostawiając zresztą skrzydła. Największy sprzeciw, posunięty nawet do niszczenia i usuwania, wywołały w latach dwudziestych pełnoplastyczne rzeźby Abrahama Ostrzegł, który „ośmielił się zaludnić cmentarz żydowski aniołami" —jakkolwiek twarze ich były ukryte w dłoniach, w zgięciu ręki lub osłonięte skrzydłami ( i i 4). W końcu jednak przyzwyczajono się do rzeźb Ostrzegł. Te przejawy dążenia do nieskrępowanej wypowiedzi artystycznej nie należą jednak do tradycji żydowskiej sztuki nagrob­ nej. Na tradycyjnych nagrobkach Żydów aszkenazyjskich, a więc także i polskich, nie spotykamy prawie nigdy postaci ludzkiej. Wśród tysięcy tradycyjnych macew o przebogatych motywach na cmentarzu warszawskim autorka znalazła dotąd zaledwie cztery płaskorzeźby przedstawiające postać ludzką, i to za każdym razem odwróconą tyłem. W dwu przypadkach postać jak gdyby unosi się ku niebu i jest uzupełnieniem popularnej sceny z trzodą owiec u studni (il. 25). Kiedy indziej jest to rybak nad rzeką wyposażony w sieć i koszyk , raz zaś postać na mostku — może też rybak a może pasterz. Są to nagrobki z I połowy X I X w. Różne były sposoby przedstawiania możliwie bogatych treści bez użycia postaci ludzkiej. Typowym chwytem jest wyobrażenie pars pro toto, tzn. ręki trzymającej dzban, pióro, księgę, świecę, nóż do obrzezania, skarbonkę lub datek dobroczynny (il. 26—28, 33). Były podobno nawet spory, ile ręki można pokazać; czasem część powyżej dłoni ukryta jest w chmurach. Inny sposób to niejako zastąpienie człowieka przez zwierzę. Mamy więc lwy trzymające w łapie otwartą księgę lub zwój Tory (Szydłowiec, Warszawa), lwa wrzucającego pieniądze do skarbonki (Przytyk, Żyrardów, Warszawa), niedźwie­ 6 7 8 46 9 10 �otwartych książek lub grzbietach bywają wyryte tytuły modlitewni­ ków lub dzieł rabinicznych ,a na grobach uczonych można spotkać księgi z tytułami ich dzieł (np. na nagrobku Jaakowa Meszulama Zeewa Ornsteina we Lwowie uwieczniono 4 tomy jego pracy Jeszuot Jaakow) .Motyw księgi, zdobiący nieraz całe kwatery cmentarza, jest wyrazem uczoności, spełniania religijnego nakazu studiowania Tory i Talmudu, a więc cnót wysoko cenionych przez społeczność żydowską (il. 1,11,29, 30,41, 58). Jego wszechobecność każe jednak sądzić, że chodzi często o uczoność przypisywaną zmarłemu raczej niż autentyczną. Z w ó j T o r y , przedstawiany o wiele rzadziej niż księgi, tym silniej akcentuje uczoność i pobożność. Twórca reliefu wyobrażał albo zwój rozwinięty jak podczas czytania Tory w synagodze (Kraków — nowy cmentarz, Łódź, Tomaszów Mazowiecki), albo zwinięty na wałki (Mińsk Mazowiecki, Ożarów, Trzebinia, Skarżys­ ko, Warszawa), albo też zwinięty i umieszczony w otwartej świętej szafie — tak, jak się go przechowuje w synagodze (Lesko, Ożarów, Sieniawa, Tarnów). Wtedy zazwyczaj wyryta jest na nim gwiazda Dawida sugerująca, że zwój przyodziany jest w tzw. sukienkę (il. 26, 29), tzn. używany do tego ozdobny, haftowany futerał. Oryginalne ujęcia to zwój Tory na stole obok książek (Warszawa) lub w obję­ ciach lwa, który pełni tu funkcję strażnika prawa religijnego (Warszawa, i l . 31), a także zwój w zestawieniu z jeleniem (Warsza­ wa). Ciekawe, że rodały można spotkać też na grobie kobiety (Białystok), choć kobiety nie uczestniczyły w odczytywaniu ich II. 46. Bociany lub czaple trzymające w dziobach węże — aluzja do czasów mesjańskich; w dolnej części reliefu lwy i waza z kwiatami. w synagodze. Chrzanów 1827 (?) K o r o n a symbolizuje Torę, a szerzej — znajomość dzieł religijnych, uczoność i pobożność. Koronę spotyka się na nagrob­ kohanim), tzn. potomków arcykapłana Aarona, który to ród pełnił kach w całej Polsce. Użyta w tym znaczeniu bywa podpisana keter służbę ofiarniczą w Przybytku podczas wędrówki Izraela po pustyni, Tora — korona Tory. Cnoty zmarłego obrazuje korona z wyrytym a potem w Świątyni Jerozolimskiej (patrz I I — I V Ks. Mojż.). na niej napisem keter szem tow — korona dobrego imienia, W diasporze nadal obowiązują ich pewne szczególne wymogi co do w nawiązaniu do cytatu z Pirke Awot (Przypowieści Ojców) 4:17: czystości rytualnej. Podczas niektórych modlitw w synagodze „Są trzy korony: korona Tory, korona kapłaństwa i korona wznoszą oni dłonie, by pobłogosławić zebranym \ i ten właśnie gest królestwa, ale korona dobrego imienia jest ponad nimi". Oryginalna jest uwieczniony na ich nagrobkach (il. 30). macewa, na której znajdują się wszystkie trzy korony z wypisaną M i s a i d z b a n przedstawiane są koło siebie, bądź też woda powyższą sentencją zachowała się w Łodzi (il. 32). Jest to jedyny z przechylonego dzbana leje się do misy; czasem dodana jest dłoń znany autorce przykład z terenu Polski, ale takie same trzy korony, trzymająca dzban, a rzadziej — także dłoń obmywana. Wszystko to również podpisane choć ubożej przedstawione, można znaleźć na oznacza, że pochowany tu mężczyzna był lewitą, tzn. potomkiem nagrobku w Splicie. rodu Lewiego, który to ród wraz z kohenami pełnił ceremonie Korona z napisem keter kehuna — korona kapłaństwa występuje ofiarnicze w starożytnym Izraelu (patrz I I — I V Ks. Mojż.). Do nich rzadko i oczywiście wyłącznie na nagrobkach mężczyzn z rodu należy m.in. obmywanie kohenom rąk przed błogosławieństwem, kohenów, uzupełniając motyw błogosławiących dłoni (Lesko, War­ stąd przedstawienie tej czynności lub potrzebnych do niej przyborów szawa, i l . 30). na ich nagrobkach. Korona może też nawiązywać do faktu, że zmarły był ceniony Spośród symboli nagrobnych tylko te dwa mają jednoznaczny jako głowa rodziny lub gminy, przez skojarzenie z wersetem: sens: rozwarte dłonie rzeźbiono wyłącznie na grobach kohenów, „Spadła korona z naszej głowy" (Lm 5:15—17). Dlatego zapewne dzbany — wyłącznie na grobach lewitów. Oba pojawiają się często, korona bywa przechylona, jakby spadająca (Warszawa). w wielu rejonach występują na grobach wszystkich kohenów Obraz korony jako metafora przywództwa duchowego może i lewitów, a w okolicach ubogich w dekorację plastyczną są czasem wywodzić się też ze słów proroka Izajasza: „ W owym dniu będzie jedynymi motywami. Widnieją zresztą wśród najstarszych znaków na nowożytnych macewach; w Pradze pojawiły się w I I połowie X V I I I . 47. Ptak karmiący pisklęta — symbol troski macierzyńskiej; w. złamane świece, korona — na nagrobku matki i córki. Szydłowiec 1868 (tłum. — 16) D ł o ń t r z y m a j ą c a g ę s i e p i ó r o , samo pióro, lub też pióro i kałamarz — wszystko to może wskazywać, że zmarły był soferem, tzn. kopistą świętych tekstów: rodałów Tory, mezuzy — pergamino­ wego zwitka z modlitwą, przytwierdzonego do framugi drzwi i tefilim — podobnych zwitków umieszczonych w pudełeczku przymocowywanym przez pobożnych mężczyzn do ramienia i czoła podczas porannej modlitwy. Praca takiego kopisty ma charakter religijny i wiąże się z autorytetem. Pojedyncze przykłady tych rzadkich przedstawień można znaleźć na cmentarzu warszawskim (il. 27). Motyw podobny do pióra, występujący np. w Radomsku, może być raczej prymitywną wersją rośliny. L a n c e t r y t u a l n y wskazuje, że zmarły był mohelem, tzn. dokonywał obrzezania chłopców na znak przymierza z Bogiem. Taki lancet przedstawiony jest m.in. na nagrobku, którego dolna część ma formę podwójnego krzesła zwanego krzesłem proroka Eliasza, używanego podczas tej ceremonii (Warszawa, i l . 2 6 ) . K s i ę g i występują bardzo często i w różny sposób: pojedyncza — zamknięta lub otwarta, niekiedy w dłoni, rząd ksiąg zwróconych grzbietem do widza, całe szafy z książkami. Czasem na stronach 14 ls 1 16 12 13 47 �II. 48. Lew depczący węża, motyw nierzadki, tu — o oryginalnym ludowym rysunku. Żabno 1870 (?) Pan Zastępów ozdobną koroną i wspaniałym diademem dla resztki swojego ludu" (Iz. 29:5). P u s z k a o f i a r n a , s k a r b o n k a — motyw ogromnie rozpo­ wszechniony — służy podkreśleniu hojności zmarłego, cnoty wyso­ ko cenionej w tradycji żydowskiej. W Talmudzie jest mowa o obo­ wiązku przeznaczania 1/10 swoich zarobków na cele dobroczynne; jest tam też zawarta sentencja: „Świat opiera się na trzech filarach: na Torze, na służbie (Bożej) i na dobrych uczynkach" (Pirke Awot 1:2). Cel dobroczynności może być sprecyzowany przez napis wyryty na skarbonce, np. Cedaka szel Erec Izrael — datki na Palestynę, dosłownie: na Ziemię Izraela (Warszawa). Innym wariantem tego motywu jest dłoń wrzucająca pieniądze — czasem z wyrytymi cyframi! — do skarbonki (m.in. Mińsk Mazowiecki, Starachowice — il. 33, 40). Na rozpowszechnienie tego motywu mógł też wpłynąć bliski związek dobroczynności z obyczajami cmentarnymi. „Jałmużna zbawia od śmierci" — woła się na pogrzebie przy zbieraniu datków, co jest interpretowane jako zbawienie od śmierci duchowej. Tę sentencję uwieczniano też na ścianie domu przedpogrzebowego (Kraków, cmentarz przy ul. Miodowej). W przeddzień Dnia Pojed­ nania, kiedy tradycyjnie odwiedza się groby, rozdaje się na cmenta­ rzu biedakom d a t k i . Skarbonka może również oznaczać, że zmarły był skarbnikiem lub trudnił się zbieraniem pieniędzy na cele społeczne. Ś w i e c z n i k i zdobią groby kobiet, ponieważ zapalanie i błogo­ sławienie świateł szabatu jest jedną z najważniejszych powinności kobiety. Skupiska mnóstwa nagrobków z motywem świecznika, rzucające się w oczy np. na cmentarzach w Łodzi i Szydłowcu, pochodzą stąd, że tradycyjnie mężczyzn i kobiety grzebano osobno, w różnych kwaterach cmentarza. Motyw tak często powtarzany dawał okazję do różnorodności przedstawień: dwa, trzy lub cztery osobne lichtarze oraz świeczniki wieloramienne, aż do dziewięciu ramion włącznie. Piękne płaskorzeźby można znaleźć w Lesku: świeczniki mają ramiona wielokrotnie przeplecione, jak warkocze szabasowej chały (il. 41). W Bobowej wyryty jest świecznik jakby spleciony z węży. Czasem ramiona u nasady przekształcają się w ptaki (Żelechów) lub w fantastyczne stwory — ryby o lwich głowach (Kazimierz nad Wisłą, Łowicz). Inne rzadkie ujęcia to świecznik z podstawą w formie kotwicy (Warszawa), głów gryfów (Żarki) lub z ramionami z liści dębu (Mszczonów). 18 19 48 Czasem świecznik ma postać m e n o r y — siedmioramiennej lampy oliwnej o charakterystycznym, regularnym kształcie. Jako jeden z kultowych przedmiotów w Przybytku i Świątyni Jerozolims­ kiej, jest ona szczegółowo opisana w Księdze Wyjścia, a w wizji proroka Zachariasza urasta do rangi znaku (Za 4). Jako starożytny symbol judaizmu menora jest wszechobecnym motywem sztuki żydowskiej; występuje na mozaikach i reliefach synagog zbudowa­ nych w pierwszych wiekach n.e., w grobowcach Bet-Szearim w Gali­ lei, na żydowskich grobach w rzymskich katakumbach z tegoż okresu i na zabytkowych cmentarzach w Pradze i Amsterdamie. Świece w świecznikach są często złamane na znak przerwanego życia. Nawiązuje do tego np. werset z epitafium słynnej Złotej Róży we Lwowie: „I jakby świecznika ramiona złamane jego palniki i kwiaty ozdobne" . Zupełnie wyjątkowe są bardziej wyszukane metafory śmierci z motywem świec: orzeł przygniatający świece szponami (Warszawa), czy też gryf, a może ptak gaszący świecę dziobem (Radomsko, il. 40). Skoro już mowa o świecach jako symbolu kobiety, warto dodać, że w poszczególnych przypadkach twórcy nagrobków posunęli się dalej w aluzji do szabasowego błogosławieństwa, przedstawiając obok świec dłonie (Szydłowiec) lub nawet całą postać kobiety — (na pomniku w Warszawie, odbiegającym od formy tradycyjnej macewy). Świecę czasem przedstawiano też na grobie mężczyzny, zwykle koło otwartej księgi, by przywołać obraz pobożnego człowieka, studiującego święte księgi do późnej nocy. Raz tylko spotkała autorka obok świecznika wyobrażenie stołu z dwiema szabasowymi chałami (Radomsko). Przy rozważaniu symbolu świecy otwiera się perspektywa na znacznie bardziej ogólną symbolikę światła. „Światło Pana jest duszą człowieka" — mówią Przypowieści Salomona (20:27). Świat­ ło, jako symbol duszy ludzkiej, zapalane jest w synagodze przy nazwisku zmarłego członka rodziny w rocznicę jego śmierci. Światło świeci się w domu, w którym trwa żałoba. Świece lub lampki pali się na nagrobkach, a w niektórych regionach, np. w Izraelu, groby mają specjalnie przeznaczone do tego wgłębienia; czasem można je też spotkać w Polsce. Lampa — jako ilustracja podanego wyżej wersetu — została wyrzeźbiona na nagrobku sfotografowanym przez Levy'ego w Horodyszczu. W synagodze przy arce zawieszona jest zawsze lampa, stale 20 21 22 23 �płonąca i tak właśnie zwana; ner tamki — „Wieczne światło". Symbolizuje ona wieczność prawd zawartych w Torze, której zwoje umieszczone są w arce, ew. w świętej szafie. Taka lampa — jej identyfikację ułatwia towarzyszący napis — widnieje na jednym z nagrobków w Warszawie (I poł. X I X w.). Tu zapewne wieczne światło jest alegorią nieśmiertelności duszy lub wiecznej pamięci o zmarłym. Jest to jedyny znany autorce przykład zastosowania tego motywu. Do metafor przemijania należy zapewne zaliczyć intrygujące, rzadko spotykane wyobrażenie, którego głównym motywem są świece w świecznikach; wyciągnięta ku nim dłoń ze świecą sugeruje czynność zapalania nowej świecy od tych już płonących lub gasną­ cych (Łowicz, Żelechów, Starachowice). Możliwe, że chodzi tu o przekazanie potomnym wiedzy, tradycji, czy wręcz samego życia? G w i a z d a D a w i d a (po hebrajsku: Magen Dawid —Tarem Dawida) to najczęstszy, obok menory, symbol judaizmu. W staro­ żytności heksagram używany był jako znak magiczny i ornament przez Żydów i nie-Żydów, a w średniowieczu także przez chrześci­ jan. Dopiero w X V I I wieku zaczęto go uważać za symbol Izraela. Pierwszy znany nagrobek z tym znakiem znajduje się na cmentarzu w Pradze i pochodzi z 1592 roku; na innym, już XVII-wiecznym nagrobku, wiąże się on z imieniem zmarłego — Dawid. W Polsce figuruje on rzadko na tradycyjnych, małomiasteczkowych mace­ wach, za to częściej na XX-wiecznych pomnikach, głównie w dużych miastach, jak Łódź czy Warszawa. Być może znamionuje on wówczas już bardziej identyfikację narodową niż religijną. T a b l i c e D e k a l o g u — motyw częsty w sztuce żydowskiej jako znak przymierza z Bogiem zawartego na Synaju — na nagrobkach w Polsce pojawia się zupełnie wyjątkowo (Warszawa, Ożarów, Brzesko). Z w i e r z ę t a i r o ś l i n y t o najbardziej rozpowszechnione i za­ razem najbardziej wieloznaczne motywy na macewach. Najczęściej nie sposób stwierdzić z całą pewnością, czy pełnią rolę symbolu, czy też zostały użyte jako uświęcone tradycją ornamenty. Lew — najczęstszy chyba motyw na nagrobkach żydowskich w Polsce — to znak pokolenia Judy, wywodzący się z błogosławieńs­ twa udzielonego przez Jakuba swym dwunastu synom, protoplas­ tom plemion Izraela: „Szczenię lwie, Juda (...) Czai się jak lew i lwica, któż go spłoszy" (Rdz 49:9). Lew Judy jest zarazem symbolem ludu 2 4 Izraela, bo po zaniknięciu 10 plemion północnych to właśnie głównie z plemienia Judy wywodzą swój rodowód późniejsi Żydzi. Lew może „ilustrować" imię zmarłego: Jehuda — w związku z powyższym błogosławieństwem, Lejb (w jidysz — lew) i Arie (po hebrajsku — lew). Postać lwa widnieje na nagrobku słynnego praskiego rabina Jehudy Lówa, według legendy — twórcy golema, zmarłego w 1609 r. Tu lew nawiązuje i do imienia, i do nazwiska. Jednak zbieżność z imieniem, wspominana przez wielu autorów, w rzeczywistości potwierdza się dość rzadko (np. Warszawa il. 11). W Biblii lew występuje jako uosobienie siły i potęgi, przyrównywa­ nej nawet do potęgi Stwórcy: „Gdy lew zaryczy, któż by się nie bał? Gdy wszechmocny Pan każe, któż by nie prorokował?" (Am 3:8). „Bądź potężny jak lew..." głosi znana sentencja talmudyczna, która w całości brzmi: „Bądź silny jak lampart, lekki jak orzeł, rączy jak jeleń, potężny jak lew, aby wypełnić wolę Twego Ojca w niebie" (Pirke Awot 5:23). Była ona bardzo popularna wśród Żydów polskich, o czym świadczy choćby dekoracja synagog (patrz s. 73, 74, 87). Znamienne są słowa Bileama o ludzie Izraela: „Oto lud! Jak lwica powstaje, jak lew się podnosi!" (Lb 23:24). Rzeźby lwów zdobiły Świątynię Jerozolimską i tron Salomona ( I I K n 9:18—19). Potem były stałym motywem wszelkich dziedzin sztuki żydowskiej. Inna rzecz, że umieszczany na nagrobkach motyw lwów, często wspiętych na tylne łapy i podtrzymujących koronę, tarczę lub inny emblemat, zdradza wzory ze sztuki nieżydowskiej. Takie zapożyczo­ ne lwy heraldyczne miały zapewne kojarzyć się z powagą i dostojeńs­ twem, i tym samym uświetniać imię zmarłego. Lwy na macewach królują we wszystkich zakątkach Polski i mają niezliczone odmiany. Są lwy realistyczne, o poprawnych proporcjach, można by rzecz — „pałacowe" (il. 38), są lwy stylizowane, o celowo i umiejętnie zmienionych proporcjach, są wreszcie lwy niezdarne, wręcz pokraczne, o żałosnym wyrazie pyska i figurze krowy, kota, jaszczura, czy też przypominające twarz ludzką — takie, jakie potrafił wyrzeźbić ludowy kamieniarz w Luba­ czowie, Jarosławiu, Nowym Wiśniczu czy Radomsku (il. 11,35, 36, 37,48). Ich kształty, podobnie jak i innych zwierząt na nagrobkach, przypominają często sztukę ludową, m.in. żydowską wycinankę. Trzeba przyznać, że nawet w małych miejscowościach kamieniarze często wykazywali dużo fantazji w „ustawianiu" swych lwów oraz II. 49. Wąż zwinięty w koło — symbol nieskończoności, i zapewne też aluzja do oczekiwanych czasów mesjańskich. Ponadto na relief składają się: uskrzydlona klepsydra, zawierająca w podstawie słowo „śmierć", lwy i waza z kwiatami. Inskrypcja o oryginalnym kroju liter i reliefie raz wklęsłym, raz wypukłym. Warszawa 1829 49 �wieloma strzałami (Warszawa), a podobny motyw, choć z tylko jedną strzałą, zawarł w swej pracy Levy. Innym wariantem jest obraz „wystraszonego jelenia, ugodzonego może strzałą, skaczącego przez załamujący się pod nim płot drewniany", zamieszczony w pracy A. Maliniaka. Możliwe, że częściej od tych unikalnych przykładów spotykane wizerunki skaczącego lub dramatycznie wygiętego jelenia wywodzą się z tego metaforycznego przedstawie­ nia śmierci. N i e d ź w i e d ź odpowiada imionom Ber (jidysz) i Dow (hebraj­ ski). Tak jest np. z niedźwiadkiem podpisanym „Beril" (zdrobnienie od Ber) w Zduńskiej Woli, dwoma niedźwiedziami trzymającymi łańcuch pod epitafium na macewie w Chrzanowie; taki przykład znany jest ze starego cmentarza w Pradze. Lew i niedźwiedź występują razem na nagrobku w Warszawie. Levy zamieścił w swej pracy fotografię nagrobka z Brześcia Litewskiego, na którym antytetycznie ustawione zwierzęta: wilk i niedźwiedź na łańcuchu, ilustrują imiona zmarłego: Wolf Ber; ale identyczna para na jednym z sąsiednich nagrobków wcale się z imieniem zmarłego nie łączy. Jest to zapewne dowód na kopiowanie przyjętych już motywów bez względu na ich treść. Autor książki o cmentarzach żydowskich w Rumunii interpretuje przedstawienie dwu niedźwiedzi niosących winne grono jako symbol bogactwa duchowego przysporzonego ludowi Izraela przez uczonego — właśnie o imionach Dow Ber. Wydaje się jednak, że ten sam motyw pojawiał się w tym rejonie niezależnie od imienia zmarłego. W i 1 k to w jidysz imię Wolf, a po hebrajsku — Zeew; może też odnosić się do imienia Beniamin, jako emblemat pokolenia Beniami­ na pochodzący ze słów błogosławieństwa Jakuba: „Beniamin — wilk drapieżny" (Rdz 49:27). Przykład ilustracji imienia Wolf podany jest powyżej przy opisie niedźwiedzia; poza tym jednak wilk, zresztą rzadki na nagrobkach w Polsce, występuje chyba bez związku z osobą zmarłego. O w c a , a częściej — t r z o d a o w i e c , to motyw bardzo rozpowszechniony, choć nie we wszystkich okolicach. W nadawaniu najróżniejszych form scenie z owcami u studni celowali twórcy nagrobków warszawskich; pod ich dłutem biblijna w swej inspiracji studnia przybierała kształt bardziej swojskiej studni z żurawiem lub pompy (il. 42). Czasem trzodzie towarzyszy suka z ssącym szczenię­ ciem (il. 25). Obraz owiec przywołuje na myśl wiele wątków z Biblii i tradycji żydowskiej. Hebrajskie imię Rachel oznacza owcę; ponadto biblijny patriarcha Jakub spotkał Rachelę pojącą owce u studni (Rdz 29:1-11), co mogło być inspiracją do przedstawienia owiec u studni, lub nawet samej studni, jak to się stało na starym cmentarzu ł ó d z k i m . Skojarzenie z innym biblijnym imieniem wykorzystał twórca macewy w starej części cmentarza warszawskiego, rzeźbiąc na grobie Mojżesza trzodę owiec podążających ku pompie (il. 15). 27 28 29 30 II. 50. Wąż Eskulapa na nagrobku rabina i lekarza Eliczera Askenazego. Jeden z nagrobków zrekonstruowanych po wojnie na cmentarzu Remu. Kraków 1585 (tłum. — 5) zdobieniu ich grzyw i ogonów, mimo, że ich umiejętności techniczne pozostawały często daleko w tyle za wyobraźnią. Lwy — podobnie jak jelenie czy gryfy — pełnią różne funkcje w stosunku do innych elementów kompozycji, i od tego również może być uzależniona ich symbolika. Lew podtrzymujący „koronę Tory", księgi, lub trzymający w objęciach zwoje Tory — to strażnik praw religii mojżeszowej (il. 31). Powtarza się scena, w której lwy otwierają aron-hakodesz (arkę, dosł. świętą szafę w synagodze) z widocznymi wewnętrz zwojami Tory m.in. Lesko, Ożarów, (Sieniawa il. 29). Lwy podtrzymują też różne inne elementy reliefu, np. tarczę z literami PN ( T / l ) od słów „tu spoczywa". Poprawne rzeźbiarsko lwy z wężami w paszczy zdobią nagrobki w Warszawie i Łowiczu, zaś w Żabnie można znaleźć naiwną acz pełną wyrazu płaskorzeźbę przedstawiającą lwa, który depcze węża. Lew czasem „zastępuje" niepożądaną postać ludzką i trzyma w łapie dzban lewitów (il- 38), skarbonkę, lub wrzuca do niej jałmużnę. W obręb symboliki śmierci wprowadza nas przedstawienie lwa, opierającego łapę o... nagrobek (Olkusz). J e l e ń odpowiada imionom Hirsz (jidysz) i Cwi (hebrajski) (il. 22, 41) oraz imieniu Naftali, zgodnie ze słowami błogosławieństwa Jakuba: „Naftali — smukła łania, rodzi ładne sarnięta" (Rdz 49:21). Hebrajskie imię Lea oznacza łanię. „Bądź ... rączy jak jeleń" — mówi cytowana już sentencja z Talmudu (Pirke Awot 5:23). Na jednym z warszawskich nagrobków lew i jeleń „podtrzymują" koronę, a odpowiedni fragment powyższej sentencji: „silny jak lew, rączy jak jeleń" — zawarty jest w epitafium (il. 35). Tę samą parę zwierząt, ale tym razem flankujących szafę z księgami, przedstawio­ no na nagrobku w Łodzi dla zilustrowania imion zmarłego: Cwi Jehuda. Najczęściej jednak nie widać związku między jeleniem w reliefie a treścią epitafium. Jeleń, podobnie jak lew, pełni różne funkcje w całości kompozycji, np. podtrzymuje wazę z kwiatami (Sieniawa i l . 57), konwie lewitów (Chrzanów) lub towarzyszy zwojowi Tory (Warszawa). W sztuce żydowskiej jeleń jest symbolem dążenia ku Bogu, zgodnie ze słowami Psalmu 42:2 „Jak jeleń pragnie wód płynących, tak dusza moja pragnie ciebie, B o ż e ! " Z symboli­ ką śmierci związany jest relief przedstawiający jelenia przeszytego 25 26 50 31 II. 51. Dwa przeplecione węże. Wieliczka �w połowie dni moich" (Ps 102:8). Analogie do tego obrazu można znaleźć poza Polską: Diamant w swej pracy o żydowskiej sztuce ludowej przedstawia macewę z Czerniowców o niesłychanie złożonej symbolice, gdzie obok innych motywów widać — według interpreta­ cji autora — martwego ptaka na dachu synagogi i małe ptaszki — „zbłąkane duszyczki" — tulące się do jej okien. Na podstawie fotografii reliefu można nieco ostrożniej stwierdzić, że przedstawia on ptaka na dachu budynku i poniżej pisklęta. O bólu osieroconych mówi spotykany na nagrobkach obraz p i s k l ą t , rozglądających sią bezradnie za odlatującą matką, a licz­ ba piskląt może — wg. Levy'ego — odpowiadać liczbie pozostawio­ nych dzieci. Zgodne to jest z hebrajskim obyczajem językowym, który o osieroconych mówi jako o „ptaszkach" lub „ g o ł ą b k a c h " . Tak więc ptak zastępuje tu człowieka, co zresztą ze względu na wspominany zakaz przedstawiania postaci ludzkiej miało już dawną tradycję w sztuce żydowskiej, np. w iluminacji manuskryptów. Levy podaje inne ciekawe przykłady zastosowania tego chwytu na nagrobkach: ptak „zastępuje" kobietę w typowej sytuacji szabatowej — przed stołem z chałkami i świecami (Horodyszcze) lub przy wrzucaniu datków do puszki (Warszawa). Najbardziej osobliwy pomysł to przedstawienie nieboszczyka jako leżącego ptaka ... w nakryciu głowy, bo zmarły był mężczyzną (Nowogródek). Wizerunek ptaka może nawiązywać do żeńskich imion: żydows­ kiego Fajgel lub hebrajskiego Cipora, co znaczy właśnie „ptak". Istnieje wiele możliwych interpretacji obecności ptaków w płas­ korzeźbie nagrobnej. W powyższych przykładach uosabia on zmar­ łego; śmierć — gdy gasi płomień świecy (il. 34). Może bywa też symbolem opieki Stwórcy, wedle słów „Pan (...) piórami swymi ciebie okryje, pod jego skrzydłami będziesz bezpieczny" z Psalmu 91, odmawianego tuż po śmierci . Artyści-kamieniarze z małych miasteczek nie zawsze posługiwali się dłutem dość sprawnie, by można było rozróżnić poszczególne gatunki ptaków. Czasem intencja twórcy jest jasna, choć efekt jest daleki od perfekcji, kiedy indziej jego zamierzeń można się zaledwie domyślać. O r z e ł króluje w świecie ptaków także na nagrobkach żydows­ kich. Już w starożytności był popularny w dekoracji synagog i grobowców (np. katakumby w Bet Guwrin w Galilei). W synago­ gach, na nagrobkach i na przedmiotach kultu rozpościera swe opiekuńcze skrzydła nad koroną Tory, tablicami Przymierza, księ­ gami, świecznikami i zwierzętami. W Biblii jest tak wiele metafor poetyckich odwołujących się do obrazu orła — uosabiającego takie 35 36 II. 52. Motyl — symbol wanitatywny. Warszawa 1860 i umieszczając — dla podkreślenia aluzji — napis „Mojżesz był pasterzem trzody swoich braci", będący trawestacją wersetu biblij­ nego (Wj 3:1). Nawiązanie do imienia to jednak wyjątek. Trzoda owiec — to metafora żałoby po zmarłym, utraty przewodnika lub pozostania bez opieki rodziny, jeśli jest to grób kobiety. Prawie zawsze owce wychodzą z domu, w którym drzwi i okna stoją otworem jak w domu żałoby—jest to opuszczone domostwo. Możliwe, że ten alegoryczny obraz ma swe korzenie w wersetach biblijnych utrwalonych w wyob­ raźni i tradycji: „... aby zbór Pana nie był jak owce, które nie mają pasterza" (Lb 27:17); „Widziałem całego Izraela rozproszonego po górach jak owce, które nie mają pasterza" ( I K r i 22:17) lub „Jagnięciem spłoszonym był Izrael" (Jr 50:17). Wszak o zmarłym mówi się czasem w epitafium, że „pasł swoją świętą trzodę". Jeszcze bliższy związek tej sceny ze śmiercią ukaże nam się wtedy, gdy przypomnimy słowa psalmu recytowanego w domu żałoby: „Jak owce zmierzają ku otchłani, śmierć ich pasterzem" (Ps 49:15). W i e l b ł ą d y znane są autorce dotąd z jednego tylko nagrobka, ale za to pełnią one istotną rolę w przedstawionej na nim scenie: trzy wielbłądy, leżące pod drzewem skierowane są ku studni; w głębi widać namiot — rzecz się wszak dzieje wśród ludu pasterskiego — a z boku wyłania się ręka, czerpiąca dzbanem wodę dla wielbłądów, pars pro toto postaci Rebeki, którą przy pojeniu wielbłądów zastał Eleazar, wysłannik szukający żony dla Izaaka (Rdz 24:15—22). Pod tym nagrobkiem na warszawskim cmentarzu spoczywa Rebeka córka Symchy z Gniewoszowa, zmarła w 1835 r. Trudno oprzeć się pokusie porównania tego nieporadnie wyryte­ go, ale wiernego ortodoksyjnym zasadom przedstawienia z nieporó­ wnywalnie bieglej wykonaną, ale daleką już od ducha judaizmu płaskorzeźbą na grobie Rebeki, żony Samuela Lewi Ximenesa, pochowanej na cmentarzu w Ouderkerk pod Amsterdamem w 1694 r. W medalionie otoczonym przez płaczące amorki artysta wyobraził Rebekę z dzbanem u studni, zwróconego ku niej posłańca i kilka innych postaci, cztery wielbłądy, a w tle — mury miasta. Postaci odziane w zwiewne szaty mają rysy i proporcje godne rzeźb antycznych, a cała kompozycja, podobnie jak wiele innych na tym cmentarzu, mogłaby zdobić wnętrze pałacu. To porównanie nagrob­ ków dwóch Rebek uzmysławia wspólnotę tradycji duchowej Żydów żyjących w środowiskach o tak różnej od siebie kulturze. P t a k i są jednym z najpowszechniejszych motywów na mace­ wach, zwłaszcza na grobach kobiet (il. 43). Źródła tych przedstawień można szukać, jak zwykle, w metaforach biblijnych, a także w późniejszych pismach, np. w średniowiecznej kabalistycznej księdze Zohar, z której pochodzi chasydzkie wierzenie, że dusze pobożnych — w postaci ptaków — siadają każdego ranka na żywopłotach raju, śpiewając chwałę Pana. Ptak to alegoria duszy, a ulatujący ptak — to uchodząca dusza. Pełne dramatyzmu są unikalne reliefy, na których ptak podrywa się do lotu z dachu pustego domu (Warszawa) lub z drzewa koło domu o otwartych szeroko drzwiach (Szydłowiec, Warszawa). Ten obraz bólu i rozpa­ czy może być echem słów psalmu: „Nie śpię i jęczę jak ptak samotny na dachu". Dalej psalmista woła: „Boże mój, nie zabieraj mnie 32 37 11. 53. Lcwiatan zwinięty w koło i trzymający w paszczy własny ogon — polichromia na sklepieniu bimy w synagodze w Łańcucie. Motyw ten często wykorzystywano w synagogach i do niego zapewne nawiązują podobne płaskorzeźby nagrobne 3 3 34 51 �54 cechy jak potęgę, odwagę, miłość — że nie sposób stwierdzić, które z nich stały się źródłem inspiracji dla twórców nagrobków. Wystar­ czającym powodem mogło być to, iż orzeł jest symbolem miłości i opieki Boga nad ludem Izraela. Powiedziane jest przecież w pieśni Mojżesza: „Jak orzeł pobudza do lotu swoje młode, unosi się nad swymi pisklętami, rozpościera swoje skrzydła, bierze na nie młode i niesie je na lotkach swoich, tak Pan sam jeden prowadził go (lud Izraela — przyp. aut.) i nie było przy nim obcego Boga" (Pwt 32:11). A w innej metaforze „Wy widzieliście, co uczyniłem Egipcjanom, jak nosiłem was na skrzydłach orlich i przywiodłem was do siebie" (Wj 19:4). Groźną potęgę Boga ucieleśnia orzeł w proroctwie Jeremiasza 0 upadku wrogów Izraela: „Oto jak orzeł nadlatuje, rzuca się na zdobycz i rozpościera swoje skrzydła nad Moabem. Miasta są zdobyte, a twierdze opanowane" i dalej: „Oto jak orzeł wzbije się 1 rzuci, i rozpostrze swoje skrzydła nad Bosrą; i będzie w owym dniu serce bohaterów edomskich jak serce kobiety rodzącej" (Jr 48:40 —4\ i 49:22). W pieśni żałobnej Dawid sławi Saula i jego syna Jonatana: „Saul i Jonatan, ukochani i przyjemni, (...) od orłów szybsi, od lwów silniejsi" ( I I Sm 1:23). „Bądź lekki jak orzeł" — mówi cytowana już znana sentancja z Przypowieści Ojców. Orzeł to ptak, którego młodość się odnawia (Ps 103:5). Tak więc wyobra­ żenie orła może ewokować różne przymioty, nawet jeśli weźmiemy pod uwagę tylko źródła z tradycji żydowskiej, do których przecież nie ograniczali się autorzy nagrobkowych reliefów. Cmentarne orły mają zróżnicowaną formę; ich wygląd bywa zgodny z prawami natury albo wyobraźni, lub konwencji przyjętej w godłach różnych państw i rodów. Czasami na nagrobkach (m. in. w Warszawie, Piotrkowie, Tarnowie i Lublinie) oprócz licznych i różnorodnych orłów jednogłowych pojawia się orzeł dwugłowy; taki sam widnieje w gąszczu innych motywów na nagrobku w Piatra Neamt w Rumunii (il. 44, 45). Autor książki o cmentarzach żydowskich w Rumuni uważa to za przejaw asymilacji i lojalności wobec władzy — monarchii austrowęgierskiej. Trudno potwier­ dzić bądź obalić ten pogląd; wydaje się jednak, że w Polsce motyw 38 II. 54. Macewa pary małżonków — przykład wyjątkowo bogatej kompozycji. W górnej części czaple trzymające koronę w dziobach, niżej para gołąbków (ilustrująca małżonków), po bokach stwory fantastyczne będące połączeniem lwa i ryby; inne motywy to gwiazdy i winne grona. W relief wkomponowany początek epitafium „Tu spoczywają". Chrzanów 1830; il. 55. Złamane drzewo — symbol żałoby, z owocami oznaczającymi być może potomstwo zmarłej. Na domu pierwsze litery epitafium. Warszawa 1826; il. 56. Relief przedstawiający synagogę w Kielcach, na nagrobku jej fundatora Mosze Menachema Pfefera. Warszawa 1919; il. 57. Rośliny o ludowym rysunku, po bokach jelenie, w epitafium ozdobne liternictwo i dodatkowe ornamenty roślinne. Sieniawa 1858 55 �57 ten pojawia się także na nagrobkach osób, które trudno posądzić 0 tendencje asymilacyjne, a dobór jego jest przypadkowy. Prawdo­ podobnie działała tu zasada kopiowania wzorów kojarzących się z dostojeństwem — godła monarchów. Za ornament pozbawiony treści politycznych uznał go też Cieśla w swej pracy o nagrobkach żydowskich we wschodniej Rzeczpospolitej. ' G o ł ą b jako biblijny symbol pokoju oznacza na nagrobkach między innymi zgodę i miłość małżeńską. W Chrzanowie dwa gołąbki zdobią wspólny grób pary małżonków, o których eiptafium mówi, że „kochali się jak dwa gołąbki" (il. 54). Gołąb z gałązką w dziobie może być odczytany jako wyraz życzenia, by dusza zmarłego zaznała pokoju wiecznego. Gołąb jako symbol pokoju ma oczywiście swój rodowód w Księdze Wyjścia; powraca z gałązką oliwną do arki Noego na znak, że wody ustąpiły 1 Pan zawarł pokój z ludźmi. P e l i k a n na żydowskich nagrobkach został zapewne przyjęty ze sztuki chrześcijańskiej, a może z ludowych wierzeń o pelikanach karmiących młode własną krwią, jako symbol rodzicielskiej troski i poświęcenia. Obraz taki jest częsty na grobach kobiet w różnych okolicach, zwłaszcza w Szydłowcu (il. 47). Gwoli ścisłości trzeba dodać, że to scena z pisklętami sugeruje nam obecność pelikana, bowiem w rzeczywistości reliefy te przedstawiają bliżej nie zidentyfi­ kowane ptaki o bardzo długiej i wygiętej szyi. B o c i a n y trzymające w dziobach węże, a zarazem przez te węże oplecione — to motyw frapujący i rzadki (il. 46). Takie pary zwierząt można znaleźć na pojedynczych nagrobkach w Chrzanowie, War­ szawie, Krakowie (na cmentarzu Remu, ale tam przypominają one raczej kaczki luźno oplecione przez węże), a jednego bociana z wężem w Będzinie, Łowiczu i Wieliczce. Ten sam motyw występuje w dekoracji synagog (m.in. w Łańcucie, Jabłonowie i Mohylewie), a siągając wstecz — w iluminacji manuskryptów. Bocian to po hebrajsku hasida — pobożna; cała scena jest alegorią rozkoszy sprawiedliwych i pobożnych w czasach mesjańskich. W ą ż , choć pojawia się na nagrobkach żydowskich w Polsce raczej rzadko, występuje w wielu scenach i „rolach", których znaczenie trudno jednoznacznie określić. Jest więc wąż w szponach orła (Warszawa) czy wijący się wśród drzew w lesie (Brzesko, 3 40 Chrzanów), wąż w wazie z owocami (Warszawa), węże splecione w kłąb (Wieliczka, i l . 54), wąż spełzający z drzewa ku innym postaciom (Warszawa), wąż w paszczy lub łapach lwa (Warszawa, Łowicz, Żabno, i l . 48); lew i węże występują też na rumuńskim nagrobku w Gura Humorului. Spotykamy też opisane już węże w dziobach bocianów. Istny „raj dla węży" to cmentarz w Wieliczce, gdzie raz nawet koniec epitafium wkomponowany jest w dwa splecione ze sobą węże. Na jednym reliefie w Warszawie ramiona świecznika przechodzą w węże, z których lewy trzyma w paszczy jabłko, a prawy złamaną świecę. Kusząca byłaby interpretacja tej sceny jako aluzji do raju, w którym zgodnie z życzeniem wyrażonym w wielu epitafiach (choć nie w tym) znaleźć się ma dusza po śmierci. A może jest to metafora drogi człowieka od narodzin do zgonu lub śmierci jako konsekwencji grzechu pierworodnego? Na innym nagrobku, w Warszawie, relief przedstawia kaduceusz — uskrzydlo­ ną laskę Merkurego, na wzór antyczny. Ponieważ inskrypcja jest zatarta, można jedynie zaryzykować przypuszczenie, iż zmarły był kupcem. W zasadzie jednak zajęcie świeckie, podobnie jak bogact­ wo, nie znajdowały wyrazu w epitafiach ani w reliefach. Z rzadka pojawia się tylko trzykrotnie wygięty wąż Eskulapa, m. in. na nagrobku rabina a zarazem lekarza, Eliezara Askenazego, pocho­ wanego w 1585 r. na cmentarzu Remu w Krakowie (il. 50). Podobne elementy występują często na nagrobkach w Pradze. Wyjątkowy jest też nagrobek przedstawiający węża, który dusi baranka, ale odbiega on od form tradycyjnych. Wyrzeźbił go na cmentarzu warszawskim Abraham Ostrzega. Jednym z najciekawszych — i bardzo rzadkich — motywów na macewach jest w ą ż z w i n i ę t y w k o ł o i połykający własny ogon. Czasem występuje on sam, częściej wkomponowana jest w niego uskrzydlona klepsydra, co z kolei bywa częścią jeszcze bogatszego reliefu (il. 49). Taki wąż to z jednej strony antyczny Uroburos — symbol wieczności i nieśmiertelności (duszy?), z drugiej zaś — transfiguracja mitycznego potwora morskiego Lewiatana, które­ go mięso — według Talmudu i ludowej tradycji — będą spożywać sprawiedliwi na niebiańskiej uczcie po przyjściu Mesjasza: „W owym dniu ukarze Pan swym twardym, wielkim i mocnym mieczem Lewiatana, zwinnego węża, Lewiatana, węża skręconego, i zabije 53 �w Zelwie i Izabelinie — arcydziełach ludowej snycerki, dziś już nie istniejących. Na nagrobku w Warszawie znalazła autorka jedyny dotychczas wizerunek wołu lub barana z rybim ogonem — kolejny przykład inwencji twórców macew. Na fragmencie nagrobka w Lublinie widoczne jest intrygujące zwierzę: jednorożec z rybim ogonem, trzymający przedmiot przypo­ minający moździerz. Nawet w wypadku jednorożca, motywu pozornie zapożyczone­ go ze sztuki nieżydowskiej, można się doszukać symboliki odnoszą­ cej się do judaizmu: w starych tekstach jednorożec ilustruje doskona­ lenie duszy przez studia religijne. Można się domyślać, że gryfy przeniknęły do sztuki żydowskiej przez naśladownictwo wzorów sztuki ogólnoeuropejskiej, można też szukać ich korzeni w kulturze asyryjskiej i babilońskiej, choć tak daleka inspiracja wydaje się wątpliwa. Z pewnością bliskie one były wyobraźni żydowskiej dzięki opisom fantastycznych bestii w wizjach proroków. Aby rejestr zwierząt był możliwie pełny, należy wspomnieć o tych, które — oprócz już wymienionych — służyły zobrazowaniu nazwisk, a więc m y s z — Meisel, g ę ś — Gans, r y b a — Karpeles lub Fisz, k o g u t — Kohout lub Hahn; l i s — Fuchs. Wszystkie te przykłady pochodzą z cmentarza w Pradze; podobne, choć rzadziej, można znaleźć w innych miastach czeskich, zaś Levy podaje przykład z Warszawy, gdzie j e d n o r o ż e c — zamiast barana — ilustruje nazwisko R o m . Niektórzy autorzy łączą zwierzęta na nagrobkach z miesiąca­ mi, którym te zwierzęta odpowiadają w k o l e z o d i a k a l n y m , gdzie ryby — to miesiąc adar, baran — nisan, byk — ijar, lew — aw, a koziorożec — tewet. Istotnie, znaki zodiaku odgrywają w żydows­ kiej ludowej tradycji i obyczajowości ważną rolę, były np. stałym elementem polichronmii synagog, ale potwierdzenie świadomego ich użycia na nagrobkach dla wyrażenia miesiąca śmierci wymagałoby obszernych badań. Dotychczasowe, prowadzone przez autorkę nie dają podstaw do takiego wniosku. Na zakończenie uwag o zwierzę­ tach trzeba jeszcze raz zastrzec, że współbrzmienie imion z nazwami zwierząt i ptaków było rzadko wykorzystywane przez twórców macew w Polsce, nie należy się więc sugerować tylko reliefami, gdy nie znane jest epitafium. Ś w i a t r o ś l i n w sztuce żydowskiej, w tym także na nagrob­ kach, reprezentują po pierwsze owoce Ziemi Świętej, które były składane w ofierze w Świątyni i stosowane w obrzędach (np. oliwa, lulaw i etrog), po drugie — rodzime drzewa i kwiaty, a po trzecie — rozety, wici, girlandy, wieńce, wazony z kwiatami i kosze pełne owoców, zaczerpnięte ze sztuki świeckiej otaczających narodów. Tu znów stajemy przed pytaniem: ornament czy symbol? Wazy z kwia­ tami wydają się typowym ornamentem barokowym, można jednak przypuszczać, że pod tą nieżydowską formą kryje się prastary motyw Drzewa Życia, tak istotny w myśli żydowskiej. Ace chajim — po hebrajsku: drzewa życia — to także nazwa wałków, na które nawijany jest zwój Tory. W manuskryptach i haftach wałki te były przedstawiane z wyrastającymi z nich roślinami, takimi, jak na nagrobkach. Tora jest bowiem „drzewem życia dla tych, którzy się jej uchwycili" (Przp 3:18). „Owocem sprawiedliwych jest drzewo życia" według Przypowieści Salomona (11:30). Spod drzewa został człowiek wygnany i pod drzewo — stojące w centrum raju — powró­ ci. Jest to więc symbol odpoczynku duszy zmarłego w ogrodzie Eden, a zarazem nadziei mesjańskiej. Z ł a m a n e d r z e w o jest najczęstszym symbolem wanitatywnym, spotykanym na cmentarzach żydowskich w całej Polsce (il. 55). Wielu niuansów znaczeniowych w przedstawieniach złamanego drzewa dopatrzył się Levy; według niego drzewo uginające się pod ciężarem owoców jest metaforą owocnego życia, uschnięta gałąź może natomiast oznaczać zmarłych bezpotomnie. Starannie prze­ myślaną aluzję zawiera obraz drzewa, którego koronę zdobi sześć owoców, a siódmy leży na ziemi. To grób matki, która umarła rodząc siódme dziecko. Kwitnąca gałązka, która odpada z drzewa może być, według Levy'ego, inspirowana prz słowa proroka odno­ szące się do opieki Boga nad ludem Izraela: „... wezmę z wierzchołka wysokiego cedru, z najwyższych jego gałązek delikatną różdżkę (...) na wysokej izraelskiej górze ją zasadzę, i wypuści pędy i wyda owoce" (Ez 17:22—23). 4 5 46 47 II. 58. Wiązanka z gałęzi palmy i innych roślin, zwana lula w (z lewej) i owoc cytrusowy zwany etrog (z prawej) — rośliny używane w święto Sukkot. Etrog przedstawiono w pojemniku, tak jak się go przechowuje. Kazimierz nad Wisłą smoka morskiego" (Iz 27:1). Do takiej interpretacji zwiniętego węża na nagrobkach uprawnia autorkę jego podobieństwo do tak częs­ tych w synagogach przedstawień Lewiatana (np. Dąbrowa Tarnow­ ska, Łańcut, Sandomierz), gdzie zajmuje on zwykle poczesne miejsce (il. 53). R y b y na nagrobkach to najczęściej delfiny z głową w dół, zazwyczaj flankujące inskrypcję i pełniące chyba tylko rolę orname­ ntu, zaczerpniętego z nieżydowskiej sztuki (np. Radomsko, Warsza­ wa). Warto dodać, że para delfinów stykających się ogonami na podwójnym XVII-wiecznym nagrobku na cmentarzu Remu jest dalekim echem motywu z ościeży Kaplicy Zygmuntowskiej w kated­ rze wawelskiej. Znacznie oryginalniejszym motywem są trzy przeplecione ryby, które pojawiają się już na XVI-wiecznym nagrobku w Krakowie, a w ubiegłym stuleciu w Chrzanowie i Trzebini. Takie ryby były elementem malarskiej dekoracji — par excellence ludowej — drew­ nianych synagog, m.in. bóżnicy w Chodorowie. Opisy nagrobków rumuńskich wiążą ten motyw z miesiącem adar , ale w znanych autorce przykładach z Polski, a także XVI-wiecznym nagrobku z Pragi, nie ma zbieżności z miesiącem zgonu. Inny związek sugeruje Eugeniusz Duda: pochowana pod wspomnianym nagrobkiem w Krakowie zmarła w piątek, a ryby są symbolem szabatu, bo pojawiają się na stole w piątkowy wieczór. M o t y l , występujący wyjątkowo jako jedyny motyw w przyczó­ łku macewy, to zapewne znany z cmentarzy chrześcijańskich symbol wanitatywny, oznaczający wędrówkę duszy i jej przeobleczenie się w lepszą szatę: z gąsienicy (życie), przez poczwarkę (śmierć) w motyla (życie wieczne) (il. 52). Ze świata fauny można jeszcze sporadycznie spotkać na nagrob­ kach p a w i e , ł a b ę d z i e (m.in. Warszawa), p a p u g i (Przemyśl), w i e w i ó r k i (Warszawa, Lublin), lamparty (Warszawa), k r ó l i k i (Lublin), j a s z c z u r k i (Warszawa, Łowicz) a może także i jeszcze inne zwierzęta, na które autorka się dotąd nie natknęła, jak np. opisane przez Schipera skaczące ż a b k i na chasydzkim nagrobku w Dubnie. Do królestwa zwierząt wypada też chyba zliczyć s t w o r y f a n t a s t y c z n e , które zadomowiły się na nagrobkach żydowskich w całej Polsce. Są wśród nich klasyczne gryfy o ciele lwa, ptasich skrzydłach, o różnych wariantach paszcz i ogonów, a także smoki, bazyliszki, jednorożce oraz zadziwiające bestie o górnej części lwa, a dolnej — ryby (Warszawa, Wieliczka, Chrzanów; i l . 54). Takie rybo-lwy zdobiły drzwi szaf na zwoje Tory w bóżnicach, np. 42 43 44 54 48 49 50 �Poszukiwania na cmentarzach ujawniają coraz to nowe warianty motywu złamanego drzewa. Oryginalny obraz to las z jednym drzewem złamanym (Sokołów Małopolski). Bywa, że łamie je łapą lew, uosobiający śmierć, lub gałąź porywa w dziobie drapieżny ptak. Bardziej bezpośrednią metaforą tragedii jest dłoń z nożem, ścinająca drzewo (na jednym z warszawskich nagrobków); epitafium potwier­ dza nasz domysł i mówi o „zamordowanym". Ciekawe, że częste na cmentarzach żydowskich na Wyspach Karaibskich przedstawienia drzewa zrąbanego siekierą trzymaną w dłoni nie oznaczają ponoć zabójstwa, a jedynie życie przerwane w kwiecie wieku. Jako sybol wanitatywny pojawiają się choć znacznie rzadziej niż drzewa złamane kwiaty, które później, na pomnikach wychodzących poza formę tradycyjnej macewy, stały się jednym z najchętniej używanych motywów plastycznych — zwłaszcza na nagrobkach w stylu secesyjnym. Podobnie jak w przypadku zwierząt, kwiat może być plastyczną ilustracją imienia lub nazwiska; na jednym z pierwszych znanych średniowiecznych nagrobków mających w ogóle dekorację plastycz­ ną pojawia się kwiat jako odpowiednik imienia zmarłej — Blume córki Jaakowa. Symbolikę śmierci i aluzję do nazwiska połączył twórca macewy ze Słonimia rzeźbiąc złamaną różę na grobie dziewczyny o nazwisku Rosenblum, zmarłej w kwiecie wieku. Rośliny, wśród nich drzewa, to najczęściej rośliny „w ogóle", bez specjalnych cech gatunkowych. Niekiedy chodzi jednak o szczegól­ ną roślinę, zwłaszcza w przypadku drzew i owoców Ziemi Świętej. W i n n e g r o n o , w i n o r o ś l t o motyw powszechny w sztuce i , jak wiele tu wymienionych, obarczony symbolicznym znaczeniem w chrześcijaństwie. W judaizmie i sztuce żydowskiej ma odrębną, głęboką symbolikę, oznacza bowiem lud Izraela. Według słów proroka „Winnicą Pana Zastępów jest dom izraelski, a mężowie judzcy ulubioną jego latoroślą" (Iz 5:7). Psalmista przyrównuje Izraela do winorośli, która zabrana z Egiptu zapuściła korzenie i rozrosła się w Ziemi Obiecanej (Ps 80:9—17). Winne grono, przyniesione przez Jozuego i Kaleba przed Mojżesza, to symbol płodności tej ziemi (Lb 13:23). Może ono oznaczać na nagrobku, oprócz przynależności do ludu Izraela, owocną pracę, bogactwo duchowe, które uczony przynosi swemu narodowi. Na grobie kobiety może być echem wersetu: „Żona twoja jak winorośl płodna w zaciszu twego domostwa, synowie twoi jak gałązki oliwne dookoła twego stołu" (Ps 128:3). G a ł ą z k i w i n n e i o l i w n e mają też znaczenie mesjańskie, obrazując „szczep Dawidowy" (Jr 23:5) i „różdżkę Jessego" (Iz 11:1), o których mówią prorocy. Na cmentarzu w Pradze winne grono pojawia się w X V I w., gdy nagrobki jeszcze bardzo rzadko mają dekorację plastyczną. Epita fium słynnego filozofa i komentatora prawa rabinicznego, Mojżesza Isserlesa, zwanego Remu, na cmentarzu w Krakowie, spowite jest 5 1 52 53 w rzeźbioną winorośl; tę bogato zdobioną płytę wystawiono temu uczonemu prawdopodobnie w połowie X V I I I w. uważając wido­ cznie, że oryginalna XVI-wieczna macewa bez dekoracji plastycznej (obecnie umieszczona na odwrotnej stronie) jest za skromna. Motyw ten jest rozpowszechniony w całej Polsce; winne grono umieszczone bywa zwykle w przyczółku, często w połączeniu z innymi motywami, a pędy oplatają kolumny (il. 12, 54, 62). O w o c g r a n a t u to jeden z 7 tradycyjnych owoców Ziemi Obiecanej. Motyw ten zdobił kolumny Świątyni Salomona ( I K r i 7:18), szaty arcykapłana Aarona i inne akcesoria obrzędowe. Można go odnaleźć na fryzie starożytnej synagogi w Kapernaum. Nazwę granatów noszą ozdobne gałki nasadzane na drzewce zwojów Tory; stąd zapewne owoce granatu mogą symbolizować Torę, mądrość i uczoność. Trudno je zidentyfkować na nowszych nagrobkach, choć niekiedy owoce przypominają granaty, za to na cmentarzu Remu ich pełnoplastyczne rzeźby wieńczą po obu bokach XVII-wiecznych nagrobek, co nasuwa skojarzenie z ubranym zwojem Tory. P a l m a była ulubionym motywem żydowskim w starożytności, uwiecznionym na monetach, mozaikach i rzeźbionych fryzach synagog, katakumbach w Izraelu i w Rzymie. Na XVII-wiecznym grobowcu żydowskim pod Amsterdamem gałęziom palmowym towarzyszy werset „Sprawiedliwy wyrośnie jak palma" (Ps 92:13), tymże wersetem podpisane jest drzewo wyrzeźbione na nagrobku w Krakowie (nowy cmentarz), choć nie przypomina ono palmy. Autorka wielokrotnie spotykała się z twierdzeniem, że palma na nagrobku oznacza młodą dziewczynę; jednak nie potwierdzają tego dotychczasowe badania i jeśli nawet taka korelacja występuje, nie jest z pewnością silna. Poza tym na tradycyjnych macewach w Polsce palma występuje rzadko, lub też trudno ją odróżnić od innych drzew. Palma stała się za to jednym z ulubionych motywów na XX-wiecznych grobowcach, zwłaszcza tych, którym artysta nadał cechy „stylu biblijnego", tzn. starał się nawiązać do architektury, historii a czasem i krajobrazu Izraela. L u l a w (specjalnie owinięta gałązka palmowa) i e t r o g (owoc cytrusowy) to atrybuty święta Sukkot, upamiętniającego wędrówkę Żydów po pustyni. Były jednym z najczęstszych motywów na mozaikach starożytnych synagog i na grobowcach, ale na nowożyt­ nych nagrobkach pojawiają się sporadycznie. Autorce znane są dwa przykłady: z Kazimierza nad Wisłą, gdzie etrog przedstawiono w otwartym pudełku (il. 58) i z Szydłowca, gdzie etrog spoczywa w koszyku (naczynia na etrog mają różne formy). Z epitafium wynika, że śmierć nie nastąpiła w czasie święta Sukkot, więc nie taki fakt był motywem wprowadzenia etrogu. Co wiec symbolizuje? Z rodzimych drzew, które możemy rozpoznać spotykamy d ą b (m.in. Bieruń Stary), w i e r z b ę p ł a c z ą c ą (m.in. Oświęcim), g r u s z ę (np. Warszawa; il. 55) i ś w i e r k i (Sokołów Małopolski): z kwiatów — s ł o n e c z n i k (Łowicz; i l . 62), z owoców — m.in. 54 II. 59. Płaskorzeźba umieszczona w dole macewy przedstawiająca miasto za murami; do bramy w murze prowadzi most, na rzece widać łodzie. Inskrypcja na wstędze nad miastem zawiera początek psalmu 137 ..Nad rzekami Babilonu — tam siedzieliśmy i płakaliśmy na wspomnienie Syjonu". Warszawa, ok. 1820 55 �zabrakło zmarłego — to symbol śmierci i żałoby. Inspiracją dla takiego obrazu mogła być też skarga proroka: „Śmierć wdarła się przez nasze okna" (Jr 9:20). R o z p a d a j ą c a s i ę b u d o w l a (Warszawa, Szydłowiec) jest też zapewne symbolem śmierci. D o m z napisem bet Lewi, spotykany na nagrobkach w Lesku, to dowcip plastyczny, wykorzystujący wieloznaczności słowa — bet bowiem to zarówno dom, jak i ród, dynastia, w tym przypadku ród lewitów. Trudno powiedzieć, czy wśród budynków na nagrobkach w Po­ lsce przedstawiano kiedykolwiek konkretny dom, w którym miesz­ kał zmarły — jak to miało miejsce we Frankfurcie i w Amsterda­ m i e . ^ to na reliefie jednego z pomników w Warszawie skrupulat­ nie odtworzono istniejącą zresztą do dziś, lecz przebudowaną synagogę w Kielcach, ponieważ zmarły był jej fundatorem (il. 56). We Wrocławiu jeden z grobowców (który jednak nie jest tradycyjną macewą) zdobi płaskorzeźba okazałej kamienicy — banku braci Aleksander; niestety inskrypcja została zniszczona. P a n o r a m a m i a s t a widnieje na kilku nagrobkach w Warsza­ wie. Najciekawsza z nich wyryta została w dolnej części nagrobka, a kluczem do niej jest umieszczony na wstędze znany werset z Psalmu 137: „Nad rzekami Babilonu — tam siedzieliśmy i płakaliśmy na wspomnienie Syjonu" (il. 59). Co to za miasto? Może Babilon, 0 którym mowa w Psalmie, może Jerozolima — przedmiot tęsknoty, może Warszawa — kolejne miasto diaspory? Urozmaicona i raczej z fantazji wzięta architektura niczego nie wyjaśnia, ale rzeka, most 1 łódź na pierwszym planie kłócą się z realiami Jerozolimy. Możliwe, że twórcę zainspirowały znakomite reliefy na sąsiednim grobowcu Berka Sonnenberga, z których jeden ilustruje właśnie Psalm 137. G r o b o w c e i inne miejsca pielgrzymek w Z i e m i Ś w i ę t e j wyobrażone na nagrobkach odzwierciedlają duchowy związek z Ziemią Izraela, w której wszak chciał spocząć każdy pobożny Żyd. Tak więc budowla o charakterystycznej dla Izraela architekturze, z napisem kewer Dawid— grób Dawida — zdobi nie podpisaną macewę w Starachowicach; inna przypominająca wyglą­ dem tzw. grobowiec Racheli — macewę w Łodzi. Najciekawsza jest kompozycja w Szydłowcu, gdzie twórca reliefu umieścił trzy biblijne miejsca koło siebie. Dwa mniejsze to budynek podpisany „grób Dawida" i mur z napisem „Ściana (Płaczu)"; środkowy, największy budynek o kopulastym dachu stoi na skale i nie jest podpisany — można przypuszczać, że to Świątynia Jerozolimska (il. 60). Na innym nagrobku tamże widnieje budowla podpisana „wieża Dawi­ da", podobna do jerozolimskiego pierwowzoru. Autorzy tych płaskorzeźb mogli wzorować się na popularnych sztychach i ilustra­ cjach w książkach, zwłaszcza w Hagadzie (modlitewniku na święto Pesach). Takie motywy występują jednak niezwykle rzadko. Cała powierzchnia macewy skomponowana jest w formie b r a ­ m y , p o r t a l u , co z jednaj strony zwraca uwagę na architekturę nagrobka, z drugiej zaś — na jego symbolikę. Brama, uniwersalny symbol przejścia ze świata ziemskiego do życia wiecznego, częsty motyw w grobowcach antycznych i chrześcijańskich jest w judaizmie obarczona szczególnie bogatym znaczeniem i wykorzystywana we wszystkich dziedzinach obrzędowej sztuki. „Oto jest brama Pana, którą wejdą sprawiedliwi" (Ps 118:20) — to werset często spotykany w synagogach, a czasem — na bramie cmentarnej, jak np. w Sopocie. K u skojarzeniu ze śmiercią kierują nas słowa Psalmisty do Boga: „Ty, który mnie podnosisz z bram śmierci" (Ps. 9:14). K o l u m n y flankujące inskrypcję, których twórcy dowolnie krzyżowali wszelkie style, są też czymś więcej niż elementem architektonicznym. Zgodnie z duchem judaizmu mogą nawiązywać do kolumn Jachin i Boaz w Świątyni Salomona, opisanych w I Księ­ dze Królewskiej (7:15—22), a według niektórych mogą być nawet echem słupów dymu i ognia, które prowadziły Żydów podczas wędrówki po pustyni. Argumentem na rzecz tych porównań jest fakt, że motyw portalu lub kolumn bywa często powtórzony już na samym reliefie, a więc niezależnie od struktury nagrobka (np. Mszczonów, Piotrków, Tomaszów Mazowiecki, Łowicz; il. 61). Motyw bramy ma swoją jeszcze bardziej dosłowną wersję: b r a m ę z a m k n i ę t ą na k ł ó d k ę , niekiedy nawet zaryglowaną kilkoma zamkami — jakby dla podkreślenia nieodwołalności za5 56 II. 60. Płaskorzeźba przedstawiająca święte miejsca w Jerozolimie; z prawej Ściana Płaczu, z lewej grób Dawida (oba podpisane); w środku, jak się można domyślać, Świątynia przed zburzeniem lub stojący obecnie na jej miejscu meczet. Za tą identyfikacją przemawia znajdująca się w środku skała. Szydłowiec 1929; il. 61. Nagrobek, na którym kolumny występują niezależnie od półkolumn ograniczają­ cych epitafium. Inne motywy to lwy, ptaki i korona. Łowić? 1864 g r u s z k ę (Starachowice). W wielu okolicach (np. Mikołów, Sienia­ wa, Łowicz, Bobowa, Tarnów, Lubaczów) spotyka się motywy roślinne przypominające sztukę ludową — taką wszak była w wiel­ kim stopniu twórczość artystów-kamieniarzy — zbieżna zwłaszcza z polską i żydowską wycinanką (il. 20, 57). Składa się na to naiwny, płaski rysunek i symetryczna kompozycja, czasem przypominająca leluję. Takie wrażenie robią też reliefy kwiatów w doniczkach (Łowicz, Inowłódz) i koszykach (Mikołów) oraz pochodzące od kwiatów rozety. M o t y w y a r c h i t e k t o n i c z n e to następna grupa przedsta­ wień na macewach, rzadziej spotykana od większości motywów wymienionych powyżej. Ich pochodzenie i racja bytu są często niejasne, warto jednak odnotować je, choćby z próbą interpretacji. P u s t y d o m o otwartych na oścież drzwiach i oknach jest częstym motywem na cmentarzu warszawskim, ale gdzie indziej spotyka się go bardzo rzadko. Najczęściej jest on elementem opisanej już sceny z owcami podążającymi ku studni (il. 15), ale czasem towarzyszy mu tylko złamane drzewo (il. 55), niekiedy ze zrywającym się do lotu ptakiem. Pusty dom — domostwo, w którym 56 57 �mknięcia się życia doczesnego. Takie reliefy, spotykane dość często na cmentarzu warszawskim, ale w wielu okolicach nieznane, umiesz­ czano przeważnie poniżej epitafium lub po odwrotnej stronie nagrobka, gdzie mogły nawet zajmować całą powierzchnię płyty. Ciekawą analogię stanowi nagrobek sefardyjski w Londynie, w któ­ rym wieko marmurowego sarkofagu ma formę uchylonych drzwi. Wyobrażenia drzwi z zamkami, zasuwami i kluczami przetrwały w katakumbach Bet-Szearim w Izraelu (od I I I w.n.e). Spośród tysięcy powtarzających się motywów zdarza się czasem wyłowić takie, które występują dosłownie raz lub kilka razy. Są one tym bardziej godne uwagi, ponieważ były wybrane świadomie a nie przez naśladownictwo istniejących wzorów. Do tej grupy należy wiele z motywów już opisanych. A oto kilka innych. 