74 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2ca9455b9487ba0a6487963625dc1c31.pdf 263f56f5112366d23340475ef0ee2937 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:220 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:193 Title A name given to the resource Różne / LUD 1961 t.47 Description An account of the resource LUD 1961 t.47, s.643-705 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 642 lała równie'; Komisja Inwentaryzacyjna \V skł8dzie: mgr J. :Yrajchrzak, Anna Wirpsza, Danuta Tyszkowska, Cecylia Strzelczyk; Władysław Kręcichwost. Została również powołana Komisja Biblioteczno Archiwalna. Towarzystwo posiada swoją centralę we Wrocławiu przy ul. Nankera 4. Towarzystwo posiada 804 członków wpisanych do specjalnej księgi (po skreśleniu członków zmarłych i niepłacących składek). Posiadają oni legitymację Towarzystwa i działają w ramach organizacyjnych Oddziałów PTL. Porównując niniejsze sprawozdanie z planem przedstawionym na początku 1961 r. należy stwierdzić, że zasadniczo plan został zrealizowan:-' w znacznym stopniu (wydawniczy naukowo-badawczy). Największym osiągnięciem Towarzystwa jest wydanie 269,6 arkuszy wydawniczych. Do osiągnięć natury organizacyjnej należy ogromny zryw nowowybraaego Zarządu Głównego PTL w zakresie organizacji prac Towarzystwa, zgodnie z założeniami Statutu PTL. O. G. JAN ż ó R N E KUBARY A CONTRlBUTlON TO THE STUDY (on the Pacific OF THE ANCHORITE ISLANDS Ocean) Summary On the basis of explorations which the <,.uthor carried out in the Archipelago of the Carolini Islands in 1871-1875 he has presented the life of the inhabitants of above islands which were discovered by Bougainville in 1768. Jan Kubary begins his work with a characteristic of the flora and fauna of the isands and then proce des with an anthropological examination of the inhabitants who, he believers, are of lVIelanesian race. According to him their anatomical build is mucl', inferior than in the South Polinesians, both as to the development. of their limbs and the general dimentions. After a thorough description of the anthropolocical features the author quotes the characteristic customs of the population, Le. the numerical system and the vocabulary of the inhabitants of the Anchorite and Samoa Islands. That part of Kubary's work with the annexed paradigms of the grammatical forms of the natives has very great value even now. The author gives further a fairly detailed survey of the social organization on the islands; he speaks of architecture. arms, forms of religious life and of social culture problems. A great deal of his attention is devoted to the question of youth education (initiation, taboo, good care of the hair). To the problems of material culture belong also the descnptions of the Agomesian boats. A detailed survey of all sorts of tooh; and arms, as well as of methods to make clothing and prepare food, comes at the end. This ethnographic work (unpublished up to now) is a valuable contribution to the study of the Pacific Ocean primitive tribes and of their culture. �644 645 RYSZARD GANSINIEC LA TONSURE DANS LA CIVILISATION :\1EDITERRA:\EENNE Resume Dcpuis l'etude magistrale de :\1. Wilckcn sur l'Offrande des cheveux, nous ne possedons pas de recherches comprehensives sur la coupe des cheveux rituelle. M. Wilcken en ethnographe traita en premier lieu les usances des peuplcs primitifs et n'evoqua les coutumes des peup!es anciens que pour prouver ses propres vues. II y a done une lacune evidente dans l'histoire de la civilisation des peuples anciens que nous essayons de combIer. Nous preciserons non seulement les rites et les usages se rapportant a la coupe des cheveux, mais nous mettrons aussi en vue leur origine et leur fonction, nous determinerons les motifs ou les emprunts qui conduisirent a la genese et a leur maintien durant des sil~cles. Pour eette raison nous preferons une exposition historique a une synthese systematique. D'apres ce plan l':Egypte et les peuples de l'Asie Mineure forment un groupe politique et ethnographique uni comme representants de la civilisation orientale. L'Hellade et Rome constituent l'autre groupe qui donnait naissance a la civilisation occidentale: nous presenterons ce groupe d'une importance exceptionnelle pour la connaissance plus approfondie de l'Occident comme seconde partie de notre etude dans l'annee suivante de cette Revue. En Egypte nous rencontrons la coupe complete de la chevelure et de la barbe depuis Ie commencement de l'epoque historique, surtout a la cour royale: obligatoire pour les fonctionnaires et employees royaux elle se diffuse parmi les differentes classes de la societe, penetrant peu a peu jusqu'a la bourgeoisie. C'etait alors sans doute une innovation relativement recente: la preuve evidente en est la perruque obligatoire et la barbe postiche des dignitaires dans des actes officiels et publics. Nous sommes enclins de voir dans cette innovation un reviremcnt de la mentalite, une manifestation d'un esprit militaire, discipline, meme belliqueux. Cette explication n'est pas conforme a la vue COUl'ante qui impute cette innovation a la prevalence des raisons d'hygiene; nous ne nions pas que ces raisons plus tard suffisaient amplement pour maintenir cette pratique qui, du reste, jamais ne fut universelle, puisque les classes inferieures, p. ex. les pecheurs et la patres, resterent fideles au costume des ancetres avec leur chevelure et leur barbe. Pour la classe des pretres et en general pour Ie persc11l1lo:lde service de temple, la tonsure devint au CaUl'S des temps un signe distinctif de leur profession, parce qu'ils ]'etendaient, pour des raisons de purete absolue et ideale, non seulement aux sourcils, mais a tous les cheV2UX du corps qu'ils rasaient soigneusement. - En outre, on pratiquait en Egypte la coupe des cheveux en signe de deuil, et l'offrande votive de la chevelure lors du recouvrement de la sante apres une maladie perilleuse. II est probable que plus tard, s'accommodant a la pratique asiatique, les Egyptiens marquaient les condamnes aux travaux forces dans les mines, par la tonsure de la mi-tete. En Mesopotamie nous trouvons chez les Sumeriens des pratiques tres analogues aux egyptiennes, et ce qui est plus, nous en constatons l'isochronie complete. Aussi a-t-on des longtemps soup<;onne l'origine commune peremptoirement de quel centre cette coutume rayonnait. Tout de meme, il de cette pratique, mais jusqu'a ce jour il nous est impossible d'affirmer est de beauccup plus vraisemblable que l'Egypte ait emprunte cet usage des Sumeriens que l contraire, a moins qu'on n'admette - comme propose :VI. Hommel - un troisieme peuple a l'ouest de l' Arabie qui serait Ie vrai createur de ces pratiques et dont les autres aient imite les coutumes. Les Sumeriens ont done la tete et la face rasees, mais pour des ceremonies officielles ils se servent de perruques et de barbes postiches. Meme les dieux s'accomodent a ce ceremoniel de la co Ul' royale. Mais jamais la tonsure ne devint aussi universelle et populaire qu'en Egypte et se maintenait durant les ages principalement comme toilette exclusive, et par la privilegiee, des souverains de Babylon. Cette tradition dynastique survecut a tous les changements politiques et cataclysmes jusqu'a l'epoque perse. - A cote de cette toilette de cour avec ses perruques et barbes postiches existaient des usages populaires, surtout la tonsure de deui!. plus tard encore, apres l'evenement des Assyriens semitiques, les Babyloniens adopterent deux formes de tonsure rituelle: l'offrande votive des cheveux et l'arrachement de la chevelure et de la barbe en signe d'infamie aux vaincus et aux prisonniers de guerre. Cet affront aux malheureux est d'une importance exceptionnelle, car en definitive cette coutume assyrienne crea la tonsure traditionnelle des esclaves. Quant aux Hittites, les sculptures et peintures demontrent l'cxistence d'une tonsure de mi-tete chez leurs auxiliaires. Sur les Israelites nous sommes beaucoup miex informes que sur les autres Semites grace aux nombreux ecrits d'un temps relativement vieux: la circonstance qui rallie ce peuple comme precurseur du christianisme a la theologie d'aujoud'hui, a plut6t complique l'interpretation du rituel q u·eclairci. Les Israelites ont la tonsure de deui! commune avec les autres Semites, evidemment com me survivance du primaire arrachement des chevellX. Aussi Ie nazi rat n'est pas etranger aux autres. Par contre, Ie costume des pretres et des levites est l'exacte imitation de la tenue des prctres egyptiens. Les Arabes possedent des tonsures beaucoup plus variees. Avant tout :'?US rencontrons une coiffure nationalc qui, au dire des Anciens, rappelait Olen !a thesCis hellenique, c. a d. la coupe des frisons au-dessus du front, �H47 6-W coupe commune sans doute aussi a d'autres peuplades semitiques. II nous cst impossible de decider, si cette tonsure est la survivance rudimentaire d'une coupe de chevelure plus extensive au meme complete (il y en avait parmi les Arabes, p. ex. les Wahabites qui rasaient la tete entiere) au l'emprunt d'un autre clan asiatique se parant d'une demi-chevelure. En tout cas, cette frisure etait semblable a la coiffure nationale des peuplades thraces, bien connue grace aux Abantes et aux Phrygiens habitant Ie sol asiatique. - Ce que nous savons, du reste, des Arabes, se base sur des mentions des ecrivains mahometans et semble commun a taus les Semites. La tonsure de deui! etait pratiquee parto ut, ainsi que la tonsure votive et meme Ie nazirat: taus ces usages persistaient avec une tenacite singuliere jusqu'a nos jours. Toute une serie de tonsures semble etre empruntee de la culture greco-romaine: surtout l'aqiqa (tonsure des jeunes gens, plus tar d des enfants) derivee de la tonsure des ephebes, la coupe de la chevelure des esclaves et des prisonniers de guerre avec Ie rite de la manumission, cnfin la coupe (l'arrachement) des cheveux en signe d'infamie pour les adulteres. JAN THE CZEKANOWSIG PODHALE REGION FROM THE OF VIEW ANTHROPOLOGICAL POINT Summary The analysis of anthropological conditions of the Podhale Region in perspective of the anthropological structure of the population dwelling in the southern limitrophe zone of the Vistula Basin leads to the following conclusions: On the foothills of the Central Carpathian Mts, just as on the foothills of the Sudets Mts, an archaic zone has survived consisting of an absolute :najority of Lapponial element dwelling between the great route of Subcarpathian loess formations, connecting the Ukrainian Steppe with the inside of Western Europe, in the north and with the wooded Carpathian slopes below the track of the meadows and pasture-grounds called poloniny and hale. Using that track the Wallachian shepherds moved from the interior of the Balkan peninsula, almost up to the Danubian slopes of the Western Carpathian Mts. The archaic zone of an overhelming majority of Lapponial element is most probably a relic ol a formation testified by the epipaleolithic discovery from Ofnet in Bavaria. The inhabitants of the above mentioned track of meadows and pasture- grounds have some influence marks of the shepherd Wallachian population with a considerable touch of Armenian element, comparatively well preserved in the anthropologic relics of the East Carpathian population viz, in the Guzuls which became Slavianized not long ago. The inhabitants of Podhale, although they udoubted!y belonged previously to the anthropologic shepherd group, prove to be much more alike the population of the Sandecka Valley. It proves that the main mass of the population which settled in Podhale came from that very direction. This is also in concordance with the general topographic configuration. The population from the foothills and especially from the Sandecka Valley moved in the mountains along the valley of the Dunajec River. The more typical mountaineers (Górale), both Polish and Russian, in the Carpathian zone of the Żywiec, Grzybów and Gorlica Districts have still a marked resemblance to the WalIachians from the Province of MoraVIa. The Podhale Region, together with the neighbouring foothills, deserves a thorough investigation on a community scale, or still better a parish scale, because the parishes are the genuine isolation centres of the village population, as it has been proved by Krystyna Modrzewska. A district scale is too general and effaces the local particularities. It should be emphasized that the investigations of Julian Talko-Hryncewicz didn't sufficiently elucidate the anthropological conditions of the Podhale Region and its neighbouring foothills. They give erroneous results because Talko-Hryncewicz as an "experienced anthropologist" used to chose "typical" samples, whereas correct results can be obtained only at random, if one cannot embrace the whole material investigated. His results proved to be worse when he has dealt with the Gorais, looking for the Dalmathian type. As to his investigations on the inhabitants of the foothills, the results are better, because there he didn't much care about choosing his observation material. His other investigations revealed that he had a special predilection in choosing beautiful women. This caused enormous divergencies between the anthropological picture of men and woman, like, for instance, in his investigations in Lithuania. .rOZEF GAJEK A STUDY ON THE ETHNOGRAPHIC DIVISION INTO REGIONS. OF POLAND Conclusion The present cartograms leads attempt to sum to the following up the existing conclusions: Polish ethnographic �1. Poland is distinctly differentiated from the point of view of folk inventory composition into a number of spatial units, their boundaries being more or less analogous to the: a) various ranges of Polish dialects elaborated by K. Nitsch; b) administrative and political frontiers of various periods (since the 13th century till 1918); c) areas of various tribes and kindreds (compare Sto Arnold and J. Natanson - Leski); d) sketch cartogram by J. St. Bystroń in his Introduction to Polish Ethnography (2 nd edition); e) ranges of archeological cultures in Poland (the archeological ranges and their confines have been worked out by J. Czekanowski, Ethnographical delimitation of Poland in the light of history, 40th report of the Polish Academy of Sciences and Lettres (1935), no 3, page 64; K. Moszyński, Causes of folk culture differentiation, Lud IV, page 88 B, fig. 3. A. Nasz in relation to Silesia: op. cit. page 397, map 8); f) as well as in accordance with the late colonization processes (North Prussian Masuria, Kurpie) thus analogous to the route or the primitive mountain and backwoods deserts. 2. The above mentioned spatial units are of two kinds; one of them are the result of exterrior foreign influences and divide Poland into zones, belts and smaller areas; their characteristic feature is a certain spacial overflow beca use the diffusion of some particular clements for centuries penetrated into the ethnical territory of Poland and enfolded it in a various degree. 3. The second type of the spatial units is limited; here belong cultural regions, connected with a geographical environment which was, true enough, changeable but definite, cultural regions connected with a multisecular historical tradition. Those units, which have been called in the present paper regions or cultural fact complexes, arc just analogous to the ranges of dialects, tribe and kindred territories and more recent administrative and political frontiers, such as the Prussian annexed territory, or the Province of Podlasie, the latter being an area belonging to the ancient Jadzwingi tribe with a layer of Masovian colonization. 4. The zonal differentiation of Poland because of a difffusion of spatial influences is compsed of: a) ranges of western influences parting Poland along the axis passing from north - east to south - east. Three belts can be singled out in that connection (sec map) the western one (Silesia, Great Poland, Pomerania, Varmia, Western Little Poland and Masovia), the middle one: (see map) Masovia, Poland, former East Prussia), b) c) d) e) f) the eastern belt the least influenced by the west- (part of the Lublin Voivodeships, Rzeszów and Kielce VOivodeships); the second bundle of ranges lies on the north - eastern borderline with a relic inventory preserved by the backwoods environment but having also elements connecting that area with White Russia Lithuania, Latvia and even with Estonia and Finland; , the third borderline is composed of northern ranges of mountaineer culture elements, with an important contribution of Wallachian, Roumanian, Hungarian, Ukrainian and perhaps even more ancient Thracian elements carried westward by the Carpathian shepherds, the fourth ethnographic boundary of foreign influences is the range confluence of phenomena typical for Bohemia, Southern and Centrai Germany and Lusatia, the northern and eastern confines of the mentioned ethnographic boundary being in Silesia; a special problem is the area of Western Territories which returned to the Polish State after World War II. (Pomerania, the Lubuska Province, East Prussia and Lower Silesia) where the material culture left by the German population and found by the settling population has also a boundary character; this phenomenon is located within the limits of the spatial zones in map No. I; the southern zone is probably also the results of ancient influences which were coming from the south; above zone comes to light within the ranges of foot mortars and perhaps distaff bodkins ought also to be ranked among; yet it request, some additional typologic and ethnographic investigation. S. Beside those spatial units the bdore mentioned ethnographic regions come forward fairly distinctly the region of Little Poland and Silesia (both have analogies in the Ukraine, Great Poland, Province of Sieradz, West Pomerania, with the East-Pomeranian Baltic substratum and with the Masovian Region). The spatial conditions between the regions are illustrated by the maps from 3 do 8; they t.hrow also light upon their mutual dependency and relation.s. 6. In the Liitle Poland Region is worth mentioning the western part of the Rzeszów and Kielce territories as weD as the southern part of the Lublin Voivodeship, thus to the north of the Highland Lask boundary; that area free of western and north-eastern influences lies south - west from the north - eastern boundary and is a territory which was in the past in the least degree subject to diffusion and migration processes. On the after hand, we find here Ukrainian and Liltle Poland's cultural equations. i. In a number of maps appear analogies between the north-western zone (Pomerania, Kashubia) and Little Poland, especially its eastern part. Similar equation can be perceived between the Podlasic Provinc0 �I '> and the Beskid Mts (especially the Zywiec Chain). It leads to the presumption that the Masovia Province such as we know it today has a character of a delimiting area, thus of an area which is younger in the cultural sence. 8. Finally it ought to be emphasized that the watersheds of the Bzura, Ner and Pilica Warta Rivers, thus the areas of the Sieradz and Łęczyca Districts were the gateway for the influence of numerous phenomena coming from the west which is registered in the maps by means of a wedge tearing the ranges of the old phenomena existing in the Sieradz and Kalisz Districts as well as in the Kielce and Radomsko Territories. Above wedge turns more or less from the line Matów - Kunelów to the east, in the direction of Sandomierz and Zawichost, crosses the Vistula River and runs into the Rzeszów and Zamość areas. The results of the said influence on those territories is a vanishing of old forms of cultural phenomena. Map. 1. Intensity of western influence. 2. Crossing of the zone of western influence with the north-eastern boundary. 3. Main boundary zones and territories of cultural complexes. 4. Silesian cultural complex. .J. Territory of ranges belonging to the cultural complex Great Poland - Kujawy. 6. Spatial range of the Sieradz cultural complex. 7. Spatial range of the Masovia cultural complex. 8. Ranges of cultural complexes Little Ponad Pomerania. KRYSTYN A HOFMAN -LI ANDZIS SOME THADITIONAL CEREAL CULTURES IN THE POLISH VILLAGE IN THE LAST DECADE OF THE 19th AND AT THE BEGINNING OF THE 20th CENTURY. Summary The present article deals with the cultivation of some relic and archaic cereals which survived in. the peasant rural economy until very ,<'cenUy; it is based on ethnographic field investigations from the whole tcrritory of Poland. With that material the author's aim was to make a cartographical-comparative analysis and to draw conclusions on the dynamics of the Polish folk culture in the domain of some traditional cereal cultivation. Out of various relics the article emphasizes in th.:first place the mixing of wheat and rye (map No I) and the sowing of some old sorts of rye, among others a kind of rye called krziea (map No 2). In this connection the author gives an explanation of the various O.) t meaning of the expression "krzyć się" (map No 3) and a survey of old traditional sorts of rye cultivation (map No 4), shows the range of old traditions regarding spring rye cultivation (map No 5), as well as the range of spring and winter wheat (map No 6). On base of results obtained a centre of most traditional elements, connected with cereal cultivation has been marked out (map No 7). As an attempt of a cartographic interpretation in tracing limitrophe zones of cultures not on base of their ranges but on base of their transition forms (map No 8) a three-zonal belt has been drawn showing the range of elements connected with the traditional cultivation of cereals but having a transitional character. A relative chronology showing the vanishing of cereal traditional elements cultivation on base of their limitrophe range analysis is given in map No 9. .JERZY GROCHOLSKI lVIETHODS OF DRYING CORN IN POLISH PEASANT IN THE 19th AND 20th CENTURIES FARMS Summary The present work is an attempt to analyse, in frames of a systematic differentiation, the various methods of drying corn in Polish peasant farms in the 19th and 20th centuries taking into consideration changes in time and space connected with the disappearing or spreading of the basic forms. Till recently it was impossible to carry out detailed investigations because the materialon that problem had a very fragmentary character. It was not until the results of territorial research work in 338 places of the Polish Ethnographic Atlas staedy network were elaborated in a carthographic series (according to uniform questionnaires) that the author was able to make a cartographically - comparative analysis of the data from the whole territory of Poland. In order to examine the collected materials in a wider scale he made use (for illustration purposes) also of some publications by foreign authors dealing with that problem in other European countries (Austria, Germany, Czecho-Slovakia, Italy, Slovenia, Sweden, Ukraina, \Vhite Ruthenia). The formal and comparative analysis of the carthographic materials worked out leads to the following conclusions: I. The various methods of drying corn in Polish be divided into two main cathegories: a) drying of mown corn ("na garściach"): b) drying of sheaves. peasant farms can �b) Function The latter cathegory covers three systematic groups: I Drying of single sheaves. II Drying of shocks. III Drying by means of different wooden devices. Above groups can also be split into subgroups, types and varieties according to the way of stacking sheaves (e. g. horizontal, vertical stacking) :'lnd to their quantity. The oldest traditions which survived in Poland mention the following basic methods of drying corn: a) b) c) d) drying of drying of drying of drying of drills (see e) drying by mo\vn corn. single sheaves stacked horizontally or vertically. shocks horizontally crossed or horizontally parallel. vertically circular shocks or shocks set vertically tables III and IV) and means of various wooden devices (see table V). in At the end of the 19 th century the most extended form of drying corn in the southern, eastern and central provinces of Poland was the procedure to dry mown corn or set in horizontal shocks and above all in horizontally crossed; less often was the corn dried in single sheaves. Vertical shocks were found mainly in north-western regions, and less often in the Carpathian foothills, in the Lublin Region and in the Podlasie Province. The range where corn was dried by means of various wooden devices embraced exclusively mountainous areas. During the period between the two World Wars and after the Second War the custom of drying mown corn (especially winter crops), in horizontal shocks and in single sheaves has been given up (see maps No I and 3); on the other hand, vertical shocks and especially vertically circular shocks expanded on a mass scale (see maps 5, 6 and 7). Above expansion of vertically circular shocks and those set vertically in drills which began at the end of the 19 th century is connected with the introduction of the scythe as the basic tool for mowing (instead of the traditional sickle), which accelerated the removing of the crops; the setting in vertical shocks, requesting less work and securing a quick drying proved to be more practical than the previous method of setting the corn horizontally. The drying of corn by means of various wooden devices - now, as before, is met with in the highlands as a particularly typical example of a form conditioned be geographic and climatic factors (see map No 9). 3. Corn shocks differ both as for their setting and function. In that respect the followi:1Z differentiation of basic shock forms is noteworthy: a) The function of vertical shocks is the drying of corn bound in sheaves, as a rule immediately after having been mo\vn: in vertically circular shocks chiefly winter crops, in shocks set vertically in drills mainly spring crops. of horizontal shocks: to complete the drying of crops which were exposed for drying in mown patches and to store in the field crops temporary protected against rain; horizontally crossed shocks concern mainly winter crops, horizontally parallel shocks are arranged mainly for spring crops (the above is basically a preparation of the crops to be taken to the barn). 4. The horizontal shocks, being a form connected (as to the manner of setting the sheaves together and as to their function) with the ricks or stacks, derive probably from the ancient tradition to keep the crops in the open air or under a covering; that circumstance may prove that in the zone of the form discussed, barns appeared comparatively lately. It is of interest to note, that shocks of this type survived for the longest time in South - Eastern Poland where, according to statistical data prevail barns of the smalest cubic capacity on a country scale. S. Undoubtedly many a fact suggests that the shocks appeared in Poland as a form borowed from Germany (ancient expansion ranges, mainly in south - eastern provinces, some loan - words). Yet numerouus Polish names within the limits of expansion ranges, stated according to oldest traditions kept (e. g. "kopka" vel "kupka", "postawka" vel "słonik", "kuczka" vel "kucka", "rząd"', "kozioł",,,baba"), are arguments in favour of a national provenance of both the vertically - circular shocks and the shocks set vertically in drills - irrespective of analogie forms brought by the German immigrants. On the other hand, sporadically the forms found in Poland of late (20 th century), i. e. shocks set vertically in three - and in four - drills are probably of German origin (the threedrills shocks being a Brandenburg Lużyce variety and the fourdrills shock a Lower - Silesian one). 6. Among numerous names of crop shocks (see maps No. 4 and 8) two groups of names are of special interest: a) names connected with the form of the shocks (e. g. "Krzyż" Poland, "kriz" Slovakia, Slovenia, "kreuz", "kreuzhaufe" Austria, Germany, "crocette" - Italy). b) names connected with the quantity of sheaves in the crop shocks. The dialectic terms belonging to the second group like, for instance, "dziesiątka" (10 sheaves), "mendel" (15 sheaves) and "półkopek" (30 sheaves) are relics of the ancient means of counting the crops on the basic of the sheaf quantity; those were counted by a sixfold - decimal system (one kopa sixty sheaves equalling four mendeIs or two half _ kopas - "połkopki"). Especially the counting in mendeIs and półkopki is a classical example of this sixfold-decimal system. �G55 7. The basical methods of drying crops stated in Poland (horizontal shocks, vertical shocks, crops dried by dint of various wooden devices) are also spread in many other European countries, the expansion ranges of the different ranges being subject to geographic and climatic conditions. It is presumed the above forms same into being in Slav, Roman and German countries quite independently under the influence of similar geographic and climatic conditions. This might be an explanation of the numerous analogies of so spacious a territory and so differentiated from the ethnical point of view as the territory of Europe. As to cultural peculiarities, those are seen in the specific forms of the varieties, the expansion zone of which points to the genetic link with territories of some groups or ethnic formations. JANUSZ BARNS, BOHI'A~OWICZ CALLED SPICHRZE - COMPARED TO OTHER GRANARIES IN PEASANT FARMS IN POLAND AT THE TURNING POINT OF THE 19th AND 20th CENTURIES. Summary The article under the above title is as a matter of fact the first attempt in the Polish literature to make a classification of peasant barns based on the principle of a morphologic functional, temporal and spatial differentiation. The problem of barns has been discussed in comparison with other farm premises serving the same purpose. The examination of the process how the barns disapeared and of the development dynamics of the new premises for the threshed corn enabled to explain the reason of the regression of the barns on the territory of Poland. The material basis of the present article were territorial investigations connected with the P.A.E. (Polish Ethnographic Atlas), dealing with the problem of barns, and performed in 1955. Besides the results of atlas investigations, the author made use of the unpublished materials, from ethnographic archives, philologic and architectonic institutes; as to the literature and results, he quoted them from questionnaires. When working at the problem he used the cartographic and comparative method. The spatial range of the barns was examined on base of their quantitative differentiation. The typologie classification was performed on base of systematics by pointing out characteristic sets of features for the territory investigated. When analysing the material of 1860--1960 and basing on literature and sources before that period one can state that the barns on the territory of Poland are in full regress. Map No I shows the process of barn disappearance during the last century. The areas drawn under I mean the territory \vhere the barns appear in all places, under 2 - territory where the barns are met with sporadically, under 3 - territories with no barns but with a live tradition of them, under 4 - territories with no barns and no tradition kept but the literature, mostly historical, gives evidence that such premises did exist before the period invc3tigated in this article. The reasons of the disappearance of barns on the territory of Poland are most certainly the spreading of new, mare economic premises for keeping the ~orn, such as (in a chronologic succession): pantries (map No 13), pantnes near farm premises (maps No. 15 and No. 16) and garrets in ~remises and livin~ houses (No. 14). Investigations of particular objects, basmg on the analysIs of the whole material, have shown that the barns fou~d .on the territory of Poland could be divided into several types and vanetles. In order to make a typologic differentation the author based on a morphologic principle. Among features which ought to be taken into consideration, the following should be quoted first of all: construction of walls (map No.3), forms of the roof (map No.4), kinds of foundation (map No.5), planning (map No.6) and size. When confronting the results of the maps from No. 3 to No.6, one c~n state tha~ the spatial ranges marked on them point to some regularltles and thiS leads to the eHmination of definite types and varieties of barns, su~~ing, so to say, features of the same spatial spreading. In order to faclhtate the problem, those types are given names. according to their territorial localization. 1. Type of the Silesian - Spisz Region (map No.8). The characteristic features of that type are: planning in a shape of a rectangle or a square, th.e dimentions being from 3 X 3 to 4 X 5 m; the framework of the wall IS pasted all over with clay; the foundation laid directly on earth, on ground\vork Or on corner stones; domeshaped arched framework for~ing the ceiling of the barn; the building is storeyed, with a lad de; fnslde and a two or four - shed roof, comparatively flat, lightly coveringthe framework, structurally not connected with the latter' from the genetic point of view the author ranks that type with the rou~d, South European and Slovakian barns. The range of that type on the territory of Poland is one of the arguments in favour of the above hypothesis. IT. The so called Lubelsko Mazowiecki type (map No.8). The ~haracteristic features are: planning in a shape of a square with sides' I~ the limits of 2,5 X 2,5 to 4 X 4 m; timbered walls; the foundation laid directly on the earth or on corner stones; one - storeyed construction; roof of a pyramidal shape or a four - eaves one, often hanging deeply down., thatched. The author links genetically above type through South European barns called "ambary" with the Old Slav box - shaped �6!J(i granaries and presumes that type to be the oldest met in Poland. The range of that type, embracing areas with the most conservative buildings, as well as some results of archaelogic investigations, are the main arguments supporting the hypothesis of that kind of barns. III. The Northern East - European type. This type splits into two subtypes: barns with a narrow front wall (map NO.9) and with a wide front wall (map No. 10). The common features of the subtypes are: planning in a shape of an rectangle, their dimension being 2·'~ 3 mm 4 X 5 m., timbered walls, foundation on piles or on corner stones, one storeyed construction, roof with two eaves, not hanging down; if the roof is hanging down, it is sometimes supportec by pillars. The features by which the subtypes differ are: the etrance and the recess are in the wide front wall or in the narrow wall, the interrior is planned in line with these features. The author thinks that the north-western European type dates probably from the XIIth, XIIth century in the Slav regions where granaries, called klecie and żytnice are met together with logbarns playing the role of dwelling premises and store - rooms for keeping garments. IV. In addition to above mentioned we sporadically find in Poland barns which are morphologically connected with the Scandinavian and German granaries (photos No. 20, 21, 22) are new stone barns which are basically a further continuation of the ancient wooden form. The names of the barns show some connections with their morphology. Six of them, belonging to different roots of the language because of their wide spreading and frequent use, have been described in a more detailed way in the present work, viz. "spichrz" and forms connected, "swiren" and forms connected, "sypaniec" and words connected, "sułek" "sołek", "lamus" and "komora". The summing of the results, shown on the map which points the range of the barn with the results of maps showing the range of the other means for keeping the corn (maps 13-16), the data from literature and the genetical investigations all that gives the possibility to reconstruct in a dynamic form the process of coming into being. development and causes of the gradual disappearance of the barn on the territory of Poland. It is most certain that the choronologic stages of above process were as follows: The most primitive forms of premises for keeping corn, according to archaeIogy and history of Western Slav territories were h:)les for the corn, bins and receptacles of conic form, called spichrze koszowe. The geographic ranges of above mentioned old forms for keeping corn were mainly conditioned by the geologic and geographic structure of the area. The function of those primitive "barns" (spichrze) was exclusively to keep the corn. During the period of early feudalism in the Xth-XIIth century, due to changes of the farming forms, the small and unpractical receptacles like the before mentioned holes and conic granaries proved to be not spacious enough to keep the whole harvest. It was, therefore necessarv to look for new constructions which could be a dry and 'convenien"t depository for storing corn during winter. The role of such depositories begin to play small house - like barns (genetically connected with the box - shaped granaries) on two or four pillars. That old form of the Slav barn called, "żytnica", "sąsiek" (the construction of which was rather similar to the "ambar" log - granary) developed later into a type of corn reseptade whose range still covers the southern and the central eastern part of Slav territories (the Lublin Region in Poland) and in the 10th-14th centuries embraced probably the whole Slav area. The function of those house - like small barns called "kleć" and perhaps also "sołek" was exclusively to keep corn. In the 12th-14th centuries due to western and north-western influences two kinds of premises for keeping corn prevailed in Poland: log buildings having beside the function of keeping corn another fonction, i. e. to serve as a sleeping room and a store - room for keeping dresses; in a later period the second kind of premises appears, viz, a cell attached to the house. The log - barn, serving for the three functions mentioned above developed, most probably, from the Slav granary under the influence of North - German receptacles serving for living purposes and for storing garments. By such an interpretation of its genesis that process must have taken place in the limitrophe zone of North-German and Slav territories if we take for granted that it happened through the German mediation in the zone of the eastern German- Slav frontier. The names "spichrz", "lamus" which are of German origin, suggest that the second hypothesis is more probable. Owing to the expansion of the barn with a triple function the old granaries vanished from the territories where the afore, said German influence was most strong (Pomerania, GrE~ater Poland) and from areas where petty gentry manors prevailed. Yet, the new form of the barn did not cause the total disappearrance of the old objects. The new gran'lries were adopted only by big land property (petty gentry, free farmers), whereas minor peasantry still used the old means of keeping corn. The type of triple function barn did not find an application in the northern part of the Province of Małopolska because of the economic ~tructure of that region. Yet, under the influence of that building the 42 - .. Lud". t. XLVII �658 old forms of receptacles, the so called "klecie" (similar to the "ambar" granary) changed into a transitory type containing both old end new features. The area specificity of the Silesian Region was the reason why the new barn did not find application in such forms as in the remaining territory of Poland. Its log- construction after having met the old Silesian or Slovak type of barn (wattled and pasted all over with clay) changed into- specially strong log - type dome - shaped barn which became a kind of fortification work. The economic development of the Polish village during the 14th-15V• centuries caused that the barns of the old type proved to be too small (just like the previous holes and bins) to meet the requiremens. In big farms the question of storing corn had been completely settled by means of building bigger barns with triple functions to serve as granary, living room and storage for garments. As to small farms that role has been plaid by the pantry, - a new store - room spreading in Poland under the German influence. The application of that sort of receptacle in the peasant household had a double action upon the barns existing in Poland: 1. It led almost on the whole territory of the country (except in the northern part of the Lublin Region and in Silesia) to a gradual vanishing of the corn receptacles of the "kleć" type, which were up to that time in general use. 2. It gradually limited the role of the tree - function recepcles in big farms. The before mentioned cell by the house became both a living and a cloak-room although it did not quite eliminate the existing barn. In the XV-XVIII centuries beside those cells in the complex of living premises new corn receptacles appear in Central and Eastern Poland; they were either annexes to the farm buildings or made a unit with the house or with the granary called "spichlerz" or "komora". The cause of their application was the impoverishment of big farms which had previously a barn; another reason explaining their origin was the tendency to adjust the cell annexed to the house for living purposes. Premises of that type didn't find a wide use. Neither did they have influence upon the elimination of the basic forms of that period, the aforenamed "spichrze" and "komory". The two kinds of storages for threshed crops, the "spichrze" and "komory" are met with almost on the whole territory of Poland up to the end of the 17th century, i. e. to the moment when under the influence of stone constructions and of the new forms of granaries garrets in houses, first the "spichrz" and later the "komora" gradually vanish, beginning from north and west. TOMASZ BARNS SKARZYNSKI CALLED STODOŁY IN THE POLISH FOLK IN THE 19th AND 20th CENTURIES An ethnographic analysis BUILDING of some of its features. Summary The aim of this work is to present in a cartographic form some problems connected with the shape, function, construction and dialectic nomenclature of the building serving in the peasant rural economy for the storage of non - threshed corn, straw and hay. The material base for the work were field investigations carried out in 1954 - 60 for the Polish Ethnographic Atlas in 336 villages of the permanent network. In some cases the cartograms were enriched with material taken from literature, scientific archives and questionnaires. On base of archaeologic excavations (e. g. the City of Gniezno) we can state that probably as early as at the beginning of the lVIiddie Ages lhe Polish population used some special buildings for the storage of the crops. Yet, the genesis of the barn on the territory of Poland has not been quite elucidated up to now. In literature prevails the view that above building is of German origin because of its name ("Stadel" - Polish stodoła). The differentiation on the basis of the barn localization within the limits of a peasant farm can cast some light upon the origin of that premise (map No.2). In the south of the country we meet only clay threshing floors contiguous to the living house or to some other farm buildings; they may as well separate the living house from other farm buildings. Those threshing floors have been probably one of the most primitive forms of the barn. One can presume that the so called sąsieki-corn-bins have been completed later. At the present time we find on the territory of the whole country detached barns with threshing floors and corn - bins. Map No. 2 shows the range of the polygonal barns on the territories of Poland and Czecho-Slovakia being one of the most primitive forms of detached barns which were perhaps the continuation of round huts in a horizontal plan. The function of the barn wasn't everywhere the same. As it is shown on map No.3, in the eastern part of Poland that building serves not only for threshing of the corn On its threshing floor and as a storehouse for Straw and hay but often plays additionally the role of a granary. On the basis of an analysis of map No. 4 we can state that there is a tendency in the northern regiones to construct country buildings with �()GO 661 a narrow front wall. The ranges of barns and living houses built in that way are the proof of it. There is a hypothesis in the ethnographic literature that the barn originates from the living house. That opinion is supported by the fact of meeting in Poland ceilings or constructions made of perches protecting the threshing - floors or the corn - bins (central and nart - western regions. See map No.5). Maps No. 6 and 7 are devoted to the dialectic nomenclature connected with the barn. It is of interest to consider the range of the name "zapole" (meaning corn-bin), which probably occupied previously a much larger territory and now has been interpenetrated by the range of a more recent and very