58 O k r ę t może być ilustracją nazwiska Schiff, ale też symbolem wanitatywnym, o czym świadczy złamany maszt, jak na przedsta­ wionej w pracy Levy'ego macewie ze Słonimia. Skąd okręt jako metafora żalu? Odpowiedź daje zawarty w epitafium werset z Tre­ nów Jeremiasza (2:5); „I pomnożył (Pan) u córki Judzkiej smutek i narzekanie", w którym ostatnie słowo może być dwojako odczyta­ ne: jako anija lament, narzekanie lub jako onija okręt. W tym przypadku twórca nagrobka pomysłowo wykorzystał grę słów Skojarzenia te mogą iść dalej: rzeka — to przepływ czasu, okręt — życie, tonący okręt — śmierć. W porze Nowego Roku i Dnia Pojednania — okresie zadumy nad życiem i śmiercią — jedna z tradycyjnie wysyłanych form życzeń to „bilet na statek na rzekę życia". Rozbite statki na wspomnianym już grobowcu Berka Sonnenberga w Warszawie mają zapewne taką konotację. I n s t r u m e n t y m u z y c z n e znane są autorce z trzech nagrob­ ków w Warszawie i jednego w Żelechowie; na tym ostatnim brak niestety epitafium. W warszawskich płaskorzeźbach hebrajskie inskrypcje dają niezwykle ciekawe wyjaśnienie, świadczące o tym, jak twórczym i wręcz „uczonym" dziełem może być nagrobek dzięki trawestacji wersetów biblijnych. Płaskorzeźby ilustrują nie tylko wykorzystane wersety, ale też imiona zmarłych: Dawida — gdyż biblijny król 5 9 Dawid grał na harfie, prorokini Miriam, gdyż opisany jest jej taniec z bębnem (o czym już pisałam w poprzednim artykule). Na innym zaś warszawskim nagrobku obraz instrumentów muzycznych odnosi się i do pochodzenia i do zawodu' zmarły był z rodu lewitów (za czasów Świątyni lewici grali na instrumentach podczas obrzę­ dów) był też muzykiem Ten niezwykle rzadki w Polsce motyw na grobie lewity był być może bardziej rozpowszechniony w innych krajach W Polsce zaś instrumenty muzyczne były jednym z najpo­ pularniejszych elementów dekoracji synagog właśnie dla przypo­ mnienia roli lewitów w Świątyni Trzeba tu dodać, że tradycja nie przekazała wyglądu biblijnych instrumentów muzycznych; tłumaczenia ich nazw są różne i różne są ich późniejsze przedstawienia plastyczne. Szofar, czyli róg barani, w który dmie odprawiający modlitwy w synagodze w święto Rosz Haszana (Nowy Rok), był częstym motywem w starożytnych grobowcach żydowskich i synagogach. Róg na nagrobku może oznaczać, że zmarły pełnił funkcje trębacza noworocznego, co świadczy o jego prestiżu w życiu religijnym gminy. Może też być symbolem ogólniejszym; dęcie w róg ma oznajmić przyjście Mesjasza i zmartwychwstanie. Na jednym z warszawskich nagrobków widoczna jest dłoń wznosząca w górę róg, na innym — szofar oraz zwój Tory są drugorzędnymi elementami reliefu, który w centrum ma nóż do obrzezania (il. 26). Do „nietypowych" przedmiotów uwiecznionych na nagrobku należy kapelusz,odkryty przez Levy'ego w Białymstoku i będący plastycznym uzmysłowieniem nazwiska H u t . Wiemy już, że bardzo częste było na tradycyjnych nagrobkach dostosowywanie reliefu do religijnych funkcji zmarłego. Wraz z asymilacją i bardziej libralnym stosunkiem do nieżydowskich wzorów pojawiły się na cmentarzach — ale tylko w dużych miastach — takie atrybuty świeckich zawodów, zasług i zainteresowań, jak paleta na grobie malarza, skrzypce na pomniku muzyka, proporce, - 6 0 61 62 II. 62. Płaskorzeźba przedstawiająca m.in. strzałę, świecznik ze złamaną świecą, skarbonkę z wpadającą doń monetą, ptaki i słone­ cznik; dookoła epitafium — winorośl. Łowicz 1880, il. 63. Nagrobek chłopca, z reliefem przedstawiającym złamane drzewo i ołtarz ofiarny. Warszawa 1861 wieńce i pochodnie jako oznaki zasług w różnych dziedzinach, symbole masońskie, a wreszcie takie emblematy jak kotwica i koło na grobie inicjatora żeglugi rzecznej na Wiśle. Na XX-wiecznych grobach lekarzy powraca motyw węża Eskulapa, znany nam już z XVI-wiecznego nagrobka w Krakowie. Wydaje się, że na interesu­ jących nas tradycyjnych żydowskich nagrobkach w Polsce atrybuty zawodów świeckich nie występują (a może tylko nie przetrwały, nawet w opisie?), inaczej niż w Pradze, gdzie n o ż y c e wyryte są na grobie krawca, ł a ń c u c h — złotnika, l a n c e t — lekarza, m o ź ­ d z i e r z — aptekarza, s k r z y p c e — muzyka, k s i ą ż k a — introli­ gatora. Intrygującym dla autorki wyjątkiem jest macewa z począt­ ku X V I I w. na cmentarzu Remu w Krakowie: w przyczółku przedstawione są rozwarte nożyce, a w epitafium mowa jest o Icchaku synu Cwi, zwanym (?) Sznajd — tu następuje znak skrótu słowa. Czy chodzi o nazwisko Sznajder (krawiec), czy o rzemiosło, czy — o jedno i drugie? Na marginesie warto wspomnieć o spotykanych w innych krajach (Holandia, Włochy, Czechy, Austria) z n a k a c h h e r b o w y c h na grobach uszlachcbnych Żydów. Na cmentarzu w Wenecji emblematy heraldyczne odnoszą się nie do herbu rodzinnego, ale do 63 57 �II. 64. Wąż „odgryzający" gałąź z drzewa. Warszawa; ił. 65. Jeleń przeszyty strzałami. Warszawa godła miasta lub krainy, z której pochodzili osiedlenie w mieście uchodźcy w Hiszpanii. Na nagrobkach we Frankfurcie i Wormacji umieszczono emblematy domów, w których zmarli mieszkali. Ale wróćmy do Polski, do jednego z najpowszechniejszych wątków płaskorzeźb nagrobnych: wątku ś m i e r c i i ż a ł o b y . Symbole wanitatywne, bądź „czyste", bądź wkomponowane w ob­ razy o jeszcze innym znaczeniu, przewijały się przez opisy bardzo wielu omówionych tu przedstawień. Warto je wyodrębnić: złamane lub ścinane drzewo, złamane lub zgaszone świece, świece gaszone przez drapieżnego ptaka, stado owiec bez pasterza, jeleń ugodzony strzałą, odlatujący ptak, pisklęta rozglądające sią za matką, zwiędły kwiat, pusty dom, tonący okręt, rozpadająca się budowla, w pew­ nym sensie też brama i kłódka. Zasymilowały się też na macewach takie motywy z nieżydowskiej sztuki nagrobnej, jak uskrzydlona klepsydra, zwrócona w dół pochodnia, a wśród pomników wycho­ dzących poza tradycyjną formę — złamana kolumna i pełnoplastyczna rzeźba drzewa z uciętymi gałęziami. Ale są jeszcze inne, nie wspomniane dotąd, oryginalne symbole śmierci: raz tylko napotka­ ny przez autorkę relief przedstawiający o ł t a r z o f i a r n y z p ł o n ą c y m o g n i e m n a grobie siedmioletniego chłopca (Warszawa; ił. 63) i „tautologiczną płaskorzeźbę", przedstawiającą . . . n a g r o b e k (il. 41). W takiej kompozycji lew lub jeleń leży przed nagrobkiem (Warszawa), podtrzymuje go łapą (Olkusz), a na kamieniu wyryte są litery PN ( T / l ) , skrót od słów „tu spoczywa", rozpoczynających każde epitafium. Jest i taka płaskorzeźba, na której mała pochylona macewa jest wciśnięta między dom i ... księgi wielkości tego domu (Warszawa). Ornament czy symbol? Pytanie to, stawiane już w odniesieniu do motywów roślinnych czy portalu, powraca znów przy dwóch wyobrażeniach, które — o ile rzeczywiście niosą znaczenie — są związane ze śmiercią. S t r z a ł y nie od razu rzucają się w oczy, ponieważ są przeważnie wplecione w inne elementy płaskorzeźby. 64 65 W Radomsku strzała obiega łukiem kompozycję, na którą składają się: dłoń wrzucająca datki do skarbonki, świecznik, ptak i gryfy; wyżej jest korona, z której spływa draperia owinięta wokół owej strzały (il. 40). W Łowiczu strzała godzi w słonecznik w wazonie; poniżej niej jest świecznik i skarbonka, a powyżej — ptak (il. 62). Czy ta strzała to śmierć, tak jak w scenach z ugodzonym strzałą jeleniem i na istniejącym niegdyś w Lublinie reliefie wyobrażającym postać z napiętym łukiem? Z a s ł o n a — bardzo często pojawiająca się wśród elementów reliefu — może mieć, jak w sztuce chrześcijańskiej, znaczenie równe drzwiom śmierci ;czy jednak świadomi tego sensu byli kamieniarze powielający ten motyw jak wiele innych ornamentów? Arabeska lub plecionka obiegająca epitafium splata się czasem w w ę z e ł (np. Sokołów Małopolski). Czy jest to czysty ornament, czy może plastyczny odpowiednik zakończenia każdego epitafium, sentencji: „Niech jego (jej) dusza będzie związana w węzeł życia", skróconej zawsze do pięciu liter T N C B H (T/2) Do tej drugiej interpretacji uprawniałby fakt, że węzeł ten jest czasem większy, wyraźnie wyodrębniony, a więc — znaczący. Nie łudźmy się, że na te pytania można znaleźć jednoznaczną odpowiedź. Zapewne większość twórców nagrobków była nieświa­ doma pierwotnego znaczenia motywów, których używali, a znakom wywodzącym się ze starożytności nadawano treść nową, bliższą popularnym wyobrażeniom. Często — może najczęściej — kamie­ niarz wybierał ten czy inny motyw po prostu dlatego, że był rozpowszechniony. Wielokrotne powielanie i pozbawione głębszego uzasadnienia łączenie poszczególnych elementów płaskorzeźby wie­ ńczącej inskrypcję oderwało znak nagrobny od treści epitafium i indywidualnych cech zmarłego. Lecz nawet taki znak pozostaje symbolem—nawet niezależnie od zamysłu twórcy — bo przecież nie powstał przypadkowo ale wyłonił się jako symboliczny obraz noszący w sobie cząstkę żydowskiej wizji świata. 66 67 Fotografie i rysunki w tym artykule oraz na str. 60, 61 — Monika Krajewska PRZYPISY 1 Przedstawiony materiał dotyczy w zasadzie terenu Polski w obecnych granicach, głównie obszaru dawnego Królestwa Kong­ resowego, Galicji i Górnego Śląska, ponieważ tam znalazłam najwięcej nagrobków o bogatej ikonografii. Do szczegółowej analizy symboli i częstotliwości ich występowania posłużyły mi moje fotografie ok. 900 nagrobków z dekoracją plastyczną, pochodzące z ok. 100 cmentarzy. Brałam też pod uwagę fotografie z różnych publikacji oraz archiwów publicznych i prywatnych, zwłaszcza ze zbiorów p. Jana Jagielskiego. Dane z cmentarzy Czech, Litwy, Ukrainy i Rumunii, a także Holandii i Włoch przytoczone są dla porównania. Analizowane nagrobki w zdecydowanej większości pochodzą z X V I I I i X I X w. Miejscowości podano w nawiasach wtedy, gdy omawiany symbol jest rzadki lub wyjątkowy, ale nie wtedy, kiedy symbol występuje na większości lub dużej części badanych cmentarzy Z pomoc i cenne uwagi krytyczne dziękuję Janowi Jagielskiemu, 58 Eugeniuszowi Dudzie, Andrzejowi Trzcińskiemu, Alinie Całej, a przede wszystkim Stanisławowi Krajewskiemu, który jest ponadto współautorem fotografii. Dziękuję też wszystkim, którzy udostępnili mi swoje zbiory i nades­ łali publikacje zagraniczne. Ten i inne cytaty biblijne wg tłumaczenia Brytyjskiego i Zagra­ nicznego Towarzystwa Biblijnego, Warszawa 1976. Skróty nazw ksiąg biblijnych wg Biblii Tysiąclecia. M . Bałaban, Zabytki historyczne Żydów w Polsce, Warszawa 1929 M . Diamant, Jüdische Volkskunst, Wiedeń 1938, przedruk w „Kunst und Stein", vol. 6—7, 1961—62 I . Schiper, Cmentarze żydowskie w Warszawie, Warszawa 1938 Nadrabin Warszawy, Ber Meisels wydał orzeczenie powołując się na prawo religijne (Talmud, Awoda Zara 43; Jad Chazaka 3 § 10; 2 3 4 5 6 �Szulchan Aruch § 141), które „w żadnym razie nie dozwalają wystawienia nagrobka w kształcie przez pana Fajansa pożądanym" (Schiper, op. cit.) W. Zambrzycki, Aniołowie o zamaskowanych twarzach, „Ty­ godnik ilustrowany" nr 46/1929. Por. też H . Faryna, P. Paszkiewicz, Warszawskie cmentarze żydowskie, „Kronika Warszawy" nr 2/58, 1984, i M . Bałaban O żydowskiej sztuce cmentarnej słów kilka, (w:) Abraham Ostrzega, pomniki i nagrobki, b.m., b.d. Schiper wspomina o towarzyszącym rybakowi psie. Obecnie psa nie widać na zatartej płaskorzeźbie lub, co mało prawdopodob­ ne, chodzi o inny nagrobek; I . Schiper, Sztuka plastyczna Żydów w dawnej Rzeczypospolitej, (w:) Żydzi w Polsce Odrodzonej, praca zbiorowa, t. I , Warszawa [1933—34] O niekonwencjonalności tego nagrobka pisze m.in. E. Saltman, The Forbidden Image in Jewish Art, „Journal of Jewish A r t " , vol. 8, 1981 M . Grunwald, Portugiesengräber auf deutscher Erde, Ham­ burg 1902 Lb 6:24—26 O. Muneles, M . Vilimkova, Stary zidovsky hfbitov v Praze, Praga 1955 M . Krajewska, Cmentarze żydowskie w Polsce; nagrobki i epitafia, w niniejszym numerze. Krajewska, op. cit. L. Dobroszycki, B. Kirshenblatt-Gimblett, Image Before My Eyes, New York 1977 Z. Efron, D . Kećkemet, Zidovsko groblje u Splitu, Split 1973 Tb 4:10-11, Przp 10:2 i 11:4 M . Lamm, The Jewish Way in Death and Mourning, New York, 1969 R. Lilientalowa, Święta żydowskie w teraźniejszości i przeszło­ ści, Kraków 1914 M . Bałaban, Dzielnica żydowska. Jej dzieje i zabytki, Lwów 1909 Świece wraz z błogosławiącymi je dłońmi widnieją też na nagrobkach w Falticeni i Piatra Neamt w Rumunii (L. Erdélyi, Régi zsidó temetök müveszete, Bukareszt 1980) M . Goldstein, K. Dresdner, Kultura i sztuka ludu żydowskiego na ziemiach polskich, Lwów 1935 A. Levy, Jüdische Grabmalkunst in Osteuropa, Berlin 1923 Muneles, Vilimkova, op. cit. Wg współczesnego tłumaczenia słowo cwi oznacza gazelę, ale na malowidłach synagogalnych itp. temu słowu zawsze odpowiada wizerunek jelenia. F. Landsberger, The Origin of the Ritual Implements for the Sabbath, (w:) Beauty in Holiness, b.m., 1970 Levy, op. cit. A. Maliniak, Monumentica, (w:) Stary cmentarz żydowski w Łodzi. Dzieje i zabytki, Łódź 1938 Takie jelenie znane są autorce m.in. z Sandomierza i Warsza­ wy, a pośrednio z Siret w Rumunii (C. Manca, Old Mosaic Funeral Stelas in the North of Moldavia, „Revue Roumaine d'Histoire de l'Art" t. X V I , 1979) i z Winnicy (obecnie ZSRR), skąd pochodzi litografia odtwarzająca relief jelenia ( M . Malkin, Sz. Judowin, Jidiszer Folksornamenten, Witebsk 1920, w jidysz). Erdélyi, op. cit. (nagrobek z Siret), por. też Manca, op. cit. 0 niedźwiedziach inspirowanych zarówno tradycją żydowską jak 1 folklorem miejscowym por. też R. Wischnitzer, The Architecture of the European Synagogue, Philadelphia 1964 i Towers of Spice, Jerozolima 1982. 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 Maliniak, op. cit. J. D . Eisenstein, Mourner's Manual, New York 1929 L. A. Vega, Het Beth Haim van Ouderkerk, Amsterdam 1975. Gminę amsterdamską utworzyli Żydzi sefardyjscy, uchodźcy z Po­ rtugalii, których kultura pod wieloma względami zatraciła tę odrębność, którą pielęgnowali Żydzi aszkenazyjscy we wschodniej Europie. Levy, op. cit. Diamant, op. cit. Talmud Babiloński, traktat Pesachim 49 a (za A . Levy'm) Eisenstein, op. cit. Erdelyi, op. cit. H . Cieśla, Ornament żydowskich kamieni nagrobnych i jego symbolika (streszczenie referatu), „Sprawozdania Tow. Naukowego we Lwowie", vol. X V , zesz. 3, 1939 Wischnitzer, op. cit.; R. Bernstein-Wischnitzer, Symbole und Gestalten der Jüdischen Kunst, Berlin 1935; tejże, From my Archives, „Journal of Jewish A r t " , vol 6, 1969 Por. M . Bałaban, Przewodnik po żydowskich zabytkach Krakowa, Kraków 1935 K. Radwański, Odkrycie renesansowych i barokowych nagro­ bków żydowskich na cmentarzu R'emuh w Krakowie, „Biuletyn Krakowski" t. I I , 1960 Manca, op. cit. Schiper, Sztuka plastyczna u Żydów op. cit. Na ten nagrobek zwrócił mi uwagę p. Andrzej Trzciński, który proponuje interpretację moździeża jako atrybutu aptekarza. Bernstein-Wischnitzer, Symbole und Gestalten op. cit. Levy, op. cit. m.in. Manca, op. cit. O centralnie umieszczonym drzewie jako motywie „adoracji drzewa życia" wspomina Cieśla, op. cit. Levy, op. cit. La Nacion. The Spanish and Portuguese Jews in the Carribean, (katalog wystawy), Tel Aviv 1981 H . Küntzl, Symbolism in the Art of Jewish Tombstones in Europe, referat na Kongresie Nauk Judaistycznych, Jerozolima 1985 Levy, op. cit. Informacja o dacie postawienia nowej płyty uzyskana od p. Eugeniusza Dudy Vega, op. cit. Autorka pomija opis tego wspaniałego grobowca, dzieła Dawida Friedländera, jako wykraczającego poza ramy typowej żydowskiej sztuki nagrobnej To drugie porównanie zaryzykowała Manca, op. cit. Maliniak, op. cit. Levy, op. cit. Manca. op. cit. Maliniak, op. cit. Levy, op. cit. J. Herman, Staronowa synagoga a stary zidovsky hfbitov, b.m., b.d. i inne prace o cmentarzu w Pradze. The Ancient Jewish Cemetery of San Nicolo on the Lido in Venice, Wenecja 1981 The Jewish Cemetery of Worms, Worms 1984; por. też M . Brocke, Jüdische Friedhöfe. Ein Leitfaden, Duisburg 1986 (skrypt). J. Białostocki, Symbole i obrazy, t. I , Warszawa 1982 Taki właśnie węzeł znajduje się pod epitafium na utrwalonym na litografii nagrobku z Żytomierza (Malkin, Judowin, op. cit.) 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 5 0 5 1 5 2 5 3 5 4 5 5 56 5 7 5 8 5 9 6 0 6 1 6 2 6 3 6 4 6 5 6 6 4 7 TABELA: L I T E R Y HEBRAJSKIE WYSTĘPUJĄCE W A R T Y K U Ł A C H r 1 2 13 p 18 n 8 19 3 pa? 9 5t g r L IS" 10 1 ID to 16 s il s me i urna 11 łf P " Î1 » N � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/be0fba2b7e5aafc49b2a0c8df1542ef1.pdf d13af8e558c8e339d17a708ef3d4e9b5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:924 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:849 Title A name given to the resource Symbolika ruchu obrotowego i rytualnej inwersji / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1, s.81-108 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X I I z. 1 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI SYMBOLIKA RUCHU Praca niniejsza jest rzeczy, materialnego OBROTOWEGO I RYTUALNEJ rezultatem rozszerzenia dzieła r ą k l u d z k i c h — badań INWERSJI nad symboliką n a k o n k r e t n y m przykładzie m o n g o l s k i e j j u r t y z j e j k o s m i c z n y m i o d n i e s i e n i a m i — w stronę s y m b o l i k i n i e m a t e r i a l n y c h działań i z a c h o w a ń z w i ą z a n y c h k r e t n y m p u n k t e m wyjścia był e t n o g r a f i c z n y w z t y m obiektem. detal — problem Kon­ kierunku, j a k i m o b c h o d z i się j u r t ę dokoła odsłaniając l u b zasłaniając j e j g ó r n y otwór dymno-okienny. Zrekonstruowany w poprzednim a r t y k u l e schemat wierzeniowy wyjaśnia, d l a c z e g o czynność t a p o w i n n a b y ć wykonywana z g o d n i e z r u c h e m słońca, działanie n a o p a k zaś g r o z i śmiercią, c h o r o b a m i i i n n y m i k l ę s k a m i : o t o z w a ż y w s z y n a kosmiczną s y m b o l i k ę j u r t y i zasadę magicznej za sobą gwiazd, skuteczności automatycznie na symbolu naruszenie czynność porządku ta pociągnęłaby kosmicznego — spadanie które przecież bezpośrednio stanowią o pomyślności człowieka . 1 J a k się w y d a j e , dla operacji t a k i e w y j a ś n i e n i e p r a k t y k i r y t u a l n e j słuszne j e s t t y l k o pewnego poziomu — uświadamianej rzeczywistości wierzeniowej. P o d n i ą j e d n a k u k r y w a się cała s t r u k t u r a p o s t r z e g a n i a czasu i p r z e s t r z e n i , z której w y n i k a s y m b o l i k a w s z e l k i e g o r u c h u o b r o t o w e g o n i e z a l e ż n i e o d kosmicznej s y m b o l i k i j u r t y . Oto b o w i e m istnieje sytuacja, w wbrew gwiezdnemu członka r o d z i n y , porządkowi, której w ł a ś n i e działanie n a o d w r ó t , zostaje po wyniesieniu z j u r t y z a l e c o n e normą. Po śmierci w s z y s t k i c h przedmiotów s t a w i a się w n i e j ciało n a o k r e s t r z e c h d n i ; p o o p u s z c z e n i u j u r t y się s z c z e l n i e d r z w i , o t w ó r d y m n y „pod s ł o ń c e " (narburuu). odsłonięcie następuje Przez zaś z a k r y w a owe natychmiast trzy po się w ł a ś n i e w dni nie wolno wyniesieniu z o s t a j e w k i e r u n k u „ z e s ł o ń c e m " (nardzow). zwłok tłumaczono j a k o znak, iż z m a r ł y zamyka kierunku go otwierać, i wykonane Pytanie o motywacje zachowań n i e przynosiło w t e r e n i e zadowalających o d p o w i e d z i . jurty n i e należy pozo­ takich Zamykanie już d o t e g o świata, t r z e b a g o odeń o d g r o d z i ć , a b y d u s z a n i e uciekła d o c z a s u p o g r z e b u ; o d - 1 Patrz: J . S. Wasilewski, Symboliczne „Etnografia P o l s k a " , t. 21: 1977 z. 1, zwł. s. 106-112. 6 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I , z. 1 uniwersum jurty mongolskiej, �82 JERZY wrócony SŁAWOMIR WASILEWSKI k i e r u n e k z a m y k a n i a o t w o r u wyjaśniano: „to znaczy, c z y ł o się j e g o ż y c i e " , „ b o o n t a m j u ż w r ó c i ł " . S p o r a d y c z n i e że s k o ń ­ p o j a w i a ł a się o p i n i a , iż z a m y k a n i e o t w o r u „ p o d s ł o ń c e " p o śmierci j e s t j e d n y m z k i l k u działań n a o p a k w y s t ę p u j ą c y c h w t e j s y t u a c j i — przyczyn takiego postępowania, niewiele; do wątku działań tego przyjdzie n a d a l bez odwróconych wyjaśnienia zaś okazało się n a m jeszcze p o w r ó c i ć , n a r a z i e zas r o z p a t r z m y sugestię, iż c h o d z i t u n i e t y l k o o o d w r ó c e n i e p o r z ą d k u malnego, runek ale ż e s w o j e ruchu głębokie a u t o n o m i c z n e znaczenie obrotowego. D o takiego w p e r s p e k t y w i e sensu nadawanego n i e t y l k o zaś w poznane perspektywie właśnie nor­ p o s i a d a też k i e ­ ujmowania problemu — r u c h o w i „pod słońce" i „ze słońcem", odwrócenie — skłaniają analogie polskie w t r a k c i e badań t e r e n o w y c h n a R o z t o c z u . M u s z ę t u w y j a ś n i ć , 2 iż zostaną o n e z a p r e z e n t o w a n e n a równi z materiałem m o n g o l s k i m , a l b o ­ wiem dawały często badawcze, t o właśnie wynikające one z materiału pierwszą odpowiedź mongolskiego, na pytanie odpowiedź dopiero później n a t y m m a t e r i a l e w e r y f i k o w a n ą i p o t w i e r d z a n ą ; p o w t ó r e i s t n i e ­ jące analogie polskie, e u r o p e j s k i e i i n n e upewniają n a s , iż m a m y t u do c z y n i e n i a n i e ze s p e c y f i c z n y m i m o n g o l s k i m i w i e r z e n i a m i a n i t y m b a r d z i e j jakimiś „zabobonami", ale z p o w s z e c h n y m i s t r u k t u r a m i myślowymi. I n i e będzie chyba strukturalny uznane za l o g i c z n e charakter tych błędne koło prawidłowości stwierdzenie, że usprawiedliwia właśnie zestawienie m a t e r i a ł ó w z r ó ż n y c h części świata. Wybrane przykładowo etnograficznej analogie 1. K i e r u n e k „ze z własnych badań p o l s k i e przedstawiają słońcem" uchodzi za terenowych i z literatury się następująco: pozytywny, zalecany jest na R o z t o c z u p r z y w i e l u p r a c a c h g o s p o d a r c z y c h . „ W l e w o się n i e m e ł ł o d o b r z e , a j a k p o słonku, t o i m e ł ł o się l e p i e j . I w m ł y n i e — też p o słonku. T a k b y ł o i t a k będzie. N i c i też skręcać p o słonku, c z y sieczkę rżnąć, c z y co t o m u s i iść p o słonku, b o j a k n i e , t o n i e p o r a d z i — n a n i c . W s z y s t k o musi iść p o s ł o ń c u " . 2. I z b ę n a l e ż y zamiatać ze słońcem, b o jeśli ktoś u c z y n i t o w w r o t n y m k i e r u n k u , t o „ n i e o n z a m i e c i e , a l e j e g o (śmierć) 3. P o śmierci d o m o w n i k a , w czasie g d y z w ł o k i znajdują się w i z b i e o r a z w W i e l k i P i ą t e k p r z e z analogię d o śmierci C h r y s t u s a — z a k a z m i e l e n i a n a żarnach, p r z ę d z e n i a i z a m i a t a n i a (a w i ę c mongolskiego od­ wymiecie". — obowiązuje odpowiednik z a k a z u o t w i e r a n i a j u r t y ze z m a r ł y m — w ł a ś n i e ze w z g l ę d u n a występujący w o b u sytuacjach r u c h o b r o t o w y ) . 4. „ J a k j e s t śmierć w j a k i e j chałupie w e w s i Ż a b n i e ( p o w . K r a s n y ­ s t a w ) , t o z a r a z posyłają p o w s i z i e l e lebiodkę, z a n o s z o n o j e d o najbliższej chałupy n a o p a k o d słońca i z o s t a w i a j o; s t a m t o d n i o s o d o następnej i t d . - Były one p r o w a d z o n e w e w s i a c h R o z t o c z a Środkowego (woj. z a m o j s k i e ) p r z e z grupę proseminaryjną studentów etnografii U.W. �SYMBOLIKA RUCHU 83 OBROTOWEGO [...] P r z e z cały czas, j a k u m a r ł y j e s t w d o m u , chałupy n i e m o ż n a zamia­ tać; p o w y p r o w a d z e n i u z a m i a t a j o n a o p a k " . 3 Tej ostatniej informacji — podającej przecież opis o b y c z a j u zaska­ kująco p o d o b n e g o d o m o n g o l s k i e j p r a k t y k i z a m y k a n i a j u r t y ze z m a r ł y m .,pod słońce" — informatorów odwrócenia. n i e towarzyszyło objaśnienie Kluczem j a k i e k o l w i e k pochodzące o d s a m y c h sensu owego z w y c z a j u do p r o b l e m a t y k i i stosowanego w n i m rytualnej i n w e r s j i okazała się b a d a n a n a R o z t o c z u s y m b o l i k a żaren. W p e w n y m s z c z e g ó l n y m p r z y p a d k u o b o w i ą z u j e o b r a c a n i e i c h „ p o d słońce", a w i ę c w b r e w c o d z i e n n e j normie: g d y d z i e w c z ę t a m i e l ą m ą k ę n a bułki u ż y w a n e d o A n d r z e j k o w y c h na wróżb t e m a t p r z y s z ł e g o m ę ż a (bułkę upieczoną z t e j m ą k i m a p o r w a ć a t o co z nią z r o b i , służy za p o d s t a w ę w r ó b y o l o s i e p a n n y ) . W uporczywie pytałem o sens o d w r ó c o n e g o k i e r u n k u m i e l e n i a , z założenia, ż e o g ó l n e w y j a ś n i e n i a gabinetowych udziwnienie daje przekonanie są z b y t p o w i e r z c h o w n e . mując odpowiedź terenie wychodząc u c z o n y c h , k t ó r e można b y streścić s ł o w a m i : „ w m a g i i w s z y s t k o r o b i się i n a c z e j takie niż w życiu, b o o jej nadnaturalnej skuteczności", M o m e n t i l u m i n a c j i poznawczej przeżyłem wyjaśniającą, iż w pies, opisywanym przypadku otrzy­ „żarna kręci się « p o d s ł o ń c e » , b o c h o d z i n i e t y l k o o t o , ż e b y męża w y w r ó ż y ć , a l e też, ż e b y g o z a t r z y m a ć " . r u c h zgodny mierników W y p o w i e d ź t a p o z w a l a zrozumieć, iż o i l e „ z e s ł o ń c e m " — z a r a z e m z r u c h e m księżyca, g w i a z d , a w i ę c upływu czasu, rytmu dnia i nocy, miesięcy i pór r o k u — służy p o s u w a n i u b i e g u świata i c z a s u w przyszłość, t o r u c h „ p o d s ł o ń c e " lub zatrzymanie ruchu cofnięcie. M ó w i ą c cepcję czasu, oznacza zatrzymanie czasu, o z a t r z y m a n i u czasu przyjmuję jaka istnieje w myśleniu także jego o c z y w i ś c i e taką a może kon­ archaicznym, mianowicie czasu j a k o n a s t ę p s t w a stanów, e t a p ó w c z y s y t u a c j i . A b s t r a k c y j n a f o r m u ł a : trzymanie czasu" przez ruch „pod słońce", oznacza b l i ż s z y m w świadomości b a d a n y c h ) z a t r z y m a n i e (w „za­ sformułowaniu osoby poddanej danemu działaniu w s t a n i e , w j a k i m się a k t u a l n i e z n a j d u j e . W i d a ć t o w y r a ź n i e n a przykładzie następujących ukochanego przy środków magii s o b i e u ż y w a się w o d y miłosnej: spadającej koła m ł y ń s k i e g o , p r z y z ł o ś l i w y c h c z a r a c h m a j ą c y c h 4 w i e n i e p a n n i e wyjście dla zatrzymania z odwrotnej n a celu strony uniemożli­ zamąż (a w i ę c z a t r z y m a n i e j ą w p a n i e ń s t w i e ) j e j koszulę m i e l e się n a żarnach „ p o d s ł o ń c e " ( R o z t o c z e ) i t d . 8 Cytat ostatni za: zachowywane, nowych. 4 B. H. Ł о p а с i ń s к i, Obrzędy religijne i zwyczaje przy nich „Wisła", t. X V I : 1902, s. 361; pozostałe przekazy — z badań tere­ Baranowski, Wielki proces o czary miłosne w Praszce, „Łódzkie S t u ­ dia Etnograficzne", t. I V : 1962, s. 10. „Gdyby pszczoły rojąc się chciały z tego miejsca uciekać, biegnij co tchu od wylotu ula rachując trzy razy i to obróciwszy się wspak [w tył] pod słońce..., a wnet uciekające pszczoły powrócą i już uciekać nie będą". O. K o l b e r g , Dzieła w s z y s t k i e , t. 7: Krakowskie, Kraków 1962, s. 116. �84 JERZY Śmierć człowieka SŁAWOMIR wymaga WASILEWSKI od otoczenia r y t u a l n y c h działań symbo­ l i c z n y c h , k t ó r e a k c e n t o w a ł y b y f a k t u s t a n i a b i e g u życia. T o w ł a ś n i e d l a ­ t e g o p r z y z m a r ł y m z a t r z y m u j e się r u c h w s k a z ó w e k z e g a r a — czas stanął" — dlatego też nie wolno obracać żaren ani „bo jego wykonywać i n n y c h p r a c w i ą ż ą c y c h się z r u c h e m o b r o t o w y m w k i e r u n k u „ z e s ł o ń c e m " , a niezbędne działania — posyłanie lubelskiej, t a k j a k i zamykanie z n a k u o śmierci otworu jurty zmarłego mongolskiej — na wsi wykonuje się w k i e r u n k u p r z e c i w n y m d o r u c h u słońca. Powyższe lapidarności w do u s t a l e n i a pozwalają wierzenie, zrozumieć zanotowane pewne niezależnie, intrygujące w w odstępie T y ń c u i n a M a z u r a c h : „kto c h o d z i d o tyłu, t e n w p y c h a swoją piekła" . W 5 czasoprzestrzeni t y m lakonicznym oboje albowiem rodzice), jest cała j e s t z r u c h e m w dół, d o piekła, a t a k ż e z jego s k u t k o m podlega a więc osoby matka (u jest właśnie poprzedzające E G O w porządku m a t k a , osoba płci żeńskiej, s z c z e n i e , i ż n a t ę siatkę o p o z y c j i c z a s o p r z e s t r z e n n y c h prze­ Kętrzyńskiego — czasowym, reprezentujące P R Z E S Z Ł O Ś Ć . F a k t , iż w p r z y t o c z o n y m p o w y ż e j wymieniona matkę struktura w myśleniu t r a d y c y j n y m : r u c h do tyłu ( t a k j a k i r u c h p o d słońce) a s o c j o w a n y szłością, zdaniu zawarta swej stu lat nasuwa zdaniu przypu­ m o g ą nakładać się i i n n e o p o z y c j e b i n a r n e , r o z b u d o w u j ą c i w z b o g a c a j ą c o w ą strukturę. S t r u k t u r a czasoprzestrzeni w myśleniu t r a d y c y j n y m "pod stonce" żeńsk dót W. K ę t r z y ń s k i , nictwo ludowe w Tyńcu, 1966, s. 148. 5 (piekło) O Mazurach, O l s z t y n 1968, s. 47; L . H a j ó w n a , „Rocznik M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w K r a k o w i e " , Lecz­ t. 1: �SYMBOLIKA RUCHU 85 OBROTOWEGO Odchodząc j u ż o d m a t e r i a ł u p o l s k i e g o m o ż e m y s t w i e r d z i ć , iż c h o d z e n i a d o t y ł u odnoszące się d o d z i e c i n o t o w a n e są m . i n . w zakazy folklorze k a z a c h s k i m , k i r g i z k i m i k a r a - k a ł p a c k i m . Ciśnie się też w t y m m i e j s c u 6 na myśl aforyzm Leonarda da V i n c i : „Nie cofa się, k t o się związał z g w i a z d ą " . C h o ć o c z y w i ś c i e w i n t e n c j i a u t o r a o d n o s i ł się o n d o s y t u a c j i 7 c z ł o w i e k a szczególnie w y r ó ż n i o n e g o p r z e z l o s , t o j e d n a k n i e c h m i w o l n o b ę d z i e zastosować g o j a k o m o t t o d l a p r o b l e m a t y k i s y m b o l i k i r u c h u w m y ­ śleniu archaicznym, w kulturach t a k samo nierozerwalnie związanych „z gwiazdą", z kosmosem i jego biegiem. R ó w n i e ż materiał e g z o t y c z n y daje n a m b a r d z o i s t o t n e dla supozycji, iż r u c h „pod słońce" asocjowany potwierdzenie jest z r u c h e m w prze­ szłość. O t o w f o l k l o r z e w i e l u l u d ó w S y b e r i i b a r d z o p o p u l a r n y j e s t m o t y w przeistoczenia zmienić w się w zwierzę przez niedźwiedzia koziołkowanie czarownik głową zdejmował w odzież dół. i „Chcący koziołkował t r z y r a z y p r z e z g ł o w ę p o d słońce. D l a p o w r o t n e j z m i a n y k o z i o ł k o w a ł t r z y razy ze słońcem" . 8 Komi-Permiaków Wyjaśnić jest d o m y ś l a się c y t o w a n a najwidoczniej t u trzeba, uważany za że niedźwiedź praprzodka a u t o r k a „liczba działań u opisywanych człowieka, zaś magicznych — jak symbolizuje l i c z b ę f a n t a s t y c z n y c h przeistoczeń o d l u d z k i c h p o t o m k ó w do zwierzęcych p r z o d k ó w (to j e s t w porządku o d w r o t n y m ) i odpowiadała l i c z b i e o g n i w g e n e a l o g i i d a n e j g r u p y t o t e m i c z n e j d o p o j a w i e n i a się o g n i w a ludzkiego". Identyczny sens s t r u k t u r a l n y m a r ó w n i e ż następujący obyczaj turk- m e ń s k i : w t r a k c i e p o g r z e b u , g d y ciało z n a j d u j e się j u ż w g r o b i e , żałobnicy o b c h o d z ą j e dookoła t r z y m a j ą c w rękach K o r a n — w k i e r u n k u p o d s ł o ń c e t y l e r a z y , i l e dziesiątków l a t żył ó w człowiek; w t e n sposób dokonuje się z m n i e j s z e n i a l i c z b y j e g o g r z e c h ó w d o p o z i o m u z n i e m o w l ę c t w a . Naszkicowany archaicznej DNA, wydaje Watsona — wyżej model się — pojmowania czasoprzestrzeni mówiąc słowami o d k r y w c y w myśli podwójnej spirali z b y t ładny i p r o s t y , b y miał być n i e p r a w d z i w y . n i e m n i e j n a l e ż y pamiętać, że z b u d o w a n y o n został n a p o d s t a w i e kojarzących r o z p r o s z o n y w y r y w k o w y materiał i n f o r m a c y j n y — Tym intuicji wierzenia i t z w . p r z e s ą d y p o c h o d z ą c e z r ó ż n y c h części świata. N a r a ż a t o n a z a r z u t dowolności l u b przypadkowości, może nasuwać p o d e j r z e n i e , że schemat t e n g o r z e j s p r a w d z a się w o d n i e s i e n i u d o j e d n e j k o n k r e t n e j k u l t u r y . D l a rozproszenia tych wątpliwości przeprowadzono monograficzne niejako b a d a n i a n a d symboliką r u c h u o b r o t o w e g o w r a m a c h t r a d y c y j n e j jednej grupy etnograficznej — m o n g o l s k i c h T o r g u t ó w Ałtaju. kultury Starałem s i ę zebrać m o ż l i w i e p e ł n e i n f o r m a c j e o w s z e l k i c h działaniach r y t u a l n y c h , 6 E . D. motiwow 7 8 E. T u г s u n o w, tiurko-mongolskich Panofsky, Ł. S . skazók, Studia G r i b o w a, Etnograficzeskije z historii Piermskij osnowy „Sowietskaja sztuki, zwierinyj proischożdienia Etnografia", Warszawa stil', Moskwa niekotorych z. 2: 1976, s. 126. 1971, s. 400. 1975, s. 38-39. �86 JERZY SŁAWOMIR WASILEWSKI W których występuje r u c h o b r o t o w y i odwrócony, a także w i e r z e n i a n a temat ruchu w potwierdzają wanych zjawiskach naturalnych. Badania te nie t y l k o w m o d e l w s t ę p n y , a l e też w z b o g a c a j ą pełni go o wiele przewidy­ tak jak w badaniach elementów. Referowanie polskich — z e b r a n e g o materiału z a c z n i j m y o d s y m b o l i k i żaren. T r z e b a — t u p o w i e d z i e ć , że T o r g u c i jako j e d n a z n i e l i c z n y c h g r u p m o n g o l s k i c h u p r a w i a j ą zboże, stąd żarna z n a j ­ dują się w k a ż d e j j u r c i e . Są t o d w a płaskie k a m i e n i e r ó w n e j w czasie m i e l e n i a leżą w p r o s t z pomocą żerdzi wyjętej n a ziemi, górnym średnicy; k a m i e n i e m kręci n a t e n czas z d a c h u , p r z y w i ą z a n e j u góry się do r z e m i e n i a n a p i ę t e g o m i ę d z y ścianami j u r t y . Ż a r n a o b r a c a się n a p r z e m i a n w o b i e s t r o n y . P r z e z t r z y d n i p o śmierci o b o w i ą z u j e z a k a z i c h u ż y w a n i a (nie znany jest natomiast zwyczaj zatrzymywania zegara — najwidocz­ niej jest to p r z e d m i o t z b y t n o w y w Mongolii). M a g i i analogicznej skiej m a g i i miłosnej T o r g u c i n i e znają, z a b i e g ó w m a g i c z n y c h : g d y złodzieje do p o l ­ a l e u ż y w a się ż a r e n d o i n n y c h ukradną k o n i e l u b b y d ł o z g u b i się w s t e p i e , żarna u s t a w i a się n a p r o g u i kręci „ p o d s ł o ń c e " — m a t o s p o ­ wodować, że bydło wróci. Stosowane j e s t też s a m o zakopywanie żaren p o d p r o g i e m , b e z o b r a c a n i a , a z ł o d z i e j o w i „ z a k r ę c i się w g ł o w i e , p o w r ó c i " : mają więc żarna jako przedmiot autonomiczną s y m b o l i k ę w i t a k często obracany „pod m a g i i z a t r z y m a n i a i p o w r o t u . Jeśli słońce" wielbłą­ d o w i p r z e s u n i e się n e r k a , żarna w i e s z a się m u n a g r z b i e c i e i e w e n t u a l n i e j e s z c z e o p r o w a d z a t r z y r a z y dookoła j u r t y „ p o d słońce", a n e r k a p o w r ó c i n a m i e j s c e . C z a s e m s t o s u j e się też masaż o p u s z c z o n e j n e r k i żarnami, p r z y czym dlaczego używa choć i n f o r m a t o r z y n i e są w właśnie żaren — W magii — „leczenie m a g i c z n e " . pasterskiej ruch l u b zatrzymania; stosowany oprowadza „pod słońce" analogicznie d l a przyspieszenia wielbłądzicy, się jakiegoś ją trzy służy zatem procesu: razy m u ssać, j a g n i ę w kierunku oprowadza się więc ruch gdy dookoła słońcem"; podobnie g d y o w c a n i e p r z y z w y c z a j o n a pozwala spowodowaniu „ze słońcem" opóźnia jurty się właśnie dookoła niej trzy razy także pewne chiirde, (stupy). ryty skuteczności. W p r z y p a d k u b u d d y j s k i c h M o n g o ł ó w w c h o d z i ł y t u w g r ę następujące p r a k t y k i s y m b o l i c z n e : o b r a c a n i e suburganu „ze nardzów. religijne o magicznej czy jest poród jeszcze do jagnięcia n i e Z b a d a j m y t e r a z w kontekście s y m b o l i k i r u c h u o b r o t o w e g o modlitewnego się stwierdzają, ż e i n n y p r z e d m i o t b y ł b y - t u n i e s k u t e c z n y , b o t o j e s t domnoch powrotu stanie wyjaśnić, przebieranie We młynka różańca e r c f i , o b c h o d z e n i e klasztoru w s z y s t k i c h t y c h działaniach r u c h powinien b y ć z g o d n y z k i e r u n k i e m r u c h u słońca. S e n s o b r a c a n i a m ł y n k a m o d l i t e w ­ nego to powodowanie ogólnego pomyślnego b i e g u świata; w wykładni lamajskiej p o w i n n o m u towarzyszyć w y m a w i a n i e «ylab — ma do m a n t r , t a k i c h j a k om pozytywnej mani reinkarnacji po podmę śmierci: chum, kanonicznej mistycznych co p r z y c z y n i a ć uniknięcia się transmigracji �SYMBOLIKA RUCHU w niższe f o r m y bytów duszy b y t u (gady, p t a k i , czworonogi) ku formom w młynka spirytualnym, n i r w a n i e . Pasterze p y t a n i sunku dają i awansowanie b o d h i s a t t w o m aż 9 modlitewnego 87 OBROTOWEGO o motywację oczywiście do o r t o d o k s j i , ale również odpowiedzi zachowujące n a skali do r o z p ł y n i ę c i a wprawiania w uproszczone też ruch w sto­ należną strukturę. w i a r y w p o z y t y w n ą reinkarnację i p r z e k o n a n i a , że r u c h m ł y n k a zło n a ś w i e c i e , d e k l a r o w a n o „długie życie" j a k o efekt się Obok niszczy poprawnego o b r a c a n i a ; t e n zaś, k t o kręci go n a o p a k , s k r a c a s o b i e ż y c i e , zmniejsza w y z n a c z o n ą m u p r z e z l o s liczbę l a t ; p o śmierci j e g o d u s z a b ę d z i e błądzić w zaświatach zamiast dokonać pomyślnego wcielenia. Istnieje nawet c i ę ż k i e p r z e k l e ń s t w o „ o b y t w ó j m ł y n e k kręcił się o d w r o t n i e " , churde buruu cziń „ K t o kręci m ł y n e k « p o d słońce», t e n p ó j d z i e d o p i e k ł a " ergul. — o s t r z e g a l i d a w n i e j l a m o w i e ; u j a w n i a się t u t a s a m a s t r u k t u r a , co w p o l ­ s k i c h w i e r z e n i a c h m ó w i ą c y c h , ż e p r z e z obejście dookoła krzyża, l u b świętej f i g u r y „pod słońce" można w y w o ł a ć m ł y n e k m o d l i t e w n y n a o p a k , s t a j e się „ c z ł o w i e k i e m obcej nomtoj kościoła diabła. T e n , k t o kręci wiary" buruu M i a n o t o stosują T o r g u c i do sąsiadów n i e b u d d y s t ó w : R o s j a n , chiin. C h i ń c z y k ó w i K a z a c h ó w . O t y c h o s t a t n i c h o p o w i a d a się n a w e t z ironią, że o t w i e r a n i a i z a m y k a n i a g ó r n e g o o t w o r u j u r t y dokonują „ p o d s ł o ń c e " ; j a k s p r a w d z i ł e m u t a m t e j s z y c h K a z a c h ó w , r z e c z y w i ś c i e k i e r u n e k odsła­ niania jurty nie m a dla nich symbolicznego znaczenia, r o b i się t o , j a k j e s t w y g o d n i e j , w zależności o d w i a t r u , c z a s e m n a w e t o d w e w n ą t r z . Choć więc mongolskie uzasadnienie, tylko przypisanie zachowania to jednak rzeczywista wanie działa obserwacja na opak t u mechanizm zachowań obcym znacznie sąsiadów: ma częściowe ogólniejszy strukturalne „ o b c e g o " z działaniem „na odwrót", g d y z a c h o w a n i e niż korelo­ „normalne" p r z y s ł u g u j e g r u p i e w ł a s n e j . A n a l o g i c z n i e n a p o l s k i m R o z t o c z u określa się ruch to faktem, że n a „ r u s k i m " t z n . ukraińskim w e s e l u t a k i j e s t k i e r u n e k t r z y k r o t n e g o lewoskrętny mianem „po rusku" uzasadniając obcho­ d z e n i a p r z e z parę m ł o d ą p u l p i t u z P i s m e m Świętym. P r z y sposobności d o d a j m y , ż e k i e r u n e k „ p o d s ł o ń c e " j e s t r z e c z y w i ś c i e zalecany przez separacyjny — kościół prawosławny. Zapewne działał chęć odróżnienia się o d z w y c z a j ó w tu mechanizm kościoła k a t o l i c k i e g o , w k t ó r y m r u c h ze słońcem p a n u j e w p r o c e s j a c h , c i r c u m a m b u l a c j a c h i t p . Tak właśnie było b o w i e m w p r z y p a d k u dwóch g i j n y c h , k t ó r e nakazują s w y m w y z n a w c o m innych systemów reli­ lewoskrętny k i e r u n e k obcho­ d z e n i a o b i e k t ó w k u l t o w y c h : i s l a m u i starotybetańskiej r e l i g i i b o n . M a h o ­ met zalecił t e n k i e r u n e k o b c h o d z e n i a mekkańskiej Kaaby, by s w ą d o k t r y n ę o d w c z e ś n i e j s z y c h pogańskich k u l t ó w , k t ó r y c h 9 W. Bearing and Simpson, upon Religious the The Symbolism Ritual, Buddhist of the Praying Wheel Wheel. and A Circular Collection Movements odróżnić wyznawcy of Material in L o n d o n 1896, s. 29. W e d ł u g m o n g o l s k i c h p a s t e r z y , gdy Custom gospo­ d a r z o w i padł u l u b i o n y w i e r z c h o w i e c , n a jego c z a s z c e l a m a wypisywał mantry mani padme chum, co miało spowodować ponowną reinkarnację zwierzęcia. om �88 JERZY obchodzili ten telluryczny SŁAWOMIR obiekt WASILEWSKI ,,ze s ł o ń c e m " d o k o n a n a zastała i n w e r s j a k i e r u n k u o b c h o d z e n i a 10 . Także w religii bon czortemóip (tybetańskich n a l e w o s k r ę t y d l a odróżnienia o d n a p ł y w a j ą c e g o b u d d y z m u , f o r s u ­ stup) jącego kierunek zgodny zresztą — o b i e k t ó w Natomiast zgodnym wiedzi 11 ze słońcem w obchodzeniu — tych samych . wspomniane wyżej skorelowanie „swojego" z ruchem ze słońcem w y r a ż a się c h o ć b y w n a d e r często padającej n a p y t a n i e , dlaczego jurtę o t w i e r a „to t a k i nasz m o n g o l s k i o b y c z a j " (manaj się w ł a ś n i e w mongol ulsyn Deklaracja dzari). t a , i r y t u j ą c a e t n e g r a f a w t e r e n i e , b o n i e wyjaśniająca z n a c z e n i a ma jednak swe odpowiednie miejsce i sens w odpo­ t y m kierunku: odtworzonej obyczaju, strukturze myślowej. Kolejny zycjach opis przykład mongolski dostarcza dalszych informacji b i n a r n y c h nakładających się n a d o t y c h c z a s o w y dawnego zwyczaju wyganiania o schemat. z k l a s z t o r u m n i c h a , który opo­ Jest t o naruszał o b o w i ą z u j ą c ą d y s c y p l i n ę , pił, uciekał w s t e p i t p . O t ó ż t a k i e m u m n i c h o w i zakładano n a s z y j ę b u k ł a k n a w ó d k ę , za k t ó r y i n n y m n i c h oprowadzał g o — w e d ł u g opisujących b y ł o t o c i ą g n i ę c i e g o „ j a k b y k a " — t r z y dookoła klasztoru w szczególną, albowiem kierunku ze „pod względu słońce". na Przekaz istnienie ten ma klasztoru w razy wartość Bułganie - j e s z c z e d o początku l a t 5 0 - t y c h X X w . , a w i ę c z n a c z n i e dłużej niż w p o ­ zostałej części M o n g o l i i — był o n T o r g u t o m ogólnie z n a n y 1 2 . Z drugiej zaś s t r o n y — j a k o ż e w d z i e d z i n i e w i e r z e ń n i e i s t n i e j e j u ż dziś społeczna w y m i a n a treści, k o m u n i k a c j a , p o w o d u j ą c a k o n t r o l ę p r z e k a z y w a n e j wiedzy i danego „ucierania obyczaju — się" jednej, powstaje powszechnie przyjętej wykładni dla szereg różnych o d d o l n y c h wyjaśnień, które można badać n a okoliczność i c h zgodności z odsłanianą strukturą m y ś l o w ą . I t a k n a przykład pojawia się i n t e r p r e t a c j a , że zabieg t e n oznacza J. Chelhod, A Contribution to the Problem oj the Pre-eminence Right, Based upon Arabic Evidence, [w:] Right and Left. Essays on Dual Classification, R . N e e d h a m ed., C h i c a g o a n d L o n d o n 1973, s. 252, 259. 10 cofnięcie of the Symbolic J e s t to pogląd p o w s z e c h n y wśród autorów komentujących charakterystyczną dla r e l i g i i bon inwersję w z o r ó w b u d d y j s k i c h : odwrócenie skrzydeł m i t y c z n e g o p t a ­ k a G a r u d i , k i e r u n k u r a m i o n s w a s t y k i itd.; p a t r z : H . H o f f m a n , Die Religion Tibets, München 1958, s. 40; S . A . A r u t i u n o w, N. Ž u к о w s к a j a, Bon-sintoistskie paraleli, [w:] Mifołogia i wierowania narodów wostocznoj i jużnoj Azii, M o s k w a 1973, s. 14. „Podporządkowanie się i przyjęcie k o m p l e k s u cech, a potem osiąganie a u t o a k c e p t a c j i p r z e z odwrócenie n a drugą stronę składników t y c h cech to p r a w i e i n s t y n k t o w n a r e a k c j a słabej k u l t u r y , przeciwstawiającej się a g r e s y w n e j s i l n i e j s z e j k u l t u r z e " . R . E к v а 11, Religious Observances in Tibet: Patterns and Function, C h i c a g o 1964, s. 22-23. T a k więc w p e w n y c h s y t u a c j a c h h i s t o r y c z n y c h względy społeczne mogą okazać się n a t y l e silne, iż powodują odejście od — z d a ­ wałoby się u n i w e r s a l n y c h — w z o r ó w k o s m o l o g i c z n y c h . 11 O k a r z e t a k i e j w s p o m i n a już X V H - w i e c z n a k r o n i k a S a g a n g S e c z e n a ; I . J . Schmidt, Geschichte der Ostmongolen und ihres Fürstenhauses verfasst von Ssagang Ssetsen, S t . P e t e r s b u r g 1829. 1 2 �SYMBOLIKA RUCHU mnicha z powrotem 89 OBROTOWEGO d o s t a n u p r o s t y c h l u d z i (char O d tego m o ­ chiin). m e n t u przestaje o n być lamą; d a w n i e j przyjeżdżał w t e d y p o n i e g o władca feudalny który (nojon), znów odzyskiwał swego poddanego. i n n y c h wyjaśnień o p r o w a d z a n i e „pod słońce" oznacza pędzanie w dzamd złą s t r o n ę " (buruu u c z y n k i . (O o p o z y c y j n y m pomyślności za p o m o c ą ruchu p o n i ż e n i e , zepchnięcie w myśl pewne zwyczaju dość tego, k t o popełnił oruulach) „ze słońcem" w r y t u a l e dallaga mongolskiego dobny sens dzenie trzy dookoła w interpretacje słońcem" świętych m a też choćby s t a r o i n d y j s k i rytuał dookoła buddyjskiego cenotafu „ze (stupy) M o n g o l i i asocjowany szamańska brzmiące „ze wędrówka u słońcem" O t y m , że r u c h . jest z r u c h e m w w kolejne sfery t u r a c h p r z e b i e r a n i e p a c i o r k ó w różańca, k t ó r e — się d o s t a n u w y ż s z e g o Zasygnalizujmy 16 obcho­ czy również oddawana 1 5 jest że przez dookoła t r z e c h . W różnych kul­ j a k już w s p o m n i a n o — z l e w a w p r a w o , j e s t środkiem po nici l e n t e m l i n y p o z w a l a j ą c e j osiągnąć n i e b o Po­ górę, n i e c h świadczy f a k t , niebieskie buddyzmie poWinno być w y k o n y w a n e — „ze słońcem" brzóz 9 razy ( t y l e jest sfer niebieskich) „ze słońcem" wzniesienia według c z c i Ц. w i e l k i c h władców s z a m a n a b u r i a c k i e g o w czasie i n i c j a c j i , p o p r z e z c h o d z e n i e w mongolskiego Pradakszina tronu jako z kolei gór, co a u t o r a m a znaczyć i c h w y w y ż s z e n i e , o k a z a n i e razy złe awach, jest rozumiane dół. T a o s t a t n i a d e k l a r a c j a p r z y w o d z i gołosłownie obchodzenia „wy­ wobec tego w y g a n i a n i a zapraszaniu, w z y w a n i u będzie m o w a poniżej). W r e s z c i e t a k i e o p r o w a d z a n i e na Według wyganianie, myślowej będącej ekwiwa­ . jeszcze j e d n ą korelację, k t ó r a o m a w i a n a b ę d z i e s z e ­ r o k o poniżej, p r z y o k a z j i obrzędów r o d z i n n y c h , a t e r a z zadokumentowana zostanie t y l k o p e w n y m i zabiegami p a s t e r s k i m i . T a k j a k r u c h „pod słońce" oznacza zmniejszenie, rozwojowi 1 3 stratę, t a k r u c h „ z e s ł o ń c e m " służy i rozmnożeniu; C y t . M. Two Tatar, dlatego Mongol to przed Texts powiększeniu, zapładnianiem Concerning the Cult stada of the owiec Mountains, A c t a O r i e n t a l i a A . S . H . , t. X X X [1]: 1976, s. 10. 14 S i m p s o n, op. cit., s. 65 M. E 1 i a d e, Trakta o historii religii, Warszawa Vólker, Helsinki 1968, s. 367. 15 U. H а г v a, Die religiósen 1938, s. 491. A n a l o g i c z n i e w którym s i e d z i kapłan, by dotrzeć s. 70-71; por. także obchodzenie wane przez ponii, [w:] W. źródłowego materiału der altaischen obrzędy do najwyższego nieba, Zwyczaje, i symbole japońskiego obrzędy religijne, skrętny bóstwo do wyjścia jako sprowadzający s k i c h C . G . J u n g , К. Simpson, pozwoliła i symbole Warszawa autorowi nader 0 idei c z a s u i r u c h u w religii, np. „każde krążenie p o s u w a 1 pobudza „ze słońcem" koła, n a pagody i krążenie s z a m a n k i , w n i k l i w i e Kotańskiego, Zwyczaje, Vorstellungen bramińskim r y t u a l e o b r a c a n i a podziemia występował К e r é n y i , Einführung w Ja­ trafnie wnioskować wykonawcą k u bóstwu np. w in das Wesen religijne 1974, s. 208; a n a l i z a z u k r y c i a " , tamże, s. 220. N a t o m i a s t w cit., op. zanalizo­ kierunek lewo­ misteriach eleuzyj- der Mythologie, Zurich 1951, s. 195. 1 6 W. Toporów, [w:] Semiotyka kultury, O kosmologicznych Warszawa źródłach 1975 s. 151. wczesnohistorycznych opisów, �90 JERZY przez t r y k a oprowadza SŁAWOMIR WASILEWSKI się g o w o k ó ł o f i a r n e g o ognia raz l u b trzy razy a l b o a n a l o g i c z n i e o k a d z a się g o w o k o ł o , a b y p o m n a ż a ł pomyślność. Tak w przedstawia najprostszych dobnie się c z a s o p r z e s t r z e n n a działaniach asocjowany jest ruch występujący takich j a k np. w i r powietrzny. j e s t z siłą nieczystą n a z y w a j ą g o sajtan starucha" zawodny — symbolika ruchu obrotowego r y t u a l n y c h i praktykach magicznych. W diabłami całej w M o n g o l i i w i r t e n utożsamiany (czitgur, nawet szulmas); Kazachowie (szatan). T o r g u c i m a w i a j ą , że w środku i d z i e „ k u l a w a doglon (zwróćmy emgen uwagę n a m o t y w kulawości — w s k a ź n i k chtoniczności, diabelskości). Jeszcze częściej się o w i r z e Po­ zjawiskach naturalnych, ganc chóltej — tijren jednonogi czort, p r z y nie­ powiada. czym jest to d i a b e ł m a j ą c y k o n t a k t ze z m a r ł y m i . O t o p o j a w i a się o n n a m o n g o l s k i m c m e n t a r z u czy raczej przez pierwsze m i e j s c u , g d z i e się p o z o s t a w i a zwłoki — zwłaszcza t r z y miesiące p o złożeniu ciała. M a w i a n o też, że w kręci się chuwchaj suudżny jas „ z b i e l a ł a n a słońcu i w i e t r z e wirze kość g o l e ­ n i o w a " . B a r a n i a kość g o l e n i o w a — j a k i l u d z k a , a l e t a j u ż w m n i e j s z y m s t o p n i u — p o s i a d a skądinąd w y r a ź n e do wiru, ale według zapytywanych skręcenie upodobniające chodzi ją j a k b y t u o kość ludzką — trupi goleń. Zestawienie pochodzących zgoła a n a l o g i c z n y c h w i e r z e ń n a t e m a t w i r u ze S ł o w i a ń s z c z y z n y powietrznego i S y b e r i i , gdzie również utożsamiany j e s t o n ^ z c z a r t e m , n a r z u c a strukturalną i n t e r p r e t a c j ę w kontekście b o l i k i r u c h u . T ł u m a c z e n i a i n n e , m n i e j ogólne, stają się z a w o d n e : śnienia Moszyńskiego , 1 7 kojarzony burzą iż z siłą nieczystą w i r powietrzny dlatego, z p i o r u n a m i , których rola jest bo pojawia polega na Słowiańszczyźnie się b e z p o ś r e d n i o przecież według r z a d k i e i n i e mają w M o n g o l i i w i r y wieją z nimi przed wierzeń n a n i s z c z e n i u zła — j e s t w ł a ś n i e t a k i m c h y b i o n y m w y j a ś n i e n i e m larnym. Oto bowiem sym­ wyja­ partyku­ s t a l e , b u r z e zaś są b a r d z o żadnego z w i ą z k u . Zarówno t a m , j a k i n a 1 8 S y b e r i i z n a n e j e s t r o z r ó ż n i e n i e n a w i r y kręcące się ze słońcem — t e są jeszcze „ n i e n a j g o r s z e " — dzuger i kręcące się p o d słońce — n i e niepomyślne. Bułgańscy K a z a c h o w i e chodzi od strony prawej stwierdzają, zdecydowa­ że w i r , k t ó r y n a d ­ k u l e w e j , j e s t szczególnie n i e b e z p i e c z n y , idący zaś o d l e w e j d o p r a w e j — n i e s p e c j a l n i e . P o d o b n e r o z r ó ż n i e n i e znają t e ż ludy 1 9 17 Syberii K. , s a m Moszyński Moszyński, Kultura przytacza ludowa je Słowian, również d l a Mazowsza. t. I I , cz. 2, W a r s z a w a 1967, s. 470-477. wir powietrzny; można t a k sądzić z n o t a t k i G . P o t a n i n a , p o c z y n i o n e j wśród Derbetów: „chancchan 1 8 Także folklor mongolski zna motyw kęltej tirin sumyn r z u c a n a p r z e z N i e b o Tengri Oczerki wiście biegnie n a jednej siewierozapadnoj nie w y n i k a nodze Mongolii, stąd, że w i r y t a k szybko, H a r v a, op. cit., s. 274. bijącego St. Pietiersburg powietrzne w w iż p i o r u n o w a l e d w i e zdąży go dosięgnąć". to treści religijne, mitologiczne z a k o d o w a n e 19 pioruna strzała G . N. ajungo P o t a n i n, 1883, t. I V , s. 138. O c z y ­ Mongolii powstają przed burzą; są w języku z j a w i s k n a t u r a l n y c h . �SYMBOLIKA RUCHU 91 OBROTOWEGO A j e d n a k a u t o r t e n — będąc n i e d a l e k i o d r o z w i ą z a n i a p r o b l e m u — rzy przecież nawet, że polskie nazwy wiru, takie jak akcentują m o m e n t r u c h u o b r o t o w e g o ( p i e r w o t n i e „ o b a r t e k " ) — s z y f r o w u j e czasoprzestrzennej Problem „pod tkwi słońce"; nie roz­ jego s y m b o l i k i . zresztą m o i m z d a n i e m nie wydaje koja­ „srala-bartek", głębiej się p r a w d o p o d o b n e , niż w żeby symbolice ogólne t r a k t o w a n i e w i r ó w p o w i e t r z n y c h b y ł o t y l k o ekstensją ruchu negatywne zaobserwowanego l e w o s k r ę t n e g o k i e r u n k u o b r o t u n i e k t ó r y c h spośród n i c h . P r o p o n u j ę wy­ jaśnienie z j a w i s k a t e r m i n e m „ r u c h u p a r a d o s k a l n e g o " , p o z o r n e g o , p u s t e g o . Przytoczmy „kto w t u polskie wierzenie nogami chyboce, nasuwające t a k i e w ł a ś n i e ten wozi drewno do piekła" ; rozwiązanie: ruch 2 0 pozorny, k t ó r y m n i b y poruszają się n o g i , a l e p o z o s t a j e się w m i e j s c u m a k o n ­ sekwencje analogiczne do r u c h u w d o piekła. T r ą b a p o w i e t r z n a — nuje taki sam paradoksalny się n i e p o r u s z a ; tył, c o f a n i a się — zjawisko ruch, w powoduje zejście jakby niematerialne — którym nic konkretnego sądzę, iż w ł a ś n i e n a t e j z a s a d z i e k o j a r z o n a wyko­ przecież j e s t z siłą nieczystą. T e n s a m m e c h a n i z m w y j a ś n i a n a m istniejący w ś r ó d Torgutów z a k a z kręcenia p u s t y c h żaren, o b i j a n i a d w ó c h k a m i e n i i t p . , m a t o b o w i e m p o w o d o w a ć n i e w y r o ś n i ę c i e zboża, z b i e d n i e n i e , u b y t e k a l b o s p o r y i p l o t ­ ki 2 1 . Bardziej o b r a z o w o u j m u j e t o p r z e s t r o g a , iż działania t e są „ o s t r z e ­ n i e m z ę b ó w w i l k o m " . W i l k j e s t t u personifikacją s t r a t y , d o t k l i w e j szcza d l a p a s t e r z y , a ostrzenie m u zębów — opał d o piekła w c y t o w a n y m w i e r z e n i u p o l s k i m — ksymalnie nieekonomiczną i absurdalną zwła­ t a k j a k i wożenie d r e w n a j e s t czynnością m a ­ z ludzkiego punktu widzenia. Z a u w a ż m y n a k o n i e c , iż z a k a z kręcenia p u s t y c h ż a r e n i o b i j a n i a k a m i e n i opiera się n i e t y l k o n a i d e i m a g i c z n e g o p o d o b i e ń s t w a czynności o s t r z e n i a , a l e też n a s y m b o l i c e r u c h u p u s t e g o , wywołującego i — tak jak i ruch odwrócony — t y c h działań do paradoksalnego, cofanie, zmniejszenie stratę. O m ó w m y t e r a z grupę b a r d z i e j złożonych p r a k t y k r y t u a l n y c h mających na celu spowodowanie z najważniejszych awach, w dosłownie ogólnomongolskich „przyzywanie — obrzędów branie". dorocznych: Odbywał się on d w ó c h n i e z a l e ż n y c h f o r m a c h : j a k o ś w i ę t o całej g r u p y l o k a l n e j szkującej daną j e d n o s t k ę administracyjną święto r o d z i n y . W w r o z w o j u i p r z y w o ł a n i e pomyślności. J e s t t o j e d e n porze obu przypadkach najbardziej sprzyjającej sezonowe już w y k o n a n o , (somori) organizowano świętowaniu, a długie o k r e s y gdy zamie­ wewnętrzne g o jesienią, podstawowe a więc prace p o s t o j u spędzane n a o b f i t y c h Kętrzyński, loc. cit.; n a R o z t o c z u n a w e t w o l n o huśtać n o g a m i „bo się diabła p r z y n i e s i e " . 20 oraz jako dallaga dawniej małe dzieci wiedzą, że n i e Oprócz t y c h określeń (ugujrne — dosł. „nie przybędzie", choosoor — „spusto­ s z e n i e " ) ujmujących k o n s e k w e n c j e c z y n u w k a t e g o r i a c h m a g i c z n o - s y m b o l i c z n y c h używa się też t e r m i n u religijnego, zawierającego konotację etyczną: „grzech", nugul'. 21 �92 JERZY jeszcze p a s t w i s k a c h bez SŁAWOMIR WASILEWSKI konieczności koczowania umożliwiają przepro­ wadzanie obrzędów weselnych, postrzyżynowych, stawianie n o w y c h j u r t . Ogólnosomonowa uroczystość przywoływania p r z e z cały dzień n a t e r e n i e k l a s z t o r u w pomyślności odbywała n a sąsiedniej g ó r z e w o k ó ł k u l t o w e j s t e r t y k a m i e n i {owoo). w niej a w arystokracja, momencie lamowie i się c e n t r u m każdego s o m o n u pasterze; k u l m i n a c y j n y m wyższy lamowie urzędnik albo Uczestniczyła odmawiali modły, wykonywał (sajd) — o c z y w i ś c i e „ z e s ł o ń c e m " — w i e l o k r o t n e o b r o t y pałeczką z d r z e w a s a n d a ­ łowego, z przywiązanymi do n i e j wstążkami, j e d w a b n y m i s z a r f a m i chadag, dzwoneczkami, wkoło woreczkami wykonywali owemu z herbatą wtedy i monetami. koliste ruchy Wszyscy siedzący złączonymi rękoma, w k t ó r y c h t r z y m a l i p o s i a d a n e c e n n e o z d o b y , pierścienie, k o l c z y k i , w o ł a j ą c p r z y t y m c h u r a i ! c h u r a i ! c h u r a i ! , co m i a ł o znaczyć „ n i e c h się g r o m a d z i " Uroczystość kończyła się c e r e m o n i a l n ą sobą mięso, ś p i e w a n o s t o s o w n e trzy razy „ze uroczystość słońcem". przebiegała jedzono pieśni. N a o d j e z d n y m Wśród w ucztą, innych grup zasadzie t a k samo, przykład talerze z jedzeniem, przywiezione objeżdżano mongolskich przy czym chiszig . ze owoo omawiana obracano na t a b a k i e r k i , różańce i t p . C e l e m t e g o obrzędu jest w sformułowaniu informatorów p o m y ś l n o ś c i " (bujan r 2 „zaproszenie P o j ę c i e p o m y ś l n o ś c i (bujan duudach). chiszig) m a z n a c z e n i e o g ó l n e g o p o m y ś l n e g o o b r o t u r z e c z y , p r z e d e w s z y s t k i m zaś oznacza bogactwo, długowieczność i zdrowie członków rodziny rozmnożenie stada; ponieważ pomyślność t a krąży p o świecie w „ze słońcem", należy j ą zapraszać r u c h e m o b r o t o w y m , m o ż n a j ą do symbolicznego naczynia markowanego przez odpowiednio l i n ę czagtga oraz kierunku łapać uformowaną n a ścianie j u r t y . T a n i e c o m i s t y c z n a k o n c e p c j a m a c h y b a częściowo p o z a m o n g o l s k i z s a n s k r . punja — rodowód: powodzenie, słowo awach lamaizm grupach: z jednej strony w weselnym, z drugiej u Tuwijczyków w mnożenia bydła. W się zapewne 2 3 p e w n e r e l i g i a l a m a j s k a . R y t u a ł y t y p u dallaga wyznających wywodzi bujan s z c z ę ś c i e " , n o s i c i e l e m zaś j e j b y ł a z a ­ z n a n e są i w innych Tybecie w obrzędzie czasie o f i a r n a owonie dla roz­ t y m ostatnim w y p a d k u ceremonia wygląda analo­ g i c z n i e d o opisanej m o n g o l s k i e j ; o b e c n i n a n i e j w y ż s i urzędnicy i l a m o w i e 22 dowa P a s t e r z e tłumaczą etymologia churai słowo przyjmowana jako „niech się z b i e r a , g r o m a d z i " . jest przez badaczy n i n, op. cit., s. 84). Ściśle r z e c z biorąc churai churach, nika analogiczny Ulaanbaatar „zbierać"', do naszego 1966, s. z którym „hura", j e s t przez wzmiankowanym indyjskim aratów rytuale kojarzone; chelijn językoznawcom związków między t y m i słowami w s p o m n i j m y , we nie j e s t formą gramatyczną J . С e w e 1, Mongol 731. Pozostawiając Ta lu­ ze z n a k i e m z a p y t a n i a (P o t a czasow­ jest to o k r z y k towcz ustalenie tajlbar iż o k r z y k „huree" w z n o s z o n o obchodzenia tol', ewentualnych Pradakszina; także Simpson, op. cit., s. 276. 23 G. Montell, The Torguts of Etsin-gol, „Journal of t h e R o y a l l o g i c a l I n s t i t u t " , v o l . L X X : 1940, p a r t I , s. 83; C . uran dzochiolyn Damdinsiiren, tojn, I dewter, U l a a n b a a t a r 1975, s. 119. Anthropo­ Mongolyn �SYMBOLIKA RUCHU obracają przed sobą talerze, na 93 OBROTOWEGO których leżą i t a b a k i e r k i , l u d zaś w t ó r u j e i m o k r z y k a m i rawol kawałki sera, różańce rawol rawol . 