expanded name of sąsiek (also meaning corn-bin). SL;ch names as "sąsiek", "zapole", "strona" may prove that the threshing floor existed first and the corn-bins have been adjoined later. The last group of maps (Nos 8, 9, 10, ll) illustrate various constructions of walls and roof models of barns on the territory of Poland. It results from those maps that the barns with a framework construction with planking is the most popular model found everywhere in Poland. Reside that form we meet in the western regions stoned constructions and barns with wooden walls plastered with clay; in the central provinces clay constructions and wooden constructions with cross-beams between the carner pillars; in the south-eastern part of the country log, wooden constructions with cross beams, wattled and built of a combination of planks and stone pillars. The universal form of the roof in the whole country is the two - slope roof, whereas the four-slope roof has a territorial range almost similar to the log - construction of the walls (south _ east). In sum, when speaking of barns, there is a tendency like in the Jiving - houses to lower the height of the roof and to rise the height of the walls, the proof being the spreading of the new fashion, i. e. high barns with a low, two - slope roof. KAZIMIERZ PUDŁO )\;'EAT CATTLE AS DRAUGHT - ANIlVIALS IN PEASANT IN POLAND IN THE 19th CENTURY AND IN THE FIRST THE 20th CENTURY FARMS PART OF' Summary The author of the present work deals with the problem of draught-power in the peasant rural economy within the period of about 100 years (l860-19~4). His conceptions are mainly based on an ethnographic ma- terial collected by means of field investigations carried out in 1953-1954 and concerning agriculture and breeding. Above material comes from 136 investigation posts of the Polish Ethnographical Atlas steady network and was gathered by dint of a uniform questionnaire. The principal draught - animals of the contemporary peasant farms are horses which spread in the Polish villages not long ago, i. e. in the 19th and in the first part of the 20th centuries. Up to that time the traditional draught-power in Poland was neat cattle, mainly oxen. Cow~ were used as draught - animals in Poland exclusivly in unfavorable rural situations, thus in time of war and natural calamity, the exception being Upper Silesia and a part of Greater Poland where the application of cows for agricultural work was a result of peasant economical calculation. The process of replacing oxen in agricultural work was a slow one and its course in Poland was not the same everywhere (maps l, 3); above process is not quite finished yet. The main reason of its uneven ~un was the economic structure of the Polish territories, this in turn bemg due to the economic policy of the usurping states (the enfranchisement of peasant in Polish territories under German rule was ended in 1865, in the Austrian annexed sector in 1857 and in the Russian zone in 1880). The liquidation of the feudal system in the country has considerably accelerated the decline of the former custom to use cattle for agricultural work. The possibility of selling with much profit rural and animal products d~e to the deveploment of the interior market and capitalistic industry, contnbuted to an intensification of peasant farming. Thus, oxen which were cheap to keep but slow, were changed for horses, more efficient in work. Yet the horses did but gradually take over all the previous rural functions of the oxen. At first, they were almost exclusively used for communication with places outside the village (map No.5). For 'that purpose cattle was also universally used in Poland, up to the second part of the 19th century as well as during World War I when peasant horses replaced the shortage in armies marching through the territory of Poland (map 2 point 2, map 4 point 2). In unfavourable economical conditions (war, natural calamity) chiefly cows were used for field work. Yet the most frequent custom was to harness for agricultural work a horse with a c.ow or a horse with an ox (maps l and 4, point 4). The necessity of harnessmg a couple of animals for rural work was conditioned by the. fact that .up to the first part of the 20th century the traditional ploughmg tools, 11ke the wooden ploughs and hoes were very heavy. For field work with traditional ploughing tools neat cattle was us~d bv preference. It came from the ]vloldavian steppes or from Ruthema, a~cording to folk traditions kept (map No.6), and was of grey colour; lowland and highland Polish red coated cattle was also used. �662 663 Oxen as draught animals (they were also reared for fattening) survived for long in manors and in big and small peasant farms (the author does not take into account landless labourers for whom a horse \vas often the basis of existance). Big farms, the same as manors, had enough pastures to keep oxen for rural work, milky cows and horses for the needs of a quick communication. As to small farms in view of smal! qUClntity ('lf crops available, the keeping of Gl.horse was quite impossible. Such farmers sold even oxen in winter time because forage was short. The period between the lwa wars ought to be considered as a phase when breading uf ncat cattle for draught function has been almost entirely given up. After World War II the relic custom of using cattle for agricultural work has been stated only in mountainous regions of Souther" ?oland where difficult geographic conditions hove eliminated the agricultural exploitation of the horse (maps l and 3). The mechanization and intensification of agriculture in Poland during the latest years is leading to a final liquidation of the afore mentioned traditional methods of land cultivation. The mechanical power being most efficient supplants the dnwght-power of the anima Is. KRZYSZTOF KWASNIEWSKI ELEMENTS OF A PEASANT FARM CONNECTED WITH BREEDING IN POLAND AT THE END OF THE 19th AND IN THE 20th CENTURIES (AN ETHNOGRAPHICAL ESSAY) Summary The main aim of the present article is an attempt to make a regional analysis of Poland on the basis of certain data about traditional folk customs connected with breeding. For this purpose the author used cartographical statistical data from field ethnographical investigations c8rried out in the whole country; he has summed their results taking into account the specific features of the surroundings, as far as climate, forage supplies and intensity of breeding were concerned. The article quotes traditions about leaving the animals alone in the open air (map 1) and other traditions of keeping them in the open but in special enclosures (map 2, B); emphasis has been laid on some interesting traditional forms of building the farm in a shape of a closed quadrangle with animals formaly kept inside (map 2, point 1, 2, 3). Relic forms of keeping cattle and pigs in the living room of the hut (map 3), in the entrance - passage (map 4), as well as relics concerning the keeping of poultr:; in the hut (map 5), have been described next. All above ethno- graphic phenomena have been presented both in form of maps and in form of statistical tables with due regards for correlation existing in between those cultural facts. A fairly minute attention has been gi'v'en to the form of special premises for animals under the same roof in the living house (map 6) and of its varieties also shown on the map (see drawings of the legend). Those varieties both from the point of view of their formal features and from the point of view of their expansion range are, probably, further links of the evolution. Cultural parallels between Southern and Northern Poland are also of great interest. As the form of premises for animals under the same roof with the living house is often found in German folk building, the author gave on map 7 forms which are met with in Poland and which are most close to the German forms (see plans). The expansion ranges of those forms don't show any convergency with the ranges of forms most frequently found in Poland. Besides, almost in the whole country special buildings for animals were known long ago, and in Central Poland they are met with almost exclusively. Those facts are another argument in favour of the hypothesis that the Polish rural architecture stands quite apart in spite of contrary opinions existing in the German ethnography. The comparison of territories where the most important dialectic terms for cattle- horse-, pig - and poultry - premises are used exclusively, enabled the author to define a central zone which proved to be rather similar to the expansion range of the so called central dialect (map 8). The results obtained suggest the conception of a double-track evolution of the premises for animals in the Polish peasant farms. In poor farms the most ancient form was probably to keep animals free, out of doors and fences or in the living house, if necessary. As to rich farms animals were probably kept there originally in special enclosures, and before all, in the yards of farms built in closed quadrangles. Certain particularities shows the traditional shepherd culture of the Carpathian Mts where we can still find the form of keeping sheep in enclosures; on the other hand, the primitive form (and its varieties) of premises for animals under the same roof with the living house' is not found there. The likeness of certain features described above was the basis for the isolation of several zones in Poland presenting sets (uneven as to their intensity) of traditional folk culture facts connected with breeding of animals (map 9). �KO c,~Y'laHHO .5łH O); 113Y4EHl1l1 OTlllEJlhHJ14ECKJ1X OCTPOBOB neJlare Ha OCHOBaHliH c06CTBeHHblX KapOJlHHCKI1X Bo OCTpOBOB onllcan );yreHBHJleM B 1768 6bJT lKHTeJleH r. r. OTWeJlbHIi'leCKHX 06hl'laH OCTpOBOB- OKOTOpOM nonaeT HIi'leCKHX OCTpOBOB, nocJle '1ero npl1cTynaeT xapaKTepHcTHKy K onHcaHlilO TO'lKI1 3peHH5I, npH'IHCJl5l51 I1X K MeJlaHe3HHCKOH pace. <jJayHbl 11 <jJJlOpbl OTWeJlb- lKl1TeJleH C aHTpOnOJlOrH'IeCKOH B 06weM CTpOeHlJH TeJla lKliTeJlI1 OTWeJlbHH'IeCKI1X OCTpOBOB OCTaIOTC5InaJleKO n03aLU1 nOJlHHe3HHueB He TOJlbKO C TO'lKI1 3peHH5I pa3BHTH5I CO'lJleHeHI1H, HO 11 06WHX TIocJle nonp06Horo K aHaJlli3Y xapaKTepHblX 06bl'laeB lKl1TeJleH OTWerrbHH'IeCKIiX 3Ta '1aCTb Tpy.ua <jJOpM ynoM5IHyThlX BbI'IaHHYlD .5łHa Ky6apbl, ueHHOCTh. KpOMe <jJopMy peJll1rl103HOH K HOKOB, T. e. aBTOp neJlaeT OCTpOBax, lKH3HH 11 np06rreMbl npHMepbl nOBonbHO (06p5ln 0630P );OJlbWOe nOCB5lIueHHiI, 0PYllHiI JlO.uOK. KpOMe TpYlla Toro 11 BoopylKeHJoIiI, npHHaD.JlelKaT Ky6aphI a TaKlKe nOllp06HO TaKlKe cnoc06 '1pe3opra- BHHMaHHe Ta6y, yXOll 3a OnHCaHJoIiI '1en- OIIJoICbIBaeT TaKlKe JoI3rOTOBKH OLleilHHH ueHHhlM Bax BKnaLlOM Tl1xoro LlO CJoIXnop B YCBoeHlie 3THorpa<jJJoI'IeCKHH 0630P np06neMbI KynbTypbl .5łHa Ky6apbl nepB06blTHblX ilBnileTC5I 06lUJoIH Ha OCTpO- OKeaHa. Ii TaKHM 06pa30M 60ponbl. Mepy reHe311c reponOTa C06CTBOB3Jlli Ha rAHCJ1HEU TIOCTPJ1)l{EHJ1.5ł CPE)lJ13EMHOMOPCK0I1 Ii nJlyTapxa BeJllOpOH Pe3lOMe BpeMeHH nblBalOwero 3aMe'laTeJlbHOH npOilBJleHHe KaK Hnp. 11 60ponoH. MeHeM npl13HaKOM TpYLla O nOCTpJoIlKeHI1JoI.OTCYTCTBJoIe 3TO O lKepTBe Te'] 60.lee BHnhKeH B Ka'leCTBe 3THorpa<jJa JoIMeJlB BHLlY npelKLlC Bccro nepB05blTHble Bonoc Toro, HeT I1C'Iep- npJoIcKop6HO. 'ITO HapOJlbl 11TOJlb- TO'lHhIM pbl6aKI1 )lilii 6naronapHOCTH 'ITO OT Ha'laJla 06hl'lail, B 3a nOCTpHrail HM non npl1TOM OTHlDllb rC1J]OBY li naCTblpH, oc06eHHO Mhl HaxonHM y cny'lae cKopeH nocne xpaMa Toro, 'ITO npH- rJl3BHblM xapaKTepa, Bce06weH naBHeH no- MO.uOH ~ H113- npM'IeCKH, C Te nOCTpMlKeHMe CTaJlO CO BpeKaK non BcnenCTBlie onaCHOH no nocTpHlKeHH5I. nOJlaraTb, BOHHCTBeHHoro pa60TaM BnH5IHl1eM co06palKeToro H3BeCTHO 6hlno naHHoro 60ne3HI1. 06eTa, B <jJopMe TIoBl1nHMOMY B KaMeHonOMHilX 06weM npyry LWiI 60POilbl. 06bl'lall TaK Ii wyMepcKoe onpeneJleHH5I TeHneHUli51 lJileMeHa ny6J1H'IHbIX O'leHb n03lKe H KoniIX, nOXOlKHe Ha MOlKHO KOHCTaTHpOBaTb nOJlHylD nepenaJlIi uepe'lOHI1H KOHCTaTlipOBaHO oTKyna TaKylD CI1X nop wyMepaM Erl1lJTY. HaneBaJlIi lKe no BblBOnliJlC5I npl1nHCblBaHH5I 6ynTo-6bl Hl0XPOHlilD: nOCTpHlKeHHe HaxonilTCiI B reHeTH'IeCKOH CB5I31i, onHaKO cywecTByeT a lKHTeJleH lllYMepa 'ITO KaK erHneTCKoe 3ana.uHo-apa6cKHe lICKyccTBeHHble 6hl 6pOBM 11Bce TeJlO, KpOMe nOCJle npl1B01l5lT OHH .ueHCTBI1Te,1bHO cno- npH.ueplKMEanHCb K npHHYLlliTenbHblM B naHHOM K npyr 60poLlY, HaCTOilWl1e npH'IeCKlI He 51BJlililCb npH'IHHOH MOJłHO lKpeUOB H cnYlKl1TeneH 'ITO KaCaeTC5I OKOH'IaTeJlhHOrO B 6bIJlO rOJlOBbl. MecconoTaMHM KOTOpylD KOTophle COUl1aJlb- lJCKyccTBeHHble 60po.ubl, npelKHHe nOCTpHlKeHl1e He 6blno Bh13nOpOBneHlie npl1rOBOpeHHblX MeHeca. H pacnpo- nOCTpHlKeHHe HaM HeH1BeCTeH: 06hl'lHO nOCTpHlKeHHe li nOCTplilKeHlie KJleHMlinli OTHoweHHlD 06pa30M '1yBCTB BOI1HCKOrO, nalKe HX cocnOBHiI, TpaypHoe 06bl~aH. MOHorpa<jJH H BH.lbKeHa H 60ponbl uapCTBOBaHI1i1 H3 <jJaKTa, 'ITO BO BpeM5I o<jJHUHaJlbHbIX BbIeTyn- HI1H O MneanhHOH '1I1CTOTe,CTaJlH 6pl1Th no KYJlbTYPE 3Toro He Onl1H KOMnneKC, anMHHHCTpaUHH, rHrHeHI1'1eCKHe co06palKeHHiI; Tpe6HOCTl1 .u1'iCUHnnI1Hbl. BnpO'leM, 'lbICJlli51 Co CO BpeMeH )loKa3aTeJlhCTBOM nOCTplilKeHHiI coxpaHeHHlD 1\..OTI1BOM6blno erllneTCKHe, B C MaJlOH HalbJBaeMblH KyJlbTypHblH BOJlOC rOJlOBbl Ha'lHHaeTCiI HaH60Jlee 3Toro naBHO ylKe nonaraJlI1, O);P.5ł)l TaK TOMe ApXeOJlOrHH. OCHOB3HI1H HCTOpH'IeCKHX aHaJlOrHH B PbIlllAP)l ErHneT BceH BepOilTHOCTH OT KOpOJleBCKOrO nBopa 3TOT 06bl'laH. HX OnI1CaTeJlbHO- HeCMOTp51 Ha TO, 'ITO '1epe3 npe.uCTaBHTeJleH rocynapcTBeHHOH CJlOH nepeHilJlI1 B Erl1nTe 11 nl1ll1l1. Heony6nl1KoBaHHbIH KOTopail I1X 11 pa- cnoc06CTBYlDWlIe 310 OTneJlbHblH HaweM OrpaHI1'1I1BaeTCiI Ha'la,lO npenCTaBJleHHH KyJlbTypbl, nOJlHOe YCTpaHeHlie no li TeppllTopHeH: COCTaBnillDT B CJlenylDweM Bli1Jl He CKopee B 6blJll1 BHa~aJle '1JleHaMI1 KOpOJleBCKOHceMhH; TOJlhKO OT 3THX '1I1HOBHKOB.upyrlie WBe Knaccbl, KyJlbTypbI 3TOM JleHHH KOpOJlh 11'1I1HOBHHKH Ha.ueBaJlI1 napHKH 11 npHKJleHBaJlH CTpOHTeJlbCTBO, opylKHe, COUHaJlhHOH KyJlbTypbl. B rpe'leCKail BOCTOKa, 3nOXH, np06eJl OH reHell1C H CJlOBapb CHX nop nonp06HbIH pe~b HX peBOJllOUHOHHCH HOBOCTblO, cJlenyer rpaMMaTH'IeCKI1X OCTpOBOB I1MeeT no onHCblBaeT BOCnJoITaHHiI MOJlOnelKH MaTepl1arrbHOH arOMe3CKHX pon:a cHCTeMy clIcTeMaTlIKY. Mbl BCTpe'laeM 3TOT 06bl'laH HMHTHpyil OTlUeJlbHIi'leCKHX Toro, 6yneT HaponHocTeH, BeKOB. TIo 3TOH npl1'1I1He aBTOp lI16paJl H C Tpyn. nepexo.uHT aBTOp n:.). np06rreMaM pa3Horo '1HcnoBylD a TaKlKe lJpHBeneHHble OTWeJlhHH'IeCKI1X OH nOCB5IWaeT Bonpocy npl1'1eCKOH 11 T. 11 paCCMaTpHBaeT npH3HaKoB, 06bilCHillDWlle 3JlJlHHcKail CTpaHHJlC5I nOTOM Hble HX TeJla. OCTpOBOB H CaMoa. 06HTaTeneH HH3aUHH lKH3HH Ha pa3MepoB OnI1CaHH5I aHTpOnOJlOrH'IeCKHX HaCTOilWI1H 3THorpa<jJH~ecKoH npOTOHCTOpH'IeCKOH Ha'laJlo He npeBHI1X lHa'lI1TeJlbHbIH HO XO'leT TaKlKe BblilCHlITb laMKHYToH nepeHI1MaJlH B ErHIlTe r. BCTynJleHli11 .5łH Ky6aphl MlIp. MHorllX a 3TOT nOnOJlHileT Onl1CaHl1eM 06bl'laeB, n,~aH, ilBJlileTCiI Ha APXH- BpeMeHax li B Te'leHl1e BOCTO'lHbIH 1871-1875 HCCJlenOBaHHH B aHanOrl1'1eCKI1X 06bl'lailX CBOI1X BlrJlilnOB. <jJyHKUHlD, MOTlIBbl, HCTOpH'IeCKHH A ll1eH Pe3lDMe OTKpbITblX O npeBHI1X coxpaHeHHlD (Ha THXOM OKeaHe) ABTOP lHaHI1H UI10Ha.~bHYlD BOTIPOCY 06 B nonTBeplKlleHl1e conOCTaBJleHHeM KY);APhl K ynoMilHy.l TO,lbKO I1HHUliaTliBhl, lllYMepbl napHKI1 KOHuenUHIO HeT enliHO3TOT HOBblH 6pHJlI1 H lJpHuenJl5lJlH B lI306palKeHlm �667 660 60rOB. KaK Kpo.\le roro. B ErHnTc OHO B TpaiUlUHIO KyccTBeHHblC KoponeBCKoro 60PO:Jbl cywecTBoBaJlll n03ilHCC, nOCTpH)KeHHC B WY\ICpc H OC06CHHO ;KpeUbl ao Bpe\llI 06bl'laH; WCBC!1fOpbl CKopec 05bIYa~. BaBHJlOHa Hapllay Ila TaKOH nonY_l~pHOCTbIO )Toro 3aTO HOCH,lH napHKH C 3TH:\! npl1,llBOpHbLM 6bWO TpaypHoe CCMHTCKHX aCCHpIlHUCB, BOWJlO H HC- pHTya;'lO:\! nOCTpl1;KeHHe. BaBI1.l0H~HC npHCB0I1.1H nOCTpl1)KCHHlI: npl1HCCCHHe B )KepTBy BO.10C 11Bblneprl1BaHHC H BO;lOC jn~ npHBcno H BJlaCTCmlHbl OC06CHHO nony.lllpHO uapCTBOBaHHlI HOByfO <POPMYpllTyanbHoro peHllC nBopa ncpCHnCKOH. 3nOXH. HaponHblC BO He no.lb30Ba.10Cb HC npH.'lep)KHBa,lHCb on010pCHHlI I106C;KneHHbIX B KOHC'IHOM pny;lbTaTC H BOCHHon,leHHbIX. K nOCTpH)KeH~11O KaK BIUIH\lOro ')TO XllTHlTOB O TOHbKO Y BCnO\taraTc,lbHbl.'\ H3pal1JlbTlIt-faX pC;KHTKa, Y Hac ropauo BOlolHOB 6blJllI 60.lbWC CKOpCC yCJJO)KHHJ'l11'leM CTaTHpOBaHO HanO.10BHH)' Y 111pallJJbTlIH CYlllCCTBOBaHHC TpaypHoro npC.llWCCTBYfOwcro Ha3blBaCMbLH H<llHpaT, CBCllCHIIH. 6J1aronap51 Bbl~CHI1;lH ynoMlIHyTOC I1MnyJlbCa HaHCKoro C6PHTbl Ha 50- H3BCCTHbIH, BnpOYeM, OnCRHHIO Crl1l1eTCKHx Y apa60B HaponHbtM npl11HaKOM lIBJlRCTClI JIll nCpCnBHralll1Cb 30Ha HaBepHO ManoH A3HH ewe (Hnp. .llaJlbH6lwltc BnpO'lCM, pynH\lcHTapHblM 6pl1J111BCfO rOlloBy <POP\lbl TpaypHoe 11 nOCTpfI)KeHHe HaWHX nHcif. rpeKo-pllMCKoi1: y nCpC)KHTKOM n03JKC) llllll Mbl 06CT nOCTpl1)KeHI1R, Haponar.-l. nOCTpl1)KCHHR. rro 06CTy 06SnaHb[ .uOCTOHH nOllpa;KaHHCM 11 a6aHTbl). MarOMeTaHCKHM 11 Ha3HpaT: XpHCHlaHe HCKOTopble <POpMbl npe)Kne (BbwcprHBaHHe )T11 uepeMOHH11, fi OCB060)K,lleHHbIX BOllOC) (lll 3a B HX TaKJKe KaK H3Jl- nocTplllKeHHlI llOHI'ICCKOif cKa3aTb, ropHbLx (Bara6HTbl 3TI1X neTaJ'leit rrHCaTeJlllM, KOTopble 3a no- TaK)KC rroTaK lKe lIBlIlIlOTClI npaKTI1Ke 3aHMCTBOBaHHCM Hl 3J1JlHHCKHX 3<pc6oB), a TaK)I{e nOCTpl1lKeHHC llITR orro- rJlaBHa51 06wcii TltnH'IHblC ropUbl f10jlraJlbe, npHXOjlbl KaK AHaJlHl aHTpOnOJlOrH'ICCKHX HaCeJlCHHSI py6c)Kcn yClIOBHH 6acccHHa rpynnc, Macca ')TO ,llOJlI1Hbl, TaK B rOpbl H pyccKlle aHTpOnOJlOrl1YCCKoit BblBOna\!: CTpyK- CXO,[lCTBa YTO JtMeHHO oTTy,[la f1011ranbC, f10,[lrOpCKOe npO,llBl1raJlaCb 11 fOpJlHUKOrO K UHTpono- OT Hce B CMblCJlC 60.ąbwero KOJ10HH3HpylOlllero KaK nOllbCKllC ryUyJlbl. HCCO\1HCHHOnpHHanJlC)Kanll KOH<pllrypaUHH. Ba- .3J1eMCHTOB )KH- KaK Harrp. CBJt,Ll,CTeJlbcTByeT O To~r, HacellCHHlI, fpH60BCKoro lIBJlllJOTClI MaClUTa6e 'ITO COOTBCT- HaCCJleHHC, a ,llOJlHHOit B .uyHaitua. COXpaWIJlHCb OCO- bOJJCe B KapnaTcKoi\: nOBeTOB O'łCHb 1l0XOlKHMH HaCTOlllllHMH CJJHWKOM 0606wafOWl1M CJleilYCT lICHHJlH Hcro TIOllfOpbSl. fpHHueBll'l, H30JlSlUI10HHblMH MCpHJlOM rrOn'lepKHyTb, HallJle)KaWI1M 'ITO 06pa30M OHH llafOT Ha MopaB- 06bllTb OH llaJl aHTponOnOrH'ICCKOM nOn6HpaJl ero H 3aTywcBbIBaeT xYllWHe THna". aHaJlHle borrec lIBlISleTClI nO.ll60pa no nOTOM y TanbKOTIpa- JKpe6HIO, ecml y KOTOpblX rrony'lJtrrHcb 'ITO cocen- JlHua. OTHOCHTeJlbHO rypaneif, f1oilropbll, H 'iTO "TllnH'IHbIC" XOPOWI1C pClyJlbTaTbl HeBbl- TIollrarrbll BCJJejlCTBl1e Toro, TOHbKO HCXOllSl III lKHTcrreit HaCeJlCHHlI, rrOBCTa TaJlbKI1-fpI1HueBJt'la OTHoweHHi\: nO.ll6npaJI pelyJJbTaTbl IIC- TaK KaK MeCTHblC OTJJI1Yl1l1. PC3YJlbTaTbl aHTponorrora" rrOjlp06HOC ,llepeBCHCKoro MacwTa6 ItCCJlCnOBaHl1l1 IOlIHaHa MO)KHO nony'lHTb ueJJoro. oKpyraMH MOnpJKeBcKoit. I1CKalKeHHble Ha B npHXO,llCKOM MaCIDTa6e, aHTpOnOJlOrl1'1eCKI1X B KaYCCTBC "OnbITHOrO Bl1nbHblC PC3YllbTaTbl 3acny)KHBaCT 1111H,elUe Jly'lwe, nCCJle,llOBaHl1l1 KpHCTHHbl CJJenOBaHl1l1X Ha K CJlCllYfOWI1\! Ha- 3JJCMCHTa, cpaB- aHTpOnOJlOrHYCCKI1X OCJlaBlIHI1BWI1XClI, OTKlIOHlIlOTClI .llOJlHHbl. (rypanc), TaM y Hcro OH MeHee JlCCJJCnyeMblX. HCCJlCllOBaHHlI nOKa3aJlH, KpaCI1BbIX )KCHlllHH. B nepcneKTHBC BHC!1bl npHBonHT :lJ1eMeHTa 3nHnaJlCO,lHTI1'1CCKOH CJlejlCTBHCM 3Toro, y 'ITO Hcro OH oc06eHHO nOlly'larrHCb CTapaTCJlbHO orpOMHble MC)KllY aHTpOnOJlOrl1'1CCKI1"'! COCTaBOM MYlKYI1H 11 JKeHWHH, KaK Typbl HallllY- BHnHO BlIHlIHI1C rracTblpcKoro COBMeCTHO C COCCilHHM TIOjlrOpbCM, nOKalaJlH npyrHc PC3fOMe no J1annaHLlOHlla,lbHoro apMlIHOltnanbHOro B peJlllKTaX XOTlI nCpBOlla'laJlbHO CJlenOBaHHe B rMHRHOM CTapaTenbHO nonrA~bECT04KJil3PEHW~AHTP0f10flOrJilJil nOHH HI1)Ke Ba,law- CKHX BaJlaXOB. npl1 4EKAHOBCKJiI H nacT61tw npHMecblO He TaK JlapBHO ./lOHCKHBaJlClI "L!HHapCKoro 51H CKJlOHOM KapnaT nO.lycTpoBa nOllTBeplKllcHHoi1 ;lyroB Tonorpa<pH'ICCKOfi )KHBcUKoro, Henblll npCJlI06011emIC. f1onraJlbll, 6eHHOCTJt H3 CaHlleUKoii KOTOphlC nCpCHSlJlH TaK)KC 3aKopeHHBwei'icSI KaprraT, C HaCCJleHl1CM CUH,lleUKoi\: 30He 3J1C- CaMbL"I BblCOKI1M TpaKTOM 60JlbWHHCTBa <popMaUi-Ill, lHaYHTCJlbHoi1 naCTblpCKOM HaxllblHyJla ')nl~1 oa.1KaHcKoro a6COJlfOTHOrO coxpaHHBwcrocSI BOCTO'łHblX )KnTCJlH H3HyTpH rop, J1eCCOB,COCiI.HHllIOWHX CTcnH YKpaHHbl Ha CCBCpC li necnCTblM II hale). CYllCTCKHX nan,laHnOHlla,lbHOro KapnaT. pcnHKT TpaKTa HI1TCJlhHO xopowo TC;lCfi nJlCMeH Ha TCppl1TOpHH KpoMc rrOCTpH)KeHHlI pa60B, KaK HaKa3aHIIC Bccro o6wepacnopCTpaHeHHoe CyWCCTBylOT aqiqa Jl60M, 06blYaCB ynoMHHafOT nOCTpH)I{eHH5I Bcero npC)KllC CCMHTOB. TpynHo 60JlbWOrO BOJlOC 6blJl0 BOCTO'lHble KyJlhTypbL: Hall .llpyrl1x 3aHMCTBOBaHI1CM OT llpyrllx nOCTpH)KeHHe nOCTpH)KCHHe HeBOllbHHKOB 30pCHI1R n RBnRCTClI TOYHblM '1aCTb rOJlOBbl TaKlKe <ppaKHHcKHX KaK rppHfHifubl nonp06HoCTH MHOrO'lHCneHHble BO,10C TaKJKC ,llpyrH\l JlCMH3HPYll C OCTaBWHMHC5I 1I1bPJHHKaMH, 113HapollHblX CTpHlKeHHe. KOH- 60;lbWllltCTBa B OaBapllll. )I{HTCJlllX CTByCT RBJlRCTClI Bbl6pHTaR BCTpeYaCMall, )TO BCTXOMY 3aBcTy: nOCTpH)KCHlle. )KpCUOB. CYWCCTBOBaJlI1 pal,lH'IHbLC JlHHCKa51 lheseis, B He\! EBponbl (p%niny CKJlOHU 3anailHl1X COCTaBJllleT nOCTpH;KCHl1l1 B Ka'lCCTBC nc- BbLpbLBaHHR BHI1MaHI1R <paKT, YTO OIlClIHI1C ;KpCUOB H nCBHTOB no J1 nacT5HW CKHe nacTblpH TaK;KC KaK Ha npCiIropHH TpaKTOM nOilKapnaTCKI1X J1aWCKOro HaCeJJCHHlI co HO TCOJlOrll KaK JJyroB XOllKOH H3 Ornct pOllbL. TaK fOpHblX KapnaT, a6COJlfOTHOrO C BHyTpCHHCi1 '1aCTbfO 3anallHoi1: ApXaHYCCKaR HJlH KnCH\lCH HlI pa60B. Y UeHTpa,lbHblX apXal1YCCKall 10Ha MCHTa MClKllY 60,'lbWHM on010- npH1HaKa npCLlropllH coxpaHH;laCb TeppHTopHH fll1TBbl. nOn6HpaJl paCXO)l<llCHHlI HanpHMep, B ero HC- �669 lO'3E<I> 4. rAEK PalJle.leHl1e 1l0JlbWI1 Ha 10Hbl npeJlCTaB.111eTCll TaKH.'" MCC~EnOBAHM~ O 3THOrPA<I>MYECKOM HA PA'3DE~EHMM 1l0~bWH aj 10Hb! PAJ/lOHbJ OKOH'IaHl1e HaCTOHUlall KapTorpaM~bl I. nonbiTKa nOLlblTOlKl1Tb npl1BOLlI1T Ilonbwa, no cOCTaBy CTpaHCTBeHHblx cywecTByl{)wl1e K cneLlYl{)wl1M HapOLlHoro nOllCOB, )Tflorpaqll1'1ecKl1e BbIBOLlaM: I1HBeHTapll, rpaHI1Ubl nO.lbCKl1e KOTOpblX OT'leTmfBO B 60JTbWeH pa3LlenlleTCll Ha pllLl 11;111MeHbweM npo- a) C CTeneHI1 ca- b) K. HI1TUJeM nO_10CaMI1 c) c 1918 pacnpOCTpaHeHlH1 nOJlbCKIIX ro- d) e) OT,ueJlbHbIX C KapTorpaMHblM C 30HaMI1 pacnpocTpaHeHI1S1 llleHI1H 51. C. AKa,ueMI1I1 II pOLlOBHX COf030B Ma3YPcKI1C BpeMeH X III (c (cpaBHI1 CT. HaYK - BeKa c) B Te'leHl1e Tl1n 60Jlce KyJlbTyp cit. CTp. J1I01l, 397, CTp. B 1l0JlbWe pa3LleJleHI1e 64; K. 88 B, CTp. 3. pl1c. pa3Jl1HOCTb, B HacTolllllei{ TeppHTOpl1llMH apeaJlbl; TaK HMefOT A. B OCBe- Haw e) - KaK 6hlTh (cp. npYCCKI1C nepBOHa'la.nbHbIX lIBOHHOH xapaKTcp: OJlHI1 CTaTbe 6blJll1 Teppl1TOpl111 nOllC (Ma- ~1{)6nI1HCKOrO BoeBoLlcTBa, py6C;K- B JleCHOH 3TY TeppłlTOpHI{) 3JleMeHTOB pyMbIHCKHM, .npeBHI1MH Ha cpeJle C 6eJlopyc- ropCKoM KynbTypbl BeHrepCKI1M 11 yKpaHH- <ppaKHHCKI1MH )JleMCHTaMfl, 3anall; pa3rpaHH'lHTeJlbHoi{ JlI1HHeM nOCTopOHHHX llBJleHHrt, H ~YlKl1uKoa ceBepO-BOCTO'lHble 11 <I>HHJlllHlIl1eM; 30Hbl C 60Jlee pacnpocTpaHeliHlI repMaHl1l1, np06JleMy 3eMJlI1, Tl1nl1'1HblX lIHll BJlHllHI1H l.JeXI1I1, I{)lKHOH KOTOpOM ceBepHblH COCTaBJllll{)T BOcTo'IHall I1MeeT TOlKe py6elKHblH Ha nonbCKHMt-l xapaKTep, 30H 30Ha llBJllleTClI 11fOlKHall CJlClIyeT HHTeJlbHbJX 3eMJlI1, r1PYCCl1l1 11 Hl1lKHllSl BepOllTHO YTO cl{)Lla '3ananHble BOWJlI1 CHOBa B COCTaB 1l0JlbCKOrO 3eMJlll, KapTe fi Hp KOTopble IOlKHblH nocne rOCYllapCTBa BTOPOM (l1oMopbe, CI1Jle31111), rJle OCTaBJleHHall noceneHuaMI1 HO )TO lIBJleHHe MaTepHaJlbHall KaXOLlI1TCH B KyJlb- rpaHt-luaX J; pe3YJlbTaTOM CTapbIX BJlflllHI1H, pacnpOCTpaKeHl-tll TaKlKe 3a'lJ1CJlI1Tb npllCJlHKI1, TI1JlO.10rt-l'leCKflX nOJlbWI1 5. Ha3BaHbl 3TO KY_1bTypHble TOrO B BenHKOH pai1oHbl, Cpe1l0M, HblM paM- BbJpl1COBblBal{)TCll HJlYWI1X C I{)ra; HOlKHhJX cTyn; OJlHaKO 11 3THorpa<pH'leCKI1X B01MOlKHO, 3TO Tpe6yeT ewe 1l0JlOJl- I1CCJleLlOBaHI1M. CBeT Ha I1JlHKOMnJleKCaMI1 rOBopOB, a TaKlKe C 60Jlee TaKI1MI1 6blJlO KaK n0311- 3aXBa'lel1Hble npelKJle nOCeJleH'IeCKOrO reppl1- 3.1e,\1eHT<ł. ó. B nonbwe, MelKJlY paMOHaMH B3aHMHyl{) le\L11I, KeneUKall TOpl1ll Hbl\l K ceBepy If 3e\IJlll li 3eMJle, (06a 3anallHOM 11 Ma30BeUKHM Hnnl{)cTpl1pyl{)T laBHCHMOCTb paHoHe KapTbl r1oIVlOpbe OT py6elKa. 3Ta 3 110 c nOMopCKO-BOCTO'l- 8; OHH 6pOCal{)T OTTaKlKe HllMH. 'IaCTb BoeBOllCTBa, TeppHTOpl1l1 .1elKl1T K I{)rO-3anaLly r.'le LlH<P<PY3110HHbleII \HtrpaUl10HHble 3THorpa- r1pocTpaHCTBeHHb!e BHI1MaHI111 3anaJlHai; 10lKHaH yaCTb JlI06Jll1HCKOrO BJlHllHlle\1 paHbwe I1MCI{)T aHa_~OrHI1 Ha YKpallHe, paHOHOM). H CB1I3b MelKlIY 3aCJlYlKl1BaeT OT ropCKO-,laCCKoro ceBepO-BOCTO'lHbIM \leCTHOCTbl{), CHne3CKl1H B CepalllKOH cy6cTpaTO\1 MaJlOnOJlbCKOM L1,OBOJlbHOlIBCTBeHHO onHcaHHhle MaJlOnOJlbCKI1i{, 6a_nI1HCKIIM HoweHHll npOCTpaHCTBeHHble pacnpOCTpalleHHll KOTopoe Ma30BeUKoro 3TH paMOHaMH pOLlOBblX COI{)30B, rpaHHuaMH, KpoMe <p11'leCKHe paliOHbl: TpaJlHUHei{. 11.111nOLlJlllWbe, C HaCJlOeHl1eM TepplHOpl11{) reorpa<pH'IeCKOH I1MeHHO C 30HaMI1 H 3e'vlJlllMI1 CBH3blBalOUlHe naCTblpllMI1 npOCTpaHCTBeHHblX )TO HeKO- CpellHl11i coxpaHHBWI1MCH C 3cToHl1ei{ OHa Bblpl1COBblBaeTCSI Ha <poHe 30H nOJlb- nOllca BapMI111, BCJlCLI,CTBHeJlI1<P<PY3111i OTlIeJlbHblX OrpaHI1'1CH; HCTOpH'IeCKoi{ 30H 1l0'VlOpbe, HaXOll11TCll B CJ-tJle3I1H. OTLleJlbHyl{) Typa ('laCTb BJlOJTb 3 BOCTO'lHbIH noSlC Ha1160.1ee COCTaBJllll{)T ceBepHble MOlKCT, 3THorpa<pHyecKoM Jl106YUlcKall OXBaTblBaJlI1. nOllCOB H AalKe KapnaTCKHMH \1I1POBOH BOHHhl no 3JleMeHTbl, HeMeUKHM HaCeneHt-leM H nepeHllTall I1X OTJll1'1I1TeJlbHaSl 'lepTa HO OnpeAeJleHHoi{ aLlMI1HI1CTpaTI1BHO-nOJlHTH'IeCKHMH lITBllrOB 'leTBepToH Ilpl1'lI1Hbl BJlHlIHHllMH BHOCOM 3JleMCHTOB BaJlaXCKIIM, TaK;Ke, 110Jlhwy BbJ;le.lllI{)TCll 1l0JlbWa, IlpYCCl1l1); HHBeHTapeM, COCTaBJllllOT ueHTpaJlbHoi{ f) Teppl1TOpl1fO <paKTOB, COBnaJlal{)T TOpl1eM lIpellHl1x a BJlHlIHI1M BoeBoLlcTBa); pacnpoCTpaHeHl1l1 JlaTBHeH TYT (CMOTpl1 KapTy); BOCTO'lHall C nepelKHTO'lHbl~1 rpynny py6elKl1 8); KapTa nOSlCbl MaJlblC nepeMeH'II1Boi1, nOJlbCKl1e - BHeWHI1X l-lHOpOJlHbIX BJIHllHHM 11 pa311eJllll{)T OHb!, CB1l3aHHb!e C MHorOBeKOBOM KOTopble dl JlOKJlaLl,e 1l0JlbWl1 a CJTc.nOBaTcnbHO C npOXOlKJlCHl1eM npOCTpaHCTBeHHblX HCTOpl1'leCKI1X )T- (apxeOJlO- B ero MOWI1HbCKH CTOJleTI1M OHI1 npOHI1KJlI1 B 3THH'IecKylO CTeneHI1 :)Ty C XOTll nJleMellHblMH 3, Hp npocTpaHcTBeHHblc nOJlOCbl li 11 B pa3Jlłt'lHOH Ilpyccl1ei{ 30H Be.ll1Kall 11 Ma30BHll); 3anaLlHI1MI1 H KeJleUKOe palLle.llll{)wHe Ha 10rO-BOCTOK. (CI1Jlell1l1, npelKHlIll HO COlleplKaUlHe CKHM, 11 JleCHblX nycToWelf. npOCTpaHCTBeHllall CB1I3aHIlble r. KyJTbTypbl, lIBJllll{)TCSI pe3YJlbTaTOM nOllCbl, npoHI1KHYTblrt rpeTbl{) ApHOnbJl BBeJleHHI1 B nOJlbcKyKl 51. YeKaHOBCKIIM, 3THorpa<pl1'1eCKOe 40, 1935 3eMJlH, Kypne), BblweynoMllHYTblC )JleMeHTOB B ero TaKlKe C n03L1,HI1MH KOJTOHI13aUl10HHblMH npoueccaMH rOpCKI1X nycTblpeH Ha 30Hbl, bblCTpOHll pa3pa60TaHHble K CHJTe3I1H: op. f) corJlacylOTcll HI1MI1 pa3HblX apxeoJlOnt'leCKHX H I1X rpaHI1Ubl, HCTOpHH, AOKJlaA OTHOWeHHI{) BTOPOIt cla60 )TO nepeKpeCTOK AI1<p<pepeHUl1alll1l1 HapoAHoM 3. nneMeH Ha6pocKoM (2 113naHl1e); TopalI MaJTaSl no.%wa, npHHOCI1MhIMI1 HorpaqJl-tl{) nOJlbCKOM wy rpaHlIllaMII HaTaHcoH-~ecKI1); 113 HliX 'IaCTh MaJloi{1l0.1bWI1 10Bl1ll, C BalKHblM rl1'1eCKl1e 30Hbl 2. 3anaJlHall (nywe), rOll); Teppl1TOpl1llMH 1110. 3anallHblH CI1CH, ~i-tTBOH, C aLlMI1HI1CTpaTI1BHO-nOJlI1TI1'1ecKI1MII no KapTy): rpynny LlI1<P<PY31111 npOCTpaHCTBetJHblX BJlI1HHHrt, (C\10TpH Hl>le 3eMJIH, pa3pa60TaHHblMll lanaJlHblX C ceBepO-BocrOKa Jlpyryl{) BOpOS; b) pacnpoCTpaHeHHll OCI1, npOXOJllllllei{ P;KewyBcKoe r ;lacyloTClI: BCJlellCTBlIe 06pa30M: P;KeluyBcKoM T. eCTb Teppl1- He 06bllTall OT ceBepa npOUeCCbJ npOTeKa.lll lanaLl- 11 llBJllleTCll B Ha1160.1ce �671 tiiO cna60H CTeneHH. C 11pyroH CKl1e Ky.TbTypHble 7. B pll11e Kap T Kawy6HlI) nalOT BblcTynaroT MaJlOR HaXOllHM ::ho Bbl3blBaeT aHallOrl111 MelKlly oc06eHHO KOTopalI MOnOJl(e BapTa, BOCTO'1HOH. TaKHe B KyJlhTypHOM nOLl'1epKHYTb, a CJleLlOBaTeJlbHO Teppl1TOpHlI B BHLle Km1Ha, BHcny Pe3ynbTaToM 30Hb! £,ypa, ,eMeJlb, KOTopble H ,Hae\1 CBOpa'1HBaeT 6blllH CTapblX 60llee HI1H Ha CaH110MePJl( H 3aMoHcKyro nHJlHUaBOpO- Ha KapTax a TaKJI(e B KeneuKol\ lIanpaBneHHro B PJI(ewyBcKyro Mbl MHTeHCHBHOCTh 3. rJlaBHhle 4. 5. CHne3cKHH CKpeweHHe 30Hbl 30H npeLlCTaBIITh .laTh 06JOp J1 OJliMOH H,O- lIBneHHH, rpaHl1U BblcTynneHl1l1 )TOro HI1M, COCTaBrreHa 6bwa n.leHl1e łneMeHTOB, MeHee KynhTyphl !lblX 30Hbl l!JOPM Kylll BJlHlIHHH H C ceBepo-BOCTO'1HbIM TeppHTOpl1H pacnpocTpaHeHl1l1 KynbTypHblX KyllbTypHoro pacnpocTpaHeHl1e pacnpocTpaHeHl1e C'lHTaeT KpOlUl1ThClI pJl(I1 (KapTa 5), Hp BhIlleJleH XJle60B 4) Hp ueJle(KapTa H pac- a TaKJI(e lIpOBOH 6hlJl ueHTp Hai160nee (KapTa onpeneneHI1H 7). Hp noceBHhlX 8 TpeXCBepl1'1ecKall CBl1JaHHhlX C TpanHUl10HHOH py6ejj(eH npenCTaBHTh KapTa nonoca, KynhTypoi1 xpoHonorHro TpaLlI1UHOH- B Ka4eCTBe nOnhlTKH He lIBneHl1l1, HO Ha OCHOBaHl111npOTeKaHHlI ,1HHHH pacnpOCTpaHeHl1l1 Ha Kap- OCHOBaHl1li nepeXOLlHhlX yKaJhlBalOWall lIBJle- Ha BbICTy- 3J1aKOB, I1MeroWI1X nepexOll- HC'le3aHI1Sl TpaLlHUI10HHbIX Ha OCHOBaHIIH aHanH3a 311eMeHTOB npOXO)ł(neHHl1 rpaHH'l- 9. Hp rpOXOJlbCKI1 py6elKoM. <l>OPMbJ KOMnneKCOB. OPOCYWKI1 3EPHOBblX KPECTbJlHCKI1X KYJlbTYP 8 X03J1HCTBAX BemIKonoJlbcKo-KYllB- B nOJlhCKI1X XIX 11 XX BEKAX Pe3roMe CcpaLl3Koro KynhTypHoro Ma30BeuKoro ManOnOJlbCKOrO II KyJlhTypHoro nOMOpcKoro HaCTOllwlIH KOMnJleKca. KOMnneKca. KyJlbTypHblX KO\1- TPYLl lIB.rJl1erCl1 nonblrKOH nl1l!Jl!JepeHuHaUHH pa3HhlX 11 npOCTpaHCTBe, TeJlhCKHX B nOJlbCKOH )lEPEBHE 3JlAYHblE HA nEPEJlOME AT.laca KYJlbTYPbl XIX 11 XX Tpyne BEKOB Pe3roMe HaCTOllwall CTaTbll 3na'1HblX nOCBlIweHa KYl1bTYP, OnHCaHl1ro HeKOTopblX KaKHC COXpaHHJlI1Cb B KpeCTbllHCKOM BO BceH Oonhwe. rpal!JH'leCKO-CpaBHHTeJlbHbIR nonbCKOH J,laKOB. aHaJlHJ nonblTanClI npOH3BeCTH KapTO- Koe-KaKHe Y\-103aKllro'leHHlI, KynbTypbl B 06nacTlt B031le.1blBaHHlI •... -o.~--·¥ . Ky.lbTyp apxa- HccrreLlOBaHIHIX, H CllenaTb Ka'1eCTBC nepe;KI1TO'1HbIX II XOJlIHCTBe 110 HOBeH- TeppHTOpHaJlbHhIX I1CXOLlll H3 HI1X aBTOp HapOllHOH B nCpeJl(I1TO'1HbIX KacarowllHeKOTopblX pacc!\-taTpHBaeTclI -,~:{": JileCb KaUHH PblX nonhWH. )lllll MaCWTa6e - HHOCTpaHHhlX aSTopOB, CTpaHax l.łexocil0BaKI111, <l>opManbHblH OTHOWeHI1H I) 6blll cnoco6bl \lO)KHO no 3aHIIMarolUHxclI (ABCTpI111, non06Horo 3TOMY pe3YllhTaTOB aHamn B npl1MepOB) Onl1CaHMeM )TOH EenopyccHlI, BO pa360pa TOJlhKO HccnenOBa- 3THorpa<pH'leCKOrO naHHblX c06paHHblX nOJIh- OCHOB- Bonpocy. nH:CTOB) MOJl(HO 6hlJl0 I1CnOJlhJOBaH (B Ka'leCTBe B HaCTOllweM co BceR OO.%we TaKJI(e pHn np06neMbl repMaHII5I, B M TaJll1l1, Teppl160nee ny6J1H- B HeKoroCnOBeHH5I, lJJBeUl1l1,). cpaBHIITeJlhHblH \'laTeplla,lOB, PaJHble X<1JlIlicTBax H np0l13BeCTI1 CeTKH. OonhcKoro MaTepl1aJIOB, B nepeMeH 11J1H:paCnpOCTpaHeHl1eM paJpa60TaHHblX onpOCHhlX paCCMOTpeHHlI BeKOB, C y'leTOM MaTepHaJIOB nOCTOl1HHoi1 CI1CTeMaTH'leCKOH KyJlhTHBl1pOBaHHhIX H XX Henb311 6hlJIO xapaKTepa nyHKTax XIX KapTorpal!JH'leCKH-CpaBHHTenbHbIH eBponei1cKI1X YKpallHa, CI1X nop B paMKax JJlaKOB, C HC'le3aHHeM KapTorpal!Jl1'leCKI1 338 B Ha nepeJIOMe OCHOBaHHI1 onHopOLlHblX npDJI3BeCTll WilPOKOM OHa OCHOBaHa Ha )THOrpal!JH'leCKHX, npOH.JBeLleHHbIX pa60T (Ha TOpHI1 )lo paCCMOTpeHHlI npocylUKH CBlIJaHHblX <pparMeHTapHoro CO Bpe!'v1eHI1 nony'leHHlI TPA)lHllMOHHbIE cnoc060B CKIIX KpecThl1HCKI1X XOJlIHCTBax Bpe\1eHI1 HEKOTOPbIE TpaLlHUlIOHHblX aSTOp - TypHblX rO<l>MAH-JlMAHLl3MC llI1HaMI1KH się" KOMnJleKC. pacnpocTpaHeHl1l1 KPblCTbIHA eClI B nOcpencTBeHHyro HblX l!JOpM 3THX KynhTyp. BpeMeH; noceBOB peJyJlbTaTOB Ha KapTe Hp JnaKOB nblTaeTClI BcneLlCTBl1e WHX "krzyć 3eMnll. HC'1e3HOSeHHe CTapblX nneKCOB. l1'leCKIIX B CB1I311C TeM cnOBa 6). Hp TonKOBaHHlI 2). Tpalll111110HHblX COpTOB Pjj(H (KapTa lIpOBblX CBl1JaHHblX C noceBOM Torpal!JH'leCKOrO HOM xapaKTep. H 3aBłIXOCT, (KapTa 1) H CellHl1e CTapbIX COpTOB pjj(l1, Melł<ny Hp Hp JHa'leHHlI CTaphlX Tpalll1UHH Ha OCHOBaHl111nony4eHllhlX II PalloMOT pa3Hhle KynhTyphl nWeHI1Ubl (KapTa KOMnlleKca. OpocTpaHcTBeHHoe 8. 30Hbl KyJlhTYPHblH npOcTpaHcTBeHHoe 7. 3). II pJl(I1 (KapTa Kpjj(IIUbl BJlHlIHHH. 3ana11HbIX py6eJl(Hble TeppllTopHlI CKoro 3anallHblX C.\teCh nweHHUbl TaK HaJblBaeMOH npOCTpaHeHI1Sl CTaphlX DKI1 1. 2. 6. Hp TeppIHOpI1H. Hłp pacnpOCTpaHeHHSl KnllH lISnlleTClI KaKyro ropHoii lIBlleHHH. KapTa Bcero HblX łne:l<leHTOB, l{ JleH41lUKOH H KaJTHWCj<OH 3eMnllX, BblweCKa,aHHoro BbICTy- B )KI1BeUKOH TaKalI, I111YWHX C 3anaLla, K BOCTOKy, no H TlIHeTClI npClKne co06pa3Hbl\1 (nOMopbe, MOrrOJl(e Cepall,Koił lIBlleHHI\, BblweynoMlIHyTblH MaTYB-KYHenroB nepeceKaeT MallOnOllb- lKe paBHeHHlI nOnOCb!, CJlellOBaTerrbHO '1TO BO)lOpa,LleJlbl pa3pb!Barolllero B CepaLl3KOH CKOH TeppllTopHlIX. nHHHH II ,OHOI\ (oc06eHHO Ma30BHlI, OTHOWeMHI1. TaMH BJlH4HHH MHOr04HCJleHHblX 6paJl(eHbl '1TO pa3rpaHI1'IHTeJlbHOH cJleLlyeT cywecTByrowHX yKpaHHcKHe ceBepO-3anallHOH ropaMH, npeLlnOJlOJl(eHlle, H'VIeeT xapaKTep 3aKJII0'1eHHe ,lleCb npO'lHM nOJlhWeH, cerOLlHlI, B Mbl !'vIelKllY n011J1l1Whe!'vl H £eCKl1llCKHMH uenH). 8. Il CTOpOHbl paBHeHl1l1. n03BO.ll1eT aHanl13, cnenaTh npocywKH paJlleill1Th Ha llBe 06pa60TaHHblX cneLlyrowllc JJIaKOBblX "y,TbTyp B KapTorpal!J1I'leCKOM BblBOllbl: B OCHOBHbIe KaTerOpltH: nonhCKliX KpeCThllHCKHX �,. -e, 1)1- (i.3 aj npocywKa "na TblX KaTeropHH II cHonax, garściach", coneplKHT a lKaTaeHHblX B cnoc06,leHHH. H aapbllHToa, ',OHTaJlbHall T. e. a nOKocax MJlH BepTHKaJlbHall), TpanHUl1l1:Vl ropl110HTaJlbHO xJle6oB: HIIII nepeKpeCTHblX pa3HblX UHlIX 6blJla aj THKaJlbHble Ha paHOHe. TpH 2) B MblX xne60B), H 3), laTO nepHOLl H nocne npocywKy 06pa30M KapTbl Tpyna npell(Lle, TaK THnH'IHbIM ropaMH 3) C 'leM XJle60B KoneH KOHUC npOBHH- CHonax. Bep- paHOHax, nocpencrBoM (CMO- B nOKocax H 7). cepna, PacnpocTpaHeHHe B KOHue BblcTynaeT pa3Hblx XIX 'ITO n03BOJUlJlO npocylllKy npelKHero THna, KyJlbTyp - :no Hp KonHbl palHlITClI He' TonbKO yKnanoM a) OKalaJlI1Cb Cpe.'lH KonCH: [([mc B KonHax cpa3Y nocne xJle6a, 4) foplnOHTaJlbHb!C CHC'nOB II cjJyHKUHII l' nOKoca; B KonHax KonHbl, cKllp11aM npocylllKa H lIBJllIeTClI acpTHKa,lbHO-PllilOBb!X. HO H cjJyHKUHefi. B npHH- npeHMyulccTBeHHO npeHMywecTBeHHO KaK cjJop:Vla, npH6J1HlKCHHall HJlI1 CTora:VI - C TO'lKll comaCHO XX TpCXp5IilHall - o nOll13H;JllCb 3aHMCT130BaHHble KOHCTaTHpOBaHHblC B 30Hax COXpaHJ113lllHMClI He3aBHCl1MO C ,llpyroii B TIonbllle TpaLlHUH- vel "kucka", npOHCXO)f(,.'leHI1I1 KaK KOnHb! -- Bccro pacnpOCTpaHeHl1l1, HeKOTopblC "kuczka" KoneH, H 'leTblpexpll,Il,Hall KonHbl (npe)f(HI1C 30Hbl HaceneHl1eM. DO.lhlllC 60;lbllle BCCH cTpaHb!. cTapelilllHM ponHMOM - cjJopMa BblcTynaCT. B TIOJlblllC aepTI1Ka.lbHble vel ••słonik", B.) BblcTynalOWl1e BapbllHT )Ta OT "rząd", aepTI1KanbHo: aHaJlOrJ1'łeCKHX CTOpOHbl, BaphllHTb! BepOllTHO cnopaml- BcpTHKanhHO- repMaHCKoro 6paH11cH6yprCKo-nY)f(HllKOrO npc>- npOHCXOlKneHHlI, HHlKHeCl1ne3CKoro). H<I1BaHHfl )f(aTBCHHbIX KoneH (CMOTpH KapTbl Hp 4 nBC rpynnbI: CB1I3aHHble C cjJOpMOH KoneH YKa3blBalOWHe OTHOClIll(l1eClI (l5 "mcndel" 3peHHlI lIpOBble. yK,lanKH BepC'lITHO CB1I3aHbl C 11aBHH:VIHTpanll- Ha nOilC'IeTa ypolKall OC06CHHO MeHDeJlI1 C'IeT npl1MeHeHI151 Ha KonHbl, WTYK), apXal1'JCCKOH OCHOBHblC cnoc06bl Ha 6 no XJle60B, KonHbl, cyllleHHc npH'IeM pacnpOCTpaHeHl1l1 Ilon HblX, nb!. TaK npl1'łI1Hbl ..Luo". B KonHax. )),l1aneKTJ1'łeCKI1C "dziesiątka" cHonoB) 4 - ,llCClITKa (lO 51BnlllOTClI rrCpe)f(J1TKaMI1 MeHAenll CHonoa, llnH no 2 KOTOpbIX nYJIKOneKa. CHCTCMbI. cylllecTBylOwHe x.le60B B OOJlbllle nocpCllCTaO:Vl TaKlKe BO '1HOrI1X Dpyrl1X YKa3blBaeT (rOpJ130H- pa3HblX CTpaHax Llcpe- EBpOI1hI, Ha TO, 'ITO OTneJlbHblC HC3aBHCI1MO B C.1aBlIHCKI1X, pOMaHCKHX Bb!CTynneHl1l1 ilHcjJcjJCpCHuHpOBaHHblX 13apbllHToa, CB5I3b C TepplłTOpHlI~IH ~:, - TIonbllla. iepMaHHlI, 51BJllleTClI KJ1aCCI1'leCKHM rrpHMepOM CXOlKHX reorpacjJH'leCKO-KJ1I1MaHI'leCKHX l.JTO KaCaeTC5! KynbTypHblX <jJopMe pllila KpeCT ABCTpl1l1, QJOPMbl rcorpacjJl1'1eCKO-KJ1I1MaTI1'1eCKH:V'll1yCJ10BHlIMH. 3TH IPOpVlbI Bblpa60TaJTHCb, a,lllllHI1CM 06bllCHeHllC'v1 -- OCHOJ3aHHHKOnH'IeCTBa 11 Ha nynKOJlKH pacnpOCTpaHeHbl 30H (30 llleCHlileClITl1pH'lHOH npocylllKH aepTHKaJlbHble pa3MelJleHHe KaK Hnp. ,lleC5ITKOB, no BlIHHblX npl1cnOC06J1CHl1ii) 06ycno13neHbI "krzyż" KOnl1'1eCTBO CHonoa CHono B) H "półkopck" (60 7) Hnp. "kreuz-haufe" K ::lTOH rpynne, C'II1TaJlH Ha "Konbl" T,lnbHblC "kreuz", ./IlTaJlHlI. ,lla13HerO cnoc06a KaK qlaK- - Ha3aaHl1l1, cHonoB), oc06eHHO XJlC60B, CB1I3aHHblX B CHonbl, - 'ITO np013HHUHlIX, "postawka" -::- CJTOBaKl1l1, CJIOaCHHlI, Tep:vmHbI, 60,lee - Ha3BaHHlI, b) 3a- OCHOBHylO ilHcjJcjJcpeHUHaUHIO aepTHKaJlbHO-oKpylKHblX B .\1aClllTa6c nOJlbCKl1e Ha3BaHHlI, HCMeUKHM npHlllnblM 13peMeH rne coxpaHH,lHCb CTaTHCTll'leCKI1VI DaHHblM BepTHKaJlbHO-LlByxpllDHbIX KaK MOlKHO no,laraTb, aj QJYHKUHlI BepTHKaJlbHblX no 113 rep,VlaHHII ceBepO-3anaDHblX MHOrO'lHC,leHHb!X croceHa' rOpH301fTaJlbHO. CHonOB, KonCH: "kriz" J c06HpaHHe reorpaljJH'IeCKO-K,lHMaTH'IeCKIIMH :VlOlKHO npOH3BCCTH c .. lenylOwylO H 8) C'TJlH'laIOTClI 06CTO- MeHbllleii npHcnoc06JlełłHH TeppHTopHlIX TaK '1eThlpexpll11HblH 6) rne CBl1neTC.lbCTBYIOT '1eCKH, OT HenaaH~IX BepTHKaJlbKO- yCKOpHTb yKJlanbIBaeMble "baba") HaBeCO:VI, 'ITO MOlKCT CBH,llCTenbCTBO- THna cjJaKTOTl 13HywaeT, vel "kupka", (POPM, 3a13ne'leHHblX a oc06eHHO BeKa; Tpe6ylOwylo ilepeBlIHHblX Ha ropCKHX KonHbl, B )TOrO Ky6aTYPY onpelleneHHblX "kopka", "kozio!"', 03H- (CMOTpH KapTbl ljJOPM KoneH: 0111Mble lIM(Hnp. If.lll Ha lHa'lH- (oc06eHHO 9). Hp 3peHIIlI BOHHbl 3a6pOllJeHO 'ITO KonHbl 011HaKO, MHOrO'lI1CJleHHble pacnpOCTpaHeHl1l1, a He60M 3aHMCTBoaaHII~ IICXOlK,lleHl1l1 (TpexpllDHblii pa3Hblx reppHTopHlIMH 06p;no:V1 Ha3BaHHlI). pll110BblX 11 OonnllCKOM pllil B Ka'leCTBe OKpylKHblX H oc06eHHO ceBepO-3ana.LIHbIX BepTHKaJlbHble Ha'laJlOCb cjJOpMbI, 06YCJlOBneHHol1. KapTy TO'lKH B HCCOMHCHHO r,laBHblM H e) npH V). KonHax, XJle60B KynbTyp 5, 6 Ha 6blCTPYlO KonHbl nocpeilCTaOM H CCH'IaC - npHMepOM )I(aTBeHHble IV), Ta6;1. ropHhLMH npe.LICTaBJTlIIOWHe cjJOpMy, H n03BonlllowYIO (CM. )Toii KonHbl, cnoco60M 0pocylllHBaHHe H 3TOM 3aMeTl1Tb, J1MeIOWI1X Hal1MeHblllylO B OO,lblllC d) B Kon- UeHTpaJlbHblX H B OT.LIeJThHbIXCHonax Hp lITeJlbCTBO CB1I3aHO C BBe.LIelUleM KOCbilI TpaTbl III B OTneJlbHblX B MllpOBOH pacnpOCTpaHHnHch (CMOTpH BepTHKaJlbHble Il 3na'lHblX KonHax H aepTHKaJlbKO-pllnOBblX npaKTI1'IHbIM 11), nOD rOJlbl\1 n03.lHe:V1 nOllBneH~111 a:V16apa B 30He Ha IOrO-BOCTO'lHO.i1 TeppHTopHH, 5) OCHoaHble H npH aV16apoa, CTapeHWHM I B JilO6nl1HCKOM npocywKH OrpaHI1'lHaaJlHCb B ropH30lHanbHblX BepTHKaJlbHO-OKpYlKHble YP0)ł(3l1; 06pa30M ropM- H OOJlbWH MaccoablM OKpylKHblX xne6a Bccro 2). Hp nnOWaLlll (CM. Ta6Jl. - HlnOB roplnOHTaJlbHO- Ta6Jl. O cpaBHHTenbHO CnenYCT yKJlanblBaeMblx KonHax (CMOTpH OOLlKapnaTbH, pacnpOCTpaHeHHlI ComaCHO BaTb npH- yK,laLlKa CJle.LIYlowl1e H ropH30HTaJlbHblX rnaBHblM .LIepeallHHblx (Hnp., (CMOTpH - pelKe cylllHnlf Ha a a IOro-aOCTO'lHbIX B nOKocax npHcnoc06neHHI1. MelKllyBoeHHblH re.1bHoii C) U1111:V1H xpaHCHI111 XJlC60B a OTneJlbHblX a OTLleJlbHblX cHonax, npHcnoc06J1eHHH npOCTpaHCTBe fpaHl1Ubl Kapra b) pacnpOCTpaHeHHOH KonH!>1 BblcTynaJlH nepeBlIHHblX CHonOB H BepTllKaJlbHO-pllnOBblX LlepeBlIHHblX MeHbweM pa3Hblx KOHCTaTHpOBaHO B nOKocax, XJle60B BTOp,1l1 H3 ynoMlIHy- npocywKa a TaKlKe OT HX KOJlll'leCTBa. B ropHl0HTaJlbHO-nepeKpeCTHbIX; a yKJlaLlKll BepTHKaJlbHO-napaJlJleJlbHbIX, npocywKa J Bbl.LIeJllleTClI pll.LI nOArpynn, H ropH30HTaJlbHO-napaJlJleJlbHblX BeKa HaH60Jlee a CHonax. nOMOWH rpynn B OOJlbllle, Hax BepTHKaJlbHo-oKpylKHblX XIX npH a 3aaHCH:VIOCTI1 OT cnoc06a cjJOpMbl npocywKH nOMOwH 1I1 - KonHax, KalK.LIOH H3 onHcaHHblX coxpaHflBWHMClI H aj TpH CMCTeMaTH'IeCKHX rpynnbl: t. XLVII C TaK MHOrO'lI1CneHllbIX 3THII'IeCKOH II repMaHCKHX yCJlOBHH, 'lTC' TO'lKI1 aHa,lorHH 3peHHlI CTpaHax :VlOUIO 6bl Ha 6blTh npOCTpaH- TCppHTOpHlIX EBpO- OC06CHHOCTeH, TO OHI1 npOllBJllIIOTC51 B cneUHcjJH'IeCKOH 30Hbl pacnpOCTpaHeHI111 KOTOpblX YKa3bl13alOT Ha reHeTll'1eCK)'IO HCKOTOpblX rrynn 11.111)HII1'JeCKHX 06pa30BaHfIH. �674 675 jJHYlli EOr)IAHOBWI IlblX nOMelUelll1l1X (KapTb! Hp 15 J1 16) li '1eplIaKJl XOll1H:CTBeHHhIX 11;.KlinbIXnOMellleHaii (HP 14). I1cc.lelIOBaHl1l1 OT)leJlbllblX 06'beKTOB, OCHOBblBallCbHa aHaJll11e Bccro MaTCpJ1a.la, AMEAPhI, MHhlX .. TAK HA3hIBAEMhIE TIOMElllEHMJ1 X03jJJ1CTBAX .lIJIjJ "SPICHRZE", XPAHEHlUI B TIOJIhlliE HA 3EPHA HA TIEPE.'lOME B XIX ¢OHE nOKala.rllf, 9TO BbIcTynałOlllHe Ha Teppl1TOpHH TIonbWJ1 aM6apbl MOlKllOpalilCHI1Th Ha HecKOJlbKO TllnOB Jl BaphllHTOB. OCHOBOMnJlll np0l11Be)leHHll Tl1IJ1naUl1J1 npl1HlITO KPECThjJHCKMX B HaCTOHllleH CTaTbe C911TaTb npJ1HUJlD "'lOp<POJlOrI1geCKOH1111<pcjJepeHllHaUI1I1. Cpenlf 11 XX BEKOB npH1HaKOB, KOTopbIe 6bJJ]11 npe;.Klle Bcero npllHllTbI BO BHII\laHI1C, cnenyeT ynoMlI- HyTb KOHCTpyKUHIOCTeH (Kap Ta Hp 3), <pOpMy KpblWH (KapTa Hp 4), nO.l <pYHllaMcHTa Pe110Me (KapTa Hp 5), nJlaHl1poBKY (Hp 6) 11 Be,ll1'1JlHY. CTaTbll - aM6apbl Ha <pOHe HHblX nO'\lellleHI1H lVllI CKl1XX0111HCTBaXB TIOJlbllle Ha nepeJlOMe XIX BOi{ nonbiTKOM B nOJlbCKOH JJJnepaType 6apOB, pyKOBOllllCh KpJlTepHeM XpaHeHl1l1 1epHa B KpeCTbllH- COnOCTaBJJllJl pelYJ1bTaTbl KapT OT Hp 3 LlO Hp 6, ,\1O;.KH.0KOHCTaTl1pOBaTb, 9TO 11XX BeKOBlIBJllIeTCll B OCHOBHOMnep- np0l13BelleHI111 TlmOJlonm 0603Ha'leHHble KpeCTbllHCKI1XaM- Mop<pOJlOrl1Jl, <PYHKUI1I111 BpeMeHHOM H npOCTpaH- CTBeHHOll IlH<p<pepeHUl1aUUH. TIp06JleMa aM6apOB pa36HpaJlaCb B COnOCTaBJleHI1HC npyrliMI1 X0311HCTBeHHbIMI1 HC'le3aHHH aM6apa, Ha MaTepliaJlbHOH BaHHlI P. A. E. n03BOJll1JlO IiCCJlellOBaTb npH'II1HbI BblXOlKileHl1l1In TeppHTopHH ynoTpe- HHlI OT 3x 3110 4x 5 MeTpOB; CTeHa cpy6a, Ka OCHOBaHHll Ha OCHOBOi{HaCTOlllUeii CTaTbH 6bl.~1I TeppHTOpllaJJbHble 6JleMOH aM6apOB B 1955 r. KpoMe ATJlaca), npmnBeileHl1bIe HCCJleIlO- rpa<pH'leCKHX, <PIiJlO,~Orli'leCKHX Jl apXHTeKTOHl1'leCKHX HHCTHTyTOB, a 11 pe3YJlbTaTbI npUBeJl H3 aHKeT. TIpH pa3pa60TKe np06JleMbI YJlOlKeHl1allB cpy6, <pI1'1eCKO-CpaBHIUeJlbHhliiMeTOll. B npocTpaHcTBeHHoM aM6apoB y'IJlTbIBaJl TIlliOJlOrH'IecKyIO KJlaCcu<pHKaUJl!OaM6apoB npOCTpaHCTBeHHoe npOllB,leHl1e mITepaTypy OTHOllleHJlIl MaTepHaJl, TIpocTpaHCTBeHHoe n. Kaca- xapaKTepHblX 1860-1960 rOilOs, KOMnJleKCHblX npJl3HaKOB OCHOBblBallCbHa HHTeparype BaTh, 'ITO aM6aphl KapTa Ha TepplITOpHIi Hp 1 npellCTaBJllleT npouecc Ha'lep'leHHble KaMHHX; nocTpoJ1Ka 2 - MUJlll, Jl He 06HapylKeHo, TeppHTopHIO, rne HO rne rJlaBHblM 06pa30M BpeMeHI1 K nepHony, III. aM6apbl 3aTpOHYTOMY ilJlll XpaHeHJoIJl3epHa, II XpOHOJlOrł19CCKOM noplllIKe lIBJlllJlłłCb: 'IynaHbI (KapTa Hp J 3), pacnpOCTpaHeHllll JlJlII '1eTblpCXHaBeCHall, 3Toro BCTpe'laeMbIM B TIonb- TJlna, OXBaTblBalOllll1e TeppHTopHH c HaJ160Jlee pelYJlbTaTbI I1CCJleilOBaHIIMapxco- paTylolllHMl1 la rJlnOTe10H npOIlCXOlKlIe- TlIna. CeBcpHblH BOCTO'IHO-ellpOneH:CKHij:THn. OH pa11IeJllleTClI Ha lIBa Y3KO<pacanHbIe (Kap Ta Hp 9) I{ lUJ1pOKo<pacalIHble (KapTa 10). 06lUlle nonTHnOB: TIOJlhWII cHenyeT J1CKaTbB BBell,eHJ1l1 3KOHOMJ1'1eCKI1X nOMelllełll1ll nJlpaMJ1ilaJlhHall IIMelOlllJle TaM 3TO Ha3BaHHe, CO CTapOCJlaBllHCKJl.Ml1 Jlape'lHblMJl aM6apa- lIBJllllOTCll OC110BHhIMI{apryMeHTaMll, MeTpa - TIPH'IHH JlCge3aHl111aM6apOB Ha TeppllTOpllJl Kphlwa CBJl3blBaeT '1epe3 IOJKHO-eBponeiicKHe 3epHO- HHJl 3Toro HaCTOlllUell CTaTheH. B 06J1XOlI HOBhIX, 60Jlce OlIH03TalKHall; rJly6oKo CO CTopOHaMIl B rpaHHl..{ax 2,5x COJlOMOH. reHeTJ1geCKH 3TOT Tlłn aBTop norOB COXpaHI1JlI1CbTpallHIJHH 06 TIOHhlUH lIBJIJlCT- yKJlallKa OCHOBa}I11lI Ha 3eMJle l1JlH Ha HayrOJlbHblX KOHccpBaTlIBHblM CTpOJlTeJlbCTBOM Jl HeKOTopbIe 3 - IICTOpl1'1eCKall, CBHneTeJlbCTByeT O cy- TaKHX 06'beKTOB, OTHOClIlUl1XClI no Ha Teppl1TOpllJl MI1, C'Il1Tall, 'ITO 3TOT TJln npHHailJlelKJlT K CTapeHllll1M aM6apaM, nOBceMeCTHO BCTpe'laIOTCH cnOpailll'leCKH, nma B nOJlb3Y 3TOMrJ1nOTe3bl. C CI1HbHO BblCTalOWl1MIl HaBeCaMI1, KpblTall lUe. rpa!lJ1llbl TeppJlTOpl1l1, TlIe HeT aM6apOB Jl He COXpaHI1JlaCb O HlIX Tpa- O)lHaKO JlIlTepaTypa, ruecTBoBaHHH 1 - noro aBTOp HacalKneHHall, Bble aM6apbl, TIOJlbIIlH lIBJlllIOTCll perpeCCl1pylOlllHM npoueCCOM. MecTHocTIł, rll,e aM6apb! TeppI1TOpHH, r)le XOTlI aM6apoB HX CYlUeCTBOBaHJlI1,4 - li I1CTO'l- MOlKHOKOHCTaTllpO- IIC'Ie3aHII1IaM6apOB B Te'leHJle nOCJlell,HerO CTOJleTHll. Ha Hei{ npOBHHIIHJl 0603I1a'laIOT: BbIcTynalOT aM6apbl, 3TOii 3noxe pacnpOCTpaHeHlle TJ1n nOT IOJKHO-eBponei{cKI1M H CJlOBaI.lKI1M. TlIll JlI06JlJ1HCKO-Ma30BeuKJ1ii (KapTa }IP 8). XapaKTepHblMJ1 npH:maKaMl1 3TO- 9aCTO apKailHall, AHaJlJl3HpYll MaTepłłaJl CaKJleBI1IlHhIM, KpyrJlblM, 2,5 no 4x 4 MeTpOB; CTeHbI B cpy6; AJlll n.aHHOH: Teppl1TOpl1l1. HHKax, OTHOClIllIHXClIKO BpeMeHIł, npellruecTBylOlUeMy 3TalKHOCTb, C JleCTHJlueH: BHyTpll f O TJlna HBHllIOTClI:nHaHJ1pOBKa B cjJopMe KBanpaTa, npOH3Bell,eHO Ha OCHOBaHl11lCI1CTeMaTJlKH, Tl1na 113Mepe· cpaBHHTeJlbHO nJlOCKall, CB060ilHO KOHCTpyKI.\J10HHO HeCB1I3aHHallC HI1M; reHenl'leCKJl Cll, MelKllY npO'll1M, OIlHHM 113 apryMeHToB HX KOJll1'leCTBeHHYIOilH<p<pepeHIJJlaUHIO. IlMelOlllero 06JlenJleHHall CHapylKlI CJlOCMfJlHHbl; YKJlan- lIByx- J1Hj{ 'IeTblpeXHaBeCHall, npJ1'1I1CJJlIeT K aM6apaM npJlMeHllJlClI KapTorpa- npl13HaKaMH 3Toro I1JlI1KBanpaTa, COCTaBJllllOlllaii nOTOJIOK aM6apa; nOCTpOllKJl, KpbllUa pe3YJlbTaTOB JlCCJleIlOBaHHll, CBH3aHHblXC aTJlaCOM 6bl,111 HalBa- pa3MeweHHlI. 