2i B a d a n i e dróg r o z p r z e s t r z e n i a n i a się t e j c e r e m o n i i w r a m a c h w ę d r ó w k i j e d n e j r e l i g i i wymagałoby oddzielnej, szeroko zakrojonej pracy; t u pozo­ stańmy zatem p r z y s t r u k t u r a l n e j analizie s y m b o l i k i r u c h u obrotowego, n i e zajmując się d z i e j a m i i n s t y t u c j i , w r a m a c h k t ó r e j u j a w n i a się t a s t r u k ­ t u r a . A l b o w i e m ceremonia t a jest powszechnie z n a n a i jeszcze niedawno była o d p r a w i a n a w każdej m o n g o l s k i e j j u r c i e . Obrzęd p r z y z y w a n i a myślności w odbywa dzielny, w e r s j i wewnątrzrodzinnej czasem składanej n a ogół l a m a , który odczytuje zaś w we ramach dorocznej wrześniu każdą z nich kończy tachich, Uczestniczy dla ognia rozpoczyna samo­ gal w dallaga wołaniem niej awach: churail churail w c z y m wtórują m u zebrani. K a ż d y z n i c h m a w ręku kawałek churail, s e r a o t r z y m a n y wcześniej o d gospodarza, siwo l u b trzymany w lewej t y m i oczyma wszyscy ilekroć wymawiane trzymane w włożony do p o c h e w k i n a k r z e ­ dłoni, p r z y k r y t e j p r a w ą ; m o ż n a t e ż t r z y m a ć tabakierkę, czarkę l u b t a l e r z z j e d z e n i e m i t p . W s k u p i e n i u , z zamknię­ obracają p r z e d sobą o w e p r z e d m i o t y p o t r z y są s ł o w a ręku specjalne S a m zaś g o s p o d a r z obraca wiadro, woreczek l u b skrzyneczkę dallagny wiszącej w środku p o k t ó r e j , j a k m o ż n a sądzić, m a spłynąć pomyślność. N a c z y n i e u c h y l o n e „ b y w c h o d z i ł o doń t c h n i e n i e m o d l i t w " , w dują się p r z e p i s a n e razy, przyzywania. z p r z y c i ś n i ę t y m doń k o ń c e m l i n y czagtga saw ogniowi l u b październiku. p o skończeniu o f i a r y modlitwy, się c z a s e m j a k o ofiary po­ jurty, jest lekko jego wnętrzu a k c e s o r i a : r y t u a l n a strzała, d r o b i n k i s r e b r a , znaj­ koralu, z i a r n o , w y b r a n e k a w a ł k i mięsa, r o d z y n k i i t p . W j u r c i e n a t o m i a s t p o j a w i a się n a tę o k a z j ę s p e c j a l n y p r z e d m i o t , l i n k a dżidem niej drewnianymi miniaturkami k t ó r a założona j e s t p ó ł o k r ę g i e m co dzień s p o c z y w a w magicznego leczenia przedmiotów z przywiązanymi gospodarstwa za ż e r d z i e d a c h o w e . n a c z y n i u dallagny saw, Przedmiot a używany zwierząt. T a k więc umieszczenie do domowego, ten na jest t y l k o do o w e j l i n k i n a czas obrzędu p r z y z y w a n i a pomyślności w d a c h u j u r t y t o r g u c k i e j można r o z u ­ mieć j a k o nasycenie j e j mocą magiczną. N i e c o i n a c z e j przedstawia s p r a w a w ś r ó d U r i a n c h a j c ó w . O t o w czasie o b r z ę d u w z d ł u ż się wewnętrznej ściany j u r t y b i e g n i e z w y k ł a l i n a , n i e mająca s p e c j a l n e j n a z w y , „uziemio­ n a " z o b u końców w b i t y m i w ziemię p r z y d r z w i a c h kołkami. D o l i n y t e j przywiązane są następujące przedmioty gospodarcze zaś m i n i a t u r y ) : stępa, bukłak, b i c z , pęta, p o w ó d wania uzdy konia, przetyczka nosowa z (oryginalne, i lina wielbłąda, do uwięź nie przywiązy­ dla Można t o c h y b a rozumieć j a k o zabieg mający n a c e l u przeniesienie owiec. wpa­ dającej d o j u r t y p o m y ś l n o ś c i także p o z a nią, w sferę zajęć p a s t e r s k i c h ss. 2 4 F . K o n, Ekspedicija 25 Z e względu n a ogólną archaiczność k u l t u r y Urianchajców tę właśnie postać w Sojotiju, M o s k w a 1934, s. 113. r y t u można uznać z a pierwotną w s t o s u n k u do w e r s j i t o r g u c k i e j . Oczywiście a n a - �94 JERZY SŁAWOMIR WASILEWSKI T a k p r z e d s t a w i a się obrzęd p r z y z y w a n i a pomyślności w s w e j klasycz­ n e j ' p o s t a c i . P o z a t y m i s t n i e j e cały s z e r e g o k a z j i , p r z y k t ó r y c h r y t t y p u n i e s t a n o w i odrębnej dallaga niczą. N a z w a pozostaje dallaga uroczystości, a l e spełnia funkcję pomoc­ n i e j e s t w t e d y n a ogół stosowana, ale celem awach n a d a l zaproszenie pomyślności. W ś r ó d T o r g u t ó w r y t t e n p o j a ­ w i a ł się w następujących s y t u a c j a c h : 1) g d y w y d a w a n a za m ą ż córka opuszczała rodzinną j u r t ę , b y w k u weselnym przejechać d o j u r t y p a n a m ł o d e g o , j e j o j c i e c orsza­ (który w o d ­ różnieniu o d m a t k i n i e p o w i n i e n uczestniczyć w o d b y w a j ą c y m się w n o ­ wej jurcie weselu) stojąc w drzwiach wykonywał t a l e r z n a p e ł n i o n y „ b i a ł y m j e d z e n i e m " cagaan obracając dallaga dokładnie w idee momencie odjazdu; 2) a n a l o g i c z n i e znane lumną żegnano s y n a n a długi o k r e s ; bagaría, na Gobi podtrzymującą odjeżdżającego do w o j s k a lub w nie­ wyjętą ko­ koliste ruchy w y k o n y w a n o górny krąg j u r t y , podobnie też postępo­ wano tam w pierwszym przypadku; 3) p o p r z y j e c h a n i u d o j u r t y t r z y k r o t n e churail churail z j e g o d r u h e n bergen rodziców męża pannie młodej robi d o k o n u j e t e g o m a t k a m ę ż a l u b któraś churai]; n a z n a k ciepłego przyjęcia, z życzeniem „ b y p a n n a m ł o d a n i e w r ó c i ł a j u ż d o s w e j j u r t y " ( t z n . b y się n i e r o z s t a l i ) . W t e d y o b j e ż d ż a się n o w ą j u r t ę p o t o , b y b y ł o dużo w też dzieci ; 2 6 4) p r z e d p o g r z e b e m , w m o m e n c i e w y n o s z e n i a z w ł o k z j u r t y d a l l a g a k t o k o l w i e k z pozostających bierze się j u r c i e domowników udziału w d r o d z e n a c m e n t a r z żona z m a r ł e g o ) . Dallaga wykonuje ( n a ogół n i e można też w y k o n y w a ć w rocznicę śmierci p r z e z d o w o l n i e długi o k r e s . A n a l o g i ą t e g o r y t u j e s t też p r z e n i e s i e n i e wane jurty przynajmniej o k i l k a metrów, z a w s z e p o w y n i e s i e n i u z w ł o k , n a ogół w prawo dokony­ l u b łukiem „ze s ł o ń c e m " , n i g d y zaś w t y ł , n a p ó ł n o c ; 5) za w y p r o w a d z a n y m jeśli s p r z e d a j e z g o s p o d a r s t w a s p r z e d a n y m bydłem, zwłaszcza się j e o b c y m , c u d z o z i e m c o m l u b g d y j e s t g o w i ę k s z a ilość, powyżej 5 baranów czy 2 s z t u k bydła albo k o n i — a więc, g d y straty poczucie jest w y r a ź n e ; dotyczyć t o m a t y l k o zwierząt w y h o d o w a n y c h wf: w ł a s n y m z a k r e s i e , n i e zaś u p r z e d n i o k u p i o n y c h . W r o z u m i e n i u b a d a n y c h r y t u a ł t e n m a służyć p r z y w o ł a n i u pomyśl- logiczne obrzędy stymulujące rozwój istnieją także poza światem buddyjskim; przytoczmy tu opis „święta chodzenia w koło" u Eskimosów (za: W. N. В o g or a z, Czukczi, Leningrad 1939, s. 97). Odbywa się ono w namiocie, przez górny otwór którego wychodzi stojący pionowo drąg, z przywiązanymi na czubku skór­ kami zwierząt. W środku wysokości drąga umocowana jest rama zrobiona z wioseł, do której przywiązane są wyobrażenia wielorybów i łodzi z ludźmi. U podstawy umieszczone jest koło, za pomocą którego obraca się całością. Czynią to — ze słoń­ cem — mężczyźni i kobiety, śpiewając. N a koniec mężczyźni biegają wokoło za kobietami i każdy z nich ma prawo spędzić noc ze schwytaną. 2 5 Tak samo u Buriatów: Leningrad 1969, s. 51. K. W. W i a t к i n a, Oczerki kultury i byta buriat, �SYMBOLIKA RUCHU 95 OBROTOWEGO ności w s z ę d z i e t a m , g d z i e d a w n e bujan o d c h o d z i i t r z e b a zaprosić chiszig n o w ą pomyślność n a o p u s z c z o n e m i e j s c e . T a k w i ę c u ś w i a d a m i a n y klarowany w sens schemat: ruchu obrotowego „ze słońcem" — i w tym wypadku zapraszanie, „pod A l e choć d e k l a r a c j e t e są s f o r m u ł o w a n e w i de­ wpasowuje słońce" — się wyganianie. języku porządnych opozycji b i n a r n y c h i z g o d n e ze strukturą, t o j e d n a k p o j a w i a się domysł, iż ruch o b r o t o w y m a t u n i e t y l k o swój sens u ś w i a d a m i a n y i f o r m u ł o w a n y expli­ a l e też t k w i ą c y w l o g i c e o b r z ę d u przejścia, implicite cite, w niej i że właśnie t a l o g i k a d e t e r m i n u j e wystąpienie o w e g o Przystąpmy do analizy najbardziej zawarty ruchu. spektakularnych przykładów: o b j e ż d ż a n i e w o k o ł o p r z y d r o ż n e g o owoo i objazd j u r t y Oto g d y orszak w e s e l n y z panną m ł o d e w y w o ż ą c jurty odjeżdża w r a z p a n a młodego, w s z y s c y k o n n o objeżdżają trzy w czasie wesela. razy „ze ją do słońcem" j u r t ę j e j r o d z i c ó w : J e s t t o c e r e m o n i a n a d e r b a r w n a j e s z c z e dziś, k a w a l ­ 2 7 k a d a k i l k u d z i e s i ę c i o o s o b o w a p o r u s z a się ze ś p i e w e m , n a końcu postępują w i e l b ł ą d y o b j u c z o n e p o s a g i e m . T o zapadające w p a m i ę ć k a ż d e g o uczest­ nika widowisko ma prócz emocjonalnego wyraźny sens strukturalny: c e l e m j e g o j e s t w e d ł u g objaśnień i n f o r m a t o r ó w pomyślność p a n n y w nowym drogi życiu, a p r z e d e w s z y s t k i m do nowej jurty, dosłownie niezakłócone życzenie młodej przebycie przez „białej drogi" cagaan nią dzam. A n a l o g i c z n y sens usunięcia j a k i c h k o l w i e k p r z e s z k ó d w m o m e n c i e d o ­ k o n y w a n i a przejścia m a o k r ą ż e n i e p r z y d r o ż n e g o owonu. N a każdej prze­ łęczy, u w y l o t u w ą w o z u , n a d r z e k a m i i s t r u m i e n i a m i w m i e j s c a c h prze­ p r a w w z n o s z ą się t e s t e r t y k a m i e n i , d o k t ó r y c h k a ż d y p r z e c h o d z i e ń p o ­ w i n i e n dorzucić n a s t ę p n y — n a z n a k podziękowania dla ducha miejsca za p r z e b y c i e d o t y c h c z a s o w e j d r o g i ; oWoo n a l e ż y też objechać dokoła s ł o ń c e m " , a jeśli m i j a się go b e z okrążenia, n a l e ż y p r z y n a j m n i e j „ze przeje­ chać mając g o p o p r a w e j s t r o n i e , n i e zaś p o l e w e j . J e s t t o i n t e r p r e t o w a n e jako intencja droga" (sajn usunięcia objechania j u r t y przeszkody „żeby dzam), p r z e z opuszczającą d r o ż n e g o owo onu t o t y p o w e rites umożliwiającym (obrzęd „skok weselny) i w w z nie było dalszej „żeby 27 O trzykrotnym G. dobra przy­ i c h sens p o l e g a n a o t w a r c i u jakim (pokonanie jest przejście przełęczy s z k o d y n a t u r a l n e j ) i każda i n n a z m i a n a s t a n u l u b s y t u a c j i pisze była T a k więc r y t (saad). ją pannę młodą i o b j e c h a n i a de passage; przyszłość", przestrzeni drogi: zamknięcia" w czasie l u b innej 2 8 prze­ . C h y b a także objeżdżaniu ognia ofiarnego san w tym samym momencie Timkowski, Reise nach Chino, durch die Mongolei, Leipzig 1826, s. 290. Zawarcie małżeństwa oznacza również przejście w przestrzeni przede wszyst­ kim dla panny młodej (w społecznościach patrylokalnych), stąd to ona dokonuje obchodzenia — por. rzymskie dextratio, żydowskie siedmiokrotne obchodzenie okrążanie osoby narzeczonego, siódmy krok wokół ognia dopełniający braministycznej ceremonii weselnej, po którym małżeństwo staje się nieodwołalne. Jest też wesele „skokiem w czasie" w skali makro: jako akt gwarantujący następstwo pokoleń. Idea przedłużania łańcucha generacji, od praprzodków ku potomkom to 23 �96 w JERZY SŁAWOMIR k a t e g o r i i „otwarcia" raczej łować sens o p i s a n y c h w y ż e j WASILEWSKI niż „przyspieszenia" l e p i e j zabiegów magicznych będzie f o r m u ­ stosowanych n i e dającej m l e k a o w c y c z y p r z y o p ó ź n i a j ą c y m się p o r o d z i e wobec wielbłądzicy. W ą t p l i w o ś c i n i e c h r o z s t r z y g n ą następujące p r z y k ł a d y : g d y w n o w e j j u r c i e trzeba symbolicznie otworzyć otwór dymny (niejako przetrzeć go, by m ó g ł p r z e z e ń w y c h o d z i ć d y m ) , d o k o n u j e się t e g o w y r z u c a j ą c c z t e r o k r o t n i e osmoloną, a więc mającą już kontakt z dymem głowę barana przez w s z y s t k i e c z t e r y s e k t o r y górnego kręgu, właśnie w k i e r u n k u „ z e słońcem" poczynając o d północno-zachodniego. Przykład d r u g i — przekoczowania, poruszyć trzy nuudel' kamienie tzw. otworzenie odjeżdżając ze s t a r e g o o b o z o w i s k a neech: podstawy ogniowej w kierunku (zaczynając o d p o ł u d n i o w e g o ) , c o z n a c z y , iż z a c z y n a „ze należy słońcem" się k o c z o w a n i e — i n a c z e j w d r o d z e p o j a w i ą się p r z e s z k o d y . Ustalenie przejścia, sensu ruchu j a k wesela, obrotowego w przekoczowanie i takich istotnych przekraczanie r i a l n e j każe n a m s p o d z i e w a ć się, ż e i w i n n y c h rites być o n stosowany stanów. obrzędach granicy teryto­ powinien de passage w t y m s a m y m celu, dla dokonania otwarcia Prześledźmy uważnie wszystkie mongolskie obrzędy granicy przejścia w c y k l u ż y c i o w y m c z ł o w i e k a , a okaże się, ż e w s z ę d z i e p o j a w i a się r u c h obrotowy mówiąc waniu „ z e s ł o ń c e m " . Już w następującym dziecka przyzywania — w obrzędzie n a r o d z i n o w y m — trzy pojawia pomyślności, czyli d n i po urodzeniu i obrzędowym się ceremonia nosząca n a z w ę typu opisywanego dallaga powyżej „przyzywa- churaana n i e - z b i e r a n i e " . ( O b r z ę d u t e g o n i e w y m i e n i a ł e m opisując p o w y ż e j kie r y t y typu albowiem nie posiadam danych o jego dallaga, ściśle obmy­ wszyst­ występo­ w a n i u w ś r ó d T o r g u t ó w , a j e d y n i e w ś r ó d i c h n i e d a l e k i c h zresztą sąsiadów, Miangatów ). Interesująca 2 9 n a s część t e g o o b r z ę d u polega n a t y m , iż a k u s z e r k a obraca t r z y r a z y w o k ó ł położnicy specjalne n a c z y n i e wypełnione m i ę s e m , tłuszczem z b a r a n i e g o o g o n a , kiełbasą i herbatą z s ł ó w churail towarzyszeniem Z a k a ż d y m o b r o t e m położnica k o s z t u j e p o j e d n y m churail kawałku z n a c z y n i a , które później obejdzie w s z y s t k i c h z e b r a n y c h w k i e nadrzędna k o n c e p c j a t r a d y c y j n y c h światopoglądów. Sądzą, iż j e j odległym s e m może być f o l k l o r y s t y c z n y m o t y w w e s e l a zaklętego w w i l k i . W k a z a c h p o l s k i c h j e s t on już całkowicie p o z b a w i o n y reflek­ znanych prze­ głębi światopoglądowej, a m o ­ m e n t odwrócenia j e s t z a t a r t y ; c z a r o w n i c a t a k oto z a m i e n i a w e s e l e w w i l k i : „jakoż pas, i którym nadto się kręciła w łyka stanie przewiązywała, z l i p i n y i warzyła c i-c к i, Klechdy, Warszawa ubytek antytezę stanowią ryzykować nania przejścia, pod próg domu l u d z i podlewała". podłożyła K. W ój - 1837, t. I , s. 154. Zważywszy, że w i l k i , personifikujące spodziewanego hipotezę, że u p o d s t a w obrzędu skręciwszy i tą wodą efektu motywu popełnienie błędu — można może leżeć i d e a niewłaściwego wyko­ w ślubu — rozmnożenia sztuce (może np. okrążenie w od­ wrotną stronę?) powodujące odwrócenie k i e r u n k u r o z w o j u , zamianę w w i l k i (albo — j a k poniekąd w f o l k l o r z e mongolskim — w inne zwierzęta o a n a l o g i c z n e j symbo­ lice u b y t k u , a m i a n o w i c i e m y s z y ) . 2 9 L. Sonomceren, Miangad jastan dzan üjlijn tuchaj „Studia M u s e o l o g i c a " , t. I I , fasc. 8, U l a a n b a a t a r 1975, s. 60-61. towcz temdeglel, �SYMBOLIKA RUCHU 97 OBROTOWEGO r u n k u „ z e s ł o ń c e m " . Z w r ó ć m y u w a g ę , ż e t a k i k i e r u n e k poczęstunku n i e z g a d z a się z o g ó l n i e p r z y j ę t y m p r z y i n n y c h , n a w e t c e r e m o n i a l n y c h o k a ­ zjach; n o r m a l n i e częstuje się gości o d chojmoru części j u r t y ) k u d r z w i o m , n a j p i e r w tych, (północnej, honorowej siedzą n a zachodniej którzy połowie, t z n . przeważnie mężczyzn, p o t e m siedzących n a l e w e j — prze­ w a ż n i e k o b i e t y . M o ż n a sądzić, ż e poczęstunek w k i e r u n k u „ z e s ł o ń c e m " , a występuje o n także w czasie w e s e l a , m a właśnie s t r u k t u r a l n y 3 0 sens o t w a r c i a w o b r z ę d z i e przejścia. W k o l e j n y m o b r z ę d z i e c y k l u ż y c i o w e g o —• o d b y w a j ą c y c h się m i ę d z y t r z e c i m a piątym r o k i e m życia postrzyżynach, znamionujących przejście d z i e c k a ze s t a n u j a k b y n i e z r ó ż n i c o w a n e j „ m a s y d z i e c i ę c e j " d o s t a n u p o ­ słusznych r o d z i c o m d z i e c i ( t a k p r z y n a j m n i e j w i d z ą t e n o b r z ę d Torguci) i akceptację podobny moment: dziecka przez grupę o t o strzyżenie o d b y w a krewniaczą się w — niektórzy pojawia t e n sposób, ż e się dziecko o b c h o d z i w s z y s t k i c h z g r o m a d z o n y c h w j u r c i e k r e w n y c h , z których każdy obcina m u po k o s m y k u . Obchodzenie nając o d chojmoru; doń kolejno odbywa się „ z e s ł o ń c e m " , poczy­ d z i e c k o też m o ż e stać t a m c a ł y czas, k r e w n i zaś będą podchodzić — przekazywanie nożyc odbywa się wtedy T a k więc w e w s z y s t k i c h opisanych powyżej okazjach m a m y do nardzow. czynienia z ciągłym r u c h e m okrężnym w obrębie j u r t y , zamiast stoso­ w a n e g o n o r m a l n i e podziału n a d w i e połowy. Następna kolejnego siodła w życiu jednostki etapu dojrzewania uroczystość życiowego (9-13 l a t ) . N i e j e s t t o z w y c z a j — znamionująca to otrzymanie o takim zamknięcie od rodziców stopniu rytualizacji, j a k pozostałe o b r z ę d y c y k l u ż y c i o w e g o , a l e i t u w y s t ę p u j e m o m e n t o b j e c h a n i a przez dziecko wraz z ojcem j u r t - sąsiadów — właśnie w kierunku „ze słońcem". Ruch kolisty w kolejnym omawiany. Dodajmy obrzędzie przejścia — weselu, był młoda, a l e i p a n m ł o d y a k c e n t u j e r u c h e m o k r ę ż n y m d o k o n a n i e o t o odjeżdżając już t u , że w czasie obrzędu w e s e l n e g o n i e t y l k o p a n n a z własnej jurty p o narzeczoną w r a z z przejścia: towarzyszącymi m u d r u h a m i o b j e ż d ż a w b i t y p r z e d j u r t ą r o s o c h a t y k i j (ac mod) z tlącym się k a d z i d ł e m ; w a r t o dodać, ż e t e n w s t ę p d o o b r z ę d u przejścia odbywa s i ę n a o g ó ł t a k ż e w p o r z e przejścia, t z n . o g o d z i n i e 24 . 8 1 Wspomnijmy dzidłem t u , iż p o d o b n e g o dokonują też jeźdźcy objeżdżania każdej rozwidlonego karawany wyjeżdżając kija z ka­ w daleką drogę. W y s t ę p o w a n i e r u c h u o b r o t o w e g o w pozostałych obrzędach c y k l u życia ludzkiego. — p r z y opuszczaniu d o m u rodzinnego w weselu i w pogrzebie — zostało j u ż że omówione. Materiał t e n u t w i e r d z a nas w przekonaniu, W e s e l e u południowych Chałchasów, r k p s a r c h i w a l n y w z b i o r a c h B i b l i o t e k i Państwowej w U ł a n B a t o r (w jęz. m o n g o l s k i m ) s. 133. si W e s e l e w Mongolii Wewnętrznej, r k p s j w . s. 10. 30 7 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I , z. 1 �98 JERZY SŁAWOMIR WASILEWSKI r u c h o b r o t o w y w y k o n y w a n y w t r a k c i e obrzędu, o p r ó c z z n a c z e n i a u ś w i a ­ domionego i deklarowanego rozmnażanie), posiada przejścia — może być przez też sens sens o t w a r c i a uświadamiane informatorów strukturalny granicy lepiej między bardzo wyraźnie. P o j a w i a ramach zauważmy, obrzędu „otwarcia" że opozycyjne jest zwerbalizowane i się o n o w rozwój, logiki stanami. Pojęcie l u b gorzej; w o b e c n i e g o p o j ę c i e „ z a m k n i ę c i a " saad miane w (pomyślność, uświada­ licznych wierzeniach. Oto jeśli w ą ż p r z e t n i e d r o g ę o s o b i e i d ą c e j , n a l e ż y zabić go, przeciąć n a d w i e części, j e d n ą odrzucić w l e w o , d r u g ą w p r a w o i przejść ś r o d k i e m , i n a c z e j bowiem uczynione „zamknięcie" utrudni dalszą d r o g ę ( p o r ó w n a j p e j s k i przesąd n a t e m a t czarnego k o t a , przebiegającego przy całej odmienności symboliki o b u zwierząt, euro­ drogę, zbliżony a także liczne wśród l u d ó w S y b e r i i z a k a z y p r z e c i n a n i a ś l a d ó w p o z o s t a w i o n y c h n a śniegu p r z e z innych myśliwych honorową szarfę czy koczującą grupę). Podobnie należy (chadag) wręczać ją ofiarowując otwartą stroną komuś złożenia w stronę o s o b y o b d a r z o n e j , b o w i e m s k i e r o w a n i e k u n i e j s t r o n y z a m k n i ę ­ tej (bitüü) wróżby uniemożliwiłoby określają realizację jej przyszłych t z w . d n i z a m k n i ę t e (bitüü odór), spraw. w Lamajskie które n i e należy w y j e ż d ż a ć w dalszą d r o g ę . Opozycja otwarcie—zamknięcie jest więc opozycją relewantną na g r u n c i e wierzeniewości m o n g o l s k i e j , j e s t o n a uświadamiana n a w e t t a m , g d z i e — j a k w o b r z ę d a c h przejścia — m o m e n t „ o t w a r c i a " j e s t n i e z b ę d n y na poziomie ukrytej nie byłaby wewnętrznej konieczna. Nie s t r u k t u r y rytuału i j e g o będzie chyba zaciemnianiem werbalizacja obrazu, jeżeli p o w i e m , że wśród b a d a n y c h napotykałem czasem n a nieumiejętność o d ­ c z y t a n i a s e n s u t e g o r y t u w r a m a c h s t r u k t u r y obrzędu przejścia cie"); zawsze j e d n a k ziomie w — umiano „rozwoju, zinterpretować pomyślności" czy („otwar­ t e n r y t n a płytszym choćby po­ „dobrego", „białego", p r z e c i w i e ń s t w i e d o c z a r n y m k o l o r e m o z n a c z a n e g o narburuu. Wypada t u z a t e m podkreślić, ż e i n t e r p r e t a c j e r y t u a ł u , z w ł a s z c z a o t a k w y s o k i m stopniu znakowości, bardzo zróżnicowane: j a k obchodzenie wkoło od weselnej powierzchownych, jurty, bazujących mogą na być prostych a s o c j a c j a c h d o r o z u m i e j ą c y c h u k r y t ą strukturę o b r z ę d u w e s e l n e g o ; n a w e t u t e g o s a m e g o i n f o r m a t o r a o t r z y m a ć m o ż n a i c h bogatą mieszaninę. B a ­ d a c z o w i g r o z i z a t e m niebezpieczeństwo p o c h o p n e g o u z n a n i a jakiejś d e k l a ­ r a c j i z a „ w t ó r n ą r a c j o n a l i z a c j ę " , jeśli t y l k o n i e z d a j e o n a s p r a w y z u k r y ­ t e j s t r u k t u r y o b r z ę d u przejścia. T y m c z a s e m n i e n a l e ż y l e k c e w a ż y ć i t y c h powierzchownych w To rozumień, także one bowiem porządne o p o z y c j e b i n a r n e wzbogacając one zarazem abstrakcyjnej czynią, myśli, iż rytuał wydrążonym układają strukturę z n a c z e n i o w ą nie jest t y l k o z się- n a wszelkich produktem ludzkich ogół rytu. działania treści, ale że skupiają się w o k ó ł n i e g o zgoła p r z y z i e m n e u c z u c i a i e m o c j e , k t ó r e p r z e ­ c i e ż nadają m u nośność i siłę t r w a n i a . �SYMBOLIKA RUCHU 99 OBROTOWEGO P o d s u m u j m y zatem zebrane dotychczas n a g r u n c i e k u l t u r y relatywne opozycje korelowane mongolskiej z opozycją: r u c h „ze słońcem" — ruch „pod słońce": ze słońcem dobrze — pod słońce źle przyzywanie strata poniżanie, s p y c h a n i e w dół wyganianie otwarcie zamknięcie, z a t r z y m a n i e swój obcy biały przyszłość czarny przeszłość życie śmierć. rozwój wywyższanie T a k w i ę c zwyczaj codziennego o t w i e r a n i a i z a m y k a n i a górnego o t w o r u j u r t y „ z e s ł o ń c e m " i zasłaniania g o „ p o d s ł o ń c e " p o śmierci został w y j a ś n i o n y z pomocą już n i e w rozbudowanej odwołaniu d o k o n k r e t n e g o struktury, której elementami domownika wierzenia, ale d y s k r e t n y m i są człony l i c z n y c h o p o z y c j i b i n a r n y c h , p o części u ś w i a d a m i a n e , p o części zaś ukryte. Zauważyć jednak trzeba, „ p o d s ł o ń c e " (narburuu) ogólnej opozycji że „poprawnie" jeśli n a odwrót, ograniczyć się „ze — (dzów) przypomnieć cytowaną wyżej się w s z y s t k o opozycja słońcem" (nardzow) — j e s t c h o ć b y p o d w z g l ę d e m s e m a n t y c z n y m częścią „na opak" Pora (buruu). też sugestię i n f o r m a t o r ó w , i ż p o śmierci buruu. t y l k o do Zakres owego zebranego w robi „wszystko" nie jest terenie materiału — mongol­ s k i e g o — z b y t duży. W y m i e n i ć t u n a l e ż y następujące p r a k t y k i : 1) z w ł o k i leżą p r z e z 3 d n i w j u r c i e w p r z e c i w n e j p o ł o w i e niż t a , która przysługiwała zmarłemu za życia; kobietę b o w i e m k ł a d z i e się w p o ł o w i e , m ę ż c z y z n ę zaś w e w s c h o d n i e j z z a m i a r u odwrócenia, zachodniej, męskiej — kobiecej. W y n i k a t o nie t y l k o ale i z narzuconej zwyczajem religii lamajskiej r e g u ł y układania z m a r ł e g o n a b o k u : m ę ż c z y z n y n a p r a w y m , k o b i e t y n a lewym; gdyby twarzą d o ściany, n i e zastosować o d w r ó c e n i a p o ł ó w , z m a r ł y m u s i a ł b y a tyłem kadzidło, o d m a w i a n e to przez centrum jurty, g d z i e przecież zachodnią u w a ż a n e j e s t z a buruu. połowę, P o t a n i n pisze, za w ł a ś c i w e • K a z a c h o m , Jeśli zaś z w ł o k i w y n o s i którą wchodzenie iż „Torguci uważają których mają za znak w zmarłemu nadziei, w 3) n a z m a r ł y m t e n sposób można wcześnie Potanin, żywych wchodzenie 3 2 będzie op. cit., t. I I , s. 97. do przysłu­ dziecku robi zidentyfikować n o w o n a r o d z o n ą r e i n k a r n a c j ę . Z n a k t e n m a się p o j a w i ć w miejscu — a więc n p . czerwona 32 dla się p r z e z odłączone k r a t o w n i c e j u r t y l u b p r z e z za ż y c i a ; że się grzeszników" . p o d n i e s i e n i e j e j ściany, t o c z y n i się t o p o s t r o n i e o d w r o t n e j gującej leżeć pali są m o d ł y i t p . ; 2) jeśli ciało w y n o s i się p r z e z d r z w i , i c h prawą, z tej strony do się jego przeciwnym n i t k a związana n a l e w y m ręku zmarłego �100 JERZY SŁAWOMIR dziecka będzie pręgą n a p r a w e j WASILEWSKI ręce n o w o r o d k a , gołąb n a r y s o w a n y na p l e c a c h p o j a w i ł się — j a k o p o w i a d a n o — n a p i e r s i a c h p r z e r o d z e ń c a i t p . ; 4) u B u r i a t ó w a j m a k u s e l e n g i j s k i e g o j e s z c z e dziś p o g r z e b o d b y w a się n i e z a d n i a , a l e w n o c y , m u s i się b o w i e m skończyć p r z e d w s c h o d e m Opozycji życie—śmierć odpowiada opozycja słońca. poprawnie—na odwrót; a z a t e m w r y t u a ł a c h i w i e r z e n i a c h z w i ą z a n y c h ze śmiercią i krainą z m a r ­ łych, zaświatami, m u s i pojawić się m o m e n t w i e l k i k o m p l e k s wierzeń, z którego p o d a j m y odwrócenia. Jest choćby k i l k a to zaiste przykładów, pochodzących z k u l t u r S y b e r i i i A z j i C e n t r a l n e j , a mających s w e analogie także gdzie i n d z i e j 3 3 . Z a ś w i a t y są w t y c h p r z e d s t a w i e n i a c h krainą o o d ­ w r ó c o n y m porządku w s t o s u n k u d o panującego n a z i e m i . G d y n a z i e m i j e s t dzień, t a m p a n u j e n o c , i n a o d w r ó t , z m a r l i przechadzają się zatem w n o c y i w t e d y składa się i m o f i a r y . Słońce w s c h o d z i n a z a c h o d z i e i z a ­ c h o d z i n a w s c h o d z i e , r z e k i w p a d a j ą d o źródeł. D r z e w o k o s m i c z n e rośnie k o r z e n i a m i d o g ó r y , z m a r l i chodzą d o g ó r y n o g a m i , i c h j ę z y k j e s t o d w r ó ­ ceniem ziemskiego (tak z n a c z y nie i o d w r o t n i e ) , w t e n sposób n a l e ż y się d o n i c h z w r a c a ć . D u c h y ś w i a t a p o d z i e m n e g o chodzą d o t y ł u ( m o t y w t e n p o j a w i a się t a k ż e w w i e r z e n i a c h n a t e m a t y e t i ) , ż y w i ą się padliną, n i e zaś ś w i e ż y m mitologii, mięsem Erlik-chan, i t d . Władca świata p o d z i e m n e g o w przedstawiany jest na czarnym lamaistycznej byku z twarzą zwróconą do t y ł u ( m o t y w z n a n y też z e g i p s k i c h w i z e r u n k ó w przewoźnika przez rzekę zmarłych). W w i e r z e n i a c h C z u w a s z ó w i B e l t y r ó w z m a r l i są l e w o r ę c z n i . T e n z w i e r c i a d l a n y o b r a z z a ś w i a t ó w (a p a m i ę t a j m y , że z w i e r c i a d ł o dzięki s w e j m o c y o d w r a c a n i a j e s t s y m b o l e m t a m t e g o samo świata, m o ż e s t a n o w i ć w e j ś c i e d o ń ) p o w o d u j e i n w e r s j ę p o r z ą d k u działań w pogrzebu: pogrzebu fratria), uczty d l a zmarłych odbywają dokonuje przedmioty n i e g r u p a własna mające się n i e z a d n i a , l e c z w zmarłego, ale o b c y być używane toku nocy, (przeciwległa przez d u c h a zmarłego składa się d o g r o b u o d w r ó c o n e : t o , c o n o r m a l n i e z n a j d u j e się u l e w e g o b o k u (broń u pasa), składa się p o p r a w e j s t r o n i e , strój n a z m a r ł y m b y w a w y ­ w r ó c o n y n a l e w ą stronę albo nałożony w o d w r o t n e j Jak wynika z przedstawionego schematu kolejności. czasoprzestrzeni, wszelki r u c h d o tyłu j e s t k o j a r z o n y z p o d z i e m i a m i , zaświatami. W f o l k l o r z e e u r o ­ p e j s k i m z n a n y j e s t w ą t e k ( T 1525H) j a z d y d o piekła końmi o o d w r ó c o ­ nych podkowach 3 4 . W M o n g o l i i n i e n a t k n ą ł e m się n a a n a l o g i c z n e wie­ r z e n i e z t e j p r o s t e j p r z y c z y n y , iż p o d k u w a n i e k o n i n i e j e s t t a m n a ogół stosowane; ceniu (nawet tyłu bardzo rozpowszechnione siodła. Normalnie zabrania dzieciom dla zabawy; obowiązujący w są n a t o m i a s t o p o w i a d a n i a o o d w r ó ­ się stawiać s i o d ł o n a o d w r ó t społeczeństwach, w 33 H а г v a, op. cit., s. 347-353; T u r s u n o w , 34 J. Krzyżanowski, t. I , W r o c ł a w 1962, s. 202. buruu porównaj w s p o m n i a n y zakaz chodzenia Polska bajka których op. cit., ludowa w chodzenie do piechotą passim. układzie systematycznym, �SYMBOLIKA RUCHU jest ważniejsze 101 OBROTOWEGO niż j e ż d ż e n i e k o n n o ) . W y s ł u c h a ł e m też w i e l e opowieści o o d w r a c a n i u siodła p r z e z ściganych złodziei, ż o ł n i e r z y n a w o j n i e i t p . — b y z m y l i ć i z a t r z y m a ć p o g o ń ( c z a s e m m ó w i o n o , że t e n m a g i c z n y zabieg ma rytów wpływ n a wróżbę pogrzebowych robioną odwrócenie p r z e z ścigających). W siodła występowało w kontekście tradycyjnej kulturze Torgutów przy o d d a w a n i u rzeczy p o zmarłym do klasztoru. Oto w tygodnia p o śmierci należało przekazać mnichom należące d o z m a r ł e g o : tabakierkę, c e n n y tylko dar pozorny, wskazaniem, przedmioty niektóre nóż, k r z e s i w o te zwracane k t o m a j e dziedziczyć) oraz były (na ogół był t o rodzinie, oddawany ciągu przedmioty czasem naprawdę do ze kla­ s z t o r u k o ń z m a r ł e g o z uprzężą. N i e z ł o ż e n i e t e g o d a r u s p o w o d o w a ć miało, iż d u s z a z m a r ł e g o b ę d z i e błądziła w powtórnie l u b zejdzie n a ziemię w r e g o zdychają przejścia", deklarowanego Każde umożliwiającym przekonania działanie koń — jest d l a duszy, dujące się „ b l i ż e j z m a r ł e g o " w p o s t a c i u p i o r a giijc, k o n i e i bydło. O d d a n y w i o n y m n a odwrót — chowcem zaświatach, n i e m o g ą c w c i e l i ć 3 5 końca ( p o r ó w n a j występuje odwrócone „do tyłu" może 3 6 być zorientowane stąd w s z e l k i e t y m kontekście stają się z r o z u m i a ł e t e n i e z w y k l e zwłasz­ poprzez do cytowanego kierunku 3 7 ). już tekstu Ponieważ kategoriach p o w r o t u czasowego — komi-permiao- nie wspomina do interpretowania c h y b a że obciążyć d a w n y c h niedokładnością w z b i e r a n i u m a t e r i a ł ó w . K o z i o ł k o w a n i e , przez głowę jako zachowanie (zwierzę). zwierzę składano do z n a s i l e n i e m się w p ł y w ó w nianie zwierzęcia przybłąkiwało w tajgę (a grobu; takie opozycji ogóle l u b „życie n o r m a l n e " przeciw- zmarłego w jego k o n i a u Buriatów. później zaczęto konia oddawać więc je Rosjanom poza — obszar bano zamieszkały przez się go, j a k p r z y b y s z a („obcym"). Potanin, też ludzi), z Pier­ szamanom, wyga­ a gdy zaświatów; op. cit., t. I V , s. 37. К r zу ż a n o w s к i, op. cit., t. I I , s. 192. " P o t a n i n , odwrócenie człon każdej lamajskich — klasztorom. Praktykowano się ono z p o w r o t e m na koniec sprzedawano 3 6 bada­ odwrócenie l o g i c z n i e — także ze s t r u k t u r a l n e g o p t i n k t u w i d z e n i a — p r z e d s t a ­ wiają się dzieje z w y c z a j u z a o p a t r y w a n i a wotnie Oczywiście każdy n e g a t y w n y b i n a r n e j , w której życie l u d z k i e w Nadzwyczaj się rytu „ n a o d w r ó t " , o z n a c z a r e a l i z a c j ę członu o p o ­ nieczłowiek może realizować równie dobrze 35 tekst liczne, lecz bez w y m i e n i a n i a — zlikwi­ które mówią o z a m i a n i e w zwierzęta (analogicznie człowiek od­ ). w zycji: znaj­ i dopiero mistrz przeczytawszy n i c h o k i e r u n k u „pod słońce", b r a k p o d s t a w a też anulowanie — w czy według baśń o u c z n i u czarnoksiężnika, k t ó r y n i e u m i e cza d l a S y b e r i i , p r z e k a z y , koziołkowanie zaś t a m j a k o miejsce polegają n a w y j ś c i u t y ł e m l u b o d c z y t a n i u t e k s t u o d n a w s p a k a n u l u j e sytuację kiego, klasztor „wierz­ . dować wywołanej przez siebie z j a w y W posta­ j a k m o ż n a sądzić, j a k b y przeszłość, m i e ć n a c e l u cofnięcie, czynienia magiczne za sprawą któ­ właśnie z siodłem reinkarnację, pasterzy się op. cit., t. I V , s. 168; H а г v a, op. cit., s. 444-445. �102 JERZY stawione byłoby SŁAWOMIR odbiegającemu WASILEWSKI o d c o d z i e n n y c h n o r m światu przekory, wywrócenia „na o p a k " , „na n i c e " , d o góry n o g a m i . M i m o c h o d e m mnijmy t u wizerunek stycznych skiego opowieści, Nasreddina facecji Hodży, i anegdot, bohatera (i autora) p o p u l a r n y c h wśród p l e b s u ; t e n k p i a r z , s a m będący parodią wspo­ parody- muzułmań­ epickiego bohatera — b i e d n y , źle u b r a n y , g a d a t l i w y , n i e g a r d z ą c y i złodziejską okazją, w y o b r a ­ ż a n y j e s t siedząc n a ośle t y ł e m d o p r z o d u , p o d o b n i e zresztą j a k b o h a t e r chińskich o p o w i e ś c i h u m o r y s t y c z n y c h D z u ń - c z u n - l i . P e ł n y o b r a z karnawałowego świata n a o p a k z całym b o g a c t w e m a k c e s o r i ó w dał M . B a c h t i n w wej średniowiecza i r e n e s a n s u . Zrekonstruował o n właściwą k a r n a w a ­ 3 8 ł o w i l o g i k ę i n w e r s j i w y r a ż a j ą c ą się w materialno-cielesnego" i jego s w y m k l a s y c z n y m dziele o k u l t u r z e l u d o ­ i szanowanej zamianie t w a r z y i zadka, „góry", w błazeńskich „dołu koronacjach d e t r o n i z a c j a c h , w k o s t i u m a c h nakładanych n a l e w ą stronę i s p o d n i a c h wdziewanych n a głowę. N i e m a potrzeby przedstawiać w t y m miejscu w s z y s t k i c h zdobyczy B a c h t i n o w s k i e j i n t e r p r e t a c j i , stwierdzić j e d n a k t r z e ­ ba, iż praca negacji: t a uzmysławia oto karnawałowy nam pozytywny sens owej symbolicznej śmiech i działania n a o p a k n i e są t y l k o p a ­ rodią, l e c z p r o w a d z ą d o a f i r m a c j i n o r m a l n e g o p o r z ą d k u r z e c z y , p r z e z j e g o oczyszczenie i odrodzenie. N i e c h w o l n o m i t u będzie przedstawić cyjną h i p o t e z ę , i ż w s z e l k i e wych mogą mieć t e n właśnie sens: pozytywne-negatywne mienny na opis: codzień likwidacji opozycji c z y ż y c i e — śmierć . P r z y t o c z m y Hawajach bardzo surowo [gdzie p r z e c i w s t a w i e n i e normowane — takich jak t u pewien 39 „Na śmierć w o d z a intui­ działania o d w r ó c o n e w m o m e n t a c h o b r z ę d o ­ góry i zakazów — szeregiem zna­ dołu podkreślana b y ł a g w a ł t o w n y m i o z n a k a m i żałoby. jest JSW] Uczest­ n i c y wiązali przepaski b i o d r o w e wokół szyi, a n i e n a z w y k ł y m m i e j s c u . T e m u o d w r ó c e n i u g ó r y i dołu w s t r o j u t o w a r z y s z y ł a l i c e n c j a s e k s u a l n a . (Odwrócenie t o bez wątpienia ją m a t u wyraźnie podwójny dokonującą się śmierć, sens: oznaczało)" . Zachowanie 40 j a k o odwrócenie w natomiast jako inwersja odwrócone ogóle symbolizuje porządku seksualnego (z p o m o c ą o d w r ó c e n i a oznaczającej g o części u b r a n i a ) z l i m i t o w a n e g o n a n i e l i m i t o w a n y spowodować m a odrodzenie, zaistniałej śmierci. sens, j a k t r i u m f waniach, 3 8 to więc powrót s t a n u życia analogiczny, „dołu materialno-cielesnego" analizowanych chyba mówić wiecza Ma przez Bachtina. W karnawałowych zacho­ t y m właśnie sensie w można o o d w r ó c e n i u j a k o o środku l i k w i d a c j i M . B a c h t i n , Twórczość Franciszka i renesansu, K r a k ó w 1975. pomimo oczyszczająco-afirmujacy Rabelais'go opozycji a kultura życie ludowa U ż y w a m t u t e r m i n u semiotyków r a d z i e c k i c h tzw. ośrodka w T a r t u : protiwopostawlenii; może j e d n a k należałoby mówić r a c z e j o „mediacji", s u g e r u j e całkowitego a n u l o w a n i a t a k i c h m a g i s t r a l n y c h opozycji. 39 4 0 C. L é v i - S t r a u s s , Myśl nieoswojona, Warszawa 1969, s. 216. — średnio­ sniatije co n i e �SYMBOLIKA BUCHU 103 OBROTOWEGO śmierć, w y r a ż a j ą c y m r ó w n o c z e ś n i e o b i e t e następujące p o s o b i e k o l e j n o , nierozdzielne w myśleniu „ n i e o s w o j o n y m " k a t e g o r i e Materiał trzeba mongolski jednak wyznaczony nie obfituje pewien zostaje w dane zastanawiający specjalny . tego t y p u ; przykład. człowiek, 4 1 przytoczyć Oto przed który przed tu pogrzebem wyprowadzeniem z w ł o k m a n a z n a k s z a c u n k u dotknąć ciała z m a r ł e g o ( c z y n i t o z a p o m o c ą żerdzi, siedząc na progu nie — co z n a m i e n n e l u b dotykając — zmarłego ręką) . Równocześ­ 4 2 t o w ł a ś n i e o n m a dać r o d z i n i e przyzwolenie odsłonięcia g ó r n e g o o t w o r u j u r t y . D o t k n i ę c i a o w e g o d o k o n u j e z z a w i n i ę ­ tymi rękawami (gdy n o r m a l n i e o b j a w e m malne opuszczenie wszystkimi długich rękawów g u z i k a m i , mając nierz wywrócony dolne s z a c u n k u jest właśnie mongolskiego del'), z maksy­ rozpiętymi części p o ł y z a w i n i ę t e za p a s , a k o ł ­ d o środka t a k , b y w i d o c z n a była goła pierś. Jestem s k ł o n n y i n t e r p r e t o w a ć t o „ n i e s t o s o w n e " i zastanawiające o b n a ż e n i e w ł a ś ­ n i e j a k o rozszerzenie l i c e n c j i cielesnej nia; ( b y użyć t y l k o ogólnego określe­ o b n a ż e n i e m o g ł o b y t e ż oznaczać — wrót do stanu noworodka, brak jak w t u jednak wielu kulturach — interpretacji po­ mongolskich, c o każe z a c h o w a ć ostrożność). D o o s t a t e c z n e g o r o z s t r z y g n i ę c i a t y c h k w e s t i i b r a k u j e jeszcze n o studiów szczegółowych, j a k i p r a c o dużym w a l o r z e blem w c z a s o w e j symboliki ruchu i odwrócenia zarów­ ogólności. nie był Pro­ dotychczas o g ó l e s t a w i a n y w e t n o l o g i i . N a w e t d z i e ł a o t a k o b i e c u j ą c y c h tytułach, j a k p r a c a W . S i m p s o n a , przechodzą o b o k z a g a d n i e n i a . W y m i e n i o n y dysponując sporym materiałem faktograficznym I n d i i ) n i e potrafił wyjść poza p o w i e r z c h o w n e pochodzeniu" (?) o b r z ę d ó w o b c h o d z e n i a , s t a t u j e t y l k o , iż jest o n „ n i e p o m y ś l n y " 4 3 (zwłaszcza autor dotyczącym stwierdzenia o „solarnym o r u c h u zaś „ p o d s ł o ń c e " k o n ­ . B r a k i d e i związku r u c h u z cza­ sem nie dziwi w w y p a d k u autora XIX-wiecznego, wydaje się b o w i e m , niemożliwe było sformułowanie o p i s u s t r u k t u r s y m b o l i c z n y c h iż wiązanych z r u c h e m do czasu sformułowania p r z e z A . V a n G e n n e p a i d e i czasu tkwią­ cej w myśli archaicznej, następstwa stanów 4 1 Przykłady umarł. N i e c h W. 4 2 król!" mediację Folklor P r o p p, organizującej o b r z ę d y przejścia — chciałoby O się opatrzyć roli rytualnego między życiem i diejstwitielnost. a paradoksalną śmiechu śmiercią Izbrannyje w „wszystko!" („śmiech (bolnoo\) 4 4 np. Trafne rosyjski — utilizacii i n t u i c j e pojawiają trupa, zamietki, b.d.m.wyd., pisze 1976, s. 188-189. słowa p y t a n i a , stawianego (boloch o d p o w i a d a ktoś z domowników, po c z y m przy­ one właściwy sens rytuału, z a c i e m ­ s z a c u n k u d l a zmarłego. s. 101. prestrukturalista i mifołogiczeskija sardoniczny"), Moskwa n i o n y p r z e z interpretację owego d o t y k a n i a j a k o p r z e j a w u op. cit, „Król pogrzebowym, dźgnięcia żerdzią: „czy to już w s z y s t k o ? " stępuje się do w y n i e s i e n i a zwłok. Wyjaśniają " S i m p s o n , jako formułą obrzędzie statii, E g z y s t e n c j a l n y ładunek tego rytuału uwydatniają p r z e z dotykającego w m o m e n c i e uu?) — czasu . powyższe żyje wyrażającego 4 4 się oczywiście L. F. t. I : Czaszi zapewne i w pracach Wojewodskij iz czelowieczeskich w wcześniejszych; dziele czeriepow oto Etologiczeskija itp. primiery O d e s s a po 1877 r„ k o j a r z y występujący w b a j - �104 JERZY Badacze X X - w i e c z n i mat diabelskiej w symboliki ruchu ramach symboliki prawej i m wartości pozytywnych i U . H a r v a , który zebrał przecież w i e l e stosowany jest r u c h 4 5 „pod słońce", tłuma­ ręki i przyda­ Tak czyni choćby i lewej negatywnych. o p i s ó w o b r z ę d ó w przejścia, „ze słońcem"; n i e z n a j d u j e m y więcej niż z r o z u m i e n i e l e w a ręka WASILEWSKI z k o l e i , dysponujący o b f i t y m materiałem n a t e ­ l u b tanatycznej c z y l i t o wyłącznie wanych SŁAWOMIR u niego s t r u k t u r a l n e j a s o c j a c j i : śmierć — gdzie jednak nic odwrócenie — . A w i ę c p u n k t dojścia n i n i e j s z e j p r a c y — w k o m p o n o w y w a n i e się s y m ­ boliki ruchu obrotowego w sieć o p o z y c j i b i n a r n y c h s k o r e l o w a n y c h z m a ­ gistralną o p o z y c j ą p r a w y — l e w y bez j a k i e j k o l w i e k a n a l i z y chu. Tymczasem, — p r z y j m o w a n y b y ł dotąd w l i t e r a t u r z e autonomicznej s y m b o l i k i czasowej owego r u ­ j a k to c h y b a wykazałem, t e m a t y k a r u c h u obrotowego, m i m o że łączy się z p r o b l e m a t y k ą s y m b o l i k i s t r o n i o d w r ó c e n i a , t o j e d n a k nie rozmywa się w n i e j i n i e d a się d o n i e j s p r o w a d z i ć . J a k sądzę d o końcowego orzekania o wzajemnej my u p r a w n i e n i dopiero chodzącego z kultur r e l a c j i t y c h dwóch porządków będzie­ p o p r z e b a d a n i u materiału etnograficznego, południowej półkuli. J a k o ż e w y s t ę p u j e w i s k o lewoskrętnego pozornego r u c h u słońca n a nieboskłonie (z jak w w m a g i i z a t r z y m a n i a czasu. Z a r a z e m większości k u l t u r kon­ j e d n a k również i t a m , świata, s t r o n a ( r ę k a ) l e w a j e s t w i ą z a n a z siłą nieczystą, m a w a r t o ś ć n e g a t y w n ą . U s t a l e n i e s p o s o b u , w j a k i n p . w turze australijskiej l u b innej sprzeczność pomiędzy z południowej lewym jako zja­ prawa n a l e w o , p r z e c i w n i e n i ż n a półkuli p ó ł n o c n e j ) m o ż e t o m i e ć s w o j e sekwencje po­ tam półkuli rozwiązuje kierunkiem ruchu słońca szłość) a l e w ą r ę k ą j a k o n e g a t y w n ą p o w i e d z i a ł o b y n a m w i e l e się (w o kul­ tę przy­ ogólnej r e l a c j i t y c h dwóch porządków w myśleniu człowieka. I wreszcie n a koniec p o d e j m i j m y — b y być w zgodzie z metodologią b u d o w y t w i e r d z e ń n a u k o w y c h — p r ó b y (łagodnej w p r a w d z i e ) zaprezentowanego icznym 4 6 powyżej m o d e l u czasoprzestrzeni w . Z p e w n o ś c i ą b o w i e m t r z e b a zdać s o b i e s p r a w ę z ograniczeń w s t o s o w a n i u g o d o w y j a ś n i e n i a słonięta p o w y ż e j falsyfikacji myśleniu archa­ istniejących działań s y m b o l i c z n y c h . O d ­ struktura determinuje bowiem z p e w n o ś c i ą sposób o d ­ c z y t y w a n i a r y t u a ł u p r z e z p r a k t y k u j ą c y c h go, c z y t o n a t o m i a s t o n a określa formę danego rytuału w momencie jego powstania? N a t a k generalnie k a c h o B a b i e J a d z e i Przepięknej W a s y l i s s i e m o t y w obracającej się c h a t k i n a j e d n e j nodze, przędzenia, kręgu k o l e j n o upływu c z a s u , którego zapalających władczynią — jak i się i gasnących c z a s z e k itp. z ideą panią Śmierci — jest Baba Jaga (tamże, s. 59-77). 45 Harva, op. cit., s. 283-284, 330, 347-353. N i e i n a c z e j j e s t w zbiorze p r a c n a t e m a t s y m b o l i k i p r a w e j i l e w e j ręki: Right 4 6 Oczywiście istotnej falsyfikacji można będzie and dokonać z n a c z n y m materiałem z półkuli południowej, który p o z w o l i duje o kształcie rytuałów: kierunek biegu Słońca najnowszym Lejt. dopiero dysponując rozstrzygnąć, co d e c y ­ c z y prawoskrętna p s y c h o m o t o r y c z n a właściwa człowiekowi i p o w s z e c h n a w n a t u r z e . dyspozycja �SYMBOLIKA RUCHU sformułowane pytanie trudno 105 OBROTOWEGO t u oczywiście odpowiedzieć; ograniczmy się d o j e d n e g o p r z y k ł a d u : W M o n g o l i i z n a n y jest powszechnie zabieg, n a z y w a n y przez Torgutów — m a g i c z n e l e c z e n i e m a ł e g o d z i e c k a , k t ó r e w n o c y często płacze, szireg lęka się, n i e m o ż e w zasnąć. O p r o w a d z a jurcie, do którego w s y p a n o słońce", a p o t e m t r z y r a z y się j e w o k ó ł ognia l u b piecyka nieco s o l i i kadzidła — „ z e słońcem". W opinii trzy razy „pod informatorów ruch „ p o d s ł o ń c e " m a n a c e l u w y g o n i e n i e c h o r o b y , „ z e s ł o ń c e m " zaś — przy­ w o ł a n i e z d r o w e g o j u ż d z i e c k a d o s i e b i e . T a k s a m o i n t e r p r e t u j e się t e ż f a k t o p r o w a d z a n i a c h o r y c h zwierząt wokół j u r t y d w u k r o t n i e w kierunkach. (W innej w e r s j i zabiegu leczenia różnych dziecka oprowadza się j e t r z y r a z y p o d słońce, p o t e m zaś o b r a c a się c z a r k ę ze szczyptą z i e m i s p o d łóżka — n a j p i e r w p o d słońce, p o t e m ze słońcem .) O c z y w i ś c i e podawane 47 p r z e z p a s t e r z y objaśnienia są najzupełniej z g o d n e z odsłoniętą strukturą. M o ż n a b y się j e d n a k zastanawiać, c z y d w u k r o t n e o b c h o d z e n i e w różnych k i e r u n k a c h w z i ę ł o się n a p r a w d ę stąd, iż n a j p i e r w t r z e b a chorobę nić, p o t e m zaś p r z y p r o w a d z i ć wygo­ z p o w r o t e m samego pacjenta, b y t o n i e j e g o d o t k n ę ł o w y g o n i e n i e . M o g ł o b y się zdawać, iż c h o d z i t u r a c z e j o lo­ g i k ę ( c z y n a w e t o e s t e t y k ę ) s a m e g o rytuału, o t o , b y b y ł o n s y m e t r y c z n y . T a k więc w układzie z a b i e g u m a g i c z n e g o będą o d g r y w a ć rolę n i e t y l k o z n a c z e n i a p o s z c z e g ó l n y c h działań, a l e i p e w n e w z g l ę d y f o r m a l n e , k o m p o ­ zycyjne, sobie, syntaktyczne — i ż są t o r ó w n i e ż zdawać niekiedy n i e zaś s e m a n t y c z n e . reguły niezależy strukturalne, o d wartości Ale tu uświadamiamy choć i c h układ m o ż e i m przypisywanej, to c z ł o n y d a n e j s t r u k t u r y noszą p r z y n a j m n i e j p o d s t a w o w ą o p o z y c j ę — „ m i n u s " i t o j a k o j e j nośniki są z a s t o s o w a n e jeszcze, iż z r ó w n o w a ż e n i e o w e g o „minusa" — w rytuale. ruchu się zawsze „plus" Dodajmy p o d słońce „plu­ s e m " — r u c h e m „ z e s ł o ń c e m " j e s t n i e z b ę d n e zwłaszcza d l a u m y s ł o w o ś c i przepojonej b u d d y j s k i m wartościowaniem ogólnorozwojowego, z czego w w y n i k a obawa kierunku przed ze słońcem każdym jako działaniem p o d słońce. Z a pośredni d o w ó d n i e c h posłuży t u p r z y k ł a d p o l s k i , który podaję, b y w y k a z a ć , iż n i e t y l k o s t r u k t u r y m y ś l o w e są w s p ó l n e w nych w częściach świata, ale k t ó r y c h się t e s t r u k t u r y i podstawowe manifestują. formy działań róż­ magicznych, O t o n a w s i rzeszowskiej tzw. „płaczki" u dziecka leczono o k a d z a n i e m „chodząc naokoło dziecka w s t r o ­ n ę o d w r o t n ą o d b i e g u słońca i m ó w i ą c " : Idź czorcie, idź w ogień w i e c z n y , z tego n i e w i n n e g o ciała! Idź z a l a s y , za góry n a bagna, n a r o z s t a j n e drogi! N i e w r a c a j t u nigdy, połam sobie nogi! 4 7 tions B. Rintchen, chamanistes Melanges des Mongols, ethnographiques. „Khara йот" — les supersti­ „Rocznik O r i e n t a l i s t y c z n y " , t. 20: 1956, s. 21. �106 JERZY SŁAWOMIR WASILEWSKI albo też Zamawiom, zalicom i wyganiom c h o r o b y n a bory, n a l a s y , n a s u c h e korzenie... t a m , gdzie n i e b y l o żadne s t w o r z e n i e , g d z i e kogut n i e dopieje, gdzie słonko n i e dogrzeje, idź t a m bólu to c i t a m dobrze będzie . 48 A w i ę c następuje t u „przeniesienie odegnane poza niesiony w widma i człowieka w dwie różne przestrzenie; naturę, dokąd odganiano każde zło [...] centrum natury, to j e s t do łona matki. widmo zostaje człowiek zaś zostaje W wersji prze­ chrześcijańskiej: do łona M a t k i : Przestrachu, przestrachu jo c i e s i e n i e boję bo się w żywocie P a n n y M a r y i dostoję!" 4 9 M y ś l ę , i ż t e d ł u g i e c y t a t y d o b i t n i e ilustrują n i e t y l k o i s t n i e n i e g ł ę b o k i c h a n a l o g i i w r a m a c h działań m a g i c z n y c h i d o w o d z ą n i e t y l k o i d e n t y c z n o ś c i sensu t y c h p r a k t y k , lecz też czegoś w i ę c e j : t e j s a m e j , różnic k u l t u r y i r e l i g i i , s t r u k t u r a l n e j w i z j i świata — na bezpieczne c e n t r u m i t o co p e r y f e r y j n e , albo buruu dzam, strona", zamieszkana „zla niezależnie od zdychotomizowanego wrogie: „suche korzenie" przez gady i wszelkie złe stworzenia. W w moim myśleniu przekonaniu zrekonstruowany „nieoswojonym" k t ó r a określała z a c h o w a n i a jest typową człowieka w głębokiej n y m s t o p n i u c z y n i t o d o dziś. N a j z u p e ł n i e j nie będzie wyznawana schemat strukturą na ogół przez czasoprzestrzeni długiego trwania, przeszłości i w współczesną j e j gospodynie pew­ manifestacją domowe zasada, iż c i a s t o , m a j o n e z i t p . ucierać n a l e ż y kręcąc w j e d n ą stronę, n a j l e p i e j w p r a ­ w o , bo inaczej ciasto „nie w y j d z i e " , t z n . j e g o składniki n i e przekształcą się w n o w ą jakość, pozostaną w s t a r y m s t a n i e . Z a ś w i a d e c t w o n a r z e c z archaiczności t e j s t r u k t u r y u w a ż a m n a t o m i a s t choćby następujące b a d a c z a r e l i g i i p a l e o l i t u . O pchodzącej z t e r e n ó w E u r o p y z a c h . sprzed 20 t y s . l a t — instrumencie analogicznym słowa warkotce do australijskiej c z u - r i n g i , z p o m o c ą k t ó r e g o w y w o ł y w a n o głos d u c h ó w p r z o d k ó w — p i s z e o n : „ G d y umocowałem przyrząd n a taśmie i zacząłem kręcić n i m n a d głową, p o ­ czątkowo w pozostawał on głuchy; k i e r u n k u r u c h u wskazówek ducha epoki lodowcowej, dopiero gdy zakręciłem go w zegara, brzmiący jak głuchy warkot w k o n s t r u k c j i działał jakiś t r i c k s z a m a n a potrafiącego 4 8 43 F. K o t u l a , Tamże, s. 20. Znaki przeszłości, lewo, a więc n i e rozległ się n a g l e obudzony o r y g i n a l n y Warszawa w śmigła lotniczego. ciemnościach p r z e d 1976, s. 190-192, 336. głos Czy na- �SYMBOLIKA RUCHU 107 OBROTOWEGO m i o t e m wydobyć głos duchów z i n s t r u m e n t u , który p r z e d t e m plemieńców w y p r ó b o w a n y j a k o n i e m y ? " był p r z e z jego współ - 5 0 S ą d z ę , i ż słuszniej sza b ę d z i e r a c z e j o d p o w i e d ź w y n i k a j ą c a tu schematu chronotopicznego izomorfizmu: ruch „pod z podanego słońce" to ruch w przeszłość, k u p r z o d k o m . Wydaje sowymi się też, że s c h e m a t interpretacjami biegnącego p o kole. logicznych, lecz po kole, także mogą w wyrażać rytuałach do refleksji być świętom o nie tylko w 5 1 m a być zapisana charakterze odzwierciedleniem właśnie moment nad dotychcza­ myśleniu a r c h a i c z n y m że w s z e l k i e okrążanie, tańce w towarzyszące n i e muszą t e n skłania czasu w Podług t y c h k o n c e p c j i stego; sądzę j e d n a k , nym, wizji idei przejścia, jako czasu tekstach mito­ wizja czasu korowodzie i astronomicznym „wiecznego zmiany, i koli­ ruchy rodzin­ powrotu", jaką lecz nieuchronnie p r z y n o s i Czas, u p ł y w u , k t ó r e g o w y r a z i c i e l e m j e s t w o b r z ę d z i e r u c h . O c z y ­ wiście żony wszelkie odpowiedzi charakter, a dawane w tej k w e s t i i mogą m a s y faktów etnograficznych być po powinny zbadaniu mieć bardzo nie tylko z o b u półkul, l e c z t a k ż e d o p i e r o p o n i u r e l a c j i pomiędzy p o z i o m e m głębokich, u n i w e r s a l n y c h s t r u k t u r wych a piętrem wywa­ olbrzymiej wyrafinowanych koncepcji i spekulacji pozna­ myślo­ mitologicznych. Ежи Славомир Василевски С И М В О Л И К А ВРАЩАТЕЛЬНОГО ДВИЖЕНИЯ И РИТУАЛЬНОЙ ИНВЕРСИИ Резюме Работапосвящена анализу временно-пространственной симболики движения,в частности вращательного, по направлению „по солнцу" и „против солнца", а также вперед и назад, вправо —влево, и ритуального обращения „наоборот" в обрядах и Магии. Местные иссле­ дования среди торгоутов монгольского Алтая (сопоставленные исследований в традиционных польских деревнях 5 0 rek W. A. R u s t , ludzkich Hensel, Cultus et V o r 20ООО Jahren, w tańcu koło Wyobrażenia cognitio. w Neumünster związku tańca 'koło' Studia 1962, s. 188. P r z e d s t a w i e n i a z jego solarną na ceramice z dziejów с итогами аналогичных и с этнографическим материалом из дру- symboliką wczesnośredniowiecznej, średniowiecznej kultury, figu­ wzmiankuje [w:] W a r s z a w a 1976, t. 193-194. 5 1 Poetika E . M . M i e 1 e tу ń s k i , nesie refleksji Tomasza M a n n a mija, Moskwa 1976, s. 318-319, n a m a r g i ­ n a d czasem, zawartych w słowach H a n s a C a - s t o r p a o tańcach wokół ognia w święcie sobótkowym: wieczność n i e j e s t „naprzód, || naprzód", lecz „karuzela, k a r u z e l a " , Czarodziejska Podobnie — struktury ukrytej selny że obchód czas fallicznej na ziemi musi n a płaszczyźnie wyeksplikowanej rytuału i n t e r p r e t u j e słupa, co „jest płynąć, koncepcji czasu, a n i e К o t a ń s k i , op. cit., s. 218, japoński w e ­ naśladownictwem że t r z e b a góra, W a r s z a w a 1961, t. I I , s. 40. ¡ i kulturowo działać [...] ruchu jest c z a s u po kole, wyrazem czci dla co o z n a c z a , nieruchomej osi świata. B y ł to więc c z y n święty prowadzący do p o t r z y m y w a n i a [...] b y reaktualizować jest też następstwo pokoleń". ruch wszechświata, którego nieodłączną życia częścią �108 JERZY SŁAWOMIR WASILEWSKI гих культур), показали существование элементарной структуры восприятия времени и прос­ транства, построенной из семантических двоичных оппозиций. Исходной точкой были по­ гребальные обычаи; поскольку в быту в действиях, заключающих элемент вращательного движения, обязательно направление „по солнцу" как благоприятное, обеспечивающее раз­ витие (шествование вокруг юрты при ежедневном открывании и закрывании ее, вращение жернова, подметание избы и т.д.), постольку после смерти домочадца применяется движе­ ние „против солнца" — или приостановление движения, запрет работ, заключающих такое движение, остановяение часовых стрелок и т.п. Анализ применяемых в магии приемов об­ ращения приводит к заключению, что движение „против солнца" имеет целью остановить или повернутьвспять,заставить вернуться кого-либо или что-либо: удержать покидающего любовника в любовной магии, пчел убегающих из улея, девушку в девственности, возвра­ щениепропавшего скота ит.п. Итак, поскольку движение сходное с направлениемвращения небесных тел — определяющих ход времени — как бы продвигает время вперед, влечеть за собой развитие (ламаистская концепция чакравартинов, „вращающих круг"), постольку движение „против солнца" вызывает поворот времени вспять или остановление его. Время в древнем мышлении—это последовательность состояний (А. Ван Жэинеп), повернуть время назад — это вернуть состояние, в каком находилось данное лицо или предмет. Отсю­ да — роль вращательного движенияво всех обрядах перемены состояния, обрядах перехода. Движение „по солнцу" означает в этих ритуалах Время, символизирует происходящую перемену. Троекратный обход юрты кортежем с новобрачнойв момент отъезда имеет целью совершить „прыжок в будущее" — как в далеком измерении (развитие создавшейся семьи), так и в рамках самого обряда (благополучный преход в новую юрту, преодоление дистан­ ции, открытие границы — аналогичнопри объезде овонов на перевалах). Круговое движение „по солнцу" применяется в обрядах перехода в разных культурах по-разному. В Монголии особенное значение имеют ритуалы типа даллага авах — „зазывание благополучия" путем вращения тарелки с едой, с окриком хураи! В этом обряде (совершающемся как отдельная ежедневная церемония и как форма, сопровождающая обряды перехода) движение „по солнцу" влечет за собой „приглашение", тогда какприменяемое в магии движение „против солнца" означает „изгнание" (зла, болезни) и унижение. Структура хронотопа заключает в себе переводимость, изоморфизм измерений:по солнцу (вправо) = вверх (Небо), а „против солнца" (влево) — в прошлое = в будущее = вперед = = назад = вниз (Преисподняя). На это накладываются другие двоичные оппозиции (свой-чужой, мужской-женский и пр.). Ритуальное обращение направления вращательного движения после смерти новления времени, прикращения течения жизни — знак оста- — представляет собой лишь часть общего обращения (оппозиции жизнь-смерть отвечает оппозиция правильно-превратно). Момент обращения появляется в поверьях, касающихся потусторонних миров, их вида, способов попасть туда (напр. передача монастырю коня для усопшего — с седлом, поставленным задом наперед). Некоторые обращения в ходе погребального обряда рассматриваются мною как средство отмены оппозиции жизнь-смерть, а скорее посредничества между ними. Для окончательного решения некоторых вопросов необходимо исследование материала, происходящего от культур южного полушария: как решается там противоречие между движением правого хода как направлением „против солнца", а значит отрицательным, и положительной валоризацией правой стороны (руки). Перевел С.