3eMHe, <pYHilaMeHTe JlJlI1 HayrOJlbHblX KaMHlIX; KynoHoo6pa3HbIM CBOlI'IaThrH: cpy6, Hall npo- Ja- TlmbI 11 Ba- JlMelOllllle TaKoe-lKe npo- 3TI1M TlłnaM ilaHbl\f I. THn CIIHe3CKO-CnJ1lKCKJ1H (KapTa Hp 8). XapaKTepHbIMIf aBTOp HCnOJlb30Ba,1 B CBoeM TpYile Heony6JlHKOBaHHbIe MaTepliaJThl H3 apXI1BOB 3THO- BhIileJlllll nplllHaKI1, CyMMJlpyIOIUHX, TaK CKalaTh, lIBJlllIOTClI: nJlaHllpOBKa B <pOpMCnpllMoyrOJlbHHKa TIOJlblUH. (TIOJlbCKOrO 3THorpa<pl1'leCKOro IOIlIHRCH BhlcTynJleHHll pbllHTbI aM6apOB, HHll, B 3aBłłCJl.MOCTI1OT J1X Teppl1TOpHaHhHoro a C IlPyrOH: CTOpOHbIIlIlHaMI'IKHpa3BHTHll HOBblXnOMellIemrn nJlll Bb!MOJlOTOrO 3epHa, 6JleHIl1l aM6apa YKa3bIBalOT Ha HeKOTopble BbllleJlIITb onpelIeJleHHble CTpaHCTBeJ1HOepacnpOCTpaHeHl1e . .lIJlll ynpollleHHll nOMellleHHlIMH, HcnomUlIOllIliMI1 Ty lKe <PYHKIIIiIO.BbllleJleHl1e C OAHOMCTOpOHbI npouecca Ha HHX npOCTpaHCTBeHHble rpaHI1Ubl KOHOMepHOCTl1,'ITO n03BOJlHeT, B CBOIO O'lepellb nnaHllpOBKa 4 >~5 B <POpMe npllMoyrOJlbHlIKa, MeTpoB, CTeHa B cpy6, C pa3MepaMIl nonTlIna: npl11HaKlI B npellCJlaX 2x 3 YKJlailKa OCHOBaHJ1l1 Ha CBaJlX HJlH HayrOJlbHblX KaMHlIX, nOCTpOHKa OilH03TaJKHall 11 ilByxHaBeCHall KpbIllla 6e3 H111111l IInH lKe C Hl1weil, KaKJ1MI1 B KO;lnoHKy '!YJlaHbl npli X0111llcTBeH- I1ml 6e3 KOJlJIOHKH.TIpI13HaKH, lIJI<p<pepeHll.HpYJOIUJ1eBapbHHTbl: II HHWJ1HaxonllTCll CO CTOpOHhl <pacalla (IllHpOKO<paCa}lHhIllnm) s .....•. ~.. "'""---,' BXon IIJlJ1C 60KOBOH CTeHbl �li 7 7 B XII-XV (Y1Ko<!JacanHbIH nm) Ka ABTop IIHTepbepa. Bep05łTHO fi IIrpalOWIIMII pO,lb KpO\le BeKax II HCMellKII\IH YTO CB5ł1aHHblC B OCHOBHO"I, aM6apOB B (<!JOT. 20, xpaHeHH5ł nO.lbwe onelICIbl CO B cpy6. - cnopa.JI1' CKaHnHHaBCKI1\HI a TaKJKC HOBblC KaMCHHblC a:Vl6apbl. nponO:IJKeHlle\1 pa1BHnl~ aM6apOB YKa3blBal<JT H1 Ill-IX, npHHan.1CJKaWIIX IIa K pa3HblM ynoTpc6JTeHfI~ a 11 pOllCTBeHHble "spichrz" fi pO)lCTBeHHble COnOCTalJJleHl1e OTIIOCilW1IXC5ł ,lpyn1x a cnoc060B TaKJKe xpaHCHH5ł flp0l11BeLIeHHble B )lHHaMI1'leCKOH IICYe3HOBCHH~ aM6apa HaH60.nee i1n>J 3epHa, ;Iapll nepll0)l X03~HCTBa. Mepe, o6yc,10BJleHbl xpaHCHloIeM paHHero IICKaTb He60.1bWlle HOBblX xpaHeHlle n.l~ B cpy6 pacnpOCTpaHeHHe lOiKl1YIO .1106.1I1HCKllti Óhl rb 60nee a B THna X-XIV \Ja.leHbKllX "COJl)K" oT06paJKeHHe nOCTCnel1HOrO no )TOT npouecc XpaHeHI15ł a:v\6ap non, CJlaB5łHCKIlX <POpMbl - 3eMej1b, Koum 5ł;\lbl koszowe). <POpM "a"16apOB" CBII- 6blJIIl (spichrze CTapblX no xpaHeHH5ł BeKOB, BCJle)lCTIJHe CKJlaUbl 3epHa, Bccro ypoJKa~. KOTOpblC C JlapbKO:VI). Ha 3epHa, OTHoweHHH KaKHMl1 6bl:nl B CTpoeIIHA. cyxoe Hml 'leTblpex non CTO,1611Kax. ewe .~- - ccrOLlH~ HalblBae\lblX "K.leTb" e.:JIIHCTBeIlHO xpallCHIIC.\1 110OXBa- CJlaB51HCKIIX 3e.\1C;lb (B I1o;lbwe a'16apYIIKOB, orpaHI1'lIlBa:JaCf> "COH- 1J,11'I~HHe\! XpaHI1JT11W 3epHa) KOTOpblX - -- 3epHa, In TaKOM 'Jero BbIBO)l, TOJTKOBaHl111ero 'IaCTlI B HIlX TpOHHylO nO\1eweHHll HMelOlllee. 11 K;la.nOBoH <!JyHKUHlO, B01HI1K no fJOCTpOeK, .1lOLleti, npOHCXO;KneHHiI Ha KOTopble Ha3BaHI111 nO~BepraJlI1Cb TOJlbKO npe,llHa3Ha'leHHblX BblllleOfll1CaHHbrti xpaHeHI15ł H "lamus" HOBall X0311ticTBax, HCMeUKoro aM6apa OHa C TPOtiHOH <!JYHKl\J1eHHe HallleJl npHMeHeHI15ł B,ll!~Hl1eM ynOM5łHyToro TeppHTopHI1 THn, "K,leTH" flMelOLUI1H CTapbIe CneUH<pH'leCKHi1 TOJKe HOBblH aM6ap I10JTbWH. xapaKTCp nocnenHero, Ero BH)l CTpOeHH5ł CTapble lOUJl1e HM KOWI{ .x03~HcTBax, B cpy6, npll CHJlbHblX Kynonoo6pa3HbIX BCTpe'łe C nlllOM nOCTpOCK B cpy6 x:re6Hble 11 ~Mbl, np06Jlc\Ta nO.%CKoti ai\16aphl nepeBHII CTaporo CJlHlllKO.\'1 Ma,lbI, .xpaHeHHlI 3epHa K.lanOBail He~lellKO"\ I1pll\leHeHlle nO.lbIUC _. nO\leWeHlle, XIV-XV CTa.ll1, 0,1\- BblcTynaBwlle B npOMeJKyTo'l- 'ITO H TaM aM6apa CTapO-CI1J1e3- npHH5łJla, nOll BJII1~HHeM 11 np'106peJla BeKax TaK;Ke cnpaBI1TbC5ł pcweHa H:VlelOllll1X KaK onHcaHO HOBoe B nllla 'IT06bl 6bLla OLleJKHbI 11.JKHJlOrO nO~leWeHII5ł, ...• MaJloH paifOHa. KaK Ha OCTaJlbHOH TeppJ1- nJTeTeHblM J106J1eflJTeHHb1M rJTI1Holl - J11L"nJW3epHa, ..•.. B TO MCTO,1\aMI1 6bl.1 npl1YI1HOH TOro, B TaKHX <popMax pa3\1epOB, IICnOJlHilTb )laHHOro BHnOH3MeHHnHCb CJ1JTC3CKOH Teppl1TOplH1 pOB 60JlbWHX _._-_.~---_"-_ KpeCTb5łHe), CTapblMI! <pOpMbl XpaHl1mllll, (nOXOJKHe Ha aM6ap), KOHCTpyKUll5ł 3KOHO:V1l1'lCCKOe pa3BIITlle leplla. Ha 3THX npHMeHCHHe xapaKTep nyHKTOB. 'ITO CYlllecTBylOwHe B HaWJTa H HOBblC npH3HaKfl. HC HaWeJI npl1MeHCHHiI 1-1;111 CJlOBaUKOro - yKpenneHHblX lillie rocnon,CTBOBaJlO B ceBcpHOH 'łaCTH HaKO non fi pH BJlH~HJ15łM O)lHaKO, HeKOTopble nOJIb10BaTbC5ł Teppl1TO- 3TI1M rnc He Bbl3Bana, 06beKTOB. nponOJlJKaJlO npll- 3epHa. aM6apa Ha noti. HC'Ie1JlI1 Ha a TaKJKe B palloHax, CTapblX 11J111 - npoI1CXOJK~eHHij, nOJTOJKet{HiI cKopeH (MeJTKOe )lBOp5łHCTBO, KpeCTbllHCTBO 1l0JlJKCH 6bUT npOHc- BCJTenCTBHe pacnpOCTpaHeHH5ł B CB~1J1 C 3KOHOMJ1'1eCKO-X0311ifcTBeHHoi1 CTPYKTypOH CKoro i),15ł B BOCTO'łHOH repMaHCKO- nO.lbWI1 HblH BCCn CJ1aBllHcKHti nO,lOCbl XpaHHJlI1111a AJT5ł 3epHa <jJopMa I1C'łe3HOBeHl15ł - - BepOllTHa. BCJlI1Kail DOJlbllla), nOJlHOrO MeJlKOe nocpCllCTBC 60Jlee CTapble npouecc nOrpaHHYHoi1 reorpaqll1'leCKOrO X03i1łicTBO. B KpynHblx KaK cBoero (l1oMopbe, cpenHe-noMew,l1'łbe TeppHTOpl1~X He\1eUKOM "spichrz" <pyHKulleH BBH,lIy nOT repMaHcKo-c.laB5łHCKoti 'ITO BTOpa5ł rMnOTe3a CTpOeHH5ł C TpOHHOH BpeM5ł fl."leIOWI1H 11 npe6blBaHI111 C.1<IB5łHCKOHnOJloce. 1e'LIII. (kl~ć) ll.l~ HI1Ma5ł YTO OH npOHCXO)l11JT npM YHo6HOC HO\lI1KII ,,;KI1THlIUd-i.", CXOJKa5ł C aM6apO.\1 CTOYHylO 'laCTb II BeKax Bep05łTHO OXBaTbIBa.1H Bce C.laB~HCKlle JIOMI!KOB (~oleklo 6bl Ha3blBaeMoro rpaHHUbl 5łMbl It KOlllll, OKa3aJTIlCb Ma:lbIC nByx <POP\! CB5ł311C 3TI1M, HyJKHO 6bUO 06e3ne'łflJIII nO\1eU.leHI15łMIl H1MeHeHI1i1 <pyHKUHIO cnanMlorO H CCBepo- CTpoeHHe, aM6ap, npl1 CTPYKTypoti OrpaHH'ł11BaJJaCb ellle Bn115łHHC'Iol ceBepo-repMaHCKIIX OLIeJKLIbl 3epHoBoti THn )lJl5ł XpaHeHH51 3epHa, n03L1H1111nepl·IOIJ. cpy6JleHHblX H UeHTpaJlbHO-B patioH). C(:>YHK1Jl1l13TllX .\lo",eT (B Ha rCOJlOffl'leCKo-reorpa<pl1yeCKOH xpaHII.lllwa B KOHCTPYKUl10HHOM B.ll1~JIa TblBaKJT <!J0P\1, CIl5ł3aHHble nOCTpOHKH Ha JlI1TepaType. npfl'JfIH C'lHTaTb, KapT. paCl1pOCTpaHeHlIC 3epHa, BC;le.nCTlJlle 3anaLlHblX 1136e. Bep05łTHOCTH TOpHI! rrOMeweHIUI <!J0p\1a c.laB~HCKOH) CCKO\1" (sąsiek), H ynoM~HYTblX X~-Xll B TC'lel111e 1Wvlb!. TaKI1MIl (reHenl'leCKII 'OJTa CTapall Ha npl1 Cpy6neHHblH 06pa30M: rrpHMI-ITHBHbIX II HenpaKTH'leCKHe KOllCTPYKTl1BHblX 3cpHa a\16apHKll K.leTb pH~X, 3epHa. <jJco,llaJlW)\la He .\IOL1H yJKC rO;IHTbC~ " KOHl1'leCKOH pacnpocTpaHeHI1~ MCCTOnOJlOJKeHI15ł. <!JYI-lKUl15ł. )TlIX B CJIe)lyeT nOMeweHHH Ha 1101BOJl~IOT CJle,llYlOlllHM qJOpMaMI1 H "komora", OCHOBbIBa~Cb I1CCne)lOBaHH5ł, npOTeKaJl CTaTbC, C pe3YJlbTaTaMH YKa3bIBalOlllllX 13-16), pacnpo- 11 po,n,CTBeHHblC Ha1BaHI1H: BblCTynJlCHI15ł aM6apa Hp WCCTb B HaCT05łWei1 "lamus" B03HHKaHI111, pa1BHTl15ł 11 BMeCTI1JlHWa IICKJllO'lIITC,lbIIO I1X WHpOKoro nO)lp06HO 11 flCTOpl111 n ..15ł 3ananHblx rpalJlolUbl -lepl1a, 6b1JlIol, B r.laBHOrl BcJlenCTBl1e "solek", Ha TCppl1TOp1l11 I10JlbWI1, apxeOJTOn1f1 Mop<jJonorllcH. "świreń" - TaKJKe KapT, (KapTbl npouecca OTHOWeHHI1 HeTCJlbCTBy liX 3epHa np1lMI1Tl1BHbIMI1 leorpa<!JHyeCKHC .,sy/ck" reHCTltyeCKI1C <popMe IJ XpOHOJlOrlol'leCKOM a CB5ł1b C IlX 60IIce Ha1Bal1f15ł; KapTb! nlllOJlOrl1l1, ~3blKa onHcaHbl Ha3BaJIHH; pe1YJlbTaTOB K cro HeKoTopylO KOpH~M CTpaHCHI1i1 H 'lacToro l'IMeIłHO: <!JYHKUHI1xpaHeHH5ł XOlllI Tb B ceBepHoH Ha1BaHH5ł .,sypanicc" KpO.\le B nO.lbwe, Lm~ 3epHa: cpy6.1eHHoe nBa pOLIa nO\1ellleHIIH IJ..l~ XpaHeHI111 OneJKIJ.bl; B 60.1ee n03nHI111 nepHOLI n051B.l~eTC~ BTOpOH po.n nO:VlellleHHH - nCpCB~H- HblX <pOpM. BeKax pacnpOCTpaH~JOTC5ł 3anaIJ.HblX Bm1~Hfli1. K,lancil. nOna,Ja1OTC5ł ewe OTfrOWeHIIH 21, 22), 5łB:J~IOTC5ł naJIbHetiwH\\ B01HI[;: BblcTyn.leHlI~ ;KI1THHll C a \16apa\f1l ll,l~ l\olop<!JonOfflYCCKOM THn COB\leCTHoro K,leTei1, H nOMeweHfli1 ynO\I~HYTbIX n.laHI1pOll- BOCTO'lHO-eBponeticKHH TeppIlTOpH~X TaK Ha1bIBae.\lbIX 1l0\leWeHHH 3epHoxpaHH.lfllllaMH B CCBepHblH Ha C,laB~HCKIIX a\16apOB, ;KflJlblX BblWC 'ICCKI1 aM6apb[, KOTOpbIC, CYI1TaeT, XII-XIII B C.laB5łHCKI1X 1epHOBblX IV. COOTBeTCTBYIOUJa~, B CB~111 C 3T11:\f1l npII1HaKa.\lIl, C 3aUayei1. 6,larOllap5ł Bblwe a B Ma.lblX rrpHBeJlO KTOMY, KaK H npe,llWecTBy- B 60nbwllx npflMeHeHl110 aM6a- TPOHHYlO <pyHKUl-IIO, T. e. xpaX01~HCTBax ero KOTOpOC pacnpOCTpaHIl.lOCb ponb B Ha'lana nO.lblllC nocpe.nCTBe. B KPCCTb5łHCKO.\1CTpOIlTe.lbCTBe a\16apbJ llBO~Koe B.111~HHe: K,lallOBOH OK'13a.10 Ha cywecTBylO- �(fiS 679 1. CKoro TIp:'IBe"O paHOHa "K.leTH", nO'lTH Ha BCCHTeppHTopHH H CH.lelfIH) KOTopble (la HCK;l/{)'leHHC~l K 1l0CT<.:nCHHO~IYHC'le3HOBaHHIO BCTpe'ła.lflCb nOBce~lecnlO no CCBepHOH 'łaCHI XpaHH,JlHLU n:UI BpeMeHH nOilB.leHHil Jh06m1H- 3epHa K,laUOBbIX THna B ~la- .1bTX X03ilHCTBax, 2, nOcTeneHHo OrpaIlH'lH.10 lIalHa'leHl1e XpaHI1.1HW C TpOHHOli XO"l5!HCTBaX, K:lallOBail O.'lelKllbT, He B.1H5!H. 0.'lH3KO. nepeHil.la oc06eHHO pO:lb Ha ;KH.loro npouccc ¢YHKIIHei1, BbICTy- nO~lCLUeHIHI II xpa- I1C'lC"lHOBaHHil ca,"'oro XV-XVIII nOilB:I5lI0TCil BCKax, HapiłJlY B 1J,eHTpa:lbHOil eHHbIe I1ml HaMI1, Ha"lblBaCMblMI1 C K:lanOBbIYIH H BOCTowoa COCTaBJlillOWHC em1Hoe "spichlerz" B KOMn.leKCC TIO:lbWe uenoc B )lO CHX flOp cywecTBylOwl1X Ha BTOpylO )l(l1nyKl He HaX011ilf. ilBn5lKlTCiI Ha KOMHaTY. aM6apbl li nOMcw:eHI1i1MH TeppHTOpHI1 CTpaHbl ¢OpM CT05lw:ec BpeMeHI1, bOJlee xpaHeHII51 nOll XpaHeHl1il aM6apa KJlall.OBail, nOCTcneHHO HanpaBJlCHI1H. 11 KJ1anoBoi1 BblMonOToro BilHHHl1eM 3ana11Horo npl1MCHellfl51 B 1136ax, OHfI oc06eHHoro fIOJlbWH, lepHa, Wl1pOKOrO x;le6a 60Jlee flJlH K3MCHHoro KaKH M KJla)lOBOH :noro 3epna, ilBJ1i1KllllI1XCH Tl1na KaKI1~111 110 KOHlla XVIII TIpOllCCC CHa'laila BCKa, T. c. :nOT C HHM aM6ap, no KapTa pa"lBHBaeTCH rYMCH, Ha H Ha Horo CTPOl1TEJIbCTBE B XIX M XX Hp 6 H KapTbI aHaJll13 HeKOTopblX npl13HaKoB) KpOM", KOTopoe, TOpI1lO, a ceK'Iac Pe310Me Tenepb 1J,e.'b HacToHwea np06JleMbl, K,'laTYPOH ilOToro CTaTbH npCllCTaBHTb xile6a, COilOMbl 3THOrpa¢H'leCKOrO 11 ceHa. B KpeCTbilHCKOM MaTepHaJ1bHOH 6bT!ll1 nonO;lfrCHb[ B nepol11l MaTepI1aJlOM 'lTO nepOilTHO 6a30a 1954-1960 ll.nH ll.JlH XpaHCHI15I Hc06MOonHcblBaeMoH paCKonOK ylKC B ncpHOll Hay'£HblX (HOp, paHHero np06JleMbl ll.n51COCTaBJlCHI151 TIOJlbCKO- rO.ll.OB B 336 ,ll,epCBIDIX ilI1CTOB. B HeKOTopblX H3 .'lI1TepaTypbl, OCHOBaHl111apxconOrl1'1eCKHX CTaTl1pOBaTb, X03ilHCTBe HccnCllOBaHI151, np0l13Be)leHHblC ATJlaCa CeTKI{ I1CCJ,ell.OBaHI1HHa OCHOBe onpOCHblX Ha Q>opMe HeKOTopble CBH3aHHble C Q>OpMOH, Q>yHKllHew, KOHCTPYKlI,l1CH I{ ll.l1aileKTIł'lCCKOH: HOMeHnOCTpOHKH, CJly)((aweH 51B;15IIOTCH Teppl1TOpl1anbHblc ro B KapTOrpa¢l1'leCKoi1 crry'laHX nOCToilHHoi1 KapTorpaMMbl cOpep)((aT D ropoll.C rHe3HO) MO)KI{Q KOH- nO!lbCKOe pOMy LlOCTpoeHbl TIoCJlCllHilil TOpl1H TIOJlbWI1 CJlell.yeT, cTynalOT HaCCJle- 'lTO Ha n03)((e 11 CTpoeHHaH 3alillMaJlO nO:lbWil B Ha- 11 LJCXOCJlO- H3 nepBOHa'laJ1bHB,151IOTC5InpOll.O,1- Bl111HO [13 KapTb[ 3cpHa Ha Hp 3, rJlHHHHOM '1aCTO I1CnOJlH5IeT ew:c ponb 'ITO Ha ceBepO-3a- CBo,nKa TeppHTOpl1aJlb- nmOTe3a, 'lTO ryMHo B03HI1KnO BblcTynJ1CHl1e Ha TeppHTOp1111 IIOilbUlI1 (lleHTpaJIbHble 11 ceBepO-BOCTO'£Hble Ha3BaHH5I, CBil3aHHb[e na3BaHI151 "zapole", KOr)]a C ryMHoM. MH- 03HaqalOw:ee ,,3a- TO 3Ha'llUCJlbHO 60JlbUlYlO npOHHKHOBeHHeM 60nee TaKI1e Ha3BaHI1il HOBoro, Teppl{- Hati60Jlee 3aKpOMOB CBI1)lI1TeJlbCTBOBaTb o nepB06b[THOCTH KaK "są- TOKa, K KOTO- (sąsieki). 8, 9, 10 I{ II) HJlJlIOCTpHpyeT BblcTynJleHHe B ryMHax. CKeJlCTHylO KOHCTpyKl(1I1O C 06U1lłBKOH 11r!lllHilHHail CTpaHbl. KpoMe Ha nepeBilHHOM C nepCK.llanllHaMI1 crpaHbl n03)((e. B Y3KI1X CTeHax. cywecTByeT TeppHTopHU 113 KOM6HHalllll1 11Jl51BceH TeppllTOpl1lł KaK KOHCTPYKlI,l1H CTeH 11 Q>0PM KpblUl 11 nepCBHHHaH nO~1 nepBOHaqa.'lbHbIX CTOHw:ce OC06HRKOM, MOlKeT, JTOM CBłI)leTeJlbCTBycT 3aKpOMbl I1MelOlllHe KOHCTpyKUHH KaMeHHail lOre CTpOI1TenbCTBC TCHll.eHl(H5I nocTpolt- Ha"lBaHI151 "sąsieki". BceK In MOlKHO KOHCTaTHpOBaTb, TeppHTOpl1aJlbHb[M KapT (Hp pa3Hb[X rYMHa, Tenepb 4 Hp B llcpeBeHCKOM pHaneKTH'lCCKHe MoryT 6blJll1 rpynna 6blTb CO,lOMbT I1 ceHa, pacnpocTpaHeHHe "strona" Ha 5). Hp pacnpOCTpaHeHHoro I). npI1MblKaJOLUl1C B03HI1Km[ rYMHO. ¢YHKUI1Kl. n xaT C BXOllaMH nOBII,nHMOMY, "zapolc", rJlflHilHail apXHBOB fi aHKeT. cpeilHCBeKOBbil siek", 'ITO nO.lbCKI1 . nJlaHe. TOKOM II Hall. 3aKopMaMII npepBaHO OjlHOH KpOMC Q>YHKUI1I106MOJIOTa JlI1TepaTYpc Hp 3epl1a, TCppI1TOpl1l1 11 KOTOpbIC, B033peHI1e nOll.TBeplKll.aeT TepCCHO npocTpaHcTBenHoe (3THorpaqm'leCKI1H. BbICTynacT B rOpJ130HTaJlbHOM ryMcH KapTy 7 no KpeCTbilHCKoro OBI1HOB), 51BJlHIOW:I1XC5I onlloa Y3KI1X CTeH. 06 3TO CMOTpll "stodola" 3aKpOMa~lI1. fi (B pone nO.lbCKI1X )((C OTll.eJlHKlLUI1C lKl1"OH nOCTpOCHHbre 1aKpOMbI BbICTynJ1eHI1C Ha 3aMe'laeTCil H3 )((ep,nCH Ha)] KapTbl BEKAX 'lT0 HCBblMOJlOTOrO 3cpHa, CO CTOpOHbl - Ha B033pemle, rY:'\.JHa B npelle.lax nOCTpOWKC IUH BCCH CTpaHbI nocTpoi1Ka :HHOrpa¢wlecKolt HaKaTa HAPO.llHOM :Ha pacnpocTpaHeHl1il pai10Hbl B nOJIbCKOM ryMcH OCHOBaHI1H aHailH3a KH BXOna l, ( •.stadcI" n.1H 06M0J10Ta He Be3j1e HCnOJlHRJ10 OLlHHaKoBylo Teppl1TOpl15lX rY~IHa rocno.1CTBYCT HBJlilIOTC5I, BCpOilTHO, CT05lWl1X OC06HilKOM xpaHCHHR nall.HbIX B [YMHA nonaraTb, LUaJlaweti BOCTOKe CTpaHbl TOKy HalBaHllH TOKli X01RHCTBCHHOH l1ilJ1locTpHpyeT lKCHl1eM Kpyr.rJblX aM6apa. CKAP)J{l1HCKH LlliHRHbTC Ha TCppHTOpl1l1 H3 )((I1.110rO)lOMa, TOMAW H.ll1 2 .1HTcpaTypc .10KamnaUHl1 TOKOM nn51 06MonOTa Hp lLb[X ¢OpM Ha C CCBepo- TO:lbKO BaKHH nOJll1rOHa;1bHb1X 110 nOTOM npl1HuHny C,lY:.KaWI1~fH ;],151 XpaHCHI1R np0l1CXO)((11eHHe CBCT Ha npOI1CXQ;KllCHI1C 'HOW nOCTpOHKll (KapTa MOlKHO BpeMil C rJlHH5IHblM HOBoro a rYMHa, rYMHO OCHOBHblMfI npO,ll.OJl)((aCT Ha6nlOll.aTbCH MeHee CTpOI1TCJlbCTBa, a BMeCTe I1C'lC3aTb. I1X aM6ap BJnI5lHH5I He 11MCIOT, - - nOMe xpaHcHlI51 HB.'lHeTCH '1Cpll.aK ilOMa, HaqHHalOT npl1'lI1H nOMeWeHI1i1 OCHOBHblX B TOT nepl1011, ¢OpM KJlanOBblC nO'1T11 BceH Korna cnoc06a (KJla110Ba5l), X0351HCTD, I1MeBWHX paHbwe HC BbIHCHeHO, B OT X03ilHCTBeHHOW nOCTpOH.KH. OHH npHCTpo- nOCTpOHKaMH, OJlHaKO, npOI1CXO:.K;]CHI{H, BBHlIy ero BCTpeYalOTCH I1m1 ryM- 1IJ111 "komora" cwe MO;KeT npOJlI1Tb "lepHa, (a\<16ap) BblcTynneHl1e ,niUl nnil nO~leWClll1il TeH11el1U115lX nepe11eJlKI1 HaXO;J,I1BWeHCiI npl1 HC'le3aHl1e, COBMeCTHoe :-K11.1bIX nO;'1ewełllli'i, npo.:ryKTOB, llH¢¢CpcllullaUllil )lBOpa C X03i1HCTBeHHbJ\<1f1nOCTpOHKaMI1 npl1MeHeHH5I c.le11yeT I1CKaTb B 06e11HeHI1l1 60:lbWHX l1n1i KaKI1~111TO oc06eHt{bl~IH K )((11]10:\-11'nOMy 06beKTa. B 3e~WHX OHO HCMellKoro naKlLUHX B KpynHblx HH"lHwa HHC nOJlb30B3.10Cb Ce!lbCKOXOlilHeTBeHHbIX MelKll.Y ll.OCOK 11 KaMeHHblX Toro, Ha M3 Ha Teppl1JTI1X KapT 113 )lOCOK Bbl- 3ana,ll,e BblcTynaeT CKeJleTe, B l(CHTpaJlbHOH yrJlOBblMH CTOJl60B. 5lB!1ileTCil LlByxcKaTHa51 KpblLlla, cTon6aMII, Bce06waH TIOJlbUlC nJlCTeHaH ¢opMa a 'leTblpeXCKaTHa5l KpblWI1 Kpblwa �G81 H:-leeT TeppHrOpl1a,lbHOe paCnpOCTpaHeHHe, lIlIII eTeH (fOrO-BOCTOK). B 06wei1 nO'lTH TO:-KLleCTBeHHOe ep)'6Hoi1 KOHCTpyK- C.10:-KHOCTII,B rY:-1Hax, TUKn<e KaK H B n<I1JlbIXnOCvle- weHIUIX, C)'WCCTByCT TeHJeHUlUI y.vleHbWeIlJ111 BbICOTbl KpblWII II YBC.ll1'lCHllll BblCOTbl 'leCKOrO X0311HCTBa Bb13Ba.la np0J13BOLHlTCnbHbIMH B pa60Tc CTeH, O 'ICCvly6eilJ1Te.lbHO CBI1L1CTe.lbCTBYCT pacnpOCTpaHCHI'IC HOBoro llB.leHHll, T. CCTb BblCOKIIX rY'leH C HH3K0i1 L1ByxcKaTHOH KpblweH. ;lowan}!, onHaKO, BO.10B. CHa'la,la npelle.la\ll1 nepeBHH XIX nYLlJ10 nepeHll.lH poraToro CKOT B KALJECTBE YI1PJDKHblX X03J1I/J.CTBAX 11 B nEPBOI/J. B I10JlbWE nOJlOBI1HE XX B XIX He6naronpH~THblX l'ICrJOJlb30Baml 6-=KE n,llI OLlHaKO, 3anpllranH BEKA 3KOHOCvlI1'leCKIlXycnoBH~x ce.ąbcKoX03~ikTBeHHbTx ABTOp HaCTOllUJ,ero TpYlla 3aHIIMaeTCil BonpOCOM TlIroBoi1 CHJlbl B KpeCTblll-lCKI1X XO'JllMCTBaxB Te'leHHe OKOllO 100 neT (1860-1954). Ero HblM 06pa30M, co6paHHOM Ha :HHOrpa<jJH'lecKoM HblX lICCJIellOBaHHR, np0J13BelleHHblX 0953-1954).3THorpacjJlI'leCKHM CKHXnyHKTOB CCTH IlollbcKoro O::IHOpOAHoro onpOCHoro np06I1eMy MaTepHaJl 3nlOrpa<jJll'leCKOro ClInOM cOBpeMeHHblx BeKe H B nOJIOBHHe XX TeppllTOpHaJlb- C 336 nOCTOllHHblX HccnenOBaTCJlbATrraca H 6bIn nony'leH MaTeplIaIl Ha OCHOBaHHH II pa3pa60TaTb .nepeBHe cpaBHHTenbHO HellaBHO, H60 BeKa. TpaAH.llIIOHHOM TllI'OBOH' CIUlOH HawHX 3e-'1eIlb HCKnlO'll-lTellbHO B HenpellBI1r:\eHHblx BOllhI. (KopoB nnll )Tol:! lIenH 6palll1 B nOJlbWe 06CTOllTenbCTBax, HCKllfO'IeHI1C COCTaBlllIeT BepXHHll T. C. B ncpHOn CI11le31I1l li rLle npHMeHeHI1e KOpOB L11l11cenbCKOX03llH'CTBeHHbIX pa60T BOHH 11 CTH- 'laCTb BenJ1KOH' 6bInO cneLlCT- 3aMCHbl BonOB B cenbCKOX0311ikTBeHHbIX pa60Tax :-ICllneHHO, C HeOllHHaKoBoit CHnoil Ha Bceit TepplHopHH HOCThlO ewe OCHOBHall npl1'lHHa rJpouccca He 3aKOH'leH. llelKHT B 3KOHOMH'IeCKOHCTpyKType .10wanbMH CTpaHbl (KapTbl npOTeKaJl 1,3) HCOLlHHaKOBoro npOTeKaHHll nOJlbCKI1X 3eMeJlb, 3aXBa'leHHOH npYCCHeH 6blll0 ABCTpllll B 1857 rony, H nOll)Toro $lBllllfOIllileHClI cllen- CTBHCM3KOHOMH'leCKOHnOnHTHKl-l 'JaXBaTHH'IeCKHXrOCYLlapCTB(ocB060;.KnelHle B 'laCHI, KpeCTbllH OKOH'leHO B 1865 r., B 'laCTH nOLI BJlaLlbl'leCTBOM a Jl 'IaCTl-l pyCCKOH B 1880 r.). JhIKBHLIaUl151<jJeOJla.1bHoro yKllalla B nepeBHe 3Ha'lHTC.lbHO yCKOpH:la npouecc CKOTa L1.llI 'JeMJlenellb'leCKHX pa60T. l-lC'Ie3HOBCHH5T 06bI'laH B03CvlO;.KHOCTbBblro.aHoH npHMeHeHJ1ll pora Toro npollan<H paCTJneJlb- HblX II ;.K11BOTflbIX npOJlyKTOB B CB1l311C pa3BI1HleM BI1YTpeHllero pbIHKa II KanHTam1CTH- -,~ TeppHTopHH nO_lhWH (Kap- (BOHHbl, CTI1XI1HHbIC6eLlCTBI111) KOpOBbI (KapTa napbI 2). Yawe Bcero, ,ąowaLlb C KOpOBOi-iJ1Dli 1l0WaLlb I). He06xoLlHMOCTb 3anpllraHI111 nnlI cenbCKO- lKl1BOTHblXBbITeKalla 113 Toro, 'ITO Tpanl1Ul10HHO npl1Me- BeKa naXOTHblC OPYLlHll - T. e. COXI1H pana, 6blllH OXOTHee Bcero KpeCTbllHe npHMeHllllH L1nll ce;lbCKOX0311HCTBeHHbIXpa60T UHOHHblMH naXOTHbTMI1 0PYI1J1llMI1 KpynHblH poraTblit MOIlJlaBHH H 4epBOHHOH PYCH, O pa3BeLlcHHH KOTOporo .lHUHH (KapTa 6), a laKJKe TpaAH- CKOT (cepOM MaCTJ1) 113 CTeneM COXpaHHlll1Cb HapOLlHble Tpa- CKOT H3 HH3MeHI-IOCTI1H rop, nOJlbCKOM paCbT (pbTJKei1: MaCTII). BOJlbI B Ka'leCTBe THrOBbIX JKHBOTHbIX(pa3BOlll1nH \W'IHbTX lKHBOTHbIX)Aonbwe Bcero HX TaKlKe B Ka'lCCTBe OTKOp- COXpaHI11lHCb B nOMeWI1'lbHX ycaLlb6ax, a B LIe- B KpyrJHblX II MenKlIX X0311H'CTBaX(aBTOp He npHHHMaeT BO BHHMaHl1e 6e3- 'Je.\lCJlbHbIX KpeCTbllH, nilll KOTOpbIX 1l0Wallł> 6bI.la 'laCTO OCHOBOH cYl.1\ecTBOBaHJ.lll). B KpyIlHbIX X031IHCTBax, TaKlKe KaK J1 B nOMCweH'lbHX Óo.lbll1J1e nacT6Hwa CTBeHHblX pa60T, notlHblx :-KeBOrOTpaHcnopTa. 6bIJ1H LlOCTaTO'lHO KOpOB BblCOKoro Ka'leCTBa 11 JlOWaLleit jlnll 6bTCTporo, ry- nllll MeilKHXKpeCTbHHcKHXX03llllCTB, C MHHJ1MaJlbHbIMlIHlnJ1WKaMI1 3e~l;]ellcJlb'JeCKJ1X nn0l10B X0311McTBa ll-IMOli ycajlb6ax L11l11npOKOpMJIeHHll BOIlOB, I1cnOllb'JblBaeMbIX AJlll CeJIbCKOX0311H:- - naJKe cOl1epJKaTb 1l0WaLlb 6blJlO nonpocTy H36aBIIlllll1Cb OT BOIlOB. He HeBO'JMOA<HO.TaKHe 11Mell L1,11I HHX JlOCTaTO'lHO rjJypa;.Ka. BHeM KpeCTbHHCKoro 3KOHOMH'leCKOrO paC'IeTa). Ilpouecc BTOpOH nO.l0BHbl KpeCTbllHCKliC 1l0Waml TlllKeJJbl. peBH~x - KpecTbllHCKJ1X X0311HCTBllBJlllfOTClI 110- B nonbcKoit 6bJJ1 pOraTbIM CKOT, rnaBHbIM 06pa30M, nOllhWH, c06paH nyTeM 3eMneLleJII111 H CKOTOBonCTBa I1HCTa. 3TO n03BO,1HJlO CpaBHliTb KOTopble pacnpOCTpaHHJlHCb XHHHblX 6enCTBHH. np06JleMOH MeTOAOM )THOrpacjJl1'leCKoit KapTorpa<jJHI1. OCHOBHOH TllrOBoll B X1X MaTepHaJle, Han paccYlKj1eHHll: OCHOBaHbI, rnaB- pa60T L11l11 ce,'bcKoX0311HcTBeHHblx pa60T C BonOM (KapTa 2, nKL I J1 KapTa 4, nn. O'lCllb no C006WCI-IHll 3a iJ,CpeBHI1 npliMeHllJ1l1 CKOTaLl,'11 TllrH nOBce'1eCTHO no HlleMble L10 nepBOH nOIlOBI1Hbl XX wanH, 3a npeJe.laMII 2). 4, nn. X03$lHCTBCHHblXpa60T ny co06weHHll BeKa, a TaK;.Ke BO BpeMll nepBOH ~1I1POBOi1BOHHbJ, Korna B )l(I1BOTHbIX X0311HCTBeHHble <jJyHKUI1H HCK,lfO'II1Te.lbHO lUlI nonO.1Hll_111HenOCTaTOK B apMHllX, nepenBHrafOWllXCll B KPECTb~HCKI1X BncpBble Bce yno:-lllH)'Tble ynoTpe6.l11.111 no'! Hl (Kap Ta 5). n.lll Ta 2, rJKT. 2, KapTa pOrATb11/J. BO_lbl, 6bL'lH BblTCCHeHbl 60.lee .lowanbCvlH. Ile cpa3)' :rowanei1 'Janpll;.KCHlie J(pynHoro KA3I1MEP)K IIHTeHCIHIJi1KaWlfO KpCCTbllHCKI1XX(l'llli1CTB. neWeBble, B CMblC.le CTOH~lOCTI1 cOLlepn<aHI111, HO _\le;l.leHHble Cnellyer C'lI1TaTb, 'ITO B nepHOll MeJKI1YL1ByMllnOCllelllHlMH BOHHar-1I16bInO nO'lTH COBepIIJCHHO 3a6poWCHO pa3BellCHHe KpylllłOro C.le II -'!HPOBOM BOHHbl 11cnonh30BaHHe, ::IeJlb'leCKHX pa60T nOJlbIIJH, rne lleHlle JlOWallll C060B (KapTa poraToro CKOTa L11l113eMJIe- reorpa<jJH'leCKHC ycnoBHll J1CKJlfO'la:1H X0311H'CTBCHHoenpHCvle- I H 3). J1 IHlTeHCJ1<jJHKauHllCeJlbCKOrO X03HHCTBa B Te'leHHC noc;leLlHIIX cnoc06cTByfOT o6pa60TKI! CKOla L11l1IHyJKII TlIrH. Ilo· 6bInO KOHcTaTHpoBaHo ellHHCTBeHHOB rOpCKI1X MeCTHOCTllXfQlKHOi1 Tpy.aHble MexaHH3aUl1ll ,leT B I10nbwe pora Toro KaK nepeJKIHOK, 3e'!.1I!. BblTeCHHeT TllrOBylO OKOH'IaTe:lbHOH J1HKBllLIalll-l11nHX MCXaHH'leCKalI CHila, 6y.ay'lll CI1.1Y ;.KHBOTHbl;';. ropauo TparIHUHOHHblX cno60nec 3<jJ<jJeKTHBHOM, �68~ (;83 KP)J01WTO<1> KBACbHEBCKVf ConOCTaB.leHJ1e TeppHTOpHK ,1eKTJ1'ICCKIJXHa3BaHflK, 3JlEMEHTbl KPECTb5lHCKOrO ,[lBOPA, B nOJlbWE. B KOHUE CB5I3AHHbIE 11 Kyp onpelle.'TI1JIO lleHTpa,1hHylO CO CKOTOBO,Ll,CTBOM Ha3blBae~!oro XIX 11 B X X B. B. l..\eHTpa!lbHoro nOJlY'lCHHhle 3THorpaqH1 'leCKI1K O'lepK rl1x X03llHcTBax Ue,'lblO HaCTOllluei:1 CTaTbfl llB.1HeTCH non biTKa perI10Ha;'lbHOrO nOJIhWI.I, onflpaHCh lIa 06bl'laeB, CBH3aHHhlX CO CKOTOBOnCTBO\1. ,[lITH :noro HCKOTOpblX .uUHHbIX, KacalOWflXCil TpanIIUJ10HHbIX lIapo.n;HblX <pH'IeCIWH11CTaTHCTI1'1eCKOilpa1pa60TKoil aBTOp nOIIhl0BaIICll LlaHllblX, c06pamlblX Bceil nOJIbWH, 1I0BaHHll 11 y'lHTblBall C TO'lKH 3peHHH KmIMaTa, xapaKTepl1CTI1KY cpenbl KapTorpa- BO BpeMll TeppllTOpllaJIb- IIblX 3THorpacjJH'IeCKlIX pa1BellOK Ha nJIOlllanfl palKa pa'wena nOilblTOJKHB 3T1I HCCJIe3anaCOB <py- 11 HHTeHCI1BHOCTfllKJ1BOTHOBOLlCTBa. OnHcaHbl 6h1IIJ1. TpaAIUlHOHHbre (KapTa TpaL\Hl.\HOHHOil rrocTpof\KI1 HlIKa, BHyTpH KOToporo npe)].OCTaBIIeHHH JKHBOTHblM naCTflCh I) H L\epJKaHHlI JKHBOTHbIXno)]. rOJIbIM He60M B cnc- caMHM nOil rOJIhIM He60M (KapTa l.\HaJJbHhIX orpallax 06bl'lall 2, B), 06pawalI TaKJKe BlIlIMaHHe Ha I1HTepecHylO <pOpMy KpeCThHHCKoro ABopa B BJ1,!\e 3aMKHyToro AepJKaJIH paHbWC CKOT (Kap Ta 3aHlIJlClI TaKHl\Hl peJIJ1KTaMH KaK 06bl'laił 2, nKT. '1eTblpexyrOJIh- I, 2, 3). 3aTcM aBTOp L\epJKaHl1lI CKOTa H CBHHCf\ B JKI1JIOMnOMe- weHI1H 1136bI (KapTa 3) 11B ceHllX J116bI (KapTa 4), a TaKJKe )lepJKaHf!R J:(oMawHeJ1 nTI1l.(bl B H36e (KapTa 5). OnJ1CaHHhle 06bI'IaH łf CTaniCTH'IeCKHX Ta6eJIeli, OnJ1CaHHbIX KyJlhTypllblX LJ:OBOJIhHOrroAP06HO npCJ:(CTaBJIeHhl He TOJJhKO B <popMe KapT, C y'łeTOM KOppenlll.(Hfl, BblcTynalOweii: B 06naCTH <paKTOB. 6bIJIa TaKJKe OCBell.(CHa <popMa )lJJll JKHBOTHblXno.n; O,!\HHM KpOBOM C JKHJIOii:lu60ii: Cnel.(l1aJJbHblX nOMeweHHii (KapTa 6) H H306paJKeHHble pJ1cyHKax npH 06bllCHeHJ1H KapThI pa3IiOBI1LlHOCTH.3TH pa3HOBH)].Hocnl, 3peHHll J1X <popMaJIhHblX oc06eHlIocTeii:, LJ:ocToilHbl BHlIMaHJ1.lITaKJKe napallnenbHble KyllbTypHble BCPHOii TIOJJblllll. nOCKOJlhKY <popMa rrOMeweHlłH C JKHJlblM AOMOM BhlcTynaeT JBOJIIOl.(lIH. B1aHMOCBH3J1. łOJKHOH H Ce- .n;ml JKI1BOTHblXno)]. OLlHOMKpOBJleii 'łaCTO B HapO,!\HOM HeMel(KOM CTpOKTeJIbCTBe, aBTOp npe)].CTaBKJI Ha OTAcnhHOH KapTe 7 ljlOpMbl, BCTpe'laCMMC B nOIIhWe 6JIHJKeHHblCK HeMeUKHM <popMaM (CM. nJIaHbl). rpaHlIUM He YKa3hlBalOT lIa KaKOe-JJJ160 CXOJK)].eHHeC rpaHHuaMfl BCTpe'łaeMblX Ha Teppl1TOpKll KpOMe Toro, Ha KaK C TO'IKH TaK li C TO'łKH 3peHI111 rpaHl11..\ HX pacnpOCTpa- HeHJ1lI llBJIllIOTCH, nOBHAHMOMY, AaJIbHeHWlIMlI 3BeHbllMłf npollcxoAHlllelt Bcero HO BMwe- J1 HaH60JIee pacnpOCTpaHeHf!j{ pacnpOCTpaHeHI1ll npH- JTIłX <pOpM <POpM '1all.(C TIOJlbUlll. nO'lTJi BO Bceił nOJIbWe 6bWH H3AaBHa J13BeCTHbl oc06ble nocTpoiłKI1 )].,lH JKHBOTHhIX,a B l.(eHTpaHbHoii: 30Re TIOJlbWI1 OHI1 BbIcTynalOT nO'lTJł 6e3 HCKJIIO'IeHf!j{. 3TH nonbCKoro <paKTbl llBJIlllOTCll ewe HapOllHoro TeJIhCTBOM, BonpeKH YKe. OIIHOM DpeAnOChJJ'1Kolt )1JllI npl13RaHf!j{ oc06eHIIOCTlI CTpOIHeJIhCTBa no HeKOTopblM cpaBHeHHIO C HeMel.(KłI.M HapOLlHOM CTpOll- yTBepJK)leRlIllM. BblCKa3bIBaeMblM B HeMellKoil Ha- nO~leweHHll 30HY, CXOJKylO c rOBopa pC3y.'lhTaTbl pa3BJ1TI1I1 nOMeweHI1H r.laBHoM HCKJIIO'IHTe;lhHOrO BbrcTynneHHll onpeD,enlllOWflX (KapTa Ba)f(HeKWHX lUla- LI.lll CKOTa, JIOWalleK, rpaHHlleK CBflHeK pacnpocTpaHCHl1ll TaK 8). CBI1D,eTenhcTByIOT B no.lb3Y TeOplll1 O LIByXKOJICKHOM IlJHI JKI1BOTHhIXB nOJIbCKHX KpeCTbllHCKHXX01HHcTBax. B y60- caMoK D,peBHeH cjJop~lOlf 6bL"JO BepOilTHo D,epJKaHl1e JKI1BOTHblXCBO- 60LlHO, BHe nOCTpoeK H orpan, a B c.1Y'lae HaLl06HOCTI1 - HblX X01HKCTBax Jlep)f(a.111 JKflBOTHbIX BepoilTHo B JKI·L10MD,OMC.B 3aJKI1TO'l- npeJKLlC B Cnelll1aIIbHblX orpa)].ax, a oc06eHHO BO LIBopax KpeCThilHCKHXyca)].e6, nOCTpoeHHblX B COMKHyTblii '1eTblpexyroIIhHHK. HeKOTopbIMH KapnaT, rlle 06pa30BaJIliCb oc06eHHOCTllMIi '1aCTO LlO CflX nop OTJIH'raeTCll TpaD,Hl..\flOHHall naCThlpCKaH KynbTypa COXpaHlIJlaCh cjJOpMU )].epJKaHJ111OBell B orpaLIUx, li He pa1BI1Thle BHLl0l11MeHeHI1ll npl1MI1TJ1BHolt cjJOpMbl nOMeweHHH JlJIll JKI1- BOTHblX no.n; OLlHOi1Kpblweii c JKI1JIblMAOMO:vr. Ha OCHOBaHI1HCXOJlCTBapll)].a OnI1CaH- HblX npl11HaKOB BblJleneHO B nOnbWe HeCKonbKO 30H, npe)lCTaBHllIODJHX II palHoR CTeneHI1 Ko:vrnJIeKCbl TpanHUI10HHbIX cjJaKTOBHapO)].HoH KyIIbTypbl, CBHlaHHhIX C JKI1BOTHOBO.n;CTBO\1(KapTa 9). �IXDEKS RZECZOWY T. XLVII "LUDU". * B A Adoptowanie postrzyżonego, 5.) Alfabet Totha, 586 Ambar, spichlerz, 296, 317, 323, 337, 350 Andaraka, spódnica, 477 Anekumena, 202 Animizm, 18, 51, 576 Antropologia, 7 -- Anachoretczyków, 11 -- cechy Podhala n, 156 -- Polesia, 152 Apotropaion, 568 Aproksymacja Wankego, 152, 162 Archaiczny obszar, 225, 227 Areały kulturowe Polski, 181 Azoród, ażerod, prze płot y, 267 Atlas etnograficzny Rosji, 475 kultury ludowej w Polsce, 17G, 193 Mały gwar, 287 -- Osterreichische f. Volkskund"" 166 - Ower svensk Folkkultur, 16R -- der schweizerischen Volkskunde. 166 ---- Srodkowej Azji, 484, 524 Volkskunde voor Nederland, 1'36 Etnograficzny Polski p. P.A.E. Der deutschen VoJkskundc. 16G, 189, 233, 235, Etnologiczny Etnograficzny 280, Badania etnograficzne franc. '182 -- -- PAE, 214 -- -- w Finlandii, 482 -- folklor. rosyjskie, 513 naukowe ZSRR, 472 ..- norweskie, 483 _. nad specyfiką nar. świata, 503 -- po II wojnie św. 187 Badania terenowe P AE, 285, 4'lO Barwienie hubą brzozową, 532 Belemnit, 196 Betel do żucia, 31, 45 Bez czarny, 193, 196 Bóstwa lasu, 19 -- opiekul1cze, 20 Brony beleczkowe, 184 _. laskowe, 184, 199 Budownictwo, 166 -- drobnoszlacheckie, 369 -- Wsch. Syberii, 530 Bydlo, 420, 422 nazwy, 416 rogate, 415--439 siwe, 417, 433 trzymanie pod gol~;m niebem. 440 -- zanik. 417, 423, Bylica, 193. 200 433 C 281 Jugosławii, Kaukazu, 431, 554, 55G, 524 Caput lana. semitonsHm. 64 glowa pól ogJ- �686 t>87 Centra uprawy roślin, 211, 212 Cepy, 183 - ciężkie, 187, 190 - gązewkowe, 174 - kapicowe, 174, 179, 187 Ceramika kaszubska, 614 - wielkopolska, 601 Ceremonia pata kom e, 26 Czaszki ojców, 17 Czółno agomeskie, 28 - kanjeskie, 27 Chałupy przysłupowe, 189 - wielkopolskie, 582 Chlew, 183, 187 Chłopstwo kołchozowe, 504, 509 Chodzenie z gałęzią, 189, 190 Choroby umysłowe, 573 Chowaniec, demon, 185 D Dach czterookapowy, 298 - krokwiowy, 183, 296 - rozściełany, 174 - slegowy, 297 - stodół, 410, 411 Dachu kształt, 296, 297 Danina, powolowe, poradlne, 419 Demony, boginka, mamuna, 184, 185 - domowik, kraśnię kobold, 196 - odmieniające dzieci, 184 - planek, 189 - sibiela, mamuna, 187 - sporzący, domownik, janczir, 180 - inkluz, chowaniec, 178, 184 Domy Cejlonu, 501 - chłopców, 24 - pod zakazem, 24 - lądowe, 15 Dożynki żniwne, wieniec, ogra bek, 196 Dualizm, kult. 18 Dudy, koza, 187 Duha, 179, 183 Dyfuzja kulturowa, 181, 202, 544 Dynamika zjawisk, 441 Dynarski typ, 160 Dziedziczenia system, 508 -- tytułu naczelnika, 17 Dzidy, 17-29 E Elementy łużycko-czeskie, Epos lVIelanezji, 496 - niemiecki, 516 190 Erntefest, Erntekirmes, 189, 190 Etniczne styki, 193 Etnografia Armenii, 473 - chińska, 469, 470, 520--23 - francuska, 481, 571 - jugosłowiańska, 544-565 - narodów Korni, 513 - radziecka, 529, 530 - Sowietskaja, 469-540 - Tiurków, 524 Etnograficzne badania Kaukazu, 517 Etnografowie Ameryki, 496 Etnologia, 577 - w Jugosławii, 544-560 -- rozwój, 51 Ekspedycja chorezmijska, 504 - radziecka, 523 Ekspansja uprawy zbóż, 212 Etnogeneza ludów nadamurskich, 485 - środkowej Azji, 485 F Fartuch tylny, 30 Feudalizm Afryki, 487 Fetyszyzm, 577 Folklorystyka radziecka, Fryzura, 26, 61 Fundamenty, 300, 301 Golenie nadczoła, 70 Gospodarstwa chłopskie, 288, 415, 421 Gotowanie pożywienia, 31 Góra w stodole, 396 Granica antropologiczna, 154 Gramatyka kanjeska, 34 Grażda pasterska, 446, 468 Grupy etniczne chińskie, 469, 470 Grzebień kanjeski, 27 Gwiazdy, plejady, babki, sitko, kurka, kwoka, 176, 193 H Hodowla, 165, 430 - bydła u Słowian, 418 - drobiu, 451 - zmiany, 441 Hodowlane pomieszczenia, 466 455, 458, Idee kolektywne. 58 Inicjacje, 51 Inkluz, 187 Inwentarz dóbr biskupstwa, 585 Instytut badań nad Gwineą, 579 - Bałtycki. 607, 608 - Etnografii ZSRR, 471 - Franc;ais d'Afrique Noire, 578 - Historii Kultury Materialnej, 165 - Wschodniej Afryki, 494 J 506, 512 Jama zbożowa, 313 Jarzmo kulowe, podgarlicowe, 430 Jęczmień himalajski, 543 179, K Geneza górali - postrzyżyn, G karpackich, 59 150 Kadzie Kagan, 543 z drzewa, bieg, 29 badur, władyka Kapelusz z liści, 31 Kapłani egipscy, 63 - kanjescy, 19 Karre, taczki, 190 Kartografia etnograficzna, 165-209 Kartogramy etnograficzne, 166 Kiczka, roga, strój głowy. 479 Kierunek historyczny \v etnografii, 166 Kijanki, 179 Kij grzechotkowy, 197 Kleć, 366 Klepisko, sąsiek, zapole, 385 Klon, 196 Kłoda kanjeska, bobón, 19 - dla przechowywania zboża, 179 K.oczownicy, 491 - afrykańscy, 578 - hodowcy, 520 Kodeks Hammurabiego, 67 Kołyska biegunowa, 189 - koszałkowa, 189 Komitet Slawistyczny P AN, 170 Komora, 171, 187, 291, 456 Komunikacja, 166, 425, 429, 433 Konie w gospodarce chłopskiej, 415, 431 Konstrukcja, bitka, 403 - łątkowa, 295 - ryglowa, 295 - na sochy i ślemię, 408 -- szachulcowa, 404, 407 - ścian stodoły, 401, 404, 407 Kopa, kupa., koziol, mundeHk, lalka, 262 Kopice, 182, 232 - krzyżowe, 173 - pionowo-rzędowe, 258 - poziome, 173 __ krzyżowe, 232, 239, 243, 245, kirg, - 247 rzędowe, 252 �689 688 Kopice trójczwórramienne, 2-1'2. 245 zabezpieczanie, 269, 271 żniwne, 233 Koppelwirtschaft, kopta. 4'~4, 463 Kopy-stertki, 241 KoszG1ry karpackie, 444, 462 ]{óUki, koły, żerdzie, 239, 265, 267 Krowy jako siła pociągowa, 424, ,123 ,Krzyca, krzewica, ikrzyca, Seca!'! cereale, hybernum multicaule. 173, 182, 210, 230 Krzyć się, wykruszanie ziarna. 218 Krzyżak, kopica krzyżowa, 248, ':i S l Księżyc stary, 200 Kucza, 452 Kuit łabędzia, 497-498 -- niedźwiedzia, 537 - przodków, 18 Kultura Buriatów, 527 -- Chakasów, 541 d'Jchowa, 193, 184 -- F'u-Nan, 483 ludu rumuńskiego. 565-571 _. ludowa słoweńska, 560-56.~ .- śródziemnomorska, 49-149 .- ludowa wielkopolsko-kujavvska, 192, 580 -- l użycka, 179 -- :vIohenjo-Daro, 65 - pierwotna, 505 - puszczańska, 181 - rołnicza, 582 - tracka, 179 -- tradycyjna, 169 I<ur, 194 1<: Llrara Indian, 574 EsztG1lt wsi, 581 Kwestionariusze etnograficzne. 1fi'). 214 L demon, 196, 200 Lc£end~' Pomorza. 607 Latalciec. Ludy Nadbałtyckie, - paleosyberyjskie, -- tureckie. 542 1\1 naczelnik anachor. 16 lI1agicyzm, 51, 52 lVIajenie strzech, 184 :\Ialarstwo ludowe, 600 :\Iałżeństwa kanjeskie, 20 - Tainilów, 502 "'lapy etnograficzne, 169, 578 l\lateriały etnograficzne, 607 - syberyjskie, 540 - z lyka, 30 lVIatriarchat, 541 Mazowizmy kulturowe, 196, 199 Mendel, półkopek, kopa, 233, 246. 257 IYIetoda kartograficzna, 417 -- punktowa, 167 l\Tigracje podkarpackie, 150 lVlieszanka żyta, 182 lVIimus dorycki, 83 Młocarnie kieratovve, 174 - motorowe, 174 Mowa Anachoretczyków, 14, 32, 33 34 l\1usee de l'Hommc, 481 Muzeum w Banjaluce, 347 .- Belgradzie, 547 - eetinje, 547 - gdyńskie, 612 Lahore, 603 - Lubljanie, 547 - :\lazowsza Płockiego, 595 - Narodowe w Poznaniu. 596 - Narodów ZSRR, 472 - Sarajewie, 547 Skopju, 547 Trocadero. 481 Warszawie. 610 j'vIagep, Splicie, 547 Zadarze, 547 534 507 N Naczelnicy, 14-15, 16, 17 Naczynia drewniane, 27 Namioty Somalijczyków, 492 Narzędzia do orzechów, 29 - włóczne, 175 Nawiązania łużyckie, 189 - czeskosłowackie, 189 - czeskośródziemnomorskie, 191 - południowo-słowiańskie, 185 - słowacko-morawskie, 184 Nazwy księżyca, 189 - niedźwiedzia, 537 Nisza do oświetlania, 189 Nosa dziurawienie, 12, 22 Nosidła, 176 - drążkowe, nosiłki, koromesla, szelki, kluki, kulki, 176, 183 - nieckowate, pedy, szchani.e, szuńdy, Nowy 176 O - 183, 194-199 koszara, kopla, 187 Obsydian, 43 Obrzęd oczyszczenia, 71 - postrzyżyn, 49 Obrzędowe golenie, 63 Obrzędy doroczne, 569 - ludowe, 565 -- pochówkowe, 7, 17 -- \veselne, 508--511 -- żniwne, dożynki, okrężne, 189, 199 Ochweśnicy olkuscy, 600 Ofiara włosów, 53, 65, 75 -- zastępcza, 50, 56 Okólnik, okól, Ta, zagroda, .;~ - .,Lud", t. Oseledec, obora. 445 XLVII gumno. 184, kosz',:- 86 Oskoła, pleśniawki, 187 Ostrwie, 234, 239, 265 P P._Ą.E., 165-209, 211, 214, 235, 285, 440 Pa1eoetnografia, 608 Pasterze wołoscy, 163 Pasterstwo wysokogórskie, 439 Pazdury, Rok, 200 Obora, IJ. obrzędy żniwne Opłakiwanie zmarłego, 69 Ornament indyjski, 483 Osadnictwo Kurpiów, 200 - małopolskie, 181 - mazowieckie, 180, 181 - -- na Bukowinie, 565 -- niemieckie, 189 -- polskie, 180 -- wiełkopolskie, 195, 581 - wołoskie, 155, 567 Osadnicy, 446 Okrężne, 179 Peruka egipska, 66 Piece piekarskie, 175 Piekarnia, 447 Piwnice wnękowe, 183 - ziemiankowe, sklepy, 173 Plastyka ludowa, 583 Plemiona wschodniosłowiańskie, 478 Pleśniawki, skala, zaba, 186, 189 p'/onek, 190, 193 Płóciennictwo, 582 Pług koleśny, 182, 187 Podwaliny, 302 Pogrzeb kanjeski, 20, 21 Pokrzywa za strzechą, 180 Politeizm, 577 Poludnice, demony, 183, 190 Pomieszczenia dla zwierząt, 440, 453, - nazwy, 460, 462 Poniewa, ubiór wielkoruski, 477,478 �690 691 Postoły, hilcze, Holzschuh, 567 Postrzyżyny, 49-149 - błazna, 85, 106, 143 - efebowe, 77 - Egipcjan, Sumerskie, 59 - hańbiące, 82 -- jako kara, 67, 75, 98--103 -- kapłańskie, 71 - mężatek, 93 -- nazarejczyka, 70, 71 - niemowlęcia, 79 - niewolników, 64, 67, 76, 94 - przedślubne, 91 - rozbitków, 89 - Słowian, 54, 117 - stanowe, 62 ślubne, 110 - ślubowane, 90 - śmierci, 103 - trędowatego, 72 - westalek, 107 - wotywne, 77 - wyzwoleńców, 98 zwierząt, 135 - żałobne, 50, 57, 63, 67, 69, 75, 82, 87 Poświęcenie dziecka, 49 Powała nad klepiskiem, 395 Powiązania białorusko- podlasko-śląskie, 191 - łużyckie, 193 'małopolsko-pomorskie, 204 - - ukraińskie, 185 - wielkoruskie, 193 Pożywienie roślinne, 211 Prawo własności, 518, 573 Problematyka genetyczna, 65, 150, 166 Pros kura, 570 Przechowywanie ziarna w stodoj~, 393 Przepaska, ubiór, 30 Przeploty, kozolce, 234, 239, 265, 2G7 Przesuszanie zboża, 231~283 Przęślice, 183 - iglicowe, 179, 187, 203 - krężolkowe, łopatkowe, 179 Pszenica, jeżatka, Triticum compactum, 210, 212 - mieszanka z żytem, 173 -- płoskurnica, Triticum dicocum, 210, 212 - samopsza, Triticum monaco cum, 210, 212 - szpelc, Triticum spelta, 210, 212 - zwykła, Triticum vulgare, 212 Pszono, proso, 213 Pyro, pszenica, perz, 213 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, 165, 615-642 R Radło ramowate, 174, 182, 195, 199 - rylcowe, 191 Rasy ludzkie, 484 Region etnograficzny, 202-204 - karpacki, 185 - mazowiecki, 197-200 - sieradzki, 193 - wielkopolski, 191-193 Regionalizacja polski, 165-209, 463, 464 Religia Agomesczyków, 18 - Ewenków, 517 - Kirkizów, 543, 544 - Semitów, 52 Relikt kul turowy, 54 - gospodarki hodowlanej, 443, 448 - trzymania drobiu, 452 Ręcznik w obrzędach pogrzebowych, 567 Rites de passage, obrzędy przejścioKe, 51, 57 Rodziny formy, 497 Rolnictwo, 165 Rolnicy afrykańscy, 511 Rośliny Vi etnografii 575 Rubież etnograficzna, 168, 178, 180, 195, 202 - karpacka, 203 - leśna, 190 - płn.-wschodnia, 165-209 - śląsko-łużycka, 189 Rybołówstwo, 27 Rzeźba ludowa, 598 S Sarafan, ubiór wielkoruski, 476 Sąsiek, nazwy, 397, 412 Separatyzm religijny Afryki, 497 Sibiela, demon, odmieniec, mamuna, 200 Sieci, sanie, 197 Sień, 450 Sierp Sitko, gładki, ząbkowany, Plejady, 180 174, 537 Słownik anachorecki, 13-14, 35, 36, Skartowania etnograficzne 166 157 Skorupiaki w legendach s~aroż: 575 Smyki, szlepy, włóki 175 187 19;" 196 '" Snopki, kuczki, babki, 263 - kneblowe, 238 toczki, 2-łO, Societe d'Ethnographie de Paris, 571 Socha, 179, 199, 537 - na Cejlonie, 501 Sok klonu, 189 Sowietskaja Etnografija, 469 Spichrze, 177, 183, 283-383 - bezpodcieniowe, 327, 3:=;4 -- fundClment, 302 -- geneza, 313, 314, 320 - komory, 349, 354, 360 -- konstrukcja ścian, 29~ -- koszowy, 312, 320 - lubelsko-mazowiecki, 315, 319 - munwany, 311, 343 - napalowe, 302, 325 - n~zwy, 344 - piętrowe, 305, 340 - podcieniowy, 318, 327, 330 - płn-europejski, 324, 329 - pld-słowiański, 323, 337 - rozplanowanie, 303 - szerokofrontowe, 331, 333, 335 - śląsko-spiskie, 306, 308, 367 wąskofrontowy, 179, 324 - \vieżo\vate, 188 \IT Polsce, 307 - w stodołach, 363 - typy, 290, 326, 332, 342 - zanik, 288, 368, 370 - zrębowy, 314, 340, 334 Społeczeństwa pierwotne, 519 Stadel, stodoła, 385 Stajnia, 183 Starożytności niemieckie, 53 Stępa kielichowa, 179 - nożna, 184, 203 - ręczna, 195 Stępor dwuramienny, 179 Stodoły, 183, 189, 383-415 - bite z gliny, 172 - funkcja, 392, 409 - geneza, 384 - grodzona, 403 -- murowana, 405 - pod wspólnym dachem, 387, 388 - poligonalne, 182, 390, 391, 410 _. ryglowo-szachulcowe, 174 - sumikowo-łątkowa, 402 - sześcioboczna, 390 - wąskofrontowa, 394, 395, 412 - wolnostojące, 387, 389 - zasięg, 392 - zrębowe, 173, 402 Stosunki własności, 519 Strefa mai opolsko-mazowiecka, 187 - - śląska, 185 - północna, 193 �093 69~ Strefa rubieżna, 186 - śląska, 187-191 Strefizacja Polski, 170-174, Strój Andhara, 471 - bukowiński, 567 - Komi, 533 - Syngalezów, 501 - Weddów, 503 - wielkopolski, 583 Struktura etniczna Afryki, Strychy, 353 Suszenie "na garściach", 241 Sypańee, sypka, Towarzystwo Naukowe Ludoznawcze, Pol. 225-228 579 232, System Labana-Knusta, 586 - liczenia anachorecki, 12 Szlak połonin, 155 Szle, 184, 199 Sznury z włókien drzewa, 30 Sztuka ludowa Komi, 532 - - Wielkopolski, 596, 603 Ściana koszowa, 391. - sąsieków, nazwy, 399 -- spichrzy, 294 - z cegły, kamienia, 296 Śparogi, 179 Środowisko geograficzne, 441 Światopogląd ludów pierwotnych, 577 T Tabuń, zakaz, 57 włosy mężczyzny, 20, 23 Taczki, 190 Tańce i zabawy ludowe, 586-594 Tonsura klerycka, mnisza, 72, 96 Towarzystwo Etnologiczne Jugosl. 555 im. Szewczenki, 474 Tradycj i przemiany, 223 - wysiewania żyta, 221 Trakcja bydlęca, 427 Transport, 166 Trzebież żarowa w Karpatach, Typ papuaski, 10 ~13 U Ubiór głowy, 478, 479, 480 - kobiet kanjeskich, 30 - rosyjski, 475-476 - somalijski, 492 Ucho, 47 - wydłnżanie, 21 Układ gruntów, 581 Uprawa bru, 211, 212 - mieszanki żyta i pszenicy, 214 - prosa, 182 _ starych gatunków żyta, 220, 224, 225 - tara, 25 - zbóż tradycyjnych, 210--231 Ustrój rodziny Andhra, 470, 471 W Świątynia kanjeska, 19 Świetlica, 447 Święto dojrzałości, 51 św. Jerzy, 570 Świronki kurpiowskie, 327 Tabu, 615-643 237, 187, 189 Płockie, ją,! Tow. L>Jd. Wesele rosyjskie, 508-511 Wędrówki pasterskie, lSI, 163 - podkarpackie, 150 Wiara w południce (demony), 189 Wiedza ludu, 577 Wielożeństwo, 20 Wierzenia o człowieku zabitym, 176 - o krakaniu kruka, 189 - o latającym smoku, 190 - o piorunie, 184 - o rusałce, 179 - religijne Żydów, 572 Wieś polska na Bukowinie, 567 Wieśniak rumuński, 566 Włosy długie, 53 - kanjesczyków, 22, 23 - poświęcane, 23 - rola, 52 - ucięcie, 71 - zapuszczanie, 60 - siedlisko siły, 56 Włóki kątowe, 175, 182, 187 Wodą kropienie, 71 Wróżby, 569 Wspólnota norweska, 483 - słowiańska, 184, 187 Wychowanie chłopców, 24-25 Wykopaliska somalijskie, 489 Wyprawa nad Morze Ochockie 472 Wystawa sztuki, 596-603 ' Wyszka, TUsztunek, drągi, 395, 396 Zasieki, zapola, stronie, 179 Zboża mieszanie, 215, 217, 316 - uprawa, 2JO-230 - na garściach, 182 Zespół kaszubski, 196 - kociewsko-malborski, 196 - łemkowski, 184 - mazowiecki, 197-200 - śląski, 188 Zębów barwienie, lI, p. betel Ziarna przechowywanie, 171, 183, 179, 196 Ziemianka Niwków, 525 Zjazd Slawistów, 493 Zróżnicowanie kulturowe Polski, 200-204 Zrównania małopolsko-pomorskie, 178 Z Zagroda, 385, 439-469 - wielkopolska, 582 Zakazy agomeskie, 24 Zakład Architektury Politechniki Warsza\vskiej, 286 - Etnografii wrocławskiej, 165, 163 Zaloga, udzielanie, 419 Zarost krajowców wysp Anachorites, 11 Zapożyczenia fińskie, 535 - rumuńskie, 566 Zaprzęg mieszany, 428 - obrzędowy, 425, 426 Zasięg spichrzy, 393 - zespołu małopolskiego, 182-187, - - kulturowego, 194 INDEKS Części świata: Afryka, Afryka Arabowie, Egipcjanie, 72, 73 59 Azja, Związki małopolsko-słowackie, Zwierząt trzymanie samopas, 191, 187 173, 193 Zwyczaje kanjeskie, 26 -- narodzinowe, 568 - pogrzebowe, 47, 568, 572 - wigilijne, 180, 185 Żarna, 543 Żucie betlu, 11 Życie rodzinne Żydów, 572 Żyto jare, Seeale eereale, 210, 212, 222 - lasowe, - reż, 214 - stare, Żytniea, p. krzyca Roggen, rżany, rżysko, 213, proste, 221 sąsiek, 223, 337, 358, 365 ETNOGEOGRAFICZNY. Australia, Europa. ludów i narodów. Nazwy Ghana, 580 Gwinea, 578, .579 Hetyci, 68 szczepów, plemion �694 695 Mikronezja, 7, 9 Pelau, wyspa, 7 Polinezyjczyczy, 9 Ponape, wyspa, 42 Samoańczycy, 12 Tongańczycy, 12 Nowa Zelandia, 495 Wyspy Wielkanocne 483 Kongo, 495, 511 Mauretania, 580 Nigeria, 580 Rodezja, 486 Somalijczycy, 488-492 Uganda, 495 Azja Andhra, Indje, 470 Assyryj czycy, 66 Babilonia, 66 Cejlon, 499 Chakasowie płd. Syberia, Czukcze, 540 Ewenkowie, 472, 517 Izraelici, 68 Jakuci, 540 Jukagirzy, 540 Karelia, 506 Ketowie, 537 Kirgizi, 540-544 Kurdowie, 528 Niwkowie, 525 Pakistan, 603 Przyamurski kraj, 515 Semici, 66 Sumerowie, 66 Syberia, 530 Syngalezi, 499 Tamilowie, 499 Trakowie, 86 Tunguzi, 540 Tuwińcy, 484 Uzbecy, 524 Weddowie, 502 Oceania 514, 540 Polska 165 Białostockie, 449 Bory Tucholskie, 196 Galicja, 224 Górale, 160 Górale karpaccy, 156 Górale ślą~cy, 187 Krajna, 191, 196 Kujawy, 191 Kurpiowszczyzna, 300, 328, 347 Lachy śląskie, 187 Lubelszczyzna, 352 Łęczyckie, 191 Łemkowszczyzna, 347 Malborskie, 195 Małopolska, 449 Mazo\vsze, 197-200 Opolanie, 187 Pałuki, 191 Podgórzanie, 160 podhale, 149-165 podkarpacie, 449 Podlasie, 449 Prusy Wsch., 194 Sieradzkie, 191 Śląsk, 187, 347 Śląsk Dolny, 187 Śląsk Górny, 187, 449 Śląsk Opolski, 309, 457 Tarnów, 223 Wałasi, 156, 187 Warmia, 195 Wielkopolska, 580-584 Słoweńcy, 560-562 Słowianie Zachodni, - Wschodni, 536 Bałtowie, 536 Hellenowie, 83 Rumuni, 564--571 INDEKS hAZWISK Europa i Australia Agomesczycy, 8 Anachorites, wyspy, 7-49 Archipelag Karolin, 7 Australijczycy, 519 Kanjesczycy, 8 Melanezja, 9 Ziemia Chełmińska, 196, 607 - Kłodzka, 187 - Malborska, 606 Ziemie Zachodnie, 451 Słowianie płd. 175, 180, 210, 544, 560, 562 A Aleksandrow W. A., 530 Aleksienko E. A., 537 Anisimow A. F., 517 Arnold S., 200 Astachow A., 512 B Bachman A., 168, 178 Bastian A., 53, 116 Baranowski B., 416 Baudet J. L., 571 Bielicer W. N., 504, 513 Blaszczyk S., 582, 583, 598, 603 Bohdanowicz J., 207, 283-383 Bolojan B. A., 473 Brasseur G., 578 Bruckner A., 213, 229, 400 Bunak W. W., 484 Burgstaller E., 166 Burszta J., 383, 580 Bystroń J. T., 169, 200, 206 Bystrow A. P., 505 175, 536 AUTOROW D Debiec G. F., 484 Dełimat T., 635 Dobrowolski K., 168, 187, 206 Dokladal M., 155 Drljaca D., 544--560, 562, 565 Drobnjakowić B., 554, 562 Dydowicz J., 582 E Eitrem S., 57 Engels F., 518 Erdeljanowić J., 562 Erixon S., 166 F Falkowski J., 168 Fischer A., 168, 206, 231, 279, 425, 563 Franko 1. J., 473--475 Frankowska M., 165, 205 Frankowski E., 168, 611 Frazer J. G., 51 C G Campbell A., 166 Chmielowski S., 582 Cholewa M., 187 Chrustow G. F., 519 Clark J. D., 489 Czeboksarow N. N., 520, 534 Czekanowski J., 149-165, 168, 178, 189, 200, 205 Gajek J., 165-210, 214, 233, 279, 383 Gajkowa O., 643 Gansiniec R., 49-149, 571 Gavazzi M., 563 Głapa A., 583, 586, 596 Geiger P., 166 Gennep van H., 57 Goldziher 1., 53 �690 697 Gomes D., 579 Gomolec L., 581 Gostomski A., 235, 279 Gotkiewicz M., 565 Grocholski J., 231-283 Gusiew W. E., 493 Gusiewa N. R., 483 Gumiliew L., 508 Gurwicz L S., 504 Krauss E. S., 54 Kubary J., 7-49 Kusznier P. L, 504 Kwaśniewski K., 439-469, 578 L H Helbok H., 166 Hensel W., 229, 384 Heyerdahl T., 493 Hryncewicz-Talko J., 149, ~itsch K., 200 ~owak V., 279, 157, 164 160, Lange R., 587 Lebiediew J. D., 483 Lebiediewa N. L, 475 Lenin W. L, 528 Leski-Natanson J., 200 Letniew A. B., 486 Lewicka-Kowalska A. 218 Lewin M. G., 504 Liandis K., 210-231 Lin-Jao-Hua, 469 Lindquist N., 166 I Inglot Ł S., 280 J E. W., 515 Jakowlewa Jasicki B., 161 Jasiewicz Z., 582 .Jeleniewski E., 635-648 K Karadzić V., 544 Karamyszewa B. Ch., 524 Karapetian E. T., 473 Karłowicz J., 230, 398 Kielisiński K., 600 Kisjelew S. W., 540 Kliasztornyj S. G., 485 Klimaszewska J., 168, 207 Kluk K., 213, 218, 229, 256, 279 Koczniew W. L, 499 Kojdecka A., 540 Kostrowicki J., 280 Kostrzewski J., 384 Koswien O., 504, 505, 518 Kowalski A., 586 Krajewska J., 609-614 Ładogórski T., 584 Ławrow L. L, 517 Lęga W., 389, 605-609 Łuczak Cz., 582 M Maciejowski A. W., 54 Mahala H., 208 Mikłucho-lVIakłaj N., 7, 9, 15, 43 Malicki L., 608 lVrartynow W. A., 511 Masłowa G. S., 475 Matuszewska B., 207 Maurizio A., 211, 229 lVIeertens P. J., 166 Meyer M., 166 lVIeinicke C. E., 7, 43 lVIoszyński K., 165, 178, 193, 202, 210, 284, 383, Mydlarski 430 J., 150, 164 N Nasz A., 189, 202, 207 Nikitin B., 528 554, 560 P Palm H., 285 Peesch B., 166 Pierszic A. L, 520 Podlewski O., 582 Podolak J., 279 Pol W., 187 Poniatowski S., 232, 279, 383, 385 Popiel L., 168, 178 Potapow L. P., 497, 514 Potiechin L. L, 469 Potkański K., 54, 117, 151, 164 Pudlo K., 415-439, 595 Puszkariewa L. A., 508 Przeworska-Rosen .J., 613, 615 Suboczowa ;VI., 635 Sulimirski T., 179 Szipunow G. W., 532 Szmielewa lVI. N., 508 T Tacina J., 594 Taksami Cz. ;VL, 52.3 Tałanowa J., 494 Tarde G., 170 Tołstow S. P., 523 Topolski J., 232, 279, 582 Tugołukow W. A., 472 Tugutow L E., 527 Turnau L, 584 Tylor E., 51, 115 u Udziela S., 187 R Rajt M. W., 488 Rao W. L., 470 Reinfuss R., 168, 187, 206 Rhamm K., 284 Richards A. r., 487, 495 Rożdiestwienskaja S. B., 534 Rusiajkin S. P., 484 S Sahlgren J., 166 Savonnet G., 578 Schier B., 208, 285 Schrader O., 54 Skarżyński T., 383-415, Skierkowski W., 594 Smith W. R., 52 Smoliak A. W., 485 Sobisiak W., 582, 58~ Solchejm S., 483 Sommer L., 56 Stanner W., 494 Staszczak Z., 206 Stieber Z., 398 Strauch H., 7, 43 562, W 565 Waitz T., 7, 43 Wanke A., 152, 162 Wardumian D. S., 473 Wasiliewicz G. M., 516 Weiss R., 166 Wieseler F., 49 Wilken G. A., 52 Winter E. H., 495 Własowa Z. L, 540 Wojciechowska A., 582 Wolski K., 579, 586, 603 Wróblewski T., 279, 544, 57!, 582 Wundt W., 57, 117 V Valois H., 481 Vawiłow N. J., 211 Vierkandt A., 52 Z Zaborski B., 168 Zejmo-Zejmis S., 164 Żdanko T. A., 524, 528 �SPIS 1. Ryc. (1). Kopice pami. RYCIN poziomo-krzyżowe nakryte pojedyńczymi sno- 2. Ryc. (2). Kopiec pionowo-dookolne. 