Никонюк � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5e6b6120db917b5855e0d9b64386d196.pdf 9ff09b940564b7b076cdc3513cc58f66 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1185 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1092 Title A name given to the resource Symbolika uniwersum w wyobrażeniu rzeźbiarskim mitycznego tańca kreacyjnego Siwy-Nataradży / ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.2, s.231-242 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska, Jolanta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I I I z. 2 P L I S S N 0071-1861 JOLANTA KOWALSKA SYMBOLIKA UNIWERSUM W WYOBRAŻENIU RZEŹBIARSKIM MITYCZNEGO TAÑCA KREACYJNEGO SIWY-NATARADŻY Kto u stóp tych się schroni w lotosie Ten odnajdzie swą drogę do nieba i chodzących, A r t y k u ł t e n jest p r ó b ą analizy „ p r z e k ł a d u " na j ę z y k s y m b o l i plas­ t y c z n y c h t r e ś c i m i t u kreacyjnego, w k t ó r y m taniec p e ł n i r o l ę podstawo­ wego a k t u s t w ó r c z e g o . Z a w a r t y w m i t o l o g i i h i n d u s k i e j opis Stwórcze­ go tanu S i w y - N a t a r a d ż y asocjowany t u jest z jego w y o b r a ż e n i e m w r z e ź ­ bie, a w i ę c ze ściśle o k r e ś l o n y m w y t w o r e m k u l t u r y m a t e r i a l n e j , k t ó r y t r a k t u j ę jako u t r w a l o n y c y t a t t e k s t u tanecznego. 2 3 i. MIT I I I I \ ] - H i n d u i s t y c z n a d o k t r y n a r e l i g i j n a opiera się na koncepcji zamierania i odradzania s i ę ś w i a t a w c y k l u D n i i N o c y B r a h m y . B r a h m a , p i e r w s z y z t r ó j c y b ó s t w n a r o d z i ł s i ę z jaja kosmicznego ( w n i e k t ó r y c h wersjach z lotosu). O n to s t w o r z y ł ś w i a t zniszczony o g n i s t y m k a t a k l i z m e m p r z e d n a s t ą p i e n i e m pierwszej Nocy; o d t w o r z y ł go ponownie z nastaniem ko¬ lejnego D n i a . C y k l N o c y i D n i B r a h m y p o w t ó r z y ć s i ę m a sto razy, po c z y m n a s t ą p i z w i n i ę c i e ś w i a t a , swojego rodzaju autoanihilacja, czy raczej p o w r ó t do pierwotnego jaja kosmicznego, z k t ó r e g o wszystko w z i ę ło p o c z ą t e k . D r u g i m z t r ó j c y jest W i s z n u k o j a r z o n y ze s ł o ń c e m , ś w i a t 1 Tiruwalluwar, Tirukkural. Święta księga Indii Południowych, Wrocław 1977, s. 41. Fragment tekstu „Uwielbienie boga" z księgi I , Sztuka życia. Kultura Indii nie jest jedyną, w której w micie kosmogonicznym pojawia się motyw tworzenia za pośrednictwem czy przy współudziale tańca. Odnajdujemy go między innymi w pelazgijskim micie przedhelleńskim, wierzeniach Indian Pima, kosmogonii Zuni, Ozejennów, Kwakiutlów, w wyobrażeniach na temat początku znanych z terenu Dahomeju i innych. Terminu tego u ż y w a m za: A m C o m a r a s w a m i , Stwórczy tan, [w:] Pod­ stawy kultury hinduskiej. Biblioteka polsko-indyjska, Warszawa 1964, s. 143-156. Praca ta jest tłumaczeniem t y t u ł o w y m eseju z tomu: The Dance of Shiva and Fourteen Other Essays, New York 1918. г 8 0 �JOLANTA 232 KOWALSKA ł e m , ogniem, a t a k ż e z w o d ą , „ p r z e n i k a j ą c y " (wisz n i k a ć ) , o p i e k u n ż y c i a . Jego o d p o w i e d n i k i e m w — w sanskrycie p r z e ­ Wedach m a 4 być Indra . T r z e c i m jest Siwa, niszczyciel zła w sensie n i e w i e d z y , w s w y m aspekcie 5 6 niszczycielskim k o j a r z o n y z w e d y j s k i m R u d r ą , n i e k i e d y t a k ż e z A g n i . Z d r u g i e j s t r o n y S i w a jest k r e a t o r e m egzystencji w y z w o l o n e j z u ł u d y ż y c i a ziemskiego oraz dobra w sensie p r a w d z i w e j w i e d z y . Ze w z g l ę d u 7 na rodzaj p r z y p i s y w a n y c h d z i a ł a ń w ł a ś c i w a m u jest w i ę c d u a l n a c h a r a k t e ­ rystyka. Ma Pan być on t a k ż e ź r ó d ł e m rytmicznej T a ń c a zarazem W i e l k i Tancerz, do którego h a r m o n i i kosmosu atrybutów jako należą trzy rodzaje t a ń c a : n i s z c z ą c y , k o n t e m p l a c y j n y i t w ó r c z y . P i e r w s z y z n i c h Tandawa — „napawający staci B h a i r a w y ziemi. Siwa 8 g r o z ą " , w y k o n y w a n y jest przez S i w ę w i jego o k r u t n ą niszczy w nim małżonkę „kajdany, Kali-Bhairawi które przykuwają 9 na po­ płonącej dusze d y w i d u a l n e i z d u s z ą w s z e c h ś w i a t a . T r z e c i m jest i n t e r e s u j ą c y nas istnień tu W y k o n u j e go S i w a w postaci t w ó r c y „ d a r z ą c e g o " ( w angielskiej 1 — tawer- Bóg z panteonu wedyjskiego. „Pan Nieboskłonu", personifikacja atmosfery; za: J . D o w s o n , A classical Dictionary of Hindu Mythology and Religion, New Delhi 1978, s. 123-127. Bóg z panteonu wedyjskiego. W późniejszych epokach nosi przydomki: siwa („sprzyjający") i hara („niszczący"), co określa dualizm jego natury. Nazywany tak­ że Maha-deva („Wielki bóg"). Identyfikowany z Siwą lub synem Siwy; za: D o w s o n , op. cit, s. 269-270. Bóg z panteonu wedyjskiego, kojarzony ze zniszczeniem i odrodzeniem. Także ze stronami świata wschodnią i południową; za: D o w s o n , op. cit., s. 6-8. „Ułuda" — w sanskrycie maja. W okresie wedyjskim rozumiano pod tym terminem moc właściwą asurom, magię. Według Upaniszad, Puran i Bhadwagity jest to cudowne przejawienie się „Pana Światów", w postaci wielorakiego świata. Zgodnie z Wedantą interpretowano mają jako pozór, nierzeczywisty byt świata stanowiącego jedynie odbicie rzeczywistości prawdziwej; za: D o w s o n , op. cit., s. 207; Mały słownik religioznawczy, Warszawa 1969, s. 257. Hasło opracowane przez. E. S ł u s z k i e w i c z a . Bhairawa — „Straszliwy"; za: D o w s o n , op. cit, s. 45. • K a l i — „Czarna", Bhairawi — „Straszliwa"; Imiona Dewi, małżonki S i w y i jego sakti (żeńskiej energii); za: D o w s o n , op. cit., s. 86-88. B. E n а к s h i, The Dance in India, Bombay 1970, s. 5. « W źródle, z którego korzystam ( E n a k s h i , op. cit), brak danych co do charakterystyki tej postaci. Przypuszczam, że może tu chodzić o Dewi lub — co wy­ daje się bardziej prawdopodobne — o Prithiwi, personifikację matki wszystkich istnień, Matki Ziemi (dodajmy, że w Wedach mowa jest o „trzech ziemiach"); por.: D o w s o n , op. cit., s. 243. 6 6 7 8 1 0 �S Y M B O L I K A U N I W E R S U M W WYOBRAŻENIU TAÑCA 233 sji j ę z y k o w e j opisu m i t u , z k t ó r e j k o r z y s t a m , gift-giving) nazywany Nat a r a d ż ą . Taniec t e n w y k o n a n y m i a ł b y ć po raz p i e r w s z y w lesie Taragam podczas w a l k i , j a k ą S i w a s t o c z y ł z m ę d r c a m i (risi), gdy c i o d ­ m ó w i l i uznania w ł a d z y b o g ó w . Z ł o w r o g i m i n k a n t a c j o m risi (przy pomocy k t ó r y c h p o w o ł a l i k o l e j n o do istnienia: ognistego t y g r y s a , w ę ż a i demo­ na M u y a l a g a m ) p r z e c i w s t a w i ł taniec. T y g r y s a zabił, a jego s k ó r ę z a r z u ­ cił sobie na ramiona, w ę ż a p o c h w y c i ł i p r z y s t r o i ł się n i m j a k n a s z y j n i ­ k i e m , p o w a l o n e m u d e m o n o w i z a ś z ł a m a ł uderzeniem stopy k r ę g o s ł u p i s t a n ą w s z y na jego grzbiecie k o n t y n u o w a ł s w ó j taniec. Risi zostali p o ­ konani i razem z w s z y s t k i m i bogami o b s e r w u j ą c y m i w a l k ę oddali Siwie część u z n a j ą c w n i m boga i pana ś w i a t a . W ó w c z a s w i e l k i w ą ż A t i Szesza w y b ł a g a ł , b y Siwa o f i a r o w a ł s w y m w y z n a w c o m dar bardziej cen­ ny od w s z y s t k i c h p o z o s t a ł y c h — m o ż l i w o ś ć ponownego ujrzenia ś w i ę t e ­ go t a ń c a . Siwa t a ń c z y go nieprzerwanie w z ł o t e j komnacie Czidambaram, przed w i e l k i m zgromadzeniem b o g ó w , w ś w i ę t y m T i l l a i , k t ó r e jest c e n t r u m ś w i a t a i s e r c e m k a ż d e g o z l u d z i . W i d z i e ć go m o ż e t y l k o ten, k t o w y z w o l i ł się z u ł u d y i w i e l k i e j u ł u d y . 1 2 1 3 1 4 I I . WYOBRAŻENIE 1 5 W y o b r a ż e n i e S i w y - N a t a r a d ż y p o w s t a ł e w okresie C z o ł a , zgodne z najbardziej p o p u l a r n y m i u z n a n y m za n a j p e ł n i e j s z y kanonem r z e ź b i a r ­ skim (rye. 1), przedstawia go s t o j ą c e g o na p r a w e j nodze na piedesta­ le, k t ó r y m jest o t w a r t y lotos, d e p c z ą c e g o demona M u y a l a g a m ; lewa noga uniesiona jest w p o z y c j i Kancita Pader o z n a c z a j ą c e j ł a s k ę Dwie pary r a m i o n wzniesione są k u g ó r z e , p r z y c z y m pierwsza para w y k o n u j e gesty: 1 6 1 2 Imię, jakie tu nosi Siwa — „Nataradża" — jest jednoznaczne z „Pan Tańca". Fakt, że jedynie w wypadku tańca Nadanta nadawane mu jest to imię nasuwa przy­ puszczenie, że dwa pierwsze tańce — niszczący i kontemplacyjny — stanowią usamodzielnione aspekty trzeciego. Zasadność tego przypuszczenia dokumentuje uniwersalistyczny charakter tańca Nadanta. Informacje na temat mitu podaję tza: E n a k s h i , op. cit., s. 6-7; C o m a r a s w a m i , op. cit., s. 145-146; D o w s o n , op. cit., s. 299. Tysiącgłowy władca w ę ż y i podziemi (Pátala). Jest filarem podtrzymującym świat. Jego ziewanie powoduje trzęsienia ziemi. Pod koniec każdego cyklu kosmicz­ nego wymiotuje jadowity ogień, który niszczy istnienie. Stanowił linę, przy pomocy której bogowie obracali m ą t e w k ą (górą Mandara) i mącili fale oceanu, by w y d o b y ć z jego dna amritę, napój nieśmiertelnych. Na tej podstawie identyfikowany z w ę ­ żem Wasuki, któremu przypisywana jest ta sama rola; za: D o w s o n , op. cit., s. 291-292, 343. Porównaj przypis 7. Okres Czoła — od nazwy kilku dynastii Czolów panujących w południowych Indiach od starożytności do 1310 r. n.e. Opisywana rzeźba powstała w X I I w. n.e. " T o jest zawierające zarówno otaczający postać krąg tiruwasi, jak i stano­ w i ą c y podstawę lotos. " Znaczenie gestów i pozycji podaję za: E n a k s h i , op. cit., s. 6-7, 82-151 1 3 1 4 1 5 �234 JOLANTA KOWALSKA p r a w a — gest Abhaya — s y m b o l opieki, l e w a ( w s k a z u j ą c a l e w ą s t o p ę ) — Danda — s y m b o l spokoju. W d r u g i e j parze r ą k t r z y m a r e k w i z y t y : w p r a ­ w e j b ę b e n damaru — s y m b o l r y t m u , p i e r w o t n e j siły k r e a t y w n e j i p o c z ą t ­ k u kreacji, a zarazem cykliczności czasu, w lewej o g i e ń agni — symbol oczyszczenia i w y z w o l e n i a przez zniszczenie zła. D o t y k a n i m i k r ę g u tiruwasi, k t ó r y otacza c a ł ą jego p o s t a ć z a c z y n a j ą c się i k o ń c z ą c w lotosie. W e w ł o s a c h t a ń c z ą c e g o S i w y ( z w i ą z a n y c h do g ó r y j a k u j o g i n ó w ) umieszczone s ą po p r a w e j stronie Ganga w s y m b o l u syreny, na k t ó r e j w s p a r t y jest księżyc,, nad c z o ł e m czaszka, po l e w e j stronie w ą ż ; p r a w e ucho zdobi 18 1 9 Ryc. 1. Siwa-Nataradża. Rzeźba z okresu Czoła, X I I w. Reprodukcja za: Tanz in der Kunst, Lipsk 1976 18 Agni — nazwa ognia. W Wedach personifikowany jako bóstwo o tym sa­ mym imieniu. Porównaj przypis 6. Ganga — święta rzeka, która w y p ł y n ę ł a z palca u stopy Wisznu. Personifikowana jako bogini Ganga. Jedną z jej nazw jest: Tri-patha-gá (lub Tri-srotáh) — „Potrójnie Płynąca", opływająca niebo, ziemię i podziemia. Siwa, by uchronić zie­ mię przed powodzią spowodowaną gniewem bogini, pochwycił rzekę i wplótł ją w swoje włosy; za: D o w s o n , op. cit., s. 108. 1 8 �S Y M B O L I K A U N I W E R S U M W WYOBRAŻENIU T A N C A 235 kolczyk m ę s k i , lewe kobiecy. K o r p u s t a ń c z ą c e g o oplata w ą ż t r z y m a j ą c y w paszczy w ł a s n y ogon. W k u l t u r z e I n d i i w y s t ę p u j e on jako s y m b o l c y kliczności czasu. III. I N T E R P R E T A C J E 2 0 Zdaniem C o m a r a s w a m i Nadanta, m i t y c z n y taniec S i w y , s y m b o l i ­ zuje 5 jego d z i a ł a ń kosmicznych w e w s z e c h ś w i e c i e . S ą to: 1) szriszti — t r w a n i e , ewolucja, czuwanie, k t ó r e leżą w kompetencjach B r a h m y ; 2) stiti — ochrona, opieka i p o d t r z y m y w a n i e n a l e ż ą c e do Wisznu; 3) samhara — niszczenie, rozbijanie na c z ą s t k i , k t ó r y c h dokonuje Rudra; 4) t i robhawa — p r z y s ł a n i a n i e u ł u d ą , przyoblekanie w ciało, dar odpoczynku, oraz 5) anugraha — ł a s k a oswobodzenia i w y z w o l e n i a , k t ó r y m i darzy Siwa w postaciach M e h a s z w a r y i Sadsiwy .- I n n y m i s ł o w y , Siwie w y ­ k o n u j ą c e m u taniec Nadanta przypisuje d z i a ł a n i a c a ł e j t r ó j c y b ó s t w h i n ­ duistycznych. S t w i e r d z a p r z y t y m , że t a ń c o w i t e m u w ł a ś c i w a jest t a k ż e dualna s y m b o l i k a . Z jednej s t r o n y ma on r e p r e z e n t o w a ć „ m a t e r i a l n e procesy n a t u r y " , z d r u g i e j s u b i e k t y w n y proces duchowego samopoznania. Jako ź r ó d ł o w ą e g z e m p l i f i k a c j ą s w y c h s ą d ó w p o s ł u g u j e się t e k s t a m i l i t e r a t u r y sakralnej, k t ó r y c h f r a g m e n t y przytaczam n i ż e j . W k s i ę d z e Czidambara Mumnai Kowai zawarta jest taka oto c h a r a k t e r y s t y k a t a ń c a Nadanta: 21 22 „O Panie, Twoja dłoń, co damaru trzyma święte, stworzyła niebo i ziemię i wszystkie inne uładziła światy i dusze niezliczone powołała w byt. T w a ręka wzniesiona chroni świadome, jak i nieświadome Twego stworzenia królewstwa. A wszytkie światy przetwarza i przeobraża T w a ręka, co święty dzierży płomień. Stopa Twoja, co mocno o ziemię się wspiera, duszy — walką i trudem karmy* zmęczonej — schronienie daje. Zaś wzniesiona stopa wieczystym darzy szczęściem tych, co do Ciebie przychodzą. To pięciorakie Twoje działanie jest zaprawdę T w o ­ im trudem kosmicznym" . 3 24 Podobnie i n t e r p r e t o w a n y on jest w Unmai Vilakam: „Rozum najwyższy tańczy w duszy naszej, by ją z grzechów wszystkich wyzwo­ lić. Tańcem swym Rodzic nasz rozprasza ułudy mrok; przyczynowości spłomienia więzy, zgniata wszelkie zło, łaską darzy bez miary i w miłości najwyższej duszę w ocean szczęśliwości pogrąża wieczystej. Ten kto Siwy mistyczny ujrzał tan, na ziemię nie wróci j u ż " . 25 2 0 С o m a r a s w a m i, op. cii., s. 148. W źródłach, którymi dysponowałam, nie znalazłam informacji, które pozwo­ liłyby na interpretację tego imienia. W formie Sadsiwa imię to występuje w polskim tłumaczeniu tekstu Coma­ raswami. Przypuszczam, że chodzi o imię Sadásiwa — „Pomyślny", „Dobrze W r ó ­ żący"; za: D o w s o n , op. cit., s. 230. Od karman — czyn, uczynek. Suma uczynków popełnionych w ciągu życia decydująca o postaci, w jakiej człowiek odrodzi się w nowym życiu; por.: Mały słownik religioznawczy, s. 212-213, C o m a r a s w a m i , op. cii., s. 149. « Ibidem, s. 153. 2 1 2 2 2 S 2 4 �236 JOLANTA KOWALSKA W Sziwadżana Siddihar c z y t a m y natomiast: „ B y duszom niezliczo­ n y m z a p e w n i ć owoc p o d w ó j n y , Pan nasz o czynie p i ę c i o r a k i m wiedzie s w ó j w i e c z y s t y t a n " . Ó w p o d w ó j n y owoc to iham — nagroda w t y m ż y c i u , i param — szczęśliwość ostatecznego w y z w o l e n i a . Z k o l e i w Sanhitach (w dalszym c i ą g u p o s ł u g u j ę się d a n y m i , j a k i e z g r o m a d z i ł Com a r a s w a m i ) taniec S i w y ma t r o j a k i sens. Jest w i z e r u n k i e m r y t m i c z n e ­ go r u c h u jako ź r ó d ł a i p r a p r z y c z y n y w s z y s t k i c h r u c h ó w w e w s z e c h ś w i e ­ cie, có s y m b o l i z o w a ć ma ognisty k r ą g d o o k o ł a postaci t a ń c z ą c e g o , w y ­ zwolenia wszelkiego istnienia z u ł u d y ż y c i a w z i e m s k i m ś w i e c i e , oraz w y r a ż a i d e ę , że miejsce ś w i ę t e g o t a ń c a — Czidambaram, serce wszech­ ś w i a t a — znajduje s i ę w sercach w s z y s t k i c h l u d z i . 2 6 27 W przedstawionych tekstach p o j a w i a j ą się o d w o ł a n i a do k u l t u r o w e j k a t e g o r i i p e ł n i , odnoszone do k r e a c y j n y c h k o m p e t e n c j i S i w y - N a t a r a d ż y , symbolizowane p r z e j ę c i e m przez niego u p r a w n i e ń B r a h m y i W i s z n u — tworzenia i opieki. Zarazem „ p e ł n i a " d z i a ł a ń asocjowana jest z „ c a ł o ś ­ c i ą " czasoprzestrzeni, w k t ó r e j się one r o z g r y w a j ą , co znajduje w y r a z w s y m b o l u w s z e c h o g a r n i a j ą c e g o Czidambaram j e d n o c z ą c e g o to, co u n i ­ wersalne, z i n d y w i d u a l n y m , wieczne z efemerycznym, materialne z d u ­ c h o w y m . P r z y t y m , j a k stwierdza Woodroffe , t a ń c z ą c y S i w a jest j e d ­ n o c z e ś n i e bogiem i b o g i n i ą . W o p i n i i z a ś Czitanya , na jego taniec s k ł a ­ d a j ą aspekty bycia ( t r w a n i a , n i e z m i e n n o ś c i ) i stawania s i ę ( z m i e n n o ś c i ) . W s k a z u j ą w i ę c na skrajne i wzajemnie opozycyjne klasy p o j ę ć o p i s u j ą ­ ce „ p e ł n i ę " zakresu d w ó c h k a t e g o r i i k l a s y f i k a c y j n y c h . 2 8 2 9 Innego rodzaju p r o p o z y c j i dekodyfikacji sensu t a ń c a N a t a r a d ż y do­ starcza analiza s y m b o l i k i samej r z e ź b y przeprowadzona przez V a t s y a y a n w z w i ą z k u z r o z w a ż a n i a m i na temat r o l i s y m b o l i k o ł a i k w a d r a t u w sztu­ ce I n d i i . W t r a d y c j i hinduskiej k o ł o jest s y m b o l e m ciągłości czasu, k w a d r a t z a ś d o s k o n a ł e g o zjednoczenia z r ó ż n i c o w a n e j przestrzeni. V a t s y a ­ y a n dokonuje opisu k o m p o z y c j i r z e ź b y o k r e ś l a j ą c j e j w e w n ę t r z n e po­ działy w płaszczyznach wertykalnej i horyzontalnej. Dwie główne linie d z i e l ą c e k r ą g w t y c h p ł a s z c z y z n a c h p r z e c i n a j ą się w jego ś r o d k u w y ­ z n a c z a j ą c p u n k t c e n t r a l n y — p ę p e k . K o l e j n e linie b i e g n ą : w p ł a s z c z y ź ­ nie w e r t y k a l n e j r ó w n o l e g l e do centralnej przez r a m i o n a oraz łokcie w z n i e ­ sionych r ą k ; w p ł a s z c z y ź n i e horyzontalnej analogiczne, w z d ł u ż r a m i o n 3 0 * Ibidem, s. 152. W ten sposób nazywane są księgi zawierające hymny wedyjskie. Każda z wed składa się z dwóch części: Mantry (hymnów) i Brahmany (traktatów napisanych prozą, starszych niż hymny mantryczne). Sanhity zawierają wyłącznie te pierwsze; za: D o w s o n , op. cit., s. 345-346. Opinię Woodroffe'a podaję za: E n a k s h i , op. cit., s. 7. *• K . C z i t a n y a , The Dance of Being and Becoming, „Indian Horizins", vol. 24: 1975, nr 2-3, s. 24-31. K . V a t s y a y a n , The Square and the Circle in Indian Art, „Indian Ho­ rizons", vol. 30: 1981, nr 4, s. 5-28. 1 7 i s 8 0 �S Y M B O L I K A U N I W E R S U M W WYOBRAŻENIU TAŃCA 237 oraz przez kolano nogi statycznej. Dalej ł ą c z ą c istotne p u n k t y r z e ź b y (głowa, p ę p e k , stopy, d ł o n i e , łokcie, ramiona) opisuje na postaci S i w y s e k w e n c j ę f i g u r t r ó j k ą t a . W rezultacie dochodzi do w n i o s k u , że razem z k o ł e m o d g r y w a j ą one w k o m p o z y c j i r z e ź b y r o l ę p o d s t a w o w ą . W y ­ r a ż a p r z y t y m o p i n i ę , że nawet w ó w c z a s , gdy nie jest ona zamykana k r ę g i e m , j a k w w y o b r a ż e n i a c h S i w y - N a t a r a d ż y z o k r ę g u K e r a l a , sam rysunek postaci ewokuje koło jako swojego rodzaju r a m ę obrazu. S t w i e r ­ dza też, że asymetria postaci — wzniesiona lewa noga i w s k a z u j ą c a j ą lewa r ę k a — d y n a m i z u j ą w y o b r a ż e n i e w p r o w a d z a j ą c do niego aspekt cykliczności c z a s u , p o w t a r z a m y w s y m b o l u w ę ż a o p l a t a j ą c e g o korpus „boskiego tancerza". 31 P r z e p r o w a d ź m y teraz c h a r a k t e r y s t y k ę danych w y n i k a j ą c y c h z usta­ l e ń V a t s y a y a n w ś w i e t l e k o n t e k s t u mitologicznego. P r z e k ł a d a j ą c opis przestrzennej k o m p o z y c j i r z e ź b y na schemat graficzny u z y s k u j e m y w i ­ zerunek mandali ( r y c . 2) d u b l u j ą c y obraz i s y m b o l i k ę lotosu t w o r z ą c e ­ go p o d s t a w ę . Skonstruowana przez nas f i g u r a s k ł a d a się w i ę c z d w ó c h Ryc. 2. Symbole trójcy bóstw hinduistycznych. Ideogram pełni kompetencji kreacyj­ nych Siwy-Nataradży Rysowała J . Kowalska mandali, z k t ó r y c h jedna — wpisana w r z e ź b ę — „ w y r a s t a " niejako z d r u g i e j . Razem t w o r z ą one w najbardziej o g ó l n y m zarysie s y m b o l p e ł ­ n i zgodny z u n i w e r s a l i s t y c z n y m charakterem m i t u . Odzwierciedla go t a k ­ że znaczenie s z c z e g ó ł o w y c h p o d z i a ł ó w przestrzeni w o b r ę b i e k r ę g u tiruwasi wyznaczonych przez p o z ę N a t a r a d ż y . Stopa d e p c z ą c a demona M u y a l a g a m i w ł o s y z w i ą z a n e do g ó r y stał l W gestach nritta (tzw. „czysty taniec") opozycja wzniesionej nogi w sto­ sunku do nogi statycznej występuje jako symbol cykliczności ruchu po obwodzie koła; porównaj: V a t s y a y a n , op. cit, s. 27. �238 n o w i ą d w a skrajne p u n k t y l i n i i p i o n o w e j o k r e ś l a j ą c oś g ó r a — d ó ł c a ł e ­ go k o ł a , zarazem l i n i ę k r ę g o s ł u p a i oś s y m e t r i i postaci t a ń c z ą c e g o , k t ó r e zgodnie z k w a l i f i k a c j a m i ciała ludzkiego z a w a r t y m i .w Natya Sastra s y m b o l i z u j ą B r a h m ę . Pierwszy z t r ó j k ą t ó w o k r e ś l o n y c h przez V a t s y a y a n m a za p o d s t a w ę linię r a m i o n , jego w i e r z c h o ł k i e m z a ś jest s k r a j n y p u n k t g ó r n y centralnej l i n i i p i o n o w e j . P r z e d ł u ż a j ą c jego ramiona do k r ę g u t i ruwasi o t r z m u j e m y podwojenie graficznego s y m b o l u S i w y wpisane w s y l ­ w e t k ę t a ń c z ą c e g o i k o ł o . L i n i a ł ą c z ą c a s t o p ę d e p c z ą c ą demona z r ę k a m i t r z y m a j ą c y m i o g i e ń agni i b ę b e n damaru oraz l i n i a ł ą c z ą c a te r ę c e t w o 32 sirona prawa strona lewa i i Ryc. * i i 3. Podział w e w n ę t r z n y kręgu „tiruwasi" i rozmieszczenie kręgu. Ideogram przestrzeni Rysowała J . Kowalska symboli w sferach rzą trójkąt o d w r ó c o n y wierzchołkiem k u dołowi — symbol Wisznu, w po­ staci N a t a r a d ż y , p o w t a r z a n y przez d r u g i z t r ó j k ą t ó w , k t ó r e w y r ó ż n i ł V a t s y a y a n ( w i e r z c h o ł k i e m jest p ę p e k , p o d s t a w ą — j a k w w y p a d k u p i e r w ­ szego — l i n i a r a m i o n ) . P o j a w i a j ą się t u w i ę c podwojone symbole t r ó j ­ cy b ó s t w h i n d u i s t y c z n y c h , p r z y c z y m wpisane w p o s t a ć S i w y z n a j d u j ą się w e w n ą t r z w p i s a n y c h w k o ł o . Podobna „ f i g u r a s t y l i s t y c z n a " w o p i ­ s a n y m k o n t e k ś c i e m i t o l o g i c z n y m koresponduje z k o n c e p c j ą zjednocze8 2 Staroindyjski kodeks poświęcony sztuce dramatycznej i tanecznej. �1 S Y M B O L I K A U N I W E R S U M W WYOBRAŻENIU TAŃCA 239 nia k o m p e t e n c j i t r ó j c y w osobie S i w y oraz j e d n o ś c i i n d y w i d u a l n e g o i u n i ­ wersalnego aspektu istnienia. T r z y l i n i e r ó w n o l e g ł e wskazane przez V a t s y a y a n , dzielące k o ł o w p ł a ­ s z c z y ź n i e h o r y z o n t a l n e j , w y z n a c z a j ą t r z y sfery przestrzeni z a m k n i ę t e j k r ę g i e m tiruwasi: g ó r n ą , ś r o d k o w ą i d o l n ą . W rezultacie powstaje obraz k o r e s p o n d u j ą c y z i d e ą t r ó j d z i e l n o ś c i kosmosu. O ś centralna, zgodna z l i ­ n i ą k r ę g o s ł u p a , wyznacza p o d z i a ł na strony l e w ą i p r a w ą , a d w i e p a r y r a m i o n p o w t a r z a j ą schemat czterech p o d s t a w o w y c h k i e r u n k ó w i czte­ rech stron ś w i a t a (ryc. 3). Charakterystyczne p r z y t y m , że p r z e s t r z e ń zaPtaszczyzna k r ę g u „TIRUWASI" Praszczyzna postaci m k n i ę t a obwodem k o ł a i f i g u r a k o ł a wyznaczana przez p o s t a ć t a ń c z ą c e ­ go s k ł a d a j ą s i ę na d w i e w a r s t w y obrazu, k t ó r y c h w z a j e m n y m stosun­ k i e m r z ą d z i zasada i n w e r s j i , co oznacza, że stronie lewej w p ł a s z c z y ź n i e k r ę g u odpowiada strona p r a w a w p ł a s z c z y ź n i e postaci (ryc. 4). K o n t e k s t m i t o l o g i c z n y pozwala n a m z i n t e r p r e t o w a ć o p i s a n ą f i g u r ę j a k o ideo"gram przestrzennej pełni, w m i t y c z n y m p o r z ą d k u symbo­ l i c z n y m oddawanej przez Czidambaram. I n t e r e s u j ą c o w y p e ł n i a j ą znaczeniem rozmieszczenie e l e m e n t ó w k o m ­ p o z y c y j n y c h r z e ź b y . Po p r a w e j stronie N a t a r a d ż y ( i lewej k r ę g u ) znaj­ d u j ą s i ę : d ł o ń z damaru, d ł o ń w geście opieki, d ł o ń w geście spokoju i stopa w pozycji o z n a c z a j ą c e j ł a s k ę oraz r e k w i z y t y w postaci m ę s k i e g o kolczyka i Gangi, z k t ó r ą w s p ó ł w y s t ę p u j e w y o b r a ż e n i e k s i ę ż y c a . Z a u w a ż ­ m y , że znaczenia reprezentowane przez r e k w i z y t y s k ł a d a j ą s i ę na k o l e j ­ n y s y m b o l p e ł n i t y m razem j e d n o c z ą c e j p i e r w i a s t e k m ę s k i i kobiecy, r �— T V ! 240 JOLANTA KOWALSKA k t ó r y m towarzyszy s y m b o l p o c z ą t k u . P o w t a r z a j ą to r e k w i z y t y . s t r o n y l e w e j : w ą ż i k o l c z y k kobiecy, p o ł ą c z o n e z s y m b o l e m zniszczenia i o d ­ rodzenia, z ogniem. P r z y t y m z n a j d u j ą się one w g ó r n e j sferze k r ę g u , c z y l i — zgodnie z k u l t u r o w y m i k w a l i f i k a c j a m i przestrzeni — w g ó r n y m ś w i e c i e . Z k o l e i symbole ł a s k i , spokoju i opieki umieszczone są w sferze ś r o d k o w e j , k t ó r e j odpowiada ś w i a t ziemski. Natomiast s y m b o l p o k o n a - ' nego z ł a - n i e w i e d z y (Muyalagam) w sferze dolnej, c z y l i w ś w i e c i e p o d ­ ziemnym. E l e m e n t y r z e ź b y , k t ó r e — zdaniem V a t s y a y a n — d y n a m i z u j ą w y o b r a ­ ż e n i e S i w y - N a t a r a d ż y w p r o w a d z a j ą c do niego aspekt c y k l i c z n o ś c i czasu, przeniesione z o s t a ł y na p r a w ą s t r o n ę postaci t a ń c z ą c e g o i l e w ą k o ł a . O d ­ c z y t u j ą c znaczenie n a s t ę p u j ą c y c h po sobie kolejno e l e m e n t ó w postaci r o z s z y f r o w u j e m y zapis kosmicznych d z i a ł a ń „ b o s k i e g o tancerza". Roz­ poczyna go obraz lotosu z a w i e r a j ą c e g o pokonanego demona, odpowiada­ j ą c y m i t y c z n e m u w ą t k o w i w a l k i i z w y c i ę s t w a S i w y nad z b u n t o w a n y m i risi, oraz p o c z ą t k u nieprzerwanego „ s t w ó r c z e g o t a n u " . S i w a niszczy w n i m z ł o - n i e w i e d z ę (symbol ognia p o ł ą c z o n y z s y m b o l e m p e ł n i l e w e j strony), b y po k o n t e m p l a c y j n e j Nocy B r a h m y (czeszka n a d c z o ł e m i w ł o ­ sy z w i ą z a n e j a k u j o g i n ó w ) k r e o w a ć ś w i a t odrodzony ( b ę b e n damaru j a ­ ko s y m b o l p o c z ą t k u w s p ó ł w y s t ę p u j ą c y z symbolem j e d n o ś c i strony p r a ­ wej) d a r z ą c go o p i e k ą (dłoń w geście Abhaya), s w y c h w y z n a w c ó w z a ś spokojem ( d ł o ń w geście Danda) i ł a s k ą (stopa w pozycji Kancita Pader), o b i e c u j ą c i m schronienie, co — zgodnie z i n t e r p r e t a c j ą z a w a r t ą w p i e r w ­ szym z t e k s t ó w przytoczonych przez Comaraswami — s y m b o l i z o w a ć m a stopa, na k t ó r e j wspiera się c a ł a kompozycja postaci. W y m i e n i o n e ele­ m e n t y w y s t ę p u j ą po sobie od d o ł u k u lewej stronie i g ó r z e postaci, k o n ­ tynuowane po stronie p r a w e j i k u d o ł o w i , s k ł a d a j ą c s i ę na d y n a m i c z n y obraz c y k l i c z n o ś c i czasu ś w i a t a kreowanego t a ń c e m S i w y u z u p e ł n i a n y symbolem t r w a ł o ś c i i n i e z m i e n n o ś c i czasu mitycznego — o t a c z a j ą c y m ca­ ł ą p o s t a ć k r ę g i e m tiruwasi . K o m p o z y c j a r z e ź b y budowana jest w i ę c w t a k i s p o s ó b , b y z a c h o w a ć c i ą g ł o ś ć zakodowanej w n i e j w y p o w i e d z i z a w i e r a j ą c e j p r e c y z y j n y zapis m i t u oraz o d p o w i e d n i o ś ć u ż y t y c h s y m ­ b o l i w ł a ś n i e ze w z g l ę d u na aspekt czasowy. 33 S t w i e r d z a m y zatem, że w w y o b r a ż e n i e S i w y - N a t a r a d ż y wpisane są i d e o g r a m y przestrzeni i czasu. P r z y t y m ł ą c z n y i c h obraz koresponduje ze s k o n s t r u o w a n y m przez Wasilewskiego h i p o t e t y c z n y m o d w z o r o w a n i e m s t r u k t u r y czasoprzestrzeni w m y ś l e n i u t r a d y c y j n y m , w ł a ś c i w e j k u l t u r o m p ó ł k u l i p ó ł n o c n e j . K i e r u n e k „za s ł o ń c e m " k o r e l o w a n y jest w n i m ze s t r o n ą p r a w ą , r u c h e m do przodu, p r z y s z ł o ś c i ą i p i e r w i a s t k i e m m ę s k i m , 3 4 " To podwójne odwzorowanie czasu znajduje wyraz także w nazwach nada­ wanych Siwie. Wśród szeregu innych pojawiają się Kála — „Czas", oraz Mahákála — „Wielki Czas"; za: D o w s o n , op. cit, s. 300. J . S. W a s i l e w s k i , Symbolika ruchu obrotowego i rytualnej inwersji, „Entnografia Polska", t. 22: 1978, z. 1, s. 81-108. 3 4 ' �S Y M B O L I K A U N I W E R S U M W WYOBRAŻENIU T A N C A I I i I S 241 w a l o r y z o w a n y in plus — t w ó r c z o . Natomiast k i e r u n e k „ p r z e c i w s ł o ń c u " ze s t r o n ą l e w ą , r u c h e m do t y ł u , p r z e s z ł o ś c i ą i p i e r w i a s t k i e m k o b i e c y m , w a l o r y z o w a n y in minus — destrukcyjnie. W w y o b r a ż e n i u t a ń c z ą c e g o Si-< w y p i e r w s z e m u z n i c h odpowiada strona p r a w a postaci i p o j a w i a j ą c e się t u symbole tworzenia, d r u g i e m u z a ś strona lewa i „ k i e r u n e k d e s t r u k c j i " - z a m k n i ę t y p o m i ę d z y s y m b o l a m i ognia i pokonanego z ł a - n i e w i e d z y . Przedstawiona analiza pozwala n a m na s f o r m u ł o w a n i e w n i o s k u , że idea p e ł n i d z i a ł a ń k r e a c y j n y c h , czasoprzestrzeni, w ramach k t ó r e j są one realizowane, i postaci tancerza z n a j d u j ą odzwierciedlenie w w y o b r a ż e ­ n i u mitycznego t a ń c a S i w y - N a t a r a d ż y . Co w i ę c e j , stwierdzamy, że jego s t r u k t u r a organizowana jest zgodnie z a r c h e t y p a m i m y ś l e n i a o czasie i przestrzeni. One to b o w i e m d e c y d u j ą o p o d s t a w o w y m schemacie k o m ­ pozycyjnym rzeźby w y p e ł n i a n y m odpowiednimi formami symbolicznym i . W rezultacie r z e ź b a zbudowana jest z e l e m e n t ó w s y m b o l i z u j ą c y c h p e ł n i ę ( m á n d a l a ) l u b s k ł a d a j ą c y c h się na symbole p e ł n i w r a m a c h po­ s z c z e g ó l n y c h k a t e g o r i i signijié, d e s y g n u j ą c y c h zarazem i c h w e w n ę t r z n ą (w ramach kategorii) d y s t y n k c j ę . S t w i e r d z a m y t a k ż e , że m i t y c z n y w y k o n a w c a t a ń c a , t a ń c z ą c w i d e a l ­ n y m c e n t r u m Czidambaram, w y s t ę p u j e w r o l i k r e a t o r a , a j e d n o c z e ś n i e reprezentanta p e ł n i istnienia i p e ł n i k o m p e t e n c j i t w ó r c z y c h . Jego w y ­ o b r a ż e n i e p r z e ł o ż o n e na j ę z y k s y m b o l i plastycznych czyni go osią i punktem k a r d y n a l n y m kompozycji, w stosunku do k t ó ­ rego jest ona r e l a t y w i z o w a n a . Inaczej m ó w i ą c , t a ń c z ą c y S i w a staje się probierzem czasu i przestrzeni, p o n i e w a ż to on jest e m i t o r e m r u c h u zna­ czącego c e n t r u m , r u c h u identyfikowanego z k r e a c j ą . P o d s u m o w u j ą c m o ­ ż e m y p o r ó w n a ć m i t y c z n y taniec S i w y i jego w y o b r a ż e n i e do charakte­ r y s t y k i i n nuce t a ń c a jako a k t u s t w ó r c z e g o . -16 Etno§r3fi3 Polsks t. 28/2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/567c47ad758a1ad6520adfbe6be18e2a.pdf cfa53506b45a8e9afb9a65f5c9cb25b9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:896 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:824 Title A name given to the resource Sympozjum z badań nad kulturą i społeczeństwem Mongolii, 15 XII 1975 / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1, s.95-97 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dynowski, Witold Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Część II „Etnografia Polska", t. X X I z. J WITOLD DYNOWSKI SYMPOZJUM Z BADAN NAD KULTURĄ I SPOŁECZEŃSTWEM 15 G R U D N I A 1975 R O K U MONGOLII J a k k o l w i e k pierwsze k o n t a k t y przedstawicieli n a u k o w c ó w polskiego pochodzenia z m o n g o l s k ą n a u k ą i n a u k o w ą w i e d z ą o M o n g o l i i d a d z ą s i ę o d n i e ś ć j u ż do drugiej p o ł o w y X I X stulecia, n i e m n i e j o p e ł n i e j s z y m o b r a ­ zie t y c h s t o s u n k ó w m o ż e m y m ó w i ć dopiero po I I w o j n i e ś w i a t o w e j . K o ­ rzystne b o w i e m w a r u n k i do r o z w o j u p o w i ą z a ń w s p ó ł p r a c y n a u k o w e j i k u l t u r a l n e j p o m i ę d z y P o l s k ą i M o n g o l i ą z a i s t n i a ł y dopiero w r a m a c h P R L i M R L . W oparciu o porozumienia p a ń s t w o w e p o w s t a ł y liczne u m o ­ w y resortowe a w t y m t a k ż e i u m o w y p o m i ę d z y P A N i M o n g o l s k ą A k a ­ d e m i ą N a u k . T o t e ż dla zamanifestowania dobrze u k ł a d a j ą c y c h się p r z y j a ­ cielskich s t o s u n k ó w i dla spopularyzowania w y n i k ó w w s p ó ł p r a c y n a u ­ kowo-badawczej polsko-mongolskiej organizowane s ą . s p e c j a l n e sympozja z okazji k o l e j n y c h rocznic p a ń s t w o w y c h Mongolskiej R e p u b l i k i L u d o w e j . W r o k u 1974 o k o l i c z n o ś c i o w e s y m p o z j u m z o r g a n i z o w a ł U n i w e r s y t e t W a r ­ szawski, m ó w i ą c ściślej K a t e d r a M o n g o l i s t y k i t e g o ż U n i w e r s y t e t u , p r z y udziale Z a k ł a d u E t n o g r a f i i I H K M . Z k o l e i w r o k u 1975 organizatorem se­ sji naukowej poświęconej Mongolii był Z a k ł a d Etnografii I H K M P A N , p r z y w a l n y m udziale K a t e d r y M o n g o l i s t y k i U W . N a posiedzeniach p r z e d p o ł u d n i o w y m i p o p o ł u d n i o w y m w y g ł o s z o n o 12 r e f e r a t ó w . Jako p i e r w s z y z a b r a ł głos prof, dr S t a n i s ł a w K a ł u ż y ń s k i , z a p o z n a j ą c zebranych z w y n i k a m i w ł a s n e g o w a r s z t a t u naukowego w za­ kresie s t u d i ó w nad t e r m i n o l o g i ą w y s t ę p u j ą c ą w dziedzinie organizacji s p o ł e c z n e j d a w n y c h M o n g o ł ó w ( t y t u ł r e f e r a t u O pewnych terminach z zakresu organizacji społecznej dawnych Mongołów). W k o l e j n y m refe­ racie prof, d r E d w a r d T r y j a r s k i z a p o z n a ł zebranych z p r o b l e m a t y k ą m o n g o l i s t y c z n ą na X V I I I s t a ł e j sesji M i ę d z y n a r o d o w e j K o n f e r e n c j i A ł taistycznej. W y p a d a p o d k r e ś l i ć , że prof. E. T r y j a r s k i , b i o r ą c ż y w y u d z i a ł w sympozjach m i ę d z y n a r o d o w y c h , r ó w n i e ż i w k r ę g u m o n g o l i s t ó w p o l ­ s k i c h n a j c z ę ś c i e j o m a w i a p r o b l e m a t y k ę i przebieg t y c h z e b r a ń . 1 1 Między innymi prof. E . T r y j a r s k i omawia przebieg X X I X Międzynaro- �96 WITOLD DYNOWSKI I n t e r e s u j ą c y zestaw r e f e r a t ó w w y g ł o s i l i przedstawiciele m ł o d s z e j ge­ n e r a c j i m o n g o l i s t ó w , przede w s z y s t k i m z w i ą z a n y c h z K a t e d r ą M o n g o l i ­ s t y k i U W . M g r M a ł g o r z a t a K i e ł k i e w i c z w referacie pt.: Problematyka współczesnej nowelistyki mongolskiej n a ś w i e t l i ł a kwestie p r a w i e nie znane i n t e l i g e n c j i polskiej. M g r J e r z y T u l i s o w w referacie Problemy et­ nogenezy Mandżurów s i ę g n ą ł kluczowego zagadnienia — k r y s t a l i z o w a n i a się u g r u p o w a n i a plemiennego, k t ó r e j u ż w X V stuleciu c i ę ż k o w a ż y ł o na stosunkach p o l i t y c z n y c h A z j i , z w ł a s z c z a na p a ń s t w o w o ś c i c h i ń s k i e j . N a s y m p o z j u m m ł o d s z e pokolenie m o n g o l i s t ó w z K r a k o w a b y ł o r e ­ prezentowane przez mgr. S. U r b a ń c z y k a . W y g ł o s i ł on referat na t e m a t Leninowska polityka narodowościowa a współczesne procesy etniczne u ludów mongolskich w ZSRR i MRL. Na osobne o m ó w i e n i e z a s ł u g u j ą r e f e r a t y w y g ł o s z o n e przez doc. Zofię Sokolewicz na t e m a t Zróżnicowania zachowań w tradycyjnej kulturze pasterzy mongolskich, n a s t ę p n i e dr. S ł a w o j a Szynkiewicza w postaci p r o b l e m o w e j r e f l e k s j i o Pierwszych badaniach etnograficznych wśród Turgutów, m g r . Jerzego Wasilewskiego o Symbolice jurty, m g r . L e c h a Mroza o Rytmice torguckiego koczowania i mgr Iwony Kabzińskiej-Staw a r z o Czasie wolnym i rozrywkach młodzieży. Na ten zespół r e f e r a t ó w n a l e ż y s p o j r z e ć poprzez p r y z m a t c z ą s t k o ­ w y c h w y n i k ó w w i e l o l e t n i c h b a d a ń p r o w a d z o n y c h w M o n g o l i i przez p r a ­ c o w n i k ó w naukowych Z a k ł a d u Etnografii I H K M i Katedry Etnografii U W . Bardziej s z c z e g ó ł o w y obraz t y c h w y n i k ó w poznajemy poprzez k s i ą ż k i i a r t y k u ł y o p u b l i k o w a n e przez u c z e s t n i k ó w b a d a ń w M o n g o l i i , i c h publiczne w y s t ą p i e n i a na kongresach, o k o l i c z n o ś c i o w y c h sesjach, audycjach t e l e w i z y j n y c h i r a d i o w y c h z a r ó w n o w k r a j u , j a k i poza jego g r a n i c a m i . M ó w i ą c k r ó t k o , powojenne k o n t a k t y naukowe p o l s k o - m o n golskie, z w ł a s z c z a w zakresie etnologii, s ą dzisiaj w Polsce dobrze zareje­ strowane i co w i ę c e j w s p o s ó b w y m i e r n y . W y r a ź n i e jest t u zarysowana z a r ó w n o linia startu, jak i późniejsze k i e r u n k i prowadzonych b a d a ń . Pro­ w a d z ą one poprzez studia w s p ó ł c z e ś n i e z a c h o d z ą c y c h z m i a n t r a d y c y j n e j k u l t u r y a r a t ó w na r ó ż n y c h szczeblach organizacji t e r y t o r i a l n e j , od j u r t rozrzuconych w g ł ę b o k i m „ c h u d o n i e " poprzez somony i a j m a k i do sto­ ł e c z n e g o zgrupowania szybko m o d e r n i z u j ą c e j się l u d n o ś c i w U ł a n - B a t o r . 2 W zestawie r e f e r a t ó w w y g ł o s z o n y c h na s y m p o z j u m k i l k a t e m a t ó w na­ w i ą z u j e do a k t u a l n i e p r o w a d z o n y c h b a d a ń t e r e n o w y c h w ś r ó d T o r g u t ó w a ł t a j s k i c h . A u t o r r e f e r a t u d r S. Szynkiewicz i i n i c j a t o r b a d a ń tego u g r u ­ p o w a n i a ojrackiego, obecnie z a m i e s z k u j ą c e g o w M o n g o l i i w somonie b u ł dowego Kongresu Orientalistów w Paryżu: Sto pięćdziesiąt lat po Champollionie, „Kultura" z 16 września 1973 r. Od dziesięciu lat (pojawiają się systematycznie relacje z badań i artykuły w czasopiśmie „Etnografia Polska". Problematyce mongolskiej poświęcono także niektóre zeszyty Biblioteki Etnograficznej oraz w tej samej serii wydano parę pozycji książkowych. 2 �Z B A D A N NAD KULTURĄ MONGOLII 97 g a ń s k i m a j m a k u kobdowskiego o k r e ś l a te badania m i a n e m pionierskich. W ś w i e t l e s t u d i ó w dotychczasowych (historycznych i j ę z y k o w y c h ) , p r o b ­ l e m t o r g u c k i jest r z e c z y w i ś c i e m a ł o zbadany. Od s t r o n y z a ś etnograficz­ nej p r o b l e m ten w ł a ś c i w i e pozostaje p r a w i e n i e t k n i ę t y . T o t e ż na przysz­ łość w p i e r w o t n y c h z a m y s ł a c h poznawczych polskiego z e s p o ł u p r a c u j ą ­ cego w M o n g o l i i trzeba b ę d z i e p o s z e r z y ć p r o g r a m b a d a ń o studia m a ł y c h g r u p etnicznych, k o n c e n t r u j ą c się o c z y w i ś c i e przede w s z y s t k i m na histo­ rycznie w y t w o r z o n y c h elementach diferencia specifica kultury Torgut ó w . Na s z c z e g ó l n ą j e d n a k u w a g ę b ę d ą z a s ł u g i w a ć studia nad etnogene­ zą tego u g r u p o w a n i a . E t y m o l o g i a l u d o w a b o w i e m t ł u m a c z y n a z w ę „ t o u r g u t " j a k o c z ł o w i e k a na s t r a ż y uzbrojonego w l a n c ę . Trzeba p r z y t y m za­ r e j e s t r o w a ć , że b y ć m o ż e nazwa „ t o u r g u t " w y w o d z i się z w y s t ę p u j ą c e g o w Tajnej historii o k r e ś l e n i a g w a r d i i dziennej C z i n g i s i d ó w . To o g n i w o znaczeniowe m o ż n a chyba p o ł ą c z y ć z w n i o s k i e m o genetycznej t o ż s a m o ś ­ ci s u b s t r á t u ludzkiego tej g w a r d i i z z a l ą ż k i e m plemienia T o r g u t ó w . W ze­ spole p o l s k i c h e t n o l o g ó w p r a c u j ą c y c h w M o n g o l i i u t r w a l a się p o g l ą d , że koncepcja taka ma historyczne analogie i nosi cechy p r a w d o p o d o b i e ń s t w a . A u t o r r e f e r a t u , d r S. Szynkiewicz, nie w y k l u c z a jednak, ż e „ p o w s t a ł a ona p ó ź n o jako ś r o d e k i n t e g r a c j i d y s y d e n t ó w ojrackich, k t ó r z y p r a g n ę l i p o z o s t a ć na marginesie w a l k i o w ł a d z ę w D z u n g a r i i " . Poszerzenie d z i a ł a l n o ś c i badawczej p o l s k i c h e t n o l o g ó w w M o n g o l i i o studia nad g r u p ą t o r g u c k ą p r z y c z y n i ł y się t a k ż e do znacznego w z b o ­ gacenia bazy m a t e r i a ł o w e j do d o c i e k a ń w i n n y c h dziedzinach. W p e ł n i w y k o r z y s t a ł je m g r Jerzy W a s i l e w s k i w wysoce i n t e r e s u j ą c e j r e f l e k s j i na temat s y m b o l i k i j u r t y . W w y g ł o s z o n y m referacie m g r Jerzy W a s i l e w s k i stara się d a ć odpo­ w i e d ź na pytanie, w j a k i s p o s ó b mongolska j u r t a jako w y t w ó r k u l t u r y m a t e r i a l n e j oraz z w i ą z a n e z n i ą d z i a ł a n i a i zachowania s t a j ą się k o r e l a t e m postaw emocjonalnych, koncepcji ś w i a t o p o g l ą d o w y c h i t r e ś c i w i e r z e ­ n i o w y c h . U k i e r u n k o w a n i e nowatorskiego spojrzenia na j u r t ę i j e j szero­ kiego znaczenia w całości k u l t u r o w e j M o n g o ł ó w , autor r e f e r a t u podbudo­ w a ł w i e l o m a p r z y k ł a d a m i , z a c z e r p n i ę t y m i z r ó ż n y c h dziedzin w y t w a r z a ­ nia i u ż y t k o w a n i a tego w y t w o r u przez a r a t ó w . Z k i e r u n k i e m a k t u a l n i e prowadzonych prac t e r e n o w y c h przez etnolog i c z n ą e k s p e d y c j ę w M o n g o l i i z w i ą z a n y jest r ó w n i e ż referat mgr. Lecha Mroza. T r a k t u j e on o r y t m i e torguckiego koczowania. S t u d i a Lecha M r o ­ ż ą nad j e d n ą z n a j w a ż n i e j s z y c h dziedzin b y t o w a n i a mongolskiego i po­ r z ą d k i e m r u c h ó w koczowniczych w t y m u g r u p o w a n i u e t n i c z n y m t w o r z ą d u ż o cennego m a t e r i a ł u nie t y l k o do poznania specyfiki kulturowej, T o r g u t ó w , lecz w zestawieniu z m a t e r i a ł a m i z r o z l e g ł y c h o b s z a r ó w k r a j u d a j ą obraz i n t e g r a c j i m a ł y c h g r u p etnicznych we w s p ó ł c z e s n y m orga­ nizmie p a ń s t w o w y m c a ł e j M o n g o l i i . 7 — Etnografia Polska, t. X X I , z. 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fa83ed81e9107c3d8d7708e08f760f50.pdf 63a38a294776553bbac6b720c560b6ad Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3586 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3363 Title A name given to the resource Syndrom pogranicza. Uwagi na temat badań świadomości etnicznej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.51-57 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z BADAN PROWADZONYCH NA LITWIE Syndrom pogranicza Uwagi na temat badań świadomości etnicznej Lech Mróz Przedstawione tutaj teksty na temat religijności, zwycza­ jów, ś w i a d o m o ś c i i s t e r e o t y p ó w etnicznych, p o w s t a ł y w w y ­ niku prowadzonych o d 1990 r. b a d a ń terenowych w Repub­ lice Litewskiej i na Białorusi {realizowanych w ramach tzw. grantu nr 63). O m ó w i e n i e wczesnego etapu prac opubHkował „ P r z e g l ą d W s c h o d n i " (z. 3:1991). A r t y k u ł y , k t ó r y c h autorami są g ł ó w n i e studenci etnologii Uniwersytetu War­ szawskiego, p o w s t a ł y w w y n i k u dwuletnich prac terenowych kierowanych przez M a g d a l e n ę Zowczak i Lecha M r o z a . Badania zamierzamy k o n t y n u o w a ć w najbliższej przyszłości zajmiemy się przede wszystkim p ó ł n o c n ą Białorusią i po­ graniczem z Litwą Zebrany m a t e r i a ł wymaga poważniejszej analizy tutaj prezentujemy tylko n i e k t ó r e zagadnienia i pier­ wsze wrdoski Prowadzone badania d o t y c z ą , najogólniej m ó w i ą c , sto­ sunków interetnicznych i stanu ś w i a d o m o ś c i , przede wszyst­ kim na pograniczu b i a ł o r u s k o - l i t e w s k o - p o l s k i m i nieco dalej, w głębi Białorusi i L i t w y . W tak zakrojonych ramach oprócz t e m a t ó w ogólniejszych, j a k na p r z y k ł a d wzajemne sądy o sobie i stereotypy narodowe i etniczne przedstawicieli różnych grup, uprzedzenia i dystans etniczny, podejmowano różne kwestie szczegółowe, d o t y c z ą c e religijności zwycza­ jów, kultury materialnej (generalnie - tzw. kultury tradycyj­ I nej). Szło nam bowiem z a r ó w n o o poznanie m a ł o d o t ą d zbadanej przeszłości, j a k też o dowiedzenie się, j a k i wpływ w y w a r ł y na l u d z k ą ś w i a d o m o ś ć dziesięciolecia o d g ó r n i e zadekretowanego i realizowanego internacjonalizmu i ateizmu. Badania prowadzono w wielu wioskach w o k ó ł W i l n a (od linii T r o k i - Varena na zachodzie, do granicy z Białorusią i od tejże granicy na p o ł u d n i u , po Mejszagołę, Glinciszki, S u ż a n y , Podbrodzie i dalej k u S w i ę c i a n o m , na p ó ł n o c od Wilna). Ponadto w okolicach T u r m o n t i Jezioras - na granicy z Ł o t w ą ; w K o w n i e i na p ó ł n o c od K o w n a , w okolicach Janowa (Jonava), K o r m i a ł o w a (Karmelava). Kiejdan, D a t n o w a ( D o t n u v a ) i jeszcze dalej, ku p ó ł n o c y , w wioskach Laudy. T y l k o w odniesieniu do t e m a t ó w w i ą ż ą c y c h się z l u d o w ą religijnością i wierzeniami został podany wykaz informato­ r ó w . W p o z o s t a ł y c h przypadkach ( s ą d ó w na temat innych n a r o d o w o ś c i , stosunku do nie-swoich) nie zamieszczamy analogicznego wykazu ze w z g l ę d ó w dość oczywistych. Nie chcemy n a r u s z y ć zaufania naszych r e s p o n d e n t ó w , ani nara­ zić ich na ewentualne nieprzyjemności ze strony otoczenia czy j a k i e g o ś gorliwego przedstawiciela administracji Wszę­ dzie tam, gdzie jest to potrzebne, zostały podane informacje * II. 1. Krawczuny: il. 2. Kobieta z palmami wielkanocnymi; Krawczuny; il. 3. Wyptatacz K o s z y k ó w , Sudcrwa 57 �1 całej z b i o r o w o ś c i . Dziadkowie - co wielokrotnie mogliśmy o b s e r w o w a ć mieli większy wpływ na stan i rodzaj ś w i a d oi,­ mości w n u k ó w niż rodzice. T a k ż e n i e k t ó r z y osobnicy w pew­ nych sytuacjach mogli mieć znaczący w p ł y w na postawy z b i o r o w o ś c i , większy, niżby to m o g ł o w y n i k a ć z ich „ c o ­ dziennego" statusu. U w a ż a m więc, że nasze badania po­ zwalają k o n s t r u o w a ć w zasadzie poprawne wnioski na temat z a c h o d z ą c y c h p r o c e s ó w i stanu ś w i a d o m o ś c i ludzi na bada­ nych obszarach A u t o r z y t e k s t ó w , jeżeli cytują czyjeś wypowiedzi, prezen­ tują tylko te, k t ó r e w swoim charakterze, tonie, idei, u o s a b i a j ą o g ó l n ą tendencję, w y r a ż o n ą w wielu innych opi­ niach ( t a k ż e z innego geograficznie obszaru). D o d a m , że s t a r a l i ś m y się pilnie wystrzegać maniery, jakiej ulegało wielu e t n o g r a f ó w dawniej, a nierzadko i dzisiaj kiedy to na podstawie r o z m ó w ze światłymi starcami wioskowymi budo­ wano jakaś wyidealizowana wizie czasu przeszłego nie tvle b ę d ą c ą odbiciem rzeczywistości ile projekcją o c z e k i w a ń b a d a c z a - m i ł o ś n i k a ludu ' Przedstawione teksty przyblilżają t y l k o kilka wybranych z a g a d n i e ń . W y b ó r jest kwestią indywidualnych preferencji a u t o r ó w , ale t a k ż e p e w n ą koniecznością. Opracowanie cało­ ści m a t e r i a ł u i d o k ł a d n a analiza wymaga daleko więcej czasu i miejsca. M a m nadzieję, że uda się ten cel zrealizować w niezbyt odległej przyszłości. Wyjaśnienia wymaga jeszcze jedna istotna kwestia. D o k o ­ nując w y b o r u analizowanych w ą t k ó w , autorzy opierali się przede wszystkim na wypowiedziach ludzi d e k l a r u j ą c y c h sie j a k o Polacy. M a m y p e ł n ą ś w i a d o m o ś ć etnicznej, językowej i religijnej złożoności populacji badanego przez nas obszaru Nie chcemy też być, j u ż z samego z a ł o ż e n i a , tropicielami polskości i badaczami P o l a k ó w Interesują nas relacje interetniczne w całej ich złożoności z wielością kwestii p r z e m ę ­ czanych, niewygodnych p o l i t y k o m , czy też lokalnym lidep r O J C K C j ą podstawowe - wiek i płeć r o z m ó w c y , nazwa miejscowości, p r z y n a l e ż n o ś ć narodowa. Temat d e c y d o w a ł w znacznym stopniu o doborze roz­ m ó w c ó w , czasami też miejscowości czy badanego obszaru. Grupa, k t ó r a zajęła się religijnością l u d o w ą , s z u k a ł a przede wszystkim ludzi starszych, ci bowiem dawali większą szanse poznania obrazu dawnego i tego, co z a c h o w a ł o się z prze­ szłości. Ludzie w wieku średnim i zupełnie młodzi - poddam przez całe lata o d d z i a ł y w a n i u o f i c j a l n o - u r z ę d o w e g o sposobu myślenia mogli d o s t a r c z y ć jedyn e w i a d o m o ś c i uzupemiaia cych Inny był d o b ó r r o z m ó w c ó w podczas p r ó b poznama stanu ś w i a d o m o ś c i t i n i ^ i s ^ r c o i ^ ^ t ^ m ^ w i w c a s rozmowy w i S wiekTwv?h i narodowych warstw sno ecznwh Yrodo wiskwTwS S e S w n f e S ł o ^ S S Srenrezentatlw^^^ SSMS nrowadzen e ro fmww drenowego winny zmniejszyć p r a w d o p o d o b n ­ c i e 1 * H r ' 5S n T towac zebrany materiał j a k o pods a w ę dla dalszej pracy, k t ó r ą powinna byc weryfikacja, realizowana j u z przez tnny zespól, w wybranych punktach . z zastosowamem k r y t e r i ó w reprezentatywności. D o b ó r r o z m ó w c ó w , j a k i w y s t ę p o w a ł w naszych bada­ niach, miał swoje zalety, umożliwiał poznanie j a k o ś c i i prze­ biegu zmian. Ten zaś rodzaj wiedzy (łącznie z poznaniem losów jednostek) jest niezmiernie użyteczny nie t y l k o dla prognozowania przyszłości, ale r ó w n i e ż dla głębszego i peł­ niejszego poznania stanu obecnego. Niejednakie przecież jest o d d z i a ł y w a n i e jednostek na innych, a także na p o s t ę p o w a n i e Y 52 a p o o c z e K l w a a rom. Z tego też powodu żałuję, iż redakcja „ K o n t e k s t ó w " nie przyjęła a r t y k u ł u Magdaleny Jaworskiej i Katarzyny Waszczyńskiej, w k t ó r y m p o d e j m o w a ł y s p r a w ę aktualnych kon­ fliktów polsko-litewskich. Rozumiem, iż tekst wnosił akcen- �ty polemiczne, k t ó r y c h redakcja chciała u n i k n ą ć , z drugiej zaś strony po części d u b l o w a ł j u ż posiadane m a t e r i a ł y . Decyzja to redakcji, mnie wypada tylko z a z n a c z y ć , iż w kwestii przemilczania e l e m e n t ó w konfliktowych m a m i m i e n n e zdanie. C h c i a ł b y m też zwrócić u w a g ę na pewne niebezpieczeństwa kontekstu m a t e r i a ł ó w gromadzonych we wsiach z a r t y k u ł a ­ mi d o t y c z ą c y m i k u l t u r y artystycznej warstw elitarnych. Chodzi tu o m o ż l i w o ś ć odczytania zapisów z b a d a ń tereno­ wych tak, j a k b y dotyczyły j a k i e g o ś egzotycznego obszaru. L a s e m decyzja redakcji i włączenia m a t e r i a ł ó w z b a d a ń S e się właśnie z z a ł o ż e n i e m metodologicznym widzenia kultury jako całości. Stereotypy obcego myślenie magiczne Sobony, ciążenie w z o r ó w tradycji, u ś w i a d o m i o n e b ą d ź nie S a d o m one występują we wszys kich ś r o d o w i s k a c h nieŁ od poziomu wykształcenia z a r ó w n o L i t w i n ó w jak f S E ó w W naszym przypadku są'tylko jaskrawiej widocz­ ne Miedzy i n n y m i d l a t e g o ż ^ ^ p S S l S t ó S l wieku była intensywnie fow.etyzowana. Należy tu p r z y p o m n i e ć , iż w o d r ó ż n i e n i u od sytuacji chłopstwa w Rosji, k t ó r e zmieniło tytko status p o d d a ń s t w a - w Polsce i na L i t w i e istniały j u ż tradycje, z w i ą z a n e z życiem w krajach niepodległych. To przypomnienie istotne jest dla zrozumienia różnicy i tego, co s k ł a d a się na dzisiejszy stan ś w i a d o m o ś c i i wiedzę potoczną. G d y po wojnie Z w i ą z e k Radziecki zmienił prze­ bieg granic, o d r y w a j ą c od Polski wschodnie ziemie, a Litwę włączając j a k o część s k ł a d o w ą imperium, miejscowa l u d n o ś ć zaczęła b y ć stopniowo poddawana presji ideologicznej, wzmacnianej d z i a ł a n i a m i ekonomicznymi i terrorem M i m o iż znaczna część społeczeństwa, zwłaszcza inteligencji, tak Litwinów jak i P o l a k ó w została wywieziona w głab Syberii lub osadzona w obozach a jeszcze większa ^ p ę d z o n a z własnych domostw i zmuszona do wyjazdu (dotyczyło to przede wszystkim P o l a k ó w ) to jednak charakter mentalny miejscowych różnił się zasadniczo od p r z y b y s z ó w i nowych był to wynik nego idTceio m S 11. 4. Charakterystyczna dla pol. Ż m u d z i wieś Łączyły się z t y m wzory wychowania domowego, p a m i ę ć przeszłości, śpiewy patriotyczne, romantyczna wizja po­ w s t a ń i w a l k i o w o l n o ś ć n a r o d o o w ą . Niezależnie od s p o r ó w p o m i ę d z y Polakami a L i t w i n a m i ta zasadnicza o d m i e n n o ś ć w z o r ó w wychowania i społecznej ś w i a d o m o ś c i L i t w i n ó w i P o l a k ó w , w stosunku do przedstawicieli nowej w ł a d z y , w y z n a c z a ł a granicę p o d o b i e ń s t w i różnic. Nawet wywiezie­ nie czy wypędzenie znacznej części inteligencji, u r z ę d n i k ó w , z i e m i a ń s t w a czy drobnej szlachty nie zmieniło istotnie sytua­ cji, me n i w e l o w a ł o owe różnicy Stąd zaprowadzane przy­ musowo nowe zasady ekonomiczne i wzorce m y ś l o w e funkc­ j o n o w a ć zaczęły obok idei i n a w y k ó w utrwalonych pokole­ niami Wpajanie nowych idei i zasad funkcjonowania społe­ czeństwa trwające przez ostatnie kilkadziesiąt lat prowadzi­ ło jednak do E i ^ ^ ^ ^ ^ ^ w ^ f f i S i o d pierwszych lat życia p o d a n y c h i n S strony SSTpSS^SSy^SnSieSc^mS stereotypy jakie^wdo^obnie^teaSS^^e zakłckS ul egry^wol^TS S O S P X Z ^ c ^ o r z e c ^ z e s S n ^ nie FiLkwvTest to o S nie t v l k o ^ rozmówcy z w i S k o k o h c P u ń s k a Sem tak o c e n i a różmcę* W ten s p o s ó b m o ż e m y d o ś w i a d c z y ć owego klasycznego Orwellowskiego „ d w ó j m y ś l e n i a " - egzystowania przecięt­ nego obywatela tzw. L i t w y Radzieckiej w d w ó c h ś w i a t a c h r ó w n o c z e ś n i e - t y m , k t ó r y p r z e t r w a ł w ś w i a d o m o ś c i ludzi starszych, w ich o p o w i e ś c i a c h , pieśniach, zwyczajach, języku i określał myślenie i p o s t ę p o w a n i e w kręgu d b m o wo-rodzinnym, i tego, k t ó r y o b o w i ą z y w a ł na z e w n ą t r z , w miejscu pracy, miejscach publicznych, u r z ę d a c h , szkole Najmłodsi od wczesnych lat przedszkolnych poddawani byli o b r ó b c e ideologicznej, byli najpierw w n u c z ę t a m i Le­ nina", potem pionierami komsomolcami c z ł o n k a m i partii przechodzili edukację ideologiczną w wojsku w szkole na ulicówka. Zdjęcie wyk. w skansenie, Rumczyszki 53 �11. 5. Drewniany dom z gankiem charakteryzującym siedzibę szlachcica studiach; i Polacy, i L i t w i n i byli w podobnej sytuacji. Edukacja szkolna czy o d d z i a ł y w a n i e poprzez organizacje stanowiło jedną stronę kształtowania osobowości. D o m , rodzice, dziadkowie, przekazywali wzorzec gruntownie od­ mienny, o d w o ł u j ą c y się do przeszłości, religii, innego języka. Relacje obu tych modeli w poszczególnych przypadkach są oczywiście r ó ż n e , zależnie od cech osobniczych autorytetu starszego pokolenia, gorliwości i talentu nauczycieli i agita­ t o r ó w W konsekwencji s p o w o d o w a ł o to pogłębienie k ł o p o ­ t ó w z s a m o o k r e ś l e n i e m . Z ł o ż o n o ś ć kulturowa L i t w y , na­ k ł a d a n i e sie i k r z y ż o w a n i e s y s t e m ó w religijnych iezvków e l e m e n t ó w tradycji zwyczajów p r o w a d z i ł o (zwłaszcza na obszarach pogranicznych z KSKSbMmt powszechnego d^wójmyślenia Z T £ do treści wzajemnie sie wyklucza acych ale co pokazu e praktyka mi™ s p ^ cenie nie S aeneralfzEJch wVchowXnL w S n T E K S^^ismiSrS^f C h c i a ł b y m jeszcze zwrócić u w a g ę na kilka istotnych kwestii, w a ż n y c h zwłaszcza w przypadkku b a d a ń na po­ graniczu (nie t y l k o w sensie d o s ł o w n y m , p a ń s t w o w y m ) . R z u t u j ą one na rodzaj w n i o s k ó w i wyjaśniają częściowo, dlaczego tak odmienne opinie znajdujemy w literaturze Rzeczą p o d s t a w o w ą jest tutaj zagadnienie t o ż s a m o ś c i - identyfikacja etniczna czy narodowa i poczucie p r z y n a l e ż ­ ności do j a k i e g o ś obszaru kulturowego i j ę z y k o w e g o . Przy rozmaitych założeniach, kontekstach odniesienia i odmiennych celach politycznych, z a u w a ż y m y ( z a r ó w n o w literaturze litewskiej, wypowiedziach działaczy oraz uczo­ nych, j a k i w wypowiedziach P o l a k ó w i w polskiej literaturze) podobnie jednoznaczne i apodyktyczne s f o r m u ł o w a n i a . P o d s t a w o w ą kwestią w sporach na temat s t o s u n k ó w społecznych i obrazu społeczeństwa jest kwestia i d e n ­ t y f i k a c j i - problem przynależności narodowej miesz­ k a ń c ó w L i t w y p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j . Odpowiedzi na to pytanie, wyjaśnienie z k i m mamy do czynienia, zawierają się zwykle w k t ó r y m ś z c z ł o n ó w dychotomiczn^go p o d z i a ł u : 54 Polacy - spolonizowani L i t w i n i lub też - jeśli uwagę odniesiemy do r e j o n ó w , gdzie jest w użyciu gwara zrutenizowani L i t w i n i - n i e u ś w i a d o m i e n i Polacy (patrz też: Ossow­ ski 1962, s. 64-65). Podmiot sporu raczej nie uczestniczy w wymianie z d a ń czy m o ż e odpowiedniej b y ł o b y powiedzieć 0 monologach na ten temat. Nie s p o s ó b bowiem u z n a ć ogółu publikacji p o d e j m u j ą c y c h tę kwestię za dyskusję. Podjęcie problemu identyfikacji prowadzi do sporów, nawet p o m i ę d z y zwolennikami tej samej orientacji. Gdy kwestia określenia tożsamości dotyczy narodu czy przy¬ należności etnicznej, spór jest nieunikniony. Odmienne bo- I wiem z gruntu są racje i punkt widzenia tych, którzy są o k r e ś l a n i , i tych, k t ó r z y ich określają - bycie w e w n ą t r z czy na z e w n ą t r z w s p o s ó b oczywisty i zasadniczy zmienia optykę 1 o c e n ę sytuacji. T a k ż e ci, stojący po jednej stronie spierają się o rolę poszczególnych c z y n n i k ó w i w zależności od nich , zakreślają granice. Dlatego też kwestia określenia k i m są m i e s z k a ń c y poszczególnych r e g i o n ó w L i t w y zawsze będzie się inaczej p r z e d s t a w i a ł a dla p o d m i o t u i dla k o g o ś z zewnątrz badacza, ideologa, polityka. Tak samo zresztą w przypad­ ku Polski czy Białorusi (by p o z o s t a ć w o b r ę b i e społeczności i k r a j ó w b ę d ą c y c h w polu naszego zainteresowania). Czy znaczy to, że nigdy nie ma w tej kwestii możliwości porozu­ mienia i osiągnięcia konsensusu? S ą d z ę , że z natury rzeczy jest to trudne ale m o ż l i w e (przynajmniej do pewnego stopnia czy w pewnym k r ę g u r o z m ó w c ó w ) Jednak by to było m o ż l i w e należy z a c h o w a ć daleko idącą powściągliwość w narzucaniu własnej opinii innym i m ó w i e n i u za nich. i zgodzić się, że podmiot winien m ó w i ć sam za siebie i tylko on sam m o ż e się określić. Kiedy m ó w i m y o tych kwestiach na obszarze styku Bia­ łorusi, L i t w y i Polski, p o d s t a w o w ą s p r a w ą , jest przynależ­ ność narodowa poszczególnych grup m i e s z k a ń c ó w ponie­ w a ż z a ś poszczególni badacze opierają się na rozmaitych podstawowych ź r ó d ł o w y c h , wnioski ich sa różne Mamy bowiem do czynienia z n a k ł a d a n i e m sie zróżnicowania j ę z y k o w e g o , religijnego, społecznego, ale w taki sposób, * granice tych p o d z i a ł ó w nie p o k r y w a j ą się lecz krzyżuj* w rozmaitych kierunkach i w najrozmaitszy s p o s ó b . N a * * gdy - pomijając płaszczyznę odniesienia - pozostaniemy przy kwestiach ś c ś l e terminologicznych musimy uświado­ mić sobie że brak jest w tej materii' ustaleń i że tak elementarne kwestie j a k to co to jest L r ó d grup'a etniczna, �11. 6. Polski szlachcic ze wsi Skorbuciany w czasie prac gospodarskich II. 1-6: fol. Lech Mróz narodowość i jakie są w a r u n k i konieczne, by m ó c d a n ą społeczność określić k t ó r y m ś z tych t e r m i n ó w - są dyskusyj­ ne w antropologii czy socjologii, nie m ó w i ą c o naukach humanistycznych generalnie. Najprościej (przynajmniej tak się wydaje), przedstawia się owa kwestia w pracach h i s t o r y k ó w . T a m , gdzie przed­ miotem jest k s z t a ł t o w a n i e się narodu litewskiego czy biało­ ruskiego, jest ono przedstawione j a k o proces, w k t ó r y m uczestniczą rozmaite warstwy i grupy społeczne. W pracach traktujących o czasach dawniejszych słowo n a r ó d u ż y w a n e jest zwykle bez w y r a ź n e g o zdefiniowania kogo autor ma na myśli; jest to w p r o w a d z a j ą c e w błąd, nieuprawomocnione uproszczenie. M ó w i e n i e o narodzie w okresie renesansu czy nawet wcześniej lub nieco później (jako o u k s z t a ł t o w a n e j wspólnocie) jest nieporozumieniem; jeżeli w o g ó l e m o ż n a użyć określenia „ n a r ó d " do tego wczesnego etapu dziejów, to na pewno nie obejmuje ono o g ó ł u ludności - t a k ż e wiejskiej a jedynie m o ż e o d n o s i ć się do części warstw elitarnych, w y k s z t a ł c o n y c h , bardziej ś w i a d o m y c h . Ale i w tym ostatnim przypadku d o m i n o w a ł o poczucie przynależ­ ności do wspólnej klasy społecznej, m i m o granic to także po części wyjaśnia polonizowanie się szlachty litewskiej czy ruskiej. Raczej należy więc m ó w i ć o ludziach żyjących w obrębie jednego p a ń s t w a i b ę d ą c y c h jego stałymi obywate­ lami, niż o narodzie j a k o wspólnocie- arystokracji szlachty mieszczan i ludności wiejskiej K o n s e k w e n c j ą n a d u ż y w a n i a terminu „ n a r ó d " i stosowania go przy op.sie dawnego Państwa jest tworzenie przez uczonych i p u b l i c y s t ó w pewnej mitycznej rzeczywistości k t ó r a potem popularyzowana \ wprowadzana do wiedzy potocznej zaczyna s t a n o w i ć element edukacji szkolnej f u n k c j o n o w a ć jako fakt bezref'eksyjnje powtarzany i nie poddawany w e r y f i k a c j i ' Historia ciąży w bardzo istotny s p o s ó b na poczuciu Przynależności etnicznej czy narodowej omawianego ob« 5 " . Nie p o w t a r z a j ą c w i a d o m o ś c i znanych powszechnie, fJl Jedynie najogólniej, że z rozmaitych przyczyn na Lhlf W ł o s z c z y z n y , ale również w innych rejonach w o n ? ! ^ M ę c z e ń s t w a (głównie szlachta) uległa wpłytat£ iUry J ' Polskiego j ę z y k a . Były, oczywiście, terem ' i t W y e c k i e , k t ó r e przesiedliły się z Polski na zasUo t r z y m u j ą c dobra, na p r z y k ł a d , za wojenne " g i . Przede wszystkim jednak szlachta miejscowa pod­ y p o m n e h P O L S K I E y L sr s z l a c h _ d a w a ł a się w p ł y w o m i d ą c v m z Polski, z k r ó l e w s k i e g o d w o r u i d o m ó w arystokratycznych. Bowiem, co należy p o d k r e ś l i ć , o d d z i a ł y w a n i e polskiej k u l t u r y nie o g r a n i c z a ł o się do j ę z y k a . W ten s p o s ó b szereg jednostek i r o d ó w , m i m o iż przodkowie ich wywodzili się z ludności miejscowej, trwale włączyło się w o b r ę b kultury polskiej, a swoją litewskość p o s t r z e g a ł o j a k o c o ś zespolonego, nierozdzielnego od p o l s k o ś c i . Z czasem, w okresie z a b o r ó w , litewskiego odrodzenia narodowego, w dwudziestoleciu m i ę d z y w o j e n n y m , a potem w czasie zmian powojennych, niektórzy z nich (dobrowolnie, ale często pod presją) powrócili do litewskości, o d r z u c a j ą c zarazem język polski. Wielu jednak, m i m o rozmaitych f o r m nacisku, t k w i przy kulturze polskiej, czując się litewskim. Polakami albo zarazem L i t w i n a m i i Polakami (patrz: Romer 1908). W t y m miejscu zacytuję interesującą w y p o w i e d ź z a n o t o w a n ą przez pp. J a w o r s k ą i W a s z c z y ń s k ą r o z m ó w c z y n i ich stwierdza, że kiedy m ó w i z Polakami broni L i t w i n ó w i czuje się L i t w i n k ą kiedy zaś rozmawia z L i t w i n a m i , czuje się P o l k ą L u d n o ś ć wiejska, zwłaszcza K o w i e ń s z c z y z n y , Ż m u d z i , ale także n i e k t ó r y c h wsi leżących dalej na p o ł u d n i e , m ó w i ł a po litewsku. T o p r o w a d z i ł o do dychotomicznego p o d z i a ł u na m ó w i ą c ą po polsku szlachtę i wieś, p o s ł u g u j ą c ą się litewskim (a dalej k u p o ł u d n i o w i polskim i g w a r ą b i a ł o r u s k ą ) . J ę z y k polski staje się więc j ę z y k i e m d w o r k u , s a l o n ó w , kościoła, językiem „ p a ń s k i m " i tok też jeszcze gdzieniegdzie jest dzisiaj o k r e ś l a n y . G w a r y b i a ł o r u s k a , polska, litewska są j ę z y k a m i wsi, a zarazem sposobami porozumiewania się niższych warstw s p o ł e c z e ń s t w a . Dlatego nie musi dziwić zdanie wypowiedziane przez j e d n ą z r o z m ó w c z y ń ze wsi k o ł o Koleśnik: „ m o j a mamusia u m i a ł a k i l k a słów po litewsku, a i tego się w s t y d z i ł a " . T y m samym uwidacznia się kolejny podstawowy czynnik wpływający w istotny s p o s ó b na kwes­ tię z r ó ż n i c o w a n i a etnicznego i narodowego stratyfikacja społeczna i p r z y n a l e ż n o ś ć do o k r e ś l o n e j grupy czy klasy. Z r ó ż n i c o w a n i e społeczne, a przede wszystkim odniesienie do przeszłości, to podstawowe elementy, do k t ó r y c h od­ wołują się ci, k t ó r z y p r ó b u j ą wyjaśnić istotę narodowego z r ó ż n i c o w a n i a . W e d ł u g wielu definicji w s p ó ł c z e s n y c h , język jest kolejnym najistotniejszym elementem o k r e ś l a j ą c y m na­ r ó d . W o m a w i a n y m przez nas przypadku rzecz jest jednak daleko bardziej z ł o ż o n a . W dzisiejszej L i t w i e litewski jest najpowszechniej stosowanym j ę z y k i e m w komunikacji m i ę - 55 �dzyludzkiej. Ale w użyciu jest więcej j ę z y k ó w niż tylko litewski (a nawet niż rosyjski czy polski), przede wszystkim częste jest używanie w o b r ę b i e jednej rodziny gwar b i a ł o r u s ­ kich i polskich. Wiele o s ó b p r z y z n a j ą c y c h się do częstego u ż y w a n i a gwary białoruskiej j a k o j ę z y k a najbliższego sobie, rodzimego (np. w okolicach Święcian) lub gwary polskiej (np. w okolicach Janowa), jednoznacznie deklaruje się j a k o L i t w i n i . W innych wioskach ta sama gwara uznawana jest za jednoznaczne potwierdzenie p r z y n a l e ż n o ś c i narodowej pol­ skiej ( „ m y Palaki, ale h a w o r y m p a prostu"). N a przestrzeni ostatnich trzech lat bardzo w y r a ź n i e zmie­ n i ! się język, j a k i słyszy się w pojazdach komunikacji miejskiej W i l n a czy p o d w i l e ń s k i c h autobusach - jest to ł a t w o z a u w a ż a l n e dla przybysza. Powszechny niedawno rosyjski został zamieniony wielojęzycznością litewskiego, polskiego, rosyjskiego; ostatnio w y r a ź n i e z d o m i n o w a ł je litewski. T r u V no uwierzyć, że m o ż e b y ć to wyrazem trwalej zmiany, m o ż e r o d z i ć się przypuszczenie, że jest to t y l k o z e w n ę t r z n o ś ć , poddanie się pewnej pres i , nie jest bowiem możliwe, by g ł ę b o k a zmiana d o k o n a ł a się w tak b ł y s k a w i c z n y m tempie Tak więc język nie daje się z a s z e r e g o w a ć j a k o jednoznacz­ ny w s k a ź n i k przynależności narodowej. Granice p o d z i a ł ó w j ę z y k o w y c h nie p o k r y w a j ą się z p o d z i a ł a m i w y n i k a j ą c y m i z historii lub stratyfikacji społecznej; skojarzenie tych d w ó c h rozłącznych p o d z i a ł ó w pokazuje, że mamy do czynienia z sytuacją t r u d n ą do analizy, z ł o ż o n ą ; ale zarazem trzeba przestrzec przed zbyt pochopnymi wnioskami, przed auto­ matycznym uznawaniem ludzi m ó w i ą c y c h polskim, gwarami za P o l a k ó w ( k t ó r y to błąd popełniają często polscy t u t o r z y ) - są bowiem w ś r ó d nich tacy, k t ó r z y u w a ż a j ą się za L i t w i n ó w nie t y l k o dlatego, ze żyją w L i t w (np K a r a i m i i Tatarzy Podobnie błędne byłoby uznanie wszystkich k t ó r z y się posługują gwarami lub j ę z y k i e m polskim z silnymi domieszkami l i w s k i m i za L i t w i n ó w co spotyka się na­ gminnie u rozmaitych litewskich działaczy politycznych i społecznych. Przeszłość i język to dwa podstawowe elementy o k r e ś l a n i a ś w i a d o m o ś c i narodowej (co do tego uczeni są zgodni) c h o ć nie m o ż n a ich t r a k t o w a ć w s p o s ó b mechaniczny. K o l e j n y m czynnikiem jest religia; niekiedy jest to nawet podstawowy wyznacznik s a m o o k r e ś l e n i a . tworzenia się ś w i a d o m o ś c i narodowej. Poza stosunkowo nielicznymi wyznawcami is­ lamu (Tatarami - p o t o m k a m i dawnych p r z y b y s z ó w i jeszcze mniej licznymi współczesnymi przesiedleńcami z p o ł u d n i a byłego Z S R R - K a u k a z u i Azji Centralnej) i j u d a i z m u ( Ż y d a m i i K a r a i m a m i ) , L i t w a jest p a ń s t w e m chrześcijańskim 0 wyraźnej przewadze r z y m s k o k a t o l i k ó w (do k t ó r e g o to kościoła należy większość L i t w i n ó w i P o l a k ó w ) . W kolejno­ ści są p r a w o s ł a w n i (przede wszystkim Rosjanie, Białorusini 1 stosunkowo nieliczni Polacy i L i t w i n i ) , dalej staroob­ rzędowcy (potomkowie niegdysiejszych uciekinierów z Ro­ sji) i protestanci (przede wszystkim w L i t w i e Północnej). Pomijając sytuacje konfliktowe w o b r ę b i e kościoła rzymsko­ katolickiego ( m ó w i o t y m jeden z prezentowanych tutaj t e k s t ó w ) , większość P o l a k ó w i L i t w i n ó w to katolicy, religia więc w zasadzie nie m o ż e pełnić roli elementu różnicującego te narody. Niemniej na terenach pogranicza b i a ł o r u s k i e g o katolicyzm jest często o k r e ś l a n y j a k o .polska w i a r a " w od­ różnieniu od „ r u s k i e g o " p r a w o s ł a w i a N i e są rzadkie przy­ padki że żyjący w Litwie i ożywający na co dzień gwary białoruskiej mieszkaniec pogranicza l i t e w s k o - b i a ł o r u s k i e g o stwierdza • jestem Polakiem bo jestem po Isk iei wiary i w k o ­ ściele modle sie po p o l s k u " Okazuje się więc że i p o d z i a ć religijne nie s t a n o w i ą o o k r e ś l a n i u przynależności n a r o d u re.ig.jne .ą OKre przyna.eznosc. narooo D o tych zaś trzech podstawowych kategorii d o c h o d z ą jeszcze inne czynniki; w ś r ó d nich o d d z i a ł y w a n i a o charak­ terze propagandowym i edukacyjnym pełnią role szczególne­ go mechanizmu presji. Jeśli wiec u ś w i a d o m i ć sobie to wszystko, staje się widoczne, j a k z ł o ż o n ą rzeczywistość przyszło b a d a ć i j a k o s t r o ż n e winny być wnioski. T o , co wyżej z o s t a ł o powiedziane, ujawnia p e w n ą oczywi. stość - są różne konteksty u w a ż a n i a się za Polaka, LitwinaJ B i a ł o r u s i n a i t d . F a ł s z y w o ś ć w n i o s k ó w w kwestiach okreś­ lania przynależności narodowej, w y n i k a ć m o ż e z jeszcze innych przyczyn - w ś r ó d k t ó r y c h strach odgrywa r o k p o d s t a w o w ą . M i e s z k a ń c y L i t w y i Białorusi przez kil* dziesięcioleci pozostawali w o b r ę b i e silnej presji i d e o l o g i c „ nej a również działań aparatu terroru, n a r a ż e n i na areszJ towania i donosicielstwo. T o zapewne d o p r o w a d z i ł o do wykształcenia n a w y k u stałej czujności i o s t r o ż n o ś c i w ujaw­ nianiu w ł a s n y c h myśli. Tego rodzaju balastu, o b c i ą ż a j ą c e j nie t y l k o d z i a ł a n i a ś w i a d o m e ale i p o d ś w i a d o m o ś ć , nie da Ł o d r z u c i ć z dnia na dzień. Ciąży o n latami - oby nie pokoleniami Wiele też zapewne o s ó b zwłaszcza we wsiach o b s z a r ó w pogranicznych kiedy miały do czynienia z litew<S k i m u r z ę d n i k i e m pracownikiem biura statystycznego S przedstawicielem lokalnej administracji w o l a ł o z o s t r o ż n o ! ści d e k l a r o w a ć iż uważają się za L i t w i n o w T y m samym X władz: obraz w ^ r ^ S Z ^ o i ^ k S w ^ . stawia sie korzystniej niż j S to w r z e c z y K o ś c i P o K utaiSdo^^^^ nTówczyS nozmlczn^uS m d o w e l oraz l S ^ z o w S h S k?mzowanvch^KTóTuSS n a r o T n S nadona ty^zneMest fo wodntoS ś^i m l e ż y Z d a ć że ó w s S S t ^ V r ^ \ ^ w iakS l e 56 czem z P o k k f c l y S M o ^ S h a z I d z i ć s i e S ^ I S ^ ^ ^ r M ^ S u l i . Litwinów Z tego, co z o s t a ł o wyżej powiedziane w y n i k a , między i n n y m i konkluzja, że kwestie określenia przynależności narodowej i poczucia t o ż s a m o ś c i m i e s z k a ń c ó w pogranicza b i a ł o r u s k o - l i t e w s k o - p o l s k i e g o winny b y ć oddzielone o d t o r i i , j ę z y k a , religii. N i e znaczy to, ż e nie istnieje związek p o m i ę d z y poczuciem przynależności a wymienionymi kate­ goriami, ale, że brak jest prostego w y n i k a n i a , prostych w s p ó ł z a l e ż n y c h . K a ż d y fakt z przeszłości m o ż e p r ó w a d z i ć d o r ó ż n y c h r e z u l t a t ó w w ś w i a d o m o ś c i i różnej identyfikacji - w zależności od p o w i ą z a ń z i n n y m i elementami wspólnie dopiero t w o r z ą c y m i syndrom określający decyzję akcesu do określonej społeczności U ż y w a n y powszechnie termin kul­ tura pogranicza" jako p r ó b a wyjaśnienia owej specyficznej jest w m o i m p r z e k o n a n i u przejawem m^możno^ śc, bardziej jednoznacznego znaczne i z natury swojej z ł o ż o n e Jest to określenie tyleż oczywiste co nic nie wyiaśniaiace Dlatego nie Dosłueuie si« n i m j a k o S a muiacymoriwnejS his­ złożoności d E L idS toS* T ^ Z ^ ą ^ ^ S i ^ S y ^ ^ ztozonosc Większość - jak sądzę - współczesnych publikacji doty­ czących s t o s u n k ó w etnicznych w L i t w i e , ma charakter r o z w a ż a ń historycznych. B e z p o ś r e d n i o l u b p o ś r e d n i o uzasa­ dniają one racje p o s z c z e g ó l n y c h n a r o d ó w do prawa czucia się gospodarzem i prawa bycia s o b ą . P o d e j m u j ą c y te kwestie uczeni nie są dziś tak k r ę p o w a n i , j a k b y ł o to przez ostatnie dziesięciolecia i zapewne znacznie zmniejszył się procent tych, k t ó r y c h określa sie jako „ d y s p o z y c y j n y c h " , piszących zgodnie z potrzebami z l e c e n i o d a w c ó w (partii i liderów politycznych). O d n o s z ę jednak w r a ż e n i e że t o n ten nie jest irW , rzadki w wypowiedziach i publikacjach litewskich a prze­ konanie zastępuje nieraz wiedzę i a r g u m e n t a c j ę . O t o p.r z ') £ kład. Polska, Słowacja, W ę g r y leżą w Europie wschodni �i jesteśmy z tym oswojeni. Zaś „Litwa geograficznie znajduje 'e w samym centrum Europy (...) leżąc po środku Europy, jitwa stanowi jedno ze skrzyżowań tego kontynentu", iezyk litewski posiada starożytność oraz bogactwo form; wątpliwie czy istnieje w Europie inny język tak bliski do ¡ S a y t u " , „praojcami Litwinów byli starożytni mieszkań­ cy Tracji, Frygii lub Dacii - o wiele starsi od Rzymian" -przytoczone zdania wyjęte zostały z oficjalnego, wydawaJflo w Pięciu językach, przez Państwowe Centrum Wydaw­ c z e czasopisma „Lie uva" (1991. nr 1, s. 11 i 13). Kiedy S z a m y muzeum historyczno-etnograficzne w Wilnie, S n y usłyszeć od przewodnika (profesjonalisty przecie) Z S ć Chrystusa Frasobliwego jest wzorem ikonograficz­ nym charakterystycznym dla sztuki litewskiej - przedstawia ^ C h r y s t u s a M a r t w i ą c e g o się niedolą ludu litewskiego, duszonego do przenoszenia z Prus książek (w zaborze ^ S S o w i ą z w a ł prz^ ^ S t k M ^ m S ^ S z s i i przewodnik w T r o ^ ^ ^ u ^ i m u ^ ^ L c k i zamek był jednym í n a L t í z n S 2 a ™ S b y ł a ^ ^ k ^ K S t o ^ ^ ^ a b i T i L E ^ S t a w S M a T k r a i S w środka S k ^ S v S n ^ ' dla ducha X l ^ S f e k u ^ C * i do dziś u nas K e n a l o S hlii które MHei kTirvmi można sfe J o w a r t o ś Sch^robęeS Towarzyszy temu zwykle obraz narodu zagrożonego przez sąsiadów i na zagrożenia z przeszłości kładą nacisk politycy i działacze przy budowaniu przyszłości. Łatwiej bowiem pozyskać zwolenników do obrony, niż agresji Tyle, że granice obrony przed zagrożeniem są niekiedy trudne do ustalenia, jak pokazuje wiele konfliktów na świecie. Jest w tych działaniach widoczny także syndrom po­ granicza - kraju wieloetnicznego i wielokulturowego - co niekiedy napawa lękiem działaczy politycznych i państ­ wowych a w każdym razie m o ż e się w y d a w a ć niekorzystne. 0 którym jednak z krajów świata można powiedzieć, że jest państwem jednego narodu, że tylko jedna grupa ma prawo mówić o sobie: j e s t e ś m y u siebie, jesteśmy jedynymi gos­ podarzami a innych czy obcych nie ma"? Przytoczone wyżej wypowiedzi, które niezbyt trudno sfalsyfikować, przestają być m a ł o znaczące w momencie, gdy Poprzez masowy przekaz i system szkolno-edukacyjny za­ czynają oddziaływać na ogół społeczeństwa. Niewiele różni się to od uprawianej przez dziesięciolecia radzieckiej propa­ gandy. W artykułach, które tutaj prezentujemy, widoczne są ««eotypy myślowe tzw. prostych ludzi - nie one jednak powinny n i e p o k o i ć . T o m i t y tworzone przez p o l i t y k ó w i sankcjonowane przez uczonych m o g ą stać się g r o ź n e , gdy nauka staje się legitymizacją wiary, wiary we w ł a s n y n a r ó d i jego w y j ą t k o w o ś ć . Tutaj bowiem t k w i zarzewie k o n f l i k t u szerszego, niż tylko spory lokalnych społeczności. Zwłasz­ cza, gdy idealizacji towarzyszy przemilczanie f a k t ó w z naro­ dowej przeszłości, tych k t ó r e z a g r a ż a j ą nieskazitelnemu obrazowi narodowej chwały. Z a ś muzyka, sztuka, u b i ó r , nabierają magiczno-religijnego znaczenia j a k o symbole kor­ poracyjne, znaki przynależności i konsolidacji tych, k t ó r z y się i m p o d p o r z ą d k o w u j ą i oddzielenia tych k t ó r z y w ą t p i ą b j d ź ich nie a k c e p t u j ą Zjawisko nie dotyczy t y l k o L i t w y czy Polski, badano je i opisywano przed kilkudziesięciu laty (np Znaniecki 1990 s 66 i 162)-znane są r ó w n i e ż jego późniejsze reperkusje Jeżeli więc dzisia, w Europie p o s ^ S u K S dośćpowszechnie o b s e r w Ł o d d z i a ł y w a n i a to należy bacznie o b s e r w o w a ć k u czemu te d z i a ł a n o opserwowac Propaganda bowiem wyprzedza kształcenie. Propagan­ dzie potrzebne są czytelne sytuacje i dychotomiczny p o d z i a ł świata i rzeczywistości. Stąd ważniejsze o d poznawania owej rzeczywistości i przyczyn jej charakteru jest tworzenie p o ż ą d a n e g o obrazu; i poprawianie przeszłości, gdy nie n a d ą ż a ona lub odstaje od wizji. Dlatego niszczy się dowody z przeszłości, m a n i p u l u j ą c h i s t o r i ą ( t a k ż e w procesie edukacja szkolnej). D z i a ł a n i a takie często m o ż n a było o b s e r w o w a ć w niedalekiej przeszłości Białorusi, L i t w y czy Polski; ale nie odeszły wraz z przeszłością i z a d e k r e t o w a n ą przyjaźnią w obrębie K r a j ó w Demokracji Ludowej i braterstwa proleta? riatu Niekiedy uległy nawet intensyfikacji- zmieniły się symbole i programy ideologiczne ale p o z o s t a ł o zjawisko jego mechanizmy i rezultaty k t ó r e m o ż e m y o b s e r w o w a ć w Wilnie K o w n i e i i E h ^ l ^ w O ś H L i t w y k t ó r e widzim^y tak-że w mias^tach Białorasi a i w Polsce nie jest erenementem W wielu wypowiedziach i publikacjach litewskich działa­ czy i i d e o l o g ó w , ale też uczonych, pojawia się wizja jakiejś prajedni, w s p ó l n o t y o k r e ś l o n e j pochodzeniem, jako czyn­ nikiem d e c y d u j ą c y m o przynależności narodowej, wobec k t ó r e g o wszystkie inne, w t y m także zdanie p o d m i o t u , jednostki czy grupy - mew.ele znaczy. W dziejach b a d a ń kwestii naroLwych i s t o s u n k ó w etnicznych, tendencje takie pojawiały się niejednokrotnie - konsekwe nie jednak od­ rzucane i dyskredytowane przez ogół uczonych, j a k o w y n i ­ kające z przesłanek pozanaukowych oparte na wierze a nie dowodach i analizie p r o w a d z ą c e z reguły do k o n f l i k t ó w nietolerancji a nawet wojen Jeżeli założenie determinizmu rasowego czy genetycznego odrzucimy, pozostaje nam zgodzić się, że k a ż d y - jednostka i grupa ma prawo b y ć t y m , za kogo się u w a ż a i nie m o ż n a jej u z n a w a ć za k o g o ś innego. M o ż e b y ć B i a ł o r u s i n e m , L i t ­ winem, Polakiem, tutejszym; b y ć zarazem B i a ł o r u s i n e m i Polakiem czy Polakiem i L i winem, nawet, jeśli stan taki m a r t w i i d e o l o g ó w i działaczy politycznych, k órzy u z n a j ą go za niekorzystny dla interesu p a ń s t w a (patrz np. Gellner 1991). Ś w i a d o m o ś ć sygnalizowanych tutaj zjawisk skłoniła nas do podjęcia tematu, do p r ó b poznania i prezentacji tej złożonej rzeczywistości. Jak bowiem powiedział jeden z bo­ h a t e r ó w Babla: , j a , bywa, samego siebie me żałuję (...) ja bez o s ł o n e k p o z n a ć , jjakie " (Babel 1974 p o ż ą d a m życic y a « e jest je L I T E R A T U R A Babel L , 1 9 ?4 Opis żywota Mateusza Rodionycza wybrane. Warszawa Gellner E . . '"1 Narody i nacjonalizm, Warszawa LiEtuva. 1 9 9 1 „Lietuva", nr 1, Vilnius Pawliczenki, w: Utwory Ossowski S., 1962 O osobliwościach 1991 nauk społecznych. Warszawa „Przegląd Wschodni', z. 3, Warszawa Romer M . 1908 Litwa. Studyum o odrodzeniu narodu litewskiego, L w ó w Znaniecki F . , 1990 Współczesne narody. Warszawa 57 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/558795cb06238e393141f36f6e27efe8.pdf 107b32ea4d0f79780788877d9c205f9e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2215 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Subject The topic of the resource medycyna komplementarna Kazachstan - medycyna ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2058 Title A name given to the resource System naturalnego uzdrawiania Porfirego Iwanowa w Kazachstanie / LUD 1998 t.82 Description An account of the resource LUD 1998 t.82, s.223-252 Creator An entity primarily responsible for making the resource Penkala-Gawęcka, Danuta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 82, 1998 DANUTA PENKALA-GA Wr;CKA Instytut Etnologii i Antropologii Kullllrow~j Uniwcrsytet im. Adama Mickiewicza Pozl1iui SYSTEM NATURALNEGO UZDRAWIANIA PORFIREGO IWANOWA W KAZACHSTANIE "Metoda Iwanowa", "system Iwanowa", czy "system naturalnego uzdrawiania Porfirego Iwanowa" w wąskim znaczeniu utożsamiany bywa z hartowaniem ciała i ducha poprzez oblewanie zimną wodą i praktykowanie postów, W takim rozumieniu może być rozpatrywany jako rodzaj samoleczenia, wchodzącego w zakres medycyny komplementarnej. Z drugiej strony, posiada pewne elementy filozoficzne i religijne - cechy pozwalające, być może, traktować go jako nową religię. Zasługuje on, jak sądzę, na szersze omówienie - zarówno od strony zespolu przekonati, jak i praktyki ~ ponieważ zajmuje ważne miejsce w kulturze i życiu społecznym współczesnego Kazachstanu, Materiały do niniejszej pracy zostały zebrane w trakcie badali nad medycyną komplementarną prowadzonych przez autorkę od 1995 roku w Ałmaty w Kazachstanie. Przeprowadziłam badania ankietowe i wywiady indywidualne, uczestniczyłam w konferencjach, słuchałam wykładów, obserwowałam i rejestrowałam praktyki zwolenników Porfirego Iwanowa, potocznie zwanych "iwanowcami". Brak, niestety, opracowali naukowych na ten temat - dostępne pozycje książkowe, z których korzystałam, mają charakter informacyj nopropagandowy. Użyteczne były ponadto rozmaite broszury, ulotki, plakaty, informacje z gazet, wywiady publikowane w prasie, materiały filmowe. Twórca "systemu,,1 Porfiry Korniejewicz Iwanow urodził się w )898 roku na Ukrainie, w rosyjskiej wsi Oriechowka (w Guberni Ługanskiej), jako syn ubogiego górnika, Parszek, jak zwali go mieszkalicy wsi, od 14 roku życia najmował się do prac rolnych, potem pracował jako górnik. Prowadził zwyczajne życie, ożenił się w wieku 20 lat, miał dwóch synów, parał się różnymi zajęciami, żeby utrzymać rodzinę w trudnych latach wojny domowej. Żył przez wiele lat ,Jak wszyscy". Na początku lat 30. "otrzymał od Przyrody pierwsze znaki" wskazujące na jego wyjątkowe przeznaczenie - np. zaczął chodzić bez czapki, nie wiedząc jeszcze, że jest to początek jego misji. W roku Wielkiego Głodu, 25 kwietnia )933, Iwanow doznał "iluminacji" (ozarienije). Według relacji Parszeka, zerwał się I Pomijam pcwnc drobnc niczgodności nych źródcł. w życiorysie Iwanowa występujące w relacjach z róż- �224 wówczas silny wiatr i "coś w niego weszło". Pojawiła się w jego głowie myśl: "Oto PIERWSZY DZIEŃ MOJEGO POCZĄTKU" (Tulekiejew, 1995, s. 10)2. Rozpoczął się "trwający pół wieku eksperyment" Iwanowa (Własow, 1982), jego zbliżenie z przyrodą. Stopniowo zaczyna przyzwyczajać się do chodzenia boso, zdejmuje odzież, pozostając tylko w spodenkach do kolan i tak chodzi, niezależnie od pory roku, nawet przy temperaturze poniżej 40 stopni mrozu'. Ludzie śmiali się z niego, nie rozumieli go jego najbliżsi. On jednak nie rezygnował. Jednocześnie, przez coraz to dłuższe okresy pościł, obywając się bez jedzenia i picia, haltował również na inne sposoby swoje cialo. W opisach podkreśla się jego nadnaturalne możliwości - np. zimą 1948 roku poddał się próbie: przez 12 dni pościł i bez wypoczynku i snu szedł brzegiem morza od Tuapse do Soczi, od czasu do czasu zanurzając się całkowicie w morzu i przebywając w wodzie bez oddychania do 3 godzin~. Według jego relacji, potrafił uspokoić morze w sztormową pogodę, kiedy indziej - sprowadzić deszcz podczas suszy. Ludzie twierdzili, że gdy Nauczyciel biegał, jakby unosił się nad ziemią i nie zostawiał śladów na śniegu! Pod koniec życia jakoby wytrzymał bez jedzenia i picia 108 dni. Do legendy Parszcka należaJy też jego siły uzdrawiające. Od początku "swojej drogi" łwanow pomagał ludziom chorym mył im nogi do kolan zimną wodą i nakładał na nich ręce, przepuszczając w ten sposób "energię daną mu przez Przyrodę", siłę tę nazywał "prądem, magnito". Ponadto, kazał im trzykrotnie wciągać ustami powietrze, aż do oporu. Według licznych relacji, nawet ciężko chorzy ludzie zdrowieli po jednym takim seansie leczniczym. Parszek leczył ludzi sparaliżowanych, przywracał wzrok, zarejestrowano podobno 52 przypadki uzdrowienia przez niego chorych z medycznymi diagnozami raka (Tulekiejew, 1995, s. I I). Niezwykły wygląd i zachowanie Iwanowa nie uchodziły, oczywiście, uwadze władz. Został zwolniony z pracy, umieszczony w 1935 roku w szpitalu psychiatrycznym w Rostowie i w 1936 roku, z diagnozą schizofrenii, uznany za inwalidę pierwszej grupy bez prawa do pracy. W ciągu jego 50-letniej działalności wielokrotnie zatrzymywano go, zamykano w szpitalach psychiatrycznych, więziono za nielegalne leczenie. Łącznie spędził w więzieniach i szpitalach psychiatrycznych 12 lat. Przeprowadzano na nim rozmaite próby i eksperymenty, sprawdzając wytrzymałość na zimno, głód i pragnienie (np. zakopywano w śniegu), podobno zatruwano go też małymi dawkami arszeniku. Podczas wojny również Niemcy zainteresowali 2 Dzień 25 kwietnia jest specjalnie czczony przez iwanowców. Tulekiejew (1995. s. 10) nazywa ten dzień •.początkiem Nowej Ery ludzkości"'. 3 Według opowieści Iwanowa Va: Tulekiejew. 1995. s. 10-11). pobudził go do lego proroczy sen, w którym zobaczył pięknego. obnażonego człowieka. idącego boso po śnicgu. Tcn obraz stal się dla niego .,przykładem i cclem·'. 4 W tych próbach, jak i w samych praktykach uzdrawiającego oblcwania mo/na się dopatrzyć symbolizmu akwatycznego (Eliade. 1998. s. 177-179) - woda ma znaczcnie oczyszczające i odradząjąee. �225 się tym "przypadkiem" - został zatrzymany przez gestapo w Dniepropietrowsku i poddany różnym próbom. Wylewano na niego, przy 36-stopniowym mrozie, wiadra zimnej wody i wożono rozebranego przez 14 godzin w przyczepie motocykla. W końcu Niemcy wypuścili Iwanowa, nazywając go "rosyjskim Bogiem". Pomiędzy zatrzymaniami Parszek kontynuował swoją misję i stawał się coraz bardziej popularny, jego idee i działalność były coraz szerzej znane (od lat 50. często bywał m.in. w Moskwie, gdzie w prywatnych domach leczył chorych). Zarówno na wolności, jak i podczas częstych pobytów w szpitalach spisywał swoje idee, stopniowo je rozwijając (częściowo w postaci wierszowanej), rejestrował swoją drogę życiową i przekazywał wskazania, jak ludzie powinni żyć. Zostało po nim ponad 300 zeszytów notatek. W roku 1982 spisał zbiór zasad postępowania - ,,12 przykazaó". Ludzie nazywali Iwanowa "Nauczycielem", "Zwycięzcą nad Przyrodą", "Bogiem Ziemi". W I970 roku w chutorze Wierchnij Kondriuczij w obwodzie Ługanskim kilkoro najbliższych pomocników Porfirego Iwanowa wybudowało dom, w którym po śmierci żony Nauczyciel mieszkał wraz ze swoją współpracownicą Walentyną Leontiewną Suchariewską i leczył chorych. Władze nalegały, by Suchariewskajako właścicielka domu eksmitowała Iwanowa, który był zameldowany w miasteczku Krasnyj Sulin. W tej sytuacji 84-letni Porfiry i Walentyna wzięli oficjalny ślubs. Pozwolono Nauczycielowi mieszkać w tym domu, pod warunkiem, że będzie się od niego oddalał jedynie w promieniu 30 metrów. Do domu, zwanego "Domem Nauczyciela", "Domem Zdrowia" przyjeżdżało wielu ludzi, nawet z odległych stron, jeszcze za życia Iwanowa. Dom ten istnieje nadal, jest miejscem spotkaó zwolenników Nauczyciela. Porfiry Iwanow zmarł w 1983 roku. Nauka Porfirego Iwanowa System Iwanowa często nazywany bywa "Nauką" (uczenije), dokładniej: "Nauką o niezależnym życiu człowieka w Przyrodzie". Wprawdzie "Nauczyciel" podkreślał, że najważniejsza jest praktyka, działanie, ale wypracował swoistą teorię, w której naczelnym pojęciem jest "Przyroda", ważne miejsce zajmuje także pojęcie zdrowia. Doszedł do niej poprzez praktykę, poprzez swój "czyn" (die/o), swój "eksperyment w Przyrodzie". Idee Iwanowa ewoluowały, w jego zapiskach można dostrzec wiele sprzeczności. Postaram się przedstawić jego koncepcję w ogólnym zarysie. Człowiek jest częścią przyrody (przyroda to powietrze, woda i ziemia; są to jednocześnie części składowe człowieka), ale zapomniał o tym, oddalił się od niej. Stworzył sztuczne warunki życia, odgradzając się od zimna, wiatru, od tego, co uważa za nieprzyjemne. "Wszyscy starają się uniknąć niewygody 5 Żona Portirego Iwanowa. Uljana. umierając w 1974 roku błagała podobno Walentynę Leonticwnę, by zaopiekowała się Nauczycielem. �226 i zimna, sądząc, że tak lepiej żyć, lecz w przyrodzie dzieje siy inaczej niż myślą i chcą ludzie" (z pism Iwanowa, za: Szabłonowa, 1993, s. 23). Takie życie Nauczyciel nazywa "zależnym". Prowadzi ono do chorób i śmierci. Choroba jest rezultatem ciągłego naruszania praw przyrody. Taki stan bydzie trwał, dopóki człowiek nie uświadomi sobie w pełni swojego ścislego związku z przyrodą i nie zbliży się do niej poprzez odpowiednie postępowanie. "Uważamy przyrodę za macochę. A przecież jasne. że powietrze. woda i ziemia to nasi najbliżsi przyjaciele" (Iwanow, 1992, s. 22). "Nie należy się odgradzać od przyrody, trzeba przyjmować ją taką, jaka jest, a wówczas nasze ciało będzie żyć zgodnie z jej prawami i stanie się silne, zdrowe i wytrzymałe" (z pism Iwanowa, za: Tulekiejew, 1995, s. 34). Droga ta wiedzie także do uzdrowicnia duszy człowieka. Nazywają Iwanow "ewolucją człowieka w Przyrodzie", która doprowadzi do nowego, "niezależnego" życia: człowiek nauczy się żyć w przyrodzie bez potrzeb, tj. praktycznie obchodzić się bczjedzenia i bez takiej ochrony, jaką jest odzież i dom. Nowy Człowick przezwycięży choroby i śmierć ("Człowiek dzisiaj umiera, a jutro - przestanie umierać!"). Musi jednak na to zasłużyć ("Przyroda daje zdrowie skąpo i tylko według zasług"), co wymaga wiele trudu, samozaparcia. Drogą do osiągnięcia zdrowia, której Iwanow chce nauczyć ludzi, jest wypełnianie 12 przykazal1, zwanych "Dietka"(', stanowiących trzon systemu Iwanowa. Przytaczam je wraz z prologiem i kOI1cową prośbą Nauczyciela - w takiej formie, w jakiej są publikowane obecnie'. "Wkrótce ukollczę 85 lat. 50 z nich oddałem praktycznym poszukiwaniom dróg do zdrowego życia. Dla osiągnięcia tego celu codziennie doświadczam na sobie rozmaite przejawy przyrody, jej szczególnie surowe strony. Pragnę całe swoje doświadczenie przekazać naszej młodzieży i wszystkim ludziom. To mój podarek dla nich. «DIETKA» Pragniesz wym. przysłużyć SIę swojemu narodowi? Postaraj SIę więc być zdro- 6 ,.Dietka" oznacza w j.,:zyku rosyjskim: ..dziecko" ... dzieci.,:·· .. tak Nauczyciel zwracał si.,: do wszystkich ludzi niczalcżnie od ich wieku. , Reguły ,.Dietki'· były wypracowywane przez Iwanowa stopnio\\O. W wersji wcześniejszej. przytoczonej przez S. Wlasowa (1982). było to 7 pra\videl. poczynaiqc od doskonalenia duchowego. a dalej dopiero hartowania ciala. z powstrzymywaniem si.,: od jedzenia i picia i oblewaniem. Po ukazaniu się artykułu Własowa. do Iwanowa zaczęły nadchodzić liczne listy z zapytaniami. Wówczas stormułował on ostateczną wersję ..Die:tki". którą wysyłał każdemu z nadawców listów. Należy dodać. że: ta wersja nieco różniła się od przytaczanych w książkach o Iwanowie z lat 90. Mianowicie. Iwanow we wstępnej frazie pisał: ..Pragniesz przysłużyć się całemu sowieckiemu narodowi budującemu komunizm?" (Iwanow. 1992. s. 12). W niektórych miejscach swoich prac roztaczał wizję przyszłej ludzkości. gdzie wszyscy ludzie b.,:di) równi. mówiqc nawet wprost. że będzie to prawdziwy komunizm. �227 Mam do ciebie serdeczną prośbę: przyjmij ode mnie kilka rad, żeby wzmocnić swoje zdrowie: I. Dwa razy dziennie kąp się w zimnej, naturalnej (prirodnoj) wodzie, tak, żebyś poczuł się dobrze. Kąp się, w czym możesz: w jeziorze, rzeczce, wannie, bierz prysznic albo oblewaj się. Gorącą kąpiel zakot'lcz zimną. 2. Przed kąpielą i po niej, a jeśli to możliwe, także w jej trakcie, wyjdź na powietrze, stat'l bosymi nogami na ziemi, a zimą na śniegu, choćby na ł-2 minuty. Wdechnij kilka razy powietrze przez usta i w myśli życz sobie i wszystkim ludziom zdrowia. 3. Nie pij alkoholu i nie pal. 4. Staraj się choć raz w tygodniu całkowicie obywać się bez jedzenia i wody od godziny 18.20 w piątek do godziny 12 w niedzielę. To twoja zasługa i spokój. Jeśli ci trudno, wytrzymaj chociażjedną dobę. 5. O godzinie 12 w niedzielę wyjdź boso na powietrze i kilka raz pooddychaj i pomyśl tak, jak napisano wyżej. To święto twojego ciała. Po tym możesz jeść wszystko, co zechcesz. 6. Kochaj otaczającą cię przyrodę. Nie pluj wokoło i nie wypluwaj z siebie niczego. Przywyknij do tego - to twoje zdrowie. 7. Pozdrawiaj wszystkich zawsze i wszędzie, szczególnie ludzi starszych. Chcesz mieć zdrowie - pozdrawiaj wszystkich. 8. Pomagaj ludziom, jak możesz, szczególnie biednemu, choremu, skrzywdzonemu, potrzebującemu. CZYi) to z radością. Odpowiedz na jego potrzeby duszą i sercem. Zyskasz w nim przyjaciela i pomożesz sprawie POKOJU! 9. Pokonaj w sobie skąpstwo, lenistwo, samozadowolenie, chciwość, strach, obłudę, pychę. Wierz ludziom i kochaj ich. Nie mów o nich niesprawiedliwie i nie bierz sobie do serca złych sądów o nich. 10. Uwolnij swoją głowę od myśli o chorobach, niedomaganiach, śmierci. To twoje zwycięstwo. II. Nie oddzielaj myśli od czynu. Przeczytałeś - to dobrze, ale najważniejsze - DZIAŁAJ! 12. Opowiadaj i przekazuj doświadczenie tego dzieła, ale nie chwal się i nie wywyższaj. Bądź skromny. Proszę, błagam każdego człowieka: powstat'l i zajmij swoje miejsce w przyrodzie. Ono nie jest zajęte przez nikogo i nie można go kupić za żadne pieniądze, a tylko poprzez wlasne uczynki i pracę w przyrodzie, dla twego dobra, żeby bylo ci lekko. Jeśli coś wydaje ci się niejasne albo niepełne, napisz do mnie. Zawsze gotów jestem przekazać swoje doświadczenie, aby twoja praca była skuteczna. Życzę ci szczęścia, dobrego zdrowia Porfiry Korniejewicz Iwanow". �228 Część "Dietki" dotyczącą oblewania się zimną wodą. chodzenia boso i powstrzymywania od jedzenia i picia, sam Nauczyciel określał jako hartowanie się, trening (zakalka-trenirowka), ale zwracał uwagę, że ważna jest całość przykazań, należy wypełniać wszystkie ("Dietka jest niepodzielna"). Prowadzą one nie tylko do odzyskania czy zachowania zdrowia, ale i do duchowego doskonalenia. Według Iwanowa poprzez stosowanie się do tych przykazań człowiek zdobywa "świadomość" (soznanije), zaczyna się dla niego nowe życie. Sam Porfiry Iwanow przywiązywał również duże znaczenie do hymnu, który ułożył w 1979 roku. Nosi on tytuł: "Chwała życiu", a śpiewany jest na melodię "Marsylianki": Ludzie wierzyli Panu jak Bogu A On sam przyszedł do nas na ziemię Śmierć jako taką przegoni A życie wprowadzi do chwały Gdzie ludzie zbiorą się na tym wzgórzu Powiedzą głośno słowo To jest nasze rajskie miejsce Człowiekowi nieśmierteina chwała8. Iwanow powiedział w ostatnich latach swego życia: "W Hymnie mieści się wszystko. Powinien on zabrzmieć na całej ziemi". "Ja sam śpiewam Hymn bezustannie" (Bronnikow i in., 1997, s. 95). W literaturze można przeczytać następujące komentarze zwolenników Nauczyciela: "Niektórzy uczeni uważają, że w hymnie Iwanowa ukryta jest energia wibracji; wpływa on analogicznie do dawnych sposobów koncentracji poprzez modlitwy czy rytmiczny strój poetyczno-muzyczny". Zwraca się też uwagę, że słowa hymnu mogą być częściowo niezrozumiałe, mogą się wydawać nielogiczne, ale znaczy to, że ludzie odwykli od "żywego słowa", pobudzającego do życia (arlin, 1991, s. 95). Według innego autora: "w Hymnie mieści się jakiś nie całkiem dla nas zrozu8 Ponieważ iwanowcy uważąją. że znaczenie ma melodia i rytm słów hymnu. przytaczam również tekst w języku rosyjskim: Ludi Gospodu wieriIi kak Bogu A On sam k nam na ziemlu priszoł Smiert' kak takowuju izgonit A żizn' wo stawu wwiediot Gdie ludi woz'mut~ja na etom bugrie Oni gromko skażut słowo Eto jest' nasze rąiskoje miesto Czełowieku sława biessmiertnaja. �229 miały, ale określony Strumiel1 Informacji", która posiada specjalną wartość dla człowieka. Hymn stanowi prawdopodobnie "zwieńczenie Systemu" (Zołotariew, 1995, s. 95-96). Takie interpretacje pojawiają się na fali modnych obecnie w krajach byłego ZSRR tematów: kosmologii, magii, spirytyzmu i okultyzmu, parapsychologii. Nowy ród ludzki ma wyjść z miejsca, o którym mowa w hymnie, z "rajskiego miejsca" jakim jest Czuwiłkine Wzgórze kolo wsi Oriechowka. Tam nie ma nic "prócz powietrza, wody i ziemi". Tam, według Iwanowa, miało narodzić się dziecko, które pójdzie potem w ślady Nauczyciela. Wyznawcy wierzą, że ten jego następca zostanie uznany na całej ziemi, od niego rozpocznie się pokolenie nowych ludzi (Bronnikow i in., 1997, s. 83-87t Na jakim miejscu w swej "nauce" stawiał Iwanow siebie, za kogo się uważał? Twierdził, że jest jedynym człowiekiem, który przezwyciężył ograniczenia przyrody, zwykłym rosyjskim wieśniakiem, a jednocześnie kimś wyjątkowym, niosącym ludziom, jak to nazywał, "nowe niebywałe", wzorem dla nowego, przyszłego człowieka, który wykształci się w procesie ewolucji (Kononow, Kononowa, 1993, s. 30-31). Określał się jako pośrednik między ludźmi i przyrodą (on jeden jest "zasłużony w przyrodzie", jego ludzie powinni prosić, a on z kolei wyprosi im u przyrody zdrowie). Iwanow mówił: "Przyroda mnie wybrała i poruczyła to dzieło, (...) oświeciła mnie, żebym ludziom pomagał". W tej charakterystyce postaci - dawcy skarbu, czyli "dzieła", które ma zbawić ludzkość, pośrednika między ludźmi a usakralnioną przyrodą, przy tym człowieka o nadnaturalnych zdolnościach - widoczne są pewne cechy bohatera kulturowego (por. Penkala-Gawęcka, 1987). Nauczyciel w późniejszych wypowiedziach prezentuje siebie jako boga. Pisze: "Iwanow sam siebie nie przedstawiał jako boga ( ...), ale sama historia go zmusiła. Nie otrzymasz miana boga za nic (...). Ciało mam takie, jak wy, ludzkie, ale według mojego dzieła - jestem bogiem" (za: Tulekiejew, 1995, s. 26-27). Widział siebie jako zbawiciela ludzkości, a zbawienie osiągną ludzie poprzez wypełnianie jego przykazań. Ludzie nazywali Iwanowa "Bogiem Ziemi" i on sam także, w późniejszym czasie, tak siebie określał (wcześniej sprzeciwiał się, gdy jego pomocnicy zwali go bogiem - upominał ich, że jeszcze nie nadszedł czas, aby to ogłaszać). Sformułował to m.in. w następujący sposób: "Bóg przebywa na ziemi w człowieku, który zdołał odnieść zwycięstwo nad sobą" (za: Burau, 1994, s. 315). Iwanow mianował się również Duchem Świętym. W swoich zeszytach "Jeden, dwa, trzy" i "Trzy historie", pisał o trzech okresach w historii: okresie Ojca, Syna i Świętego 9 Wzgórzu temu nadawał Nauczyciel specjalne znaczenie. Zaczął tam przywozić swoich zwolenników w latach 70. Twierdził, że z tego miejsca weźmie początek nowy ród ludzki (Bronnikow i in., 1997. s. 83-85). Wydąje się. że można odnaleźć w nim archetypiczne wyobrażenie sakralnego miejsca - Kosmicznej Góry, Środka Świata, gdzie dokonało się stworzenie człowieka (Eliade, 1998, s. 44-49). Na Czuwiłkinym Wzgórzu miało się dokonać jakby powtórne stworzenie człowieka. �230 Ducha. On właśnie jest wcieleniem Ducha Świętego, tą ,.trzecią postacią w Przyrodzie" (Bronnikow i in., 1997, s. 82). Znamienne jest, żc w literaturze, szczegółowo opisującej drogę życiową Porfirego Iwanowa, trudno znaleźć wzmianki o dokładnej dacie jego śmierci. Dla stronników Nauczyciela nie jest to istotne - umarła tylko cielesna jego powłoka. W koncepcjach Iwanowa można dostrzec elementy panteizmu, a szczególnie jego wersji zwanej panpsychizmem, przypisującej przyrodzie świadomość. Przyroda jest boska, to ona rządzi światem, jest najwyższą instancją. Przyroda daje człowiekowi według zasług, a Nauczyciel jest Bogiem Ziemi, bliskim ludziom i pośredniczącym między nimi i wszechmocną przyrodą. W nauce Iwanowa przejawiają się wyraźnie mesjanistyczno-millenarystyczne idee zbawienia (por. Posern-ZieliJ1ska, 1987a, 1987b). Koncepcje Nauczyciela mają zostać powszechnie przyjęte na kuli ziemskiej na przełomie tysiącleci, około 2000 roku (Nauczyciel przepowiedział, że w swojej ojczyźnie będzie uznany począwszy od 1989 roku). Iwanow-zbawiciel przepowiada swoje drugie przyjście. "Wkrótce na ziemi nastaną takie czasy, że każdy krok będzie można postawić tylko ze mną. Swoich ludzi przeprowadzę po cienkim drucie i nakarmię jednym jabłkiem". "Przyjdę i oświecę Duchem Świętym wszystkich tych, którzy zasłużyli" (za: Tulekiejew, 1995, s. 29). Zbawienie obejmie więc tych, którzy postępowali śladami Nauczyciela. W innych miejscach w pismach Iwanowa oraz w relacjach jego współpracowników jako nowy mesjasz występuje jego syn, który narodził się jakoby w J 975 roku i objawi się w roku dwu• 10 tysIęcznym . Należy dodać, że w koncepcjach Nauczyciela, szczególnie tych dotyczących zbliżenia z naturą, pobrzmiewają myśli bliskie tym, które propaguje ruch New Age. Zapewne nieprzypadkowo właśnie teraz, w kOJ1cU tysiąclecia, idee Iwanowa zyskują sobie dużą popularność. 10 Relacje na temat tego domniemanego syna są nicjasne. Wedlug opowieści Walentyny Suchariewskiej z 1987 roku (za: Tulekiejcw, 1995. s. 88): ..Nauczycielowi urodzi I się syn na Czuwiłkinym Wzgórzu, 15 czerwca 1975 roku. (... ) Chłopiec nigdzie nic zniknął. jest wychowywany. I kiedyś się ujawni". W innym źródle (I3ronnikow i in.. ł 997. s. 86-87) znaidujcmy dokładniejsze. ale nic całkiem zgodne z powyższym wyjaśnienie. Nauczyciel jakoby znalazł kobietę, która spodziewała się dziecka i zgodziła się urodzić to dziecko ... nowego człowieka". na Czuwilkinym Wzgórzu. Otrzymano nawct zgodę miejscowych władz i 15 czerwca 1975 roku Iwanow przywiózł tę kobietę oraz akuszerkę na Wzgórze. Jednak władze w ostatniej chwili wycofa/y zezwolenie. przyslaly milicjanlów i samochód pogoto\\ia ratunkowego. Kobietę zawieziono do kliniki położniczej. gdzie tego samego dnia urodziła dziecko. Na tym kOllczy się relacja. nie wiemy więc. czy od tego dziecka miałaby się zacząć owa nowa generacia ludzi. mimo że nie urodziło się ono na świętym wzgórzu. �231 R·ecepCJa systemu I wanowa II Porfiry Iwanow wielokrotnie próbował zainteresować lekarzy, władze, dziennikarzy swoim systemem "naturalnego uzdrawiania". Autorzy książek o Nauczycielu (np. Bronnikow i in., 1997, s. 53-54) tłumaczą, że nie było to zjego strony naiwnością (ciągle podejmował na nowo takie próby, mimo że kOllczy/y sier Il<~icz<rściej zamknięciem w szpitalu psychiatrycznym albo więzieniu). tylko wytrwalym dążeniem do realizacji swej misji niesienia pomocy (zdrowia, "życia") ludziom. Już w latach 30. Iwanow spotykał się z lekarzami, którzy nieraz, na próbę, pozwalali mu leczyć ciężko chorych, ale później wycofywali się. Piętnowano go jako znachora, był karany za leczenie bez licencji. Swą ideę wyłożył m.in. w liście wysłanym na VIII Nadzwyczajny Zjazd Rad 25 listopada 1936 roku (ponieważ nie doczekał się odpowiedzi, pojechał do Moskwy, ale z Domu Rad odprawiono go na Lubiankę)12. W latach 50. i 60. także próbował dotrzeć ze swą koncepcją do medyków, uczonych oraz do władz. Udało mu się nawet uzyskać zgodę na wystąpienie przed studentami Rostowskiego Instytutu Medycyny. Ale z drugiej strony. gazety ogłosiły go szamanem, stosującym szkodliwe praktyki. apisal wiele pism skierowanych do instytucji medycznych, Akademii Nauk oraz do rządu, w szczególności do Ministerstwa Zdrowia. Kolejna próba wystąpienia na ~ieździe, tym razem KPZR (XXII Zjazd, w 1961 roku) zakoIlczyła się znowu umieszczeniem lwanowa w szpitalu psychiatrycznym (a chciał przedstawić swoją ideę jako "nowy wkład w dzieło komunizmu"). Po następnym, długotrwałym zamknięciu, ponawiał swe wysiłki w kOlku lat 60. Kontaktował się również z dziennikarzami z prasy, radia i telewizji. Stawał się coraz bardziej popularny, również dzięki wyleczeniu szeregu wysoko postawionych osób. Pod jego adresem do miejscowości Krasnyj Sulin przychodziły dziękczynne Iisty z najdalszych części kraju, od osób, które wyleczyły się stosując jego zalecenia. W 1972 roku grupa wyleczonych przez Iwanowa chorych skierowała list do N. Podgornego, ówczesnego przewodniczącego Prezydium Rady Najwyższej ZSRR z prośbą, by pozwołono Iwanowowi przekazać instytucjom medycznym swoje doświadczenia w leczeniu chorych na raka. Nie odniosło to jednak skutku. Na początku lat gO. zaczęły się ukazywać publikacje przedstawiąjące osobę Nauczyciela, jego system i osobiste doświadczenia osób wyleczonych. Takim uleczonym był m.in. pisarz W. Czerkasow, który w 1990 roku wydał książkę Stwórz dohro. Z szerokim oddźwiękiem spotkał się artykuł S. Własowa (\ 982) II W tym rozdziak IOstan'ljcdynic przytoczone fakty obrazujące popularyzację idei Iwanowa w ZSRR i późnicj - w krajach bykgo ZSRR. Jedynie \V części artykułu dotyczącej Kazachstanu będzic mowa o spoleQnych przyczynach i uwarunkowaniach lego procesu. 11 Ponadto przytacza się na poly - albo całkowicie legendarne opowieści o spotkaniu Iwanowa L generakm von Pauluscm i Le Stalinem. �232 w popularnym czasopiśmie "Ogoniok". Pierwszy publiczny odczyt o systemie Iwanowa odbył się w 1983 roku w Moskwie, jeszcze za życia Nauczyciela, a zgromadził prawie tysiąc osób. Za nim poszły następne, także w innych miastach ZSRR. Po awarii czarnobylskiej setki, a potem i tysiące Kijowian zaczęło wypełniać przykazania "Dietki". Ideami Iwanowa zaczęli się interesować uczeni, le~arze, programy o nim pojawiały się coraz częściej w telewizji, publikowano liczne artykuły w prasie centralnej i poszczególnych republik. W 1988 roku na Wystawie Osiągnięć Gospodarczych ZSRR otwarto ekspozycję poświęconą Portiremu Iwanowowi i jego systemowi. Poszerzono ją znacznie w następnym roku - wzbudziła ona wielkie zainteresowanie. Podczas wystawy regularnie odbywały się wykłady, konsultacje, dostępna była literatura. Jak ocenia się, bardzo wielu ludzi po raz pierwszy zetknęło się z nauką Iwanowa właśnie podczas tej wystawy, w latach 1989-1990. W ramach analogicznej wystawy na Ukrainie podobną ekspozycję urządzili kijowscy zwolennicy Nauczyciela. Autorzy omawiający rozprzestrzenianie się systemu Iwanowa podkreślają, że zgodnie z przepowiednią Nauczyciela, rok 1989 był przełomowy w procesie popularyzacji i uznaniajego idei. W latach 90. nadal rosło zainteresowanie "systemem naturalnego uzdrawiania". 25 kwietnia 1990 roku, w dniu święta iwanowców, na Czuwiłkinym Wzgórzu opodal Oriechowki zgromadziło się około 3 tysięcy zwolenników Iwanowa. Oprócz licznych popularyzatorskich konferencji i odczytów, w różnych częściach ZSRR, a potem byłego ZSRR, odbywały się "okrągłe stoły" z udziałem lekarzy, specjalistyczne konferencje medyczne, poświęcone systemowi Iwanowa. W rezultacie, doszło do przynajmniej częściowego uznania wartości systemu przez oficjalną medycynę". Ale nie tylko problemy fizycznego uzdrawiania przyciągały uwagę stronników koncepcji Nauczyciela. W 1992 roku miała miejsce wielka konferencja pedagogiczna "Wszystko zaczyna się od dzieci", podczas której pedagogowie zwrócili uwagę na wychowawcze i moralno-etyczne aspekty nauki Iwanowa. Zaczęło przybywać zwolenników systemu wśród młodzieży, która znalazła w nim pomoc w rozwiązywaniu swoich życiowych problemów. W 1992 roku pod Moskwą odbyła się pierwsza konferencja dotycząca samej postaci Iwanowa, pod znamiennym tytułem "Bóg narodził się w Rosji". W konferencjach uczestniczyły tysiące ludzi. Zaczęły ukazywać się książki o Nauczycielu, podręczniki metodyczne, wydawano jego zeszyty, nakręcono kilka filmów, w tym i pełnometrażowe. Organizowano wystawy, kręcono wideofilmy w oparciu o materiał na nich eksponowany. Coraz bardziej masowego charakteru nabierała popularyzacja idei Iwanowa przez jego zwolenników, organizujących spotkania i odczyty w szkołach, przedszkolach, na wyższych uczelniach, w zakładach pracy, jednostkach wojskowych. Powstało wiele klubów i towarzystw w różnych miastach IJ Przede wszystkim za pośrednictwem zwolenników-lekarzy. �233 i w związku z tym zaczęto lokalnych. Zainteresowanie organizować coraz więcej spotkat'l w środowiskach ideami Iwanowa nadal nie słabnie'4. System Iwanowa w Kazachstanie Popularyzacja idei, organtzacJa ruchu Rozpowszechnianie się "nauki Iwanowa" w Kazachstanie datuje się od ostatnich lat ósmej i pierwszych lat dziewiątej dekady i trwa nadal. Największe zasługi w tym dziele położył niewątpliwie Walery Kopiatowicz Tulekiejew, przewodniczący alm3tyt'lskiego towarzystwa iwanowców "Przyroda i Zdrowie". On sam mianuje się pierwszym, który zaczął propagować idee Nauczyciela w Kazachstanie, choć prawdopodobnie zwolennicy Iwanowa, którzy nie prowadzili popularyzacyjnej misji, byli tu już wcześniej. Tulekiejew zainteresował się nauką Iwanowa w 1989 roku, a pobyt w Domu Nauczyciela w chutorze Wierchnij Kondriuczij dał mu impuls do dalszej działalnościl). Uznał za swą życiową mis.i9 popularyzowanie nauki Iwanowa. W 1990 roku zorganizował towarzystwo ..Przyroda i Zdrowie". Nie posiada ono sformalizowanej struktury, nie ma wpisów czlonków (według iwanowców ,.dzieło Nauczyciela przyjmowane jest indywidualnie przez każdego człowieka"). Każdy zainteresowany człowiek może przyjść. zajrzeć do literatury, kupić książki czy broszury, obejrzeć filmy o Iwanowie i wystawę, porozmawiać z iwanowcami. Jest to zatem rodzaj ośrodka in fonnacyj no-propagandowego 16. Ministerstwo Zdrowia'7 udzieliło ośrodkowi bezpłatnie lokal. Utrzymanie centrum, organizacja odczytów, wystaw itp. spoczywa na barkach przewodniczącego, jego rodziny i wolontariuszy z grona iwanowców. Prelekcje w siedzibie klubu, pokazy filmów wideo, odbywają się przeciętnie dwa razy w miesiącu, w sobotę. Mają na celu przede wszystkim zaznajomienie nowicjuszy z systemem. Z reguły wygłasza je sam przewodniczący; jeżeli wyjeżdża, zleca to zadanie komuś z pomocników. Towarzystwo drukuje broszury, plakaty (materiały informacyjno-propagandowe wydrukowano również w języku angielskim), sam Tulekiejew napisał i opublikował książkę o Nauczycielu. Odczyty wygłasza się także poza klubem. w różnych środowiskach - w szpitalach i ośrodkach zdrowia, fabrykach, koszarach wojskowych i szkołach. Z myślą I~ W z\\,j,vku z rozpo\\'sz~chniallielll idei Iwanowa pojawiają się m~irozmaitsze interpn:tacje systemu i próby jq!O \Iyiaśni~nia. Niektórzy autorzy (np. Bronnikow i in .. t 997. s. t 79-180) z\\Tacaj'l Iwano\\'a. ll\\ ag',:. i,~ n i~raz interpretatorzy I' Wczdniei lo Obecni~ trulll Zdnmia 17 Tukki~je\I'. olicjalna Według jak sam przyznaje. nama ośrodka Syst~mu I'orlirego W tY97 roku Minis(~rstwo cji: odtąd istnieje Komitet snują s\\'oje własne Zdrowia Zdro\\'ia \1' fantazje. daleko odbiegając od nauk Informacyjno-Melodyczne Cen- dużo pil i paliI. brzmi: Republikańskie Korniejewicza Iwallowa. zostało poiączone Ministerstwie Edukacji. z ministerstwami Kultury i Zdrowia. Kultury i Eduka- �234 06llJ,eCTBO «npUpO,lJ;a U 3,lJ;OpOBbe» PK nPMfJlAIDAEM BAC HA BCTPEąY c nOCJle~OBaTeJUIMH~eH npBpoABOI'O 03~OpOBJleHHJI - 50 HBaHOBa AeT Be6LJBaAOrO 3KcuepHMeBTa B npHpOAe n. K.-3TO nOHCK H peaJ\H3~WI AIO~HH '1eAOBe'leCTBa. - Y'IHTeAb paCKp~B HsaROB n. K. npeAAOJf(HAnpaKTH'IecKIIii pe3epBOB opraRH3Ma H npo6y~eRWI nOMOIqbIO npHpOABWX CBA-Bo3Ayxa, - HcnLITLJBaB Ba ce6e Y'IHTeJUI ROBIdX nyreii 3BODyn. C03BaRWI C BOAbl H 3eMAH. pa3AH'IBLIe Ka'leCTBa OPHPOALI, OCo6eBBO cypOBlde CTOpORIdee (XOAOA,CTY}I(a, AeABHaB BOAa, MHTeAbRoe A'lM B03Aep}l(aBHe OT n~H H BOAId),OH nOKa3a.A AIO- B03MO:>KJIOCTb }l(H3BH '1eAOBeKa B 6YA}'IqeM 6e3 nOTpe6- BOCTeR. -1/ P/?jJŁ.4<,-P MmOnpOBC)lCHIłIl Vd ,,1y;htde AĄ i .~ 71'); il 7;jr /'/ 3.;zBe-TpC'la COCTOIłTCR Hauno !6'4:z B -/ cZ ;reJ/e i c.c 'lacr «1/ / BxoJl. CBo60Jl.Hblii K\lHcyn.,UIlIłH "POBO)lRTCRno 2Apecy: 480100 r. AnMaTbI, yn. JJ.. 1(yHaeBa, 86 (6b1BW. K. MapKca) KOM.37 Haw TeAecjJoH61-43·92 Ryc. I. Plakat zapraszający na wykład "Naturalne uzdrowienie według systemu P. K. Iwanowa" �235 o zainteresowaniu tą ideą młodego pokolenia, urządza się konferencje na wyższych uczelniach, np. w Instytucie Pedagogicznym, czy, w 1997 roku, w Kazachskim Uniwersytecie Prawa. Ogólnorepublikańskie konferencje, także z udziałem uczestników z krajów WNP, organizowane są w Ałmaty niemal co roku, poczynając od roku 1991. Pomagają w tych akcjach coraz częściej władze - np. ostatnia taka konferencja, z okazji 100. rocznicy urodzin Iwanowa (w lutym 1998), urządzona została z pomocą akimatu miasta, a uczestniczyli w niej także przedstawiciele Komitetu Zdrowia Ministerstwa Edukacji, Kultury i Zdrowia. Ważną rolę w propagowaniu nauki Iwanowa w Kazachstanie odgrywają tzw. "przejścia" (prochody). Odbywają się one coraz częściej i coraz więcej iwanowców-ochotników bierze w nich udział. Jeżdżą na swój koszt, biorąc zwolnienia z pracy. Początkowo przewodniczący jeździł wszędzie sam, albo tylko z jednym pomocnikiem. Akcja "przejścia" trwa obecnie kilka dni, do tygodnia. Wcześniej organizatorzy kontaktują się z władzami obwodu i poszczególnych miejscowości, ustalają, gdzie odbędą się spotkania (najczęściej w zakłaclach pracy, szpitalach, przedszkolach, także z milicją i wojskiem, iwanowcy występują również w regionalnej telewizji). Jeżdżą nawet do odległych rejonów kraju, starają się dotrzeć do terenów szczególnie zagrożonych ekologicznie (SemipałatYllsk, Morze Aralskie i in.). Istnieją obecnie ośrodki iwanowców w różnych miastach kraju, m.in. w Karagandzie, Kokszetau, UsC-Kamienogorsku, Pawłodarze, SemipałatYrlsku, Uralsku, Tarazie, a ruch w postaci niezorganizowanej obejmuje właściwie cały kraj. Do upowszechniania systemu przyczyniają się w dużej mierze środki masowej informacji. W telewizji - pallstwowej i komercyjnej - często pokazywane są filmy o Iwanowie, audycje zaznajamiające z jego metodą, nieraz w ramach serii popularnych programów dotyczących zdrowia i medycyny. W przygotowywaniu ich uczestniczą nierzadko lekarze, którzy sami są zwolennikami Iwanowa. Tak więc równicż za pośrednictwem personelu medycznego mogą do pacjentów przenikać te idee (choć lekarze deklarują zwykle ostrożność w udzielaniu takich rad, indywidualne podejście do poszczególnych chorych). O Iwanowie mówi się też w radiu, pisze w prasie, przy czym można spotkać tak artykuły pisane przez dziennikarzy, jak i przez samych iwanowców, szczególnie przewodniczącego ich stowarzyszenia. Dużą rolę odgrywa przykład wpływowych osób, przestrzegających reguły "Dietki". Wśród nich na pewno najbardziej znana jest Sara Nazarbajewa, żona prezydenta. W licznych wywiadach, których udziela, zawsze propaguje idee Iwanowa, wskazuje na swoim własnym przykładzie skuteczność systemu (wyleczyła się z wielu chorób, w tym także z cukrzycy, znacznie schudła, zyskała spokój wewnętrzny i harmonię). Nazarbajewa od kilku lat przestrzega ściśle wszystkich 12 przykazań i według jej wypowiedzi, przynajmniej po części stosuje się do nich prezydent Nazarbajew (oblewanie zimną wodą, post całodobowy) oraz ich 3 córki. Pierwsza Dama realizuje gorliwie 12. przykazanie, nakazujące rozgłaszanie systemu. Jako �236 założycielka i prezes istniejącego od 5 lat Funduszu Pomocy Dzieciom "Bobek", przyczynia się do wprowadzania metody naturalnego uzdrawiania w l8 szkołach i przedszkolach . Dzięki działalności funduszu "Bobek" w 1997 roku otwarto w Ałmaty wielki, nowoczesny, wręcz pokazowy ośrodek leczenia i rehabilitacji dzieci. Dzieci z różnych stron Kazachstanu, które przechodzą rehabi litację, przebywają w ośrodku przez dłuższy czas. tam uczą się i odpoczywają. Jednocześnie poddawane są swego rodzaju indoktrynacji - uczy się je "zdrowego sposobu życia", który jest utożsamiany ze stosowaniem systemu Iwanowa. Dzieci oblewają się, naucza się je reguł "Dietki", korzystają z literatury na ten temat, będącej w zasobach tamtejszej biblioteki. Jak wyraziła się jedna z pracownic ośrodka, chodzi o to. aby dzieci zawiozły nabytą tu wiedzę i umiejętności do regionów, z których przyjechały, i tam upowszechniały metodę Porfirego Iwanowa. Innym środowiskiem propagowania tych idei jest gwardia prezydencka. Broszurka "rcklamowa" gwardii prezentuje Sarę Ałpysowną jako częstego gościa gwardzistów, zapoznającego ich ze zdrowym sposobem życia. Spośród g,<vardzistów rekrutowali się też .,ochotnicy", na których w laboratorium immunologii Kazachskicgo Uniwersytetu Medycznego przeprowadzano badania nad wpływem oblewania zimną wodą na system odpornościowy. Sara Nazarbajewa uczestniczy w konferencjach na temat systemu Iwanowa, a podczas I Zjazdu Lekarzy Kazachstanu, który odbył się w listopadzie 1997 roku, wystąpiła z referatem propagującym system Iwanowa Uak skomentowano to w programie telewizyjnym, zdecydowała się wystąpić, "zdając sobie sprawę ze znaczenia propagowania tcgo systemu dla zdrowia narodu"). Stosunek oficjalnych instytucji medycznych, w tym Komitetu Zdrowia Ministerstwa Edukacji, Kultury i Zdrowia, do systemu Iwanowa jest pozytywny. Uznano jego wartość, szczególnie profilaktyczną. W wywiadzie dla prasy w ) 996 roku ówczesny minister zdrowia Wasilij Diewiatko stwierdził, że oficjalna medycyna wspiera wszystkie metody uzdrawiania naturalnego, w tym i system Iwanowa, niemniej, nie uważa go za panaceum. Jak wspomniałam wyżej, prowadzi się badania nad działaniem zimnej wody na system immunologiczny - stwierdzono, że oblewanie się podnosi odporność organizmu. Oczywiście, medycyna oficjalna podchodzi do systemu Iwanowa wybiórczo, interesując się jego elementami praktycznymi. Do niedawna wszakżel') Walery Tulekiejew uskarżał się na całkowity brak zainteresowania czynników oficjalnych systemem Iwanowa i działalnością stowarzyszenia iwanowców, niezrozumienie dla znaczenia systemu dla zdrowia narodu. Twierdził, że jedyną pomocą było udostępnienie lokalu, a dzięki Sarze Nazarbajewej władze nie 18 W pięknym albumie o Sarze Nazarbaje\\l~j i jcj działalności, lIydanYIll z okazji 5. rocznicy powstania fundacji .. Bobek", cały rozdział omawia wartości nauki I"anowa (/l"o illl/a .... 