3. Ryc. (3). Kopice pionowo-dookolne nakryte pojedyńczymi snopami. 4. Ryc. (4). Kopice pionowo-dookolne nakryte trzema snopami. 5. Ryc. (3). Fragment ułożenia podwalin na narożnych kamieniach w spichrzu ze wsi Grabczak, pow. Garwolin, woj. warszawskie. 6. Ryc. (1). Ściana szczytowa spichrza, polepionego gliną z Nowej Cerkwi. 7. Ryc. (2). Ściana szczytowa starego zrębowego, polepionego gliną, spichrza ze wsi Dąbrówki Lubniańskiej. 8. Ryc. (4). Spichrz a charakterystycznym dla Śląska sklepieniu zrębu. 9. Ryc. (5). Zrębowy podpiwniczony spichrz, typu "śląsko-spiskiego" ze wsi Okoły Murów. 10. Ryc. (6). Murowany podpiwniczony spichrz typu "śląsko-spiskiego"ze wsi Ligaty Pruszkowskiej. 11. Ryc. (7). Kośca spod miejscowości Grosuplju w Słowenii. 12. Ryc. (8). Kośca -- spod miejscowości Sticni w Słowenii . 13. Ryc. (9). Spichrz typu ambara ze skansenu w Bukareszcie Rumunia. 14. Ryc. (10). Pocieniowy zrębowy spichrz typu "lubelsko-mazowieckiego" ze wsi Załucze. . 15. Ryc. (11). Spichrz typu lubelsko-mazowieckiego" ze wsi Gułów.. 16. Ryc. (12). Kurpiowski napalawy spichrz ze wsi Wolkowe. . 17. Ryc. (13). podpiwniczony spichlerzyk zrębowy. oszalowany zewnątrz deskami, wieś LostÓwka. . 18. Ryc. (14). podcieniowy spichrz zrębowy ze wsi Dylewo. . 19. Ryc. (15). Podcieniowy spichlerz z gankiem ze wsi Łukowica. 20. Ryc. (16). Dwuwnętrzny spichrz zrębowy ze wsi Zalesie. . 21. Ryc. (17). Szerokofrontowy podcieniowy spichrz z miejscowości Bubele. 22. Ryc. (18). Spichrz szerokofrontowy ze wsi Chodorówka. . 23. Ryc. (19). Ściana Szczytowa wraz z podcieniem w spichrzu ze wsi Winiary. 232 234 262 275 302 294 295 309 310 311 316 311) 31'; 318 319 225 328 330 331 33·1 335 336 339 �700 701 Str. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50. 51. 52. Ryc. (20). Spichrz piętrowy nad szopą ze wsi Ligota Górna. Ryc. (21). Spichrz zrębowy usytuowany nad szopą. Ryc. (22). Spichrz piętrowy (nad szopą) ze wsi Podobin. Ryc. (23). Spichlerzyk murowany wybudowany w r. 1957. Ryc. (24). Budynek spełniający obecnie funkcję obory oraz pomieszczenie na siano. Ryc. (25). Spichrz przybudowany do budynku gospodarczego .. Ryc. (26). Spichrz typu "śląsko-spiskiego" o charakterystycznie sklepionym zrQbie .. Ryc. (2). Fragment chałupy z przybudowanym samym "klepiskiem". Ryc. (4). Stodoła pod wspólnym dachem z budynkiem mieszkalnym. Ryc. (6). Fragment stodoły pod wspólnym dachem z budynkami gospodarczymi. Ryc. (9). Stodoła sześcioboczna. Ryc. (13). Stodoła wąskofrontowa. Ryc. (14). Fragment stodoły zrębowej. Ryc. (15). Stodoła sumikowo-łątkowa. Ryc. (16). Stodoła grodzona. Ryc. (17). Stodoła murowana. Ryc. (18). Stodoła gliniana. Ryc. (19). Stodoła z desek i murowanych filarów. Ryc. (20). Stodoła ryglowa szalowana. Ryc. (21). Stodoła szachulcowa. Ryc. (22). Stodoła z muru pruskiego. Ryc. (23). Stodoła o dachu dwuspadowym niskim. Ryc. (24). Stodoła o dachu czterospadowym. Ryc. Typ wieśniaka rumuńskiego z okolic Solki na Bukowinie. Ryc. Z polskiej wsi PIeszy. Ryc. Fragment wystawy w Poznaniu. Ryc. Ceramika wielkopolska .. Ks. dr Władysław Łęga (portret W. Hofmana). Fot. Dr Janina Krajewska. WYKAZ 1. 2. 3. 4. 5. 6. Tablica Tablica Tablica Tablica Tablica Tablica (I). (II). (III). (IV). (V). (VI). 340 340 341 343 353 362 367 388 388 38,} zboża. 308 towe. 13. Tablica (VII). Usytuowanie w obrębie chałupy komory pełniącej funkcję spichrza. 14. Tablica (VIII). "Spichrze-komory" przybudowane lub wbudowane do budynków gospodarczych .. 333 300 313 320 354 360 390 395 402 402 403 405 405 406 403 408 409 411 411 566 567 597 601 605 609 TABLIC Kopice poziome. Odmiany kopic poziomych. Kopice pionowe. Odmiany kopic pionowo-rzędowych. Drewniane urządzenia do przesuszania Formy zabezpieczania kopic żniwnych. Str. 7. Tablica (I). Formy piętrowych spichlerzy śląsko-spiskich. 8. Tablica (II). Stopniowy zanik sklepionej konstrukcji pułapu w spichrzach śląsko-spiskich. 9. Tablica (III). Hipotetyczne formy rozwojowe spichrzy śląsko-spiskich. 10. Tablica (IV). Najstarsze formy naziemnych spichrzy. 11. Tablica (V). Spichrze płn. wschodnie europejskie wąsko-frontowe- podcieniowe. 12. Tablica (VI). Spichrze płn.-wschodnio-europejskie szeroko-fron- 241 243 251 254 265 269 SPIS MAP 1. Mapa (1). Nasilenie wpływów zachodnich. 2. Mapa (2). Skrzyżowanie strefy wpływów zachodnich z rubieżą północno-wschodnią. 3. Mapa (3). Główne strefy rubieżne terytori:l zespołów kulturowych. 4. Mapa (4). Śląski zespół kulturowy. 5. Mapa (5). Obszar zasięgów zespołu kulturowego wielkopolsko-kujawśkiego. 6. Mapa (6). Przestrzenny zasięg sieradzkiego zespołu kulturowego. 7. Mapa (7). Przestrzenny zasięg mazowieckiego zespołu kulturowego. 8. Mapa (8). Zasięgi zespołów: małopolskich i pomorskich. 9. Mapa (1). Wysiewanie i tradycje wysiewania mieszaniny pszenicy 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. i żyta. Mapa (2). Tradycje uprawy krzycy. Mapa (3). Obszar na którym słowo krzyć się oznacza wykruszanie się ziarna z kłosa lub rozkrzewianie zbóż .. Mapa (4). Tradycje uprawy starych gatunków żyta. Mapa (5). Zmiany w tradycji uprawy żyta jarego.. . . . . Mapa (6). Przemiany w tradycjach uprawy zbóż ozimych i jarych. Mapa (7). Obszar zwartego występowania niektórych starych upraw i nazw z nimi związanych. Mapa (8). Zasięgi niektórych zjawisk przejściowych związanych ze starymi uprawami. . Mapa (9). Najdalsze północno-zachodnie zasięgi starych upraw i związanych z nimi nazw. 172 17'1 186 188 192 194 19H 201 2lG 217 219 220 222 223 22! 226 227 �703 702 Str. Str. 18. lVlapa (2). Zasięgi form przesuszania zżętych zbóż wig najdawniejszych zachowanych tradycji. . 19. Mapa (l). Zwarte zasięgi przesuszania i przygotowania zżętych zbóż do zwózki "na garściach", w pojedyńczych snopach i w kopicach poziomych w/g stanu po II wojnie światowej .. 20. Mapa (3). Zanikanie kopic poziomych i ich niektóre odmiany. 21. Mapa (4). Objętość i nazwy kopic poziomo-krzyżowych. . 22. Mapa (5). Zasięgi form przesuszania zżętych zbóż w kopicach pionowych po II wojnie światowej .. 23. Mapa (6). Rozpowszechnianie się kopic pionowo-dookolnych .. 24. Mapa (7). Rozpowszechnianie się kopic pionowo-rzędowych ich niektóre odmiany. . 25. Mapa (8). Objętość i nazwy kopic pionowo-dookolnych. 26. Mapa (9). Zasięgi przesuszania zżętych zbóż przy pomocy różnych urządzen drewnianych po II wojnie światowej. 27. Mapa (10). Zabezpieczenie kopic przed deszczem. 28. Mapa (11). Zanikanie zwyczaju zabezpieczania kopic przed deszczem. 29. Mapa (4). Różne formy kształtu dachu w spichrzach .. 30. Mapa (5). Różne formy kształtu dachu w spichrzach .. 31. Mapa (6). Niektóre formy konstrukcji fundamentu w spichrzach. 32. Mapa (7). Rozplanowanie wnętrza w spichrzach. . 33. Mapa (l). Występowanie oraz proces zaniku spichrzy, osobnych budynków służących w zasadzie do przechowywania wymłóconego ziarna w gospodarstwach chłopskich na terenie Polski w okresie 1860-1960. 34. Mapa (2). Komora i spichrz jako miejsce sypialne. 35. "'lapa (3). Konstrukcje ścian w spichrzach. 36. !\lapa (8). Typy spichrzy w Polsce. 37. Mapa (9). Typy spichrzy w Polsce. 38. l\lJ:apa (10). Typy spichrzy w Polsce. 39. Mapa (lI). Typy spichrzy w Polsce. 40. Mapa (12). Nazwy spichrza, osobnego budynku służącego do przechowywania ziarna. 41. Mapa (13). Przechowywanie ziarna w komorze w obrębie chałupy. 42. Mapa (14). Przechowywanie wymłóconego zboża. 43. Mapa (15). Przechowywanie wymlóconego zboża. 44. Mapa (16). Przechowywanie wymłóconego zboża. 45. Mapa (l). Stodoły znajdujące się pod wspólnym Jachem z innymi budynkami. . 46. Mapa (2). Występowanie stodół poligonalnych. 47. Mapa (3). Przechowywanie ziarna \V obrębie stodoly. 48. 49. 50. 51. 52. 53. 54. ~5. 56. Mapa (4). Występowanie stodół wąskofrontowych. Mapa (5). Występowanie "góry" w stodole .. Mapa (6). Nazwy sąsieków. Mapa (7). Nazwy ścianek oddzielających sąsiek od klepiska. Mapa (8). Konstrukcja ścian stodoły. Mapa (9). Konstrukcja ścian stodoły. Mapa (lO). Konstrukcja ścian stodoły. Mapa (ll). Dachy stodół. Mapa (1). Proces zaniku używania wołów jako zwierząt pociągowych w gospodarstwach chłopskich w Polsce. 57. Mapa (2). Proces zaniku używania krów jako zwierząt pociągowych w gospodarstwach chłopskich w polsce .. 58. Mapa (3.) Tradycje o używaniu wołów jako zwierząt pociągowych w niektórych czynnościach gospodarskich i obrzędowych. . 59. Mapa (4). Tradycje o używaniu krów jako zwierząt pociągowych w niektórych czynnościach gospodarskich. 60. Mapa (5). Tradycje o hodowli bydła "siwego" .. 61. Mapa (1). Relikty trzymania zwierząt hodowlanych samopas, lub uwiązanych, na stałe pod gołym niebem. 62. Mapa (2). Trzymanie zwierząt na ogrodzonych pastwiskach i znaczenia nazwy gwarowej "okólnik". 63. Mapa (3). Tradycje i relikty zwyczaju trzymania w izbie chałupy na stałe, lub w pewnych okolicznościach - bydła rogatego 237 245 217 253 25(i 253 260 267 271 274 298 299 301 304 i świń. 64. Mapa (4). Tradycje i relikty trzymania w sieni chałupy na stałe, lub w pewnych okolicznościach bydła rogatego i świń .. 65. Mapa (5). Tradycje i relikty zwyczaju trzymania w obrębie chałupy w izbie lub w sieni drobiu, zwłaszcza kur. 66. Mapa (6). Najważniejsze usytuowanie pomieszczeń hodowlanych pod jednym dachem z domem mieszkalnym.. . 67. Mapa (7). Niektóre formy pomieszczeń hodowlanych pod jednym 289 291 293 307 226 332 342 dachem z domem mieszkalnym. 68. Mapa (8). Najważniejsze nazwy gwarowe pomieszczeń dla zwierząt. 69. Mapa (9). Próba regionalizacji obszaru skanych wyników badań etnograficznych 344 330 3·56 359 363 chłopskiej, 387 391 39:3 . ! związanymi z hodowlą· używane . na określenie ., PolskI \V sWI~tle uzynad elementamI zagrody 394 396 397 399 401 404 407 410 423 424 426 429 434 443 445 448 450 452 455 459 462 463 �TABLE OF CONTENTS I. Dissertations str. Jan K u b a r y, A contribution to the study of the Anchorite Islands . R y s z a r d G a n s i n i e c, The cutting of the hair in the Mediterranean culture . J a n C z e k a n o w s k i, The Podhale Region from the anthropological point of view. J ó z e f G a j e k, A studyon the ethnographic division of poland into regions . Kry s t y n a H o f m a n' - L i a n d z i s, Some traditional cereal cultures in the Polish village during the 19th and the 20th centuries. Jer z y G r o c h o l s k i, Methods of drying corn in Polish peasant farms in the 19th and 20th centuries . J a n u s z B o h d a n o w i c z, Barns, called spichrze compared to granaries in peasant farms in Poland at the turn of the 19th and 20th centuries . T o m a s z S kar ż y ń s k i, Barns called stodoły in the Polish folk building in the 19th and the 20th centuries . K a z i m i e r z P u d ł o, Neat cattle as draught-animals in peasant farms in Poland at the end of the 19th and in the first part of the 20th centuries . K r z y s z t o f K w a Ś n i e w s k i, Elements of a peasant farm connected with breeding in Poland at the end of the 19th and in the 20th centuries . II. SOVIET R ep or t s ETHNOGRAPHY, 19E9. 1960 (Anastazja an d Academy Kojdecka) 49 149 165 210 231 283 383 415 439 R e v ie w s of Sciences, USSR, Moscow, 469 . S. W. K i s i e l e w, A short outline of the Chakas ancient CHAGKIZABAKAN, 1951 (T. Wróblew>.ki) D u s a n D r I j a ć a. An essay on the state of ethnological gations in Yugoslavia . V i l k o N o v a k, Slovenska ljudska turo) Lubliana 1960 (D. Dr!jaca - 7 history, 540 investi544 kultura (Slovenian T. Skarży)'Lskż) Folk Cul560 �706 Str. B o z i woj e D r o b n jak o v i c, in South - Bucovina L'ETHNOGRAPHIE, vol. B r a s s e u r, G, 52, Paris S a von of the T. Skarżyński) Belgrad N~a r i a n G. Ethnology 1960 (D. Drljaća, G O t ki e w i c z, Rites and People. beliefs of Yugoslavian 562 . the Rumanian 1958 (F, Wróblewski) n e t, Folk 565 571 , Ethno-demographic map. D ie g o G o m e s, (K. Wolski) FOLK On first Poland S o b i s i a k, during (K. Wolski) of Guinea. 1959), Bissan (the Province of Wielkopolska) 580 , '.fhe development 16th the of the 18th - Poznań centuries, bishopric by Plock A. in the Province Polish Ethnographic G l a p a Lea r n e d and materials, and A. s k i (Jan Tacina), S o c i e t y 1820 1830, 1907 1957. (K. Pudło) raHCI1Heu. raeK. 06pllA O H3Y'leHHH OTllIenbHH'IeCKIlX OCTpOBOB. []OCTpl1lKeHl1l1B CpeAI13eMHOMopCKOl!. KyJIhType. TIo.nraJIbe C TO'lKI1 3peHI111 aHTpO[]OJlOrMM. I1ccJle.noBaHl1lł paliOHbl.. KphlcThlHa O 3THorpaqm'leCKOM , . . , , . , . . . . . rO<pMaH-JIllaHA3Hc. The Folk tional Museum art of the Museum in Wielkopolska in Lahora Province. M XX BeKOB. . . . . . . . . 594 JlHYlU Poznań. June (Pakisthn) (K. - in the bor.naHOBM'I. B XIX AM6apbl 1961 (A. Glapa) l s k i) . M XX BeKax . . . . . . . . . 603 B nOJlbCKOM HaponHOM . . . .. li XX BeKOB. . . ..... . . . . . KBacHeBcKM. A remlmscense Rev. dr. of Society in of BeKe M B []epBoi1 []OJIOBMłlCXX BeKa. ethnographer (Longin 36th General the activity 1961. (Olga of Gajkowa) Pomerania, of the Polish Ethnographic M. Suboczowa) and 605 609 615 , the II. Or'leTbl the . Rosen-Przeworska) . of the Polish Ethnographic Assembly (T. Delimat total from lVIaLicki) (2. Jankowski) Szczecin in Białystok on during Lęga Polish Ethnographic 626 . Society 635 . in English and 47th volume Index of the Table of Illustrations Table of contents Russian (E. JeLen'ewski) of Lud. (O/ga and in English maps and Russian Gajkowa) COBETCKAJI 3THOrPA<t>J1J1. 1960 (Allacma3b.'1 . . . . . . . 493 C. B. c.c.c.P., MapbllH 1959, . ,ll,pJlb~'1a. 469 . . . . . .. 540 . 04epr< COCT051HJoIlI 3TIIOJIOrl14eCKJoIXMCCJleLI,OBaHI1H B fOro- crraBI1I1. .. T. MocKBa .. 544 . . . . . . . . . . B i Jl b KO H o Ba K, CJlOB~HCKall HapOLlHall KyJlbTypa. JIlo6Jl~Ha (p. 643 685 . K 11CeJI e B. KpaTKl111 O'lCpK .npeBHei1 I1CTOpl111LllaKaCOB. Lllarl13-A6aKaH, 1951. T. Bp y6:le6CIW Jl.YllIaH JolpeueH111H A Ka,lleMll.Il HaYK KOllo311J.:a). 1960. p. Pp·1b.'1~G 560 CJ·:apJI~IIlICJ.:II. fiO)KHBOi1 Llpo6Hb~KOBI14. 11 i s c c l l a n e a Summary 415 Items. a j e w s k a, (Janina 35th General Assernbly the Society Account Polish Władysław Dr J a n i n aKr Account of the Account the News 383 3JIeMeHTbI KpeCTb51HCKOrO.nBopa, CBll3aHHbJe co CKO- TOBonCTBOM B TIOJlbllIe B KOHue X IX H XX BeKOB. IV. 283 CTpOHTeJlbCTBe B XIX TIY,llJlo. PoraThlH CKOTB Ka'leCTBe Y[]PlllKHbIXlKMBOTHblXB KpCCThllH- CKMXX0311HCTBaXB TIOJIhllIC B XIX KplKHlUTO<P 231 Ha <POHe HHblX nOMellIeH!1H ,IlJlll xpaHeHMlI 3epHa [yMHa BeKax. Ka3Jo1MeplK 596 July Wo CKaplKHHCKM. Ii XX Na- 210 <t>OpMbl []POCyllIKI1 ClKaTblX 1epHOBblX KyJlbTyp B []OJJbCKIlX KpeCTb51HCKMXx0311ikTBax TOMallI Exhibition 165 . . . . .. pbI B []OJIbCKolf AepeBHe Ha []epeJlOMe XIX ElKH rpOXOJlhCKH. M u s e u m s. 149 TIOJIhlUM Ha Tpe,lll1l.\110HHble3Jla'lHble KyJlhTy- B KpeCTbllHCKHXX0311l1CTBaXB TIOJlbllIe Ha []epeJ10Me XIX III. ,.... pa3AeJ1eHIlIl 7 49 HeKoTophle 586 1957 Plock, p bl. TIpHJlOlKeHHe K Bonpocy l.JeKaHoBcKM, ł03e<p of Wielkopolska. The Society, vol. 3, K o wal Ky6a PhlllIap.n JlH 1960, Poznań, CTp, 584 AMUSEMENTS popularna, elaborated I. ,ll,oKJla,llbl JIll , DANCES AND Biblioteka Essays discovery 579 of Greater latifundia The the 1960, (J. Turnau) V' a l e r i a n YKA3ATEJIb 578 . CULTURE Poznań TIPE,ll,METHbl1 Dakar 1960 (K. Kwaśniewski) jJp:lbS'IG II rOTKCBH4. T. 3Tllorpa!~1111 HaponOB ~OrOCJlaBJoIH,6eJlrpan, CJ.:0P.>/C1II1CJ.:U). . 06P~.'lbl 562 . 11BepoBaHIIlI pyMblHcKoro lIapona KomlHC. 3THorpa<pI1~. TO"! 52. naplllK 1959 n'ETHOrPACl>JI TOM 52, napl1lK 1958 ((/J. B/J.l't!.leflcw) fi race 3 p II C a Bo H3. '}TIIO-,Jc\10rpaQJH'IeCKall KapTa. LlaKap /leach·II). 1960 B f{)iKHOI1 6y565 571 1960. (K gaGc- 578 �708 CTp • .ubero rOMeC. HAPO.uHAR 1959 (K. O nepBOM OTKpblTl1l'1 rBl1HeU. nHccay KYJlbTYPA BEJ1J1K0i1 nOJlbllIl1. 1960 (H. [101HaHb 579 BO.1bC/W) ... Typ- . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 580 BanepbllH C06HClIK. Pa1BHTMe naTH<pYHilHlI rr01HaHcKoro errHCKonCTBa C XVI no XVIII BeK. TI03HaHb, 1960 r. (K. BO.1bCJ.:U). . . . . . . . . . . . . . . 584 Hay). BEJU1K0I10JlbCKI1E TAHUbI ro 3THorpaqlll'leCKOrO BanbCKM Hay'lHOe (fIli Taljulla) nilOl.\KOe I1l1rPbI. 06weCTBa, . . . . TIorrynllpHall . . . . . . 1820-1830, 06wecTBo bll6nHoTeKa nO.'lbCKO- A. rHarra M A. Ko- TOM 3, 06pa60TaH pHaJlbl. I1JlOl.\K 1957 (K. llyÓl1o). . . III. . . . . . . . . 1907-1957. . . . . . . . . . . . . . 1. Agnieszka . 586 . 594 . . . . . . . . BbICTaBKa B HapOnHOM RHMBa OneT KpaencKa o XXXV 695 Jleflne (JJOl/cllll P03ell-llp:JlCe6opcKa) I10JlbCKOro B 6eJlOCTOKe (r. 06 B 06weH 1961 r. II M. pel1UMam . (Ol1bca raUK06a). . . . . . . . . . . . . . . . . . . 615 626 . 3THorpacPH'IeCKOrO . I KUJAWY OÓweCTBa . . . . . .. - Strój dolnośląski (Pogórze), 1950 (wyczerpany) Strój pszczyński, 1954 Strój górali śląskich, 1956 • 1. Maria Zywirska - Strój kurpiowski Puszczy Białej, 1952 2. Jadwiga Swlątkowska - Strój łowicki, 1953 3. Jan Piotr Dekowskl - Strój piotrkowski, 1954 4•• Janusz Swieży Strój podlaski, 1958 • 5. Jan Piotr Dekowski - Strój sieradzki, 1959 • 6. Janina Krajewska - Strój opoczyński, 1956 • 7. Adam Chętnik - strój kurpiowski Puszczy Zlelonej, 1980 OówecTBa 3THorpa<pM'IeCKOrO Cy60406a). nellTeJlbHOCTH TIonbcKoro 6j5 COneplKaHHe Ha aHrno1lłcKOM 11 PYCC~O\l lI~bIKaX (J. EJlelle6cJ.:u). OrnaBneHHe XLVII T. Onbra ra/łKOea '. 18.50 21.29.25.- 13.50 29.30.- 18.50 25.21.28.28.27.32.- CZĘSC V MAŁOPOLSKA 1. Roman Reinfuss - strój górali szczawnickich, 1949 (wyczerpany) Kotula - Strój rzeszowski, 1951 (wyczerpany) 3• .Janusz Swieży - Strój krzczonowski, 1952 4. Edyta Starek Strój spiski, 1954 • 5. Franciszek Kotula - Strój łańcucki, 1955 6. Sebastian Flizak - Strój zagórzan, 1956 • 7. Barbara Kaznowska-Jarecka - Strój bllgorajskl, 1958 8. Janusz Kamocki Strój sandomierski, 1951 • 9. Tadeusz Seweryn Strój krakowiaków wschodnich, 1960 10. J. i lVI. Kamoccy - Strój Swiętokrzyski . 2. Franciszek KpaTKoe 22.29.21.- CZĘSC IV MAZOWSZE I SIERADZKIE 605 609 B WTeTl1łIe (3. fIIIK06CKU). . . . . . . . . . . . . . . . . . OneT O XXXVI 06weM C06paHHh [lOJ1bCKOro 3THorpaq)[{'1eCKOro OÓllleCTBa OneT Seweryn 2. Stanisław Bronicz 3. Longin Malicki - . C06paBMH cena zł CZĘSC III SLĄSK 603 . (fIlIU/la 06weM - strój pyrzyckl, 1955 Strój kaszubs1<I, 1959 Strój warmiński, 1960 Glapa Strój szamotu Iski, 1951 (wyczerpany) Glapa Strój dzlerżackl, 1953 • 3. Adam Glapa strój lubuski, 1956 • 4. Halina Ml1włowska - Strój kujawski, 1953 MY3ee B [l01- BocnOMHHaHHe O rronbCKOM JTHOrpa(jJe, KceHn3e np BHailllcnaBe .uP - CZĘSC II WIELKOPOLSKA 1. Tadeusz .. Dobrowolska 2. Bożena Stelmachowska 3. Franciszek Klonowski IV. XpoHllKa . LUDOWYCH 1. Adam 2. Adam (I1aKllcTaH) (K. BOl1bCJ.:U). . . . . . STROJÓW 3CKM1bI H MaT~- HaKH. I1IOHb-H10Jlb 1961 (A. rl1ana). MaJluljKII).. POLSKICH CZĘSC I POMORZE I WARMIA MY1eH HapO,ll,HOe HCKyCCTBOBenHKo/ł TIonbwłI. MY3elł n Jlarope ATLAS 643 635 TIepe'leHb HnJlIOCTpal.\HH M KapT. npenMeTHblH YKa3aTeJlb Ha aHrnl1HCYOM II pyCCKOM 1I3bIKax. LITERATUR.A I 13.50 16.50 16.50 26.27.26.29.28.32.30.- LUDOWA Dwumiesięcznik poświęcony sprawom literatury ludowej, pod red. J. Krzyżanowskiego i S. Swirkl. Zeszyty: podhalański, kielecki, rzeszowski, cieszyński, dolnośląski, górnośląsko-opolski, kaszubski, warmiński, lubelski, mazurski, podlaski, pomorski, lubuskl. Prenumerata roczna 48.-. Zamówienia przyjmuje Redakcja Warszawa, Nowy Swiat 72, pokÓj 121 Konto czekowe 1-7-110090 lub Oddziały Ruchu. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3662bf58d427a41bd335b182d832348c.pdf 91534f6aadbef76e852262e8ac485f7f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4789 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4446 Title A name given to the resource Summary of articles/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.4; s. 233-234 Language A language of the resource ang. ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L I S H F O QUARTERLY PUBLISHED BY THE A R T INSTITUTE No 4 OF L K THE POLISH YEAR BOOK X V I I I A ACADEMY OF R T SCIENCES 1964 SUMMARY OF ARTICLES This issue is devoted to the situation i n research on Polish folk a r t i n the t w e n t y post-war years. R. Reinfuss, i n an article "Contemporary Research on Folk A r t and Prospects for the Near F u t u r e " gives a brief review of the research done i n the i n t e r - w a r period. A t that t i m e , there was no i n s t i t ­ u t i o n engaged i n research on a large scale, the material base was insufficient, the decisive factor being the i n d i v i d u a l interests of the authors, and this accounts for the fact that certain areas of this country and certain fields of folk art were elabor­ ated extensively and i n great detail w h i l e others were overlooked. The ethnographers dealt, above all, w i t h the eastern regions, several monographs on ornamentation appeared and art historians focussed t h e i r interest on wood-cuts, paintings and sculpture. The post-war period brought the setting u p of the State Institute for Research on Folk A r t i n 1946, w h i c h was later taken over by the A r t Institute of the Polish Academy of Sciences. Under the guidance of Professor Reinfuss, research was undertaken a l l over the country. I t is envisaged that this w o r k w i l l be completed about 1970. Museums and universities (Warsaw, Cracow, Poznari, Wroclaw, Lublin, Torun) have enlivened their scientific and publishing activity. A t present, the inventories being made i n various localities by the Folk A r t Laboratory of the A r t Institute alone have covered t w o thirds of the whole area of the country (see map p. 191) a n d comprise 63,000 items and 32,000 photographs. A l l this has created a material base w h i c h can be used for m a k i n g detailed elabo­ rations and later monographs and synthetic works. Closer ties have been established with other disciplines, such as history and archeology, the a i m being to reconstruct and give a picture of the deve­ lopment of folk art. Most of these works appear i n "Polish Folk A r t " . There is only one popular-synthetic item, namely: R. Reinfuss, J. Swiderski, Folk A r t i n Poland, Cracow 1960. The most important articles and books in various fields are critically reviewed b y the authors of further articles. They are: W. K a l i n o w s k i , Research on R u r a l B u i l d i n g K . Piwocki, Research on Sculpture and Painting K . Pietkiewicz, Research on Paper-Cuts and Painted Ornamentation A. Kutrzeba-Pojnarowa, Research on Regional Costumes and Fabrics E. F r y ś - P i e t r a s z k o w a , Research on Pottery J. Olędzki, Remarks A b o u t Research on Blacksmithery and Carving i n Poland. I n comparison w i t h the pre-war period, relatively less interest is n o w being shown i n handicrafts and ornamentation techniques. On the other hand, a lot of attention is being p a i d to sculpture and the most comprehensive elaborations on a national scale have been prepared on wood-cuts (pre-war publications of Ł a z a r s k i , Skoczylas and, particularly, P i w o c k i — see p. 205 i t e m 2—5, 7—9), on paper-cuts, (p. 209 i t e m 1—19), pottery (p. 223 i t e m 1—58), regional costumes (p. 219 item 24—64 — p a r t i c u l a r l y the Atlas of Regional Costumes, w h i c h appears regul­ arly), on folk toys (work by T. Seweryn), on furniture making (particularly folk coffers, p . 229 i t e m 1, 2, 8—11) a n d on folk b u i l d i n g (p. 192—200). Studies of folk painting are concentrated on analysis of historical relics, their iconographie o r i g i n and of archive materials concerning handicraft guilds. Special attention is devoted to the w o r k of i n d i v ­ i d u a l artists, p a r t i c u l a r l y i n fields where an i m p o r t ­ ant role is played by the artist's o w n inventiveness, thus i n sculpture a n d paper-cuts. Most of the art­ icles on these disciplines are published i n "Polish Folk A r t " . As regards the various regions of the country, f u l l monographic w o r k s have already been w r i t t e n on the folk culture of the Wielkopolska (Poznań) region, Silesia ( i n p r i n t ) and the K u r p i e region. Works are being prepared on the K u j a w y region, Pomorze G d a ń s k i e and the Rzeszów region. A lot of material has been collected concerning the Podhale region and the voivodships of Łódź, Kielce and Lublin. The second part of the issue brings pen-portraits of outstanding contemporary folk artists. �n O J l b C K O E KBAPTAJIbHBIH 3KyPHAJI H A P O f l H O E M37JABAEMBIH MHCTHTyTOM MCKyCCTBA AKAflEMHtt H A y K rofl JNTa 4 H C K Y C C T B O M3/J;AHIIH nOJIBCKOH 1964 XVIII PE3I0ME B BbmycKe flaerca oueHa nccceflOBaHMHM B 0 6 jiacTH n o J i B C K o r o n a p o f l H o r o MCKyccTBa a a MCTeKmee flBaflLtaTujienie. B CTarbe CcmpeMeHHbie MCCJieflOBaHMH HapoflHoro MCKyccTBa M MX 6jiw»caiiuiiie nepcneKTMBbi P . P e i ł H c p y o c K p a n c o xapaKTepn3MpyeT McejieflOBaHMa, n p o o o f l j i B i i M i e c H B MestBoeHHBiM nepnofl. B TO BpeMH He Gbijio ynpejKfleHMH, 3aHMMaBiiieroca wocjiefflOBaHUHMM B mnpoKOM MaciiiTaBe, He 6buio TaiUKe Hafljieacameii MaTepwajibHOM 6a3ti; TBKMM o 6 p a 3 0 M o c e 3aBWcejio OT MHffMBMflyajibHoro nHTepeca aBTopos, noflpo&HO H0CJieflOBaBUIMX OAHM pailOHbl CTpaHbl, M ooBepuieHHO npeHeCperaa flpyrMMH. BHHMaHwe 3THorpad>OB w i a B HWM o f i p a a o M npuBjieKaJiM BocTOHHbie p a i ł o H b i . BWJIO onySjiMKOBaHO HecKOJibKO MOHorpacpi™, nocBaiueHHbix npwKnaflHOMy MCKyccTBy. HcKyccTBOBeflbi oco6eHHO MHTepecoBajiMCb rpaBiopoft Ha flepeBe, jKWBomicbio, CKyjibnTypoił. IlOCJie BTOPOM MMPOBOM BOMHbl, B 1946 T. 6bIJI OTKpbrr r o c y f l a p c T B e H H b u ł MHCTłrryT no MccjieflOBaHMio HapoAHoro TBopnecTBa, KOTopbiń 3 a T e M nepeHaji M H C T i r r y T M c K y c c T B IIoJibCKOfł AKaflesiMM H a y K . Ilofl pyKOBOflCTBOM npocjpeccopa PeMHCpycca cTajiM BCCTHCb WCCJieflOBaHMH nO BCeił TeppUTOpUM CTpaHbL 3aBepmeHMe MCCJieflOBaTeJibCKMX pa6or npeflycMaTpwBaerca npuMepHO B 1970 r. HayHHO-M3flaTejib€Kaa fleaTejibHocTb My3eeB M. yHMBepcuTeTOB ( B a p m a s a , K p a KOB, Oo3HaHb, BpoiiJiaB, JIHJÓJIKH, TopyHb) TaKHte 3HaHHTejibH0 pacuiMpnjiacb. B HacToamee B p e M a OrflejieHwe HapązrHoro TBop^ecTBa XyflOJKecTBeHHoro H H CTMTyTa irpoBOflMT MHBeHTapn3au,MK>, K o r o p a a OXBaTbmaer #Be T p e r i ł p c e i ł TeppMTopMM crpaHbi (CM. K a p Tiiiići Ha CTp. 191). ' B HacToamee apeiia HacHWTbiBaeTca yace 63.000 MHBeHTapHbIX p03łmHM M 32.000 CpOTOCHMMKOB. 3TO co3flaer MaTepwajibHyio 6a3y Ha ocHOBe KOTOPOM MOJKHO npoBOflHTb flOTajibHbio MccjieflOBaHMa fljia flajibHeMiinoc MOHorpacpMM M CMHTeniHecioix Tpy^OB. 3 H a 'IMTejIbHO yKpenMJiaCb CBH3Ł C pOflCTBeHHbIMM #WClłunjiMHaiMiM — MCTopHefi, apxeojiorneM — B u,ejiax oToopajKeHMa npou,eoca pa3BMTna HapoAHoro TBopHecrBa. r 'i Pe3yjibTaTbi MccjieflOBaHMM n y 6 j i m c y i O T c a rjiaBHbiM oSpasoM H a CTpaHMuax s c y p n a n a „ P o l s k a S z t u k a L u ­ dowa". EflHHCTBeHHbiM n o K a n o n y j i a p H O - C K H T e m H e c KMM Tpy^OM BBJiaeTca K H M r a P . PeiiHCpycca M K ) . CBMflepcKoro „ H a p o f l H o e TBopnecTBo B I l o j i b i i i e " ( K p a i c o s 1960 r.). BajKHeHLUwe flejIbHblM CTaTbw M KHMTM, nocBameHHbie OT- BOnpOCaM H a p O f l H O r O T B O p n e C T B a KpMTMHeCKM oocyac^aiOTca c^eflyiomMMM asropaMu: B. KajiMHOBCHM — MccjieflOBaHMa B o6jiacni flepeBeH- Kc. IIMBOUKIÍ K. I l e T K e B M i C K o r o CTpoKTejibCTBa; C K y j i b r r r y p a M HCMBonwcb; — Bbipe3KM M3 SyMaiM u uBeroaa paspucoBKa; — A. KyTineÓaIIoiłHapoBa E. ^pbicb- — Oflescfla u T K an H J IleTpaiuKOBa H. OjieHfl3KM — ToHMapnoe peMecjio; — XyflOHcecTBeHHaa ROBKa n pe3b6a. IIo c p a B H e H M K ) c flOBoeHHbiM nepwoftOM MHTepec K xyfloacecTBeHHbiM peMecjiaM M TexHMKe c e í í H a c 3HaHWTejIbHO yTWeHbUTHJICa, HO 3aTO MHOrO BHUMaHHH y ^ e j i a e r c a CKynbType, a B o5merocyflapcTBeHHOM MacuiTaSe cpaBHMTejibHO Haii5ojiee noflpo6HO n3yHeHbi flepeBaHHaa r p a B w p a (flOBoeHHbie n y ć j i M K a u m i JIa3ap- CKoro, CKOHMJiaca M ocoSenao IIuBouKoro — cp.c. 205 no3. 2—5, 7—9), BbipeaKw H3 ^yMarK (c. 209 no3. 1—19), roHHapcTBo (c. 223 no3. 1—58), HapoflHbie KocTioMbi (c. 219 no3. 24—64) — B ocofienHocTO cucTeMaTMHecKM M3flaBaeMbrił ATJiac HapoflHbix HOCTIOMOB), HapoflHwe MrpyuiKH (TpyAw T. CeeepuHa), MeSeab (B ocoSeHHocrM cyHflyKM c. 229 H03. 1, 2, 8—11) M HapoflHoe CTpon- TejibCTBO (c. 192—198). B HacToamee Bpeina HccjieflOBaHMa HapoflHoñ JKMBOIIHCH cocpeflOTOneHbi H a a H a j i n 3 e naMaTHMKOB C T a PMHbl, MX MKOHOrpaCpIlHeCKMX MCTOHHMKOB, a p X M B H b l X MaTepMajioB, K a c a i o m i i x c a peMecjieHHbix uexoB. Oco6oe BHMMaHMe y f l e j i a e i c a TBopnecTBy oTflejibHbix xyflOJKHMKOB, B nepByio onepe^b npeflCTaBHTejiefi T e x o r p a c j i e i ł MCKyccTBa, r ^ e Sojibiuyio pojib MrpaeT T B o p n e c K a a cbairraaMa, cjieflOBaTejibHO B CKyjibType (pe3b6e) M Bbipe3Kax. BojibiHMHCTBO CTaTeíi H a o r y TeMy n e n a i a j í acypnaji „Poiska Satuka Ludowa". Ha ceroflHHuiHMM fleiu» ooflroTOBJieHbi y a t e noflpoSHbie MOHorpacpMM, nocBameHHbie HapoflHoü K y j i b T y p e BejiMKonojibCKoro p a w o H a , C5MJie3MM (HaxoffMTca B nenarM), KypneBiuMHbi. r o T O B a r c a K nenaTM MOHOrpacpMM o K y a a B a x , r^aHbCKOM HoMopbe, X e m o B C K O ü 3eMJie. CodpaHo TaKsce MHoro MaTepMajioB, KacaiomMXc a Hoflrajiba, JIofl3HHCKOro, Kejieuicoro M JIIOSJTMHCKOnO BOeBOffiCTB. Bo BTopoił nacTM HacToaiuero H O M e p a noMemęHbi noprpeTbi Bbi^aiomMXca poflHoro TBopnecTBa. coBpeMeHHbix MacrepoB e a - � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8ebd66ed25495976cb74a9069b76a909.pdf 1d022f565cb6ace316685b3b5e4b2386 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5121 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4751 Title A name given to the resource Pierwsze strony / LUD 1946 t.37 Description An account of the resource LUD 1946 t.37, s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text U, W- LUD ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO ORGANE DE LA SOCIETE ZAŁOŻONY POLONAISE D'ETHNOLOGIE W R O K U 189S REDAKTORZY: JÓZEF GAJEK I TADEUSZ SEWERYN OGÓLNEGO ZBIORU TOM X X X V I I ZA ROK 1946 WYDANY Z ZASIŁKU MIN. OŚWIATY K R A K Ó W 1947 NAKŁADEM POLSKIEGO TOW. LUDOZNAWCZEGO W LUBLINIE SKŁAD GŁÓWNY: TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE LUBLIN, ALEJE RACŁAWICKIE 14 �DI l U К W. L. ANCZYC I SP. W K R A K O W I E 714 M-31871 i i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/25eecc3d4e9f5609901c7cf7905024e8.pdf ed6eea71526ed9009060b6ee676379fa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4698 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4362 Title A name given to the resource Summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25 z.4; s.259-261 Language A language of the resource ang, ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S • Р Е З Ю М Е SUMMARY OF ARTICLES Aleksander Jackowski — TWENTY ANNIVERSARY OF „ P O L I S H F O L K A R T " FIFTH On the occasion of the t w e n t y f i f t h anniversary oí „Polish Folk A r t " , the editor-in-chief writes about the changes i n the problems dealt w i t h by the periodical and the scope of research subjects. These changes have taken place dn connection w i t h the process of the cry­ stallization of theoretical stands and the transformations taking place i n folk c u l t u r e and also the phenomena by which i t manifests itself. Discussing the principles on which earlier research was based, the author draws attention to the fact that i n the period w h e n students of the humanities were conducting an animated and creative discussion on methodology, the research into folk art was practically confined to the system of col­ lecting specimens, treating the various manifestations of this art as something separate f r o m folk a r t as a whole. As a result, w o r k s of a registrative character prevailed. I t is only i n recent years that w e have been getting more and more w o r k s of a general nature, giving a synthetic presentation of the subject based on the achievements of various branches of science, such as ethnography, sociology, the history of art, archaeology and psychology. For nearly ten years now, problems of the study of cultures have been discussed i n the columns of the periodical, p a r t i c u l a r l y i n studies of the modern manifestations of folk art, w h i c h cannot be studied away from the complex problems of its associa­ tions and the conditions i n w h i c h i t can come into being. The development of research, the deeper theoretical attitudes and the development of reality, have a l l meant that the very notion of folk art is different today, its scope having become much wider. Referring to the thesis of Professor P i w o c k i that: the „ m e a s u r e of folk art is its „differentness" i n relation to the officially accepted socio-cultural standard (...), the measure of folk art is different at different times, depending on histo­ rical conditions, as a result of w h i c h the subject of our interest is „not the folk as a metahistorical notion ... but various social groups i n different historical periods and i n various places", the author says that the task of the researcher is to compare the products of these groups w i t h the official standard. When approached this way, the scope of the notion „folk" becomes wider. I t is a w o r d w i t h many meanings. So when speaking of folk art one can understand i t both as what the r u r a l artist makes for the cities i n folk style and w h a t he makes for himself, both the old folk art and the trashy art sold at bazaars, made by chance producers i n cities and small towns. Even ama­ teur art, regardless of the m i l i e u of the producer, can be regarded as folk art, as can t h e w o r k s produced by professional, trained artists following folk traditions. So, on' the one hand we have the stereotype folk art, based on the characteristic features of the old r u r a l art, and on the other hand we are dealing w i t h various phenomena that today go to make up the modern notion of ,,folk art" as seen by Professor P i w o c k i . I n v i e w of the many meanings of the w o r d „folk", i t w o u l d seem indicated to use more adequate terms to describe the art produced by the various social groups. Roman Reinfuss — DRESSING UP I N F O L K SPECTACLES A N D M O D E R N C H A N G E S The author gives a detailed description of the co­ stumes in which the carol singing groups dress up at Christmas and the New Year. The magic function of the rite is now disappearing and going carol singing has turned into an amusement, a spectacle. A t the same time there are changes i n the cast of „ c u r r e n t l y played" characters. New ones are being included, such as the Veterinary Surgeon, the Doctor, the Gypsy and the Indian. The costumes at present i n use represent various stages of the development of the rite. This depends to a large extent on the degree of isolation of villages from mass communication media. I n villages that are more remote the costumes may be sheepskin coats t u r n ­ ed inside out w i t h fur showing and belted w i t h a piece of rope. The carol singers blacken their faces w i t h soot or use p r i m i t i v e masks. On the other hand, i n villages where there are frequent cinema shows, a good supply of newspapers and periodicals and television • sets, or i f the groups have participated i n competitions and reviews, the costumes are richer, often made by the village spe­ cialists. Instead of masks, w h i c h make i t difficult to hear the voices of the actors on the stage, make-up is applied. The decorativeness of the props also increases. A fundamental feature of the groups performing at pre­ sent, for instance, those giving the „ H e r o d y " spectacle, is the great variety of i n d i v i d u a l designs of costumes. The desire to attract attention, to be better than other groups, incline the groups to seek to gain the greatest effects. This trend, on the one hand stimulated by competitions for w i n t e r rites, is, on the other hand, checked by these very events, for the competition judges t r y to promote and support the developmental forms originating from native traditions. Jan D o r m á n — R E M A R K S A N D OBSERVATIONS CONCERNING T H E C U S T O M K N O W N AS „ H E R O D Y ' The author is director • of the Theatre of the Children of the Coal Basin at B ę d z i n and organizer of the Review ogFolk/rite Groups performing rites linked w i t h Christ­ mas and the N e w Year. The Review of Carol Singers' Groups was organized i n Będzin for the first time i n 1965. I n the present article, D o r m á n conveys his remarks and observations from watching the groups i n their „ n a t u r a l " environment and during performances i n the theatre. The r i t e shown on the stage is just a spectacle in w h i c h the audience does not take an active part. Nevertheless, the „ R e v i e w " is a w a y of acquainting people w i t h the traditions and customs and also a way of keeping these rites alive. The author deliberates on the symbolic meaning of various scenes and elements of the rite. He deals i n detail w i t h one of the m a i n scenes: the death of K i n g Herod, emphasizing the differences i n interpretation by various groups. There are various ways of showing that the k i n g does not die a natural death. When ho becomes weak, his power as ruler is taken away from h i m . Magdalena Kroh — CHANGES I N RITES I N T H E V I L L A G E OF C H Y Ż Ó W K I ANNUAL The subject of the study is the process of changes i n the annual rites of the village of C h y ż ó w k i (Limano­ w a district) f r o m the end of' the 19th century to the present day; i t concerns both folk rites and the manner of celebrating public holidays, church feasts and special occasions. The study has been w r i t t e n on the basis of field investigations. The described process oí changes i n folk rites is varied; i n the great majority of cases the old customs show a tendency towards dying out, but there are also some that are s t i l l observed just as they were of old and also some new ones w h i c h have appeared. The changes consist, above all, i n the different way of cele­ brating the rites, their functions and meaning i n the social life of the village, w h i c h brings consequent chan­ ges i n the external forms they take. For instance, there are changes i n the frequency of holding the rites and in the composition of those t a k i n g p a r t i n them, both as regards the age of those participating and their sex, social position, etc. The very k i n d of rite has also under­ gone changes (for instance, new types of carol-singing performances have been introduced), and the people for w h o m the rites are performed as spectacles are different too; costumes and accessories show changes and new elements appear, not only i n the rites that are kepi up, b u t also i n those showing a tendency to die out. Andrzej K r a s n o w o l s k i — A N T O N I TOBORO­ W I C Z — SCULPTOR OF W O L A L I B E R T O W S K A The author presents a young sculptor of r u r a l o r i ­ gin. He completed a secondary general education school, attending an art circle. He w o r k e d as a cultural and educational instructor and sold his sculptures to the Ce­ pelia Folk Industry Cooperative. Fascinated by folk art, he decided to become „a folk artist". 259 �РЕЗЮМЕ Александр Я ц к о в с к и — 25-ЛЕТИЕ СКОГО НАРОДНОГО И С К У С С Т В А " „ПОЛЬ­ По случаю 25-летия ж у р н а л а „Польское народ­ ное и с к у с с т в о " его г л а в н ы й р е д а к т о р п и ш е т о п е р е ­ менах, п р о и с х о д и в ш и х з а это в р е м я в п р о б л е м а т и к е ж у р н а л а и предмете исследований. Перемены эти б ы л и в ы з в а н ы процессом к р и с т а л л и з а ц и и т е о р е т и ­ ч е с к и х основ, п р е о б р а ж е н и я м и в области н а р о д н о й к у л ь т у р ы и в, с ф е р е в ы т е к а ю щ и х и з н е е я в л е н и й . О б с у ж д а я более р а н н и е п р е д п о с ы л к и и с с л е д о в а н и й , автор отмечает, что в то в р е м я , к о г д а в г у м а н и т а р ­ н ы х н а у к а х в е л и с ь о ж и в л е н н ы е , т в о р ч е с к и е методо­ л о г и ч е с к и е д и с к у с с и и , и с с л е д о в а н и я в области н а р о д ­ ного и с к у с с т в а с в о д и л и с ь т о л ь к о к с и с т е м а т и з а ц и и на базе собирательства, п р и ч е м р а с с м а т р и в а л и с ь от­ д е л ь н ы е я в л е н и я этого и с к у с с т в а в о т р ы в е от н а р о д ­ ной к у л ь т у р ы в, целом. В р е з у л ь т а т е этого п р е о б л а ­ д а л и работы, т а к с к а з а т ь учетного х а р а к т е р а . Л и ш ь в последние годы все ч а щ е стали выходить обобща­ ю щ и е с и н т е т и ч е с к и е т р у д ы , о п и р а ю щ и е с я на д о с т и ­ ж е н и я в различных областях науки, к а к : этногра­ ф и я , социология, история, и с к у с с т в о в е д е н и е , а р х е о ­ логия, п с и х о л о г и я . У ж е около 10 л е т на с т р а н и ц а х журнала затрагивается культуроведческая проблема­ тика, особенно в т р у д а х , к а с а ю щ и х с я современных я в л е н и й , к о т о р ы х н е л ь з я р а с с м а т р и в а т ь в о т р ы в е от всей сложности их взаимосвязей и взаимозависи­ мости. Развитие исследований, углубление теоретичес­ к и х основ и п р е о б р а ж е н и я р е а л ь н о й с и т у а ц и и п р и ­ в е л и к тому, что в н а ш е время и з м е н и л о с ь само п о н я т и е народного искусства, ибо з н а ч и т е л ь н о р а с ­ ш и р и л с я его охват. И с х о д я и з т е з и с а п р о ф . П и в о ц кого, что „Мерой н а р о д н о с т и я в л я е т с я ее с в о е о б р а з ­ ное о т л и ч и е от о ф ф и ц и а л ь н о п р и н я т о г о о б щ е с т в е н ­ н о - к у л ь т у р н о г о с т а н д а р т а (...) и з м е н е н и я в о б ъ е м е этой „ н а родн ос т и " и с т о р и ч е с к и о б у с л о в л е н ы , в с в я з и с чем предметом н а ш и х и с с л е д о в а н и й я в л я е т с я не народ, к а к м е т а и с т о р и ч е с к о е п о н я т и е (...), но р а з л и ч ­ ные общественные группы, р а з л и ч н ы е в зависимости от в р е м е н и и п р о с т р а н с т в а " , — а в т о р с т а т ь и у т в е р ж ­ дает, ч т о з а д а ч е й и с с л е д о в а т е л я я в л я е т с я с о п о с т а в л е ­ ние произведений упомянутых групп с о ф ф и ц и а л ь н ы м стандартом. Т а к и м образом п о н я т и е „ н а р о д а " т е п е р ь безусловно р а с ш и р я е т с я . В п р о ч е м , понятие это многозначно, поэтому г о в о р я о н а р о д н о м т в о р ­ честве, м ы имеем в в и д у р а в н о то, что д е р е в е н с к и й у м е л е ц в ы п о л н я е т в н а р о д н о м с т и л е д л я города, к а к и то, ч т о он т в о р и т д л я себя, р а в н о с т а р о е н а р о д н о е искусство, к а к и я р м а р о ч н ы е х а л т у р ы , п о с т а в л я е м ы е с л у ч а й н ы м и и з г о т о в и т е л я м и городов и м е с т е ч е к . К народному и с к у с с т в у п р и ч и с л я ю т д а ж е д е я т е л ь н о с т ь любителей, н е з а в и с и м о от и х с р е д ы , и часто т а к ж е искусство профессиональных художников-пластиков, придерживающихся народной традиции. И т а к , с одной с т о р о н ы в ы с т у п а е т стереотип н а ­ родного искусства, и с п о л ь з у ю щ и й с т и л е в ы е особен­ ности д а в н е г о д е р е в е н с к о г о т в о р ч е с т в а , а с д р у г о й стороны в ы с т у п а ю т р а з н о о б р а з н ы е я в л е н и я , с о с т а в ­ ляющие теперешнее современное понятие „народа" в понимании Пивоцкого. У ч и т ы в а я многозначность п о н я т и я „народ", б ы л о б ы ц е л е с о о б р а з н ы м п р и м е ­ нять более а д е к в а т н ы е о п р е д е л е н и я по о т н о ш е н и ю к творчеству к о н к р е т н о й о б щ е с т в е н н о й г р у п п ы . Р о м а н Р е й н ф у с с — РЯЖЕНИЕ В НАРОДНЫХ З Р Е Л И Щ А Х И ЕГО С О В Р Е М Е Н Н Ы Е П Р Е О Б Р А Ж Е ­ НИЯ Автор подробно о п и с ы в а е т к о с т ю м ы , в к о т о р ы х выступают о б р я д о в ы е г р у п п ы н а т е р р и т о р и и К р а ­ ковского воеводства во в р е м я Р о ж д е с т в а и Нового Года. В н а с т о я щ е е в р е м я о б р я д п о т е р я л у ж е свою магическую ф у н к ц и ю , а к о л я д о в а н и е п р и н я л о х а ­ рактер представления, зрелища. Одновременно меня­ ются д е й с т в у ю щ и е л и ц а з р е л и щ а . П о я в л я ю т с я н о в ы е персонажи, к а к наприм. Ветеринар, Врач, Цыган, Индиец. Т е п е р ь р я ж е н и е о т о б р а ж а е т р а з л и ч н ы е с т а ­ дии р а з в и т и я о б р я д а . Это в б о л ь ш о й м е р е з а в и с и т от того н а с к о л ь к о д а н н а я д е р е в н я и з о л и р о в а н а и л и ш е ­ 260 на средств массовой и н ф о р м а ц и и . В г л у х и х д е р е в н я х в к а ч е с т в е к о с т ю м а и с п о л ь з у ю т иногда т у л у п н а и з ­ нанку, стянутый перевяслом. В т а к и х случаях колядовщики измазывают лицо сажей или ж е надевают п р и м и т и в н ы е м а с к и . В т е х м е с т н о с т я х , где р е г у л я р н о работает кино, где доступны печать и телевидение, либо в т е х с л у ч а я х , к о г д а а н с а м б л и п р и н и м а л и у ч а ­ стие в к о н к у р с а х и п о к а з а х , н а р я д ы б ы в а ю т богаче и часто п о ш и т ы деревенскими специалистами. П о ­ с к о л ь к у м а с к и м е ш а ю т во в р е м я в ы с т у п л е н и й на с ц е н е с л ы ш а т ь голоса, к о л л е к т и в ы эти п р и б е г а ю т к г р и м и р о в к е . К р о м е того более д е к о р а т и в н ы м и ста­ н о в я т с я р е к в и з и т ы . Основной ч е р т о й в ы с т у п а ю щ и х в н а с т о я щ е е в р е м я групп, н а п р и м . И р о д о в , я в л я е т с я р а з н о о б р а з и е и и н д и в и д у а л и з а ц и я костюмов. С т р е м л е н и е о б р а т и т ь на себя в н и м а н и е , з а т м и т ь д р у г и е г р у п п ы в ы з ы в а е т своего р о д а погоню з а в н е ­ ш н и м и э ф ф е к т а м и . П р и ч и н о й этого я в л я е т с я ж е л а ­ ние о т л и ч и т с я н а к о н к у р с а х , п о с в я щ е н н ы х з и м н и м обрядам, но, н а д о с к а з а т ь , что к о н к у р с ы п ы т а ю т с я п р о т и в о д е й с т в о в а т ь этому с т р е м л е н и ю . Я н Д о р м а н — МОИ ЗАМЕЧАНИЯ И НАБЛЮДЕ­ Н И Я В С В Я З И СО С М О Т Р О М „ И Р О Д О В " А в т о р я в л я е т с я д и р е к т о р о м Детского т е а т р а в Б е н д з и н е и о р г а н и з а т о р о м смотров н а р о д н ы х обря­ довых коллективов, выступающих с показами р о ж ­ д е с т в е н с к и х и н о в о г о д н и х обрядов. П е р в ы й „Смотр к о л я д о в ы х к о л л е к т и в о в " в Бендзине состоялся впер­ в ы е в 1965 г. В п у б л и к у е м о м т е к с т е Д о р м а н д е л и т с я своими замечаниями в связи с наблюдениями над ансамбля­ ми в и х „ е с т е с т в е н о й " среде и во в р е м я в ы с т у п л е н и й в т е а т р е . Обряд, п о к а з а н н ы й на сцене, — это т о л ь к о зрелище, в котором зритель не принимает действен­ ного у ч а с т и я . Т е м н е менее „ С м о т р " я в л я е т с я спосо­ бом о з н а к о м л е н и я л ю д е й с т р а д и ц и о н н ы м и о б ы ч а я м и , а т а к ж е с т а в и т себе ц е л ь ю с о х р а н е н и я обрядов. Магдалена К р о х — ПРЕОБРАЖЕНИЯ ОБРЯДНОСТИ В ДЕРЕВНЕ Х И Ж У В К И ФОРМ Предметом обсуждений настоящей статьи я в л я ­ ется процесс и з м е н е н и я ф о р м о б р я д н о с т и в деревне Х и ж у в к и ( Л и м а н о в с к и й п о в я т ) , н а ч и н а я с конца X I X в. д о н а ш и х д н е й . Это к а с а е т с я р а в н о н а р о д н ы х обрядов, к а к и способа о т м е ч а н и я г о с у д а р с т в е н н ы х и р е л и г и о з н ы х п р а з д н и к о в , а т а к ж е р а з л и ч н ы х тор­ ж е с т в е н н ы х дат Статья написана на основании лич­ н ы х н а б л ю д е н и й и и с с л е д о в а н и й автора, п р о в е д е н ­ н ы х и м в у к а з а н н о й местности. П р е д с т а в л е н н ы й процесс п р е о б р а ж е н и й народ­ н ы х обрядов очень разнообразен, причем в большин­ стве случаев замечается тенденция отмирания о б ы ч а е в . О д н а к о н а р я д у с этим с у щ е с т в у ю т и такие о б р я д ы , к о т о р ы х стойко п р и д е р ж и в а ю т с я , п о я в л я ю т ­ ся т а к ж е и н о в ы е . П р е о б р а ж е н и я обрядности п р е ж д е всего з а к л ю ч а е т с я в и з м е н е н и и сути обряда, его ф у н к ц и и , его з н а ч е н и я в о б щ е с т в е н н о й ж и з н и д е ­ р е в н и , в р е з у л ь т а т е чего и з м е н я е т с я т а к ж е его в н е ш ­ н я я ф о р м а . М е н я е т с я п е р и о д и ч н о с т ь о т м е ч а н и я об­ рядов, состав обрядовой г р у п п ы р а в н о в смысле в о з р а с т а е е у ч а с т н и к о в , к а к и и х п о л а , обществен­ ного п о л о ж е н и я и т.