1(97). 19 W wywiadzic. którego udzielił mi IV marcu 1997 roku. �237 przeszkadzają im w działalności. Sytuacja jednak uległa zmianie dzięki ogłoszonemu przez prezydenta Nazarbajewa w październiku 1997 roku posłaniu do narodu, zatytułowanemu "Kazachstan 2030". W posłaniu, prezentującym siedem "długoterminowych priorytetów" strategii rozwoju Kazachstanu do roku 2030, czwal1y punkt dotyczy "Zdrowia, wykształcenia i dobrobytu obywateli Kazachstanu", przy czym jako pierwszoplanowe zadanie wyznacza się propagowanie zdrowego sposobu życia i wfaśnie kampania o zdrowy sposób życia wymieniona jest wśród ,.ośmiu konkretnych zadań rządu na 1998 rok" (Nazarbajew, 1997). W rezultacie. w grudniu 1997 roku utworzono w Ałmaty instytucję o dość skomplikowanej nazwie Narodowe Centrum Problemów Kształtowania Zdrowego Sposobu Życia (Haz(lIOIIO'lbllb1l1 l{e1l11lP llpoó-'le~H (jJOIJ.lIUjJO(WIIWI 'j()oPO(;o,~O oópma .)IClI'Jll1l)10. Walery Tulekiejew został powołany na stanowisko kierownika jednego z oddziafów tego centrum: Oddziału Naturalnych Czynników Uzdrawiania (OI1/(klellUe npllpooHblX qJaKflJOpOB ()J()opo(ue1llm). Dzięki temu ma etatową pracownicę oraz uzyskał większe możliwości propagowania systemu. Twierdzi, że na powstanie centrum wpfynęło jego dlugotrwale przekonywanie oficjalnych czynników medycznych o znaczeniu systemu Iwanowa jako metody uzdrawiania bez lekarstw, bez nakładu kosztów, szczcgólnie cennej w sytuacji dramatycznego stanu medycyny oficjalncj w Kazachstanie. Jednak nadal narzeka na konserwatyzm, skostnienie pracowników medycznych, niezrozumienie dla idei Nauczyciela; krytykuje program dzialalności centrum, poszukiwanie wzorców w innych krajach, podczas gdy pod bokiem mają najlepszy - jego zdaniem - system uzdrowienia narodu. Określa siebie jako człowieka czynu, a nie widzi dla siebie możliwości skutecznego działania w sztywnych, biurokratycznych strukturach centrum. Tulekiejew ma swój program: chce zorganizować społeczny ruch, przyciągnąć do niego ludzi, którym naprawdę leży na sercu zdrowie narodu. Swój program przedstawiał w prasie już \v maju 1997 roku, sądzil, że zostanie wykorzystany w dzialaniach nowego centrum, ale rozczarował się. Zwolennicy, wyznawcy: ich poglądy i praktyki Trudno określić, ilu jest zwolenników systemu Iwanowa w Kazachstanie. Istniejące stowarzyszenia, czy raczej ośrodki, w których mogą się spotykać iwanowcy, nie prowadzą żadnej rejestracji. Z grubsza ocenia się, że w Ałmaty jest ich co najmniej kilka tysięcy. Niemal każdy w mieście słyszał o systemie Iwanowa i zetknął się z ludźmi praktykującymi jego zasady. Nie budzi już niczyjego zdziwienia widok osób w kostiumach kąpielowych, oblewających się wodą z wiadra przed blokiem lub na balkonie, rano i wieczorem, niezależnie od pory roku. Ponieważ jest to najbardziej uderzający, widoczny element praktyk 20 L;l\:m 1998 roku mcr Almaty powołał Miejskie Ccntrulll Problemów Kształtowania Zdrowego Sposobu Życia. o ukicrullko\\aniu głó\\nic prockologicznyrn. �238 iwanowców, zarówno obserwatorzy wyróżniają ich, jak i oni sami identyfikują się jako "ci, którzy się oblewają". Oprócz rzadszych spotkań podczas konferencji, odczytów, czy też bardziej kameralnych rozmów w siedzibie stowarzyszenia, ałmatYr1scy iwanowcy gromadzą się regularnie w określonym czasie i miejscu - w każdą niedzielę zbierają się przed południem za miastem, w Butakowce, nad górską rzeczką Mała Ałmatynka, dokąd można dojechać zatłoczonym miejskim autobusem. Fot. ). Zimowa kąpiel .. i\\ano\\'ców··. HUlako\\ Fol. D. Pcnkala-(jawęcka k<l. <).03.)<)')7 r. Ludzie dźwigają torby z prowiantem, wielkimi termosami, składane krzesełka. Nad rzeczką panuje świąteczna atmosfera, wszyscy, znajomi i nieznajomi, odnoszą się do siebie przyjaźnie i serdecznie się witają pozdrowieniem zdrawstwujtie, które nie oznacza dla nich "dziet'J dobry", a rozumiane jest literalnie jako "bądź zdrów" - życzenie zdrowia. Spotykają się tam, niezależnie od pogody i pory roku, setki ludzi - w różnym wieku, różnej płci i różnej przynależności etnicznej. Rozbierają się do kostiumów kąpielowych (czasami, w mniej zatłoczonych miejscach i w innych dniach tygodnia, można zobaczyć kąpiących się nago). Przed zanurzeniem się w wodzie stają prosto, z rękoma opuszczonymi wzdłuż ciała albo wyciągniętymi ukośnie w górę, nieraz w kierunku słor1ca. W tej pozycji robią kilka głębokich wdechów (zwykle trzy) i potem wypuszczają powietrze. Potem wchodzą do rzeczki i zanurzają się w płytkiej, ale wartkiej, lodowatej wodzie, kładąc się w niej na brzuchu. Wielu zanurza się razem z głową, nawet dwa, trzy razy. Niektórzy obracają się potem na wznak. Dorośli zanurzają dzieci, nawet zupełnie malel1kie (uważa się, �239 że dzieci należy oblewać, a nawet kąpać w rzeczce od samego urodzenia). Czasem ktoś nabiera wody z rzeczki i oblewa się, wraz z głową, z wiadra, albo oblewa w ten sposób dziecko. Podobno, jak twierdzili niektórzy informatorzy, początkowo wszyscy tak robili, dopiero od kilku lat upowszechniła się kąpiel w rzeczce. Po kąpieli zwykle pozostaje się jeszcze jakiś czas w kostiumie, niektórzy ponawiają wdechy. Potem przebierają się (kobiety często osłaniają się tkaniną upiętą w rodzaj zapaski). O godzinie 12 iwanowcy gromadzą się w jednym miejscu, wokół przewodniczącego Tulekiejewa i razem śpiewają hymn. Każdy z czterowierszy powtarza się dwukrotnie. Po hymnie recytowana jest krótka inwokacja do Nauczyciela: "Chwała, chwała, chwała Tobie, drogi nasz Nauczycielu! Ty jesteś Początkiem, Ty jesteś kOJ1cem, Ty jesteś Panem Wszechświata,,"I. Fol. 2. Wspólne śpiewanie hymnu. Butakowka. Fot. D. Penkala-Gawęcka 12.11.1995 r. Na koniec zwykle zabiera głos Walery Tulekiejew, informując o zebraniach w klubie, prosząc o zgłaszanie swego uczestnictwa w prochodach czy pomoc w innych pracach towarzystwa. Czasami zwraca się również o wspólną modlitwę w jakiejś intencji. Podczas jednej z niedziel prosił na przykład o pomodlenie się o zdrowie dla dziewczyny, która była po operacji kamieni w woreczku żółciowym oraz o lżejszą śmierć dla kogoś w ostatnim stadium raka. Modlitwa pole21 Inwokacja ta wysti;puje w zakończeniu mowy Walentyny Leontiewny Suchariewskiej. wygłoszonej na Czuwilkinym Wzgórzu 25 kwietnia 1990 roku. krótko przed jej śmiercią (Tulekiejcw. 1995. s. 89). �240 gała na tym, że stojący wokół przewodniczącego iwanowcy wciągali głośno ustami powietrze i odchylali do tyłu głowy, po czym wypuszczali powietrze skłaniając głowy do przodu. Czynili to po 2-3 razy. Było to zatcm powtórzenie odbywanych przedtem indywidualnie tzw. "wdechów życia". Zapewne podczas tej czynności w myśli prosili Nauczyciela o wysłuchanie wymienionych intencji. Po odśpiewaniu hymnu i ewentualnej wspólnej "cichej modlitwie", opisanej wyżej, iwanowcy przygotowują się do posiłku - rozkładają na ziemi ceratowe obrusy, rozpakowują prowiant - mają ze sobą nawet ciepłe potrawy. Jest to ich pierwszy posiłek po 42-godzinnym poście. Ale, jak przekonałam się, nawet ci, którzy nic praktykują postu, przynoszą jedzenie i uczestniczą we wspólnej uczcie. Dla iwanowców cotygodniowe spotkania w Butakowce są prawdziwym świętem. W ich wypowiedziach powtarzają się stwierdzenia, że jest to okazja do oderwania się od codzienności, bycia z ludźmi myślącymi podobnie, wymiany opinii i doświadczell, podzielenia się wiedzą na temat nauki Iwanowa. Jednocześnie mogą wejść w bliski kontakt z przyrodą - ziemią, powietrzem i wodą. Ważne jest dla nich wspólne śpiewanie hymnu i świąteczny posiłek. W każdą niedzielę pojawiają się nowi kandydaci na iwanowców i wielu z nich zaczyna przychodzić regularnie i stopniowo przyswajać sobie zalecenia "Dietki". Często tu właśnie stawiają pierwszy krok ku nauce Iwanowa. Znamienne, że jeśli ktoś zainteresowany dzwoni do siedziby towarzystwa, by dowiedzieć się czegoś więcej. zapraszany jest, by w najbliższą niedzielę stawił Fo\. D. Pcnkala-Gawęcka Fot. 3. Wspólny posiłek .. iwanowców". końcZ<lcy ich 42-god/.inny posl. Butakowka. 12.11.1995 �241 się w Butakawce. Wprawdzie iwanowcy zawsze podkreślają, że nikogo nie zmuszają do zanurzania się w wodzie czy chodzenia boso po śniegu, ale wydaje im się oczywiste, że jeśli ktoś przyjdzie, to spróbuje, a jeśli spróbuje na pewno będzie kontynuował. Według nich - zgodnie z poglądami Nauczyciela - dobrze, jeśli ktoś zdobywa wiedzę, ale najważniejsza jest praktyka, "nie można oddzielać myśli od czynu,,22. Iwanowców w szerokim rozumieniu, czyli zainteresowanych systemem Iwanowa i przynajmniej w jakimś stopniu stosującym jego zasady, można z grubsza podzielić na dwie kategorie (Penkala-Gawęcka, 1998, s. 94-95). Pierwsza, to zwolennicy, którzy podchodzą jednak wybiórczo do systemu, stosują tylko niektóre z zasad "Dietki" - najczęściej ograniczają się do oblewania, "wdychania powietrza", niektórzy także poszczą, ale raczej nieregularnie i nie tak długo, jak inni np. tylko 24 godziny. Nieraz "zawieszają" sobotni post, jeśli przyjeżdżają do nich goście albo mająjakąś rodzinną uroczystość. Część przestrzega zalecenia Nauczyciela, by oblewać się stojąc na ziemi, inni oblewają się w domu, w wannie. Raczej nie stosują się do nakazu całkowitego zaprzestania picia alkoholu, ale uważają, że należy go używać umiarkowanie, przy specjalnych okazjach. Podchodzą do metody Iwanowa pragmatycznie, traktują ją przede wszystkim jako hartowanie (zaka/ka), jeden z systemów samoleczenia, które są obecnie bardzo popularne w Kazachstanie. Określają go jako "metodę uzdrawiania", "Ieczenie bez lekarstw". Niektórzy wyjaśniali, że próbowali przedtem różnych innych "systemów", ale dopiero ten okazał się naprawdę skuteczny. Tę grupę przyciągnęła przede wszystkim chęć wyleczenia różnych chorób, a jeśli im się to udało, nadal stosują oblewanie i ewentualnie niektóre inne praktyki dla utrzymania zdrowia. Przyznąją jednak, że pomaga im to nie tylko fizycznie, ale i duchowo, daje spokój i harmonię. I oni chętnie bywają w Butakowce; jeśli nie chcą, mogą nie uczestniczyć w śpiewaniu hymnu. Przedstawiciele tej grupy uważają, że nie należy z tego systemu robić religii, krytykują ,Janatyzm" przewodniczącego i części iwanowców. Ci, którzy dłużej uczestniczą w tym ruchu utrzymują, że początkowo przewodniczący nie przedstawiał nauki Iwanowa w taki sposób, dopiero później jego poglądy ewoluowały w tym kierunku. Do tej kategorii iwanowców należy np. grupka kobiet emerytek, z którą się zaznajomiłam. Kobiety te, z wyższym wykształceniem, o różnych zawodach, uważają, że stosowanie oblewania przynosi dobre efekty dla zdrowia, wyjazdy do Butakowki traktują jako okazję do spotkania się, odpoczynku, a jednocześnie zbliżenia z przyrodą. Chociaż większość z nich nie pości, również urządzają południowy posiłek, ale we własnym gronie i w nieco oddalonym miejscu. Ta nieformalna grupa zbiera się ponadto 2 razy w tygodniu na wspólnych ćwiczeniach gimnastycznych. Niektóre z nich bywają na odczy22 Nie tak wainajest wiedza (=nan(je). jak świadomość (so=nanije), a tę ostatnią zdobywa się poprzez praktyko; (z wykładu Tult:kicjcwa. wygłoszonego 27 lutego ł 996 roku). �242 tach i konferencjach, ale z pewnym dystansem podchodzil do całości systemu, a szczególnie jego interpretacji w kierunku religijnym, odsiewają jakby to, co uważają za wartościowe i im odpowiadające. Drugą kategorię można by określić jako "wiernych wyznawców". Dla nich "Dietka" jest niepodzielna, nic można z niej wybierać tylko tego, co komuś odpowiada. Nie ma ważniejszych i mniej ważnych przykazall, należy wypełniać wszystkie. Informatorzy przyznają, że jest to trudnc. N iektórym największą trudność sprawia powstrzymywanie się przez 42 godziny od jedzenia i picia. Wtedy odwołują się do "ulgi" danej przez Nauczyciela i poszczą tylko 24 godziny. Iwanowcy nie nazywają tego zresztą postem czy głodówką, a "świadomym wytrwaniem" (soznatielnoje tierpiel7ije), podejmowanym "nie tylko dla siebie, ale dla wszystkich ludzi", tak jak określal wypełnianie owego przykazania sam Iwanow. Są tacy, którzy twierdzą, że przychodzi im to z łatwością, w czasie tierpienija czują się znakomicie i wydajniej pracują. Niektórzy z tej grupy decydują się na dłuższe tierpienije, dochodząc nawet do 108 godzin w tygodniu (powołują się przy tym na Nauczyciela, który potrafił obyć się bez jedzenia i wody przez 108 dni). Do postu od piątkowego wieczoru do niedzielnego południa dochodzi, również 42-godzinny, od wtorku wieczór do południa w czwartek oraz 24-godzinny od niedzielnego do poniedziałkowego wieczoru. Należy jednak, przed przedłużeniem "wytrwania", uzyskać odpowiednią "świadomość", być do tego przygotowanym duchowo. Później jedzenie między okresami postu przestaje być zwykłym pochłanianiem pokarmu, staje się nie tylko wielką przyjemnością, ale i świętem. Tak opisywał swoją drogę do cotygodniowego lOS-godzinnego tierpiel7ija przewodniczący Tulekiejew, który stał się wzorem dla innych z tej grupy. Zdarzają się i tacy iwanowcy, którzy zaledwie po paru miesiącach od rozpoczęcia stosowania "Dietki" przechodzą na tak długi post. Iwanowcy na ogół zgodni są w opinii, że człowiek nie może przyzwyczaić się do oblewania zimną wodą tak, by po pewnym czasie "nie robiło to na nim wrażenia". Zawsze wylanie sobie na głowę wiadra lodowatej wody jest szokiem dla organizmu, ale na tym właśnie ma polegać dzialanie oblewania. Za to potem człowiek czuje się świetnie. Informatorzy opisują również swoje początkowe opory psychiczne przed wychodzeniem na ulicę w celu oblewania, szczególnie jeśli zaczynaJ i kilka lat temu, gdy system Iwanowa nie był jeszcze tak popularny. Ci, którzy gorliwie starają się przestrzegać wszystkich przykazań "Dietki", mówią także o problemach, jakie mają np. z punktem 7., zgodn ie z którym należy "pozdrawiać wszystkich i wszędzie". Jedna z informatorek żaliła się, że trudno jej jest wypełniać to przykazanie w każdym miejscu, np. w autobusie. Natomiast punkt 3., zakazujący palenia i picia alkoholu, nastręcza mniej trudności. Na ogół iwanowcy z tej kategorii nie mają z tym problemów, twierdzą, że wstrzemięźliwość przychodzi w naturalny sposób, jeśli przestrzega się �243 innych przykazall - po prostu nie ma się wówczas chęci pić ani palić. Zresztą wśród nich jest wielu byłych alkoholików, którzy teraz, jak się wyrażają, "nie mogą zrozumieć, jak mogli pić". Zgodnie z punktcm 12. iwanowcy winni przekazywać innym swoje doświadczenia. To zalecenie bywa różnie rozumiane i zdarza się, że ktoś zbyt gorliwie namawia członków rodziny i znajomych do przyjęcia systemu. Ale na ogól panuje zrozumienie, że zgodnie z intencją Iwanowa chodzi tu nie o usilne przekonywanic, a po prostu o opowiadanie o nauce i o swoich osobistych doświadczeniach, pokazywanie poprzez swój przykład wartości tej metody. Realizują len postulat wśród krewnych, znajomych, w miejscach pracy. W wielu rodzinach bywa tak, że żona "oblewa się", a mąż nie, albo odwrotnie. W pierwszej kolejności za przykładem ojca czy matki idą zwykle dzieci. Iwanowcy nie ukrywają że są szczęśliwi, jeśli uda im się pociągnąć za sobą resztę rodziny. Jak podkreślał jeden ze stosunkowo "nowych" iwanowców, Aleksiej, którego żona dopiero ostatnio przekonała się do systemu, wpływa to bardzo na poprawienie stosunków w rodzinie, na wzajemne zrozumienie. Jego żona przeciwstawiała się np. udziałowi Aleksieja w kilkudniowych prochodach, a teraz zrozumiała ich znaczenie. Ponadto, duchowe doskonalenie zwolenników Iwanowa prowadzi do ich lepszych kontaktów z otoczeniem. Iwanowcy starają się w sobie rozwijać miłość do ludzi; mogą potem powiedzieć, jak ujęła to pewna informatorka, że "nie ma dla nich ludzi złych, tylko niedoskonali". Generalnie, zwraca się uwagę, że jest to droga bardzo trudna, ale tylko to, co trudne, jest wartościowe. Należy pokonać siebie, swoje ograniczenia, swoje lenistwo. Tulekiejew wyraził się nawet, że nie tak ważne jest samo oblanie się zimną wodą, jak fakt, że człowiek przemógł się, zostawił gazetę, wstał od telewizora, zrobił coś wymagającego wysiłku - w ten sposób dopomógł sobie fizycznie i duchowo. Iwanowcy nazywają to "wejściem na drogę Nauczyciela", drogę zbliżenia z przyrodą i doskonalenia się. Pojęcie "drogi" (pul') ma tu ważne znaczenie. Jeżeli człowiek zaczyna stosować się do przykazań "Dietki", wybiera specjalną drogę życia. Staje się innym człowiekiem, już nie interesują go wyłącznie materialne wartości, jak to określił Tulekiejew: "przestaje gonić za złotym cielcem". Na pytanie, czym jest dla nich system Iwanowa, gorliwi iwanowcy odpowiadali, że jest to dla nich "sposób życia", "sens życia" albo po prostu "życie". W tej grupie iwanowców wielu zdaje się traktować naukę Iwanowa jako religię. Oni sami sprzeciwiają się takiemu jej określaniu, jednak opowiadając o tej koncepcji, przytaczają wypowiedzi Nauczyciela o sobie jako Bogu Ziemi, wcieleniu Ducha Świętego, opisują niezwykłe czyny wskazujące na jego boską istotę. Są oczytani w literaturze na temat Iwanowa i cytują zdania z jego zeszytów. Niektóre frazy po prostu powtarzają za przewodniczącym Tulekiejewem, którego traktują jako najbardziej ortodoksyjnego wyznawcę, wysłuchują �244 jego wykładów i jego interpretacje przyjmują~:;. O traktowaniu Iwanowa jako boga mogą świadczyć różne wypowiedzi wyznawców, np. "Dietka to nie panienka, żeby miała się podobać albo nie podobać, to Boskie przykazania, które należy wypełniać w całości" (Wiktor, 42 lata, inżynier elektryk); "Zaczęłam się oblewać i wypełniać rady-przykazania Nauczyciela, kiedy zrozumiałam, że to Bóg przyszedł na Ziemię w ciele człowieka" (Larisa, 25 lat, nauczycielka); "Po czynach Nauczyciela poznałam, kto on taki, że dzieło jego jest Boskie" (Alfija, 42 lata, muzyk); "Lubię zimą oblewać się i pochodzić po śniegu bosymi nogami - to Boży dar" (Antonina, 58 lat, emerytowana pielęgniarka); "Ta nauka dana jest wszystkim ludziom od Boga" (Natalia, 28 lat, ekonomistka). łwanowcy z tej kategorii podzielają przekonanie, że bóg, wciełając się w ciało Porfirego łwanowa, chciał przekazać swoją naukę wszystkim ludziom na ziemi - poprzez swoje dzieło przyniósł zbawienie całej ludzkości. Wierzą, że już niedługo dojdzie do uznania tej nauki przez wszystkie narody. Uważają, że wypełniając przykazania "Dietki" kontynuują boskie dzieło i przyczyniają się do upowszechniania jego idei. Zwracają się do Nauczyciela jako do boga w modlitwie wypowiadanej w myśli podczas "wdechów życia". Jak wydaje się, nie istnieje żadna relacja między przynależnością do wyróżnionych kategorii iwanowców, a wiekiem, pleią. wykształceniem czy przynależnością etniczną. Trzeba również pamiętać, że są to pewne generalne typy, a pomiędzy nimi spotyka się różne wariacje pośrednie przekonall i zachowań. Fol. D. Pcnkala-Gawęcka Fot. 4. Spotkanic ..iwanowców" w sicdzibie towarzystwa ..Przyroda i Zdrowic··. Ałmaty. 7.04.1998 r. 23 Przykładem takiej interpretacji. odmiennej od wzorca. jest rozumienie punktu 2... Dietki··. według którego nakży, wykonując wdech, .,w myśli poprosić o zdrowie dla siebie i wszystkich ludzi". W interpretacji przewodniczącego. do której odwołują siy taki.e inni iwanowcy. należy prosić o zdrowie dla siebie i swoich bliskich. natomiast innym ludziom jedynie życzyć zdrowia (bo. być może, na nie nie zas/użyli). �245 System Iwanowa jako metoda samoleczenia Jak wspomniałam, wielu ludzi zaczyna praktyczną znajomość z systemem łwanowa od oblewania się, traktowanego jako sposób na wyleczenie chorób i utrzymanie zdrowia. Do tego może być również dołączony post i niektóre inne praktyki. W takim rozumieniu, system ten można uważać za rodzaj samoleczenia, stanowiący w Kazachstanie ważną część medycyny komplementarnej. Profilaktyczne, a po części także lecznicze znaczenie tej metody jest tutaj powszechnie uznawane, nie tylko w środowisku iwanowców. Natomiast iwanowcy traktują ją najczęściej jako panaceum, sądzą, że można w ten sposób wyleczyć nawet najcięższe choroby. Podkreślają jednak, jak ważna jest wiara w wyleczenie. W wielu wypowiedziach powtarzała się uwaga, że należy się duchowo przygotować do wypełniania tych praktyk. Należy być wytrwałym i gorąco wierzyć, wówczas odzyska się zdrowie. Wierni wyznawcy kładą nacisk na modlitwę skierowaną do Nauczyciela z prośbą o zdrowie. Uważająją za nieodzowny składnik praktyk, ich zdaniem samo oblewanie nie pomoże. Według Tulekiejewa, to co "żywe", czyli woda, powietrze i ziemia, w połączeniu z modlitwą, wygania to co "martwe", czyli chorobę. Iwanowcy chętnie i szeroko opowiadają o dolegliwościach, najakie cierpieli i z jakich wyleczyło ich praktykowanie systemu Iwanowa. Należą do nich chroniczne choroby, z którymi nie może sobie poradzić oficjalna medycyna, takie jak astma, cukrzyca, nadciśnienie, ciężkie choroby serca. Mówi się również o uzdrawianiu przypadków onkologicznych, niemniej, nie spotkałam iwanowca, który utrzymywałby, że on sam wyleczył się tą metodą z raka. Wielu ."byłych chorych" zaczęło stosować oblewanie właściwie jako ostatnią deskę ratunku, zmęczeni zażywaniem wielkiej ilości lekarstw i różnymi medycznymi procedurami nie przynoszącymi skutku. Opowiadają nieraz dramatyczne historie. W jednym z nadanych w telewizji filmów przytoczono opowieść niemłodej kobiety, lekarza-internisty, która od ponad 20 lat chorowała ciężko na astmę, była po kilku zawałach i cierpiała jeszcze na kilka innych poważnych dolegliwości. Ponieważ nic jej nie pomagało, postanowiła odrzucić wszystkie lekarstwa i przejść całkowicie na system Iwanowa. Jak opisuje, była to droga przez mękę. Przez 6 miesięcy prawie wcale nie spała, miała bardzo częste ataki. Mąż i dzieci pomagali jej oblewać się, bo sama nie mogła się ruszać. Oblewali ją bardzo często, wiele razy w ciągu dnia i nocy. Cały czas mocno wierzyła, że jej to pomoże. W kOl1cupoczuła się o tyle lepiej, że mąż zaczął ją wozić od czasu do czasu do Butakowki. Od tego czasu minęły bodaj 3 czy 4 lata, kobieta ta wyzdrowiała i czuje się znakomicie. Regularnie oblewa się i co niedzielę jeździ do Butakowki. Nie wszyscy odrzucają całkowicie lekarstwa. Rozmawiałam np. z inną kobietą chorującą na astmę, która nadal, oprócz regularnego oblewania się, zażywa leki sterydowe. Jednak od czasu stosowania metody Iwanowa �246 nastąpiło wielkie polepszenie, nie ma ataków duszności, które kiedyś występowały u niej często. Wszyscy zgodnie twierdzą, że nie należy się wycofywać, jeżeli po rozpoczęciu oblewania nastąpi zaostrzenie choroby. Występuje to bardzo często i ich zdaniem jest normalnym zjawiskiem; choroba objawia się jakby zc wzmożoną siłą, by potem opuścić ciało. Mówi się też, żc jcżeli organizm jest zatruty antybiotykami i innymi lekarstwami, musi się najpierw oczyścić, czasem w burzliwy sposób, aby nastąpiło wyzdrowienie. Powszechne jest mniemanie, że w ostrym stadium choroby należy oblewać się co najmniej 3-4 razy dziennie, a w ciężkich przypadkach jeszcze częściej, co 2-3 godziny. Wiele matek najpierw zaczęło oblewać swoje dzieci, a potem same przekonały się do tego. Często opowiadają, że wyleczyły dzieci w ten sposób z nękających je zaziębiet'l, zapalet'l oskrzeli i innych chorób układu oddechowego. Powtarzają się relacje, że dzieci ciągle chorowały, nie pomagały im już antybiotyki ani różne procedury, więc matki decydowały się na zabranie ich do Butakowki i wypróbowanie metody Iwanowa. Dzieci zresztą na ogół chętnie się temu poddają, nawet same o to proszą, obserwując oblewające się osoby. Iwanowcy, widząc opory matki, np. wtedy, gdy dziecko ma wysoką temperaturę, zachęcają do spróbowania. Matki zaczynają od polewania dzieci z wiadra. Potem kontynuują oblewanie w domu albo przed domem. Widząc pozytywne skutki, często jednak nie mogą zdecydować się na zastosowanie tej metody u siebie. W relacjach powtarza się, że zaczynają to robić pod pewną presją iwanowców, którzy mówią im, że dla pełnego wyzdrowienia dziecka konieczne jest, by oblewała się także matka. Jedna z kobiet opowiadała, że spotkała się z ironicznymi uwagami, że sama się nie polewa, tylko eksperymentuje na dziecku. Inna twierdziła nawet, że ostrzeżono ją, że jeśli nie zacznie się także oblewać, jej choroby przejdą na dziecko. Na ogół twierdzi się, że jeśli ktoś już zaczął się oblewać, nie powinien przestawać. Niektórzy iwanowcy mówili, że jeżeli w pewnych warunkach nie mogli tego robić, natychmiast czuli się gorzej. Gdy ktoś rzuca oblewanie, zwykle do niego wraca, kiedy pogorszy się jego samopoczucie. Większość nie ma zamiaru odchodzić od tej metody. Obawiają się, że zaczną ich znowu nękać stare choroby. Jeden z informatorów wyraził to tak: ,.Nie będę próbował zaprzestać oblewania. Nie mam chęci wracać do poprzedniego chorego i złego życia". Spotyka się już nawet trzy pokolenia stosujące metodę Iwanowa. Przykładem może być Walery Tulekiejew, jego żona, córka, syn i synowa oraz trzyletnia wnuczka, którą zaczęto oblewać zaraz po urodzeniu. Podobno nie widziała ona nigdy lekarza, jest całkowicie zdrowa, świetnie rozwinięta fizycznie i umysłowo. Zdaniem iwanowców, takie dzieci to zaczątek nowego pokolenia zdrowych ludzi. Taki właśnie, zdrowy, silny, doskonały pod względem fizycznym i duchowym ma być według Nauczyciela przyszły nowy człowiek. �247 Nauka Porfirego Iwanowa jako nowa religia System Iwanowa ma swoją stronę religijną, która, jak starałam się pokazać wyżej, realizuje się w wierzeniach i praktykach części kazachstańskich iwanowców. W tym miejscu podsumuję cechy pozwalające ujmować system także w tym aspekcie, nie tylko jako metodę samoleczenia. Grupa "wiernych wyznawców" wierzy, że Bóg - jako Duch Święty - wstąpił w ciało człowieka, Porfirego Iwanowa, w dniu, gdy doznał on "olśnienia". Świadczą o tym niezwykle jego czyny, zdolności, próby, które wytrzymywał. Walery Tulekiejew sformułował to tak: ,,50 lat na krzyżu - czy człowiek mógłby to wytrzymać'?". Równ ież sposób, w jaki przedstawiany jest wygląd zewnętrzny Iwanowa, za24 równo w opisach , jak i w ikonografii, wpływa na przekonania o jego boskości. Fotografie ukazują Nauczyciela jako dostojnego, wysokiego, półnagiego starca z siwą brodą i długimi siwymi włosami. Portrety jeszcze bardziej podkreślają tc cechy, przedstawiając go jako białowłosego i białobrodego olbrzyma idącego po śniegu gdzieś ponad widocznymi przez Fol. D. Penkala-Gawęcka Fot. 5. Trzy pokolenia ..i\\anowców'· - Walerij mgłę lasami i wioskami, albo na tle Tulekiejew. przewodn icz1ley towarzystwa błękitnego nieba z obłokami. ..Przyroda i Zdrowie", jego eórka i wnuczka. Jednakże i przewodniczący i inni Almaty.I4.()4.1998r. iwanowcy wierzący w boskość Nauczyciela podkreślają, że nie każdemu można o tym mówić. Na zewnątrz, wobec czynników oficjalnych, eksponuje się aspekty związane ze zdrowiem. Również osobom przychodzącym po raz pierwszy nie ujawnia się od razu całej ideologii. Nowicjusze zaczynają praktykować "Dietkę", a później, gdy zobaczą rezultaty, "przychodzi świadomość, kto dał im zdrowie". Przechodzą jakby oczywiście, nie wszyscy - stopnie wtajemniczenia, choć nie są one sformalizo2~ Oto przykład takiego opisu: ..CÓŻ to był za człowiek! Wysoki, biała broda do pasa. a zapach jaki od nicgo szedł! Jak od świeżo zaoranej ziemi wiosną. Kiedy na kogo popatrzy - przeniknie na wskroś w/rokiem. A jak on biegał! Po prostu fruwal" (Lawrieniuk.1989). �248 wane, "poznanie, zrozumienie" ma charakter zindywidualizowany. Grupa "wiernych wyznawców" traktuje metodę naturalnego uzdrawiania jedynie jako część praktyczną nauki Iwanowa o ewolucji człowieka, jego przyszłym niezależnym i nieśmiertelnym życiu w Przyrodzie (por. Bronnikow i in., 1997, s. 83). W systemie występują przykazania, traktowane jako przykazania boskie, należy je wypełniać nie tylko dla indywidualnego doskonalenia się fizycznego i duchowego, ale "dla wszystkich ludzi", aby w ten sposób, poprzez powszechną realizację idei Nauczyciela mogło spełnić się zbawienie ludzkości. Wyznawcy wierzą w owo zbawienie oraz w życie wieczne ("Nauczyciel przyniósł ludziom życie", "ukazał «drogę», aby ludzie żyli, a nie umierali,,)25. Kieruje się do Nauczyciela-Boga modlitwy - prośby o zdrowie; za rodzaj modlitwy można także uważać hymn i kOr1cową inwokację głosząca jego chwałę. Niektórzy wyznawcy opowiadają nawet o cudownym ocaleniu dzięki modlitwie do Nauczyciela26. Występują święta, takim świętem jest sobota, kiedy bezwzględnie należy zachować tierpienije oraz niedziela, kiedy kOllczy się post i radośnie spożywa pierwszy posiłek. Świętuje się również dziell urodzin Iwanowa - 20 lutego idziell "iluminacji" - 25 kwietnia. W te dni wyznawcy zbierają się, rozmawiają o Nauczycielu, wymieniają doświadczeniami, przestrzegają wtedy lierpienija. Zgodnie z 12. przykazaniem "Dietki", gorliwi iwanowcy szerzą jego naukę, uważają to za swoją misję. Opowiadają o Nauczycielu w gronie bliskich, ale uważają, że i publicznie może wystąpić właściwie każdy i nie musi się nawet do tego specjalnie przygotowywać, "bo właściwe słowa przychodzą same". Jeden z wyznawców, dopiero od okolo pół roku związany z ruchem iwanowców, uczestniczył już w prochodach. Twierdził, że za pierwszym razem bardzo bał się, nie wiedział, co powie, ale inni uspokajali go. I rzeczywiście, nie musiał się zastanawiać, zdania po prostu wypływały mu z ust i wykłady wypadły bardzo dobrze. Jest to charakterystyczna dla różnych religii cecha misj i apostolskiej, głoszenia słowa bożego. W ruchu iwanowców nie występuje sformalizowana organizacja - nie rejestruje się członków, nie istnieje hierarchia. W Ałmaty jedynym ,,\vyróżnionym" jest przewodniczący towarzystwa "Przyroda i Zdrowie". Jest on jednak raczej primus inter pares, podkreśla, że zgodnie z przykazaniami Nauczyciela, nie chce się wywyższać, a jeśli ma większą wiedzę niż "młodsi" iwanowcy, to jego zadaniem jest tę wiedzę przekazywać. Twierdzi również, że nie należy do nauki Iwanowa niczego dodawać ani z niej ujmować, tylko po prostu głosić to, 25 Nieśmiertelność przyszłego człowieka rozumiana bywa różnic, na ogół mgliście. Tłumaczy się np., że tak. jak przyroda jest wieczna i nieśmierteina. tak człowiek będzie żył wiecznie w przyrodzie. 26 Taki przypadek opowiedziała mi Swietłana. córka Tulekiejewa. Podobno chlopiec. który na terenie budowy spadł z II pięlra na belon. zdążył. spadając. pomodlić się do Nauczyciela i dzięki temu uszkodził sobie tylko nogę. �249 27 co powiedział Nauczyciel . Według Tulekiejewa niepotrzebni są kapłani, zbędne jest wszelkie pośrednictwo, każdy sam, swoją drogą ma dochodzić do Nauczyciela i jego wielkiej idei. N iepotrzebne im kościoły, jak wyraził się, "ich kościół to Butakowka". Iwanowcy sprzeciwiają się nazywaniu systemu Iwanowa religią. Określają go jako "naukę" - to, co przekazał ludziom Nauczyciel, a w aspekcie wyznawców i ich praktyk - jako "ruch". Powołują się na słowa Nauczyciela: "Jeśli z mojego dzieła ludzie zrobią religię, znaczy, że ono przegrało". Religia, jak można sądzić z wypowiedzi, kojarzy im się ze skostniałymi formami, przestarzałymi, bezsensownymi obrzędami. Nie cenią religii nie wymagających od wiernych trudu. Za takie wyznanie uważają np. prawosławie, gdzie, jak to sformułował Tulekiejew: ,.postawisz świeczkę i możesz grzeszyć dalej". Prawdopodobnie ich niechęć do nazywania swego ruchu religią jest efektem wieloletniego wpajania ideologii ateistycznej szerzącej pogardę dla wszelkich religii. Niemniej, cechy ideologii i pewne elementy praktyki pozwalają mówić o ,.ruchu" iwanowców jako religii. Ponadto, z wypowiedzi samych iwanowców wynika, że nauka Iwanowa zastępuje im inne religie. Zapytywani, czy nie ma sprzeczności między tym systemem, a różnymi religiami, których wyznawcy zaczynają interesować się koncepcjami Iwanowa, odpowiadają przecząco, mówią. że ta nauka jest dla wszystkich ludzi. "Może przyjść każdy, i chrześcijanin, i muzułmanin". Ale w ich rozumieniu, gdy człowiek innej religii "wejdzie na drogę Nauczyciela", stopniowo, postępując tą drogą uzyska "świadomość" i wówczas zrozumie, że niepotrzebna mu jego dawna religia. Walery Tulckiejew sformułował to dobitnie, mówiąc, że wśród iwanowców "BYLI i chrześcijanie, i muzułmanie". Iwanowcy przyznawali, że niektórzy z nowicjuszy mają pewne obiekcje, np. nie odpowiadają im słowa hymnu, ale było dla nich oczywiste, że to podejście zmieni się, jeśli będą gorliwie przestrzegać wszystkich przykazall "Dietki". Przyczyny popularności systemu Iwanowa w Kazachstanie Najczęstszą chyba drogą dojścia do systemu jest zainteresowanie się nim poprzez bezpośrednie kontakty z iwanowcami - krewnymi, znajomymi, sąsiadami, kolegami z pracy. Ich opowieści o własnych doświadczeniach, o zdrowotnych rezultatach stosowania tej metody mają zapewne największą siłę przyciągającą. Niektórzy iwanowcy wskazują również na programy telewizyjne, książki, broszury jako źródło zainteresowania się koncepcjami Iwanowa. Większość informatorów twierdziła, że przyczyną, jaką kierowali się zaczynając stosować reguły "Dietki" było pragnienie odzyskania zdrowia. Na pewno wiara w uzdrawiające działanie oblewania i innych praktyk jest bardzo ważną ~7 W praktyce. oczywiście. i on interprcluje myśli Iwanowa na swój sposób (przykład przedstawiłam II przypisie 23 l. �250 przyczyną coraz większej popularności systemu. Sytuacja medycyny oficjalnej w Kazachstanie jest dramatyczna. Uszczuplenie kadry mcdyczncj, jcj degradacja i demoralizacja, upadek bazy materialnej, brak wielu podstawowych lekarstw i środków, ograniczenie dostępu do opieki medycznej i generalnie jej obniżająca się jakość. wszystko to skłania rozczarowanych ludzi do poszukiwania innych dróg zaspokajania swych potrzeb zdrowotnych. Stąd też wielkim wzięciem cieszy się medycyna komplementarna oferująca szcroki wachlarz usług. poczynając od akupunktury chil'1skiej i koreal'1skiej, medycyny tybetal'1skiej, bioenergoterapii, homeopatii, muzykoterapii i ludowego kazachskiego ziołolecznictwa, a na niezwykle popularnych metodach leczenia magicznoreligijnego (w tym i szamanistycznych) kol'1cząc. Chorzy stosują również często samoleczenie, próbując różnych metod domowych oraz polecanych przez szeroko dostępną literaturę, najczęściej pochodzącą z Rosji i innych krajów WNP. Niektórzy sięgają do systemu Iwanowa i zaczynają go regularnie praktykować, traktując jako swego rodzaju "objawienie" - nie potrzebują już lekarzy i lekarstw! Inni uzupełniają oblewaniem i ewentualnie postem lcczenie zalecane przez lekarzy. Ale nie tylko potrzeby zdrowotne skłaniają ludzi do zainteresowania się tym systemem. Według przewodniczącego Tulekiejewa, dawnicj ludzie przychodzili przede wszystkim po to, by odzyskać zdrowie. Teraz coraz więcej kieruje się innymi motywami - poszukują ideologii, wiary. Przychodzi dużo młodzieży, zagubionej \V świecie. potrzebującej jakichś wytycznych moralnych. "Dzieło" Nauczyciela jest znane coraz szerzej, ruch .,wśnie w postępie geometrycznym". Dzięki jego popularyzacji wśród mlodzie7.y, "rozwija się nowe, zdrowe pokolenie"ls. Również wielu przedstawicieli starszego i średniego pokolenia przychodzi z podobnych pobudek, a nawet jeśli pierwotne były motywy zdrowotne, później zaczynają traktować systcm w jcgo pełnych wymiarach. Ludzie stracili dawną, komunistyczną ideologię. W poszukiwaniu jakiejś wiary często kierują się początkowo ku wierzc przodków - prawosławnej w przypadku Rosjan, większości Ukraillców, islamowi w wypadku Kazachów. N ieraz jednak nie potrafią się w niej odnaleźć (powtarzają się następujące wypowiedzi informatorów: "Próbowałem chodzić do cerkwi. Stwierdziłem jednak, że to nie moje"). Szukają więc czegoś całkowicie nowego, pozbawionego sztywnych form, obrzędów, hierarchii. Do "ruchu" przychodzi wielu dawnych zagorzałych ateistów, działaczy komunistycznych. u których więź z dawnymi religijnymi korzeniami uległa całkowitemu zerwaniu. 28 Jest to według iwanowców nalllralny. ewolucyjny proces pnl\\adz<lcy do upowszechnienia nauki Iwanowa na całym świccie. Nauczyciel przccież powiedzial: .. Wszystkie narody mi si.,: pokłonią". Tulckiejew twierdzi. że wielu jest już wyzna\\l;ów nic tylko \\' kraiach hyłego ZSRR. ale także w USA. Wielkiej Brytanii. Niemczech. Izradu. 1)0 rozprzestrzeniania systemu przyczyniają się emigranci z Rosji i Kazachstanu. �251 Można przcwidywać, żc ruch iwanowców będzie nadal cieszył się popularnością i nawet rozszerzał swój zasięg, dzięki propagowaniu przez zwolenników i życzliwemu podejściu władz, a przede wszystkim dzięki zdolności zaspokajania ważnych społecznych potrzeb. BIBLIOGRAFIA .·It Olle... b. r. w. Bronnikow 1997 Burau I. I ')94 L1iadć M. I ')9X .It Olle lI'ilh Sallll·e .. 1 .\1'slelll ofNalllral .1(1). Almat\. i\. .I. i in. {'e::ilielllluIIO\I' /1::11' 1 lIcemje. Oniks. by Porphyry Ivanov. Jibek Mosbva. lU/III' Iseelclli/u. KijćII. Ohl'ic\' 1slwholc. W)dallnićlwo lI\anO\\ I'.K. 1992 Il'lld\'. I'-okon. KR. Warszawa. Moskwa, Kononol\ J. W .. KononO\\a Z. N. 1993 I!og ::iclll/i. Russkij DućhO\\t1),i Lawrieniuk 19X9 Nazarbajew 1997 Rehabililation Cenlr. Akademija kosmiczieskich nauk. Moskwa. L ('::eloll'iek i/cgo lU/ilU... Raduga". nr 8. N. J..:a::ue!lslal[ 2030. Proell'ieialli/e. hie::opusllosl' 1 lIllIcs::elli/e hlagosos/()/ani/a \I'siceh l;u::achslullee1l': PosIani/e Prie::idielllu slrally narodll Ka::achstana. Byłym. Almat). Orlin W. S. 1991 ('celli/e Penkala-(ial\t;cka D. 19X7 I!olwler 199X I'mjiri/u Warszalla Szahlonowa 1993 "Dielka ". Sowekspurlkniga. 1;1111111'0\1)'. w: SIO\l'lIil; elnologicny. Terminy og(llne. red, Z, Slaszczak, 1\: "Iillel[([r1'::III. Warszalla L i\. /i::ll' \I' Slml'l/lk etllologicny. TerlIliny ogólIle. red. Z. Staszczak. PWN, Terminy ogólne. red. Z. Staszczak. PWN. -- Po/naIl. II: SIOJmik etnologicny. .- Pozmui. jedilliellii s prirodoj. S'isticllla jesliest1l'iennogo p K. hl'(//w\I'a. Kokszdau. Tulekie,ićw 1995 Wlasow S. 19X2 Mosbva. PWN. Warszalla ~ I'oznail. llic "I\'([nov 's i\lethod": A Complementary llierapy ill Ka::al;hstan. w: EthnothempiclI. llierapellllsche KOII::eple im Kllllllrvergleich. Ilrsg. C.E. CrottschalkBatschkus & C. Raetsch ... Curare" -- Sonderband. 14. WYB. Berlin. s, 93-95. Pusern-Zieliliska M. 19X7a "Ics/([lIi::lII. 1987b hl'llnO\l'a W. K. ..I OI[ salll I; nalll lIa ::Iellllll pris::ol .... Konżyk. Icklperillllent dliIlO/1I \1' polwieka ... Oguniok". Almaty. nr 8. o::dorowlenija lIc::itiela �252 Wo imia ... 1997 Z%tariew lVo imia :::i=ni.red . .I. Alijarow 1995 Danuta i in .. Sojuz mo!odiożi Kazachstana. Alrnaty. .I. Z. C=elowiek, pros=lI /iebja ...• Soglasije. Nowosibirsk. Penkala-Gawl;cka SYSTEM OF NArURAL IIEAlJNG OF PORFIRY IV I\NOV IN KI\I.I\KIISTI\N (Summary) The ..1vanov' s system". if understood that consists or taking cold baths. some is a part of a wider system. between humans and nature. ered a form or religion. (1898-1983). barefoot named ..Ivanov·s teaching" whid1 deals with the general relations \Iith the figure orthe Teacher - Ivanov as (jod. and may be consid- It was founded He developed as a kind of sci f treatment. is a special ..natural" heal ing breathing exercises. and litsting.. Ilowever. this method by a Russian his ideas through and with no dothes but shorts li'om Ukraine. 50-year irrespective practice Porliry of severe or the \Ieather. Korneyevitch ordeals. prolonged Ivanov such as walking haths and {;Isting. Ivanov was persecuted and spent more than 12 years in all in prisons and pSYl:hiatric hospitals. His experiences and achieVt:ments hel:ame an example and idealor enduraJKe Ill!' his 1111Iowers. Today his ideas arc very popular in Russia. Ukraine. Kazakhstan and other countries orthe {l)fmer USSR. The fbllOlvers or Ivanov in Almaty. Kazakhstan. may he estimated at several thousand. Part of them simpl) fulfill some general recommendations in order to be healthy. The others are the devoted and strict fl)lIo\lers who try to kccp all 12 11'<\lIOI"S commandments. called .. Dyctka". and (Ivanov's) body to savc allmankind. treat the Teacher tant part of complementary by poor condition meets the needs orthe or those as God medicine in today's state-sponsored who for many their way back to the pre-Soviet who dcscelltkd The Ivanov's religious method to the Larlh Kazakhstan services. decades were deprived The religious the human constitutes and its popularit) medical bclids and entaed as sclrtreatment component of religion an impor- can he explaim:d ofthe system and no\\' cannot lind and practices. hallSla/al hl' /) I'enkala-(jall'r:cka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bc3d4f4e7d4543385c6b3da48c3877aa.pdf 89f49aefc0a56408dddf56b47d3d872c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4210 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Subject The topic of the resource sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3926 Title A name given to the resource Sytuacja i perspektywy sztuki ludowej w Polsce / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 z.4 ; s.213-232 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski SYTUACJA I PERSPEKTYWY Proces zaniku sztuki ludowej rozpoczął się w k r a ­ jach wysoko u p r z e m y s ł o w i o n y c h j u ż w p o ł o w i e X I X wieku. P r z e b i e g a ł o n t y m ostrzej i m szybszy b y ł prze­ bieg zmian e k o n o m i c z n o - s p o ł e c z n y c h na wsi. Toteż już na p o c z ą t k u naszego stulecia ginie niemal do­ szczętnie t w ó r c z o ś ć ludowa w A n g l i i , Francji, N i e m ­ czech, Belgii... Podejmowane w tych warunkach nie­ liczne zresztą p r ó b y ochrony sztuki ludowej nie mo­ gły p r z y n i e ś ć r e z u l t a t ó w . Polska, podobnie jak inne kraje zapóżnione w roz­ woju ekonomicznym, nie przeszła t y c h p r o c e s ó w r ó w ­ nie silnie. Niemniej zmiany, jakie już w k o ń c u ubieg­ łego stulecia zaczęły w y s t ę p o w a ć w życiu w s i i miaste­ czek, odbiły się t a k ż e na stanie sztuki ludowej. Objawy zanikania czy degenerowania f o r m ludowej twórczości starano się w y t ł u m a c z y ć niekorzystnym w p ł y w e m miasta, t r u d n ą s y t u a c j ą g o s p o d a r c z ą pro­ w a d z ą c ą do upadku rzemiosł, z u b o ż e n i e m wsi, i n ­ w a z j ą w y r o b ó w fabrycznych; przypisywano je róż­ n y m czynnikom — jeśli się t a k m o ż n a w y r a z i ć — odwracalnym. S ą d z o n o bowiem, że przy w ł a ś c i w y c h formach opieki i pomocy ze strony „ m i a s t a " , a ściślej m ó w i ą c - k r ę g ó w m i ł o ś n i k ó w ludowej k u l t u r y , uda się procesy zaniku i upadku p o w s t r z y m a ć , a może nawet i wrócić do dawnego stanu. Jeszcze w 1938 r. w i a r ę t a k ą p o d z i e l a ł a jedna z n a j ­ bardziej t r z e ź w o m y ś l ą c y c h działaczek i opiekunek sztuki ludowej — Helena S c h r a m m ó w n a . P i s a ł a ona: „ S z t u k a ludowa ginie, a j e d n y m z p o w o d ó w tego jest w ł a ś n i e stosunek do niej miejskiego człowieka... Za­ s t a n ó w m y .się więc jakie p o w i n n o być nasze p o s t ę ­ powanie, aby jej nie n i s z c z y ć " . S c h r a m m ó w n a naj­ większe n i e b e z p i e c z e ń s t w o w i d z i a ł a w pseudoludowości, w n i e p r z e m y ś l a n y c h , f a ł s z y w y c h p r ó b a c h inge­ rencji miasta w s z t u k ę l u d o w ą , nie dostrzegając tego, że kierunek z a c h o d z ą c y c h na wsi przemian jest n i e o d t w r a c a l n y , 'że proces r o z k ł a d u t r a ­ dycyjnej k u l t u r y l u d u a w i ę c i jego sztuki jest n i e ­ unikniony. 1 Dziś, bogatsi o d w a d z i e ś c i a lat d o ś w i a d c z e ń w i e ­ my, że nie zły w p ł y w miasta decyduje o losie t r a ­ dycyjnej t w ó r c z o ś c i ludowej. Sedno zagadnienia leży w t y m , że zachodzące zmiany podcięły korzenie ist­ nieniu o d r ę b n e j i tradycyjnej w formie sztuki ludo­ wej. Nie znaczy to jednak wcale, że sztuka ta musi Ryc. 1. Wnętrze izby łowickiej z tradycyjnym zdobie­ niem podłogi plaskiem. Domaniewice, po w . Rawa Mazowiecka. Ryc. 2. Wnętrze izby kurpiowskiej Czes­ ławy Konopka. Tatary, pow. Ostrołęka. SZTUKI LUDOWEJ W POLSCE �Rye. 3. Wnętrze izby Felicji Kosiniak. Za­ lipie, pow. D ą b r o w a Tarnowska. Ryc. 4. Wnętrze izby Marii Zając. Zalipie, pcw. Dąbrowa Tarnowska. szybko i całkowicie z a n i k n ą ć , nie oznacza też w ż a d ­ nym w y p a d k u l i k w i d a c j i wszelkich form twórczości artystycznej. W o d r ó ż n i e n i u b o w i e m od rewolucji p r z e m y s ł o w e j , jaka m i a ł a miejsce w krajach kapitalistycznych w X I X w., zmiany zachodzące w naszym k r a j u (po­ dobnie j a k w innych p a ń s t w a c h demokracji ludowej) nie pociągają za sobą tak tragicznych n a s t ę p s t w dla twórczości ludowej. Dzieje się tak, p o n i e w a ż procesy przebudowy ekonomiczno-społecznej realizowane są przez P a ń s t w o , k t ó r e m a możność regulowania za­ r ó w n o tempa j a k i zasięgu t y c h procesów, a n g a ż u ­ jąc przy t y m .poważne ś r o d k i w różnego rodzaju for­ my popierania twórczości ludowej, a zwłaszcza opieki nad tradycyjnym r z e m i o s ł e m artystycznym. CHARAKTER ZACHODZĄCYCH PRZEMIAN Sztuka ludowa nie jest j a k i m ś zjawiskiem ist­ n i e j ą c y m poza czasem i p r z e s t r z e n i ą . Przeciwnie — jest ona w y t w o r e m środowiska, odrębnego nurtu iudowej k u l t u r y . W ł a ś n i e istniejąca przez Wieki izo­ lacja w a r s t w y c h ł o p s k i e j s p o w o d o w a ł a , że n u r t ten wyklarował własne t r e ś c i oraz swoiste formy wyrazu, w y k s z t a ł c o n e w rezultacie d ł u g o t r w a ł e g o , zbiorowego procesu twórczego. Tak więc m ó w i ą c o sztuce ludowej jako o zjawisku ż y w y m , nie wolno nam z a p o m i n a ć , że jest ona ściśle p o w i ą z a n a z losami swego ś r o d o w i s k a , że istnieje zależność m i ę d z y prze­ mianami, jakie zachodzą w charakterze tej sztuki, a przemianami istniejącymi w jej ś r o d o w i s k u macie­ rzystym, na wsi. Toteż tam, gdzie p o d w a ż o n a zostaje izolacja wsi i zatarta granica między n u r t e m k u l t u r y ludowej a nieludowej — sztuka ludowa przestaje być j e d y n ą w y r a z i c i e l k ą t w ó r c z y c h potrzeb ludu, co w i ę ­ cej, przestaje nawet w wielu wypadkach być temu ś r o d o w i s k u potrzebna, degeneruje się, zanika. Zjawiska takie zaczynają na naszej ws, w y s t ę p o ­ w a ć już przy k o ń c u ubiegłego stulecia. S ą one oczy­ wiście p o c h o d n ą .przemian e k o n o m i c z n o - s p o ł e c z n y c h , u j a w n i a j ą się jednak b e z p o ś r e d n i o w postaci z w i ę k ­ szonego o d d z i a ł y w a n i a w p ł y w u miasta, w p ł y w u m i e j ­ skiej c y w i l i z a c j i . Coraz w i ę c e j t o w a r ó w fabrycz­ nych wciska s i ę na Wieś, w y p i e r a j ą c rodzime rze­ miosło. Rośnie zainteresowanie dla " ś w i a t a " , dla miasta. P o w a ż n ą rolę odgrywa w t y m fakt z w i ę k s z o ­ nych r u c h ó w migracyjnych. Coraz częściej ludzie ze wsi s z u k a j ą p r a c y w mieście, j a d ą do innych dziel­ nic, często o bardziej r o z w i n i ę t y c h formach gospo­ darki (np. z Rzeszowskiego w Poznańskie). Przychodzi 214 L i • �wreszcie fala masowej emigracji zarobkowej za gra­ nicę (Westfalia, Francja, Ameryka). W r a c a j ą na wieś pobrani do wojska - nierzadko uczestnicy kampanii rosyjsko-japońskiej, francusko-pruskiej, ludzie, którzy przemierzyli k a w a ł świata, zanim wrócili do rodzin­ nej wsi. W ten sposób zaciera się dotychczasowa (i tak zresztą w z g l ę d n a ) izolacja dawnej tradycyjnej k u l t u r y ludowej, n a s t ę p u j e stopniowy jej rozkład. W świadomości wsi z a c h o d z ą coraz większe zmiany. Pod w p ł y w e m miasta i jego często pogardliwego na­ stawienia do wsi zmienia się stosunek c h ł o p a do swojej warstwy, wzrasta chęć odcięcia się od w ł a s n e ­ go środowiska, p r z y j ę c i a miejskich w z o r ó w życia*. Z m i a n y zachodzące w strukturze i świadomości społeczności wiejskiej n a r a s t a j ą mimo różnego ro­ dzaju p r ó b ratowania ludowej kultury, cofnięcia wsi na dawne pozycje. Z a r ó w n o pierwsza j a k i druga wojna światowa pogłębiają zachodzące procesy, a zmiany ustrojowe, j a k i e zaszły po wyzwoleniu, w zasadniczy sposób w p ł y w a j ą na s y t u a c j ę wsi. Zmienia się uikład s t o s u n k ó w w ł a s n o ś c i o w y c h , eko­ nomicznych, społecznych, Proces socjalizacji wsi, aczkolwiek przebiega nader opornie, z zahamowania­ m i , a nawet cofnięciami, m i m o wszystko odgrywa o g r o m n ą rolę w p r z e o b r a ż e n i a c h , jakie zachodzą. (Są wszystkie dane by r o k o w a ć w najbliższych latach znaczne nasilenie t y c h p r o c e s ó w . Gwarantem tego jest umaszynowienie gospodarki rolnej, co w konsek­ wencji musi dać takie efekty jak wzrost liczby k ó ł e k rolniczych spółdzielni z m i a n ę metod i charakteru oracy itp.) Już obecnie Z J ™ ' lZ*»z , n ! L ? NBŁNI ? N „ Z Z T°Z, v tTI.L Jcanoczesn e ' N za !1 " r i ™ n «utnr^»ini W u T TT dyc™ - autorytet ludzi starych rodziny kościoła Wieś przestaje być atrakcyjna, zmienia się stosu­ nek do ziemi. Badania socjograficzne p o k a z u j ą , że tak charakterystyczne d a w n i e j dla chłopa u m i ł o w a ­ nie ziemi przestaje w y s t ę p o w a ć w ś r e d n i m a z w ł a s z ­ cza m ł o d y m pookleniu. Z w ł a s z c z a młodzież myśli 0 porzuceniu wsi, przejściu do miasta. W okre­ sie m i ę d z y w o j e n n y m s p r z y j a ł o temu zubożenie i prze­ ludnienie w s i (ukryte bezrobocie szacowano wówczas na 6 milionów). Po wojnie zaś ogromnym b o d ź c e m do ucieczki ze wsi s t a ł o się u p r z e m y s ł o w i e n i e k r a j u i brak siły roboczej w miastach. To s t w o r z y ł o w a r u n k i do masowej emigracji l u d n o ś c i w o j s k i e j , szczególnie młodzieży do miast i o ś r o d k ó w p r z e m y s ł o w y c h . Nie jest to zjawisko dyktowane t y l k o w z g l ę d a m i ekono­ micznymi — p r z e c i e ż nawet w ostatnich trzech l a ­ tach, gdy miejski rynek pracy został niemal w pełni nasycony, a sytuacja gospodarcza wsi uległa poprawie 1 przedstawia się często korzystniej niż w miastach — nawet teraz obserwuje się m a s o w ą ucieczkę ze w s i . Trzydzieści procent m ł o d z i e ż y opuszcza dziś wieś, p r o ­ B cent ludzi w r a c a j ą c y c h po studiach na wieś r ó w n a się niemal zeru. Dlaczego tak się dzieje? P o n i e w a ż pod w z g l ę d e m k u l t u r a l n y m miasto jest n i e p o r ó w n a n i e a t r a k c y j n i e j ­ sze od wsi, p o n i e w a ż t r a d y c y j n y u k ł a d s t o s u n k ó w (nawet rodzinnych, s p y c h a j ą c y c h młodzież do r o l i bez­ p ł a t n e j najemnej siły w gospodarstwie) przestaje dziś o d p o w i a d a ć m ł o d e m u pokoleniu, k t ó r e nie czuje i p r z e w a ż n i e nie chce czuć z w i ą z k ó w z t r a d y c y j n ą kulturą ludową. Tak ginie siła atrakcyjna kuiltury ludowej, oby­ czaju, obrzędu, tak zmniejsza się zakres o d d z i a ł y w a ­ nia sztuki ludowej. A jednocześnie na w i e ś wchodzi k u l t u r a powszechna, k u l t u r a miejska. K s i ą ż k a , ga­ zeta, reprodukcja fotograficzna, f i l m , radio, a ostatnio i telewizja». Wszystko to działa b e z p o ś r e d n i o na sferę p o g l ą d ó w estetycznych ludu, na z m i a n ę jego upodo­ bań. Wynikają ludowej. z tego r ó ż n e konsekwencje dla sztuki Przede wszystkim sztuka ludowa przestaje być j e d y n ą , k t ó r a obsługuje swoje ś r o d o w i s k o . A prze­ stając być j e d y n ą traci dotychczasowy z w i ą z e k z upo­ dobaniami ludu, z jego t r a d y c j ą . Dzieje się tak po­ nieważ w d a w n y m u k ł a d z i e s t o s u n k ó w sztuka była dialektycznie z w i ą z a n a z tradycją. Każdorazowy kształt twórczości zależny był od tradycji, od tego czy zyskiwał a p r o b a t ę społeczności, czy zgadzał się z uformowanymi upodobaniami ś r o d o w i s k a - inaczej nie miał szans dalszego istnienia, s t a w a ł się jednost­ kowym, i n d y w i d u a l n y m faktem, na ogół bez kon­ sekwencji dla dalszego rozwoju twórczości ludowej. A l e z drugiej strony, sama tradycja nie b y ł a martwa, niezmienna. F o r m o w a ł ją także wkład indywi­ dualny twórcy, o ile oczywiście zgodny był z kie­ r u n k i e m przemian n a s t ę p u j ą c y c h w świadomości ludu. Nowe funkcje, nowe wzory widziane, nowe m o ­ dy wszystko to w p ł y w a ł o na z m i e n n o ś ć t r a d y c j i (mimo iż w p o r ó w n a n i u ze zjawiskami z a c h o d z ą c y m i w kulturze ń i e l u d o w e j z m i e n n o ś ć ta była raczej nie­ wielka) Zależność obopólna w t y m dynamicznym układzie s t o s u n k ó w t r a d y c j i " i t w ó r c y " p r z e s ą d z a ł a jednolitości charaWeru' k u l t u r y artystyczne i l ,L;lmr,vrn L W ™ r - i i ( r l L J l 0 P r l T r l V l l LZZ Z„Z\ rLnnn z caioKształtem zjawisK Kuiturowycn. uoecme zas ten związek p r z e s t a ł istnieć. N a s t ą p i ł a a u t o n o m i zacja tradycyjnych form sztuki ludowej, k t ó r a istnieje często juz bez ż a d n e j więzi z w ł a s n y m śro­ dowiskiem. N a s t ą p i ł z a n i k t r a d y c j i k t ó r a co­ raz s ł a b i e j organizuje dzis upodobania l u d u i obo­ wiązuje w coraz węższym, coraz bardziej profesjo­ nalnym k r ę g u ludowych t w ó r c ó w . P r z e k r e ś l e n i e izo­ lacja ludowej k u l t u r y m u s i a ł o p o c i ą g n ą ć za sobą takie s k u t k i . Zmianom uległa bowiem psychika, w y o b r a ź n i a , nawyki, upodobania. I jest to zjawisko dziś n a t u r a l ­ ne. W tych warunkach b e z w z g l ę d n i e jednak ginie dawny d y k t a t tradycji, k t ó r y o p i e r a ł się na jej f a k ­ tycznym monopolu w ś r o d o w i s k u l u d o w y m . P r z e s ą 215 �dza to o przyszłości sztuki ludowej, o jej m o ż l i w o ś ­ ciach rozwojowych. W oderwaniu od tradycji takie możliwości bowiem nie istnieją. To znaczy - istnieć będzie twórczość, r ó ż n e m o g ą być jej formy, ale na ogół nie będzie to już sztuka ludowa w dotych­ czasowym sensie jej odrębności i powszechności w danym ś r o d o w i s k u . 4 W t y c h warunkach n a s t ę p u j ą p o w a ż n e zmiany w charakterze i r o l i żyjącej jeszcze, tradycyjnej s - t u k i ludowej. Przede wszystkim: s z t u k a l u d o w a traci oparcie w ś r o d o w i s k u wiej­ skim, staje się w n i m niepotrzebna, czasem w r ę c z obca. W i e ś woM d'ziś w Wielu wypadkach t o w a r k u p ­ ny niż w ł a s n y p r z e m y s ł . I jest to nieuniknione. M a ­ szyna do szycia radioodbiornik telewizor motocykl skuter - wszystko to wkracza na w i e ś ' nie t y l k o z m i e n i a j ą c formy życia ale i w p ł y w a j ą c SWOJĄ postacią, t a k ż e na k s z t a ł t o w a n i e się nowych g u s t ó w estetycznych 'We w n ę t r z u w i e j s k i m 'znajduje się dziś coraz częściej to co u ż y t e c z n e co orzTOo mina miasto Przv tendencji m c J r t n f c r A ł n ł r m i e r L stvlera życia J* I ™7«t» *T«HrT«ntl w wirf.i, J ^ r t i r J h « T , i f c T 3 • t omzucenie nipm-,1 w h «™ U W •Z sn^tlt J r v ^ I ? T l nricum^h JLuki^ Tul cinlnl^l , H „ f T r e k o n s t r u u j ą c y c h zi P B « H C | wzory dekoracji (ryc. 1). Nawet ' ^ ~. , C C z l e e s f ę t a d Z w a ^ ^ Konopka, znana w y w n a n k l w l z b l e ^ « » ™H™ • T° cos w rodzaju ż y w e g o muzeum). R ó w n o c z e ś n i e w coraz silniejszym stopniu 's z t u ka l u d o w a t w o r z o n a jest dziś dla m i a s t a . Większość p o w s t a j ą c y c h obecnie w y r o ­ bów sztuki ludowej znajduje obecnie odbiorcę poza w ł a s n y m ś r o d o w i s k i e m . Dla miasta, a nawet na eks­ port tworzą i n d y w i d u a l n i artyści i całe ośrodki, po­ w i ą z a n e z CPLiA czy i n n y m i instytucjami handlowy­ mi. Twórczość ta jest oczywiście praktycznie poza j a ­ k ą k o l w i e k oceną w ł a s n e g o środowiska, uzależniona od potrzeb nowego nabywcy, od życzeń i oceny aparatu handlowego. I n i e z a l e ż n i e od tego, jakie są te życzenia i potrzeby, w j a k i m k i e r u n k u działają, utrzymania wysokich w a r t o ś c i plastycznych czy tworzenia się no­ wej sztuki ludowej — nie zmienia to faktu, że t w ó r ­ czość ludowa jest dziś w d u ż y m stopniu odseparowa­ na od w p ł y w ó w w ł a s n e g o środowiska, wyobcowana z n u r t u k u l t u r y w s p ó ł c z e s n e j wsi. ? z e 3 e g 0 m u u c z y n i ł a W ten sposób p o w s t a ł taki u k ł a d s t o s u n k ó w , w k t ó r y m sztuka l u d o w a — rozumiana w sensie t r a ­ dycyjnym — b y n a j m n i e j nie p o k r y w a się ze s z t u k ą obsługującą wieś a n i ze sztuką .tworzoną w s p ó ł c z e ś ­ nie przez lud. M a m y t u t r z y w s p ó ł r z ę d n i e istniejące kręgi p r z e c i n a j ą c e się, ale nie p o k r y w a j ą c e . Pierwszy - to twórczość ludowa o cechach s t y l i ­ stycznych u k s z t a ł t o w a n y c h przez t r a d y c j ę (oraz no­ we jej formy, np. w zdobnictwie w n ę t r z ) . 