д. П о д в е р г а е т с я и з м е н е н и я м сам р о д о б р я д а (так н а п р и м . в в о д и т с я н о в ы й в и д к о л я ­ довых представлений), появляются новые зрителя, к о с т ю м ы и и х п р и н а д л е ж н о с т и , п о я в л я ю т с я новые э л е м е н т ы н е т о л ь к о в с о х р а н я ю щ и х с я о б р я д а х , но и в тех, к о т о р ы е п о с т е п е н н о и с ч е з а ю т . А и д ж е й К р а с н о в о л ь с к и — АНТОНИ ТОБОРОВИЧ — СКУЛЬПТОР ИЗ ВОЛИ ЛИБЕРТОВСКОЙ Т о б о р о в и ч родом и з д е р е в н и . О к о н ч и л среднюю школу, усердно посещал любительскую изостудию. Работал инструктором культурно-просветительной р а б о т ы , п р о д а в а л свои ш д е л и я Ц е п е л и и . В л ю б л е н ­ н ы й в н а р о д н о е творчес^)йо^оЭ|Ьб орович р е ш и л стать ., н а р о д н ы м худсжнико!(Щ£ -£\ 1 ршвд �CZASOPISMA ZAKŁAD INSTYTUTU SZTUKI PAN wydawane przez NARODOWY IM. OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO PAN B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t l n i k , ponad 100 sto. dużego formatu, o k o ł o 100 ilustracji. Cena 24 zł, prenumerata półroczna 48 zł, roczna — 96 zł. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , k w a r t a l n i k , 64 sto. dużego formatu, bogaty m a t e r i a ł ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 170 sto. druku, około 100 'ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 sto. druku, liczne p r z y k ł a d y nutowe, Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. Wszystkie czasopisma n a b y w a ć m o ż n a regularnie jedynie w prenu­ meracie. W A R U N K I PRENUMERATY „POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ" P r z e d p ł a t y na p r e n u m e r a t ę przyjmowane są w t e r m i n i e do dnia 10 m i e s i ą c a p o p r z e d z a j ą c e g o okres prenumeraty. P r e n u m e r a t ę na k r a j dla c z y t e l n i k ó w indywidualnych p r z y j m u j ą u r z ę d y pocztowe oraz listonosze. Czytelnicy i n d y w i d u a l n i m o g ą d o k o n y w a ć w p ł a t r ó w n i e ż na konto P K O nr 1-6-100020 — Centrala K o l p o r t a ż u Prasy i Wydawnictw „ R u c h " — Warszawa, u l . Towarowa 28. Wszystkie instytucje p a ń s t w o w e i społeczne m o g ą z a m a w i a ć prenume­ r a t ę w y ł ą c z n i e za p o ś r e d n i c t w e m O d d z i a ł ó w i Delegatur „Ruch". Cena prenumeraty: półrocznie zł 36, rocznie zł 72. Cena prenumeraty za g r a n i c ę jest o 40°/o droższa od ceny podanej w y ­ żej. P r z e d p ł a t y na t ę p r e n u m e r a t ę przyjmuje na okresy półroczne i rocz­ ne P r z e d s i ę b i o r s t w o K o l p o r t a ż u W y d a w n i c t w Zagranicznych „ R u c h " w Warszawie, u l . Wronia 23, za p o ś r e d n i c t w e m P K O Warszawa, konto nr 1-6-100024, tel. 20-46-88. SPRZEDAŻ Egzemplarze n u m e r ó w zdezaktualizowanych m o ż n a n a b y w a ć w C K P i W „Ruch", Sekcja S p r z e d a ż y Prasy Zdezaktualizowanej, Warszawa, u l . To­ warowa 28 — na uprzednio zgłoszone z a m ó w i e n i a . W y s y ł k a za zalicze­ niem pocztowym. Tel. 20-95-26. Aktualne n u m e r y czasopism I n s t y t u t u Sztuki P A N posiada O ś r o d e k Rozpowszechniania W y d a w n i c t w Naukowych P A N w P a ł a c u K u l t u r y i N a u k i w Warszawie. Indeks 37132 Zakład Narodowy imienia Ossolińskich - Wydawnictwo, Wrocław, Oddział w War­ s z a w i e 1972. N a k ł a d : 1800 + 185 egz. O b j ę t o ś ć : 10,40 a r k . w y d . : 8,50 a r k . d r u k . P a p i e r : i l u s t r . I I I k l . , 120 g r a m . , A l . K a r t o n : b i a ł y , Ш k l . , 220 g r a m . , B I . O d d a n o do s k ł a d a n i a 25.VIII.1971. P o d p i s a n o do d r u k u 7.III.1972. W y d r u k o w a n o w m a r c u 1972. C e n a : 18,- z ł . Zakłady Graficzne „Tamka" — Z a k ł a d n r 2, W a r s z a w a , Z a m . 550. A-104. ul. Podchorążych 39. �POLSKA SZTUKA. - POLSKA. LUDOWA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/18d861c85d3e81dc3ed586ac623fdb4a.pdf 0a5ce9e94793a8cc6e19da6369c32063 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4697 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4361 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25 z.4; s.258-259 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text К R O N za okres I - I I I Styczeń V I I Przegląd Zespołów Kolę­ dowych „ H e r o d y " odbył się w aniach 8—'12 stycznia w b ę d z i ń ­ skim Teatrze Dzieci Z a g ł ę b i a oraz w chorzowskim Parku Kultury 1 Wypoczynku. R o z s t r z y g n i ę t o konkurs na zagłębiowski strój ludowy ogłoszony przez Wydział K u l t u r y P W R N w Katowicach i Muzeum Z a g ł ę b i a w Będzinie. Trzy drugie nagrody otrzymały: Władysława Witas ze Strzemieszyc Małych, Weronika Bacia i Apolonia Dysza, obie z Bo­ brownik. 9 stycznia otwarto w b ę ­ d z i ń s k i m zamku w y s t a w ę pokon­ kursową. Rozstrzygnięto konkurs sztuki ludowej oraz p a m i ą t k i związanej z Z i e m i ą L u b u s k ą . Trzy r ó w n o ­ r z ę d n e drugie nagrody otrzymali: M i e c z y s ł a w a Greczyło z Baczyny, pow. Gorzów, Franciszek K o z ł o w s k i z Gorzowa, Tadeusz B o r k o w s k i z Wichlic, pow. Szprotawa — wszyscy za rzeźby. W y s t a w ę 158 prac spo­ śród około 800 n a d e s ł a n y c h o t w a r ­ to 19 stycznia w zielonogórskim BWA. 24 stycznia odbył się festiwal folklorystyczny w R a c i ą ż k u , pow. Aleksandrów Kujawski. Pokazano prace t w ó r c ó w ludowych z p o w i a ­ t ó w : aleksandrowskiego i w ł o c ł a w ­ skiego. W dniach 24—31 stycznia t r w a ­ ły D n i Sztuki Ludowej w pow. to­ r u ń s k i m . W C h e ł m ż y pokazano haft w y k o n y w a n y przez kobiety ze S k ę ­ pego'. W G r ę b o c i n i e odbył się prze­ gląd zespołów amatorskich. W y g ł o ­ szono prelekcje na tematy: sztuki ludowej, naiwnej, ochrony zabyt­ k ó w , budownictwa wiejskiego. Redakcja „Polskiej Sztuki L u ­ dowej" p a t r o n o w a ł a wystawie pn. „ D a w n a r z e ź b a ludowa w fotografii Jana Swiderskiego", k t ó r a została otwarta 26 stycznia i t r w a ł a do 2 kwietnia w zakopiańskim M u ­ zeum T a t r z a ń s k i m . W dniach 29—31 stycznia t r w a ł w Ż y w c u powiatowy p r z e g l ą d w i e j ­ skich zespołów o b r z ę d o w y c h p o ł ą ­ czony z p r z e g l ą d e m rekwizytów obrzędowych. Referat K u l t u r y P P R N w No­ w y m Targu ogłosił konkurs na w y ­ posażenie izby regionalnej. Plon konkursu ma u m o ż l i w i ć stworzenie stałej ekspozycji podzielonej na izby: p o d h a l a ń s k ą , s p i s k ą , o r a w s k ą , pienińską i gorczańską. Muzeum w Zabrzu: wystawa pn. „ Z i m o w e zwyczaje ludu", za­ w i e r a j ą c a szopki, k u k i e ł k i i inne rekwizyty kolędnicze ze zbiorów Muz. Etnograficznego w K r a k o w i e i Muz. i m . Orkana w Rabce. Muzeum Archeologiczne w K r a ­ kowie: wystawa sztuki i r z e m i o s ł a artystycznego Dagestanu. Muzeum Etnograficzne w T o r u ­ n i u : wystawa r u m u ń s k i e j sztuki l u ­ dowej (kolekcja P a ń s t w . Muz. Etno­ graficznego w Warszawie). 258 I К A 1971 Muzeum w N o w y m Sączu: w y ­ stawa e k s p o n a t ó w zakupionych dla p o w s t a j ą c e g o w Falkowej skansenu. W D K w Rzeszowie: wystawa b u ł g a r s k i e j sztuki ludowej i pa­ m i ą t k a r s t w a , z okazji D n i K u l t u r y Bułgarskiej. WDK w Gdańsku: wystawa rzeźby i t k a n i n y litewskich t w ó r ­ ców ludowych. P D K w Aleksandrowie K u j a w ­ skim: wystawa pn. „Współczesna sztuka ludowa Z i e m i Bydgoskiej". P D K w C h e ł m i e : wystawa prac p a ł u c k i c h t w ó r c ó w ludowych. K l u b Rolnika w Rabie W y ż n e j : w y s t a w a malarstwa na szkle W ł a ­ d y s ł a w a Walczaka i kowalstwa l u ­ dowego. Kielce: wystawa r z e ź b w drew­ nie Mariana Ulca pn. „ P a r t y z a n c i spod Swiniej Góry". Uniwersytet Warszawski: w y ­ stawa pn. „ K u l t u r a Indian w p o l ­ skich zbiorach muzealnych". Luty 2 lutego otwarto w b y t o m s k i m Muzeum ( i ó r n o ś l ą s k i m w y s t a w ę pn. „ T r a d y c j e k u l t u r y ludowej w P o l ­ sce — w fotografii Stefana Depluszewskiego", s t a ł e g o w s p ó ł p r a c o w ­ nika naszego pisma. Folder wysta­ wy o p r a c o w a ł a Barbara Bazielich. 6 lutego w Dobczycach, 7 lute­ go w M y ś l e n i c a c h o d b y w a ł się prze­ gląd z w y c z a j ó w i o b r z ę d ó w zimo­ wych z terenu p o w i a t u , zaprezen­ towanych przez zespoły i grupy kolędników. Przyznano nagrody M i n . K u l t u r y i S z t u k i oraz W R N w Krakowie. 14 lutego w Rabce o d b y ł się analogiczny p r z e g l ą d , w k t ó r y m u dział wzięło 8 z e s p o ł ó w z p o w i a ­ t ó w : nowotarskiego, l i m a n o w s k i e ­ go, ż y w i e c k i e g o , suskiego i m y ś l e ­ nickiego. 13 lutego o t w a r t o w warszaw­ skim D o m u C h ł o p a w y s t a w ę rzeźby S t a n i s ł a w a Denkiewicza z Jedlni K o ś c i e l n e j , pow. Kozienice. Wydano katalog opracowany przez Stefana Rosińskiego. Muzeum w Pile: wystawa prac malarzy i r z e ź b i a r z y ludowych z regionu nadnoteckiego. M u z e u m w Ł ę c z n e j , pow. L u ­ b l i n : w y s t a w a malarstwa ludowego z terenu w o j . lubelskiego (kolekcja Muz. O k r ę g o w e g o w Lublinie). M u z e u m w Jeleniej G ó r z e : I I Wojewódzki Przegląd Plastyki Amatorskiej; pokazano 118 prac 54 amatorów. Prezydium M R N w K r y n i c y : wystawa o b r a z ó w N i k i f o r a podczas V Zimowych Dni Krynicy. PDK w Sępólnie Krajeńskim: wystawa haftu kaszubskiego. Marzec W dniach 7—13 marca t r w a ł a w Mogilnie impreza cykliczna D n i K u l t u r y P a ł u c k i e j „ Z i m a na P a ł u ­ kach". O t w a r t o w y s t a w ę sztuki l u ­ dowej regionu, w y s t ę p o w a ł y zespo­ ły regionalne. 12 marca z m a r ł a w L u b l i n i e p r z e ż y w s z y 71 l a t znakomita malarka z k r ę g u sztuki „ n a i w n e j " M a r t a M i c h a ł o w s k a . Z zawodu b y ł a p i e l ę g n i a r k ą , m a l o w a ł a od 60 r o k u życia. Z o s t a ł o po niej ponad 100 oDrazów. Prace jej wystawiano w Stuttgarcie, Neuchátel, Londynie, P a r y ż u , a w k r a j u —• w Warszawie, G d a ń s k u , L u b l i n i e (ostatnio w m a r ­ cu br.). W dniach 17—25 marca w w a r ­ szawskiej Starej Kordegardzie t r w a ł a pokonkursowa wystawa w y ­ r o b ó w ze słomy. W konkursie, ogło­ szonym przez Cepelię, wzięło udział 14 spółdzielni, n a d s y ł a j ą c 316 sztuk w y r o b ó w plecionkarskich. W g r u ­ pie mat p i e r w s z ą n a g r o d ę otrzyma­ ła sp-nia Białostocki P r z e m y s ł L u ­ dowy w B i a ł y m s t o k u , w grupie na­ czyń — Zrzeszenie Chałupników i Wytwórców Ludowych w Białym­ stoku. R o z s t r z y g n i ę t o I X konkurs dla plastyków-amatorów Ziemi Sądec­ k i e j . W dziale malarstwa I n a g r o d ę zdobyła Joanna Elster z Nowego Sącza, w dziele r z e ź b y — Jan Nie­ wola z Muszyny. 21 marca otwarto p o k o n k u r s o w ą w y s t a w ę ; pokazano 69 spośród n a d e s ł a n y c h 157 prac. W m a r c u oliwskie Muzeum Et­ nograficzne u r z ą d z i ł o w Muzeum w Lęborku wystawę prezentującą obiekty sztuki ludowej przeniesio­ ne na tereny pomorskie przez osad­ n i k ó w z Wileńszczyzny lub j u ż na Pomorzu przez nich wykonane. Ekspozycja zawiera c e r a m i k ę z k o ­ l e k c j i A . Azarewicza i J. Limonta, tkactwo, palmy wielkanocne. W m a r c u ogłoszono k o n k u r s na twórczość l u d o w ą pow. sierpeckiego, o b e j m u j ą c y eksponaty dawnej sztuki oraz prace wykonywane współcześnie. Muzeum Regionalne w Szecink u ogłosiło k o n k u r s na ludowe p i ­ sanki i kraszanki. Muzeum O k r ę g o w e w Rzeszo­ w i e : „ W y s t a w a katan ludowych". Chatka Ż a k a w L u b l i n i e : w y ­ stawa t k a c t w a ludowego Lubelsz­ czyzny, zorganizowana przez Muz. Wsi Lubelskiej i Stowarzyszenie Twórców Ludowych. T e c h n i k u m Chemiczne i Elek­ tryczne w G r u d z i ą d z u : wystawa pn. „ C e r a m i k a , r z e ź b a i haft ka­ szubski", zorganizowana przez M u ­ zeum w G r u d z i ą d z u . Klub „Pod Jaszczurami" w K r a k o w i e : wystawa prac m a l a r k i „ n a i w n e j " , I r e n y Trzaskowskiej. K l u b GS w Chwaszczynie, pow. Wejherowo: w y s t a w a sztuki ludo­ wej Z i e m i G d a ń s k i e j i Powiśla W a r m i ń s k i e g o , zorganizowana przez W D K w G d a ń s k u i P D K w Wejhe­ rowie. Pokazano c e r a m i k ę , rzeźbę, tkactwo, haft, malarstwo na szkle, plecionki. K l u b M P i K w Zakopanem: w y ­ stawa p o d h a l a ń s k i e j sztuki ludo­ wej — m a l a r s t w a na szkle, haftu, rzeźby, meblarstwa, kowalstwa, l a l karstwa. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2339e1302267d237f45997c8de5fe279.pdf a4f83273a35d9578abdfe4356c312c26 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4704 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Subject The topic of the resource spis treści Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4367 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.1 - pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 �SZ T U K A P O L S K A KWARTALNIK ROK INSTYTUTU SZTUKI L UDO POLSKIEJ W A AKADEMII NAUK 1964 XVIII NR 1 T R E S C Aleksander Jackowski Współczesna rzeźba ludowa . . . . 1 Stefania Krzysztofowicz I k o n o g r a f i a l u d o w y c h obrazów M a t k i B o - Ewa Snieżyńska skiej Ewa Jęczalik Saletyńskiej Obrazy Janina Petera śląskie w Zdobnictwo 25 zbiorach czeskich przedmiotów . . 35 drewnianych u pasterzy Arornunów w A l b a n i i . . . 39 RECENZJE A n n a Dobrzańska-Pawlicka K. I. Matejko: chidnych XIX—XX Narodna obłastiej keramika Ukrainskoj zaSSR st 50 KRONIKA 52 SUMMARY OF ARTICLES 54 PE3IOME 55 Na okładce: Wyk. Feliks Swiderski. Kwiaciarka, Czajkowski. rzeźba w drewnie, Zelczyna, pow. polichr., wys. 21 cm. Kraków. Fot. Jan K O M I T E T R E D A K C Y J N Y — m g r Aleksander Jackowski, d r Kazimierz Pietkiewicz, prof. d r K s a w e r y P i w o c k i , prof. d r R o m a n Reinfuss, prof. d r Tadeusz Seweryn. Z E S P Ó Ł R E D A K C Y J N Y — r e d a k t o r n a c z e l n y : m g r A l e k s a n d e r J a c k o w s k i , zas­ tępca r e d a k t o r a n a c z e l n e g o : p r o f . d r R o m a n R e i n f u s s , s e k r e t a r z r e d a k c j i i r e d a k t o r d z i a ł u : m g r J a d w i g a J a r n u s z k i e w i c z , w s p ó ł p r a c o w n i c y : m g r A n n a Kunczyńska, m g r W a c ł a w Sułkowski, r e d a k t o r t e c h n i c z n y : M a r i a K l u k o w s k a , układ g r a f i c z n y : J a d w i g a J a r n u s z k i e w i c z . T ł u m . : D o r i s R o n o w i c z (ang.), N a t a l i a Stasińska (ros.). R e d . : I n s t y t u t S z t u k i P A N , W a r s z a w a , u l . D ł u g a 26. W y d . i a d m i n i s t r . : P.P. W y d a w n i c t w a A r t y s t y c z n e i F i l m o w e , W a r s z a w a , u l . K r a k . P r z e d m i e ś c i e 21/23. �P O L S K A S Z T U K R. X V I I - S P I S Bazielich Dydowiczowa Wielkopolskie Fryś-Pietraszkowa Ewa XX Fryś-Pietraszkowa Ewa Wystawa s. a s. Krzysztofowicz s. 56—59 regionalne w Lamęcki, rzeźbiarz i współczesnej ludowe wsi rze­ n r 3/4 Mieszczańscy Ewa s. 202—203 malarze leżajscy s. 43—53 nr 1 p o g l ą d y n a piękno p r z y r o d y w Puszczy Zielonej kulturze polskiej „Ikonen Recklinghausen). — s. 97—110 nr 2 tradycji ludowej nr 2 (Kunstsammlungen Katalog der nr 2 Z m a r ł J a n u s z Ś w i e ż y s. 60—61 Reinfuss Roman R z e ź b a f i g u r a l n a Ł e m k ó w (Ze studiów n a d l u d o w ą s. Sobalski na Łemkowszczyźnie Sztuka w cz. I I ) s. 122—134 woj. rzeszowskim i . . jej . . n r 3/4 Stan liczebny Malowane Teodorowicz-Czerepińska jasielskim Michał Zukowicz n r 3/4 badania rzemiosł ludowych w Częstochowie X I X w . s. 54—55 Teresa Walicki w nr 1 rzeź­ 113—121 Franciszek Szetela ludowa Stadt 1960 s. 110 Roman Roman we s. 65—71 Museum" Erweiterter wypowiedziach Reinfuss kamienną n r 3/4 n r 3/4 R o l a i znaczenie artystycznej Maria nr 1 Łań­ Technika t k a n i a dywanów przetykanych w e w s i Kurpiowskiej Kazimierz nr 2 pamiętnikarz k r o n i k a historyczna z Rakszawy Snieżyńska Tradycyjne Przeździecka A nr 1 (pow. łukowski) i o k o l i c y chłopów bą . 135—156 Małgorzata Jacek Reinfuss . s. 157—164 Ogniwo Pietkiewicz s. 81—96 s. 15—34 Stefania, w. W nr 2 Krakowie ceramiki i muzeum Jan Publiczna Franciszek Olędzki krzyżykowych) s. 72—80 „ D y w a n y " — współczesne m a l a r s t w o szowskich Matuskówna O n r 3/4 Zielonej Franciszek XIX zapusty k o n k u r s szopek w Aleksandra z Dąbrowy Kotula D 193—201 Jacher-Tyszków Kotula U T R E Ś C I ( N a p r z y k ł a d z i e śląskich h a f t ó w Janina cucie L Znaczenie t e c h n i k i w y k o n a n i a w badaniach n a d haftem Barbara ludowym A 1963 s. nr 1 kafle Jadwiga z Leżajska s. 165—182 Grupa kapliczek n r 3/4 z kolumnami w pow. 183—193 n r 3/4 M i s t r z j o d ł o w e g o kościoła s. 3—14 Bożena Ceramika Józefa Kaźmierczaka nr 1 s. 35—42 . . . . nr 1 Kronika s. 61—62 nr 1 Kronika s. 111 nr 2 K r o n i k a s. 203—206 n r 3/4 Pe3K>Me s. nr 1 Pe3K)Me s. 112 Pe3K)Me s. 208 64 S u m m a r y o f a r t i c l e s s. nr 2 n r 3/4 63 nr 1 S u m m a r y o f a r t i c l e s s. 112 nr 2 S u m m a r y o f a r t i c l e s s. 207 n r 3/4 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5e970f8d84b7fb611360613b08ba8872.pdf 11075fd95d600a95219ff756c9b675e2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2376 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2204 Title A name given to the resource Rzym w obiektywie Andrzeja T. Pilichowskiego-Ragno / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.28 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Rzym w obiektywie Andrzeja T. Pilichowskiego-Ragno Andrzej T. Pilichowski-Ragno urodzony w Rzymie w 1967 roku jest doktorantem Wydziału Filologicznego Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Od paru lat zajmuje się fotografią. Współpracował jako fotoreporter z „Przeglądem Akademickim" i ,,Bis'em". Jest autorem cyklów fotograficznych „Rzym" i „Żebracy krakowscy", z których ten ostatni uzyskał nagrodę specjalną Prezesa Towarzystwa Miłośników Historii i Zabytków Krakowa w XV konkursie fotograficznym „Ocalić od zapomnienia" w 1992 roku. Cykl „Rzym" powstawał w czasie kolejnych pobytów we Włoszech w latach 1991-1992. Rzym. Samochód sprzedawcy ubrań. Rzym. Campo di Fiori. Rzym. Antykwariat. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1c8f16a882198b992ae329ae379a07d8.pdf 81df3c398c7404e7a76fcf75c580d73c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2947 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2751 Title A name given to the resource Listy do redakcji / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.2, s.61-62 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L I STY DO ks. Henryk Paprocki „URZĘDOWA LITURGIA" W czasopiśmie „Polska Sztuka L u d o w a " Pani Maria Giedz opub­ likowała artykuł Święta Góra Grabarka ( 4 5 : 1 9 9 1 , z. 213, s. 2 5 — 3 5 ) , który uważam za obelżywy i wykazujący zdumiewającą nieznajomość podstawowych problemów wiążących się z prawosławiem. Artykuł ten świadczy dobitnie, że sformułowania głoszące „styk k u l t u r o w y " i specjalną „misję" (domyślnie: w y j ą t k o w ą wiedzę) określonych grup społeczeństwa polskiego w tej kwestii, są jedynie pustymi frazesami. Seria „nieszczęść", związanych z artykułem pani Giedz, zaczyna się już na okładce. Podpis pod zdjęciem brzmi: „Przywitanie w Graba­ rce Metropolity symbolicznymi kluczami". Tymczasem widzimy f o t o ­ grafię duchownego, przypominającą zdjęcia paszportowe. Poza tym „Grabarka" jest nazwą góry (ściślej: wzgórza), a nie miasta lub wioski. Po polsku więc w i n n o brzmieć: „na Grabarce", podobnie jak „na Giewoncie", a nie „ w Giewoncie". Autorka na początku artykułu raczy nas „ o d k r y w c z y m " sfor­ mułowaniem: „...nieporządek w rozmieszczeniu przestrzennym obie­ któw jest tylko pozorny, ponieważ całe prawosławie, nie tylko jego duchowość, ale również cała jego materialna struktura w postaci architektury, malarstwa, sprzętów liturgicznych, nie daje się zor­ ganizować, uformować" (s. 25). Myśl ta zostaje powtórzona na s. 27: „...przypadkowe elementy. Dla prawosławia ważna jest funkcja poszczególnych obiektów, a nie ich wygląd zewnętrzny". Autorka przeczy sobie jednakże na s. 30: „...ścisła zależność architektury od liturgii. Świątynia musi być przestrzenią zorganizowaną, bałagan jest pozorny". Trudno wymagać od Autorki, aby czytywała greckie komentarze Ojców Kościoła, odnoszące się do liturgii i przestrzeni sakralnej. Jednakże istnieje przekład na język polski pracy o. Pawła Fłorenskiego Ikonostas (Ikonostas i inne szkice. Warszawa 1 9 8 1 , 1 9 8 4 ) i jak sądzę, można tę publikację znaleźć w wielu bibliotekach. Można także przejrzeć, nawet pobieżnie, przeróżne albumy dotyczące klasztorów prawosławnych, aby przekonać się, że przestrzeń architektoniczna jest doskonale zorganizowana. Poza tym nie bardzo rozumiem, jak można „zorganizować" ... sprzęty liturgiczne, na przykład kielich (!). Kwestii precyzyjnej zgodności architektury z liturgią i doskonałej organizacji cerkwi, a także roli piękna w liturgii i architekturze, poświęcono wiele prac, że przytoczę tylko dwie ostatnie: T. Mathews, The Early Churches of Constantinople. Architecture and Liturgy, London 1980 i słownik K. Onascha, Liturgie und Kunst der Ostkirche in Stichorten, Leipzig 1 9 8 1 . Prawosławie kładzie w liturgii i architek­ turze akcent właśnie na harmonię i piękno. Cerkiew prawosławna jest syntezą sztuk. Syntetyzuje bowiem w sobie sztukę ognia (oświetlenie ikon rozedrganymi płomykami świec i lampek o l i w n y c h ) , sztukę kadzielnego dymu (wnosi on pogłębienie i złagodzenie perspektywy oglądu) i ta syntezy nie ogranicza się do sfery sztuk plastycznych, lecz obejmuje swym zasięgiem sztukę wokalną i poetycką, przy czym sztukę poetycką wszelkich rodzajów, sztukę choreografii cerkiewnej określającej układy wejść i wyjść celebransów, układy procesji, a także architekturę cerkwi i sztukę ikony. Święta przestrzeń cerkwi syntetyzuje harmonijnie sztukę, przeto Cerkiew i jej liturgia są najwyższym przejawem sztuki (P. Fłorenski, Liturgia jako synteza sztuk, „Znak" 34: 1982, z. 387, s. 1 5 1 7 — 1 5 2 9 ; por. H. Paprocki, Liturgia i estetyka, „Wiadomości Polskiego Autokefalicznego Koś­ cioła Prawosławnego" 2 0 : 1 9 9 0 , z. 77, s. 2 2 — 3 0 ) . Cóż więc stało się na Grabarce? Klasztor powstał po II wojnie światowej, w okresie stalinowskim i poststalinowskim. Autorka powinna wiedzieć, że w tamtych czasach uzyskanie zgodny na wybudowanie czegokolwiek było zadaniem właściwie niewykonal­ nym. Często b u d o w a n o bez zgody odnośnych władz obiekty p r o w i ­ zoryczne, które ciągle istnieją. Trzeba tu także zwrócić uwagą na charakter miejsca i konieczność dostosowania różnych obiektów do już istniejącej cerkwi, cmentarza oraz tysięcy krzyży. Z dalszego tekstu wynika, że „bałagan" architektoniczny prawo­ sławia wiąże się „z mniejszą rolą racjonalizmu w prawosławiu" (s. 28). Jako prawosławny mogę być w oczach Autorki nawet irracjonal­ ny (Apostoł Paweł określił to jeszcze dobitniej: „staliśmy się bowiem widowiskiem światu, aniołom i ludziom; my głupi dla Chrystusa", 1 Kor 1 , 9 — 1 0 ) , ale wtedy mogę oczekiwać, że w artykule zostanie zademonstrowany przykład znakomitego racjonalizmu. Niestety, nie udało mi się odnaleźć takich przykładów. Dotyczy to zwłaszcza nazewnictwa. Autorka twierdzi, że jej respondenci nie używali określenia „Przemienienie Pańskie" na święto patronalne Grabarki, ale określenia „Spas", a nawet „św. Spas", utożsamiając owego „Spasa" z jakimś świętym (s. 2 8 ) . Kwestia dotyczy terminologii, należy więc w takim wypadku skorzystać z odpowiednich słowników. Otóż Władimir Dal podaje: Spas — Święta Pańskie: Pierwyj Spas — 1.VIII.: „Procesja z relikwiami Krzyża świętego", zwany Spas miedowyj lub Spas mokryj; Wtoryj Spas — „Przemienienie Pańskie", zwany też Spas jabłocznyj lub Spas na gorie; Trietij Spas — 16.VIII.: święto „ N i e ręką ludzką uczynionej ikony Zbawiciela", zwane Spas na połotnie (Totkowyj slowar' żywogo wielikorusskogo jazyka, Moskwa REDAKCJI 1955, IV, s. 287). Kiedy respondenci mówili, że „Przemienienie Pańskie" to nazwa katolicka (czyli polska), a „Spas" prawosławna (czyli ruska), mieli rację. „ S p a s " jest bowiem popularnym okreś­ leniem święta Przemienienia Pańskiego ( w okolicach Grabarki funkc­ jonuje także nazwa starosłowiańska „Prieobrażenije"). A z tego p o w o d u , że ktoś w Polsce m ó w i „ Ś w i ę t o Trzech Króli", a nie „Objawienia Pańskiego" lub uczeniej „Teofania", bądź też w w y p a d ­ ku innych świąt stosuje nazwy „ M a t k i Boskiej Kwietnej" lub „ M a t k i Boskiej Siewnej", nie wynika raczej, że nie wie o co chodzi, chociaż wiedzieć nie musi. Podobnie, jak niekiedy Autorzy różnych tekstów nie muszą posiadać określonej wiedzy. Według Autorki „ w Armenii pogańskie święto Vertovar ku czci Wenery lub Diany zastąpiono Przemienie­ n i e m " (s. 27). Chodzi tu o święto Wardawar („niesienia róż") ku czci bogiń Asthik i Anahit (odpowiednikiem Wenus w mitologii ormiańs­ kiej była bogini Asthik, siostra Anahit — por. D. M. Lang, Armenia kolebka cywilizacji. Warszawa 1975, s. 1 4 1 , 143). Armenia znała chrześcijaństwo już w i l l wieku, oficjalne nawrócenie nastąpiło w 301 roku i chrześcijaństwo stało się religią państwową. Niestety, święto Przemienienia ma niewiele wspólnego z Armenią. W IV wieku cesarzowa Helena zbudowała cerkiew na Taborze i w tymże wieku istniało już święto Przemienienia (zachowały się homilie Efrema Syryjczyka i Jana Chryzostoma na to święto). Święto jest więc znacznie wcześniejsze i pochodzi z Palestyny. Teksty liturgiczne, obecnie używane, ułożyli Ojcowie Kościoła Kosmas z Majumy i Jan z Damaszku. Święto to wypada 40 dni przed świętem Podwyższenia Krzyża Świętego, gdyż Przemienienie miało miejsce 40 dni przed Ukrzyżowaniem. Według Autorki podczas święta Wardawar „składa­ no dary z róż i innych kwiatów. Dzisiaj na Grabarce ofiaruje się Bogu o w o c e " (s. 27). Przynoszenie w tym dniu do cerkwi jabłek jest pozostałością zwyczaju przynoszenia pierwocin płodów rolnych na rzecz cerkwi i duchowieństwa (źródła tego zwyczaju tkwią w Starym Testamencie: Rdz 4, 2; Wj 13, 13; Lb 15, 1 4 — 2 1 ; Pwp 8, 14 i w N o w y m : 1 Kor 1 6 , 1 7 ) , a nie w pogaństwie (odpowiednie przepisy liturgiczne regulują ofiarowanie różnych p ł o d ó w rolnych, co oznacza, że ofiarowanie jabłek i innych o w o c ó w w dniu Przemienienia nie jest praktyką pogańską, ale działaniem liturgicznym). W liturgiach wscho­ dnich ofiaruje się Bogu w określonych dniach roku różne owoce, kwiaty, chleb, w i n o , olej, pszenicę. Jednakże sformułowanie „ w liturgii syryjskiej w czasie Mszy Św. ofiaruje się owoce ziemi w postaci chleba, wina i ośmiu białych k w i a t ó w " (przypis 18, s. 35) nie jest precyzyjne. Będę wysoce zobowiązany za wskazanie mi takiej liturgii Mszy Św., podczas której nie ofiaruje się chleba i wina. Podczas różnych poświęceń przynosi się do cerkwi materię odnoszącą się do sprawowania Eucharystii (winogrona zostały na północy zastąpione przez jabłka). Poprzez poświęcenie następuje odniesienie materii do Boga. Nic nie p o w i n n o pozostawać na swoim miejscu, wszystko p o w i n n o dążyć do przemienienia. Poprzez poświęcenie materia zostaje podniesiona do rzeczywistości Bożej, co jest antycypacją „ n o w e g o nieba i nowej ziemi" (Ap 2 1 , 1 ) . Jest to funkcja teurgiczna Kościoła, którego powołaniem jest przygotowanie świata (nie tylko człowieka) na powtórne przyjście Chrystusa. Z artykułu dowiaduję się ze zdumieniem, że d u c h o w n i prawosła­ w n i w okolicach Grabarki.i. pracują w fabryce: „...ksiądz, który jest tylko poświęcony dla odprawiania liturgii, a poza tym prowadzi życie zbliżone do życia przeciętnego parafianina, bo ma rodzinę, pracuje... w fabryce... nie spełnia roli tajemniczej, uduchowionej postaci, posiadającej znajomość tajników wiary otrzymaną od Boga" (s. 28). Zapewniam, że d u c h o w n i prawosławni nie tylko odprawiają liturgię, a poza tym nie znam w Polsce ani jednego duchownego prawosław­ nego, który pracuje w fabryce. Nie to jest jednak najważniejsze. D u c h o w n y może bowiem pracować także w fabryce i byłoby to chwalebne zajęcie (Notabene: w XX wieku d u c h o w n i prawosławni pracowali głównie w obozach zagłady). Pod rozwagę podaję kilka tekstów z N o w e g o Testamentu: „ A jako apostołowie Chrystusa mogliśmy być dla was ciężarem... Pracowaliśmy dniem i nocą, aby nikomu z was nie być ciężarem" (1 Tes 2, 7 ) ; „Jesteśmy utrudzeni pracą rąk w ł a s n y c h " (1 Ko 4, 12); „Paweł zamieszkał u nich i pracował, zajmowali się wyrobem n a m i o t ó w " (Dz 18, 3 ) ; „te ręce zarabiały na potrzeby moje i moich towarzyszy" (Dz 20, 34); „ u nikogo nie jedliśmy za darmo chleba, ale pracowaliśmy w trudzie i zmęczeniu, w e dnie i w nocy, aby dla nikogo z was nie być ciężarem" (2 Tes 3, 8 ) . Zdumiewa mnie też istnienie w prawosławiu kultu zakonnic, i to związanego z Sofią (zwłaszcza w świadomości mieszkańców okolic Grabarki!) i z Matką Bożą (s. 28). Kult ten jakoby wynika z faktu, że pracujący w fabryce duchowny, na dodatek (o zgrozo!) żonaty, nie jest traktowany przez wiernych właściwie. Jest to w istocie kult osób niewykształconych: „...mniszki są kobietami skromnymi i nie w y ­ kształconymi także w teologii. Ich informacje na temat święta Spasa są na takim samym poziomie, jak informacje w i e r n y c h " (s. 28 — w rzeczywistości na Grabarce jest kilka zakonnic z wyższym wykształceniem). Poza faktem, że jest to po prostu bełkot, pragnę zwrócić uwagę na d w a teksty Apostoła Pawła: „Biskup ( w tamtych czasach znaczyło to także „kapłan") powinien być nienaganny, mąż jednej żony" (1 Tm 3, 1) i „Diakoni niech będą mężami jednej żony" (1 Tm 3, 12). Być może, Autorka kierowała się fałszywym i błędnym 61 �komentarzem „Idzie tu nie tyle o żony diakonów, ile o tzw. diakonisy — charyzmatyczki oddane służbie Kościoła" (Pismo Święte N o w e g o Testamentu i Księga Psalmów, Poznań 1 9 7 6 , s. 5 4 6 ) , podczas gdy Apostoł m ó w i wyraźnie o żonach diakonów, a diakonisy to nie były charyzmatyczki, lecz kobiety wyświęcone dla określonych funkcji liturgicznych i kościelnych (U. Zanetti, / eutil des diaconesses en Égypte?, „Vetera Christianorum" 2 7 : 1 9 9 0 , s. 3 6 9 — 3 7 3 ) . Z artykułu można też dowiedzieć się, że „legendaryzm dotyczący Grabarki narzucono odgórnie przez carat", który to carat popierał też pogańskie zwyczaje (!), aby... zniszczyć unię (s. 2 6 ) . Garatowi można przypisać wiele rzeczy, ale nawet najwięksi w r o g o w i e nie mówili, że popiera zwyczaje pogańskie i legendy. Jest to swoiste novum w traktowaniu roli carów, jakby nie było chrześcijańskich w ł a d c ó w . Trudno też zrozumieć, dlaczego Autorka z uporem m ó w i o „ o f i c ­ jalnym prawosławiu" (sugeruje to istnienie w Polsce jakiegoś „ n i e o f i ­ cjalnego, podziemnego prawosławia") i o „urzędowej liturgii", która „wychodzi na zewnątrz i łączy się ze zwyczajami l u d o w y m i " (s. 30). Można pomyśleć, że nie w o l n o celebrować nabożeństw poza cerk­ wią, ale pogląd taki jest niezgodny z prawdą. Natomiast określenie „urzędowa liturgia" odbieram jako uwłaczające mnie osobiście jako duchownemu. Nie celebruję bowiem „urzędowej liturgii", ale „świętą liturgię". Zwłaszcza, że Pani Beata Szydło w artykule ...Masz tę moc od mego Syna i ode Mnie, opublikowanym w tym samym numerze „Polskiej Sztuki L u d o w e j " (s. 2 1 — 2 4 ) i omawiającym rzekome objawienia w Oławie m ó w i o „mszy Św." odprawianej na ogródkach działkowych, a nie o „urzędowej liturgii". Chociaż miejsce celebracji nie wydaje się być właściwym dla „urzędowej liturgii", (być może sformułowania te są wynikiem nieznajomości odpowiedniej termino­ logii). 6 Grabarka jest też miejsce przelotnych miłostek i wspólnego picia (s. 21), palenia papierosów, śpiewania wulgarnych piosenek i grupo- Maria Giedz ODPOWIEDŹ Pięknie dziękuję za przesłanie mi kopii listu ks. Henryka Paproc­ kiego. Jestem zdziwiona tonem tego listu i możliwością podej­ rzewania mnie o nienawiść do prawosławia. Zawsze w y d a w a ł o mi się, że dla tej tradycji religijnej mam duży szacunek i właśnie dlatego chątnie oraz sporo o niej pisałam. Ks. Paprockiego zawsze ceniłam i szanowałam za jego wiedzę, mądrość i ekumeniczną postawę w kontaktach z przedstawicielami innych wyznań. O Grabarce próbowałam z nim kilka razy rozmawiać, aczkolwiek zawsze byłam odsyłana do osób bardziej kompetentnych. Na przykład do świeckiego teologa prawosławnego — Michała Klingera, który z kolei twierdził, że nie jest specjalistą od Grabarki... Podpisy pod fotografiami wykonała redakcja lub autorzy zdjęć, a za zmiany wprowadzone do mojego tekstu przez redakcję nie odpowiadam. Jeśli chodzi o zrozumienie mojej myśli w przytoczonych cytatach, odwołuję się do książki Prawosławie Paula Evdokimowa, Warszawa 1986, zwłaszcza rozdziału: Budowla sakralna: Świątynia. Tam rów­ nież jest wytłumaczenie w sprawie organizacji przestrzeni. Poza tym opinię na ten temat opieram o w y w i a d y z ludnością przybywającą na Grabarkę. Wydaje mi się też, że jako katoliczka mam prawo postrzegać inaczej, niż ks. Paprocki, Kościół prawosławny, mam prawo inaczej to odczuwać i również w o l n o mi o tym mówić. Poza tym w kraju o przeważającej większości katolików łatwiej jest tłumaczyć zjawiska innej tradycji religijnej językiem powszechnie stosowanym. Dla przeciętnego Polaka cerkiew jest miejscem, gdzie zbierają się „heretycy", miejscem niezrozumiałym, ze sztuczną teatralną liturgią. Zmiana takiego toku rozumowania jest trudna i wymaga lat przekony­ wania. Sądzę więc, że nie należy, nawet w tekstach naukowych, używać terminologii niezrozumiałej, typowej wyłącznie dla t e o l o g ó w prawosławnych, zwłaszcza w takim piśmie jak „Polska Sztuka Ludo­ w a " nie adresowanym do specjalistów od prawosławia. Litetura, którą poleca ks. Paprocki w s w o i m liście, jest mi znana, zresztą cytuję ją, co można zauważyć z przypisów do artykułu. Przykro mi, że ks. Paprocki nie zrozumiał intencji mojego tekstu. Nie chodziło mi bowiem o dokonanie wypisu ze s ł o w n i k ó w , wyjaśniającego słowo „Spas", czy nazwę „Przemienienie Pańskie". Badanie kultury ludowej polega na rozmowie z ludem i obserwacji tego ludu, i to stanowiło istotę artykułu. Dotyczył Św. Góry Grabarki, związanej kultowo z Kościołem unickim, a od 1839 r. oficjalnie przejętej przez Kościół prawosławny, dzisiaj odwiedzanej przez w y z n a w c ó w różnych w y ­ znań. Jeśli więc opisuję zachowania ludzi, czynię to nie po to, by osłabić powagę miejsca i uroczystości, lecz gwoli prawdzie. Zapew­ niam ks. Paprockiego, że pisząc o innych sanktuariach katolickich czy o pielgrzymkach również dokładnie przyjrzę się negatywnym zjawis­ kom, ludowym przesądom, błądnemu nazewnictwu. Grabarka mimo swojej niepowtarzalnej atmosfery, usytuowaniu, jest klasycznym przykładem miejsca kultu, odwiedzanym przez wiernych o różnym zasobie wiedzy i zaangażowaniu religijnym. I tak jest na całym świecie w miejscach świętych. Zapewniam ks. Paprockiego, że poza d u c h o ­ wieństwem i to jak sądzę nielicznym, nikt z przybywających na Grabarkę nie czytuje greckich komentarzy Ojców Kościoła, bo są to ludzie prości, mieszkańcy wsi, małych miasteczek. Wielu z nich w ogóle nie umie czytać. Ja obserwowałam tych właśnie ludzi, bo to oni są ludem bożym, ludem pielgrzymującym. Na temat duchowieńst- 62 w y c h orgii w namiotach, co prawda poza „sferą sacrum" (s. 29). Gdyby zjawiska te występowały jedynie na Grabarce, byłoby godnym uwagi ich odnotowanie. Ponieważ jednak zdarzają się w każdym miejscu, gdzie występuje ludzki tłum, ich szczególne podkreślanie jest zdumiewające. Pisząc o zwyczajach l u d o w y c h związanych z Jasną Górą nawet bym nie wspomniał o tym, że o. Damazy Macoch, paulin z tego właśnie klasztoru, systematycznie sprzeniewierzał ofiary i w o t a pielgrzymów, a na dodatek w 1910 roku zabił męża swej kochanki. Zawsze bowiem tam, gdzie jest świętość, działa też szatan. Na zakończenie Autorka informuje, że obecnie na Grabarce „buduje się nową murowaną cerkiew, niestety w duchu budowli bizantyjskiej z wieloma kopułami i wolnostojącym minaretem" (s. 3 4 ) . Nie są mi znane przyczyny dla których Autorka nie lubi stylu bizantyjskiego, ale na Grabarce akurat dokonuje się rekonstrukcji spalonej cerkwi. Cóż jednak wspólnego z tą cerkwią ma minaret? Według słownika „Minaret (tur. minare, z arab. manara — miejsce, gdzie jest ogień lub światło) — wieża meczetu, z której muezzin w z y w a muzułmanów do m o d l i t w y " (Słownik wyrazów obcych. Warszawa 1 9 7 1 , s. 4 7 9 ) . Wydaje mi się, że tym razem Autorka pomyliła (co mnie specjalnie nie dziwi) prawosławnych z muzuł­ manami, bądę też posunęła swój „ e k u m e n i z m " tak daleko, iż uważa, że na Grabarce muezzin z minaretu powinien wzywać... tylko do czego? Czy do zbiorowych orgii (oczywiście, poza „sferą sacrum"), czy też może Autorkę do przemyślenia treści swego artykułu? Z artykułu wybrałem jedynie „bardziej smakowite" fragmenty. Niestety, drobnych potknięć jest jeszcze sporo. Byłoby więc rzeczą właściwą, aby w wypadkach, mówiąc delikatnie, w ą t p l i w y c h , redak­ cje zwracały się do kompetentnych osób z prośbą o zrecenzowanie prac naukowych, a nie publikowały tekstów, które z rzetelnością w przedstawianiu obiektywnego stanu nie wiele mają wspólnego. wa napisałam zaledwie kilka zdań, ponieważ to nie teolodzy nadają rangę temu miejscu. Nie chodziło mi o teologiczną wykładnię święta Spasa, tylko o intepretację l u d o w ą tego święta. Zgadzam się z ks. Paprockim, że chłop katolicki też często nie wie co oznacza święto Trzech Króli. Wręcz odczuwam brak badań nad religijnością ludu. Zapewne moja praca nie jest doskonała, ale jest pierwszym i chyba dotąd jedynym opracowaniem Grabarki. Jeśli chodzi o przynoszenie darów, p ł o d ó w ziemi do cerkwi i poświęcanie ich, rozumiem, że ks. Paprocki chce udowodnić, że jest to zwyczaj starotestamentowy, a nie pogański. Tylko że ja nie używam słowa „ p o g a ń s k i " i nie neguję ofiarowania w Starym Testamencie. Ludzkość w różnych rejonach świata przechodziła podobne etapy rozwoju. Śmiem nawet twierdzić, co zapewne w teologii prawosław­ nej jest herezją, że istnieje tylko jeden Bóg, ale różne są drogi dochodzenia do Niego. Składanie darów Bogu, zwłaszcza tych w postaci p ł o d ó w rolnych, nie jest wyjątkiem występującym wyłącz­ nie w prawosławiu. Jednakże prawosławie najbardziej ze wszystkich Kościołów chrześcijańskich korzysta z tradycji. Oczywiście każdy element ma swoje uzasadnienie teologiczne, ale dla bardzo wielu wiernych istotnym jest fakt, że tak czyni się z dziada pradziada i jest na to ludowe wytłumaczenie. Ludzie byli, są i będą zabobonni. Kontynuując wątek ofiary składanej Bogu, to nie rozumiem o co chodzi ks. Paprockiemu. Ja tego zwyczaju nie tłumaczę z punktu widzenia teologa, tylko obserwatora. Sama, jeżdżąc po świecie, uczestniczyłam w przeróżnych liturgiach, niekoniecznie chrześcijańs­ kich, gdzie w ofiarowaniu występowała, zamiast w i n a , w o d a lub oliwa. Prawie w każdej znanej mi liturgii ofiarowuje się chleb, czasem w zależności od klimatu i tradycji podarowuje się Bogu owoce, warzywa, kwiaty, zboże. Jak to się ma do teologii? — nie wiem i nie interesuje mnie to. Ja zajmuję się zwyczajem i tłumaczeniem go tak, jak rozumieją go zwykli uczestnicy liturgii. Ks. Paprocki wnosi zastrzeżenia co do uprawiania różnych zawo­ d ó w przez d u c h o w n y c h prawosławnych. Otóż znam księży pracują­ cych również w fabryce. Poznałam ich podczas wielu podróży po byłym Związku Radzieckim. Nie dotyczy to jednak rejonu Grabarki, gdzie ani na wzgórzu, ani na wsi i w całej okolicy żadnej fabryki nie ma. Bardzo cieszy mnie fakt, że wśród monaszek na Grabarce są obecnie kobiety wykształcone. Żałuję tylko, że gdy tam bywałam, w latach 1 9 8 4 — 8 6 , poza świątej pamięci Matką Barbarą, ciężko chorą, pozostałe mniszki nie odznaczały się wiedzą teologiczną i umiejętnością jej przekazania. Przykro mi, że ks. Paprocki tak konserwatywnie traktuje kulturę ludową, która nie ma nic wspólnego z teologią sensu stricto. U m o w n i e dzielę prawosławie na „oficjalne" i „ l u d o w e " , można oczywiście podzielić je inaczej. Ale pielgrzymi różnych wyznań przybywający na Grabarkę postrzegają sprawowaną tam liturgię pod kątem tradycji, wiary, a nie nauki. Na temat minaretu wydaje mi się, że wynikło nieporozumienie, bo nie zamieściłam zdjęcia projektu wykonanego i prezentowanego zaraz po spaleniu cerkwi. Projekt ten, na szczęście, nie został zatwierdzony, o czym dowiedziałam się dużo później. Przedstawiał niemalże kopię bizantyjskiej, wielokopułowej cerkwi, którą w latach późniejszych przerobiono na meczet, przez dodanie wysokiej wieży, zwanej w islamie minaretem. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/52e344becda2e3caac3b0402049c53e9.pdf 6b49b9f1f3b5e26c72f85c5d6a1a62a4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3177 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2975 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.4, s.216 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA AKADEMIA NAUK • INSTYTUT SZTUKI • ROK XLII • 1988 • Nr 4 polska sztuka ludowa W R O C Ł A W - W A R S Z A W A - K R A K Ó W - G D A Ń S K - Ł Ó D Ź Z A K Ł A D N A R O D O W Y I M I E N I A O S S O L I Ń S К I С H,W Y D A W N I С T W O P O L S K I E J A K A D E M I I N A U K �CONTENTS Dariusz Czaja Jester's Dilemas 217 W i e s ł a w Szpilka Raiders o f the L o s t A r k 221 Hanna Burszta, Wojciech J . Burszta Some Remarks on the So-Called Peasants' Jacek O l ę d z k i L i f e Problems a n d the Trouble w i t h Existence Cons- n cioussness 225 . . 