2 IG Drugi - produkcja „ m i a s t a " , docierająca na wieś i zaspokajająca coraz w i ę k s z ą część jej potrzeb k u l ­ turalnych. W o d r ó ż n i e n i u jednak od przeszłości, k i e ­ dy „ m i a s t o " w y t w a r z a ł o często dla w s i specjalne przedmioty, bliskie pojęcia „ludowego stylu", obecna produkcja nie nosi tych znamion o d r ę b n y c h , obsłu­ guje z a r ó w n o miasto jak i wieś. Trzeoi k r ą g — t o t w ó r c z o ś ć w s p ó ł c z e s n a l u d u , nie z w i ą z a n a z t r a d y c j ą sztuki ludowej. T w ó r c z o ś ć taka istnieje dziś z a r ó w n o w zakresie potrzeb wypowiedzi artystycznych jednostki (w stopniu p r z e w a ż a j ą c y m ) jak i w r z e m i o ś l e artystycznym ( w stopniu znacznie mniejszym). Charakter w s p ó ł c z e s n e j t w ó r c z o ś c i plas­ tycznej p o k r y w a się dziś w d u ż e j mierze z t w ó r c z o ś c i ą a m a t o r s k ą , a wiec n a ś l a d o w c z ą wobec w z o r ó w , jaikie p r z y c h ó d zą „z m ia sta (fotograf i a, naturalistycany obraz, rzeźba) a więc w i ą ż e islę raczej z t y m co w i e ś bierze od miasta niż z w ł a s n e j tradycyjnej k u l t u r y . 11 Trzeci k r ą g - to twórczość w s p ó ł c z e s n a ś r o d o w i s k a wiejskiego, niezależna od tradycji, a w i ę c pozbawio­ na znamion c h a r a k t e r y z u j ą c y c h s z t u k ę l u d o w ą . Nie jest to twórczość jednorodna, znajdziemy w niej z a r ó w n o w y b i t n e p r z y k ł a d y indywidualnych, samo­ rodnych a r t y s t ó w , j a k i z w y k ł y c h r z e m i e ś l n i k ó w czy a m a t o r ó w - u l e g a j ą c y c h zazwyczaj wzorom p ł y n ą ­ cym „z miasta". Tak u jednych jak i drugich do­ strzec m o ż n a nieraz specyficzny „ l u d o w y " punkt w y j ­ ścia. Szczególnie w y r a ź n y jest on tam, gdzie artysta wychodzi od tradycyjnej formy, aby r o z w i j a ć j ą da­ lej, niezależnie od dotychczas o b o w i ą z u j ą c y c h kon­ wencji (np. obrazy na szkle J. Jachimiaka, tkaniny D. Bujnowskiej). Ten „ l u d o w y " moment startu w i ­ doczny jest t a k ż e u rzeźbiarzy, takich j a k I . K a m i ń ­ ski, W. Ruszkowski, k t ó r z y - p o d e j m u j ą c i n n ą te­ m a t y k ę niż rzeźba tradycyjna - r o z w i ą z u j ą j ą indy­ widualnie, chociaż zgodnie z p e w n y m i w s p ó l n y m i za­ sadami, w y z n a c z a j ą c y m i określony stopień rozwoju świadomości artystycznej, poszanowanie dla materia­ łu i narzędzia, podobne w a r u n k i życia, podobne potrzeby i d ą ż e n i a . Oczywiście w ś r ó d wymienionych wyżej trzech k r ę ­ gów twórczości - drugi i trzeci w y k a z u j ą tendencje wzrostu, pierwszy natomiast (tradycyjna sztuka l u ­ dowa) zwolna się kurczy, zanika. Zanik ten nie n a s t ę p u j e jednak r ó w n i e szybko i b e z w z g l ę d n i e w różnych dziedzinach, są działy g i ­ nące niemal doszczętnie na naszych oczach, i są ta­ kie, k t ó r e przy sprzyjających okolicznościach m a j ą s z a n s ę nie t y l k o utrzymania się na dotychczasowym poziomie, ale nawet pewnego rozwoju. Z a l e ż y to od tego, czy m a j ą one uzasadnienie dalszej racji bytu, czy s ą o p ł a c a l n e ekonomicznie i zgodne z p a n u j ą c y m i upodobaniami. Praktyka dowodzi, że sztuka ludowa tam t y l k o utrzymuje się przy życiu we w ł a s n y m ś r o d o w i s k u , gdzie w y s t ę p u j ą jednocześnie wymienione trzy mo­ menty. Zjawisko takie zachodzi np. w w y p a d k u t k a ­ niny. Tkactwo miejsce w ludowe wciąż jeszcze znajduje swoje w i e j s k i m w n ę t r z u i pokrywa p o k a ź n ą �Ryc. 5. Garnek z uchem, ceramika niepolewana. Wyk. Stanisław Gąsior. Medynitt Głogowska, pow. Łańcut. Ryc. 6. Donica z nowym ornamentem plastycznym, wys. 24 cm. Wyk. Stanisława Świstak. Nowe Miasto. Ryc. 7. Dzbanek polewany z tradycyjnym ornamentem. Wyk. Mateusz Stanek. Łążek Ordynacki, pow. Janów Lubelski. część zapotrzebowania wsi, zwłaszcza gdy chodzi p t k a n i n ę d e k o r a c y j n ą . Jest o p ł a c a l n e , przy lepszej jakości kalkuluje się p r z e w a ż n i e poniżej ceny tka­ niny fabrycznej. Niezależnie przy t y m od w z g l ę ­ d ó w praktycznych, tkanina ludowa wciąż odpowiada upodobaniom swego ś r o d o w i s k a , tak że w t y m w y ­ padku m o ż n a m ó w i ć o istnieniu żywej pamięci zbio­ rowej, k t ó r a koryguje i w p ł y w a na proces twórczy. W p ł y w a to na utrzymanie wysokiego poziomu pro­ d u k c j i tkackiej - nawet, gdy w p o w a ż n y m procen­ cie wykonywana jest ona na u ż y t e k miasta (CPLiA). W tej sytuacji tkactwo wiejskie jest dziś najbardziej rozwiniętym rzemiosłem artystycznym na wsi, a w n i e k t ó r y c h o ś r o d k a c h (np. Opoczyńskie, K o l bielskie, Podlasie) m o ż n a m ó w i ć w ostatnich latach nawet o rozwoju i ulepszaniu kolorystyki. Wystarczy jednak, aby z podanych wyżej trzech m o m e n t ó w o d p a d ł c h o ć jeden, a dany dział sztuki ludowej zaczyna zanikać. W i d a ć to w y r a ź n i e na p r z y k ł a d z i e stroju. Utrzymuje się on w nielicznych już dziś regionach - tam, gdzie istnieje w y r a ź n a odrębność etniczna i duma z w ł a s n e j k u l t u r y (np. Łowicz, Krupie, Podhale)*. W tej sytuacji ma on swój sens, swoje uzasadnienie. Jest ono na tyle silne, że r ó w n o w a ż y z w i ę k s z o n y (w stosunku do odzieży miejskiej) koszt takiego ubioru. Uzasadnienie takie ma również strój w S ą d e c k i e m . Ale t u okazuje się, że moment ekonomiczny jest ważniejszy niż istniejące jeszcze powody przema­ w i a j ą c e za strojem. S t r ó j l u d o w y jest po prostu n i e o p ł a c a l n y . Wystarczy powiedzieć, że m ę s k i ubiór nowosądecki kosztuje dziś od 20 - 40.000 zł, czyli tyle, ile dwa garnitury miejskie, motocykl i radio!! W innych regionach, gdzie spoistość w ł a s n e j k u l ­ tury nie jest już silna, strój zanika. Traci rację bytu, mimo że wciąż dogadza gustom środowiska, k t ó r e z satysfakcją p r z y g l ą d a się zespołom regionalnym pieśni i t a ń c a , czy grupom „ p r z e b r a n y m " np. pod­ czas ś w i ą t p a ń s t w o w y c h czy d o ż y n e k . A l e w i e ś na codzień w o l i nosić u b i ó r miejski, choć zdaje sobie s p r a w ę z tego, że jest on brzydszy. Decyduje t u jed­ nak chęć zatarcia różnic z e w n ę t r z n y c h między czło­ wiekiem ze wsi i z miasta. Podobnie m o ż e m y śledzić sytuację w innych dzia­ łach sztuki ludowej. Zaobserwujemy w ó w c z a s zanik wycinanki - wraz z przyjęciem modelu miejskiego w n ę t r z a (mimo że wycinanka „ s a m a w sobie" podo­ ba się), upadek rzemiosła garncarskiego, snycerskie­ go czy kowalskiego - na skutek nieopłacalności tych dziedzin rzemiosła i łatwości kupna towaru z a s t ę p ­ czego - p r z e m y s ł o w e g o " . Ale rzecz charakterystyczna - we wszystkich tych wypadkach o losie danej dziedziny p r z e s ą d z a moment ekonomiczny albo utrata dawnych funkcji, dawnej roli. Nie p o d w a ż o n a zostaje w a r t o ś ć estetyczna, na­ dal bliska upodobaniom ludu. Dzieje się tak, ponie­ w a ż w s z t u c e z d o b n i c z e j (nie przedstawie­ niowej) nowe wzory nie przekreślają dawnych, tradycyjnych. Upodobanie do pewnego typu kompozycji czy z e s t a w i e ń barwnych, charakterystyczne dla danego obszaru, nie z m i e n i ł o się na skutek w t a r g n i ę c i a do izby wiejskiej towa­ r ó w fabrycznych. To, że k o m u ś podoba się „ m i e j s k i " kreton czy jedwab z M i l a n ó w k a , nie oznacza bynaj­ mniej, że stracił gust do pasiaka czy ludowego haftu. Zasady konstrukcji ornamentu są bowiem identyczne w dobrym wyrobie fabrycznym i w tradycyjnym l u d o w y m , a nowe n a w y k i estetyczne, p o w s t a j ą c e pod w p ł y w e m kontaktu ze s z t u k ą n i e - l u d o w ą — nie p o p a d a j ą w sprzeczność z dawnymi nawykami, u k s z t a ł t o w a n y m i na tradycji ludowej t k a n i n y czy zdobnictwa. Nie p o p a d a j ą w sprzeczność, ale - z a u w a ż m y w p ł y w a j ą na kierunek przemian zachodzących nawet 217 �w łonie tradycyjnych technik zdobniczych. Nierzad­ ko obserwujemy np. tendencje do z a s t ę p o w a n i a orna­ mentu geometrycznego - r o ś l i n n y m czy figuralnym. Tendencje „ilustratorskie", a ściślej m ó w i ą c - naturalistyczne, w y s t ę p u j ą z a r ó w n o w ś r ó d t w ó r c ó w jak i odbiorców. Potęguje je w p ł y w g u s t ó w drobnomieszczańskieh, k t ó r e u d e r z a j ą z j e d n a k o w ą siłą z a r ó w n o w zasady myślenia plastycznego w ł a ś c i w e sztuce profesjonalnej jak i ludowej. Widoczne jest to zwłaszcza w wycinance, malowance, a nawet hafcie, chociaż p r z y k ł a d y podobne s p o t k a ć m o ż n a r ó w n i e ż w innych dziedzinach rzemiosła artystycznego (np. w garncarstwie — ryc. 6). Nie trudno z a u w a ż y ć , że ludowy t w ó r c a , który w t r a d y c y j n y m wzorze w y k a z y w a ł mistrzostwo tech­ niczne, stojąc przed n o w y m problemem jest w r ę c z nieudolny (porównaj np, s t a r ą i n o w ą t e m a t y c z n ą w y c i n a n k ę k u r p i o w s k ą tego samego autora - ryc, 8 i 10). Czy nieudolność ta w y n i k a po prostu z braku wprawy? Po części tak, na pewno p r a c u j ą c dłużej nad podobnym r o z w i ą z a n i e m artysta osiągnąłby w i ę k ­ szą s p r a w n o ś ć , znalazłby bardziej s y n t e t y c z n ą f o r m ę i t d . W ą t p l i w e tylko, czy to nowe r o z w i ą z a n i e za­ dowoliłoby gusty środowiska, Domaga się ono bo­ w i e m coraz większej precyzji w sensie naturalistycz­ nym, przestaje mu w y s t a r c z a ć znak plastyczny, skrót, symbol. Tak więc dążenie ś r o d o w i s k a jest t u sprzecz­ ne z t a k i m i ambicjami twórcy, jakie p r o w a d z i ł y b y w k i e r u n k u znalezienia nowej, syntetycznej formy, zgodnej z t e c h n i k ą , m a t e r i a ł e m i zasadami rzetel­ nego m y ś l e n i a plastycznego, Dowodem chociażby cie­ kawe wycinanki-naklejanki łowickie Z. Wiechno (ryc. 13 i 15), t w ó r c z o rozwijające formy tradycyjne (ryc. 12), bardzo i n t e r e s u j ą c e plastycznie i , , , pozba­ wione o d d ź w i ę k u we w ł a s n y m ś r o d o w i s k u . Ewołucja 218 smaku w zakresie sztuki przed­ s t a w i e n i o w e j jest dziś tak wielka, że n'a s t ą ­ pił zasadniczy rozdźwięk między upo­ dobaniami wsi a zasadami tradycyjnej sztuki ludowej.. Reprodukcja, oleodruk, fotografia ~ zmieniły rady­ kalnie k r y t e r i a przyjmowane w ocenie sztuki przed­ stawieniowej. Najwyżej zaczęło się cenić n a t u r a l i styczną precyzję wizerunku, jego s e n t y m e n t a l n ą idealizację, i takie k r y t e r i u m nie mogło godzić się z żad­ ną e k s p r e s j ą i d e f o r m a c j ą . A l u d o w y artysta, nawet gdy u s i ł o w a ł s p r o s t a ć t y m n o w y m potrzebom, nie był w stanie osiągnąć iluzjonistycznej doskonałości oleodruku czy fotografii. Jego siła - d ą ż e n i e do plastycznego skrótu, szukanie ekspresji, p o s ł u g i w a n i e się symboliką, forma umowna i t d . — s t a ł a się w tych warunkach bezużyteczna. Wieś w o l i g i p s o w ą M a ­ d o n n ę , oleodruk p r z e d s t a w i a j ą c y Chrystusa pasącego baranki, m a k a t k ę ż kotkami - od n a j p i ę k n i e j s z e j tradycyjnej rzeźby czy malarstwa, k t ó r e w tych warunkach straciły r a c j ę bytu, straciły naturalne zaplecze. Pierwszy zaginął drzeworyt - j u ż w drugiej po­ łowie X I X w. z a s t ą p i o n y przez, inne techniki, kupny staloryt i r e p r o d u k c j ę m a l a r s k ą . Ostatni i w y j ą t k o ­ wy p r z y k ł a d ludowego drzeworytu, to s ł y n n e „ p i e c ą t k i " J. W o w r y ' . W p o c z ą t k a c h naszego stulecia skończyło się w ł a ś ­ ciwie malarstwo ludowe na szkle. W ciągu ostatnich kilkunastu lat jedynymi ciekawszymi t w ó r c a m i byli w tej dziedzinie; K. Oskwarek, H . Roj-Kozłowska, J. Jachimiak. A l e Oskwarek nie m a l o w a ł dla w ł a s ­ nego ś r o d o w i s k a , podobnie j a k Roj-Kozłowska, k t ó ­ ra zresztą w ostatnich latach życia dość daleko ode­ szła od tradycyjnych w z o r ó w i zasad malarstwa na szkle, r o z b u d o w u j ą c je j a k n o r m a l n ą k o m p o z y c j ę t e m a t y c z n ą (ryc. 18). Jachimiak przeszedł zaś c i e k a w ą �Ryc. 8. Wycinanka, 1948. Wyk. Piotr Puławski. Kadzidło, pow. Ostrołęka, Ryc. 9. „Leluja", wy­ cinanka kurpiowska, wys. 13,1 cm. Wyk. Rozalia Polak. Kadzidło, pow. Ostrołęka. Ryc. 10. Wy­ cinanka kurpiowska. Wyk. Piotr Puławski. Ka­ dzidło, pow. Ostrołęka. Ryc. 11. „Kogut", wy­ cinanka z okolic Radomia. i k o n s e k w e n t n ą e w o l u c j ę od o b r a z ó w w y c h o d z ą c y c h jeszcze z ludowej tradycji do prac, k t ó r e w istocie są nieco prymitywną interpretacją profesjonalnej sztuki nowoczesnej . I n n i - np. Hulka, Tichoniuk odeszli daleko z a r ó w n o od ludowej tradycji jak też od zasad plastycznych twórczości „ p r y m i t y w n e j syn­ tezy". Są po prostu w i e j s k i m i amatorami. Ociepko, N i k i f o r - to r ó w n i e ż i n n a kategoria „ n a i w n y c h , pry­ m i t y w n y c h " . Oni t a k ż e są zjawiskiem o d r ę b n y m , sa­ m y m w sobie, niewiele m a j ą c y m w s p ó l n e g o ze sztu­ ką l u d o w ą . Na d o b r ą s p r a w ę m o ż e m y dziś m ó w i ć tylko o Kubaszcisykii, czy też jeszcze o jednym, d w ó c h beskidzkich malarzach, t w o r z ą c y c h dla siebie, bez oparcia w ś r o d o w i s k u . 8 Najlepiej może przedstawia się sytuacja w rzeźbie, choć i tu twórczość tradycyjna zbliża się k u k o ń ­ cowi. W 1937 r. kończy swój ż y w o t powsinoga bes­ kidzki - J. Wowro, w latach wojny ginie ślad po D. Bilińskim, w 1955 r. umiera F. Blaszczyk. Ze starszego pokolenia żyje jeszcze J. Janas oraz L . K u ­ dła, ale są oni j u ż dziś w tej fazie, w k t ó r e j raczej d y s k o n t u j ą uprzednie osiągnięcia. Poza n i m i naj­ bliżsi tradycyjnemu pojmowaniu rzeźby są: J. CentkowsM, J. L a m ę c k i , M . Ruszkowski oraz I . K a m i ń s k i , w n i e k t ó r y c h pracach Sz. W o ź n i a k i Cz. Kalemba. Wszyscy oni odchodzą jednak od tradycyjnych p r z e d s t a w i e ń , p o d e j m u j ą c nowe tematy (ryc. 21, 26). Coraz w i ę k s z ą rolę w ich twórczości odgrywa b e z p o ś r e d n i a obserwacja, a nawet inspiracja druko­ w a n ą i l u s t r a c j ą . M i m o to rzeźby ich z a c h o w u j ą wlęż z zasadami ludowego (czy też prymitywnego) k s z t a ł t o w a n i a , u t r z y m u j ą tradycyjne formy uprosz­ czeń i dawny szacunek dla m a t e r i a ł u , dawne w y ­ czucie możliwości, jakie daje d ł u t o czy kozik. 9 I n n i - Czarnecki, Brychcy, Zaremba, Hulka, Szkodziński, K . Prillowa - coraz dalej odchodzą z a r ó w n o od tradycji jak od dobrych zasad plastycznego m y ś ­ lenia, a coraz bliżsi są twórczości, k t ó r ą k w a l i f i k o ­ w a ł b y m na pograniczu sztuki ludowej i sztuki rze­ mieślniczej czy dyletanckiej (w p e j o r a t y w n y m zna­ czeniu tego słowa). To, co r o z k ł a d a sztukę figuralną, to w ł a ś n i e w pierwszym rzędzie tendencje naturalistyczne, i l u s t r a c y j n o - n a ś l a d o w c z e . I nie jest to j u ż t y l k o s p r a w ą mody. W pewnych warunkach rozwojowych proces przechodzenia od typu m y ś l e n i a ideo-plastycznego ku naturalistycznemu jest zjawiskiem normalnym. A dodajmy, że działa t u jeszcze ciśnienie g u s t ó w drobnomieszczańskich, a t r a k c y j n o ś ć w p ł y w ó w miasta, autorytet jego „ k u l t u r y " , tej p r z e c i ę t n e j , najbardziej rozpowszechnionej. Dlatego w i e ś chce dziś mebli „na wysoki połysk", dlatego chce haftowanych ma­ katek, pluszowych kanap - bo to są symbole miesz­ czańskiej kultury, a zarazem nowe symbole dobro­ bytu i pozycji. W ten sposób d ą ż e n i e do awansu spo­ łecznego i kulturowego wsi oznacza odejście, a nie­ raz i zaprzeczenie dotychczasowym i d e a ł o m estetycz­ nym. W i d a ć to najlepiej na p r z y k ł a d z i e w s p ó ł c z e s ­ nych w n ę t r z ludowych, np. Zalipia (ryc. 3 i 4). W p ł y w g u s t ó w i w z o r ó w d r o b n o m i e s z c z a ń s k i c h jest w nich tak silny, że ingeruje nawet w m o t y w y malatur ściennych. W tej w i ę c sytuacji, gdy sztuka ludowa - pozba­ wiona naturalnego oparcia w tradycji, w swoim ro­ dzimym ś r o d o w i s k u - znajduje się pod naporem r ó ż n y c h c z y n n i k ó w z z e w n ą t r z , w i ę k s z ą niż kiedy­ kolwiek rolę odgrywa zagadnienie opieki, jej cha­ rakteru, form i zasięgu. PROBLEM OPIEKI NAD SZTUKĄ LUDOWĄ Ginie o d r ę b n y n u r t k u l t u r y wiejskiej, zanika sztu­ ka ludowa. Są to zjawiska naturalne, a nawet w dal219 ! �szej perspektywie nieuniknione. Ale proces zaniku m o ż n a przyśpieszać i m o ż n a go opóźniać. Co więcej m o ż n a stworzyć w a r u n k i sprzyjające dalszemu istnie­ niu sztuki ludowej na wsi oraz rozszerzaniu się jej zasięgu w miastach. Opieka taka i pomoc są uzasadnione, dopóki ist­ nieje w y r a ź n e zapotrzebowanie na t r a d y c y j n ą s z t u k ę ludową, dopóki ma ona liczne kręgi m i ł o ś n i k ó w . Nie potrzeba dowodzić, że w Polsce m i ł o ś n i k ó w takich jest bardzo wielu, że p i ę k n a ludowa tkanina, cera­ mika czy wycinanka ś w i e t n i e h a r m o n i z u j ą z w s p ó ł ­ czesnym w n ę t r z e m , znajdując zbyt z a r ó w n o w k r a ­ j u j a k i poza jego granicami. Ale opieka nad l u d o w ą twórczością nie może w obecnych warunkach ograniczać się tylko do spraw handlowo-gospodarczych, nie mniej w a ż n e jest stwo­ rzenie odpowiedniej atmosfery w jej w ł a s n y m ś r o ­ dowisku. Jest to w naszych warunkach możliwe, po­ nieważ sztuka ludowa znajduje oparcie w stosunku P a ń s t w a do dorobku ludowej kultury, j a k też w dzia­ łalności organizacji politycznych, gospodarczych i spo­ łecznych, towarzystw regionalnych, a t a k ż e kleru, który z r ó ż n y c h względów ( p r z e w a ż n i e nie arty­ stycznych) jest zainteresowany w separacji ludowej kultury. N i e m a ł ą rolę odgrywa r ó w n i e ż ż y w y sto­ sunek społeczności miasta do sztuki ludowej, potrze­ ba tej sztuki w różnych ś r o d o w i s k a c h (sukcesy „ M a ­ zowsza", „Śląska", innych zespołów regionalnych itp.). Wszystko to przywraca w pewnym stopniu sztuce ludowej jej pozycję we własnym środowisku, a w k a ż d y m razie hamuje procesy zaniku. Działając w tych warunkach program opieki m o ż n a było zakreślić znacznie szerzej niż to m i a ł o miejsce przed w o j n ą i r e a l i z o w a ć go z bardzo dobrymi na ogół w y n i k a m i . Program ten objął trzy podstawowe zakre-sy pracy wyznaczone przez d z i e ł o , osobę twórcy i środowisko. Opieka nad dziełami sztuki ludowej Opieka nad dziełami sztuki ludowej jest w istocie rzeczy opieką nad zabytkami i oczywiste powinny być analogie z opieką, j a k ą roztacza się nad zabyt­ k a m i architektury, rzeźby, malarstwa. Różnica .polega jednak na tym, że wiele dzieł o poziomie w r ę c z ś w i e t n y m powstaje jeszcze obecnie, a w i ę c opieka nie może ograniczyć się do zakresu „ k o n s e r w a t o r ­ skiego", a musi objąć r ó w n i e ż i prace nowe. Tak Więc p o d s t a w o w ą czynnością jest w t y m za­ kresie gromadzenie i przechowywanie zbiorów, co czynią muzea (słaby punkt - n i k ł e środki na kon­ serwację), a co w zakresie nowych dzieł r o b i ł do­ tychczas głównie Wydział Sztuki Ludowej M i n . K u l t . i Sztuki, W i ą ż e się z t y m problem b a d a ń , ujawnia­ nia nowych, nieznanych d o t ą d w a r t o ś c i ludowej sztu­ k i (dokumentowania jej p r z e j a w ó w ) , a wreszcie upowszechnianie najcenniejszego dorobku przez w y ­ stawy, pokazy, w y d a w n i c t w a , f i l m y , odczyty, i t d . Za­ a n g a ż o w a n e są więc w t y m w y p a d k u z a r ó w n o muzea, j a k placówki naukowe (PIS, I H K M , Z a k ł a d y Etno­ ¿20 grafii przy Uniwersytetach), Polskie Tow. Ludoznaw­ cze, wydawnictwa, organizacje handlowe (CPLiA), Wydział Sztuki Ludowej M K i S , Rady Narodowe i i n . Zainteresowanie sztuką l u d o w ą , aczkolwiek pozor­ nie duże, w rzeczywistości sprowadza się do nad­ zwyczaj ciepłego przyjęcia wystaw i p o k a z ó w regio­ nalnych przez publiczność, do żywszego zaintereso­ wania pewnej liczby p l a s t y k ó w i m i ł o ś n i k ó w . Wciąż jednak sztuka ludowa pozostaje niedoceniana w k r ę ­ gach naukowych, szczególnie w ś r o d o w i s k u history­ k ó w sztuki. Oficjalne, programowe wypowiedzi nie mogą przesłonić faktu, że sztuka ludowa nie figuruje jako przedmiot w programach w y k ł a d ó w uniwersy­ teckich historii sztuki, że z n i k n ę ł a z p r o g r a m ó w akademii i wyższych szkół plastycznych. Sztuka ludowa niedoceniana jest r ó w n i e ż przez a u t o r ó w większości s k r y p t ó w i prac z zakresu historii sztuki polskiej. Niedocenianie miejsca twórczości ludowej w dorobku k u l t u r y narodowej wydaje się t y m bar­ dziej niesłuszne, że w ł a ś n i e sztuka ludowa stanowi w a ż n y jej człon n o d r ę b n e j , charakterystycznej w ł a ś n i e dla Polski formie wyrazu. P i ę k n o ludowej rzeźby tkaniny zdobnictwa zaskakuje cudzoziem­ ców nasze wystawy stały się wydarzeniem artystycz­ n y m w P a r y ż u , Londynie, Moskwie, interesowali się n i m i szczególnie plastycy* krytycy historycy sztuki. Rzeźba i malarstwem — Picasso Henri Moore Jean Cassou Herbert Read A n d r é M a l r a u x c e r a m i k ą Paul Klee, wycinankami Henri Matisse i t d . Należy m i e ć nadzieję, że wraz z p o s t ę p e m b a d a ń i p u b l i k a c j ą ich w y n i k ó w rola sztuki ludowej zary­ suje się bardziej wyraziście i znajdzie się dla niej w ł a ś c i w e i t r w a ł e miejsce w historii naszej k u l t u ­ ry - wolne od chwilowych uniesień czy zniechęceń. Opieka nad twórcami ludowymi^ Od form i charakteru tej opieki zależy w d u ż y m stopniu los obecny i przyszły sztuki ludowej. Dlatego jest to zakres pracy najbardziej odpowiedzialny. Nic dziwnego, że stanowi on p o d s t a w ę d z i a ł a n i a W y ­ działu Sztuki Ludowej Ministerstwa K u l t u r y i Sztu­ k i oraz w a ż n y odcinek pracy C P L i A . R ó w n i e ż od trzech blisko lat aktywnie działają na t y m polu nie­ które W y d z i a ł y K u l t u r y Rad Narodowych. Opieka obejmuje większość czynnych o ś r o d k ó w p r z e m y s ł u ludowego, a t a k ż e licznych t w ó r c ó w indywidualnych. O t r z y m u j ą oni pomoc w postaci s t y p e n d i ó w , n a g r ó d , z a k u p ó w , a t a k ż e u ł a t w i e ń w zdobywaniu surowca, w zbycie itd. O p i e k ą t ą objętych jest w r ó ż n y c h dzia­ łach sztuki ludowej ok. 3—3 500 osób, w t y m ponad 100 w y b i t n i e uzdolnionych t w ó r c ó w . Nie tylko jednak do pomocy materialnej ogranicza się ta opieka, r ó w n i e w a ż n e są w niej zagadnienia artystyczne, sprawy merytoryczne. Konkursy, wysta­ wy, narady t w ó r c ó w , kursy (prowadzone b ą d ź przez w y b i t n y c h ludowych a r t y s t ó w , b ą d ź przez p l a s t y k ó w znających t r a d y c j ę regionu) - wszystkie tego rodzaju d z i a ł a n i a p r o w a d z ą do ożywienia ośrodków, w y e l i ­ minowania w p ł y w ó w obcych ludowej tradycji, pod­ niesienia poziomu artystycznego produkcji, a w nie- �których wypadkach nawet do reaktywowania dawno z a m a r ł y c h technik czy o ś r o d k ó w " . nie­ P o w a ż n ą rolę w tych poczynaniach odgrywa dziś plastyk, etnograf - opiekun sztuki ludowej. Spot­ kamy go w w i e l u spółdzielnich C P L i A (nadzór arty­ styczny), w biurze skupu, w j u r y wystaw i kon­ k u r s ó w , na kursach, i n s t r u k t a ż a c h , a czasem i we w s p ó ł p r a c y tak bliskiej, jak to miało miejsce np. z prof. E. P l u t y r i s k ą i tkaczkami z Sokółki. Rola plastyka-opiekuna jest trudna i odpowiedzialna, a charakter pomocy niezwykle dyskretny, ograni­ czający się p r z e w a ż n i e do rozumnej inspiracji, ostrożnej analizy gotowej pracy. Nie może tu być mowy o j a k i m ś „ w z o r c o w a n i u " , o narzucaniu swojej osobowości, o dyrygowaniu. Toteż specjalnie wysokie i złożone m u s z ą być kwalifikacje takiego plastyka. Powinien być w j a k i m ś stopniu etnografem, znać doskonale charakter regionu, jego tradycje plastycz­ ne, musi być pedagogiem, psychologiem, mieć dużą ś w i a d o m o ś ć plastyczną, a j e d n o c z e ś n i e umieć po­ w s t r z y m a ć w ł a s n e ambicje, musi wreszcie z n a ć dane rzemiosło, surowiec, t e c h n i k ę . Wymagania wysokie. Ale w ciągu swej działalności z a r ó w n o M i n . K. i S, jak C P L i A w y k s z t a ł c i ł y dość liczną k a d r ę p l a s t y k ó w i m i ł o ś n i k ó w - o p i e k u n ó w sztuki ludowej. P e ł n i ą om z powodzeniem odpowiedzialne f u n k c j e " . Plastyk, etnograf stoi dziś na s t r a ż y tradycji w y ­ sokiej jakości artystycznej. Aprobuje nowe warianty b ą d ź je odrzuca. Z a s t ę p u j e w i ę c miejsce ś r o d o ­ wiska, k t ó r e niegdyś było gwarantem poziomu i twórczego charakteru sztuki ludowej. Szczególnie jest to istotne w sytuacji, gdy istnieją w ś r ó d ludowych t w ó r c ó w tendencje seryjnego po­ wielania w z o r ó w , rzemieślniczego, nie zindywiduali­ zowanego wyrobu. Tendencje takie są naturalne, gdy produkuje się masowo na z a m ó w i e n i e handlu, dla miasta, na potrzeby p r z e m y s ł u p a m i ą t k a r s k i e g o itd. Od skuteczności form opieki zależy w t y m wypadku, czy sztuka ludowa zachowa swój charakter twórczy, czy też stanie się po prostu p r z e m y s ł e m , p r o d u k u j ą ­ cym ustalone i zaakceptowane wzory na potrzeby rynku. D o ś w i a d c z e n i a w s k a z u j ą , że m o ż l i w e jest (przynajmniej w ciągu dłuższego okresu czasu) za­ chowanie n a t u r a l n e g o charakteru produkcji ar­ tystycznej w nowych, sztucznych dla sztuki ludowej warunkach. A l e konieczne jest wtedy stwarzanie specjalnych bodźców - z a r ó w n o moralnych j a k i eko­ nomicznych. Osiąga się to przez pobudzanie ambicji, z a m ó w i e n i a na specjalnie w a r t o ś c i o w e prace, zaku­ py, w ł a ś c i w ą p o l i t y k ę s t y p e n d i ó w , a przede wszyst­ k i m przez organizowanie licznych wystaw tereno­ wych i k o n k u r s ó w , na k t ó r y c h nagradza się ciekawsze osiągnięcia. P o w a ż n e zasługi ma r ó w n i e ż CPLiA. k t ó r a w ostatnich latach położyła szczególny nacisk na jakość w y r o b ó w w ludowych spółdzielniach, na­ wet kosztem rozluźnienia bardzo rygorystycznie dawniej obowiązującej dyscypliny norm. Zadania plastyka są dziś t y m większe, że prze­ stawienie p o w a ż n e j części produkcji ludowego rze­ miosła artystycznego na potrzeby minsta pociągnęło za sobą konieczność wprowadzenia różnych zmian w samym charakterze ludowych w y r o b ó w . Trzeba znaleźć nowe zastosowanie dla haftu, zdobnictwa, a nawet dla wycinanki czy ceramiki. Tak np. stary czerwono-czarny haft kurpiowski z koszuli p r z e w ę ­ d r o w a ł na serwetki i obrusiki, p i ę k n i e ryzowane łyżniki p o d h a l a ń s k i e pomniejsza się i dostosowuje do r o l i uchwytu na ręczniki, wycinanka cięta jest w m i ­ n i a t u r o w y m formacie, jako ozdoba zaproszeń, kart z powinszowaniami i t d . Nic trzeba chyba dowodzić, j a k wszelkie zmiany tego rodzaju niebezpieczne są dla ludowej t w ó r c z o ś ­ ci, jak w p ł y w a j ą na z m i a n ę jej charakteru. Tak np. przedtem haf ciarka musiała myśleć o kompozycji całości - k a ż d a niemal koszula czy gorset były dzie­ ł e m nowym, chociaż złożonym ze s t a ł y c h na ogół e l e m e n t ó w . Obecnie rola jej sprowadzona zostaje do wykonywania określonego m o t y w u w określonym .miejscu takiej samej serwetki. Przestaje być t w ó r ­ cza... Podobnie dzieje się i w w y p a d k u wycinanki, gdzie zmiana formatu ogranicza i n w e n c j ę ludowego artysty. W tej sytuacji konieczna jest nie t y l k o kontrola jakości czy doradzenie nowej formy, mogącej liczyć na zbyt, ale i s t a ł e pobudzanie inwencji, aby nic do­ puścić do powstawania szablonów. W a r t o przy t y m wi u ważyć, że plastyk z nadzoru artystycznego ma t u przeciw sobie często i aparat handlowy, d o m a g a j ą c y się zazwyczaj serii o jednakowym wzorze. Rola opieki nad s z t u k ą l u d o w ą wzrasta tam, gdzie w y s t ę p u j ą w samej twórczości nowe zjawiska. A jest ich wiele. W e ź m y np. s p r a w ę zmian zachodzących w świadomości t w ó r c ó w , rozszerzenie k r ę g u ich w y ­ obraźni, zmiany z a i n t e r e s o w a ń . W p ł y w a j ą one prze­ cież bezpośrednio na charakter ich sztuki. Od dzia­ łaczy, plastyków, o r g a n i z a t o r ó w wystaw, a nawet dziennikarzy zależy nieraz, w j a k i m kierunku po­ stępuje proces zmian w twórczości. F a ł s z y w e oceny, zwłaszcza przesadne p o c h w a ł y czynią t u więcej zła niż m o ż n a to sobie wyobrazić. Artysta ludowy szu­ k a j ą c nowych dróg jest bowiem pozbawiony oparcia w tradycji, a jego ś w i a d o m o ś ć plastyczna jest za­ zwyczaj niewielka. Ś r o d o w i s k o zaś ulegające w p ł y ­ w o m d r o b n o m i e s z c z a ń s k i e g o smaku nie stanowi dla niego ż a d n e g o pozytywnego oparcia, w r ę c z przeciw­ nie - utrudnia m u zachowanie plastycznego pozio­ m u w nowych poszukiwaniach. Daje się to zauwa­ żyć zwłaszcza tam, gdzie w miejsce tradycyjnego ornamentu czy przedstawienia w c h o d z ą nowe tema­ ty, tendencje ilustratorskie. D o p r o w a d z i ł y one nie­ jednokrotnie do r o z k ł a d u formy, degeneracji - i to z a r ó w n o w hafcie, koronce czy ceramice (ryc. 6), jak w wycinance (ryc. 10) i rzeźbie. Niestety dążenia takie z n a l a z ł y w p e w n y m okresie poparcie ze strony działaczy, k t ó r z y chcieli przez współczesną twórczość l u d o w ą w p ł y n ą ć na proces zmian s t o s u n k ó w społecznych na wsi. R e z u l t a t ó w pozytywnych w t y m zakresie nie osiągnięto, zasięg o d d z i a ł y w a n i a tej „nowej sztuki" był minimalny, przyśpieszono tylko procesy rozktado%ve, zachodzące i tak w sztuce ludowej 221 �liii • Ryc. 12. „Kareta", wycinanka, 1956, 45 X 100 cm. Wyk. Anastazja Bogusz. Łaźniki, pow. Łowicz. Ryc. 13. „Regulacja rzeki", wyc, 1950. Wyk. Zofia Wiechno. Wierznowice, pow. Łowicz. Ryc. 14. „Madonna", obraz na szkle, 23 X 15 cm. Wyk. Zofia Roj. Zakopane, Muzeum Tatrzańskie. Ryc. 15. „Nowa wieś polska", wyc, 1949. Wyk. Zofia Wiechno. Wierz­ nowice, pow.Łowicz. Ryc. 16. „Chrzest Chrystusa", stary obraz na szkle, 41 X 31 cm. Muz. Reg., Rabka. Ryc. 17. Satyryczne rysunki na ścianach, 1948. Michałowice, pow. Kazimierza Wielka. Ryc. 18. „Zbójnicy na. zamku", obraz na szkle, po 1952. Wyk. Helena Roj-Kozłowska, Zakopane ��20 Ryc. 19. „Św. Jan Nepomucen", stara kapliczka. Suchowola, pow. Dąbrowa. Ryc. 20. „Pieta", rzeź­ ba w drzewie, polichromowana, wys. 33 cm. Wyk. Leon Kudła. Świerże Górne, pow. Kozienice. Ryc. 31. „Las", rzeźba w drzewie surowym, wys. 3fl cm, ok. 1958. Wyk. Jan Centkowski. Nieszawa, pów. Aleksandrów Kujawski. Ryc. 22. „Syn mar­ notrawny", płaskorzeźba w drzewie surowym, ok. 1953. Wyk. Józej Janas. Dębno, pow. Nowy Targ. 19 N i e d o b r ą pozostałością tego okresu było przeko­ nanie, że temat ważniejszy jest od ornamentu, a po­ stęp polega na przejściu od w z o r ó w geometrycznych do roślinnych, zoo- i antropomorficznych. S ą d y ta­ kie spotykamy i dziś jeszcze u wielu t w ó r c ó w ludo­ wych, a co gorsze nawet u n i e k t ó r y c h o p i e k u n ó w ludowej twórczości, dziennikarzy piszących o sztuce ludowej. We wszystkich takich wypadkach na b a r k i ludzi odpowiedzialnych za stan i r o z w ó j sztuki ludowej spada nowy ciężar p r z e c i w d z i a ł a n i a nieodpowie­ dzialnym sugestiom i ocenom. Zadanie to nie jest łatwe. Przecież każdy turysta k u p u j ą c y góralską s p i n k ę czy haft koniakowski swoimi ż ą d a n i a m i , za­ c h w y t a m i i kry t y k a m i w p ł y w a na sądy ludowego t w ó r c y . A aparat handlowy, s k u p u j ą c y z a r ó w n o dla prywatnych sklepików (vide sklepy na K r u p ó w k a c h 224 w Zakopanem), j a k dla M H D czy PDT - j a k ż e czę­ sto faworyzuje sznrirę. „górali z fajką", koszmarne kogutki czy „gąski szczypiące dziewczynę". I j a k t r u d ­ no walczyć z d r o b n o m i e s z c z a ń s k i m smakiem, z tan­ d e t ą i d e g e n e r a c j ą , skoro p o p i e r a j ą j ą niekiedy wysokie autorytety. Znamy p r z y k ł a d y , gdy minister­ stwa oraz inne instytucje z a k u p u j ą straszliwe pseudoludowe rzeźby - „walczące jelenie" (za 3-4 000 zł), gdy prasa, zwłaszcza regionalna, podnosi do w y ż y n artyzmu naturalistyczne f i g u r k i czy pseudoludowe wycinanki, robiąc t y m w rezultacie k r z y w d ę wszyst­ k i m - łącznie z samymi t w ó r c a m i ( p r z y k ł a d e m cho­ ciażby K . P r i l l o w a czy Szkodziński). A czy nie p o p e ł n i a j ą b ł ę d ó w działacze Rad Naro­ dowych, pracownicy aparatu handlowego CPLiA, a nawet p e ł n i dobrej w o l i etnografowie? Twórczości ludowej zagrażają jednak n i e ' t y l k o ta- �I 21 kie w y r a ź n i e negatywne w p ł y w y z z e w n ą t r z . W wa­ runkach rozbicia spoistości i odrębności ludowej k u l ­ tury groźne dla twórczości mogą być wszelkie zmia­ ny (nawet w j a k i m ś sensie pozytywne), wszystko co w rezultacie p o d w a ż a dotychczasowy charakter i istotę tej twórczości, z m u s z a j ą c a r t y s t ę do nowych, samodzielnych decyzji. Niebezpieczne są w ł a ś n i e te nowe decyzje, podejmowane p r z e w a ż n i e pod nacis­ kiem p a n u j ą c y c h w p ł y w ó w i u p o d o b a ń . Trzeba mieć albo siłę niewiedzy - n a i w n o ś ć , w i a r ę i u p ó r p r y m i ­ tywa, albo d u ż ą dojrzałość i ś w i a d o m o ś ć plastyczną, aby w tej sytuacji d a ć sobie samodzielnie r a d ę . Myślę t u nie tylko o zmianach dotyczących funkcji sztuki, ale nawet o tych, k t ó r e w y n i k a j ą z lepszej znajomości technologii. Tak np. gospodynie Zalipia m a l u j ą swoje domy z z e w n ą t r z , ale malują farbami, k t ó r e ściekają po 22 k a ż d y m deszczu. Czy poznanie zasad technologii i stosowanie farb t r w a ł y c h będzie p o s t ę p e m ? W j a ­ k i m ś stopniu na pewno tak, k a ż d a b o w i e m gospo­ dyni, zamiast m a l o w a ć c h a ł u p ę k i l k a d z i e s i ą t razy w życiu (kilometry ornamentu), będzie m u s i a ł a to czynić zaledwie k i l k a razy. T y l k o że w nowej sy­ tuacji w ą t p l i w e będzie, czy uczyni to nadal sama. czy nie zawezwie w ó w c z a s „specjalisty", a jeśli prze­ stanie m a l o w a ć sama. zmieni się charakter tej dzie­ dziny sztuki - z powszechnie wykonywanej stanie się rzemiosłem jednostek. Gdy będzie jednak malo­ w a ł a nadal - to czyż nie zajdzie r ó ż n i c a w tej tech­ nice, jeśli zamiast czynić to stale, co k i l k a tygodni czy miesięcy - będzie m a l o w a ł a raz na p a r ę lat? A j a k to w p ł y n i e na bogactwo w a r i a n t ó w i w ogóle na sam zwyczaj? Czy utrzyma się w ó w c z a s ? P y t a ń takich nie można lekceważyć. 225 �Oczywiście, nie w y s t ę p u j ę przeciw udoskonaleniom w technologii. Są one zrozumiałe, a często i koniecz­ ne, chodzi m i t y l k o o pokazanie, j a k w a ż k i e m o g ą być konsekwencje nawet takich pozornie t y l k o „tech­ nologicznych" zmian. / Z a c h o d z ą t a k ż e p r z e o b r a ż e n i a w y n i k a j ą c e z taktu, że" praca t w ó r c z a zajmuje inne niż dawniej miejsce w życiu ludowego artysty. Jest r ó ż n i c a między po­ s t a w ą człowieka, k t ó r y wykonuje np. dywan w c h w i ­ lach wolnych od codziennej pracy, a p o s t a w ą człon­ ka C P L i A , k t ó r y c a ł y swój czas poświęca t y l k o tkactwu.' S c h r a m m ó w n a wspominała tkacza wy­ rabiającego p i ę k n e dywany dwuosnowowe, który powiedział j e j , że „przy pracy w polu myśli o t y m , j a k po skończeniu r o b ó t d y w a n w y tka, j a k to sobie będzie w y b i e r a ł p r ą t k a m i o s n o w ę dla otrzymania o r n a m e n t ó w , k t ó r e m u się w ł a ś n i e u k ł a d a j ą w gło­ wie. A j a k się n a s t ę p n i e zmęczy tkaniem, to z przy­ j e m n o ś c i ą myśli o wypoczynku u m y s ł o w y m przy o r c e " T y c h zmian w psychologii procesu t w ó r c z e ­ go również nie m o ż n a p o m i j a ć . Co w tej sytuacji czynić? Jak p r z e c i w d z i a ł a ć złym n a s t ę p s t w o m różnych zmian i w p ł y w ó w ? Praktyka ostatnich p i ę t n a s t u lat dowiodła, że istnieją sposoby w p ł y w a n i a na ś w i a d o m o ś ć t w ó r c ó w , pozytywnego k s z t a ł t o w a n i a ich dążeń i pracy, rozbudzania i za­ spokajania ambicji. Są to - jak j u ż m ó w i l i ś m y bezpośrednie kontakty p l a s t y k ó w i o p i e k u n ó w sztuki ludowej z t w ó r c a m i , konkursy, wystawy i narady /. t w ó r c a m i , a wreszcie polityka n a g r ó d , z a k u p ó w , s t y p e n d i ó w . Zwłaszcza konkursy, nagrody i zakupy odbijają się szerokim echem w ś r o d o w i s k u t w ó r c z y m , stają się przedmiotem r o z m ó w i s p o r ó w między sa­ m y m i artystami, którzy na ogół licznie przyjeżdżają na otwarcie wystaw i narady twórcze. Wystawy i konkursy są więc z jednej strony i n ­ strumentem o d d z i a ł y w a n i a na t w ó r c ó w , z drugiej zaś - s t a n o w i ą d ł a wszystkich, którzy zajmują się sztuką l u d o w ą , najbardziej i n t e r e s u j ą c e „pole do­ ś w i a d c z a l n e " . Spotyka się t u bowiem prace z a r ó w n o 0 charakterze tradycyjnym, jak i nowe, nieraz już nie mieszczące się w ogóle w kategoriach tradycji. 1 co w ó w c z a s robić? Jak je oceniać? Jest to dziś je­ den z najtrudniejszych chyba p r o b l e m ó w , j a k i stoi przed opiekunem sztuki ludowej. Do czego dążyć - czy do utrzymywania czystości stylowej sztuki ludowej, czy do rozwijania inwencji twórczej, niezależnie od form, jakie ona przybiera? J a k i m i w i ę c p o s ł u g i w a ć się k r y t e r i a m i oceny zgodności z t r a d y c j ą , czy walorami plastycznymi? W praktyce faworyzuje się zazwyczaj twórczość z w i ą z a n ą z tradycyjnym nurtem ludowej sztuki, za­ kładając, że tradycja gwarantuje wysoki poziom artystyczny. Oczywiście dopuszcza się m o ż l i w o ś ć zmian, rozwoju, przekształceń dawnych form (kon­ trolującą rolę ś r o d o w i s k a spełnia w ó w c z a s plastyk, j u r y konkursu czy wystawy). A l e p o w s t a j ą niekiedy sytuacje, a b ę d ą p o w s t a w a ł y coraz częściej, gdy roz­ w ó j u k ł a d a się nie w nurcie tradycyjnym, a w y k r a ­ cza daleko poza niego. P r z y k ł a d e m chociażby ma­ 226 larstwo na szkle J. Jachimiaka, którego wczesne prace bliskie były jeszcze ludowej tradycji, rozwój natomiast poszedł w kierunku zbliżenia do osiągnięć współczesnej plastyki, Jak się do tego u s t o s u n k o w a ć ? Nie mamy jeszcze sprecyzowanych metod postę­ powania w takich sytuacjach, a z d a r z a j ą się one coraz częściej. Dotychczasowa zasada - nagradzania tylko f o r m zgodnych z t r a d y c j ą - prowadzi nieraz do n i e p o r o z u m i e ń , a nawet b ł ę d ó w i krzywdy (na szczęście, j a k dotąd, są to p r z y k ł a d y w y j ą t k o w e ) . Tak np. obrazki Jachimiaka zostały na konkursie p a m i ą t k a r s k i m w Zakopanem (1953 r.) potrakto­ wane jako „ n i e - l u d o w e " , a więc i nie nagrodzone. W y r ó ż n i o n o natomiast inne prace, mniej ambitne, mniej twórcze. Z p u n k t u widzenia „etnograficzne­ go" p o s t ą p i o n o słusznie, zwłaszcza, w terenie o ży­ wym i prężnym środowisku twórczym, Ale młodemu góralowi s t a ł a się krzywda. Co w i ę c e j , zaszedł pa­ radoksalny wypadek, że nte został on w y r ó ż n i o n y tylko dlatego, że p r z e ł a m a ł t r a d y c y j n ą k o n w e n c j ę , że był zbyt twórczy. Ną w i e l k i plus W y d z i a ł u Sztuki Ludowej Ministerstwa K u l t u r y i Sztuki należy za pisać, że zawsze w takiej sytuacji znajdowano inne wyjścia - zakupy, stypendia, ale nie zmienia to faktu, że „casus Jachimiak" zaistniał. Powie ktoś, że Jachimiak znalazł się w końcu w szeregach Z w i ą z k u Polskich A r t y s t ó w P l a s t y k ó w , że inspiruje się raczej sztuką nowoczesną, a nie l u ­ d o w ą . To prawda, ale mimo wszystko Jachimiak to nie to samo co plastyk - absolwent Akademii. Nie dlatego, że mniej umie, ale że jest on zjawiskiem z pogranicza sztuki ludowej, ruchu amatorskiego i plastyki zawodowej, że wyrasta z gleby ludowej sztuki. I sądzę, że tacy j a k on (a będzie ich zapew­ ne więcej) p o w i n n i być otoczeni opieką szczególną, zwłaszcza w okresie formowania swej i n d y w i d u a l n o ś ­ ci t w ó r c z e j . Wymaga to jednak przemyślenie, form organizacyjnych. Dziś bowiem istnieją materialne bodźce dla ludowego twórcy, pozostającego w o b r ę b i e form tradycyjnych, a nie ma ich dla najbardziej uzdolnionych jednostek rozwijających się w ś r o d o ­ wisku wiejskim, ale poza k r ę g i e m ludowej sztuki. Pierwszym udziela pomocy Wydział Sztuki Ludo­ wej, Rady Narodowe, C P L i A - a drugim? Czasem Wydział Sztuki Ludowej (gdy sztuka ma coś w s p ó l ­ nego ze sztuką l u d o w ą ) , czasem Domy K u l t u r y , często nikt, jako że dla a m a t o r ó w nie istnieją ż a d n e sty­ pendia, ż a d n e zakupy, ż a d n e konkretne formy po­ mocy. Co w tej sytuacji czynić? Należy - w ż a d n y m wypadku nie uszczuplając f u n d u s z ó w na twórczość l u d o w ą - znaleźć środki i formy pomocy dla naj­ zdolniejszych t w ó r c ó w w y k r a c z a j ą c y c h poza l u d o w ą k o n w e n c j ę . W pewnych wypadkach może o k a z a ć się celowe posłanie młodego talentu do szkoły artystycz­ nej. Kiedy indziej otoczenie go opieką - jako zdol­ nego amatora, k t ó r e m u u ł a t w i a się zdobycie pewnej wiedzy, konfrontację osiągnięć na wystawach itp. Ale pomoc musi dotyczyć tylko n a p r a w d ę naj­ zdolniejszych, najciekawszych. Decydujące winno być �przy t y m k r y t e r i u m w a r t o ś c i plastycznej, szczególnie na wszelkiego rodzaju wystawach, k t ó r e g r o m a d z ą z a r ó w n o prace z k r ę g u sztuki tradycyjnej jak i sa­ morodnej, amatorskiej. Inaczej p o w s t a ć może nie­ bezpieczeństwo przeciwstawiania sobie „starej" i „ n o w e j " sztuki, przeciwstawiania współczesnej te­ m a t y k i — ograniczonemu na ogół i tradycyjnemu k r ę g o w i t e m a t ó w w sztuce ludowej. Ocena w a r t o ś c i artystycznej wydaje się t y m bar­ dziej konieczna, że tylko przy jej zastosowaniu w y ­ stawy mogą spełnić p o z y t y w n ą rolę w ś r o d o w i s k u , o d d z i a ł y w a j ą c na upodobania estetyczne wsi. Wysta­ w y takie m u s i a ł y b y r ó w n i e ż w y r a ź n i e rozdzielać granice twórczości nowej od tradycyjnej, aby nie w p r o w a d z a ć niepotrzebnego z a m ę t u w świadomości tak t w ó r c ó w j a k odbiorców. Takie zderzenie twórczości „ t r a d y c y j n e j " i nowej (samorodnej) ma oczywiście swoje strony ujemne, ale nie sądzę, aby m o ż n a było na dłuższą m e t ę u n i k n ą ć konfrontacji z życiem, z t y m , co jest p r a w d z i w y m obrazem współczesnej twórczości na wsi. I tak za­ pewne okaże się, że w zakresie rzemiosła artystycz­ nego d o m i n o w a ć b ę d z i e sztuka tradycyjna, a samo­ rodna, amatorska w y s t ę p o w a ć będzie głównie w za­ kresie sztuki przedstawieniowej. .Izolacja t w ó r c ó w „ l u d o w y c h " nie wydaje się mo­ żliwa. I tak s t y k a j ą się z r ó ż n y m i wzorami, i n s p i r u ­ ją ich r ó ż n e tradycje, r ó ż n e motywy, r o z w i ą z a n i a . U t r z y m y w a ć ich w stanie nieświadomości jest coraz trudniej i coraz bardziej traci to sens. Z r e s z t ą i oni sami dojrzewają, ich horyzonty m y ś l o w e rozszerzają się i w i e l u zaczyna podchodzić do swej pracy coraz bardziej ś w i a d o m i e . W takiej sytuacji wydaje się celowe rozbudzanie tej ś w i a d o m o ś c i , m ó w i e n i e z n i ­ m i nie jak z dziećmi czy p r y m i t y w a m i , ale coraz bardziej konkretnie, j ę z y k i e m plastyka. • Problem ten wiąże się z charakterem zajęć na kursach czy i n s t r u k t a ż a c h . Przed w o j n ą i n s t r u k t a ż ograniczał się zazwyczaj jedynie do wpajania f o r m i technik tradycyjnych. Dziś coraz trudniej jest uczyć nie w y j a ś n i a j ą c , zwłaszcza gdy na wieś p r z e n i k a j ą masowo w y r o b y miejskie, fabryczne. Racja jest więc po stronie tych, którzy uczą nie tyle m o t y w ó w , ile z a s a d myślenia plastycznego, zasad kompozycji, budowy ornamentu i t d . W warunkach ofensywy na wieś g u s t ó w d r o b n o m i e s z c z a ń s k i c h nie wystarczy p r z e c i w s t a w i a ć i m tradycyjnej formy, starego wzoru, ale konieczne jest u ś w i a d a m i a n i e pla­ styczne, w y j a ś n i a n i e zasad, k t ó r e k i e d y ś były oczy­ wiste i niemal jedyne, dziś zaś są coraz bardziej zapomniane, zasad, k t ó r e tak znakomicie w y s t ę p u j ą w ł a ś n i e w tradycyjnej sztuce ludowej. Bardzo przy­ datne m o g ą t u b y ć d o ś w i a d c z e n i a pracy z t w ó r c a m i i k o l e k t y w a m i l u d o w y m i B. P l u t y ń s k i e j , K . Szczepanowskiej, M . Bujakowej, A . Kenara, Z. Czasznickiej, H. Kintopf, J. Stankiewiczowej i i n . Nie jest to proste, przeciwnie — d o r a d c ó w zawsze jest wielu, ale ludzi, którzy zdolni s ą p r z e k a z a ć t w ó r c o m ludo­ w y m s w ą wiedzę, znaleźć z n i m i w s p ó l n y język, m o ż e m y dziś liczyć na palcach obu r ą k . Dlatego ko­ nieczne jest aby k r ą g p l a s t y k ó w przygotowanych do takiej działalności rozszerzał się, aby w y k o r z y s t y w a ć d o ś w i a d c z e n i a naszych wybitnych p l a s t y k ó w , opie­ k u n ó w twórczości ludowej. Umiejętność przyjęcia dyskusji na płaszczyźnie za­ sad m y ś l e n i a plastycznego jest oczywiście w r ę c z n i e z b ę d n a przy ocenie prac spoza k r ę g u tradycyjnego. Taryfa ulgowa, k t ó r ą się stosuje wobec np. w i e l u współcześnie p r a c u j ą c y c h rzeźbiarzy, przynosi w re­ zultacie tylko szkody, deprawuje ś r o d o w i s k o , powo­ duje kompletny z a m ę t w pojęciach. Etnografa m o g ą i m u s z ą i n t e r e s o w a ć wszelkie przejawy twórczości ludu, dla niego może być nawet ważniejsza produkcja artystycznie b. s ł a b a , ale t y ­ powa, niż ś w i e t n y plastycznie, jednostkowy w y t w ó r . A l e plastyk - opiekun twórczości ludowej musi my­ śleć i n n y m i kategoriami, nie wolno m u z a p o m i n a ć , że działa w ś r o d o w i s k u wiejskim, że k a ż d a ocena znajduje o d d ź w i ę k w t y m ś r o d o w i s k u , że chcąc nie chcąc w p ł y w a na utrwalanie się złego smaku lub też p o d w a ż a go i wypiera. Musi tępić kicz w każdej postaci, nawet wówczas, gdy w y s t ę p u j e on przemie­ szany z elementami ludowej formy, j a k to w i d a ć w n i e k t ó r y c h malaturach Zalipia czy nowych malaturach (dywanach) spotykanych w Rzeszowskiem. Dawniej m o ż n a się było ograniczyć w opiece do sa­ mej twórczości ludowej. Dziś opieka musi objąć większy zakres, w ł ą c z a j ą c zjawiska twórczości sa­ morodnej, jak też i s p r a w ę rozwoju naturalnego wsi. środowiska wiejskiego. Problem t w ó r c ó w jest w a ż n y , ale jest on tylko j e d n y m z p r o b l e m ó w , k t ó r e i s t n i e j ą w naszym życiu kulturalnym. T w ó r c a , obojętne tradycyjny czy nie-ludowy, musi mieć więź z w ł a s n y m ś r o d o w i s ­ kiem, musi mieć z n i m w s p ó l n y język, w przeciwnym razie wyobcowuje się, t r a c i grunt pod nogami. Dla­ tego nie może być dla nas o b o j ę t n e j a k kształtuje się relacja a r t y s t a - ś r o d o w i s k o , j a k i jest poziom k u l ­ turalnego wyrobienia społeczeństwa. Opieka nad s z t u k ą l u d o w ą i nad t w ó r c a m i jest ze wszech miar słuszna; ale nie wolno z a p o m i n a ć , że zasadniczym problemem musi b y ć troska o poziom k u l t u r y wsi, o jej gusty, potrzeby. Opieka nad środowiskiem Upadek k u l t u r y ludowej, który d o k o n a ł się w k r ó t ­ k i m okresie czasu, nie tylko podciął korzenie ludo­ wej sztuce, ale n a r u s z y ł cały system p o g l ą d ó w este­ tycznych wsi. Takiego w s t r z ą s u nie z n a j ą inne ś r o ­ dowiska, inne w a r s t w y społeczne. W mieście stale współistniały r ó ż n e formy sztuki, twórczości i od­ bioru, z m i e n i a ł y się zakresy o d d z i a ł y w a n i a sztuki „ e l i t a r n e j " i „ p o p u l a r n e j " , ale w zasadzie istniała j a k a ś ciągłość procesu kulturalnego. Z m i a n y społecz­ ne, j a k u k s z t a ł t o w a n i e się i utrwalenie m i e s z c z a ń ­ stwa w początku X I X w., czy dojście do w ł a d z y mas p r a c u j ą c y c h w naszych czasach - wszystko to w y ­ w a r ł o pewien w p ł y w na k u l t u r ę a r t y s t y c z n ą , ale ra­ czej w sensie rozszerzenia się jej bazy i sfery w p ł y 227 ¡11 �23 w ó w . Na wsi upadek kultury ludowej spowodował zasadnicze zmiany w funkcji, j a k ą s p e ł n i a ł a sztuka w t y m środowisku. Niegdyś sztuka była formą wie­ dzy, pamięci zbiorowej, wiązała się z kultem, w i a ­ rą - obecnie zaspokaja tylko pewne potrzeby este­ tyczne. Nastąpiło więc obniżenie się wagi sztuki w opinii powszechnej, zmieniły się formy percepcji i tworzeniu. Zmiany te są n i e w ą t p l i w i e objawem postępu. Ostatecznie w i o d ą ku rozwojowi s p o ł c c z n o - k u l t u r a l nemu wsi, jednak w dziedzinie sztuki s p o w o d o w a ł y regres poważny, ale doraźny. Wieś pozbawiona daw­ niej zwartej, wszystko ogarniającej k u l t u r y artystycz­ nej, szybko s t a ł a się podatna na najgorsze w p ł y w y 7. z e w n ą t r z . W tej sytuacji szczególnego znaczenia nabiera zagadnienie opieki nad obecnym stanem k u l ­ tury artystycznej na wsi. Opieka nad s a m ą t r a d y c y j n ą sztuką l u d o w ą to tylko fragment zagadnienia. Nie wystarcza już dziś ona wsi. Zapewne, gdyby istniała nadal specyfika i izolacja ś r o d o w i s k a ludowego, p o w s t a ł y b y nowe formy sztuki tego środowiska, sztuki ludowej . A l e izolacji tej dzisiaj nie ma, a specyfika wsi nie jest na tyle silna, aby stworzyć o d r ę b n e formy wypowie­ 1J 22H dzi artystycznej. Tzw. „ l u d " ma te same możliwości kształcenia się i korzystania z d ó b r kulturalnych, co inne warstwy społeczne. Ma dostęp do wszystkich niemal zjawisk w y s t ę p u j ą c y c h w sztuce, nie zachodzi więc potrzeba tworzenia na w ł a s n y u ż y t e k o d r ę b n e j formy (która jest obecnie na wsi tylko jedną z współistniejących konwencji), nie zachodzi też t y m bardziej potrzeba wypowiadania w ł a s n y c h o d r ę b n y c h treści, przeciwstawnych n u r t o w i k u l t u r y „ u c z o n e j " . W tej sytuacji p r ó b y p r z y w r ó c e n i a dawnej sztuki l u ­ dowej m o g ą się u d a ć tylko w b. ograniczonym zakre^ sie. Traktowane szerzej, jako środek zaradzania złu — stałyby się oczywistym nonsensem. W y n i k i e m b y ł o ­ by tworzenie sztucznych, m a r t w y c h rezerwatów, k t ó r y c h w a r t o ś ć m o ż n a oceniać nie z pozycji życia, lecz muzealnictwa - jako j e d n ą z f o r m utrwalenia zabytków. Przykład konkretny wnętrze izby wiejskiej. Wiemy, że nie ma j u ż dziś w Polsce sta­ rych, p i ę k n y c h , jednolitych w stylu w n ę t r z , że w ł a ś ­ nie tutaj atak d r o b n o m i e s z c z a ń s k i c h w z o r ó w jest najsilniejszy, najbardziej groźny. Słuszne byłoby więc podjęcie tego problemu, chociażby przez ogłoszenie konkursu na w s p ó ł c z e s n ą izbę w i e j s k ą itp. Konkurs laki mógłby dać może pozytywne w y n i k i , gdyby po- �Hyc. 23. „Samoloty", zabawki drewniane, malowane, 1957, Wyk. Bronisław Maćkowski. Brzoza Stadnicka, pow. Łań­ cut. Ryc. 24. Zabawka żywiecka, drewniana, malowana. Ryc. 25. Figurka z szopki, rzeźba w drzewie surowym, 195S. Wyk. Mieczysław Ruszkowski. Sierpc. Ryc. 26. .dziesięcio­ lecie Polski Ludowej", rzeźba w drzewie surowym, wys. 29 cm 1955 Wyk Stanisław Kalemba Boratun t>ow Ja­ rosław Ryc 27 Chrystus Zrzy słupie" rzeźba w frzewie s ™ m opalana wys 45 cm Wuk Józef Janas. Dębno pow. Nowy Targ U �wiązać go z a r ó w n o z elementami tradycyjnej sztuki ludowej jak i z n o w y m i potrzebami, n o w y m i mebla­ mi, s p r z ę t e m itp,, gdyby go p r z y g o t o w a ć od strony handlu, rzemiosła, przemysłu. Czy mógł jednak d a ć rezultat konkurs, z a k ł a d a j ą c y tylko rekonstrukcję izb, tak jak w y g l ą d a ł y one dawniej. Konkurs t a k i przed n i e c a ł y m r o k i e m zorganizowano w Ł o w i c k i e m , a rezultat: na czas konkursu przystrojono w n ę t r z a na dawny sposób, po czym konkurs się skończył, na­ grody rozdzielono, w y c i n a n k i pozdzierano ze ścian i wszystko w r ó c i ł o do dawnego stanu rzeczy. n o m i e s z c z a ń s k ą t a n d e t ą , walka o podniesienie po­ ziomu estetyki, o t w ó r c z y rozwój człowieka, tak samo istotna jest w mieście j a k na wsi, w r ó ż n y c h ś r o d o ­ wiskach. Od tych spraw zależy, kiedy wreszcie zdo­ ł a m y p o p r a w i ć poziom estetyczny produkcji przemy­ słowej, mebli, tkanin, sprzętów. I z tego p u n k t u w i ­ dzenia na pewno ważniejszy jest dla naszej k u l t u r y (a więc i dla wsi) k a ż d y nowy, dobry w z ó r w p r o w a ­ dzony do m a s o w e j produkcji przez I n s t y t u t Wzor­ nictwa P r z e m y s ł o w e g o , od interesujących, ale po­ wierzchownych e k s p e r y m e n t ó w z ' „ w ł ą c z a n i e m i n ­ wencji l u d ą w e j do p r z e m y s ł u " , ciekawych dla naukowca, ale nie .liczących się w ramach potrzeb życia i tej w ł a ś n i e k u l t u r y ludowej, w i m i ę k t ó r e j to wszystko się czyni. 18 Cofanie się tylko do tradycji - to nie jest droga o d d z i a ł y w a n i a na w s p ó ł c z e s n ą s z t u k ę . Trzeba szu­ k a ć p u n k t u wyjścia w rzeczywistych warunkach rozwoju kulturalnego. Trzeba pogodzić się z faktem, że szkoła, służba wojskowa, gazeta, książki, radio, f i l m , telewizja - wszystko to prowadzi w naturalny sposób do zatarcia granic dzielących dotychczas w i e ś od miasta, k u l t u r ę „ a n a l f a b e t y c z n ą " od „alfabe­ tycznej". I s t n i e j ą oczywiście pewne różnice w upodobaniach, k t ó r e t ł u m a c z ą się chociażby o d m i e n n o ś c i ą tradycji kulturalnych, ale są to różnice raczej „ilościowe" niż „jakościowe". Nie ma specjalnej muzyki, k t ó r a inte­ resuje tylko w i e ś , nie ma specjalnej plastyki czy literatury (to wieś domaga się zniesienia audycji gwarowych w radio). 1 5 O b s e r w u j ą c zagadnienie odbioru k u l t u r y przez w i e ś dostrzegamy obecnie p e w n ą linię podziału, ale nie na wieś i miasto, nie na s z t u k ę „ u c z o n ą " i „ l u d o V ą " tylko na sztukę p o w a ż n ą , e l i t a r n ą i s z t u k ę m a s o w ą ( p r z e w a ż n i e o charakterze rozrywkowym). Jest to zjawisko w y s t ę p u j ą c e dziś nie t y l k o na wsi i nie t y l k o w warunkach polskich. W w i e l u krajach, niezależnie od ich ustroju, daje się dziś zaobserwo­ w a ć identyczny podział - na k u l t u r ę e l i t a r n ą i ma­ s o w ą . Oczywiście m o ż n a t ę o s t a t n i ą krytykować, zwłaszcza w krajach Europy Zachodniej (gdzie istot­ nie p r z y g n ę b i a j ą c y jest obraz tej k u l t u r y życia u ł a t ­ wionego, komiksu, taniej rozrywki). M o ż n a w p ł y w a ć na poziom i charakter tej kultury, zwłaszcza tam, gdzie w a r u n k i społeczne s t w a r z a j ą możliwości upow­ szechnienia najcenniejszych osiągnięć, gdzie m o ż e istnieć niekomercjalne podejście do spraw k u l t u r y . (To, że nie p o t r a f i l i ś m y dotychczas w y k o r z y s t a ć przy­ wilejów, jakie w naszym ustroju daje centralizacja o ś r o d k ó w dyspozycyjnych upowszechnienia, nie zna­ czy, że p o w i n n i ś m y o tych możliwościach zapomi­ nać!). W praktyce oznacza to konieczność podjęcia w szerokim zasięgu akcji upowszechnieniowej, pod­ jęcia w y s i ł k ó w zmierzających do tego, aby d a w a ć wsi d o b r ą sztukę. I to jest najważniejsze. I s t n i a ł o dawniej pojęcie sztuki dla ludu, produktu fabrycznego robionego dla wsi pod ludowy gust. Dziś nonsensem byłoby stwarzanie specjalnych wzo­ r ó w dla wsi. A l e od tego, czy na w i e ś dotrze produkt dobry, estetyczny, zależy w d u ż y m stopniu, j a k i b ę ­ dzie gust wsi. N i e m o ż l i w e jest dziś rozpatrywanie problemu ś r o d o w i s k a wiejskiego w oderwaniu od c a ł o k s z t a ł t u życia kulturalnego kraju. Walka z drob230 Problem upowszechnienia sztuki to r ó w n i e ż doce­ nienie i odpowiednie ustawienie lekcji rysunku w szkołach. Wychowania estetycznego nie m o ż n a za­ c z y n a ć od ludzi d o r o s ł y c h . W ł a ś n i e w szkole n a j ­ ł a t w i e j jest f o r m o w a ć p o s t a w ę p s y c h i c z n ą , upodobania i s ą d y przyszłych o d b i o r c ó w (i t w ó r c ó w ) sztuki. Do­ piero na dalszym planie stoją inne akcje, j a k np. prasa, wystawy, książki, odczyty, kluby, świetlice, Podniesienie poziomu k u l t u r y estetycznej w s i nie wyczerpuje jednak zagadnienia. K u l t u r a masowa jest co prawda powszechna, obejmuje r ó ż n e ś r o d o w i s k a , zaspokaja pewne potrzeby — ale nie w y p e ł n i l u k i po­ w s t a ł e j przy zanikaniu dawnej k u l t u r y ludowej. K u l t u r a masowa jest bowiem nietwórcza. Nie mobi­ lizuje t w ó r c z y c h możliwości człowieka (może w y j ą t ­ k i e m b ę d z i e t u jazz), przeciwnie, sprowadza wszystko do ł a t w e g o odbioru do b i e r n e g o udziału człowie­ ka. I w t y m leży w ł a ś n i e jej zasadnicza różnica z funkcją sztuki ludowej, k u l t u r y ludowej, k t ó r a , b ę ­ dąc powszechną w swym środowisku, angażowała jednocześnie w procesie t w ó r c z y m niemal wszystkich uczestników. Kultura ludowa r o z w i j a ł a człowieka, stwarzała w a r u n k i harmonijnego rozwoju w ł a d z ludzkich, cho­ ciażby przez to, że p o z w a l a ł a łączyć w jednej osobie funkcje t w ó r c y - wykonawcy - odbiorcy. K u l t u r a masowa tych z a d a ń nie spełnia. Jest więc w życiu s p o ł e c z e ń s t w a nie siłą n a p ę d o w ą , ale raczej wentylem b e z p i e c z e ń s t w a , zaspokaja potrzeby zabawowe, ale nie daje szerokie pola do rozwoju wrażliwości i 'intelektu. Ta bierna, „ k o n s u m p c y j n a " postawa jest Wielkim z u b o ż e n i e m c z ł o w i e k a , zwłaszcza teraz, gdy zaczynamy s t w a r z a ć w a r u n k i do p e ł n e g o rozwojujego możliwości, gdy obalamy bariery klasowe, n i e ­ równości 'społeczne ' i k u l t u r o w e . Rację m i a ł a E. P l u t y ń s k a , m ó w i ą c n i e g d y ś , że „nie wystarczy c h r o n i ć przedmioty. C h r o n i ć trzeba te ż y w e w ł a d z e c z ł o w i e ­ ka k t ó r e sorawiiaia i e m o ż e on w y k o n y w a ć niekne przedmioty, że ich potrzebuje że wykonanie ich sprawia m u r a d o ś ć " 1 7 A dziś? W pewnej miejscowości (zresztą nie w Pol­ sce), znanej z w y r o b ó w sztuki ludowej, w i d z i a ł e m budynek, gdzie ludzie - j a k robotnicy - w y t w a r z a l i a raczej powielali masowo ceramiczne zabawki, sprzedawane później w sklepach miejskich. Zabawki �byty śliczne, powielano je dobrze, w e d ł u g starych w z o r ó w , pod opieką w y k w a l i f i k o w a n y c h plastyków. Ale widok wsi, d o m ó w , zagród - przygnębiał. Były martwe, ponure, odarte z wszelkiej radości, k t ó r ą dać może człowiekowi sztuka, potrzeba p i ę k n a . Koło d o m k ó w ani jednego o g r ó d k a , ani jednego kwiatka, nic, co służyłoby t y l k o ludzkiej radości. Wówczas z d a ł e m sobie s p r a w ę , że istota sztuki ludowej i jej produkt - to d w i e r ó ż n e rzeczy. We wsi, k t ó r ą w i ­ działem, produkowano s z t u k ę l u d o w ą , przedmioty 0 o k r e ś l o n y c h cechach formalnych, ale we wsi tej sztuki ludowej w jej g ł ę b o k i m sensie nie było za grosz. 1 t u leży - jak s ą d z ę - problem kontynuacji sztu­ k i ludowej. R ó ż n e funkcje tradycyjnej sztuki od­ p a d ł y , z m i e n i ł y się. A l e b y ł a ona wyrazem t w ó r c z y c h potrzeb człowieka, realizowania p i ę k n a wokół siebie poprzez w ł a s n y w k ł a d pracy. P i ę k n o nie b y ł o w t y m ujęciu a b s t r a k c j ą . Nie p r z y o z d a b i a ł o życia j a k obra­ zek, na ścianie, lecz b y ł o integralnie z t y m życiem zrośnięte, s t a w a ł o się jego k s z t a ł t e m , formą. Czło­ wiek d o s ł o w n i e żył w tej sztuce, otaczała go od ko­ lebki do śmierci, p r z e n i k a ł a z a r ó w n o w sferę m a r z e ń jak i w sferę pracy. Wszędzie. I w t y m leżała istota zjawiska zwanego s z t u k ą l u d o w ą . W jej wszech­ ogarniającej roli. Co może dziś zastąpić te funkcje? Co może być ekwiwalentem tych w a r t o ś c i , k t ó r e d a w a ł a sztuka ludowa? Chyba k a ż d a forma twórczego stosunku do kultury, do sztuki. I z tego w ł a ś n i e powodu, raczej socjologicznego niż artystycznego, oceniać trzeba rolę 1 znaczenie ruchu amatorskiego, rozwijać wszelkie jego formy, p o p i e r a ć koła t w ó r c z e , kluby, zespoły a t a k ż e i wysiłki jednostek. Nie myślę tu o twórczości a m a t o r ó w jako o czymś, co stwarza nowe w a r t o ś c i w sztuce. Z tego p u n k t u widzenia nie ma ona w i ę k s z e g o znaczenia. Sens jej leży w społecznej funkcji, w t y m , że rodzi i zaspo­ kaja pewne potrzeby t w ó r c z e człowieka, u w r a ż l i w i a go na s z t u k ę i przygotowuje (a przynajmniej p o w i n ­ na to czynić) do odbioru coraz wyższych i trudniej­ szych jej form. Dlatego p o m i j a m tu różnice między twórczością s a m o r o d n ą a twórczością b a z u j ą c ą na sztuce ludowej jako punkcie wyjścia, czy też t w ó r ­ czością bliską sztuce profesjonalnej. Istotne jest, aby s t w a r z a ć ludziom możliwości aktywnego uczestnicze­ nia w sztuce, w kulturze. UWAGI KOŃCOWE W r ó ć m y jednak do g ł ó w n e g o tematu r o z w a ż a ń do sztuki ludowej, Jakie są jej dalsze perspektywy? S t a r a ł e m się w y k a z a ć w poprzednich rozdziałach, że tradycyjna sztuka ludowa nieuchronnie kurczy się, ogarnia i mniejszy zakres „ t e m a t y c z n y " , i m n i e j s z ą ilość osób. Jest ona dziś s p r a w ą w ą s k i e g o ś r o d o w i s ­ ka, w k t ó r y m przy s p r z y j a j ą c y c h okolicznościach może dość d ł u g o istnieć. W perspektywie nieuniknio­ ne jest jednak przeradzanie się jej w proceder b l i s k i temu, j a k i m jest np. produkcja a n t y k ó w . Będzie się w ó w c z a s w y t w a r z a ł o przedmioty formalnie zbliżone do dawnych, zabytkowych okazów, tyle że i c h n a i w ­ ność, a u t e n t y c z n o ś ć wyrazu i t p . b ę d ą skrupulatnie i pieczołowicie podrabiane. J u ż dziś widzimy p i e r w ­ sze oznaki podobnego procederu - np. w kopiach starych ł y ż n i k ó w czy solniczek p o d h a l a ń s k i c h w y k o ­ nywanych przez takich m i s t r z ó w snycerki jak W. Blaszak czy St. Szymoszek. Muszą sobie z a d a ć wiele trudu, aby o d t w o r z y ć nieudolność ręki t w ó r c y daw­ nych łyżników... Wchodzimy zwolna w okres kopii, powielania dawnych w z o r ó w . I m później do tego dojdzie - t y m oczywiście lepiej dla żywej t w ó r c z o ś ­ ci, dla naszej k u l t u r y . A gdy dojdzie - w a ż n e będzie tylko, aby były to kopie dobre, o w a r t o ś c i a c h a r t y ­ stycznych . l S 2 y w a twórczość ludowa degeneruje się, zmienia, grawituje to w k i e r u n k u dyletanckiego n a ś l a d o w ­ nictwa, to prowadzi k u ciekawym samorodnym roz­ strzygnięciom. Obniża się jej r a n g a artystyczna, jej zasięg dawniej tak szeroki. A l e w jakiejś formie twórczość ta istnieć będzie, podobnie jak i obecnie istnieje. Przecież i dziś w y s t ę p u j e sztuka pogranicza jarmarcznego, tandetna, masowa, bliska gustom k u ­ pujących, ale przy całej lichocie k o n t y n u u j ą c a j a ­ kieś elementy ludowej sztuki. Tradycja ludowa za­ pewne przez długi czas będzie w p e w n y m stopniu wpływała na upodobania ś r o d o w i s k a wiejskiego, a nawet k o r y g o w a ł a istniejące mody. T r u d n o na p r z y ­ k ł a d n a z w a ć „sztuką l u d o w ą " spotykany dziś czasem zwyczaj malowania przez szoferów s a m o c h o d ó w c i ę ­ ż a r o w y c h , gdzie obok ostrej zieleni w y s t ę p u j ą białe otoki na k o ł a c h i deko racyjnie zdobione TT.a czerwono pewne elementy (główki ś r u b , k a n t y b ł o t n i k ó w i t d ) — aïe nie -ule ffa w a Ł&llwoś-c i że iałca ś t r ą d vc îa ç ztukí ludowa ™ fL „ m knW.t-L .k i L ™ ~ W h w a 1a zestawione ze sobą, ze n a s u w a j ą analogie do l u d o ­ we) t r a d y c j i . Lderza to szczególnie, gdy p o r ó w n u j e się u b i ó r pozornie kosmopolityczny mmsteczek i wsi np polskich j u g o s ł o w i a ń s k i c h i w ł o s k i c h Dostrze­ galna specyfika „ n a r o d o w a w doborze k o l o r ó w , u k ł a ­ dzie formy ûp. - w y w o d ą s i ę w ł a ś n i e z k o n t y n u a c j i w modzie masowej t r a d y c j i rodzimych, regionalnych. Opisane zjawiska nie p o d w a ż a j ą jednak tezy o za­ n i k u ludowej twórczości, ś w i a d c z ą t y l k o o t y m , że proces odchodzenia od tradycji m o ż e być d ł u g o t r w a ł y i że w elementach w t ó r n y c h w y s t ę p u j e on i t r w a znacznie dłużej niż w rzeczach zasadniczych. Od instytucji i ludzi s p r a w u j ą c y c h opiekę nad sztuką l u d o w ą zależy obecnie wiele. W ł a ś c i w e formy tej opieki mogą z a p e w n i ć stosunkowo długi okres życia a nawet i rozwoju pewnych dziedzin t r a d y c y j ­ nej sztuki ludowej, istniejącej r ó w n o l e g l e do innych f o r m twórczości w społeczeństwie. Sztuka ludowa z m i e n i ł a swe miejsce w społeczeń­ stwie. Nie jest dziś w y ł ą c z n i e s p r a w ą wsi, dociera 231 �do wszystkich środowisk, będąc ś w i a d e c t w e m uzdol­ n i e ń i możliwości ludu, jego kultury. W nowych warunkach zanika pojęcie ludu, za­ stępuje je dziś pojęcie n a r o d u , obejmującego i łączącego wszystkie warstwy społeczne. Proces ten n a s t ę p u j e r ó w n i e ż i w kulturze, przy czym istotą jego w naszych warunkach jest tworzenie k u l t u r y na­ rodowej, k t ó r a jest s u m ą n a j w y ż s z y c h wartości stworzonych przez r ó ż n e klasy. W kulturze tej na­ leżne miejsce powinien zająć dorobek ludu. Opieka nad sztuką l u d o w ą jest więc w tych warunkach i s p r a w ą powszechnej oceny jej w a r t o ś c i , zdobycia dla niej w ł a ś c i w e g o miejsca w kulturze narodowej, szacunku ze strony całego społeczeństwa. podaje, że Wowro w y k o n y w a ł w młodości (zapewne ok. 1880 r.) „ p i e c ą t k i " na sprzedaż, szybko jednak p r z e s t a ł y się one p o d o b a ć więc później z a n i e c h a ł ich rzezania. W 1925 r. na p r o ś b ę Zegadłowicza Wowro wykonuje k i l k a n a ś c i e „piecątek". Ogółem w y r z e z a ł ich w t y m drugim okresie 20 - Por.j Wanda Gentil-Tippenhauer, Wystawa obrazków na szkle Jana Jachimiaka, „ P o l s k a Sztuka Ludowa", 1959, nr 1—2, s. 87—89. Por.; A n n a K u n c z y ń s k a , Rzeźby Jana Centkowskiego, „Polska Sztuka Ludowa", 1956, nr 1, s. 20-30; A n n a Kowalska-Lewicka, Józef Janas rzeźbiarz ludowy z D ę b n a , „Pol. Szt. Lud.", 1954, n r 3, s. 162¬ 173; Jerzy Czajkowski, Droga Franciszka Zaremby, ..Pol. Szt. Lud.", 1959, nr 1-2, s. 66-68. P r z y k ł a d y - reaktywowanie koronek w K o n i a ­ kowie na Śląsku Ciesz., tkanin dwuosnowowych na Mazurach, kowalstwa artystycznego w Krakowskiem. Warto zwrócić u w a g ę na fakt, iż w 1939 r. H. S c h r a m m ó w n a szczególnie mocno podkreślała (w cyt. wyżej pracy) ówczesną słabość k a d r y plasty­ ków i opiekunów sztuki ludowej, przywiązując o g r o m n ą w a g ę do sprawy ich k w a l i f i k a c j i . B ł ę d e m b y ł o przecenianie możliwości w p ł y w u sztuki ludowej na społeczność wiejską, czy nawet miejską. Wsi obcy był charakter artystyczny tej sztuki, temat podany nie dość precyzyjnie i „ r e a l i ­ stycznie". Nie działały r ó w n i e ż same treści, w y r a ż a n e zazwyczaj b naiwnie i nieudolnie I nic w t y m d z i w ­ nego tematyka m i a ł a w y r a ż a ć przecież zmiany k t ó r e zaszły w świadomości ludu tymczasem zmiany te dopiero zaczęły ^ d o k o n y w a ć sztuka wiec zamiast wyrażać a n t y c y p o w a ł a i e Inspirowane tematy pokazvwalv życie niei t a k i m iakie b y ł o lecz t a k i m takit che ano Te w dzieć C a ł v - n a c i s k k ł a d l o n o n ä s t r o n ę t e ś c i o w a nic licząc L z u n l m i e z t v m że slla l l a r t v k Tudowei ^J^^^ml^^rt^s t y c z n e j leży w Ych a r t y s t y c ^ j f o m l e H . S c h r a m m ó w n a , op. c i t , s. 14. „Sztuka ludowa może p o w s t a w a ć , t r w a ć i roz­ w i j a ć się jedynie w atmosferze o d r ę b n e j k u l t u r y ludowej, na tyle przynajmniej silnej, by a d a p t o w a ć i p r z e t w a r z a ć w swoim duchu wszelkie zapożyczenia i w t r ę t y , k t ó r e zawsze i wszędzie w y s t ę p u j ą " - p i ­ sał J Grabowski (Spółdzielczość artystyczna w Pol­ sce, Warszawa 1950, maszynopis powielony, CZS Spóldz. Inst. Nauk., s. 3—4). Znamienne są w y n i k i b a d a ń prowadzonych przez O ś r o d e k badania opinii publicznej Polskiego Radia w Nowej Hucie (połowa 1958 r.). W y n i k a z nich, że spośród u c z e s t n i k ó w ankiety (pochodzą­ cych w większości ze wsi) muzyki ludowej słucha c h ę t n i e ok. 33"/«, muzyki rozrywkowej zaś *— po¬ nad 90%. " O działalności I W P w t y m zakresie pisze W.' Telakowska, Twórczość ludowa w nowym wzornictwie. Warszawa 1954. » Cyt. w g : H . S c h r a m m ó w n a , op. c i t , s. 17-18. > I dziś zresztą kopie takie, np. z najlepszych rzeźb czy o b r a z ó w ludowych, m o g ł y b y być w y k o n y ­ wane w pracowniach muzealnych i sprzedawane w tychże muzeach, j a k to się dzieje za g r a n i c ą . s 1(1 1 1 PRZYPISY 1 Helena S c h r a m m ó w n a . Ochrona sztuki ludowej. Warszawa 1939, s. 3. Por.: J. St. B y s t r o ń , Kultura ludowa, Warsza­ wa 1947; T. Seweryn, Rozdroża sztuki polskiej, War­ szawa 1948. » Ilość a p a r a t ó w telewizyjnych w y n o s i ł a na wsi w końcu 1959 r. - ok. 30 000. Z a k ł a d a j ą c , że aparat telewizyjny gromadzi ś r e d n i o ok. 10 osób, m o ż n a przyjąć, że już obecnie k r ą g o d d z i a ł y w a n i a telewizji na wsi obejmuje ok. 250-300 000 osób. Istnieją co prawda i obecnie pewne formy twór­ czości nowej i ludowej w sensie powszechności ich w ś r o d o w i s k u w i e j s k i m - malowanki i m a k a t k i w y ­ s t ę p u j ą c e w zdobnictwie w n ę t r z n a p ł d . - w s c h . obsza­ rach kraju. Ś w i a d c z ą one, że proces zaniku nie prze­ biega g w a ł t o w n i e i że m o ż l i w e są pewne (nieliczne zresztą) formy nowej t w ó r c z o ś ć ' w ł a s n e j , noszącej ce­ chy sztuki ludowej. M i m o wszystko, zjawisko to s k ł o n n y jestem u w a ż a ć w dzisiejszych warunkach za relikt, a nie za początek nowej fazy rozwoju sztuki ludowej. S t r ó j niemal w s z ę d z i e staje się odzieniem świą­ tecznym; charakter codzienny zachował jedynie w górach, na co złożyło się k i l k a przyczyn: jest prak­ tyczny (pisano nawet o higienicznych jego w a r t o ś ­ ciach), zaspokaja potrzebę odrębności istniejącą w ś r o d o w i s k u górali, a t a k ż e odgrywa specyficzną rolę magnesu dla t u r y s t ó w ; ale i w tych szczęśli­ wych okolicznościach następuje powolny rozpad dawnego stroju, np. na codzień góral chodzi w ka­ mizelce cajgowej i z w y k ł y c h butach zamiast kierp­ ców. » Np. Hieronim Muszyński, jeden z najlepszych garncarzy, zarabia miesięcznie do 1 500 zł - przy intensywnej pracy, w ł a s n y m warsztacie i surowcu. T r u d r z e m i e ś l n i k a staje się nieopłacalny, nic więc dziwnego, że nie ma prawie d o p ł y w u młodzieży do rzemiosł, a ilość w a r s z t a t ó w zmniejsza się z roku na rok. ' Piecątki beskidzkie Jędrzeja Wowra, I I wyd., P o z n a ń 1938. w s t ę p E. Zegadłowicza. A u t o r w s t ę p u 2 4 5 1 2 V l 1 1 8 Fot.: Tadeusz Cichowicz - ryc. 24; Stefan Deptuszewski ryc. 2, 5, S, 9, 11-14; Jozef Grabowski — ryc. 17; Tadeusz Jankowski — ryc. 22; Tadeusz Kaźmierski — ryc. 18; J. Kurkiewicz — ryc. 27; Roman Reinfuss — ryc. 16; Jan Swiderski — ryc. 1, 3, 4, 6, 7, 19, 20, 21, 23, 26; L . Ż u k o w s k i — ryc. 15. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/da906bd7be59adca4ed5d133a4da2cfd.pdf 6fdc675806d8a2676a52927f90d552a5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:812 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:746 Title A name given to the resource Sytuacje konfliktowe powstałe na tle wykroczeń przeciw normom społecznym / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1, s.57-62 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd, Mirosław C. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a Polska", t. X V I I I : 1974 z. 1 M I R O S Ł A W A C. DROZD SYTUACJE KONFLIKTOWE POWSTAŁE N A TLE WYKROCZEŃ PRZECIW NORMOM SPOŁECZNYM Na przykładzie społeczności wiejskiej powiatu otwockiego Współczesne analizy i teoretyczne rozważania etnograficzne niejedno­ krotnie podkreślają istotne znaczenie badań nad postawami i zachowa­ niami społecznymi w układzie konfliktowym. Rzeczywista sytuacja spo­ łeczna zawiera bowiem zawsze elementy konfliktowe. Społeczny system interakcji funkcjonuje w oparciu o wzajemne oddziaływania bodźców i reakcji w stosunkach między jednostkami i grupami. Opozycja, której szczegółowym typem jest właśnie k o n f l i k t , stanowi jeden z głównych procesów społecznych, przeciwstawiający się współdziałaniu — koope­ racji. Normy regulujące zachowanie jednostki w grupie, a w szczególności stopień zgodności zachowań członków grupy z normatywnymi wzorami k u l t u r o w y m i , determinują nasze oczekiwania co do postaw innych l u ­ dzi. Na straży tych zachowań — obok powszechnej aprobaty i nieadmix 2 1 Rozumiany jako zachowanie opozycyjne, k t ó r e nie odpowiada ogólnie przy­ j ę t y m normom, gdzie p r z e c i w s t a w i a j ą c e się strony, osoby lub grupy dążą do w z a ­ jemnego udaremnienia swoich w y s i ł k ó w , w y r z ą d z e n i a szkody, unicestwienia itp., przy czym zazwyczaj m a j ą t a k ż e inny d r u g o r z ę d n y cel. W r o z w a ż a n i a c h teoretycz­ nych na temat k o n f l i k t u spotykamy się z chaosem i p o p l ą t a n i e m 3 jego o d m i a n : a — k o n f l i k t u w znaczeniu psychologicznym (czyli zderzenie się a n t a g o n i z m ó w pozbawione rzeczowej podstawy); b — k o n f l i k t u w znaczeniu niepsychologicznym (czyli zderzenie z w i ą z a n e np. z niepodzielnością pewnych d ó b r czy i c h niedostat­ kiem, niekoniecznie połączone z w r o g o ś c i ą ) ; с — k o n f l i k t u łączącego dwie poprzed­ nie wersje. Por. też M . O s s o w s k a , Normy moralne. Próba systematyzacji, W a r ­ szawa 1970, s. 167. Przy czym s t o p i e ń integracji normatywnej będzie w y n i k i e m w i e l u czynni­ ków, m.in. w e w n ę t r z n e j zgodności z l e ż ą c y m i u podłoża podstawowymi systemami wartości, j e d n o z n a c z n o ś c i n o r m zinstytucjonalizowanych w istniejących społecznych organizacjach, społecznego zdyscyplinowania c z ł o n k ó w grupy i t p . 2 �58 MIROSŁAWA С. DROZD nistracyjnych sankcji — stoją wyspecjalizowane instytucje (m.in. pra­ v/ne), zajmujące się nie tylko ochroną norm (przyjmując w tym wypa­ dku funkcje całej zbiorowości), ale i ich monopolistycznym ustanawianiem. W tych warunkach może zaistnieć sytuacja, że zbiorowość nie akceptuje danej reguły postępowania i w maksymalnym stopniu jej nie przestrze­ ga, choć jest ona poparta sankcją instytucji państwowych. Stopień spo­ łecznego urzeczywistnienia się danej normy zależy bowiem od dwóch podstawowych warunków: sprawnie zorganizowanej sankcji oraz skali akceptacji społecznej (wewnętrznej w przeżyciach i zewnętrznej w za­ chowaniu) . Zadanie prawa zasadza się więc przede wszystkim na nie­ dopuszczaniu do konfliktów lub ich rozstrzyganiu w wypadku zaistnie­ nia. Przy czym przyjmuje ono szeroko stosowaną metodę rozładowywa­ nia antagonizmów na drodze uciekania się do kompromisu proponowanego zwykle przez osobę postronną, w konflikcie nie zaangażowaną . 3 4 Wśród społeczności wiejskiej obserwuje się szereg sprzeczności i kon­ fliktów, przybierających formy wyraźnej wrogości i agresywnych dzia­ łań, jak też i mających łagodniejszy, niedrastyczny przebieg. Jest bowiem zrozumiałe, iż mimo skrajnych uczuć antagonistycznych nie zawsze dochodzi do czynnej reakcji (rękoczynu czy innych szkodliwych dzia­ łań), a tym bardziej do regulowania przedmiotu sporu na drodze praw­ nej w sądownictwie karnym (w wypadku np. naruszenia nietykalności osobistej) czy cywilnym (gdy chodzi o formalne uregulowanie sytuacji niejasnej lub spornej). Zazwyczaj złagodzony charakter przybierają sprzeczności przeja­ wiające się w rodzinie i społeczności wiejskiej, m.in. między postawami różnych pokoleń w stosunku do pracy w gospodarstwie rolnym; war­ tością ziemi i wartością zawodu rolnika a innymi zawodami; dawnymi i nowymi obowiązkami rodzin chłopskich (np. wobec kształcenia dzieci); między całokształtem zjawisk tworzących dotychczasową istotę gospo­ darstwa chłopskiego i istotą nowoczesnego przedsiębiorstwa z wysoką techniką i społecznym podziałem pracy etc. W większości wypadków wrogie działania nie towarzyszą również grupie spraw rozpatrywanych przez sądownictwo cywilne , a mianowicie sprawom o wyjawienie ma5 3 Por. J . K o w a l s k i , Psychospołeczne podstawy norm prawnych, [w:] Z za­ gadnień teorii prawa i teorii nauki Leona Petrażyckiego, Warszawa 1969, s. 50. Por. O s s o w s k a , Normy..., s. 170. Według B. M a l i n o w s k i e g o (Prawo, zwyczaj, zbrodnia w społeczności dzikich, Warszawa—Poznań 19319, s. 44-45) reguły prawa cywilnego dotyczą głównie „usług ekonomicznych, kwestii własności i sposobu w y w i ą z y w a n i a się z osobistych zobowiązań. Siła prawa zasadza się tu na systematycznej współzależności... G ł ó w ­ nym polem etnologicznego prawoznawstwa jest zatem analiza wszelkich stosunków społecznych". 4 5 �59 SYTUACJE KONFLIKTOWE jątku, zezwolenie na zawarcie małżeństwa, wyznaczenie opiekuna, przy­ sposobienie, o niedotrzymanie umowy o pracę czy odszkodowania za wypadki drogowe. Wyjątek stanowią tu długotrwałe procesy spadkowe, podczas których dochodzi do licznych rękoczynów między zainteresowa­ nymi stronami. Drastyczne formy przybierają natomiast konflikty przejawiające się w sporach o granice posiadłości, o ziemię, o dożywocie, czy też wcho­ dzenie zwierząt w szkodę, rozgrywające się zazwyczaj wśród członków najbliższej rodziny lub sąsiadów. W problematyce współczesnych konfliktów na wsi szczególnie inte­ resujące były dla autorki drastyczne przejawy antagonistycznych dzia­ łań i reakcji, w konsekwencji których miało miejsce złamanie jednej z podstawowych norm współżycia społecznego — normy prawnej . Przy czym przedmiotem analizy były przede wszystkim sytuacje konflikto­ we, gdzie przedmiotem sporu jest ziemia. Dlatego też we wstępnej fazie badań zastosowano metodę analizy materiałów s ą d o w y c h Szczegóło­ wymi rozważaniami objęto akta sądowe Archiwum Sądu Powiatowego w Otwocku za lata 1945, 1969-1971 wydziału karnego i cywilnego огаг materiały referatu scaleniowego trzech wsi pow. otwockiego z Prezy­ dium Powiatowego Biura Geodezji. 6 7 8 6 Rolę i znaczenie badania norm prawnych dla zrozumienia zasad i mecha­ n i z m ó w funkcjonowania społeczeństwa podkreślał mocno M a l i n o w s k i , Prawo..., s. 45, 46, 51, 83. Na podstawie badań nad izolatami doszedł on do stwierdzenia, że „konstelacje i konfiguracje reguł zawierających się w jakiejś instytucji" okre­ ślają moc prawa. Dlatego też nie należy się ograniczać do „studiowania sztywnych reguł lecz badania, jak reguły te funkcjonują, jak uchybienie im rodzi różne kon­ sekwencje" i reakcje przeciwko winnemu. Najważniejsza jest w i ę c nie forma pra­ wa, ale jego działanie. Specyfiką reguł prawa jest fakt uważania ich i odczuwania przez społeczność za „zobowiązanie jednej osoby oraz uprawnione roszczenie i n ­ nej". Znajdują one s w o j ą sankcję „nie tylko w motywach natury psychologicznej, ale także w określonym mechanizmie społecznym" siły wiążącej, opartym „na wza­ jemnej zależności", który wyraża s i ę w r ó w n o w a ż ą c y m szeregu wzajemnych usług" oraz w „połączeniu takich roszczeń w sploty wielostronnego stosunku". 7 Metoda ta z metodologicznego punktu widzenia ma charakter obiektywnych badań materiałowych. Opiera s i ę bowiem na materiale, do którego można p o w r ó ­ cić, a zatem na danych, które nie uległy zniekształceniu w trakcie samego procesu badawczego, ale które są wyrazem subiektywnych postaw osób wmieszanych w prze­ słuchania i procesy. Wywody oskarżonego, oskarżyciela, a w niektórych sytuacjach i sędziego, są zdeterminowane przez rozmaite czynniki indywidualno-sytuacyjne. Można w i ę c powiedzieć, ż e badania oparte na aktach s ą d o w y c h mają do czynienia ze zobiektywizowanym materiałem subiektywnym. Por. też A. Podgórecki, Zarys socjologii prawa, Warszawa 1971, s. 217. O wyborze powiatu otwockiego jako terytorium badań zadecydował fakt pro­ wadzenia na tym obszarze od kilku lat monograficznych etnograficznych badań terenowych. 8 �60 M I R O S Ł A W A С. DROZD 9 Znamienne jest, że we wszystkich analizowanych przypadkach , bez względu na obiektywny fakt złamania określonej normy współżycia spo­ łecznego, opatrzonej sankcją administracyjną (w postaci odpowiednie­ go przepisu czy paragrafu), doszło do wykroczenia antagonizmu poza bezpośrednio zainteresowane strony i społeczność wiejską oraz szuka­ nia rozwiązania poprzez werdykt instytucji państwowej •— sądu czy instancji partyjnych. Można by przypuszczać, że nieadministracyjny na­ cisk i sankcje społeczności wiejskiej były w tych wypadkach zbyt sła­ be lub też dana społeczność nie chciała albo nie potrafiła interwenio­ wać w konflikcie. Chociaż w większości wypadków formalną przyczyną agresji były drobne spory i nieporozumienia, rozstrzygnięcie ich, nie zważając na koszty, powierzano instancjom sądowniczym lub też wyż­ szym instancjom partyjnym. Następnie w toku prac terenowych starano się wyjaśnić jakie były obiektywne podstawy konfliktu, czyli warunki, które doprowadziły do wrogich uczuć i zachowań oraz ich widocznych przejawów . Sądzono, że uzyskanie odpowiedzi na to pytanie przyczyni się do zbliżenia i roz­ wiązania generalnego problemu pracy, a mianowicie ukazania mechani­ zmu powstawania i funkcjonowania antagonistycznych postaw społecz­ nych we współczesnej wsi podwarszawskiej. W oparciu o badania terenowe starano się wyjaśnić: 1. Czym różnią się wypadki konfliktowe znajdujące odbicie w ak­ tach sądowych od konfliktów zachodzących na wsi w ogóle, a więc w jakiego typu wypadkach konfliktowych dochodzi do bezpośredniego odwoływania się do instancji sądowniczych i innych, czego się po ich werdykcie oczekuje, jaka jest reakcja na ten wyrok, w jakich okolicz­ nościach wyroki sądowe nie są respektowane, jaka jest tradycja roz­ wiązywania sporu na drodze sądowej? 2. Jaka jest rola instytucji wychowawczych (szkoła, kościół) oraz wynikających z działalności tych placówek norm postępowania (np. mo­ ralnych) w już zaistniałych sytuacjach konfliktowych, czy instytucje te spełniają, i do jakich granic, rolę czynnika wpływającego na wzoro­ wanie norm? 3. Jakie inne czynniki (społeczne, ekonomiczne, kulturowe) zmu­ szają jednostkę do podporządkowania się obowiązującym normom po­ stępowania (poza sankcjami administracyjnymi). W jakich wypadkach mają one moc obowiązującą i czy rzeczywiście reguły postępowania są 10 9 Efektem analizy poszczególnych akt s ą d o w y c h było m.in. wytypowanie do szczegółowych badań terenowych kilkudziesięciu wsi powiatu otwockiego, gdzie konflikty przybrały najbardziej drastyczne formy. Por. też O s s o w s k a , Normy..., s. 161. 1 0 �SYTUACJE 61 KONFLIKTOWE przestrzegane, co grozi za uchybienie im, jakie czynniki wpływają na dokonywane wybory (motywacje)? Niezależnie od przeprowadzenia analizy wybranych sytuacji starano się ustalić rejestr przepisów prawnych o charakterze administracyjnym oraz zwyczajowych nakazów i zakazów regulujących w tradycji normy zachowania jednostki, jak również wzajemne stosunki między jednost­ kami, pomiędzy społecznością lokalną i państwem. Następnie starano się zwrócić uwagę na to, jaką rolę odegrały w interesujących przypad­ kach tradycja i nieaktualne już podziały społeczne (wsie na t y m terenie należały do różnych typów własności — były tu wsie folwarczne, chło­ pskie, mieszane). Z akt sądowych wynika jasno, że określone osoby, nie zawsze zwią­ zane więzami rodzinnymi z procesującymi się stronami, bez względu na konsekwencje, składają zeznania tendencyjnie korzystne dla jednej z nich. Sprawia to wrażenie istnienia ekonomicznych bądź pozaekonomicznych powiązań. Charakter tych powiązań starano się wyjaśnić m.in. uzysku­ jąc odpowiedzi na pytania: jaka jest rola czynników psychologicznych i jednostkowego nieprzystosowania (frustracji) w zaistniałym konfli­ kcie, jak również jaka relacja zachodzi między wykształceniem a czę­ stotliwością działań antagonistycznych, z procesami sądowymi włącznie?. Odpowiedzi na postawione pytania starano się uzyskać na drodze rozpatrywania zespołów czynników egzo- i endogennych wpływających i warunkujących określone zachowanie i zmienność postaw. Najważniej­ sze z nich to: 1 — czynniki ekonomiczne; 2 — czynniki społeczne; 3 — czynniki psychologiczne (emocjonalne); 4 — czynniki kulturowe (np. trwałość wzorów tradycyjnych, wykształcenie); 5 — czynniki interwen­ cyjne (administracji państwowej). Całość rozważań, jak m i się wydaje, pozwoli na wykazanie istnieją­ cych na wsi postaw antagonistycznych na tle interakcji społecznych, określić rodzaje, konfliktów w i e j s k i c h i ich rolę w funkcjonowaniu 1 1 12 1 1 Ostatnio psychologia s p o ł e c z n a k ł a d z i e nacisk na frustrację, nieprzystosowa­ nie (doznanie z w i ą z a n e z udaremnieniem) j a k o j e d n ą z w a ż n i e j s z y c h przyczyn agresji, W nauce polskiej t w ó r c ą p ł o d n e j koncepcji s t w a r z a j ą c e j p r z e s ł a n k i do zro­ zumienia psychologicznego mechanizmu n o r m s p o ł e c z n y c h b y ł Leon P e t r a ż y c k i . Z w r ó c i ł on u w a g ę na dynamiczne stany organizmu w y w o ł y w a n e b e z p o ś r e d n i o d z i a ł a n i e m jakiegoś b o d ź c a (postrzeżema l u b w y o b r a ż e n i a ) , dla k t ó r y c h współcześni psycholodzy u ż y w a j ą nazw: popędy, atrakcje l u b stany dynamiczne. W nauce k o n f l i k t klasyfikowany jest różnie, np. p r ó b o w a n o go p o r z ą d k o w a ć w g tego, co się z czym zderza (V. Aubert) l u b w g stosunku zachodzącego m i ę d z y partnerami (L. Coser). W klasyfikacji V. Auberta k o n f l i k t y dzielą s i ę na: a — k o n ­ f l i k t y w zakresie w a r t o ś c i (wspólnych w a r t o ś c i i r ó ż n y c h w a r t o ś c i ) ; b — k o n f l i k t y i n t e r e s ó w — zazwyczaj p o ł ą c z o n e ze zgodnością i niezgodnością w zakresie w a r ­ tości, ale nie m u s z ą b y ć antagonistyczne; с — k o n f l i k t y p r z e k o n a ń , na ogół ostrzej1 2 �62 MIROSŁAWA С. DROZD tej społeczności, przyczyny oraz warunki w jakich dochodzi do ujaw­ nienia uprzedzeń i wrogości przejawiających się w gwałtownych dzia­ łaniach jednostkowych i między grupowych. Szczególny nacisk starano się położyć na uzyskanie danych pozwalających na wysunięcie wnio­ sków co do nasilenia i tendencji (kierunków), jakie przybierają konfli­ kty wynikające z określonych wzorów postępowania danej społeczno­ ści wiejskiej. sze niż konflikty wartości, ale dające się szybko konania są sprawdzalne. Por. też O s s o w s k a , b e r t , Competition and dissensus: two types of „The Journal of Conflict Resolution", March 1963, usunąć w przypadku, gdy te prze­ Normy..., s. 161-163; oraz V. A uconflict and of conflict resolution, vol. 7, nr 1. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/552fb542922acd0c61b06fe7c734a156.pdf f851108d92f7854823161824520c3514 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5741 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne etnobotanika praktyki magiczno-religijne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5339 Title A name given to the resource Szakłak jako roślina apotropeiczna (Frangula alnus Mill.)/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.160 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 2 9 . Szakłak jako roślina apotropeiczna (Frangula alnus Mili.) Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Co opowiadali o szakłaku? Kiju szakłakowym? Co? Objaśnienia znaków: Szakłak chroni przed: 1 —diabłami; 2 —czarownicami; 3 —brak tradycji; 4 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/18514b3a798ce3e80380671bceadc182.jpg b89442a7eca153ab70576ebe0f705279 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Szałas pasterski / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Brzegi Górne / Berehy Górne (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource budownictwo pasterskie ; Bieszczady Description An account of the resource fotografia przedstawia szałas pasterski, przed którym leży pies pasterski Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_34.39.X_S.1.A.2_01 Bieszczady Brzegi Górne budownictwo drewniane budownictwo pasterskie budynek mieszkalny dawniej Berehy Górne okolice Ustrzyk Dolnych pies pasterski szałas pasterski https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c91fbc9e7115fe28c178108f1e18d62b.jpg 2cacd054d2c65234a40044f857fd3c78 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Szałas pasterski / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Brzegi Górne / Berehy Górne (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource budownictwo pasterskie ; budynek mieszkalny ; Bieszczady Description An account of the resource fotografia przedstawia szałas pasterski Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_34.39.X_S.1.F.4_01 Brzegi Górne budownictwo drewniane budownictwo pasterskie budynek mieszkalny dawniej Berehy Górne okolice Ustrzyk Dolnych szałas pasterski https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2dff043185c7acfbcf25afd50e3dc27f.jpg 685a58667303c1f10611929b51891e69 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Szałas pasterski / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dolina Chochołowska (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo pasterskie ; budynek gospodarczy ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia szałas pasterski na Polanie Chochołowskiej Uwaga: - lokalizacja na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.38.XIII_O.3.4.2_01 budownictwo pasterskie budynek gospodarczy budynek mieszkalny Dolina Chochołowska szałas pasterski https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bad9754fe0086f2d554ca1b8c9f1a677.jpg ed3083bdaffc430c70a87c27c51ad614 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Szałas pasterski / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dolina Starorobociańska [dawna hala Stara Robota] (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo pasterskie ; Podhale Description An account of the resource fotografie przedstawiają widok ogólny i otoczenie szałasu na dawnej hali Stara Robota. Uwaga:- lokalizacja na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.39.I_B.5.8.5_01 budownictwo pasterskie budynek mieszkalny dawna hala Stara Robota Dolina Starobociańska Podhale szałas pasterski https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0ddb7bf713b4bfb7ddb15d683f6570f7.jpg feffe7373601324c2187dd6592b89cbd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Szałas pasterski / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dolina Starorobociańska [dawna hala Stara Robota] (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo pasterskie ; budynek mieszkalny ; Podhlae Description An account of the resource fotografia przedstawia otoczenie szałasu na dawnej hali Stara Robota. Uwaga:- lokalizacja na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.39.I_B.5.9.1_01 budownictwo pasterskie budynek mieszkalny dawna hala Stara Robota Dolina Starobociańska szałas pasterski https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5dc7385d2d5872017247373a90f5f21a.jpg 2bda21fb020bd7c96bf55c3c060fa527 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Szałas pasterski / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dolina Starorobociańska [Polana Iwanówka] (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo pasterskie ; budynek mieszkalny ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia szałasy pasterskie Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.39.I_D.1.3.2_01 budownictwo pasterskie budynek mieszkalny Dolina Starobociańska Polana Iwanówka szałas pasterski https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e21d5107381470af8763158ded0b565c.jpg 107a20c89ebe8d01db0eb2199c1ff2bb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Szałas pasterski / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dolina Starorobociańska [Polana Iwanówka] (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo pasterskie ; budynek mieszkalny ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia szałasy pasterskie Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.39.I_D.1.3.3_01 budownictwo pasterskie budynek mieszkalny Dolina Starobociańska Polana Iwanówka szałas pasterski https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3c37daa5df67dfd28e8c0f29f9b4404b.jpg dfbe9e475e3e24be4977d8b500c64908 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Szałas pasterski / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dolina Starorobociańska [Rówień za Wodą] (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo pasterskie ; budynek mieszkalny ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia szałas pasterski na Równi za Wodą. Uwaga:- lokalizacja na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.39.I_O.3.2.4_01 budownictwo pasterskie budynek mieszkalny Dolina Starobociańska Rówień za Wodą szałas pasterski https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0c16e6465f5fece87dec72c31413d9f7.jpg d3e6ca7494d3e3c695d79c7e92f26905 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/143ed24a5793f61ea9a118d810fab6a7.jpg afd1e59dc12a0dd5749d56c27de97ce4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Szałas pasterski / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Korbielów (woj. śląskie) Subject The topic of the resource budownictwo pasterskie ; budynek mieszkalny ; Śląskie Description An account of the resource dwie fotografie przedstawiające szałas pasterski ; przed nim po lewej stronie widać pale do mocowania ogrodzenia dla owiec oraz przed nim części ogrodzenia dla owiec. Na pierwszym zdjęciu widoczna grupa osób wygrzewających się na słońcu Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_22.37.VI_G.2.14.2_01 PAE_FNK_22.37.VI_G.2.14.3_01 budownictwo pasterskie budynek mieszkalny Korbielów okolice Żywca pasterstwo szałas pasterski https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8f3a89919695314af3b472c479e119c9.jpg 33c5918da57b8ec4be4a84437163c435 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Szałas pasterski na Polanie Chochołowskiej / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dolina Chochołowska (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo pasterskie ; budynek gospodarczy ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia szałas pasterski na Polanie Chochołowskiej. Uwaga:- lokalizacja na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.38.XIII_O.4.3.2_01 budownictwo pasterskie budynek gospodarczy budynek mieszkalny Dolina Chochołowska szałas pasterski https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6817579230f6b03c8c6606825300a85d.pdf 65d674ff3e9537c41864ecc2dffc2508 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:514 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:469 Title A name given to the resource Szałaśnictwo w Karpatach Polskich w świetle prac zespołowych w r. 1960 / ETNOGRAFIA POLSKA 1962 t.6 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1962, t.6, s.321-329 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text B A D A BRONISŁAWA N I A E R E N O W E KOPCZYŃSKA-JAWORSKA SZAŁASNICTWO W T W KARPATACH POLSKICH ŚWIETLE PRAC ZESPOŁOWYCH W ROKU 1960 1 Na wiosnę 1960 r. polska Komisja do Badań Kultury Ludowej w Kar­ patach postanowiła pomimo trudnych warunków organizacyjnych przy­ stąpić do badań terenowych. Prace badawcze zgodnie z założeniami progra­ mowymi Komisji powinny były zdążać przede wszystkim do pełnego opisu kultury pasterskiej. Opis ten* miał się stać przyczynkiem do wyjaś­ nienia genezy pasterstwa górskiego w Karpatach, przynosząc zarazem trwały udział w badaniach nad teorią kultury w ogóle. Wreszcie inicjaty­ wie podjęcia badań przyświecały i cele praktyczne; wobec szybko zacho­ dzących zmian w życiu wsi polskiej chodziło również o ustalenie roli, jaką gospodarka wypasowa pełni w życiu dzisiejszej wsi góralskiej. Biorąc pod uwagę możliwości realizacji powyższych założeń w roku 1960, posta­ nowiono dokonać inwentaryzacji wszystkich czynnych w sezonie letnim szałasów, czyli tradycyjnych gospodarstw zespołowego wypasu owiec. Po zebraniu wstępnych wiadomości dotyczących rozmieszczenia szała­ sów (zarówno z materiałów dotychczasowych badań, jak i przede wszyst­ kim od instytucji nadzorujących gospodarkę hodowlaną na tym terenie) przydzielono, po uprzednim porozumieniu z zainteresowanymi badaczami, poszczególnym ośrodkom różne odcinki Karpat dla przeprowadzenia prac terenowych. Każdy z badaczy otrzymał instrukcję dotyczącą zleconego mu zadania badawczego, wycinek mapy z przypuszczalnym miejscem lokalizacji sza­ łasu oraz wzór karty rejestracyjnej szałasu i szczegółowy kwestionariusz dotyczący gospodarki pasterskiej. I. P R Z E B I E G B A D A Ń Badaniami objęto cały teren Karpat Polskich, począwszy od granicy wschodniej aż po Śląsk Cieszyński na zachodzie. Do prac badawczych 1 Referat sprawozdawczy wygłoszony na międzynarodowej konferencji w S m c kowcu w listopadzie 1960 r. Etnografia P o l s k a , t. V I 21 �322 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA włączyły się różne ośrodki etnograficzne z całej Polski. I tak, posuwając się od zachodu: 4 punkty w Beskidzie Śląskim przebadał Zakład Etnografii I H K M Kraków Zakład Etnografii UŁ Łódź 15 punktów w Żywieckiem Zakład UJ Kraków 2 punkty w Babiogórskiem Muzeum Zakopiańskie 3 punkty na Orawie 8 punktów w Gorcach Muzeum w Rabce i Beskidzie Wyspowym • Zakład Etnografii UŁ Łódź 2 punkty w Gorcach Zakład Etnografii Ogólnej i Socjologii wieś Ochotnicę w Gorcach UJ Kraków Muzeum Etnograficzne w Krakowie 16 punktów w Sądeckiem 3 punkty w Beskidzie Niskim - Muzeum Etnograficzne w Krakowie 20 punktów w Beskidzie Niskim • Zakład Etnografii I H K M Kraków — Zakład Etnografii I H K M Warszawa 27 punktów w Bieszczadach Zakład Etnografii I H K M Kraków i Łódź 5 punktów w Tatrach Ogółem przebadano 106 punktów, przy czym w badaniach wzięło udział 28 osób, z czego 22 etnografów (K. Adamus, K. Apanańska, M . Bier­ nacka, M . Bujakowa, J. Bujak, K. Chojnacki, B. Jaworska, W. Jostowa, J. Kamocki, J. Kowalik, A. Lewicka, K. Łapińska, M . Maśliński, H . Mittelsteadt, I . Nizińska, G. Ogorzałkowa, J. Olędzki, E. Pietraszek, J. Pluciński, L. Szwangrub, J. Tomasik i D. Tylkowa) oraz 3 fotografów i 3 osoby spo­ rządzające rysunki. Trudno obliczyć z całą dokładnością, ile czasu zajęły badania, gdyż prowadzone były bądź w sposób ciągły, bądź w czasie powtarzających się wypadów w teren. Ponadto nieporównywalny jest czas potrzebny do zarejestrowania szałasu z czasem potrzebnym do przeprowadzenia szcze­ gółowego wywiadu. Licząc średnio, na 1 punkt badawczy zużyto dzienną pracę 3 osób. W t y m miejscu nadmienić trzeba, że z małymi wyjątkami koszty badań sfinansowały instytucje, które delegowały na nie swych pracowników. I I . SZCZEGÓŁOWA T E M A T Y K A B A D A N Badania pomyślane były dwupłaszczyznowo, czego odbiciem była an­ kieta i kwestionariusze, które otrzymali badacze. Ankieta, nazwana ,,Kartą rejestracyjną szałasu", miała służyć do ze­ brania w terenie podstawowych danych informujących o rozmiarach w y ­ pasu szałaśniczego owiec, jak również o występowaniu wypasu indywi­ dualnego (np. krów). Uwzględniała więc dane dotyczące: 1. lokalizacji, �SZAŁASNICTWO W K A R P A T A C H POLSKICH 323 powierzchni, położenia i własności pastwiska; 2. szałasów owczych, ich ilości, osoby kierownika szałasu, ilości wypasanych owiec i innych zwie­ rząt, ilości i pochodzenia właścicieli owiec, ilości i miejsca zamieszkania pasterzy; 3 dotyczące ewentualnego wypasu indywidualnego na tym sa­ mym pastwisku, na którym znajduje się szałas zespołowy; 4. zagospodaro­ wania hali, polany, zabudowań, koszenia i koszarowania pastwiska oraz ewentualnej gospodarki rolnej na t y m terenie. Kwestionariusz zawierał wytyczne do badań pogłębionych. Specjalną uwagę zwrócono na stosunki własnościowe, zagadnienia organizacji ze­ społu wypasowego, obowiązków i korzyści właścicieli pastwisk i owiec. Z zakresu gospodarki kwestionariusz rozwijał zagadnienia produkcji mlecz­ nej oraz uwzględniał podstawowe dane dotyczące budownictwa paster­ skiego. III. W Y N I K I BADAŃ Wyniki badań wyglądają następująco: w 106 przebadanych punktach sporządzono 91 .,kart szaiasów" oraz 30 szczegółowych wywiadów dotyczą­ cych organizacji i gospodarki pasterskiej. Dla 13 budynków sporządzono dokumentację architektoniczną, wykonano ok. 100 rysunków i planów dotyczących wnętrza i sprzętu szałasowego oraz ponad 600 fotografii. Analizując uzyskany materiał widzimy, że odnośnie do zagadnienia własności pastwisk i związanych z nimi organizacji wspólnego wypasu materiały z badań tegorocznych potwierdziły wyniki badań dotychcza­ sowych z tego zakresu, uzupełniając je jedynie nowymi danymi z terenów nie badanych po ostatniej wojnie, jak Babiogórskie i Beskid Wyspowy, znanych nam jedynie z badań międzywojennych. W świetle badań możemy stwierdzić, że do końca ostatniej wojny w y ­ pas zbiorowy owiec. tzw. szałasy, organizowany był: 1. w przeważającej części Karpat Polskich na terenach współwłasności chłopskiej, przy czym w większości wypadków tereny te były fizycznie nie podzielone (Śląsk, Żywieckie, Babia Góra, Tatry, Gorce); 2. jedynie gdzieniegdzie w Beski­ dzie Śląskim oraz powszechnie w Beskidzie Wyspowym występowały zrzeszenia wypasowe, gdzie każdy z członków zrzeszenia oddawał w użyt­ kowanie szałasu polanę będącą jego własnością indywidualną. Oprócz tego w Gorcach i w Beskidzie Sądeckim organizowano również wypas oparty na pastwiskach będących indywidualną własnością organizatora wypasu. Za­ znaczyć należy, że zarówno w zrzeszeniach, jak i w wypadku pastwisk i n ­ dywidualnych właściwym miejscem wypasu był las wielkiej własności albo państwowy, dzierżawiony, lub też użytkowany na prawach serwi­ tutowych; 3. na Orawie i na Spiszu polskim spotykamy ponadto szałasy �321 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA organizowane na pastwiskach urbarialnych. Są to jedyne okolice Polski, gdzie spotykamy tego typu wspólnoty. Po ostatniej wojnie szałaśnictwo początkowo zachowuje swoje dawne rozmiary, a nawet wzrasta, by począwszy od roku 1950 z wolna chylić się ku upadkowi. Tereny współwłasności pastwiskowej oraz urbarialne pozo­ stały w dalszym ciągu w rękach chłopów, dzięki czemu możliwe było utrzymanie się pasterstwa, natomiast na skutek ochrony lasów, a co za tym idzie, zakazu wypasów, tradycyjne zrzeszenia wypasowe straciły pod­ stawy, ustępując (rzecz paradoksalna w gospodarce socjalistycznej) i n i ­ cjatywie prywatnej, przejawiającej się w organizowaniu szałasów, co praw­ da małych i nielicznych, ale na pastwiskach prywatnych. Wewnętrznie organizacja zespołu wypasowego na poszczególnych terenach kształtuje się w różny sposób, nie zawsze ściśle związany z sy­ tuacją własnościową. Wszędzie spotykamy najemnych pasterzy opiekują­ cych się stadami owiec za stałe, z góry określone wynagrodzenie, oblicza­ ne bądź od dnia pracy, bądź uzależnione od ilości i mleczności inwentarza (dni bacowania na Śląsku i w Beskidzie Wyspowym). Tradycyjne wyna­ grodzenie serem dopiero w ostatnich latach zaczyna ustępować wynagro­ dzeniu pieniężnemu. Pasterze zatrudnieni są obecnie wszędzie tylko na se­ zon wypasowy, jednakże na Śląsku i na pograniczu Sądeckiego żywa jest tradycja pasterzy szałasowych, służących przez cały rok bądź u gospoda­ rzy posiadających większe stada owiec (wsie Brenna i Wisła), bądź u bacy, organizatora szałasu (wieś Szczawa). Rozmaicie układa się sprawa kierownictwa pracami szałasowymi i po­ mocy w tej pracy właścicieli owiec i pastwisk: Na Śląsku Cieszyńskim współwłaściciele pastwisk i owiec kierują ze­ społowo gospodarką, przy czym w celu usprawienia pracy wybierają jed­ nego gospodarza, tzw. szalaśnika, który bezpośrednio dogląda prac wynaję­ tych pasterzy. Wszyscy współwłaściciele biorą czynny udział w pomocni­ czych pracach na szałasie. Wyprodukowanym serem dzielą się proporcjo­ nalnie do ilości oddanych owiec na szałas, przy czym ser rozdzielany jest bez reszty. Na Żywiecczyźnie współwłaściciele pastwiska i owiec sami kierują na zmianę gospodarką na szałasie, przy czym zmieniają się co sezon. Właści­ ciele owiec otrzymują część sera w umówionej z góry ilości (licząc od sztuki oddanego inwentarza). Pozostały ser po opłaceniu kosztów utrzyma­ nia szałasu (np. wynagrodzenia pasterzy) dostaje gazdujący w danym roku tytułem wynagrodzenia za pracę i jako zarobek. Ten ostatni zależy od sezonu: raz jest większy, raz mniejszy. Kolejność kierowania gospodar­ ką przez współwłaścicieli jest stała. 2 2 Gazdujący współwłaściciel albo sam pracuje na szałasie, albo najmuje oprócz pasterzy bacę, który prowadzi gospodarkę mleczną. �SZAŁASNICTWO W KARPATACH POLSKICH 325 Formę przejściową pomiędzy organizacją śląską i żywiecką można było do ostatniej wojny spotkać w Beskidzie Wyspowym. Właściciele owiec wnosząc do gospodarki szałasowej pastwiska, będące ich własnością indy­ widualną, gospodarowali na szałasie na zmianę po kilka dni w zależności od ilości owiec (np. właściciel 10 owiec bacował 1 dzień), jak również w niektórych wypadkach długość bacowania zależała od miejsca postoju szałasu (np. każdy pasł na swojej polanie, którą wnosił do wspólnej gospo­ darki). W Tatrach koszty związane z szałasem oraz ryzyko gospodarki ponosi z roku na rok ten sam gospodarz, zwany bacą, przy czym nie musi on być koniecznie współwłaścicielem pastwiska. Zarobek jego stanowi nadwyżka sera pozostała po zapłaceniu dzierżawy za pastwisko i oddaniu części sera właścicielom owiec i opłaceniu wszystkich innych kosztów utrzymania szałasu. Obecnie właściciel owiec dostaje umówioną ilość sera od sztuki (np. 3 kg); do I wojny światowej stosowano mierzenie mleczności owiec i proporcjonalny do tego podział sera. W wyniku badań stwierdzono, że typ organizacji tatrzańskiej rozpo­ wszechnia się coraz bardziej na terenach sąsiednich. Przyczyną tego jest słabnące zainteresowanie ogółu gospodarzy pasterstwem na skutek i n ­ nych możliwości zarobkowania. Inicjatywa organizowania szałasu i kie­ rownictwa nim przechodzi z rąk współwłaścicieli terenów pastwiskowych w ręce wyspecjalizowanej zawodowo grupy baców. Nie bez znaczenia jest również rozpowszechnianie się podhalańskiego typu organizacji wypasu w związku z tzw. nowymi terenami. Są to tere­ ny na wschód od Pienin, administrowane przez władze państwowe i tery­ torialne oraz PGR, na których organizowane są szałasy oparte na trady­ cyjnych wzorach podhalańskich, na zasadach spółdzielczych. Hodowcy każ­ dej wsi zostali zrzeszeni w zespole wypasowym. Prawa i obowiązki członka zespołu określa specjalny regulamin, zespół nie maj jednak do dziś osobowo­ ści prawnej. Na czele zespołu stoi zarząd wybierany na ogólnym zebraniu członków. Gospodarkę pasterską prowadzi baca należący do zespołu. Wy­ produkowany ser dzielony jest pomiędzy właścicieli owiec (5 kg sera od owcy) i pasterzy (1,5 kg od owcy wypasanej oraz 0,5 kg na wyżywienie). Wynagrodzenie bacy i juhasów jest takie samo, lecz baca za kierowanie dostaje dodatek w postaci miesięcznego wynagrodzenia. Dochód pozostały po zapłaceniu wydatków związanych z prowadzeniem zespołu (księgowy) dzielony jest pomiędzy właścicieli owiec (10%), pasterzy (65—70%) i na amortyzację sprzętu (3%). Na terenach tych zarówno owce, jak bacowie i pasterze w przeważają­ cej ilości pochodzą z Podhala (ok. 80°/o), przy czym pod przykrywką nowej organizacji, jak wykazują badania, rola bacy jest tu równie dominująca, �326 BRONISŁAWA KOPCZYÑSK A-JAWORSKA jak na Podhalu, a nawet ze względu na trudności organizacyjne w nowych warunkach chyba jeszcze większa. Rola gospodarcza, jaką pełni pasterstwo, jest zmienna historycznie, jak również zmienia się na przestrzeni Karpat. Prawie wszędzie pierwszym celem jest przeżywienie inwentarza przez lato, natomiast na jednych tere­ nach (Śląsk, Gorce, Beskid Wyspowy i pastwiska urbarialne) na pierwszy plan wysuwa się użyźnianie łąk kośnych, na innych (Tatry i tereny wschodnie) większą rolę gospodarczą odgrywa produkcja mleczna. Na tych ostatnich terenach nie bez znaczenia są wielkie rozmiary szałasów (500—1000 sztuk owiec). W powiązaniu z gospodarką szałaśniczą pozostaje zimowanie inwentarza na polanach, które można jeszcze spotkać na Śląsku oraz gdzieniegdzie w Żywieckiem i Gorcach. Natomiast bardzo słabe jest u nas powiązanie gospodarki szałaśniczej z uprawą roli. Jedynie na Ży­ wiecczyźnie spotykamy tzw. jesienkę, czyli jesienny wypas we wsi, zwią­ zany z koszarowaniem ziemi uprawnej. Podobne zabiegi można było zgodnie z tradycją spotkać do niedawna również we wschodniej części Gorców. Podstawowym produktem tradycyjnego serowarstwa w Karpatach Polskich jest ser miękki na bryndzę, który wyrabiany jest na wszyst­ kich szałasach. Różnice w technice jego wyrobu są nieznaczne, ogranicza­ ją się do dwóch sposobów przygotowania podpuszczki, tzw. klogu, z żołąd­ ka cielęcego (żołądek z zawartością sernika lub płukany) oraz nieznacznych różnic w zabiegach związanych z uzyskaniem i utrzymaniem odpowied­ niej ciepłoty mleka. Zasadniczo różną technikę serowarską obserwujemy na Żywiecczyźnie, gdzie spotykamy szałaśnictwo krowio-owcze (produkcję sera oraz masła •z mieszanego mleka). Nawiasem należy stwierdzić, że podobna gospodarka prowadzona była do czasów I wojny światowej na Śląsku Cieszyńskim. W przeciwieństwie do sera miękkiego umiejętność wyrobu sera pa­ rzonego w postaci oscypków i małych zdobionych serków odciskanych całkowicie w foremkach znana jest wyłącznie w zachodniej części Żywiec­ czyzny, w Babiogórskiem, Gorcach i na Podhalu. Jeszcze mniejszy jest zasięg produkcji brusów — okrągłych serów formowanych w obręczach. Występują one jedynie w Gorcach i Beskidzie Wyspowym oraz żywe są tradycje wyrabiania ich w końcu X I X w. w Tatrach. Sprzęt potrzebny do wyrobu sera oraz jego nomenklatura są na bada­ nych terenach prawie identyczne (np. nazwy gieleta, puciera). Drobne róż­ nice obserwujemy odnośnie do funkcji dużej łyżki — warzechy, która służy bądź do mieszania żętycy, bądź ściętego sera, bądź przede wszystkim do jej chłodzenia. Na wszystkich terenach spotykamy cios lub cioszczek — drewnianą motyczkę do mieszania żętycy. Natomiast w Gorcach i Ta­ trach spotykamy odmienne narzędzie do mieszania ściętego mleka, zwane �SZAŁASNICTWO W KARPATACH POLSKICH 327 w Tatrach ferułą. Ponadto na Żywiecczyźnie spotykamy specjalne koryta do zbierania śmietany oraz ogromne maśnice do wyrobu masła, a na obszarze produkcji serów parzonych występują foremki drewniane po­ trzebne do ich produkcji. W związku z wyrobem oscypków jest rzeczą ciekawą, iż jedynie na Żywiecczyźnie spotykamy specjalne naczynie do wyrabiania masy serowej podobne do powszechnie używanego na Słowacji. Odnośnie do budownictwa badania tegoroczne przyniosły jedynie ma­ teriał orientacyjny przede wszystkim w postaci fotografii. W gospodarce szałasowej spotykamy zasadniczo trzy rodzaje instalacji: budynek służący do produkcji mlecznej oraz jako mieszkanie pasterzy; zagroda do dojenia owiec oraz zagrody do koszarowania; przenośne budki służące jako schron dla pasterzy czuwających przy owcach. W badaniach zwrócono uwagę na związek konstrukcji tych urządzeń z ich funkcją oraz na różnice nomen­ klatury. Przy zestawieniu różnorodnych form budynków w szałaśnictwie pol­ skim uderza występowanie obok siebie budynków stałych i przenośnych bądź to przenoszonych co sezon, bądź kilka razy w ciągu lata. Stwierdzo­ no, iż różnice te uwarunkowane są powiązaniem gospodarki szałaśniczej z sianokośną, a co za tym idzie, z użyźnianiem pastwisk. Budynki stałe spotykamy: a) w Tatrach, gdzie koszaruje się tereny na dnie dolin, blisko zabudo­ wań, albo nie koszaruje się wcale b) na polanach indywidualnych, na których prowadzi się gospodarkę szałaśniczą czy to w zrzeszeniu, czy też gdy zbiorowy wypas zorganizo­ wany jest przez właściciela polany (Gorce) ) wyjątkowo na dużych pastwiskach, które są podzielone na części użytkowane na zmianę, raz jako laki sianokośne, raz jako pastwisko (Tatry-Miętusia, Babia Góra). W tym ostatnim wypadku budynek szałasowy często jest jednak prze­ nośny, przy czym, zależnie od planów koszarowania, co roku ustawia się go na innej partii pastwiska (Żywieckie, Babia Góra, pastwiska urbarialne na Orawie). Na niektórych pastwiskach bardzo rozległych, gdzie warunki terenowe utrudniają transport, np. dla 5 części pastwiska zespół posiada tylko 3 koliby (hala Miziowa — Żywieckie). Budynki przenoszone po kilka razy w ciągu sezonu bardzo prymityw­ ne spotykamy na Śląsku Cieszyńskim, tam gdzie w drugiej połowie lata, po sianokosach, koszaruje się łąki prywatne leżące koło wspólnego past­ wiska. Wreszcie nie ma osobnego budynku mieszkalno-produkcyjnego tam, gdzie wypas organizowany jest nieomal w obrębie wsi, tuż koło gospo­ darstwa bacy. Sytuację taką spotykamy na tych terenach, gdzie paster­ stwo zanika, oraz w specyficznych warunkach nowych terenów wypasów. c �328 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA Rozplanowanie budynków jest mniej zróżnicowane niż ich kon­ strukcja. Przeważa koliba jednownętrzna (Śląsk, Żywieckie, Gorce), obok niej spotykamy izbę z watrą oraz komorę na produkty mleczne (Tatry, Gorce), wreszcie tam. gdzie wypas powiązany jest z gospodarką łąkową i hodowlaną, spotykamy budynki wielownętrzne podobne do zabudowań wioskowych. Różnice w urządzeniu wnętrza uwarunkowane są rozmiarami i spe­ cyfiką produkcji. Kolibki do czuwania przy owcach występują w najróżniejszych wa­ runkach i na różnych terenach, przy czym trudno jest w obecnej fazie ba­ dań ustalić jakąś regularność. Co do ich konstrukcji badania wykazały, iż spotykamy u nas wszystkie ich typy: zasłonę od wiatru, kolibkę skrzyniowatą z dachem dwuspadowym na nóżkach, nosidłach, płozach i nawet ko­ łach. Kształt zagrody dla inwentarza pozostaje w zależności od występowa­ nia gospodarki sianokośnej. Tam gdzie zagroda ustawiona jest w pobliżu łąki sianokośnej, jest ona zamknięta, z przegrodą do dojenia w środku. Tam gdzie nie ma w pobliżu ról ani łąk, używa się zagrody tylko do dojenia i ewentualnie nocowania owiec. Po ostatniej wojnie rozmnożenie wilków i rysiów spowodowało na wielu terenach konieczność zamykania owiec na noc. Jednak na nowych terenach, gdzie plaga ta występuje szczególnie silnie, doi się owce w jed­ noczęściowej strądze, takiej jaka używana jest na Podhalu, skąd pochodzą pasterze. Co do wykonania koszarów, spotykamy na naszych terenach koszary plecione z desek dartych (Śląsk Żywiecki, Gorce), koszary z żerdzi podłuż­ nych (Żywieckie, Tatry) oraz z żerdek pionowych. W ten sposób wykona­ na jest najczęściej ściana koszaru z otworami do dojenia. Po t y m krótkim omówieniu wyników badań w dziedzinie budownic­ twa, na zakończenie chciałabym poświęcić kilka słów materiałom dotyczą­ cym wierzeń i obrzędowości. Plan badań przewidywał zgromadzenie ma­ teriałów wyłącznie do obrzędów związanych z rozpoczęciem i zakończe­ niem sezonu wypasowego oraz wierzeń związanych z przetwórstwem mlecznym. Materiał oparty na współcześnie przeprowadzanych badaniach w czyn­ nych ośrodkach pasterskich nie jest duży, pozwala jednak na stwierdze­ nie, że w chwili obecnej naj ciekawiej z punktu widzenia obrzędowości przedstawia się teren Gorców i Beskidu Wyspowego oraz pogranicze Są­ deckie. Badania pozwoliły ustalić zasięg zwyczaju opędzania owiec dokoła wbitej w ziemię jodełki (Śląsk, Żywieckie, Orawa, Beskid Wyspowy. Brak Tatr). �SZAŁASNICTWO W KARPATACH POLSKICH 329 Resztki ograniczeń odnośnie do udziału kobiet w życiu szałasowym (zakaz produkcji serów — hala Myszyca, zakaz udziału w mieszaniu owiec — hala Półrzeczki) występują w Beskidzie Wyspowym. Ciekawe wierzenia związane z kozą, której obecność ma przeciwdzia­ łać czarom (Orawa i Żywieckie) i wężom (Beskid Wyspowy). Tradycje o utrzymywaniu ciągłości ognia na szałasie (Beskid Wyspowy, Sądeckie). Znaczenie dnia św. Wojciecha (24 IV) w wierzeniach tatrzańskich, a św. Jana (24 VI) prawie na całym terenie Karpat Polskich. Na terenie Beskidu Wyspowego spotyka się ponadto wierzenia związane z kultem św. Mikołaja. IV. OCENA MATERIAŁÓW Trudno w tej chwili ocenić w pełni wartość naukową zebranych ma­ teriałów — będzie to możliwe przy ich właściwym opracowaniu. Niewąt­ pliwą jednak wartością badań jest to, że przeprowadzone były w jednym czasie, na terenie całego obszaru Karpat Polskich i wedle jednego kwestio­ nariusza, dzięki czemu materiały uzyskane tą drogą są w pełni porówny­ walne. Mamy możność śledzenia jednych i tych samych zjawisk równo­ cześnie w całych Karpatach Polskich. Trwałe znaczenie naukowe ma również zanotowanie najnowszych form pasterstwa i przemian, jakie się t u dokonują w związku ze zmienioną sytuacją ustrojową i ekonomiczną. �