230 Anna Kunczynska-Iracka Our L a d y i n Old F o l k A r t 243 Renata Rogozińska 255 Danuta Batorska Z o f i a Stryjenska's and Tadeusz Makowski's I n s p i r a t i o n in Folk A r t Polish F o l k M o t i f s i n Tarascan W o o d C a r v i n g f r o m Patzcuaro, Mexico 265 E l ż b i e t a Berendt M i k o ł a j Zagorny's Sculptures 267 Jacek O l ę d z k i T u n b a s h i or o n t h e T r a n s f o r m a t i o n o f Symbolic I m a g i n a t i o n i n t o Paradigmatic One. A n d o n M e t h o dologic Independent A f f i l i a t i o n 273 S u m m a r y o f Articles 275 РЕЗЮМЕ 276 R E D A K C J A : Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z (z-ca r e d . ) , A l e k s a n d e r J a c k o w s k i (red.), Ewa Korulska, A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a , S ł a w o m i r Sikora (sekretarz redakcji) R A D A R E D A K C Y J N A : Jerzy B a r t m i ń s k i , Tadeusz Chrzanowski, M a r c i n C z e r w i ń ­ ski, E w a F r y ś - P i e t r a s z k o w a , Jan K r z y s z t o f M a k u l s k i , Franciszek M i d u r a , Jacek O l ę d z k i , M i e c z y s ł a w P o r ę b s k i , R o m a n Reinfuss, C z e s ł a w R o b o t y c k i , Z o f i a Sokolewicz, Roch Sulima W S P Ó Ł P R A C O W N I C Y R E D A K C J I : Z o f i a B i siak, J a n S w i d e r s k i REDAKTOR TECHNICZNY: Grażyna Miętus T Ł U M A C Z E : P i o t r P a s z k i e w i c z i M a g d a l e n a I w i ń s k a (ang.), L i j a S k a l s k a - M i e c i k (ros.) Adres I Redakcji: I n s t y t u t S z t u k i P A N , u l . D ł u g a 28, 00-950 W a r s z a w a , 994, t e l . 31-32-71/4, w e w n . 227 skr. poczt. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/077da044e3f8ab6862b8fb95384fc6e1.pdf 11a0d899897ed1cde9a7868c0b03c836 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3175 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2974 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.3, s.213-214 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text rzystwa Ludoznawczego. T y m i powołując „Studia właśnie m o t y w a m i Młodych ' czy 1 umożliwiając kierował n u m e r u , , L u d u " , poświęconego p o s t a c i monograficznego logiczne), się ale rodzinnego przygotowanie Kiedy Claude w-ydaje nie podjęcie m i się, sposób że było przeze m n i e w nio atmosferze zostać studiów mojego właśnie domu etnografem. etnograficznych stało się f a k t e m , t o w-łaśnie O j c i e c z a c h ę c a ł m n i e d o d a l s z y c h poszukiwań w a n e g o r o c z n i k a , k t ó r y o t w i e r a J e g o zdjęcie z krótkim t e k s t e m pozaetnograficznych siebie „sie­ pożegnalnym dzenia o k r a k i e m " ' , c o b y ł o dlań t o ż s a m o z o g ó l n i e j s z y m , mniej Levi-Straussa. Niestety, n i c d a n e M u już b y ł o u j r z e ć od uczniów, współpracowników wydniko- i przyjaciół. doczekał także j u b i l e u s z u 5 0 - l c c i a p r a c y n a u k o w e j , aby nie nadawać mu oficjalnego charakteru. n a pogarszający Absolwentów E t n o g r a f i i U A M w P o z n a n i u poświęcono rzeszy N i e w i e m , c z y b r a ł o się t o z f a k t u p o c h o d z e n i a ciekawej ficznego. Poza się w Stąd podjął — kulturą utartych paradygmatach się r e d a k c j i zmusiło go to naukowej do książki chanizmu bliżej z g ł ę b i ć p r o b l e m y iż k i e d y ś c z a s p o z w o l i semiotyki czy Wprawdzie Halla I U Z b i g n i e w GRAPHY Ojciec M n i e zachęcał m n i e M A R B e n o d v k t o w i c z J u r i j Ł o t m a n CULTURE raczej się w różnych kierunkach dla skończyła się d l a m n i e pewna epoka. Nie chodzi napędzającego do pracy, zabrakło najważniejszego — dobrego wszystko, przez lata — powiedziałbym, i życzliwego Znając ludzi, którzy s t y k a l i się a myślę głównie o k o n t a k t a c h zawodo­ iż zostaliśmy człowieka, n a u k o w c a wszyscy pozbawieni i społecznika. A to co będę robił w przyszłości, będzie już i n n e . . . do studiowania lektury typowo I E SYMBOL socjo­ S IN — SYMBOL IN THE ETHNO­ SYSTEM OF F u r t h e r considerations i n which J . Łotman analysis litera­ t u r e a n d a r t reveal differences i n t h e a t t i t u d e t o s y m b o l i n T o l s t o y ( f o r w h o m w o r d is p u r e l y c o n v e n t i o n a l ) a n d D o s t o e v s k i (symbolic a t t i t u d e lo (lie language a n d characters); I he a u t h o r reaches t h e conclusion ( h a t s y m b o l is a s e m i o t i c condenser: i t r e l a t e s t h e s e m i o t i c r e a l i t y t o t h e n o n - s o m i o t i c o n e , i t is a m e d i u m - a g e n t a m o n g v a r i o u s spheres o f semiosis, b e t w e e n t h o synchrony o f the text and cultural memory. M i c h a ł K l i n g e r -_ SYMBOL IN THEOLOGY. THE IMPORTANCE OF ELIADE'S ANALYSIS OF RELIGIOUS SYMBOLISM FOR CONTEMPORARY THEOLOGY. contribution to theology is u n d e n i a b l e , Wojciech • The n o t i o n of symbol functions nowadays i n various mean­ i n g s ; i t m a y be, for e x a m p l e , s y n o n i m o f sign, or o f iconinc s i g n (do Sanssure). J . Ł o t m a n , i n h i s t u r n , b r i n g s f o r t h a i i o t h e r m c a n i n g o f s i g n , i o . s y m b o l c o n c e i v e d as e x p r e s s i o n o f a n o n - s i g n essence, a k i n d o f b r i d g e b e t w e e n t h e r e a l a n d m y s t i c w o r l d s : irra,tional contents glitters t h r o u g h expression. No definite relation between text-contents and text-expression seems e v i d e n t , t h e h i t t e r a l w a y s a l l u d i n g s o m e h o w t o t h e f i r s t . T h e r e is a l w a y s s o m e t h i n g a r c h a i c i n s u c h - c o n c e i v e d symbol a n d i t n e v e r belongs t o one s y n c h r o n i c section o f c u l t u r e ; i t r a t h e r penetrates i t , c o m i n g f r o m the past a n d c o n t i n u i n g i n t o t h e f u t u r e . I n t h i s w a y s y m b o l f u n c t i o n s as c u l t u r a l m e m o r y . Hence its double n a t u r e : p e n e t r a t i n g t h e deposits of cultures a n d l i n k i n g various chronological layers, s y m b o l fulfills itself i n i t s invariant f o r m ; a t t h e same t i m e , however, i t actively c o r r e l a t e s w i t h t h e c u l t u r a l c o n t e x t a n d is t r a n s f o r m e d t h r o u g h i t s i n f l u e n c e : i t s c o n s t a n t essence f u l f i l l s i t s e l f i n a n u m b e r of variants. 212 wych go T h e a r t i c l e deals w i t h a c o m p l e x r e l a t i o n betw-oon e t h n o ­ graphic i n t e r p r e t a t i o n s a n d s y m b o l a n d s y m b o l i c analysis. Special e m p h a s i s is p u t o n t h e w o r k s c o n c e n t r a t i n g o n t h e c h a r a c t e r i s t i c s o f s y m b o l as o p p o s e d t o s i g n ( E l i a d e , R i c o e u r , A v i e r i n e e v ) . Z. B e n e d y k t o w i c z searches i n P o l i s h e t h n o g r a p h y for s y m b o l i n t e r p r e t a t i o n coinciding- w i t h t h a t o f Eliade. H o refers t o W . D y n o w s k i ' s consise d e f i n i t i o n c a l l i n g e t h n o g r a p h y a science w h i c h d i v i d e s a n d j o i n s c u l t u r e s o f v a r i o u s societies; t h e a u t h o r a l s o stresses t h e d i a l o g i e a l c h a r a c t e r o f s y m b o l i c i n t e r p r e t a t i o n w h i c h reveals the ethnographical quality in Eliades' works. Eliade's i kształcie t o j u ż się n i e z m i o n i n i g d y . z Ojcom nadzieją,, fascynującej pałeczkę" strukturalizmu. e t n o g r a f i i (podsuwał — j a k pamiętam — S i Wielo­ czytelnika, k r y t y k a , p u n k t u odniesienia d l a wszelkich poczynań. przebrnięcia p r z e z w s p ó ł ­ się, a l o p r z y g l ą d a ł z ż y c z l i w o ś c i ą nas moje t y l k o o t o , iż n i e m a m j u ż O j c a , a l e o t o , że z a b r a k ł o n a g l e m e ­ czesną a m e r y k a ń s k ą a n t r o p o l o g i ę k u l t u r o w ą . Z w i e l o m a p r ą d a m i nie identyfikował Jego i W m o m e n c i e śmierci Józefa B u r s z t y — m e g o O j c a i w i e l k i e g o etnogra­ E. otaczającego etnografii. nauczyciela, z tradycyjnie myślenia zjawiska, się r o z e s z ł y , c o j o d n a k s p r a w i a ł o m u s a t y s f a k c j ę . „przejąć dobra ś w i a t a G a l i c j i , a l e O j c i e c p r a g n ą ł s t a l e się u c z y ć , u n i k a ł zasklepiania na t a k i c h t o a t a k i c h s p r a w i za.ga,dnień, a l e w ł a ś n i e m ł o d z i p o w i n n i pamięci z a w i e s z o n e g o w~ s a l i spojrzeniem przez się Zjazd obrad. zdjęcia preferowanego k r o t n i e p o w t a r z a ł , że ż a ł u j e j e d y n i e , iż s a m n i e z d o ł a j u ż p o z n a ć wyehow-anków ze imię — p r o f . J ó z e f a B u r s z t y , k t ó r y m ó g ł p r z y g l ą d a ć się o g r o m n e j jedynie nieco Nie się s t a n z d r o w i a ? S t a ł o j e s z c z e i n a c z e j . O d b y w a j ą c y się w e w r z e ś n i u 1 9 8 7 r o k u I I w ś w i a t a . T a k też się stało i p o w o l i z a i n t e r e s o w a n i a i usilnie p r a g n ą ł w i e l k i e j f e t y , j a k t o b y ł o w p r z y p a d k u 4 0 k-eia p r a c y m o ż e ze w z g l ę d u partykularnym jubileuszu, z k t ó r e g o planów- o b c h o d z e n i a b y l b a r d z o n i e z a d o w o l o n y upraszał, Nic since he Р Е З Ю М J . Burszta Е p r o v e s t h a t t h e t r u e r e a l i t y , s e e n as s a c r u m , i s l e g i b l e t h r o u g h symbols. M . Klinger, an Orthodox theologian, ranks Eliade among the m o s t illustrious theologians o f our times. The a u t h o r considers t h e following t o be Eliade's greatest achievements: 1) r e j e c t i o n o f t h e p r a c t i c e o f i d e n t i f y i n g s y m b o l w i t h s i g n : s y m b o l i n n e v e r a „ s y m b o l o f s o m e t h i n g " , since i t s e l f i t is a c o n d e n s e d r e a l i t y ; 2) f o r m u l a t i o n o f t h e m e t h o d o f s y m b o l i c interpretation o f religion. W h e n speaking of the application o f the ,,symbolic m e t h o d " i n ethnology, M . K l i n g e r r e m a r k s t h a t i t tends to consider s y m b o l as s i g n , f o r t h e f i d e l i t y t o s y m b o l r e q u i r e s f a i t h . M . K l i n g e r objects t o Ricoeur's excessive intellect u a l i z i n g o f s y m b o l ( s y m b o l is f a r m o r e t h a n a m e r e " h i n t " ) a n d Łotman's e s t a b l i s h e d o n t h o ­ logical status o f the n o t i o n o f s y m b o l . Moreover, the a u t h o r r e m a r k s t h a t E l i a d e ' s i m a g e o f s y m b o l does n o t a c t u a l l y e x i s t in modern theology. P a u l TION T i l l i o h — OF RELIGIOUS SIGNIFICANCE SYMBOLS AND JUSTIFICA­ Religious symbols are t h e o n l y means o f religion's direct c x p i o s s i o n . I t c a n also e x p r e s s i t s e l t i n d i r e c t l y i n t h e o l o g i c a l , p h i l o s o p h i c a l , a n d a r t i s t i c t e r m s . P. T i l l i o h distinguishes t h e f o l l o w i n g f e a t u r e s o f s y m b o l : 1) b y a p p l y i n g s y m b o l i c m a t t e r , it p o i n t s o u t t o w h a t is b e y o n d i t s e l f a n d p a r t i c i p a t e s i n t h e r e a l i t y i t p o i n t s t o ; 2) i t i s n o t c r e a t e d b y c o n v e n t i o n , b u t i s , i n a w a y , , b o r n " ( t h e r e f o r e , i t m a y a l s o d i e ) ; 3) i t c a n r e v e a l various dimensions o f the reality a n d relate t h e m to different d i m e n s i o n s o f t h e h u m a n s p i r i t ; 4) i t h a s a n i n t e n g r a t i n g a n d desintegrating power. M i г с e a E l i a d e — METHODOLOGICAL REMARKS ON T H E STUDY OF RELIGIOUS SYMBOLISM The text translated from English explains the today's interest i n s y m b o l i s m . I t reveals convergoncies a n d discrepancies i n t h e a t t i t u d e to the subject o f t h e research between h i s t o r y a n d r e l i g i o n a n d a n t h r o p o l o g y , as w e l l as b e t w e e n s o c i o l o g y a n d t h e o l o g y . I t also presents a concise a n a l y s i s o f r e l i g i o u s s y m b o l i s m a n d discusses t h e p r o b l e m o f t h e h i s t o r i c i t y o f s y m b o l s . M i r c e a E l i a d e — ORDEAL BY LABYRINTH. VERSATIONS W I T H CLAUDE-HENRI ROCQUET CON­ The fragments of the conversations w i t h Rocquet translated from English concentrate o n the three following topics: hermeneutics, differences between hormeneutic and demystifying a p p r o a c h , as w e l l as r e l i g i o n a n d i t s s u b j e c t , s a c r u m . �S t a n i s ł a w С i o li o w i с z — WHAT CAN THE M E N E U T DO W H E N T H E TIMES A R E HARD... ? HER- T h e t i t l e o f t h e essay para-phrases H o l d o r i n ' s verse a n d also refers to t h e w o r d s o f H . G . G a d a m e r , a G e r m a n h e r m e n e u t " H e r m e n e u t i e s enters t h e stage w h e n t h e proeess o f c o m m u ­ nications b e t w e e n people a n d w i t h oneself has been d i s t u r b e d " . T h e ossay m a k e s ono r e f l e c t o n t h e b e r m e n e u t ' s r o l e , p o s i t i o n , a n d i m p o r t a n c e i n contemporary t i m e s . A n d t h e y are t h e t i m e s o f h o s t i l l i t y o f t h e m a n t o w a r d s m a n , t i m e s wdien t h e m a n does n o t u n d e r s t a n d other people, neither his contemporaries, n o r h i s a n c e s t o r s , n o r a l i e n c u l t u r e s , a n d i n p a r t i c u l a r cases a l s o himself. Therefore, all the hermeneuts after D i l t h o y t h i n k that their position of the intermediary i n the inter-human communi­ c a t i o n s is t h e m o s t i m p o r t a n t f o r h u m a n l i f e . S t u d y i n g t h e G r e e k e t h y m o l o g y o f t h e w o r d " h e r m e n e u t i e s " , N. C i c h o w i c z points out to Hermes, the intermediary and interpreter of signs g i v e n t o people b y gods. H e r m e s w o u l d t h u s bo t h e f i r s t hermeneut remaining o n the borderline between sacrum a n d p r o f a n u m . I n m o d e r n d a y s , w h e n s a c r u m is b e i n g neglected, t h e r e seems t o be n o place f o r t h e true a n d c e r t a i n interpretation outside t h e sphere o f f a i t h . H a v i n g rejected R i c o e u r ' s f o r m u l a : " O n e s h o u l d u n d e r s t a n d i n order t o believe, b u t one s h o u l d b e l i v e i n o r d e r t o u n d e r s t a n d " , h e r m e n e u t i e s m u s t be c a p a b l e o f r e l y i n g o n the onthology of m a n created specially for its purposes. O t h e r w i s e , i t w i l l , r e m a i n b u t a n a u x i l i a r y discipline to philosophical linguistics. B o h d a n T a d e u s z U r b a n o w i c z — BRANCUSI I n his article B . U r b a n o w i c z writes a b o u t Brancusi's life, w o r k s , a n d his m e e t i n g w i t h t h e sculptor, w h i c h t o o k place i n the sculptor's studio three m o n t h s before t h e artist's death. M i roe a E l i a d e — BRANCUSI AND MYTHOLOGY' I n his article M . Eliade points out that Brancusi's w o r k was n o t a direct i m i t a t i o n o f R u m u n i a n f o l k a r t . I t was t h e acquaintance w i t h A f r i c a n a r t a n d deep u n d e r s t a n d i n g o f con­ t e m p o r a r y a r t i n general t h a t enabled B r a n c u s i t o discover t h e riches o f h i s o w n t r a d i t i o n . T h e a r t i s t reached t h e sources o f t h e forms he c u l t i v a t e d t h r o u g h t h e i n t e r i o r i z u t i o n process a n d anamnesis. H e was able t o re-discover " b e i n g i n the w o r l d " , so t y p i c a l o f t h e a r c h a i c m a n . A n d t h i s i s w h a t h i s g e n u i n e a c h i e v e m e n t lies i n : r a t h e r t h a n c o n t r i b u t i n g t o c o n t e m p o r a r y a r t , he reaches i t s roots, w h i c h , according t o Eliade, lie deep i n e a r l y p a l a e o l i t h a n d N e o l i t h i c age; this concerns b o t h A f r i c a n and traditional folk art. C o n t i n u i n g , E l i a d e discusses t w o i m p o r t a n t m o t i f s i n B r a n ­ cusi's w o r k , b o t h d e r i v e d f r o m R u m u n i a n folklore, ie. " A Nevere n d i n g C o l u m n " , a n d t h e cycle " B i r d s " (Paserea M a i a s t r a " — „Magie Birds"). D a r i u s z C z a j a — MYTH, ART, INTERPRETATION. T h e a r t i c l e is m e a n t t o b o a n e p i l o g u e t o E l i a d o ' s c o n s i d e r a t i o n s on Brancusi. Following Avierincev, the a u t h o r distinguishes t w o types o f the society: the archaic one characterized b y " t h e o r i g i n a l t o t a l m y t h " , a n d t h e s o c i e t y i n w h i c h m y t h is r e v e a l e d through "varied artistic creativity". W i t h i n the latter Avierincev distinguishes t w o m a j o r a t t i t u d e s , n a m e l y classical a n d r o m a n t i c ones. T h e r o m a n t i c a t t i t u d e , w i t h v i v i d a n d e m o t i o n a l a p p r o a c h t o m y t h , is a l s o t y p i c a l o f t h e 2 0 t h - c e n t u r y a r t . A v i e r i n c e v p o s t u l a t e s t h e research o f c u l t u r e t o reveal t h e role o f m y t h ("original scheme of representations") i n a r t . D . Czaja examines t h r e e i n s t a n c e s o f s u c h s y m b o l i c a p p r o a c h t o a r t . T h e y a r e as follows: t h e analysis o f Brancusi's art carried out b y M . Eliade, a historian o f religion, the analysis of symbolic complexes con­ nected w i t h t h e figures o f t h e jester, c l o w n , h a r l e q u i n , a n d thightrope dancer made b y Jean Starobinski, a historian o f literature, a n d f i n a l l y the analysis of Piotr Machalowski's p a i n t i n g b y Mieczysław Porębski, a h i s t o r i a n o f a r t . I n a l l t h e throe instances t h e a u t h o r proves h o w t h r o u g h a l o n g elaboration o f c e r t a i n subjects u n i v e r s a l meaings ( " o r i g i n a l schemes o f repre­ s e n t a t i o n s " i n A \ i e r i n e e v ' s t r i m s ) come t o be expressed. R V s z a i' d С i a г к ; SACRUM, MYTH, BOOK E l i a d e ' s w o r k Sacrum, Myth, History lias p l a y e d a s i g n i f i c a n t part i n the humanities, particularly i n the Polish ethnology. R. Ciarka i n a peculiar m a n n e r analyzes the i m p o r t a n c e o f the b o o k ; he f o l l o w s t h e v i c i s s i t u d e s o f one p r i v a t e c o p y w h i c h r e a d b y v a r i o u s p e o p l e r e t u r n e d t o t h e o w n e r e n r i c h e d ('i) b y some u n d e r l i n i n g s , m a r g i n a l notes, a n d remarks, a n d o n t h e other h a n d l a c k i n g ('i) s o m e q u o t a t i o n s . H o w a n d w h o r e d o t h o s e missing quotations function ? W o j c i e c h AND HOLY Z a l e s k i — SUPPLICATORY PINES NEAR SUPRAŚL SHRINES L i t t l e shrines placed o n trees i n t h e K n y s z y n a F o r e s t were c o n n e c t e d w i t h t h e f o r e f a t h e r s ' c u l t . B e f o r e t h e 1863 n a t i o n a l i n s u r g e n c y t h e y u s e d t o f u n c t i o n as " c o n t a c t b o x e s " f o r e m i s ­ saries. N o w a d a y s t h e shrines e x a m i n e d b y t h e a u t h o r i n t h e years 1972—76 are a r a r i t y . T h e trees, p a r t i c u l a r l y pines, c a r r y i n g t h e l i t t l e shrines were r e g a r d e d t o be " h o l y " . I t w a s l o n g b e l i e v e d t h a t t h o s e w h o c u t t h e m d o w n w o u l d be p u n i s h e d . A n d t h a t is h o w t h e h o l y pines s u r v i v e d , a t t h o u g h t t h e forest h a d been devastated. A t present, however, t h e y gradually disappear. T h e present isue c o n t a i n s a B I O G R A P H I C A L N O T E o f the late W A N D A T E L A K O W S K A , a great activist a n d artist, w h o d i e d i n 1985. She c o n t r i b u t e d l a r g e l y t o t h o i n t r o d u c t i o n o f f o l k m o t i f s i n t o i n d u s t r i a l design a n d a t t r a c t e d a n u m b e r o f tallentod artiste to t h e I n s t i t u t e o f Industrial Design, established after W o r l d W a r I I . B . U r b a n o w i c z a n d A. J а с к o ws к i also d e v o t e t h e i r p a p e r s t o W a n d a Telakowska. H. К e i i a r o w a writes about M A R I A B U J A K O W A , the l a t e a r t i s t , f r o m Z a k o p a n o , wdio o d u c a t e d a w h o l e g e n e r a t i o n o f tapestry artists. РЕЗЮМЕ З б и г н е в ГРАФИИ Б е н е д и к т о в и ч — СИМВОЛ В ЭТНО­ Автор прослеживает сложное отношении интер­ претации к символу и символическому анализу. Осо­ бое в н и м а н и е п о с в я щ а е т т р у д а м на т е м у специфики символа, рассматриваемого как противоположность знака (Элиаде, Рикёр, Аверинцев), прослеживает так­ ж е проявления близкого Элиаде понимания символа в польской этнографической мысли. Сссылаясь на л а п и д а р н у ю д е ф и н и ц и ю В. Дыновского, утверждаю­ щ е г о , что э т н о г р а ф и я это н а у к а о том, что р а з д е л я е т и что объединят к у л ь т у р ы разных обществ, акцен­ тирует диалогический характер символической интер­ претации, позволяющий распознавать этнологическую ценность в работах Элиаде. Ю р и й Т У Р Ы Л о т м а н — СИМВОЛ В СИСТЕМЕ КУЛЬ­ Понятие символа функционирует в настоящее время в разных значениях: может быть, например, синонимом знака и л и ж е как у Сосюра икон лческого знака. Л о т м а н к о н ц е н т р и р у е т свое внимание на еще другом его значении: символ понимается здесь как в ы р а ж е н и е незнакомого естества, в ы п о л н я я р о л ь мо­ ста м е ж д у р е а л ь н ы м и м и с т и ч е с к и м м и р о м — ирра­ циональное содержание мерцает сквозь выражение; между текстом-содержанием и текстом-выражением нет сторого о п р е д е л е н н о й к о р р е л я ц и и , этот п о с л е д н и й всегда я в л я е т с я к а к б ы н а м е к о м на п е р в ы й . Т а к п о ­ н и м а е м ы й символ имеет в себе всегда нечто архаи­ ческое и никогда не п р и н а д л е ж и т к одному синхро­ ническому разрезу культуры, всегда „пронизывает" его, п р и х о д я из п р е ш л о г о и у х о д я в б у д у щ е е . Тем самым символ выполняет роль механизма памяти в сфера к у л ь т у р ы В этом м о ж н о проследить его двой­ ственную натуру: проникая через културные наслое­ ния, объединяя разные хронологические периоды, символ реализуется в своей инвариантной форме, од­ новременно однако активно коррелирует с культур­ ным контекстом и трансформируется под его влия­ нием: его неизменное естество реализуется в ва­ риантах. Д а л ь н е й ш и е рассуждения, в которых автор при­ бегает к литературе и искусству, указывая, в част­ ности, на р а з л и ч и я в п о д х о д е к с и м в о л у у Т о л с т о г о (для к о т о р о г о с л о в о я в л я е т с я ч е м - т о ч.хсто обиход­ ным) и Достоевского (символическое отношение к язы­ ку и образу), приводят к выводу, что символ играет роль семиотического конденсатора: объединяет се­ миотическую действительность с несемиотической, является посредником между разными областями семиоза, м е ж д у с и н х р о н и е й текста и п а м я т ь ю в с ф е р е культуры. 213 �М и х а л К л и н г е р — СИМВОЛ В ТЕОЛОГИИ. ЗНАЧЕНИЕ А Н А Л И З А РЕЛИГИОЗНЫХ СИМВОЛОВ ЭЛИАДЕ ДЛЯ СОВРЕМЕННОЙ ТЕОЛОГИИ Работа Элинде имеет огромное значение д л я тео­ логии, ибо она показывает, что подлинная действи­ тельность, понимаемая как святость, понятна благо­ даря символам. А в т о р — православный теолог — ста­ вит Э л и а д е Б ряду в и д н е й ш и х т е о л о г о в современности. Е г о г л а в н ы м и з а с л у г а м и с ч и т а е т : о т к а з о т практику! о т о ж д е с т в л е н и я символа со знаком; утверждение, что символ никогда не является символом чего-то — сам по себе я в л я е т с я квинтэссенцией действительности; предложение метода символической интерпретации религии. Клингер, говоря о применении „символичес­ кого метода" в этнологии, обращает внимание на его склонность к трактовке символа как знака — ибо пребывание в кругу символа требует веры. Рикёра упрекает в излишней интеллектуализации символа (ибо символ дает гораздо больше, чем „заставляет задуматься"), а Лотмана в его определении статуса онтологического понятия символа. Автор отмечает также, что и в современной теологии элиадовское представление о символе практически не существует. П а у л ь Т и л л и х — ЗНАЧЕНИЕ И РЕЛИГИОЗНЫХ СИМВОЛОВ ОБОСНОВАНИЕ Религиозные символы это единственный путь, благодаря которому религия может высказываться непосредственным образом. Косвенным образом она может высказываться в теологических, философских и художественных терминах. Автор выделяет следу­ ющие черты символа: используя символическую ма­ терию указывает на с ф е р ы вне него; участвует в дей­ ствительности, на к о т о р у ю указывает; не создается сообразно общепринятым нормам — он как бы „рож­ д а е т с я " (и п о э т о м у м о ж е т о т м и р а т ь ) ; о б л а д а е т силой раскрытия разных измерений действительности и связывания их с разными измерениями челове­ ческого духа; обладает силой интеграции и дезинте­ грации. М и р ц е а Э л и а д е — БРАНКУЗИ И МИФОЛОГИЯ Элиаде отмечает, что творчество Бранкузи не б ы ­ ло непосредственной имитацией румынского народно­ го искусства. Эксперименты с африканской пласти­ кой, глубокое понимание современного искусства п о з в о л и л и ему открыть богатство традиции собствен­ ного народа. П у т е м процесса в ы я в л е н и я внутреннего, путем анамнеза он нашел источник форм, которыми руководствовался в своем творчестве. Бранкузи уда­ л о с ь в т о р и ч н о о т к р ы т ь „ б и т и е в мире", с в о й с т в е н н о е а р х а и ч е с к о м у ч е л е в е к у . И в этом з а к л ю ч а е т с я сила гения этого мастера: не в обогащении современного искусства, а в открытии его первоисточников, ко­ торые согласно Элиаде (как в отношении африкан­ ского, так и вообще традиционного народного искус­ ства) полносью умещаются в раннем палеолите и неолите. • Далее Элиаде рассматривает два весьма суще­ ственных мотива творчества Бранкузи родом из ру­ мынского фольклора: „Бесконечная колонна" и цикл „ П т и ц ы " (Pasarea Maiastra — Магические птицы). М и р ц е а Э л и а д е — МЕТОДОЛОГИЧЕСКИЕ ЗА­ МЕЧАНИЯ О ИЗУЧЕНИИ РЕЛИГИОЗНОЙ СИМВО­ ЛИКИ Переведенный с английского языка текст о изу­ чении религиозной символики выясняет базу этой п р о б л е м ы ; указывает на близость и различия в под­ ходе к предмету своих исследований между историей религии и антропологией, социологией и теологией; дает к р а т к и й обзор р е л и г и о з н о г о символизма; затра­ гивает проблему историзма символа. С т а н и с л а в МЕНЕВТИКА Ц и х о в и ч — И К В Ч А С Ы НЕДОЛИ... ЧЕМУ Ж Е ГЕР­ Название статьи — парафраза строфы Х ё л ь д е р л и н а „ И к ч е м у ж е поэт в часы н е д о л и о д н о в р е ­ менно имеет связь со словами немецкого герменевта X. Г. Г а д а м е р а : „Герменевтика вторгается там, где подвергается нарушению процесс взаимопонимания 214 м е ж д у л ю д ь м и и п о н и м а н и я с а м о г о с е б я " . Э т о эсСё призывает к переосмыслению роли, позиции и зна­ чения герменевта в современном мире. В е д ь это вре­ мя враждебности человека по отношению к людям, время непонимания других, причем как своих совре­ менников, так и предков, вообще иных культур, а в ряде случаев время непонимания самого себя. П о ­ этому герменевты — согласно Д и т л е ю — считают, что их занятие (посредничество в чаловеческом взаимо­ понимании) является важнейшей проблемой челове­ ческого бития. Напоминая о греческом происхождении слова „герменевтика", автор указывает на Гермеса как посредника, объясняющего знаки, которые давали л ю д я м боги. Гермес б ы л своего рода п е р в ы м г е р м е невтом, пребывающим на границе сферы sacrum и profanum. В нынешнее время, время забывшее sacrum, кроме с ф е р ы веры нет места д л я по настоя­ щему безошибочной интерпретации. Герменевтика, оствляя в стороне ф а р м у л у Ррикёра: „Следует пони­ мать, ч т о б ы верить, следует однако верить, ч т о б ы по­ нять", должна, обуславливая свою миссию, опираться на с п е ц и л ь н о п р и с п о с о б л е н н у ю д л я этой ц е л и онто­ логию человека. Д а р и у ш ТАЦИЯ Ч а я — МИФ, ИСКУССТВО, ИНТЕРПРЕ­ Статья задумана как послесловие к тексту Элиаде о Бранкузи. Вслед за А в е р и н ц е в ы м автор разграничивает два типа обществ: общество архаи­ ческого типа, характеризующееся существованием „первобытного тотального мифа", а также общества, в котором миф находит проявление, в частности, в „разнообразном художественном творчестве". В этой второй сфере функционирования мифа Аверинцев выделяет две принципиальные позиции: классичес­ кую и романтическую. Вторая позиция, характери­ зующаяся живым и эмоциональным отношением к мифу, присуща также творчеству X X века. По мнению Аверинцева задачей исследователя культуры является выявление роли мифа в искусстве как „первобытной схемы изображений". Автор иллюстрирует на трех примерах такой символический подход к искусству. Это: анализ твор­ чества Бранкузи, сделанный историком религии Э л и а ­ де, а н а л и з с л о ж н ы х с и м в о л и ч е с к и х к о м п л е к с о в , с в я ­ занных с образами шутов, клоунов, арлекинов и ка­ натоходцев, произведенный историком литературы Яном Старобиньским, а также анализ живописи Петра Михаловского, принадлежащий искусствоведу Мечиславу Порембскому. Во всех этих примерах акцентируется момент, как художник путем долгой разработки определенных тем доходит до выражения универсальной правды, „первобытной схемы изобра­ ж е н и й " — как назвал б ы это Аверинцев. Р и ш а р д Ц и а р к а — SACRUM, МИФ, КНИГА Книга Элиаде Sacrum, Mit, Historia сыграла необычайно важную роль для гуманитарных наук, а в особенности д л я польской этнологии. А в т о р оста­ навливается на значении этой книги. Б о й ц е х З а л е н с к и й — ВОТИВНЫЕ ЧАСОВЕН­ КИ И СВЯЩЕННЫЕ СОСНЫ В ОКРЕСТНОСТЯХ СУПРАСЛЯ Деревья, особенно сосны, на к о т о р ы х в е ш а л и ч а ­ совенки, считались „священнными". Долгое время ве­ р и л и в возмезде, о ж и д а ю щ е е каждого, кто попыта­ ется и х срубить. Поэтому сосны у ц е л е л и во время в ы ­ р у б к и неса, х о т я сейчас и х у ж е все м е н ь ш е и м е н ь ш е . В номере помещаем З А М Е Т К У К Б И О Г Р А Ф И И , скон­ чавшейся п 1985 г о д у Ванды Теляковской, выда­ ющейся деятельницы и художницы, заслугой которой б ы л о введение народных мотивов в художественное проектирование, а также привлечение к созданному после войны Институту ходожественного проектиро­ вания группы выдающихся художников. О Теляковской пишут также Б. У р б н а н о в и ч и А . Я ц к о в с к ий. Н. К е н а р о в а пишет о М А Р И И Б У Я К О В О Й из За­ копано, недавно умершей художнице, воспитавшей целое поколение мастеров, занимающихся художе­ ственной тканью. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f7cf8f17cf7046b16b8b3efc9124cbd9.pdf 9697a72a60140aafd4533bc9af217df8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1708 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1581 Title A name given to the resource Recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45, s.223-246 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E I O M Ó W I E N I A „Etnografia Polska", t. X L V : 2001, z. 1-2 P L ISSN 0071-1861 George E . Marcus, Ethnography through thick and thin, Princeton 1999, Princeton University Press 1 2 Gdy Writing Culture i Anthropology as Cultural Critique stały się przedmiotem wzmożonej dyskusji wewnątrz etnografii, zarówno ich przeciwnicy, jak i po części badacze utożsamiający się z wiodącymi ideami „krytycznego zwrotu w atropologii" zaczęli się zastanawiać nad tym, co stanie się z dyscypliną, gdy ta zrezygnuje z empirii na rzecz badania wyłącznie własnych tekstów - tak bowiem zaczęto postrzegać antropologię krytyczną, najczęściej uruchamiając do jej rozumie­ nia kliszy odwróconego ja. Towarzyszyły temu liczne, dramatyczne gesty, które pojawiają się zawsze w momentach przełomowych. Ten jednak przełom był postrzegany bardzo jednoznacznie jako destrukcja podstaw etnografii. Przedwcześnie, ponieważ to, co jeszcze 15 lat temu było „przewrotem", jest dziś dobrze zadomowioną praktyką, a ci którzy jawili się jako „destruktorzy" etnograficznej narracji, obecnie są jej klasykami, „wychowującymi" następne pokolenie antropo­ logów - wbrew czarnym scenariuszom o wyjałowieniu i ślepej uliczce, w jaką wprowadziła etnografię antropologia krytyczna. Jednym z owych „klasyków" jest niewątpliwie autor recen­ zowanej książki, George Marcus. Z całą pewnością próba charakterystyki „przewrotu krytycznego", jaki dokonał się w antro­ pologii lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych nie mogłaby obejść się bez przywołania nazwiska George'a Marcusa. Nie sposób bowiem myśleć o tekstualizmie, czy antropologii krytycznej bez przywołania dzieł, których był autorem lub współautorem. W jego opinii to, co części środowiska antropologów jawiło się jako podważanie podstaw, w rzeczywistości było wzbogaceniem kano­ nicznych sposobów pisania etnografii o „wymiar eksperymentalny" i „wietrzeniem" katalogu etnograficznych pewniaków. Marcus sam ze zdziwieniem odkrywa, na co - jak twierdzi - po­ zwoliło mu zestawienie artykułów pisanych przez niego na przestrzeni ostatniej dekady, w recen­ zowanym tutaj opracowaniu, całą tę twórczość łączy wspólny rdzeń - czyli niegasnąca fascynacja możliwościami (tymi realizowanymi i potencjonalnymi), jakie przed antropologią otworzył „kry­ tyczny zwrot" i zróżnicowanie nie tylko w obrębie przedmiotu badań (m.in. badania „na miejs­ cu") ale i jego podmiotu (zwielokrotnienie perspektywy badawczej). Zatem antropologia krytycz­ na jawi się nie tylko jako dyskurs o dyskursie, ale konkretna propozycja, nowy projekt badań empirycznych. Autor jest wręcz zaniepokojony przeteoretyzowaniem współczesnej antropologii i zastanawia się dlaczego „zwrot krytyczny" miał tak niewielki wpływ na sposób przemyślenia, przeprojektowania organizacji i prowadzenia badań terenowych. Według Marcusa, przedmiot badań nie jest już lokowany w jakimś pragmatycznym T A M , nie tylko dlatego, że ono się zmieniło (choćby na skutek procesów globalizacji), lub że T U stało się równie egzotyczne, ale po prostu paradygmatyczność T A M jako przedmiotu stała się problema­ tyczna (choćby przez jej zależność od strategii przedstawiania). Toteż , jednostronna" obserwacja uczestnicząca, jako element dyskursu różnicy, również powinna być zrewidowana, w kierunku zwielokrotnienia punktów obserwacji (multi-sitedfieldwork),co jest prostą konsekwencją zmian w relacji podmiot-przemiot. Według Marcusa, to właśnie czynniki takie jak: „badania tu", „wielogłos", zmiana pozycji podmiotu i przedmiotu, zdecydowały o zmianie sposobu pisania 1 J . Clifford, G . E . Marcus (eds.), Writing Culture. The Poetics and Politics of Ethnography, Berkeley 1986. G . E . Marcus, M.M.J. Fischer, Anthropology as Cultural Critique. An Experimental Moment in the Human Sciences, Chicago 1986. 2 �224 RECENZJE I OMÓWIENIA i myślenia o pracy badawczej oraz o współczesnym nauczaniu antropologii, wykształciły nowy typ wyobraźni badawczej. W jego ramach konstytutywne dla antropologii „oddalenie" jest także odmową konstruowania przedmiotu od samego początku badań jako pochodnej znajomych, znaturalizowanych kategorii. Przecież przedmiot badań „zawsze już" jest ograniczony i do pew­ nego stopnia opisany nim jeszcze zacznie się etnograficzna praca interpretacyjna. Tym, co etno­ graf może jeszcze odkryć jest wiążąca badany fragment rzeczywistości kulturowej sieć związków, połączeń, asocjacji z innymi elementami tejże rzeczywistości przez pryzmat kulturowego „zawsze już", które nigdy nie istnieje w jednym miejscu, ale jest rozproszone w różnych instytucjach kulturowych i co ważniejsze nie jest wyłączną własnością żadnej z nich. Stąd też w badanie etnograficzne angażowane są inne niż dotąd (uznawane za kanoniczne), konkurencyjne sposoby reprezentacji (eksperymentalne), również te oferowane przez inne dyscypliny . Antropolog jest tylko jednym z wielu „kulturowych wytwórców" - inni, określani dotąd jako infor­ matorzy/źródła, czy badani/przedmiot badań, stają się równoprawnymi (?) wytwórcami dyskursu na „zadany" przez antropologa temat. Co ma to w istocie oznaczać dla reorganizacji badań? Marcus zauważa słusznie, że for­ mułowanie postulatów i proste stwierdzenie faktu nieświadomego używania „znaturalizowanych kategorii" w projektowaniu badań i definiowaniu przedmiotu jest o wiele łatwiejsze niż za­ proponowanie pozytywnego programu w postaci technik i alternatywnej strategii badawczej. Dodatkowo, sformułowane dotąd przez antropologię krytyczną postulaty wywołują obawy, że „znaturalizowane kategorie" zostaną zastąpione przez jakąś postać „myślenia życzeniowego" czy „widzimisiowatości", przez które przedmiot badań nie stanie się bliższy i zrozumiały, ale jeszcze bardzej obcy. Powstrzymać mają tę tendencję badania o zwielokrotnionym punkcie obserwacji. Wszystkie zamieszczone w recenzowanej książce artykuły naświetlają tę kwestię również wielo­ stronnie, tak że ostatecznie wyraźnie rysuje się pozytywny program badań. Irytującą stroną takiej ekspozycji jest jednak powtarzalność wątków w poszczególnych artykułach. Jest to z pewnością konsekwencja tego, że książka jest zbiorem artykułów a nie z góry zaplanowaną całością. Recenzowane dzieło podzielone zostało na trzy części. W pierwszej Marcus stara się nakreślić wizję „Nowego Starego Realizmu" etnograficznego, czyli realizmu opartego na nowym sposobie definiowania samej pracy terenowej. Autor proponuje zwielokrotnienie perspektywy badawczej tak, aby dysponując wieloma punktami widzenia naraz móc „powiedzieć więcej" . To „powiedze­ nie więcej" ma być osiągalne m.in. przez „użyczenie głosu innym" tylko, że inny to nie sam informator ale i instytucje (miejsca) związane z badanym zjawiskiem (bachtinowski wielogłos i dialogiczność), miejsca będące wytwórcami dykursu. Zestawianie ze sobą wielu poziomów i stylów analizy (skoro każdy typ analizy odkrywa jedynie prawdę częściową, to zastosowanie różnych metod do tego samego przedmiotu, np. hermenautycznej i strukturalnej, może prowadzić do osiągnięcia efektu trój- zamiast dwuwymiarowości przedmiotu) . Relatywizację praktyk Za­ chodu w stosunku do praktyk nie-Zachodnich przez zestawianie tych przedmiotów, instytucji, które się wzajemnie i krytycznie komentują (lecz bez karykaturowania żadnej z nich, bez używania jednych jako instrumentów krytyki drugich). Najlepiej proces ten uwidacznia druga część pracy, 3 4 5 3 Proces nieobcy etnologii polskiej, która już w początku lat osiemdziesiątych porzuciła wizję wąskiej specjalizacji dyscypliny, jej „profesjonalizacji", która wiąże się raczej z zahamowaniem krytycznego zaangażowania we własną twórczość, a w efekcie prowadzi do ugody z brakiem „zadziwienia rzeczywistością". Jeżeli więc ktoś jeszcze miał wątpliwości, czy antropologia interpretatywna ma coś wspól­ nego z dekonstrukcją i postmodernizmem, teraz już nie powinien mieć wątpliwości, że niewiele. Ideał Derridy, aby „mówić tak, aby nic nie powiedzieć" jest od tak zarysowanej perspektywy bardzo odległy. Fragmentaryczność metody, m.in. w sensie zawierzenia „dziennikarskiemu nosowi", zwielo­ krotnienie równoprawnych miejsc obserwacji, jak i nietrzymanie się jednej metody w badaniu, powoduje pozbycie się złudzenia, co do jednolitości przedmiotu badań, niejako „odczarowuje" przedmiot służąc zatem większemu realizmowi przedstawienia. 4 5 �RECENZJE I OMÓWIENIA 225 w której Marcus stara się zarysować możliwości zastosowania „zwielokrotnionej perspektywy badawczej" do konkretnych przykładów, wykorzystując własne badania nad amerykańskimi for­ tunami dynastycznymi i elitami Wysp Tonga. „Powiedzenie wszystkiego" (niestety, bez intelek­ tualnego radykalizmu Markiza de Sade), a to oznacza przedstawienie całości lokalnego świata równolegle z procesami wykraczającymi znacznie poza lokalność, a oddziałującymi na nią. „Po­ wiedzenie więcej" przez typową dla dziennikarstwa (chodzi o typ wyobraźni badawczej) umiejęt­ ność docierania do możliwie szerokiego spektrum miejsc wytwarzających dyskurs. Część trzecia zawiera dotąd niepublikowane eseje, w których autor próbuje zastanowić się nad samą ant­ ropologią (kulturą profesji), inspirującym oddziaływaniem feminizmu, studiów postkolonialnych, czy tradycji własnej dyscypliny, analizując również wpływ zmian „demograficznych" w obrębie antropologii, w szczególności fakt, że antropologowie nie są już niemal wyłącznie ludźmi z kręgu euro-amerykańskiego, co powoduje m.in. problemy z tożsamością badacza w relacji do badanego, czy choćby definiowaniem standardów nauczania. Książka z pewnością nie stanowi małej rewolucji w rodzaju tej, którą wywołały wcześniejsze publikacje współautorstwa Marcusa, wymienione przeze mnie na początku. Powodem jest częś­ ciowe powielenie znanych już treści z tych wcześniejszych publikacji. Niewątpliwie natomiast demityzuje i odczarowuje tzw. antropologię postmodernistyczną, wskazuje też na możliwości (jedną z możliwych dróg) przekładu rozbudowanej teorii, w którą obrosła antropologia interpretatywna na praktykę badawczą. Z tych dwóch powodów praca ta może być dla wielu in­ teresująca i inspirująca. Marcin Brocki Polskie opisywanie świata. Od fascynacji egzotyką do badań antropologicznych, A. Kuczyński (red.), Katedra Etnologii Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2000, ss. 289 Książka Polskie opisywanie świata. Od fascynacji egzotyką do badań antropologicznych jest jak dotąd jedyną publikacją, która omawia tę problematykę wieloaspektowo. Zawiera ona bowiem materiały z interdyscyplinarnej konferencji naukowej, zorganizowanej we Wrocławiu w dniach 4-5 października 1996 roku. Uczestniczyli w niej etnografowie, historycy, geografowie i socjo­ logowie, którzy zajmowali się przeszłością i teraźniejszością polskich zainteresowań ludami świata. Wygłaszane przez nich referaty ukazywały nie tylko dorobek badaczy obcych kultur w kontekście całokształtu ich dokonań, ale też uwarunkowania zróżnicowanego charakteru relacji etnograficz­ nych, sporządzanych przez uczonych i amatorów. Konferencja zamykała cykl imprez towarzy­ szących wystawie Polskie opisanie świata, otwartej we wrocławskim Muzeum Etnograficznym we wrześniu 1995 roku. Powyższy fakt miał istotny wpływ na tematykę wystąpień. Obok omówienia i oceny „polskiego opisywania świata", drugim wyróżniającym się blokiem problemowym było tworzenie pozaeuropejskich kolekcji w rodzimych placówkach muzealnych. Większość referatów koncentrowała się na prezentacji sylwetek i dorobku polskich badaczy, obserwatorów obcych kultur oraz kolekcjonerów egzotycznych wyrobów, którzy prowadzili swoją działalność w różnym czasie na przestrzeni kilku stuleci. W pierwszej części książki zamieszczone są artykuły poświęcone staropolskim opisom sporzą­ dzonym przez podróżników i duchownych. Franciszek M . Rosiński omawia tu udział Benedykta Polaka w legacji do chana mongolskiego, Dariusz Rott charakteryzuje pierwszy opis Islandii opracowany przez Daniela Vettera. Wiktoria Blacharska przedstawia obraz krajowców z mórz południowych zawarty w książce Jerzego Forstera, Podróż naokoło świata, Filip Wolański zaś ocenia wartość relacji Andrzeja Jordána o Ziemi Świętej. Należy podkreślić, że niektóre fragmenty staropolskich tekstów jeszcze dziś stanowią cenne źródło wiedzy etnograficznej. Zwraca na to uwagę Wiktoria Blacharska, prezentując dokonania Jerzego Forstera, uczestnika wyprawy Jamesa Cooka. Zdaniem autorki, sporządzone przez niego opisy, szkice narzędzi i ozdób tubylców wraz z rysunkami podróżującego z nim Hodgesa umożliwiają rekonstrukcję zewnętrznego obrazu �226 RECENZJE I OMÓWIENIA ludności odwiedzanych przez ^Resolution" wysp. Jednak podstawową konkluzją, jaką można wynieść z lektury zamieszczonych w książce opracowań, jest stwierdzenie, że najwcześniejsze relacje zawierają interesujące, choć nie zawsze wiarygodne wiadomości o nieznanych dotąd krajach; dla współczesnych badaczy są one przede wszystkim ważnym świadectwem mentalności i wiedzy ich autorów. Wyrażane w dawnych relacjach opinie pozwalają też ocenić wpływ środowiska, z jakiego wywodzili się podróżnicy, na sposób postrzegania przez nich obcej kulturowo rzeczywistości. Artykułem podsumowującym staropolską wiedzę etnograficzną jest „Wyobrażenie ludów świata w kalendarzach polskich w XVIII wieku", autorstwa Bogdana Roka. Zawiera on przy­ kłady charakteryzowania obcych społeczności w popularnych drukach wychodzących w War­ szawie i Krakowie oraz ukazuje wpływ zawartych tam informacji na kształtowanie się etnicznych stereotypów. W dalszej części książki omawiane są dokonania osób zajmujących się kulturami tubylczymi w X I X i X X wieku. Wśród nich znaleźli się podróżnicy, emigranci, zesłańcy, badacze specjalizujący się w różnych dziedzinach wiedzy, dla których poznanie obcych ludów stanowiło główny lub tylko marginesowy cel wypraw. Działalności ich wszystkich nie sposób przedstawić w jednej książce. Dlatego zaprezentowano tu sylwetki wybranych osób, których prace dają wyobrażenie o kierunkach i charakterze polskich zainteresowań etnograficznych. Szkoda, że w tomie zabrakło omówienia dokonań Aleksandra Lecha Godlewskiego, choć publikacja jest poświęcona właśnie jego pamięci. W książce zostało wyraźnie zaakcentowane, że badacze, podróżnicy i ludzie jeżdżący po świecie w rozmaitych celach pozostawili po sobie różnorodną spuściznę. W opracowaniach po­ święconych Konstantemu Podhorskiemu, Bogdanowi Szczygłowi, Marianowi Raciborskiemu i Borysowi Małkinowi uwaga autorów koncentruje się na ich działalności kolekcjonerskiej. Inne omawiane postacie - Antoni Muchliński, Jan Grzegorzewski, Bronisław Zaleski, Jan Czekanowski i Michał Siedlecki - charakteryzowane są pod kątem ich naukowych dokonań. Artykuły te, obok wiadomości o życiu i działalności badaczy, zawierają wiele wnikliwych uwag dotyczących wkładu, jaki wnieśli w rozwój wiedzy etnograficznej. W najszerszym kontekście została zaprezen­ towana sylwetka Bronisława Zaleskiego. Antoni Kuczyński przedstawił go jako skazańca wcielo­ nego do carskiej armii oraz badacza historii i etnografii Kazachów. Jego dokonania doceniono dopiero dziś, m.in. dzięki studiom rosyjskich uczonych. Na artykuł warto zwrócić uwagę również z tego względu, że Zaleski jest w książce jedynym reprezentantem pokaźnej, i co ważniejsze, bardzo zasłużonej dla nauki, grupy dziewiętnastowiecznych zesłańców. Ciekawym uzupełnieniem tekstów ukazujących dorobek obserwatorów, badaczy czy miłoś­ ników lokalnych kultur są opracowania, w których zostały omówione różne aspekty działalności poznawczej. W artykule Stanisława Czarnieckiego, „O Rudolfie Zuberze i jego rewelacjach z ba­ dań w Argentynie" zawarte są np. bardzo interesujące stwierdzenia dotyczące postaw naukowych. Autor opisuje tu dokonania wybitnego geologa, który jako ekspert naftowy zyskał uznanie w skali światowej. Nauka stanowiła dla niego najwyższą wartość, ocena innych badaczy zaś uzależniona była od ich przydatności w budowaniu własnych teorii. Scharakteryzowaną w arty­ kule „postawę zuberowską" przeciwstawił Czarnecki poglądom Stanisława Staszica, według którego nauka powinna służyć człowiekowi. Ciekawym ujęciem wyróżnia się artykuł Zbigniewa Wójcika, „Problematyka etnologiczna w XIX-wiecznych publikacjach polskich badaczy przy­ rody". Autor zwraca w nim uwagę na właściwy tej grupie sposób postrzegania lokalnych kultur, polegający na ukazywaniu związków między ich osobliwościami, a specyfiką środowiska natural­ nego. Ów determinizm przyrodniczy widoczny jest w pracach wybitnych geologów - Ignacego Domeyki i Józefa Siemiradzkiego oraz biologów - Jana Sztolcmana i Konstantego Jelskiego. Innym opracowaniem, omawiającym kwestię uwarunkowań określonego widzenia rzeczywis­ tości, jest artykuł Marka Tracza, „Świeckie oblicze Świętego Miasta. Obraz Jerozolimy w polskich relacjach pielgrzymich z połowy X I X wieku". Przedmiotem rozważań są tu spostrzeżenia pątni­ ków podróżujących do Ziemi Świętej. Ich dalekie od obiektywizmu relacje stanowią przykład oceniania faktów w kontekście dziejów biblijnych. Autor pisze, że „[...] pielgrzymka to specyficzny rodzaj podróży, rządzący się swoistymi prawami, które rzutują na sposób postrzegania i rela­ cjonowania otaczającej pątnika rzeczywistości. Jest to droga do jasno określonego, znanego �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 227 i „zadanego" celu, w którym chodzi nie tyle o eksplorację nieznanego, ile intensywne przeżywanie i utwierdzenie się w prawdach już głęboko zinternalizowanych. Stąd relacje pielgrzymie koncen­ trują się z reguły na treściach religijnych, a ubogie są w wątki świeckie" (s. 66). Inne elementy rzeczywistości interesowały turystów. Ewa Kulak, w artykule „Hiszpańskie tańce ludowe w relacjach polskich podróżników na przestrzeni X I X i X X wieku" pisze, iż obok corridy, największą atrakcją pobytu w Hiszpanii były popisy artystów występujących w spek­ taklach organizowanych dla cudzoziemców. Dlatego też „echa fascynacji tańcem znajdujemy w niemal wszystkich relacjach osób podróżujących po Półwyspie Iberyjskim" (s. 87), przy czym własne impresje przeważają w nich nad rzeczowym opisem. Na koniec autorka stwierdza, że „raczej osobista kultura niż wiedza kierowała postrzeganiem wymowy tańca i ona przesądzała 0 jego akceptacji lub odrzuceniu" (s. 96). Obydwa wymienione tu teksty dowodzą, że refleksje przygodnych obserwatorów, zawierające charakterystyki obcych społeczności, są bardziej świadectwem mentalności piszących, niż wartoś­ ciowym materiałem etnograficznym. Inną wymowę ma obszerny artykuł Mieczysława Trojana, „Cywilizacyjny wymiar różnic kulturowych na kontynencie europejskim w opiniach polskich podróżników ( X I X - X X stulecie)". Dowodzi on bowiem, że relacje amatorów poszerzają zakres wiedzy etnograficznej i są przydatne w poszukiwaniu różnorodnych kontekstów, uzupełnień 1 porównań. Autor pisze, iż „w większości z nich informacje, chociaż nie zawsze doniosłe, dokładne i bezstronne, pochodzą zazwyczaj z pierwszej ręki i stanowią średniej wartości materiał źródłowy" (s. 54). Powyższe wnioski zostały oparte na analizie wielu opracowań sporządzonych przez podróżników. Materiały te pozwoliły autorowi określić zakres i znaczenie relacji dotyczą­ cych cywilizacyjnego wymiaru zróżnicowania tradycyjnych kultur europejskich oraz wyodręb­ nić charakterystyczne przykłady postrzegania określonych ludów. Oprócz tekstu M . Trojana w książce zamieszczono kilka innych ważnych opracowań ujmujących syntetycznie lub prze­ krojowo dokonania Polaków w poznawaniu kultur różnych stron świata. Taki charakter mają artykuły Arkadiusza Żukowskiego, „Polskie badania etnologiczne w Afryce Południowej - próba syntezy", Marii Paradowskiej, „Polskie XIX-wieczne penetracje etnograficzne w Ameryce Łaciń­ skiej" oraz Edwarda Pietraszka, „Etnografia polska na Kresach do lat trzydziestych X X wieku". Ostatnią wyróżniającą się w książce grupą tematyczną są omówienia prac prowadzonych przez współczesnych badaczy. Warto tu przede wszystkim zwrócić uwagę na artykuł Iwony Kabzińskiej, „W kierunku zrozumienia i interpretacji. Polska ekspedycja etnograficzna w Mon­ golii". Autorka prezentuje w nim efekty najszerszego w naszej powojennej historii programu badań terenowych realizowanych poza granicami kraju; omawia zakres prowadzonych prac, dokonania poszczególnych uczestników ekspedycji oraz ocenia ich znaczenie dla rozwoju świato­ wej mongolistyki. Z kolei Aleksander Posern-Zieliński w artykule „Polskie badania etnologiczne w Ameryce Łacińskiej po 1945 roku" odtwarza historię naukowych zainteresowań kontynentem latynoamerykańskim oraz charakteryzuje ich główne tendencje i osiągnięcia. Warto dodać, że w obydwu opracowaniach została podkreślona rola wybitnych inspiratorów pozaeuropejskich badań terenowych - prof. Witolda Dynowskiego, organizatora i kierownika ekspedycji mongolskiej oraz prof. Marii Frankowskiej, która była inicjatorką szeroko zakrojonych prac na kontynencie amerykańskim i skupiła wokół siebie grono ludzi zainteresowanych problematyką indiańską. Nieco inny charakter ma artykuł Jacka Łapotta, „Etnologiczne ekspedycje afrykańskie Mu­ zeum Narodowego w Szczecinie - zbiory muzealne jako źródło etnograficznego poznania kon­ tynentu". Autor omawia w nim rezultaty badań penetracyjnych prowadzonych przez tę placówkę i charakteryzuje pozyskane obiekty. Ciekawym ujęciem wyróżnia się opracowanie Ryszarda Verbicha, „Afryka z bliska i z dala. Szkice z historii poznańskiego ośrodka etnograficznego". Został w nim przedstawiony wpływ realiów PRL-u i czasów nam współczesnych na możliwości realizowania badań pozaeuropejskich. Problem ten jest omówiony na przykładzie doświadczeń Instytutu Etnologii U A M . Choć publikacja zawiera materiały z konferencji międzynarodowej, prace zagranicznych auto­ rów prezentowane są ubogo. Oprócz artykułu Tamary Bairasauskaite o Antonim Muchlińskim zamieszczono tu jeszcze tekst Oksany Sapelak, „Początki zainteresowań badawczych uczonych �228 RECENZJE I OMÓWIENIA ukraińskich obcymi kulturami etnicznymi". Na drugie opracowanie warto zwrócić uwagę z tego chociażby względu, że działalność reprezentantów innych narodów na wschodnich kresach Rze­ czypospolitej, nie należy u nas do tematów szeroko znanych. Inna sprawa, czy opublikowanie go właśnie w tej książce jest całkiem zasadne, jako że dotyczy ona polskiego opisywania świata. Zabrakło w niej natomiast szerszego omówienia historii zainteresowań ludoznawczych niektórymi regionami oraz podsumowania dorobku kilku wybitnych znawców kultur pozaeuropejskich, że wspomnę tylko Bronisława Malinowskiego, Benedykta Dybowskiego, Wacława Sieroszewskiego, Józefa Kowalewskiego czy Jana Stanisława Kubarego. Ich najważniejsze osiągnięcia zostały tu jednak przynajmniej zasygnalizowane, dzięki czemu czytelnicy otrzymują w miarę pełny obraz wkładu Polaków w rozwój wiedzy etnologicznej o świecie. Anna Milewska-Młynik Andrzej Bieńkowski, Ostatni wiejscy muzykanci. Ludzie, obyczaje, muzyka, Warszawa 2001, Pruszyńki i S-ka Choć książka Andrzeja Bieńkowskiego nie jest z założenia pozycją naukową, warto ją polecić badaczom społecznym, a badaczom kultury wiejskiej w szczególności. Album ten zawiera nie tylko interesujący i kompetentnie zebrany materiał, ale jest także przykładem wspaniałej postawy badawczej. Środowisku miłośników i badaczy polskiej muzyki ludowej nie trzeba przedstawiać Andrzeja Bieńkowskiego. Z wykształcenia artysta malarz, profesor Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, stał się z zamiłowania etnografem i cenionym znawcą kultury muzycznej Polski centralnej. Jego wysiłki, by zachować przed zapomnieniem twórczość wiejskich muzykantów zostały docenione - Andrzej Bieńkowski jest laureatem nagrody imienia Oskara Kolberga. Wydany w tym roku album wraz z płytą kompaktową stanowią uwieńczenie dwudziestu lat poszukiwań i prób za­ chowania twórczości odchodzącego już pokolenia wiejskich muzykantów okolic Radomia, Rawy Mazowieckiej, Tomaszowa Mazowieckiego i Łowicza. Wydawnictwo to, jak już wspomniałam składa się z albumu i płyty kompaktowej. Sam album, oprócz zdjęć wykonanych w latach 1981-2000, zawiera krótkie wprowadzenie w świat kultury muzycznej wsi oraz „Zeszyty Etnograficzne", swego rodzaju dziennik z wypraw, prowa­ dzony od 1982 roku. Całość uzupełnia mapa obszaru badań z zaznaczonymi regionami i mikro­ regionami etnograficznymi oraz schemat odzwierciedlający muzyczny ród Kędzierskich z Rdzuchowa i ich uczniów. Album ten, choć z założenia nie jest pracą naukową, cechuje się systematycznością i wnikli­ wością badań. Dwadzieścia lat niemalże penetracji środowiska wiejskiego, nieustanne wypyty­ wanie o skrzypków i nie zrażanie się odpowiedzią: „już poumierały", dało wspaniałe archiwum kultury tego regionu. We „Wstępie" Andrzej Bieńkowski żywym językiem i w sposób bardzo interesujący wprowa­ dza czytelnika w świat muzyki wiejskiej. Zgodnie z tytułem albumu, jest to opowieść o ludziach, ich obyczajach i wierzeniach oraz muzyce, która w tym wszystkim jest głęboko osadzona. Opo­ wieść o świecie, który w dwudziestym wieku uległ rozkładowi pod wpływem postępu technicz­ nego, a zwłaszcza pojawienia się radia, a potem telewizji (proces ten nasilił się po II wojnie światowej). Świecie, w którym żywa muzyka grana i śpiewana stanowiła nieodłączny element życia i budziła wielkie emocje. Świecie, w którym każdy mieszkaniec wsi potrafił przybębnić skrzypkowi i zaśpiewać mu do ucha motyw ulubionego mazura. Jest to też smutna opowieść o tym, co zostało z tej pięknej, żywej kultury, gdy wtłoczono ją na scenę. Choć Andrzej Bieńkowski zaznacza, że jego książka nie jest pozycją naukową, stawia on ważne dla etnomuzykologu i etnologii pytania i zabiera, moim zdaniem, ważny głos w tej dyskusji. Pokazuje, że często kategorie badaczy muzyki ludowej nie przystają do badanego przez niech świata muzyków i śpiewaków wiejskich. Dlatego autor podkreśla, że bada muzykę wiejską, a więc �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 229 także grane prze muzyków wiejskich fokstroty i rumby. Stawia pytanie: czy to naprawdę ostatni wiejscy muzykanci? Odpowiedź na nie zależy od tego, co uznamy za muzykę wiejską - skoro „wiejskie" są grane w wiejski sposób rumby, to dlaczego nie grane na syntezatorze oberki. Wobec zanikania pokolenia muzyków grających w tradycyjny sposób, na kulturę muzyczną wsi składać się w przyszłości będą tylko zespoły folklorystyczne oraz współczesne już zespoły muzyczne, grające na weselach i zabawach, często przyjeżdżające z miasta. Jak sam Andrzej Bieńkowski stwierdza: „Nie jest łatwo odpowiedzieć jednoznacznie na te pytania wobec tego, co stało się z folklorem w ciągu kilkudziesięciu lat instytucjonalizowania, komercjalizowania i edukowania wiejskich muzyków i śpiewaków." Od samych badaczy zależy odpowiedź na pytanie, co stanowi przedmiot ich badań - czy podtrzymywana przez zespoły folklorystyczne tradycja muzyczna (często rekonstruowana, a nie przekazana przez starsze pokolenie), czy też faktyczna kultura muzyczna wsi. Andrzej Bieńkowski posługuje się w swych badaniach nie tylko zapisem magnetofonowym, ale także fotografuje i filmuje muzykantów. Fotografie wspaniale dopełniają opowieść o kulturze wsi. Album ten stanowi interesujący zapis zmieniającego się oblicza wsi, począwszy od lat dwu­ dziestych i trzydziestych dwudziestego wieku, ponieważ autor zamieścił nie tylko własne zdjęcia, ale także te dawne, należące do samych muzykantów. Są to pozowane zdjęcia u fotografa, portrety ślubne sporządzane ze zdjęć z dowodów osobistych oraz okolicznościowe zdjęcia wyko­ nywane przed domem. Najliczniejsze są zdjęcia par młodych z gośćmi weselnymi i muzykantami. Co ciekawe, ostatnie takie zdjęcia, gdzie pojawia się skrzypek wraz z kapelą, pochodzą z lat sześćdziesiątych. Wnikliwy aparat Bieńkowskiego ukazuje nam skrzypków w nowej sytuacji, już nie w otoczeniu weselników czy uczestników wiejskiej zabawy, ale w czasie nagrań. Choć jest to dla nich nowa sytuacja, otoczenie jest naturalne - własny dom lub obejście. Poznajemy muzyków, ich twarze - czasem skupione, pełne napięcia, czasem zaś rozświetlone radością z tworzenia. Twarze artystów. Ich ciała w naturalnej pozycji do gry. Poznajemy wnętrza ich domów i ich obejścia, choć niejedna żona zabrania fotografowania starego domu, „kiedy jest nowy". Muzycy grają często w strojach roboczych, choć niejeden prosi, by poczekać z nagraniami i fotografowa­ niem, aż się umyje i przebierze. Zdjęcia te będą miały kiedyś znaczną wartość, tak przecież wygląda dzisiejsza wieś. Choć nie ma już tradycyjnego współuczestnika „muzyki", czyli śpiewających przyśpiewki uczestników zabawy czy wesela, własna wieś i zagroda stanowią wciąż naturalną scenerię dla tej muzyki. Muzykanci, choć są często starymi, schorowanymi ludźmi, gdy już się uda ich namówić do gry, powracają do lat swej młodości. Muzyka, która znalazła się na płycie jest pełna energii i radości z gry. Co najważniejsze, nie jest to muzyka dostosowana do miejskich gustów, ugładzona, nie jest to muzyka sceny festiwalowej. Andrzej Bieńkowski zawsze prosił o te najstarsze mazurki i obery. Niektórzy skrzypkowie uczyli się od mistrzów urodzonych i dorastających w dziewiętnas­ tym wieku. Tradycja tych melodii i sposobu ich wykonywania jest więc bardzo długa. Nagrania Andrzeja Bieńkowskiego są zapisem tego, czego być może już za kilkanaście lat na wsi nie spotkamy. Ostatni wiejscy muzykanci to roczniki lat trzydziestych i nikt się już od nich nie uczy grania. Może tylko pojedynczy, młodzi, zafascynowani tą muzyką „kawalerowie" z miasta. Jednak to, co najcenniejsze w działalności Bieńkowskiego znajduje się na końcu albumu. Są to „Zeszyty Etnograficzne", lakoniczny zapis licznych, często męczących wypraw do muzykan­ tów. Zapis pełen nazwisk, nazw miejscowości. Jednak ten, kto zada sobie trud wczytania się w te dzienniki, odkryje niejako dopełnienie poprzednich stronnic. Andrzej Bieńkowski potrafił wejść w ten nieufny świat starych, schorowanych, często biednych i samotnych ludzi. Wraz z nim wchodzimy w skomplikowane niuanse antagonizmów między muzykami, problemy rodzinne, gdy żona nie pozwala grać, wzajemne oskarżenia o pijaństwo. Odkrywamy smutną prawdę, że wieś, a nawet własne wnuki, nie chcą już ich słuchać, co więcej - śmieją się z nich. I tu po raz kolejny odkrywamy banalną prawdę - to, jakim się jest badaczem zależy od tego, jakim się jest człowiekiem. Sam autor przyjął pozycję uczeń-artysta - mistrz-artysta. Jak pisze: „Przyjąłem następujące zasady działania: 1. Nie znam się na muzyce ludowej ani na muzykantach. 2. Nauczyć mnie jej mogą tylko muzykanci i ludzie ze wsi. 3. W mojej pracy chcę przyjąć ich (muzykantów) punkt widzenia". Taka i tylko taka metoda okazuje się skuteczna w przypadku �230 RECENZJE I OMÓWIENIA badania zjawisk tak skomplikowanych, jak środowisko artystów, a w tym przypadku byli to wiejscy muzykanci. Pasja Bieńkowskiego, jego upór, pozwoliły dotrzeć nawet do tych, którzy przez 19 lat wzbraniali się przed nagraniami. Jego umiejętność słuchania i autentyczne zainteresowanie ich życiem pozwoliły wysłuchać interesujących historii o konszachtach muzyków z ciemnymi mocami. Wielką zasługą Andrzeja Bieńkowskiego jest nie tylko ogromne archiwum, które pozwoliło ocalić tę bogatą twórczość odchodzącego pokolenia muzykantów, ale też to, co wniósł on w życie ludzi, których nikt nie chciał już słuchać. To dzięki jego nagabywaniom wydobywali ze strychów instrumenty i na nowo powracali - grając - do lat swojej młodości. Wielu z nich pod wpływem nagrań zaczęło grać dla siebie, a czasem nawet dla sąsiadów. Andrzej Bieńkowski po prostu, po ludzku, zaprzyjaźnił się ze swymi mistrzami-muzykami, którzy, gdy odjeżdża, proszą, by o nich pamiętał i czasem odwiedził. Zapewne pięknych historii ze spotkań z ludźmi wsi oraz ich opowieści ma Andrzej Bieńkowski w swej pamięci i zapiskach więcej. Czytając pierwszą część książki czułam niedosyt, pewne wątki można było z pewnością rozwinąć, pewne zjawiska z życia wsi zauważone przez autora mogą stanowić inspirację do dalszych poszukiwań. Są to пр.: wątek o współczesnych weselach, na których do dziś odśpiewuje się oczepiny; interesujący wątek opowieści o muzykach i ich wiedzy magicznej. Jednym z ciekawszych jest też problem wpływu miasta, badaczy tej muzyki i festiwali folklorystycznych na twórczość wiejskich muzykantów i śpiewaków. Pozostaje nam tylko czekać na następne wydawnictwa Autora. Małgorzata Bujak Dariusz Matelski, Niemcy w Polsce w XX wieku, Warszawa-Poznań 1999, Wydawnictwo Nauko­ we PWN S.A., ss. 464 Kilka lat temu moją uwagę zwróciła książka Dariusza Matelskiego Mniejszość niemiecka w Wielkopołsce w latach 1919-1939 (Poznań 1997), która opisywała ważny fragment historii mojej „małej ojczyzny". Dlatego w „Etnografii Polskiej" (t. X L I I : 1998) opublikowałem jej omówienie, zwracając uwagę na brak monograficznych opracowań losów mniejszości narodowych zamiesz­ kujących w I I Rzeczypospolitej. Z innych względów publikacja ta zwróciła uwagę specjalistów zajmujących się badaniami stosunków polsko-niemieckich i została przez nich zrecenzowana. Jedną z najciekawszych recenzji opublikował w Przeglądzie Zachodnim Jerzy Krasuski, podkreś­ lając „przedstawienie w książce problemu mniejszości niemieckiej ze zrozumieniem racji obu stron" (nr 3 (288): 1998, s. 237). Podkreślił on również, że niezależnie od realnego zagrożenia, jakie stanowiły dla polskiego bytu państwowego poczynania Niemiec, nie wolno się godzić na usprawiedliwianie tym nierzetelności historiografii . Kontynuując badania niemcoznawcze prowadzone na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, D. Matelski opublikował dwa lata później książkę, która opisuje losy Niemców zamieszkujących na ziemiach polskich w całym X X stuleciu. Znaczące poszerzenie ram czaso­ wych, podkreśla chęć powiązania nieodległej przeszłości z teraźniejszością. Przyjęcie za cezury czasowe lat 1918 i 1998 jest w pełni uzasadnione, co autor precyzyjnie wyjaśnił we „Wstępie". Zrozumiałe jest również wyznaczenie zasięgu terytorialnego rozważań zgodnego z obszarem, jaki w danym czasie historycznym obejmowało państwo polskie. Przeglądając polskie periodyki naukowe, ze zdziwienie stwierdziłem, że brak w nich recenzji omawianej pozycji. Chociaż nie specjalizuję się w problematyce niemcoznawczej, postanowiłem przedstawić koncepcję całości i podzielić się refleksjami, do jakich skłoniła mnie lektura. Uważam bowiem, że niezależnie od oceny całości - akceptacji bądź dezaprobaty dla zawartych w niej poglądów, pozycja ta zasługuje na upowszechnienie. 1 1 Por. także recenzja Stanisława Żerko w Dziejach Najnowszych, r. X X X : 1998, nr 3. �RECENZJE I OMÓWIENIA 231 Książkę tworzy sześć rozdziałów, w których autor zaprezentował chronologicznie dzieje Niemców mieszkających w Polsce w X X w. Tylko rozdział pierwszy ma charakter wprowadze­ nia ukazującego osadnictwo niemieckie przed 1918 r. W kolejnych znajdujemy opis działalności Niemców w czasach: I I Rzeczypospolitej, okupacji hitlerowskiej 1939-1945, Polski Ludowej i Ш Rzeczypospolitej. Chronologiczny tok narracji burzy rozdział szósty, w którym przedstawio­ no przegląd historiografii badanego problemu. Autor zapewne uznał, że w ten sposób lepiej podsumuje wcześniejsze dywagacje. Zamiast tego otrzymaliśmy jednak coś w rodzaju podwójnego zakończenia. Czy zabieg ten był konieczny? Wydaje się, że nie, ponieważ książka została zaopa­ trzona w niezwykle rozwinięty aparat naukowy (bibliografia, indeksy, aneksy, wykaz skrótów), który łącznie zajmuje ponad sto dwadzieścia stron. Sama bibliografia, co prawda obejmująca wyłącznie pozycje cytowane, to kilkaset pozycji na trzydziestu sześciu stronach (s. 362-398). Książkę wzbogacają również bardzo rozwinięte, miejscami może nawet z przesadą, przypisy. Została ona jednak pomyślana jako synteza i dlatego nie mogła zostać pozbawiona aparatu naukowego. Trzeba w tym miejscu dodać, że niezwykle staranne opracowanie edytorskie jest mocną stroną książki (czytelne i dobrze opisane mapy, tabele, zdjęcia). Pisząc o losach ludności niemieckiej w Polsce w X X w. D . Matelski musiał przedstawić również stosunek Polaków (i polskich władz, gdy takowe istniały) do niej. Podjął się więc zadania niezwykle trudnego, bo obciążonego ogromnym bagażem emocji, uprzedzeń, stereotypów i ra­ chunków wzajemnych krzywd. Dlatego niezwykle ważne było zachowanie dystansu do opisywa­ nych wydarzeń. Czy autorowi udało się to w pełni? Na to pytanie z pewnością odpowie sobie każdy czytelnik po zakończeniu lektury. Moim zdaniem, w książce widoczna jest dbałość o wielo­ stronną prezentację kontaktów polsko-niemieckich w opisywanym okresie. Przytoczenie licznych przykładów antyniemieckich zachowań polskiej strony (głównie w pierwszej połowie X X w.) stwarza miejscami pewien dyskomfort czytelnikowi nieprzygotowanemu do przyjęcia takiej trud­ nej prawdy. Jednak właśnie to jest zasługą autora, który podjął próbę walki ze stereotypami i funkcjonującymi nadal zafałszowaniami historii. Przykładem może być sprawa działalności tzw. V kolumny w 1939 г., z której uczyniono w okresie P R L ideologicznego straszaka, służącego utrzymywaniu antyniemieckich nastrojów . Obok przeglądu wydarzeń politycznych w omawianej publikacji znajdujemy również opis działalności gospodarczej Niemców i ich wkładu w rozwój kulturalny ziem polskich. Z podobną starannością zaprezentowano represje i prześladowania ludności polskiej podczas okupacji, jak też wysiedlenia Niemców po zakończeniu wojny. Co ważniejsze, autor nie poprzestał na analizie wpływu polityki państwa polskiego i niemieckiego na kształt stosunków między oboma narodami, ale pokusił się również o przedstawienie postaw ludzkich, czyli działań, na jakie się owa polityka przekładała w praktyce dnia codziennego. Wykorzystał do tego celu kwerendę prasową i badania socjologiczne, powtarzając niekiedy swoje wcześniejsze ustalenia, na przykład dotyczące podzia­ łów społecznych występujących w Wielkopolsce po 1918 г., gdy miejscowych Niemców uznawano za „swoich", a napływowych Polaków z Małopolski za „obcych" (s. 138-139). Konstrukcja omawianej książka różni się znacząco od wcześniejszej publikacji, poświęconej Niemcom w Wielkopolsce. O ile tam w kolejnych rozdziałach omawiano poszczególne dziedziny działalności mniejszości niemieckiej (organizacje polityczne, życie gospodarcze, religijne itd.), to znacznie dłuższy okres historyczny badany w tym przypadku, skłonił autora do ścisłego pod­ porządkowania narracji układowi chronologicznemu. W efekcie rozdziały od drugiego do piątego prezentują, obok analizy wydarzeń politycznych, także wydarzenia kulturalne i związane z życiem religijnym Niemców zamieszkujących na ziemiach polskich. Fragmenty te z pewnością zainteresu­ ją nie tylko historyków, ale także etnologów, religioznawców i specjalistów z innych dziedzin. Niemcy w Polsce w XX wieku to książka, której znaczenie upatruję w sposobie podjęcia ważnego problemu historycznego, związanego z obecnością niemieckiej grupy etnicznej na zie­ miach polskich w ubiegłym stuleciu. Autor uczynił to nowatorsko, nie przemilczając trudnych 2 2 Problem V kolumny omówił Jerzy Krasuski w cytowanej wyżej recenzji opublikowanej przez Przegląd Zachodni. �232 RECENZJE I OMÓWIENIA momentów we wzajemnych stosunkach. Zaprezentowany przez D . Matelskiego wywód sprowa­ dza się w istocie do ukazania splotu niezwykle skomplikowanych wydarzeń historycznych, które postawiły na początku stulecia oba narody naprzeciw siebie. Dopiero przemiany polityczne ostatniej dekady X X w. - likwidacja P R L i zjednoczenie Niemiec, diametralnie zmieniły ten stan rzeczy. Wyraziło się to w całkowitej zmianie statusu prawnego mniejszości niemieckiej w Polsce, usankcjonowanej przez podpisanie 17 czerwca 1991 r. traktatu polsko-niemieckiego o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy. Bezsprzecznie, po 1991 r. historia kontaktów Polaków z Niemcami przestała być dla władz polskich i niemieckich elementem kształtującym ideologiczne podstawy wzajemnej wrogości. Stworzyło to nie tylko nową jakościowo sytuację polityczną w stosunkach wzajemnych, ale wyznaczyło również lepsze warunki funkcjonowania mniejszości niemieckiej w Polsce. Oma­ wiana książka dowodzi dynamizmu tych przewartościowań i zaangażowania w nie obu stron (druk wsparły: Fundacja Współpracy Polsko-Niemieckiej i Instytut Historii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu). Warto na koniec dodać, że autor z godną odnotowania otwartością zaprezentował również trudności, jakie występują obecnie w kontaktach wzajemnych. Uczynił to miejscami z dużym poczuciem humoru. Przykładem niech będzie przytoczona w rozdziale piątym frapująca sys­ tematyka nielegalnych metod nabywania przez Niemców ziemi w Polsce. Obejmuje ona sześć sposobów, określonych kolokwialnie, jako: „na nieboszczyka, na polską żonę, na pętlę kredy­ tową, na fundację, na ewangelika, na spółkę mniejszościową" (s. 290-291). Wysoko oceniając prezentowane dzieło nie mogę się powstrzymać od kilku uwag dotyczących tego, co zakłócało mi nieco lekturę. Mam na myśli nie zawsze chyba do końca przemyślane wtręty, z przesadą podkreślające np. wkład Niemców w rozwój cywilizacyjny Polski (s. 37). W tekście podane zostały wytłuszczonym drukiem, co jakby zawiera w sobie domniemanie o braku intelektualnego przygotowania czytelnika do przyjęcia tej informacji. Wydaje mi się, że znaczenia owego wkładu nikt rozsądny (nie mówię wykształcony) nie mógłby nawet próbować zanegować. Trzeba również uprzedzić czytelnika, że znajdzie w książce powtórzenia informacji z niektórych wcześniejszych publikacji autora. Jest to w pewnym sensie zrozumiałe, jako że losy Niemców w międzywojennej Wielkopolsce np. są częścią całego obrazu wzajemnych kontaktów polsko-niemieckich w X X w. i dlatego należało o nich również opowiedzieć. Polecając lekturę książki Dariusza Matelskiego dodajmy, że wymaga ona od czytelnika sporego skupienia. Zamiast utartych sądów i kształtowanych przez wiele pokoleń stereotypów, opisuje bowiem dzieje trudnego sąsiedztwa zawierające racje obu stron - polskiej i niemieckiej. Konkluzje, do jakich dochodzi autor nie zawsze są łatwe do zaakceptowania, a często nawet prowokują do sprzeciwu i skłaniają do polemiki. Zapewnia to czytelnikowi lekturę nie tylko pouczającą, ale również interesującą. Dzięki temu książka wypełnia istniejącą dotąd poważną lukę w naszej wiedzy o grupie etnicznej, która wniosła istotny wkład w rozwój wielonarodowej Rzeczy­ pospolitej i wpłynęła na jej wielokulturowe oblicze . 3 Andrzej Furier Antoni K r oh, Sklep potrzeb kulturalnych, Wydawnictwo Prószyński i S-ka, Warszawa 1999, ss. 274 Podhale to miejsce symboliczne, region-mit, znak rozpoznawany przez ludzi nauki i sztuki, a także przez odbiorców ich dzieł. Opisywanie tego fragmentu przestrzeni Polski nie jest z pewnoś­ cią wyłączną domeną etnografów, ale przede wszystkim mitografów. Otóż, zwyczajowo przyjęło się, 3 Na pierwszej konferencji na ten temat, zorganizowanej przez U J w 1997 г., podkreślano brak polskich publikacji z tej dziedziny. Por. A. Furier, Problemy wielokulturowości społeczeń­ stwa polskiego. Konferencja w Instytucie Polonijnym Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny, t. L I X : 1997, z. 3, s. 205-207. �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 233 że góralskie znaczy piękne, bo odwieczne, archaiczne, cudem dochowane do naszych czasów. Niewiele jest krain, które kochano by tak namiętnie, natarczywie i w sposób tak bardzo zaślepiony. Fenomenowi Podhala postanowił stawić czoło Antoni Kroh, urodzony w 1942 roku, historyk kultury, etnograf, tłumacz literatury czeskiej i słowackiej. W środowisku etnologicznym dał się już poznać jako autor Współczesnej rzeźby ludowej Karpat Polskich (1974) i „Prywatnego leksykonu współczesnej polszczyzny", który był drukowany na łamach Polskiej Sztuki Ludowej. Konteksty (1991, nr 1). Wspomnianemu regionowi poświęcił także najnowszą pracę zatytułowaną Sklep potrzeb kulturalnych. Może on zaskoczyć wszystkich czytelników przywykłych do lektury klasycz­ nej prozy etnograficznej. Kroh, w bardzo przystępnej formie, snuje swoją opowieść o latach dorastania spędzonych na Podhalu, w Bukowinie, gdzie przybył do swojej ciotki w związku z przewlekłą astmą, którą uleczyć miał górski klimat. Nieco uważniejsza lektura dwudziestu czterech rozdziałów, z których składa się cała praca, wskazuje jednak, że mamy w tym przypadku do czynienia z niezwykle poważną rozprawą antropologiczną opartą na trzech powiązanych ze sobą ujęciach. Pierwsze z nich autor poświęcił przenikaniu się kultur, opisując trudne do zburzenia mury, jakie wyrastały pomiędzy swoimi - wychowanymi i urodzonymi na Podhalu, a obcymi - letnikami, panami, a nawet najbliższymi sąsiadami - Łemkami. Na uwagę zasługuje bardzo odważne domaganie się prawdy o akcji „Wisła", a szczególnie o wysiedlaniu Łemków i Podhalanach, pośpiesznie zaj­ mujących dopiero co opuszczone przez sąsiadów gospodarstwa. Drugi wątek ukazuje kulturę ludową i jej, wasalne czasem, uzależnienie od ideologii PRL-u, czego kwintesencją było utworze­ nie muzeum Lenina w Poroninie. Ujęcie trzecie ogniskuje się na materialnych atrybutach tego, co uważa się za cechę charakterystyczną kultury ludowej Podhala. Zasadniczym spoiwem wymienionych powyżej wątków jest, jak sądzę, demitologizacja kul­ tury ludowej Podhala. Pozostałą część książki wypełniają fragmenty autobiograficzne, które - czyniąc lekturę bez wątpienia przyjemną - nie wpływają jednak na zasadniczy przekaz. Relacja swój-obcy stanowi, jak już wspomniałam, jeden z kluczowych wątków książki. Swoi - dla górali - to ci, którzy mówią tym samym językiem, myślą 'po góralsku', są tutejsi i wierzą w tego samego Boga. Wszyscy, którzy nie mieścili się w tym schemacie uważani byli za dziwaków, przedmiot niewybrednych kpin, a nawet obiekt słusznej agresji. Byli po prostu obcy. Autor omawianej pracy dużo uwagi poświęca poszukiwaniu granic kultury góralskiej. Występo­ wał tutaj wyraźny konflikt między ideologicznymi ustawami kolejnych rządów (od Austro-Węgier po P R L ) a lokalnym poczuciem przynależności. Elity naukowe i artystyczne związały górali z kulturą polską dopiero w drugiej połowie X I X wieku; samym góralom kwestia powyższa dość długo była raczej obojętna. Tatry bowiem, wraz z najbliższą okolicą, stanowiły kulturalną i gospodarczą całość, wewnętrznie zróżnicowaną, ale należącą do wielkiej kultury karpackiej. Ojczyzna duchowa ważniejsza była, mówi Kroh, od podejmowanych gdzieś daleko decyzji urzędników i etnografów. Wyłomem w tej idealnej wspólnocie byli Łemkowie: wyznawcy obrządku wschodniego, „ludzie ruscy", właściciele nieznanych wcześniej sadów, hodowcy zwierząt innych, niż odwieczne owce. Ta urozmaicona gospodarka sprawiła, że wiodło im się lepiej od miejscowych. Akcja „Wisła" spadła góralom, jak z nieba: pozbyli się obcych, zajęh część ich gospodarstw, resztę porosła trawa i zmowa milczenia. Czasy PRL-u to drugi z wyraźnych motywów całej książki. Romans góralszczyzny z ideologią socrealizmu, a potem PRL-u, był długi i owocny. Jego początki sięgają czasów pobytu Lenina na Podhalu. Muzeum ojca rewolucji utworzono w najpiękniejszej poronińskiej chacie, a w rzeczy­ wistym miejscu jego pobytu w Białym Dunajcu powołano do życia stałą wystawę, urządzoną w klasycznym, cepeliowskim stylu. Socrealizm ujednolicił kulturę górali, sprowadził ją do maso­ wych i powielanych wyrazów produkowanych przez oficjalną Cepelię. Uzyskany w wyniku tej manipulacji polski, socjalistyczny góral w odpowiednim stroju stał się nieodzownym elementem państwowych świąt, a góralskie zespoły przygrywały zagranicznym delegacjom. Uległość górali okazała się jednak złudna. Co prawda, stroje, które można było zobaczyć w czerwcu 1979 roku podczas mszy koncelebrowanej przez Jana Pawła I I na nowotarskim lotnisku były identyczne z tymi, które towarzyszyły centralnym dożynkom, ale ludzie je noszący zmienili się diametralnie. Polskość górali stała się antyrządowa, jawnie religijna. �234 RECENZJE I OMÓWIENIA Trzecim wątkiem przewodnim pracy jest atak wymierzony w mit archaiczności kultury Pod­ hala. Co ważne - autor swoje argumenty wspiera rzeczowo, wielostronnie, z dobrze pojętą pasją polemisty. Na pewno nie brak mu brawury, ponieważ godzi w samo jądro utrwalonego stereotypu archaicznej góralszczyzny. I tak, za niewątpliwy atrybut każdego górala powszechnie uchodzi odpowiedni strój, taniec zbójnicki oraz aura 'zbójowania'. Podtrzymywana przez dziesięciolecia koncepcja, wyrażana przy pomocy wierszy, prozy, płócien, fotografii i filmów, przekonywała 0 tym, że w atrybutach tych tkwi szczególna moc obyczajowa. K r oh pamięta dobrze, że pierw­ szym strojem każdego górala był wigon, czyli zwyczajna koszulka do połowy łydek. Znane z występów estradowych stroje dzieci góralskich zostały wymyślone w latach dwudziestych nasze­ go stulecia przez osiadłą na Bukowinie nauczycielkę. To ona założyła przyszkolny zespół i wyna­ jęła krawca, by szył stroje według jej pomysłu. Bardzo wiele wysiłku kosztowało tę animatorkę kultury przekonanie dzieci do występowania w kierpcach. Wolały one 'pańskie' buty, bo kierpce były oznaką ubóstwa. Ongiś wykonywano je z niewyprawionej skóry, nie zdobiono, a w czasie głodu służyły jako namiastka pożywienia. Wprowadzenie dziecięcych strojów do kultury Podhala było naruszeniem symbolicznych znaczeń wpisanych w jej funkcjonowanie. Przykładem mogą być tutaj góralskie portki. Pierwsze cyfrowane portki były dla górala oznaką dojrzałości, kupowano je za pierwszą otrzymaną wypłatę. Dziś są tylko atrakcją turystyczną, a górale wolą nosić dżinsy. Ciągle odnawianą i atrakcyjną legendą pozostają postacie zbójników i ich zbójnicki taniec. Popularny obrazek przedstawia zbójników skaczących przez ognisko w ogromnych czerwonych czapkach obszytych złotą lamówką. Taki wizerunek powielany jest przez cały przemysł pamiąt­ karski. Skąd wszelako wziął się pomysł na czerwone czapki w środku lasu? Jego rodowód sięga węgierskich hajduków z południowej strony Tatr. To oni właśnie nosili wysokie czapy, na które zbójnicy polowali, jak na skalpy. W rzeczywistości były one jednak dużo mniejsze, ich powięk­ szenie zawdzięczamy właściwemu kulturze ludowej przerysowaniu. Po raz kolejny okazuje się zatem, wbrew przyjętemu przekonaniu, że to zwykły przypadek a nie uświęcona tradycja Pod­ halan jest twórcą wzorów kulturowych. Taniec zbójnicki w obecnej postaci to także wynik ingerencji, a nie autochtonicznego trwania. Został on stworzony, jak ustalił Kroh, przez Szczęsnego Połomskiego, naczelnika Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół" z Nowego Targu. Pragnął on w sposób oryginalny uczcić pięćsetną rocznicę bitwy pod Grunwaldem i z tej okazji przygotował specjalny pokaz pod nazwą „Ćwicze­ nia toporkami wraz z tańcem górali tatrzańskich". Były to zaaranżowane popisy gimnastyczne, lekko „podmalowane" na ludowo, z użyciem góralskich ciupag. Swój pomysł Połomski rozrysował i zaplanował do najdrobniejszego szczegółu. Rzecz ogłoszona została drukiem i rozwiewa ona jak mgłę wizję swobodnej zabawy zbójnickiej, w jaką długo kazali nam wierzyć zarówno pisarze, jak i etnografowie. Kroh wielokrotnie uświadamia czytelnikowi, że kultura Podhala nie powstała na skutek odcięcia jej od zniekształconej rzeczywistości, tylko w wyniku kontaktów z innymi kulturami, z których jedną z najważniejszych była, niestety, kultura etnografów. Dzięki próbie rekonstrukcji rodzimej kultury podhalańskiej przełamał stereotyp o nadzwyczajnej rasie silnych ludzi o orlich nosach i barwnych strojach. Przy okazji zadrwił z potrzeby egzotyzmu, właściwej tak wielu z nas. Sklep potrzeb kulturalnych wpisuje się w utrwaloną już w polskiej etnografii tradycję demitologizacji kultury ludowej. Za tekst założycielski dla tego nurtu uznać można wspólny artykuł Czesława Robotyckiego i Stanisława Węglarza, „Chłop potęgą jest i basta" . Kultura ludowa opisana przez etnografię jest w nim przedstawiona jako twór zmityzowany, podległy ideologiom 1 paradygmatom stworzonym jeszcze przez XIX-wiecznych ludoznawców. To oni skanonizowali obraz „wsi spokojnej, wsi wesołej", z którego drwił w Antropologii kultury wsi polskiej XIX wieku Ludwik Stomma. Pokazał on, w jakim stopniu kolbergowski świat jest światem „roztańczonym do skretynienia", w którym nie ma miejsca na pracę, codzienność, szarą rzeczywistość. Do1 2 1 Cz. Robotycki, S. Węglarz, Chłop potęgą jest i basta. O mityzacji kultury ludowej w nauce, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, 1983, nr 1-2. L . Stomma, Antropologia kultury wsi polskiej XIX wieku, Warszawa 1986. 2 �235 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA ciekliwy czytelnik mógłby w tym momencie zapytać o to, czy przebogata mozaika anegdot o przewodnikach tatrzańskich, partyjnych dygnitarzach, działaczach kulturalnych, jasnych i ciem­ nych podhalańskich sprawkach, nie jest w istocie utajoną formą tworzenia mitu? Ten przecież, aby trwał musi być podtrzymywany i opowiadany wciąż na nowo. Co, moim zdaniem, Sklep potrzeb kulturalnych czyni. Nieco zabawne jest zatem to, że gawędy Kroha spotkały się z ostracyzmem samych górali: informowano o ich oburzeniu w serwisie „Teleexpresu" i w specjalnym reportażu emitowanym przez I program PR. Z drugiej strony, na łamach Gazety Wyborczej, pochlebnie oceniła Sklep potrzeb kulturalnych noblistka Wisława Szymborska, a program II PR nadał książkę w odcinkach. Ilu etnografów może poszczycić się takim wyróżnieniem?! Szkoda zatem, że nie można tej pracy uznać za dzieło naukowe napisane przez zawodowego etnografa. Brak w niej bibliografii, scjentystycznej metody analizowania, a w wielu miejscach przypisów oraz źródeł. Jest to zatem raczej zgrabny mariaż reportażu, wspomnień i krytyki, połączenie autobiografii i etnograficznego eseju niż klasyczny przykład monografii regionu. Katarzyna Kaniowska (odwołująca się do usta­ leń Michała Głowińskiego) zaliczyłaby pracę Kroha do kategorii dokumentu-powieści. Jest to, według tej badaczki, jeden z najważniejszych, narracyjnych nurtów współczesnej antropologii. Dokument musi w takim przypadku spełniać warunki literackości, a są nimi beletryzacja lub upowieściowienie . Kroh - jak sądzę - poprzez przyporządkowanie i niesystematyczne stosowanie ujęć i procedur właściwych narracyjnym formom literackim, skłania się zdecydowanie wyraźniej ku beletrystyce, niż naukowej monografii. Tak czy owak, Antoni Kroh jawi się jako kolejny - chociaż przewrotny i mimowolny - popularyzator kultury Podhala. Cóż bowiem z tego, że autor Sklepu potrzeb kulturalnych pozbawia aury odwieczności i autentyczności takie elementy rzekome­ go dziedzictwa Podhala, jak obrazki na szkle, ciupagi, kierpce, a nawet gazdowska gościnność. Mimo tej demaskatorskiej pracy i krytycznej wrażliwości pisze o nich z wielką miłością. Omawia­ ną książkę przesycił Kroh wyczuwalną tęsknotą za krajem lat dziecinnych, a także, co zapewne nie mniej istotne, za miejscem swoich najintensywniejszych, być może, badań terenowych. 3 Mariola Kuligowska Wielka Syberia Małych Narodów, Ewa Nowicka (red.), Kraków 2000, Zakład Wydawniczy „NOMOS" Dla przeciętnego polskiego czytelnika pod pojęciem „Syberia" kryją się przede wszystkim rozległe (i odległe zarazem) przestrzenie oraz miejsce zsyłki tysięcy rodaków. Ewa Nowicka wraz z współautorami książki Wielka Syberia Małych Narodów proponuje zupełnie inne spojrzenie na te tereny. Redagowana przez nią praca różni się od dostępnych, „klasycznych" publikacji o tema­ tyce syberyjskiej. Historię traktuje się tu jedynie jako środek do wyjaśnienia procesów zachodzą­ cych współcześnie (teraźniejszość jest bowiem dla autorów najważniejsza) a największy nacisk kładzie się na sytuację ludności autochtonicznej (z przyczyn politycznych do tej pory marginalizo­ wanej, uważanej za przeżytek kulturowy i co najwyżej punkt wyjściowy w dziele tworzenia „człowieka radzieckiego"). Autorzy słusznie wyszli z założenia, że wspólne losy historyczne, związane z ekspansją car­ skiej Rosji w głąb Azji a następnie powstaniem i upadkiem ZSRR, tworzą z ziem syberyjskich obszar na tyle jednolity, by toczyły się tu obecnie te same procesy kulturowe i polityczne. Układają się one w jeden wzór, który odczytać można jako narodziny bądź też... odrodzenie narodowe. Wokół tego problemu, przełożonego na sytuację w konkretnych republikach, kon­ centrują się rozważania Agnieszki Halemby, Zoji Morochojewej, Ewy Nowickiej, Łukasza Smyrskiego, Pawła Trzcińskiego, Roberta Wyszyńskiego i Stanisława Zapaśnika. 3 K . Kaniowska, Opis - klucz do rozumienia kultury, Łódź 1999, s. 162-163. �236 RECENZJE I OMÓWIENIA Stanisław Zapaśnik i Zoja Morochojewa ukazują trudności, przed jakimi staje badacz przy próbie wyodrębnienia niezmiennych elementów kultury buriackiej. Wynikają one z tego, że ple­ miona buriackie nigdy nie wytworzyły wspólnej kultury a ciągłość ich i tak niejednolitej tradycji była wielokrotnie zakłócana. Autorzy zwracają uwagę na negatywne dla buriackiej tożsamości skutki radzieckiego systemu oświaty, który kulturę rdzenną ujmował jako kulturę niższą i przez to prowadził do braku identyfikacji z nią . Podkreślają także znaczenie zmian struktury społecznej dla analizy tradycji buriackiej. Celem Ewy Nowickiej jest poznanie tożsamości społecznej Buriatów poprzez określenie ich postaw względem grupy własnej i obcej. Rdzeniem przeprowadzonych przez nią badań jest założenie mówiące, iż dopiero zaistnienie „obcości" umożliwia nam wyznaczenie tego, co „swoj­ skie". Autorka przedstawia między innymi autostereotyp Buriata i utkany na zasadzie przeciwień­ stwa obraz grupy obcej (Rosjan). Mierzy dystans etniczny, używając do tego takich wskaźników jak - stopień akceptacji małżeństw mieszanych i dzieci pochodzących z takich związków. Zaobser­ wowana przez nią wysoka pozycja Rosjan jako potencjalnych partnerów skłania do refleksji. Uwypukla znaczenie bliskich, bezpośrednich kontaktów dla zmniejszania poczucia obcości. Robert Wyszyński zajmuje się analizą kilku rodzajów więzi społecznej występującej wśród Buriatów, szczególny nacisk kładąc na więź narodową i panmongolską. Zastanawia się, czy możliwe jest wyodrębnienie kanonu kultury buriackiej. Dużą wartość przypisuje działaniom instytucjonalnym podejmowanym przez rdzenną inteligencję (należy do nich np. organizacja konkursu na flagę narodową, wykreowanie festiwalu opartego na realizacji wątków eposu ludo­ wego). Omawiając przebieg procesów odrodzenia (narodzin?), zwraca uwagę na pojawienie się w kulturze buriackiej nowego zjawiska - neotradycjonalizmu, rozumianego jako tworzenie nowa­ torskich symboli na bazie tradycyjnych znaków. Kwestię tę porusza w swych rozważaniach także Łukasz Smyrski. Również na innym terytorium syberyjskim - w republice Ałtaj - podejmowane są, jak wskazuje Agnieszka Halemba, próby stworzenia jednolitej kultury narodowej. Zadanie to utrud­ nia stale utrzymująca się autoidentyfikacja mieszkańców na poziomie rodowo-plemiennym. Duże zróżnicowanie wewnętrzne nie sprzyja tworzeniu jedności. Faktu tego nie chcieli przyjąć do wiadomości badacze radzieccy , pomijają go także współcześni ideologowie ałtajscy. Czynnikiem pozytywnym dla procesu narodowotwórczego wydaje się natomiast być odrodzenie religijne. Autorka zauważa, iż miejscowi intelektualiści mają jednak problem z określeniem, która z wy­ znawanych w republice religii najlepiej nadaje się do konsolidacji ludności Ałtaju. Łukasz Smyrski śledzi instytucjonalne przejawy zjawiska odrodzenia narodowego w Tuwie. Uwidaczniają się one między innymi w poparciu władz dla projektu szkoły narodowej (której celem ma być zaznajomienie młodzieży z tradycją), kreacji symboli narodowych, odgórnym tworzeniu warunków dla rozwoju rdzennej kultury oraz organizowaniu świąt narodowych i religijnych. Autor ostatniego z rozdziałów omawianej publikacji - Paweł Trzciński - skupia się na problemie już wcześniej sygnalizowanym, polegającym na oddziaływaniu Rosjan na kultury auto­ chtoniczne. Analizę swą prowadzi na przykładzie sytuacji w republice Sacha (Jakucja). We wdrażanych programach odrodzeniowych wyróżnia dwa nurty. Pierwszy z nich sprowadza się do reinterpretacji wybranych elementów kultury tradycyjnej tak, by zaspokajały one współczesne potrzeby. Drugi natomiast zasadza się na działaniach prowadzących do zmiany sposobu po­ strzegania własnej pozycji, uwolnieniu rdzennej kultury od negatywnego wartościowania, będą­ cego efektem propagandy radzieckiej. Autorzy, których prace złożyły się na książkę „Wielka Syberia Małych Narodów", wskazali w swych publikacjach na kilka podstawowych problemów, z którymi styka się socjolog czy antropolog prowadzący badania. Dobrze byłoby je w tym miejscu zebrać. Po pierwsze, badania 1 2 3 1 Sytuacja ta jest typowa również dla innych republik syberyjskich. Narzucili oni grupom nie poczuwającym się do wspólnoty jedną nazwę - Ałtajczycy (s. 99). W Republice Ałtaj, w zależności od regionu dominują: buddyzm, szamanizm, burchanizm bądź prawosławie. 2 3 �RECENZJE I OMÓWIENIA 237 naukowe mogą zostać wykorzystane do celów ideologicznych. Co więcej, istnieje ryzyko, że względy ideologiczne znacząco wpłyną na ich wyniki. Sytuacja taka jest możliwa w przypadku, gdy badacz angażuje się w ruch na rzecz odrodzenia narodowego. Dlatego dobrze, że studiami nad kulturą syberyjską zajmują się także osoby bardziej neutralne z racji swego pochodzenia - na przykład Polacy. Nie można zapominać również o tym, iż wyniki badań mogą wpływać na obraz własny grupy. Poza tym, pewne cechy i pojęcia podlegają odmiennemu wartościowaniu w różnych kulturach i rażącym błędem byłoby niezauważenie tego faktu. Badacze, których pracę mam przed sobą, takiej pomyłki nie popełnili. Na pozytywne wyróżnienie zasługuje pomysł umieszczenia w książce fotografii (szkoda, że nie kolorowych). Przybliżają one czytelnikowi tematykę stosunkowo odległą. Dzięki nim omawia­ na praca wydaje się być bardziej przystępna. Jednym z niewielu zarzutów, jakie można skiero­ wać pod jej adresem, jest nieumieszczenie procesów toczących się w republikach syberyjskich w ramach szerszej perspektywy. Zjawisko określane mianem odrodzenia narodowego nie ogra­ nicza się jedynie do tych terenów, występuje również w innych jednostkach administracyjnych Federacji Rosyjskiej a także szeroko poza nią - stanowi ogólnoświatową tendencję ostatnich lat. Być może warto byłoby to podkreślić. Ponadto, wydaje mi się, że zbyt mało głosu w tej publi­ kacji udzielono badanym. Tylko w niektórych miejscach pozwolono im zaistnieć w sposób pod­ miotowy, cytując ich wypowiedzi. Względy polityczne ograniczały możliwości prowadzenia badań naukowych na terenach Związku Radzieckiego. Przemiany, jakie dokonały się w ostatnich latach, otworzyły przed bada­ czami nowe perspektywy. Autorzy omawianej pracy wykorzystali je bardzo dobrze. Podjęli się analizy problematyki dotychczas pomijanej (kwestie etniczne w ZSSR stanowiły temat tabu, gdyż nie pasowały do oficjalnej doktryny). Dzięki temu udało im się zapełnić lukę istniejącą od wielu lat na rynku książki naukowej. Ich publikację można polecić wszystkim zainteresowanym zagad­ nieniami etnicznymi. Syberia stanowi bowiem niezwykłe laboratorium etniczne, jest polem służą­ cym obserwacji dokonujących się współcześnie procesów narodowotwórczych. Pozycję tę powinny wziąć do ręki także osoby, które chcą po prostu poszerzyć swoją wiedzę o tych terenach. Katarzyna Kulikowska Lech Leciejewicz, Nowa postać świata. Narodziny średniowiecznej cywilizacji europejskiej, Wrocław 2000, Monografie Fundacji Na Rzecz Nauki Polskiej, ss. 491 Od wielu lat obserwujemy wzmożone zainteresowanie dziejami Europy. Obejmujące nasz kontynent procesy integracyjne, jak i prowadzące do rozpadu starych struktur, skłaniają do refleksji nad tym, co wspólne i co odmienne dla jego mieszkańców, co ich łączy, co dzieli, jakie są korzenie europejskiego dziedzictwa kulturowego, jak kształtowało się pojęcie 'Europy', jakie były skutki procesów historycznych dla kultury europejskiej (a może raczej należałoby mówić o kulturze Europy?). Najnowsza książka prof. Leciejewicza jest pasjonującym, głęboko refleksyjnym wykładem europejskich dziejów, w których wyniku ukształtowały się podwaliny naszej kultury, tkwiącej korzeniami w antycznej tradycji helleńsko-rzymskiej i w chrześcijaństwie. Autor znakomicie uka­ zał rolę tych trzech elementów w formowaniu cywilizacji europejskiej, w tworzeniu wspólnoty, z której może nie do końca zdajemy sobie dziś sprawę i która zapewne nie ma żadnego zna­ czenia dla wielu mieszkańców Europy. L . Leciejewicz ukazał również, jak doszło do podziałów chrześcijańskiego świata, a w ich następstwie - kontynentu, i uformowania się odrębnych (istnie­ jących do dziś) „kręgów": wschodniego i zachodniego, różniących się nie tylko pod względem religijnym, społeczno-politycznym, etnicznym, lecz także kulturowym. Widzimy też, jak wielką rolę odegrało chrześcijaństwo, m.in. jako opozycja wobec islamu, w kształtowaniu europejskiej tożsamości i poczucia przynależności do jednej wspólnoty religijnej, mimo istniejących w niej podziałów wewnętrznych. �238 RECENZJE I OMÓWIENIA Przez wiele wieków Europa podzielona była między Imperium Romanům i barbaricum. Autor doskonale scharakteryzował wewnętrzne zróżnicowanie tych terenów, np. kulturową odmien­ ność należących do barbaricum Bałtów, ludów ugrofińskich, mieszkańców części Skandynawii i „wyspiarzy" (Irlandia, Szkocja). Wskazał też na istnienie pogranicza kulturowego na styku tych dwóch potężnych obszarów, zanim jeszcze barbaricum zostało włączone w nurt przemian obej­ mujących zachodnią część Europy. L . Leciejewicz zwrócił również uwagę na trwałość wzorów kultury duchowej, które wyróżniały barbaricum, i na ich korzenie, sięgające niekiedy epoki brązu. Ważne miejsce zajmują tu kulty solarne, zwyczaj palenia zwłok, sztuka naskalna. Autor stawia wiele istotnych pytań badawczych. Dotyczą one np. możliwości kultywowania własnych wzorów życia przez ludność autochtoniczną barbaricum, korzystania z dorobku cywilizacyjnego Imperium przez barbarzyńskich przybyszy, zakresu erozji tradycyjnych struktur kulturowych w zmieniającej się rzeczywistości i in. Europa ukazana przez prof. Leciejewicza jest kontynentem podlegającym nieustannym zmia­ nom, procesom integracji i dezintegracji, kontynentem zróżnicowanym, a przecież posiadającym wspólne korzenie, przyjmującym liczne fale migracji i poddającym się masom najeźdźców, pusto­ szących ją, a jednocześnie wnoszących nowe wzory do wspólnego dziedzictwa. Część z nich adaptuje się do miejscowych tradycji, część ulega asymilacji lub przyswaja sobie nowe wzory. Przykładem mogą być wpływy cywilizacji śródziemnomorskiej na kulturę islamu. Książka dotyczy średniowiecza, skłania jednak do przemyśleń nad współczesnością. Nad tym, co pozostało z fundamentów naszej cywilizacji. Na ile są one dla nas ważne na początku X X I wieku? Jaki jest nasz stosunek do europejskiej spuścizny? Brak miejsca nie pozwala na szczegółowe omówienie pracy. Chciałabym jednak polecić ją wszystkim, którzy pragną poznać i zrozumieć europejskie dziedzictwo, jego źródła i procesy, których efektem jest przecież także dzisiejsza Europa. Iwona Kabzińska Gerard Labuda, Święty Wojciech, Biskup - męczennik, patron Polski, Czech i Węgier, Wrocław 2000, Monografie Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej, ss. 334 W 1997 roku minęło 1000 lat od męczeńskiej śmierci św. Wojciecha. Obchody jubileuszowe stały się okazją do przypomnienia tej postaci. Powstało wiele opracowań książkowych, setki artykułów, wystaw, przeprowadzono liczne badania (zaangażowali się w nie również archeolodzy i etnologowie z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN). Zainteresowania prof. Labudy znacznie wyprzedziły swoistą „modę" na św. Wojciecha. Rozpoczął on bowiem swoje badania i gromadze­ nie materiałów dotyczących Świętego już w roku 1937. W książce, będącej podsumowaniem wieloletnich prac Autora, wykorzystano wiele bezcen­ nych, unikalnych źródeł archiwalnych pochodzących z różnych krajów, księgi pamięci, kroniki i liczne opracowania. Sam spis literatury zajmuje 17 stron tekstu. W pracy omówione zostały szczegółowo kolejne etapy życia Świętego. Ukazano środowisko rodzinne i szkolne, w jakim się wychowywał, działalność duszpasterską, misyjną, pątniczą, wreszcie - okoliczności śmierci oraz powstanie, rozwój i przejawy kultu. Obszerny rozdział poświęcony jest prezentacji stanu badań, wiedzy historiograficznej. G . Labuda znakomicie wpisał życie świętego Wojciecha w realia historyczno-polityczne Europy. Poznajemy też wiele osób z bezpośredniego otoczenia Świętego. Osób, które miały wpływ na podejmowane decyzje, kształtowały Jego osobowość i drogę życiową. Wiele uwagi poświęcił Autor związkom Kościoła z polityką oraz procesom chrystianizacyjnym, obejmującym kolejne obszary kontynentu. Książka została napisana z wielką pasją i nieukrywaną sympatią dla jej Bohatera. Zabrakło mi jednak rozdziału ukazującego stosunek współczesnych mieszkańców Polski i innych krajów, choćby wymienionych w tytule Czech i Węgier, do tej postaci, a także informacji o występujących obecnie śladach kultu. Zabrakło odpowiedzi na pytanie, czy Święty Wojciech, �RECENZJE I OMÓWIENIA 239 czczony w różnych krajach, stał się rzeczywiście postacią łączącą różne obszary Europy, czy też Jego wspomnienie (i związane z Nim uroczystości) ma charakter lokalny. Jakie znaczenie ma dziś Jego życie i śmierć? Czy kult św. Wojciecha ogranicza się do Kościoła, czy też wychodzi poza jego mury? Odpowiedź na niektóre z tych pytań przynoszą badania etnologiczne, prowadzone w Instytucie Archeologii i Etnologii P A N . Na pełną publikację ich wyników musimy jednak jeszcze poczekać. 1 Iwona Kabzińska Anna Engelking, Klątwa. Rzecz o ludowej magii słowa, Wrocław 2000, Monografie Fundacji Na Rzecz Nauki Polskiej, ss. 315 Przedmiotem książki jest ludowy, słowny rytuał klątwy, analizowany w różnych kontekstach sytuacyjnych, jak też w szerokim kontekście kulturowym: mitologii ludowej, religii oraz w od­ niesieniu do obowiązujących w tej kulturze norm i wartości. W polskiej humanistyce nie było dotychczas pracy tak szeroko omawiającej wspomniane zagadnienie, prezentującej strukturę, funkcje i semantykę klątwy, ukazującej „wewnętrzny system" ludowych rytuałów słownych. Jednym z jej walorów są ponadto niezwykle interesujące materiały zgromadzone podczas badań terenowych, przeprowadzonych przez Autorkę (częściowo z grupą studentów) w latach 1980-1998 „na szeroko rozumianym pograniczu polsko-wschodniosłowiańskim (białoruskim i ukraińskim): od Podlasia i Grodzieńszczyzny po Przemyskie i Łemkowszczyznę" (s. 7). Bazę źródłową stanowi również bogata literatura etnograficzna, antropologiczna, folklorystyczna i językoznawcza. Zjawisko omawiane przez Autorkę należy do sfery magii. Część książki poświęcona więc została nieprofesjonalnej magii ludowej, wyjaśnieniu znaczenia samego terminu 'magia', omówie­ niu jego ujęć językoznawczych, ukazaniu magii jako specyficznego sposobu działania, a także - określonego światopoglądu. Autorka scharakteryzowała również zasadnicze elementy teorii magii słowa, wiary w jego moc sprawczą, w oddziaływanie na rzeczywistość. Wśród przywoła­ nych prac znalazły się m.in. dzieła Jana Stanisława By stronia, Kazimierza Moszyńskiego, Jana Karłowicza, Michała Buchowskiego, Ryszarda Tomickiego, Toshihiko Izutsu, Jeyaraja Tambiaha, Mircei Eliadego, Marcela Maussa i wielu innych. Autorka skoncentrowała się na pracach przedsta­ wicieli różnych dyscyplin humanistycznych, pomijając - z niezrozumiałych dla mnie względów - teksty biblistów (nazwiska kilku z nich zostały zaledwie wymienione w przypisie na s. 5-6), a przecież - jak sama słusznie zauważyła - klątwa od dawna stanowiła obiekt ich zainteresowań (s. 5-6). Należałoby dodać, że w Biblii bardzo wyraźnie akcentowana jest wiara w moc sprawczą słowa/Słowa. Podkreślana jest też odpowiedzialność za wszystko, co mówimy. W Ewangelii św. Mateusza czytamy пр.: „A powiadam wam: Z każdego bezużytecznego słowa, które wypowiedzą ludzie, zdadzą sprawę w dzień sądu. Bo na podstawie słów twoich będziesz uniewinniony i na podstawie słów twoich będziesz potępiony" (Mt 12, 33-37). O mocy słowa czytamy m.in. w Księdze Rodzaju, Księdze Przysłów i Księdze Psalmów. W Biblii też wielokrotnie jest mowa o wojowaniu językiem, przeklinaniu, obelgach, podstępach, fałszywych świadectwach i oszczerstwach, a także o złych wieściach i - przeciwstawnej im - mowie, która buduje*. Bez uwzględnienia, choćby pobieżnego, tekstów biblijnych praca dotycząca teorii i znaczenia słowa, ilustrowana przykładem klątwy, jest niepełna, nawet jeśli w zamyśle odnosi się ona tylko do kultury ludowej. 1 Patrz пр.: M . Paradowska, / szedł przez pola, łąki, lasy. Święty Wojciech w tradycji ludo­ wej, Poznań 2000, Wyd. W drodze; tejże, St. Wojciech (Adalbert) the Patron Saint of Europe and Poland. His Image in Polish Folk Culture, Ethnologia Polona, vol. 21:2000, s. 103-118; A. Urbańska, Saint Vojtěch in Bohemia, Ethnologia Polona, vol. 21:2000, s. 119-126; A. Woźniak, Kult św. Wojciecha we wsi mazowieckiej X V I I I i pierwszej połowy X I X wieku na tle kultu innych świętych, Etnografia Polska, t. 42: 1998, z. 1-2, s. 141-159. * Popularny wykład na ten temat można znaleźć np. w książce Marka Kinzera, Panowanie nad językiem, Kraków 1995, Wydawnictwo WAM, Księża Jezuici. �240 RECENZJE I OMÓWIENIA Niezwykle ciekawe są te partie książki, w których A. Engelking - odwołując się do bogatego materiału etnograficznego, folklorystycznego i literatury - ukazuje działania oparte na wierze w magiczną moc słowa, omawia przekonania o poważnych konsekwencjach słów wypowiadanych świadomie lub bez udziału świadomości. Wspomina także o sposobach ich odczarowania, unie­ ważnienia, np. przez nazywanie rzeczy po imieniu, zastanawiając się zarazem, czy jest to zawsze możliwe, skoro „słowo pociąga za sobą rzecz w sposób konieczny" (s. 89). Zasadnicza część książki poświęcona jest klątwie, sposobom jej rozumienia, przypisywanym funkcjom (np. wyłączenie ze społeczności, zaklinanie). Formą klątwy jest przeklinanie, łamiące „regułę nazywania rzeczy po imieniu" (s. 119). Autorka podkreśla, iż niezależnie od tego, czy mamy do czynienia z przeklęciem, zaklęciem, przeklinaniem, wyklęciem, zaklinaniem czy zakli­ naniem się (przysięganiem), zawsze poruszamy się w sferze przywoływania mocy (s. 131). Najbardziej rozpowszechnionym w kulturze ludowej typem rytuału klątwy jest klątwa rodzi­ cielska. Materiały przytaczane przez Autorkę, często pełne emocji i ogromnego dramatyzmu, ukazują uczestników tego typu rytuału i skutki wypowiedzianych przez nich słów. W pracy zamieszczono również przykłady zachowań, których uczestnikami są osoby nie połączone więzią rodzicielską, rzucające np. klątwę na tego, kto wyrządził im krzywdę. Odrębny rozdział poświęcony jest semantyce klątwy, językowej strukturze dyrektyw magicz­ nych, wypowiedzeniom żądająco-życzącym i zaklinająco-życzącym oraz różnym formułom wy­ stępującym w funkcji klątwy. Autorka ukazuje także „egzekutorów klątwy" - Pana Boga, Matkę Boską, diabła. Cytowane materiały znakomicie ukazują ludowe sposoby postrzegania tych po­ staci, ich specyficznego „uczłowieczenia". Efektem rzucenia klątwy może być choroba, „niedobra" śmierć, konieczność pokutowania w czyśćcu, rozmaicie pojmowana niedola. Klątwa może też przechodzić na kolejne pokolenia, jest dziedziczna. Skutki klątwy są też zazwyczaj nieodwracalne. Tylko wówczas, gdy osoba, która rzuciła klątwę natychmiast tego pożałuje i poprosi Boga o wybaczenie (zamawiając w tym celu Mszę w kościele) nie zacznie się ona realizować. Autorka słusznie podkreśla, że „w istocie nie ma mowy o odwracaniu czegokolwiek; raczej mamy do czynienia z zapobieganiem, a więc z rytuałem zażegnującym" (s. 272). Unikalna książką A. Engelking zachęca do zadumy nad ludową mądrością, wizją świata, w którym słowo ma moc sprawczą i porządkuje rzeczywistość. Skłania też do refleksji nad sposobem, w jaki sami posługujemy się słowami i nad współczesnym światem: Jak daleko odeszliśmy od biblijnej i ludowej troski o słowo, od namysłu poprzedzającego jego użycie, od świadomości skutków raz wypowiedzianego słowa, od wiary, że może ono tworzyć i zabijać, leczyć rany lub skazywać na udrękę? Jak dalece współczesny świat stał się królestwem pustosłowia, bełkotu, agresywnych dźwięków, bezmyślnych popisów, które można określić jako „chlapanie językiem" lub „mielenie ozorem"? Ile w nim pogardy dla ciszy i dla słów niosących dobro, ukojenie, nadzieję... Iwona Kabzińska Magdalena Zowczak, Biblia ludowa. Interpretacje wątków biblijnych w kulturze ludowej, Wrocław 2000, Monografie Fundacji Na Rzecz Nauki Polskiej, ss. 527 O wartości tej książki stanowi m.in. przebogata, imponująca baza źródłowa - setki wykorzys­ tanych opracowań i zapisy 900 rozmów przeprowadzonych w latach 1986-1996 przez Autorkę oraz studentów Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW na Litwie, Białorusi, Ukrainie, jak też w różnych częściach Polski. Autorka podkreśla, że Biblia ludowa należy do dziedzictwa kultury staropolskiej, jej korzenie zaś sięgają europejskiego średniowiecza (s. 6). Teza ta znalazła znakomite potwierdzenie w cyto­ wanych w pracy materiałach porównawczych pochodzących z różnych miejsc i okresów. W książ­ ce omówione zostały ludowe sposoby adaptacji tekstów i tradycji biblijnych, najczęściej różniące się znacznie od pierwowzoru. Odmienna jest w nich np. relacja między Bogiem Ojcem i Synem, �RECENZJE I OMÓWIENIA 241 Jezusem, a także między Bogiem i diabłem. Różni się też od biblijnego kanonu ludowa wizja stworzenia świata i człowieka oraz grzechu pierworodnego. Bogata wyobraźnia ukazała własną wizję Potopu, pozwoliła na utożsamienie Noego i jego żony z Adamem i Ewą, wykreowała wiele historii o diabłach i świętych, o wędrówce dusz. Wyrazem ludowych sposobów widzenia wątków biblijnych są m.in. pieśni, kolędy, pastorałki, modlitwy. Drobiazgowo analizowane przez Autorkę ukazują m.in. bogactwo wierzeń oraz zachowań obrzędowych związanych z Bożym Narodzeniem i okresem Godów. Ludowa wyobraźnia dopisała też nowe karty do biblijnych wydarzeń, przydała nowe funkcje występującym w Biblii postaciom. Szczególnie wzruszające jest przypisanie Matce Boskiej roli opiekunki dziewcząt, które urodziły nieślubne dziecko (bo przecież Maryja także rodziła, będąc panną). Rzucenie przez Nią klątwy na kukułkę, która swym głosem mogła zdradzić miejsce pobytu Świętej Rodziny uciekającej przed prześladowcami lub na drzewo, które odmówiło uciekinierom schronienia, świadczy o pojmowaniu Matki Bożej na sposób ludzki. Ukazując różne sposoby funkcjonowania Biblii ludowej, M . Zowczak poddała analizie teksty ludowych modlitw, nie ograniczając się - w przeciwieństwie do wielu badaczy - do wyrażonej w nich, czy za ich pośrednictwem, postawy magicznej. W ludowej kulturze chrześcijański cykl świąt łączy się z obrzędami rodzinnymi i dorocznymi, prowadząc do syntezy nadającej kulturze spoistość i kształtując silne poczucie tożsamości u jej uczestników (s. 478). Można też, zdaniem Autorki, mówić o specyficznym systemie ludowej teologii, w której to, co nadnaturalne łączy się z tym, co człowiecze, a to, co ziemskie, dotykalne, przenika się ze światem duchowym. Badania przeprowadzone przez Autorkę, wraz z grupą studentów, w znacznym stopniu uzupełniają naszą wiedzę o ludowej interpretacji wątków biblijnych (w różnych kulturach). Po­ zwoliły one także na ocalenie istotnego fragmentu świata ludzkich wierzeń, występujących współ­ cześnie nie tylko w ludzkiej pamięci, lecz także funkcjonujących na co dzień, nie poddających się „nowoczesnemu" myśleniu. Iwona Kabzińska Jarosław Komorowski, Kresowym szlakiem: kapliczki, pomniki, groby. Część I - Polesie, Świdnica 1997, ss. 42, Część II- Nowogródczyzna, Świdnica 2000, ss. 62 Zainteresowanie problematyką kresową w jej wielowątkowym wymiarze, po eksplozji popu­ laryzatorskiej i memuarystycznej początku lat dziewięćdziesiątych, zdaje się zanikać. Po egzalta­ cjach nieznanym oraz potrzebie niejako wykrzyczenia długo tłumionej krzywdy, co zaowocowało setkami artykułów, wspomnień, wywiadów oraz wielością literatury martyrologicznej, w tym całymi seriami wydawniczymi, jak wrocławska Biblioteka Zesłańca, nastąpiło wyciszenie tej tema­ tyki. Tak oto po początkowym boomie publicystycznym oraz literackim, wspartym szczątkowo i na samym początku zjawiska przez dokumentalistykę telewizyjną (tylko T V publiczna!), rzecz wraca do początku. Zainteresowane problematyką pozostały jedynie środowiska ziomkowskie, nieliczne stowarzyszenia problemowe oraz naukowcy specjalizujący się w tematyce wschodniej. Przykładem połączenia tych dwu ostatnich zainteresowań jest Jarosław Komorowski - nau­ kowiec oraz pasjonat społecznego działania na rzecz ochrony pamięci o tym, co pozostało w Krainie dzisiejszemu społeczeństwu polskiemu nie znanej, a o której Wieszcz powiedział: Ten kraj szczęśliwy, ubogi i ciasny, Jak świat jest boży, tak on był nasz własny! Tym wyimkiem z Inwokacji, Jarosław Komorowski podsumował wprowadzenie do drugiego ze swych Zeszytów poświęconych kapliczkom, grobowcom, pomnikom, jakie pozostały realnie lub w pamięci Polaków do dziś żyjących na Polesiu oraz w części Nowodgródczyzny, na lewym, dziś w większości prawosławnym, brzegu mickiewiczowskiej rzeki domowej - Niemna. Opracowania Komorowskiego to efekt jego studiów dokumentacyjnych oraz praktycznych studiów w terenie. Ich oryginalność oraz znaczenie polegają przede wszystkim na tym, że autor �242 RECENZJE I OMÓWIENIA podjął się upamiętnienia oraz dokumentacji fotograficznej i opisowej (informacyjnej) tak zwanych małych obiektów znajdujących się dotąd poza głównym nurtem powojennych (II wojna światowa) zainteresowań badawczych, takich jak fundamentalne dzieła Romana Aftanazego czy cenne, pionierskie opracowania popularyzatorskie G . Rakowskiego . Opracowania J. Komorowskiego dotyczą podróżnych kapliczek i pojedynczych pomników oddających charakter Ziemi, na jakiej powstały. Charakter, jaki nadawali jej tutejsi mieszkańcy - parafianie, którzy poprzez swoje skromne vota określali swój światopogląd. Zewnętrzny wyraz wyznawanych wartości oraz przy­ należności kulturowej. Ów wyraz chrześcijaństwa oraz deklarowanej przynależności do kultury łacińskiej Zachodu, a zatem tradycji I i I I Rzeczypospolitej - Polski, mszczony przez orientalną Rosję carów a następnie z totalną bezwzględnością przez Rosję bolszewików niemal do ostatnich godzin istnienia ZSSR, był szczególnie bezbronny. Bo był maluczki. Był za to wielki, bo przeczył ideologicznemu założeniu, iż katolicyzm i polskość na tych ziemiach to skutek pańskiego przymu­ su i pańskiego budownictwa. Budownictwa pałaców, dworów i kościołów, rzekomo narzuconej polskiej wiary. Te dewastowano (za caratu konfiskowano na cerkwie lub koszary) niejako natural­ nie. Panów i ich dzieło likwidowano fizycznie. Co innego z chłopami. Ci mieli być podporą nowego ustroju. Najpierw caratu, bo wyzwolił z pańszczyzny, później bolszewików, bo wyzwolili od zabobonu oraz opium dla mas. Kapliczki i pomniki dewastowano i niszczono ze szczególną zaciekłością, bo były dziełem ludu, który tworzył je sam, dając w ten sposób wskazane wyżej świadectwo. Zaprzeczał ideologicznemu modelowi. Bo na tych Ziemiach, jak je opisywał półtora wieku temu rosyjskojęzyczny świadomy Białorusin, Paweł Szpielewski, co J. Komorowski przypo­ mina we wstępie do I I zeszytu, „przy wjeździe do Nieświerza wzrok podróżnika napotyka prawie na każdym kroku drewniane krzyże, krzyżyki i kapliczki albo wielkie słupy z rzeźbionymi wyob­ rażeniami Matki Bożej, Zbawiciela i św. Jana Chrzciciela. Patrząc na te pomniki wiary chrześ­ cijańskiej, już za wczasu zyskujesz pojęcie o nabożności mieszkańców nieświeskiej ziemi i możesz nazwać ją Krainą Krzyży" . To właśnie charakter tej ziemi, ogniem i żelazem chciał wymazać zaborca . Przetrwałym mimo wszystko i odradzającym się na nowo po roku 1989 pomnikiem wiary i historii poświęcone jest opisanie Jarosława Komorowskiego. Wcześniej autor wielokrotnie publikował swe ustalenia i spostrzeżenia, głównie na łamach miesięcznika Spotkania z Zabytkami. Do obecnego opisania autor przygotował się naukowo studiując stosowną literaturę i doku­ mentację (jej wykaz podaje w zakończeniu). Swe ustalenia weryfikował następnie w trakcie licznych naukowych i krajopoznawczych wędrówek w terenie. Tam, na Białorusi, kierując się wiadomościami z literatury, informacjami mieszkańców oraz nierzadko odkrywając zabytki nie­ mal przypadkowo (np. w Puszczy Nalibockiej, w miejscu nieistniejących już wiosek), fotografował je, opisywał oraz oznaczał terenowo. W obu Zeszytach, w zakończeniu, zamieszczano mapki z naniesionymi miejscowościami „dowiązanymi" do granic administracyjnych oraz na tle ozna­ czonych rzek. W ten sposób J.Komorowski zaprezentował stan aktualny zabytków i innych znaków pamięci odnośnie do zachowanych obiektów, wskazał na ubytki (częstokroć publikując archiwalne fotografie lub ryciny) w poszczególnych miejscowościach oraz odnotowywał pomniki powstałe współcześnie, jak np. AK-owskie kwatery wojskowe czy krzyże i kapliczki Stowarzysze­ nia Straż Mogił Polskich - na Wschodzie lub obiekty memorialne ufundowane przez warszawską Fundację Ochrony Zabytków albo, coraz częściej, przez Oddziały Związku Polaków na Białorusi. 1 2 3 1 G . Rakowski Ilustrowany przewodnik po zabytkach kultury na Białorusi, Warszawa 1997. P.M. Szpilewski, Putešestvie po Polesiu i belorusskomu kraju, Minsk 1992. O tym, do jakiej zapiekłości antychrześcijańskiej i przede wszystkim antypolskiej dochodziło i nadal dochodzi świadczy przykład z okolic Baranowicz, przywołany jeszcze w roku 1992 przez prezesa Związku Polaków na Białorusi, Tadeusz Gawina: „Wracając zauważyłem obok osady Żemczużnaja spiłowany krzyż. Okazało się, że ten krzyż niedawno postawili parafianie w celu upamiętnienia osadników wywiezionych z tej wsi w 1940 r. na Syberię. Nikt nie powrócił. Trzeba być pozbawionym serca i duszy, aby zdecydować się na taki czyn. Właśnie takich ludzi przez wszystkie lata wychowywała komunistyczno-faszystowska ideologia o radzieckim obliczu"; T. Gawin, Ojcowizna, Grodno 1993, s. 131. 2 3 �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 243 Komorowski opracował dwa obszary. W Zeszycie I - przedwojenne województwo Poleskie, w II - tzw. węższą Nowogródczyznę, czyli obszar na południe od lewego brzegu Niemna, na odcinku pomiędzy Stołpcami a Dziemi ano wieżami. Zeszyt I, w układzie alfabetycznym, prezentuje 98 obiektów opatrzonych krótkimi opisami. 40 spośród nich ilustrują fotografie, głównie obrazujące stan obecny. Większość z nich wykonał autor omawianej pracy. Zeszyt II, to opisanie 126 pamiątek zobrazowanych 60 zdjęciami. Oba tomiki spełniają istotną rolę. Są materiałem inwentaryzacyjnym, dokumentacyjnym i stanowią swego rodzaju przewodnik po tego typu zabytkach na części Polesia oraz Ziemi Nowogródzkiej. Podstawowym mankamentem obu części jest jakość wydań (broszurowe okładki, zupełny brak kolorowych reprodukcji) oraz bardzo niski nakład (każdy tomik w ilości 250 egz.). To zapewne skutek ubóstwa społecznego stowarzyszenia Bractwa Krzyżowców i Oddziału P T T K w Świdnicy, które opracowania wydały. Nie mniej i ten wysiłek zasługuje na wyróżnienie, bo tylko dzięki nim opracowania J. Komorowskiego mogły się ukazać. Autorowi życzyć należy, by nadal prowadził swe badania a ich efektami dzielił się z zainteresowanymi instytucjami i czytelnikami. Poza tym utrwalił to, co jeszcze pozostało, a co świadczy o dziejach i kulturze dawnych Kresów Wschodnich. Zdzisław Julian Winnicki Studia Angerburgica, 1.1 (1996), ss. 100; t. II (1997), ss. 96; t. III (1998), ss. 192; t. I V (1999), ss. 184, Węgorzewo, wydawca: Muzeum Kultury Ludowej w Węgorzewie, Komitet Redakcyjny: Barbara Grąziewicz-Chludzińska, Jerzy Marek Łapo (w tomie I również Krzysztof Braun) Studia Angerburgica to ukazujące się nieregularnie pismo przeznaczone dla etnografów, hi­ storyków i archeologów. Radę Redakcyjną tworzą profesorowie będący autorytetami w tych dziedzinach: Stanisław Achremczyk - profesor z Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, historyk zajmujący się między innymi Prusami Książęcymi, Jerzy Okulicz-Kozaryn - profesor z Uniwer­ sytetu Warszawskiego, archeolog pradziejowy, specjalista od etnogenezy Bałtów i Słowian oraz Marian Pokropek - również profesor z Uniwersytetu Warszawskiego, etnograf, którego główne zainteresowania to sztuka ludowa i kultura materialna Słowiańszczyzny. Dla historyka interesujące mogą być artykuły dotyczące historii ważnych rodów z tych okolic: „LehndoriTowie - władcy «wielkiej głuszy nad jeziorem»", Magdaleny Bartos (SA II) czy „Kownaccy herbu «Pielesz odmieniony» - nieznana szlachta polska", Roberta Kosteckiego (SA III). Archeolog przeczyta pewnie z zainteresowaniem publikacje Jerzego Marka Łapo, „Gro­ dziska gminy Węgorzewo" (SA I) czy Wojciecha Nowakowskiego, „«Syrenka» z Kruklanek - zagadkowa fibula z okolic Węgorzewa" (SA IV). Szczególnie interesujące dla siebie teksty może znaleźć w SA etnograf. Nie tylko ciekawe artykuły, jak np. cykl poświęcony strojom i tkaninom ludowym, ale też materiały źródłowe. Od 1997 r. Muzeum Kultury Ludowej w Węgorzewie organizuje konkurs pt. „Losy nasze..." Wyróżnione prace konkursowe - wspomnienia, pamięt­ niki, fotografie - są publikowane w SA i mogą być cennym źródłem informacji dla etnografa zainteresowanego historią tego regionu. Choć Studia Angerburgica są silnie związane z obszarem Warmii i Mazur, adresowane są do szerszego kręgu odbiorców. Wynika to z założeń programowych wydawcy pisma, Muzeum Kul­ tury Ludowej w Węgorzewie. W swoich zbiorach zgromadziło ono około ośmiu tysięcy eks­ ponatów związanych z geografią, archeologią, historią oraz dawną i obecną kulturą ludową. Ze względu na wielokulturowość Prus Wschodnich zbiory te dotyczą nie tylko terenów północno-wschodniej Polski, ale i macierzystych regionów osadników, którzy od lat współtworzą specyfikę tego regionu. Takie podejście pozwala lepiej poznać i zrozumieć kulturę Warmii i Mazur, gdyż np. „staroobrzędowcy, którzy osiedlili się w I. połowie X I X w. w okolicach Mrągowa, byli nosicielami tej samej kultury i religii, co ich pobratymcy na Suwalszczyźnie czy na Brasławszczyźnie. Na koloryt pruskiej krainy, zwłaszcza jej północnych części, silnie wpływał etnos litewski, obecny przecież i wśród mazurskich jezior już od średniowiecza, a korzenie wielu obecnych �244 RECENZJE I OMÓWIENIA mieszkańców Krainy Wielkich Jezior Mazurskich tkwią głęboko w Wilnie i jego okolicach" (SA IV, s. 7). I tak np. w I edycji wspomnianego już konkursu wyróżniony został między innymi Marian Olechnowicz, prezentujący zbiór 173 fotografii autorstwa Władysława Piotrowskiego, dokumentujących dzieje Białostocczyzny i Wileńszczyzny z lat dwudziestych-trzydziestych X X w. Jak czytamy w nocie „Od Redakcji" w tomie czwartym SA, „Mazury i współcześnie i dawniej były swoistą małą wieżą Babel" (s. 7). Ową różnorodność i złożoność kultury dawnych Prus Wschodnich widać w wielu artykułach publikowanych na łamach Studia Angerburgica. Barbara Grąziewicz-Chludzińska, pisząc o pisankarstwie w województwie suwalskim (SA I), zwraca uwagę na przenikanie się wzorów i technik oraz materiałów (barwników) stosowanych przez suwalskie pisankarki. I tak, tradycyjne pisanki suwalskie charakteryzują się bogactwem ornamentu, zagęsz­ czeniem elementów zdobniczych, czystymi, zdecydowanymi kolorami. Pisanki litewskie z okolic Sejn zachowały natomiast we wzorach dawną symbolikę magiczną - krzyże, gwiazdy itp. Są one również barwne, ale subtelniejsze od poprzednich. Dariusz Kubinowski, omawiając adaptacje kulturowe tańca na terenie północno-wschodniej Polski, zauważa że „sfera kultury tanecznej stała się płaszczyzną różnorodnych wpływów i zapo­ życzeń. Taniec bowiem, jako element kulturowy nie wymagający komunikowania się na płasz­ czyźnie werbalnej, w sposób szczególny oddziaływuje integrująco na ludzi" (SA II, s. 38). Zwraca też uwagę na regularności w procesie adaptacji - tendencję do uniformizacji (przejmowana forma jest dostosowywana do aktualnego repertuaru muzycznego), odwoływanie się do wzorców medial­ nych, nawarstwianie się kolejnych adaptacji tego samego tańca, przejmowanie najpierw samej muzyki, a dopiero potem ruchów tanecznych. Interesujący jest opisany zwyczaj zamawiania na wesela dwóch kapel - tradycyjnej i nowoczesnej. Wynika to stąd, że starzy tancerze nie umieją dostosować ruchów do współczesnych melodii. W SA ukazują się artykuły związane z bogatą działalnością prowadzoną przez Muzeum. Co roku organizowane są tam liczne imprezy folklorystyczne. Kilka z nich zasługuje na szczególną uwagę. W styczniu odbywają się „Herody" - przegląd widowisk związanych z obrzędowością okresu zimowego. W czasie kwietniowego „Święta Wiosny" prezentowane są z kolei widowiska wielkanocne. W lipcu mają miejsce warsztaty i plenery ceramiczne, w sierpniu Wojewódzki Jarmark Folkloru - występują na nim zespoły śpiewacze, instrumentalne i taneczne, sprzedawane są wyroby ludowego rzemiosła i rękodzieła. W listopadzie można obejrzeć przegląd prac twórców ludowych. Przy Muzeum odbywają się też Międzynarodowe Festiwale Dziecięcych Zespołów Folklorystycznych Mniejszości Narodowych. Wszystkie organizowane przez Muzeum imprezy są wymienione w „Kronice", która ukazuje się w SA w opracowaniu Zofii Rycharskiej. Przy Muzeum działa pracownia ceramiczna, odbywają się kursy i pokazy zanikających rze­ miosł, takich jak tkactwo, koronkarstwo, hafciarstwo czy plastyka obrzędowa. Tworzony jest też park etnograficzny. Docelowo znajdzie się w nim siedem obiektów: trzy chałupy podcieniowe, budynek gospodarczy, kuźnia, remiza strażacka i wiata na wozy. Szerzej o założeniach tego projektu można przeczytać w artykule Adama Żulpy, „Park etnograficzny przy Muzeum Kultury Ludowej w Węgorzewie" (SA I). Zasługi Muzeum dla popularyzacji kultury regionalnej zostały docenione. W roku 2000 w konkursie im. Zygmunta Glogera, honorującym twórców i badaczy kultury, za całokształt wieloletniej działalności kulturotwórczej została wyróżniona dyrektor Muzeum, Barbara Grąziewicz-Chludzińska. Na naukowy charakter SA ma wpływ fakt, że Muzeum jest nie tylko instytucją popularyzu­ jącą kulturę ludową - ma ono też charakter jednostki naukowo-badawczej. Posiada bibliotekę zawierającą prace o tematyce etnograficznej, archeologicznej i ogólnie związane z regionem Polski północno-wschodniej. Są to publikacje zarówno w języku polskim, jak również po niemiecku, ukraińsku, białorusku, litewsku, rosyjsku, angielsku i romsku. Muzeum prowadzi własne badania terenowe. Można tu wymienić np. etnograficzny obóz studencki na Ziemi Trockiej, który miał miejsce w roku 1992 lub prowadzone w roku 1995 wykopaliska archeologiczne na kurhanie z wczesnej epoki żelaza w Skomacku Wielkim. Sprawozdania z aktualnie prowadzonych badań są publikowane na łamach pisma. O wynikach dwóch ekspedycji archeologicznych zorganizowanych w 1998 г., w czasie których przebadano kurhany w Kamieńskich i Dziwiszewie, można przeczytać �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 245 w artykule autorstwa kierownika tychże ekspedycji, Jerzego Marka Łapo, zamieszczonym w to­ mie trzecim Studiów. Muzeum organizuje też konferencje naukowe oraz seminaria dotyczące mniejszości narodo­ wych. Na konferencje i seminaria zapraszani są naukowcy z Polski i państw ościennych, jako że Muzeum nawiązało też współpracę naukową z licznymi instytucjami i organizacjami krajowymi i zagranicznymi. Są to przede wszystkim Institut für Heimatforschung i Kreisgemeinschaft Angerburg w Rotenburgu, Piedagogiczieskij Kolledż w Czerniachowsku, Związek Polaków na Litwie, Muzeum Etnograficzne w Toruniu, Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie oraz Muzeum Okrę­ gowe w Suwałkach. W 1998 r. miała miejsce Międzynarodowa Konferencja Naukowa „Dzieje tkactwa i ubiorów na obszarze dawnych Prus Wschodnich". Prezentowane referaty dotyczyły zarówno dziejów tkactwa i tkaniny, jak i strojów ludowych poszczególnych grup etnicznych i etnograficznych - Ukraińców, starowierców, Warmiaków. Część referatów została opublikowana w Studia AngerburgicaTV. W jednym z ciekawszych z nich autorka, Małgorzata Rusińska, podnosi kwestię, dlaczego na Wileńszczyźnie nie można mówić o stroju ludowym. Stwierdza ona, że w tym rejonie „rozwój stroju ludowego, będącego reprezentatywną wizytówką stanu chłopskiego został zahamo­ wany przez dominującą kulturę drobnoszlachecką, a następnie i miejską" (SA IV, s. 90). Dlatego, choć wykształcił się na tych terenach rodzaj odzieży odświętnej, to jednak nie można go nazwać strojem ludowym. Większość artykułów pochodzących z tej konferencji jest bogato ilustrowana. Można więc obejrzeć przykłady litewskich krajek wielowzorowych (T. Jurkuviené, „Krajki Małej Litwy", SA IV, il. s. 72, 73, 75), piękne wyszywane wstawki chust ze stylizowanym ornamentem roślinnym (D. Alekniené, „Stroje Litwinek pruskich od schyłku XVIII w. do początku X X w.", SA IV, il. s. 67), czepce i fartuchy warmińskie (E. Kaczmarek, „Strój warmiński", SA IV, il. s. 35, 40, 42) czy tkaniny użytkowe chłopów kłajpedzkich (E. Nenartavičiúté, „Tkanina nieubraniowa chłopów kłajpedzkich z końca X I X w. i początku X X w.", SA, il. s. 80-83). Do udziału w seminariach dotyczących mniejszości narodowych zapraszani są zarówno badacze, jak i przedstawiciele mniejszości. Wydaje się to być bardzo dobrym pomysłem, gdyż dzięki temu głos mają nie tylko badający, ale i „obiekty" badań. Jak dużego taktu i wrażliwości wymaga omawianie w takiej sytuacji wyników własnych badań przekonała się autorka niniejszego tekstu uczestnicząc w seminarium „Staroobrzędowcy - historia i kultura". Również część referatów wygłoszonych podczas tego seminarium została opublikowana w SA. Na szczególną uwagę zasługuje tu artykuł Urszuli Nalaskowskiej, „Wesele u staroobrzędowców w Suwalskiem - dramaturgia i muzyka obrzędu" (SA IV). Oprócz zagadnień zapowiedzianych w tytule, autorka porusza też inne interesujące kwestie, jak np. wybór dziewczyny na żonę. Opisuje tu dawny zwyczaj porywania panien z jarmarku w sytuacji, gdy rodzina odnosiła się niechętnie do wyboru młodych. Autorka przytacza też ciekawe wróżby przedmałżeńskie, od zabaw-zgadywanek, aż po czary w bani (łaźni). Na podstawie tych ostatnich dochodzi do wniosku na temat „dwoistości duchowej natury tych kobiet: z jednej strony cechuje je głęboka religijność, z drugiej - wierzą w magię, złe moce i uroki" (SA IV, s. 47). Studia Angerburgica to pismo znakomicie redagowane również pod względem technicznym. Umieszczenie na końcu każdego tomu indeksu nazwisk i miejscowości ułatwia znalezienie in­ teresujących czytelnika informacji. Również cenne jest podawanie adresów autorów, co umożliwia osobom zainteresowanym skontaktowanie się z nimi. Szkoda natomiast, że od trzeciego numeru redakcja zaprzestała drukowania streszczeń artykułów w języku niemieckim - gdyż, jak się wydaje, podnosiło to rangę pisma, zwłaszcze że ma ono również niemieckich czytelników. SA można kupić w Redakcji pod adresem: Muzeum Kultury Ludowej, ul. Portowa 1, 11-600 Węgorzewo, tel. (0-87) 427 3242. Można też zostać subskrybentem kolejnego tomu, wpłacając 15 zł na konto M K L (PKO BP O/Węgorzewo, nr 10204779-31860-300-1, dopisek „Studia Angerburgica tom 6"). Subskrybenci otrzymają pismo zaraz po wydrukowaniu, ponadto zostaną umieszczeni na liście na końcu tomu. Zuzanna Grębecka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c0692dae7ab2ea120c2f85232b371548.pdf 40efe1211d89baf65d1b7d2699dce0cc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1711 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1583 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46, s.3-4 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT ARCHEOLOGII I ETNOLOGII POLSKIEJ AKADEMII NAUK ETNOGRAFIA POLSKA XLVI Zeszyt 1-2 Warszawa 2002 �REDAKTOR: IWONA KABZIŃSKA Członkowie Rady Redakcyjnej: Wanda Paprocka, Mirosława Drozd-Piasecka Andrzej Woźniak, Dagnosław Demski Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, A l . Solidarności 105 E-mail: red_etno@iaepan.edu.pl Koncepcja okładki: Iwona Kabzińska, Anna Rejf Zdjęcie na okładce: Muzułmanie ze Słonimia (Białoruś) podczas modlitwy Fot. Monika Jakubowska (2001) Korekta: Redakcja i Autorzy Recenzenci tomu: Ryszard Tomicki, Katarzyna Waszczyńska Etnografla Polska © Copyright 2002. A l l Rights Reserved A l l papers, photos and cover are copyright to their authors and to Etnografla Polska Etnografia Polska is regularly indexed in the International Bibliography of the Social Sciences; in IBZ - CD-ROM; IBR - International Bibliography of Book Reviews of Scholarly Literature; IBR - CD-ROM Printed in Poland PL ISSN 0071-1861 Skład i druk: Zakład Wydawniczy Letter Quality, 01-216 Warszawa, ul. Brylowska 35/38 Tel.: 631 45 18, e-mail: rwlq@optimus.waw.pl Drukarnia: PUIP, Jachranka 94 Zam. nr 28/02. Objętość 25 ark. wyd. Nakład 420 egz. Papier offset 80 g �SPIS TREŚCI ARTYKUŁY Mirosława D r o z d - P i a s e c k a - Postkomunizm. Ideowe i społeczne płaszczyzny dialogu Post-communizm. Ideological and social planes of the debate Marian Grzegorz G e r l i c h - Powoływanie narodu śląskiego. Od Katowic do Strassburga - wyboista droga rejestracji Związku Ludności Narodowości Śląskiej Calling the Silesian nation into being. From Katowice to Strassburg - the ardous way to the registration of the Association of People of Silesian Nationality Magdalena K r y s i ń s k a - K a ł u ż n a - Wobec inności - Europejczycy i Indianie In face of otherness: Europeans and Indians Iwona K a b z i ń s k a - „Być może moglibyśmy żyć razem..." Dialog między judaizmem a chrześcijaństwem i zmiana modelu sąsiedztwa "Perhaps we could live together..." Dialogue between Judaism and Christianity. Changing the model of neighbourhood Inga K u ź m a - Wypowiedzieć niewypowiedziane Exprimer l'inexprimable Piotr B o r a w s k i - Wierzenia religijne Chewsurów Religious beliefs of the Khevsurs Grzegorz D ą b r o w s k i - Uwagi na temat używania środków odurzających w tzw. kultu­ rach tradycyjnych a aspekty uniwersalnego modelu rytuału przejścia w MONAR-ze Remarks on the use of hallucinogens in so-called traditional cultures and aspects of universal model of rites of passage in the therapy of drug addiction Agnieszka S z c z e p a n i a k - K r o l l - Bamberska rodzina Bajerleinów - j e j wkład w historię i kulturę Poznania Bamberger Familie Bajerlein - ihr Einsatz in die Kultur und Geschichte von Posen 5 28 29 49 51 75 77 99 101 116 119 142 143 162 163 180 STUDIA I MATERIAŁY Anita B r o d a - Tożsamość „przesiedleńca". O ludności przesiedlonej po I I wojnie świa­ towej ze wschodniej Polski w rejon dziatłowski (zachodnia Białoruś) The identity of "transplanted inhabitants". Population removed from the Eastern terri­ tory of post-war Poland to Western Belarus in the years 1944-1947 Anna R e j f - Obraz Matki Boskiej Żyrowickiej w świadomości katolików i prawosławnych rejonu Słonimskiego The holy picture of Our Lady from Żyrowice in the consciousness of Roman catholic and Russian orthodox inhabitants in the district of Słonim, Western Belarus 181 205 207 226 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA Mirosława D r o z d - P i a s e c k a - Lud na celuloidowej taśmie PRL-u Andrzej W o ź n i a k - O religii katarów i okcytańskiej cywilizacji Jacek G ą d e c k i - Dean MacCannell, Turysta. Nowa teoria klasy próżniaczej, Warszawa 2002, Muza S.A Beyond Integration. Challenges of Belonging in Diaspora and Exile, Maja Povrzanovic Frykman (red.), Lund 2001, Nordic Academic Press, ss. 224 - Grzegorz Sokół 227 230 237 242 �James Clifford, Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztuka, War­ szawa 2000, Wydawnictwo KR, ss. 411 - Agnieszka Ewa Taper Trudne sąsiedztwa. Z socjologii konfliktów narodowościowych, Aleksandra Jasińska-Kania (red.), Warszawa 2001, Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, ss. 247 - Katarzyna Kulikowska Roman Dzwonkowski SAC, Oleg Gorbaniuk, Julia Gorbaniuk, Postawy katolików obrządku łacińskiego na Ukrainie wobec języka polskiego, Lublin 2001, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, ss. 230 - Zdzisław J. Winnicki Ks. Edward Walewander, Problematyka wychowawcza w środowiskach emigracyjnych, Lublin 2000, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, ss. 106 - Helena Giebień Walter Żelazny, Francja wobec mniejszości narodowych. Etniczność, etnopolityka, etnosocjologia, Tyczyn 2000, Wyższa Szkoła Społeczno-Gospodarcza, ss. 339 - Joanna Cukras Z kraju nad Leną. Związki polsko-jakuckie dawniej i dziś, Antoni Kuczyński (red.), W rocław 2001, Wydawnictwo Atla2, ss. 246 - Anna Milewska-Młynik Henryk Zins, Kupcy i kidnaperzy. Handel niewolnikami w dziejach Afryki i Ameryki, Lublin 2001, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, ss. 230 - Arkadiusz Żukowski Wstyd w kulturze. Zarys problematyki, Ewa Kosowska (red.), Katowice 1998, „Śląsk", ss. 1 7 0 - Jadwiga Agnieszka Budzyńska-Daca Maria Paradowska, Krzysztof Arciszewski. Admirał wojsk holenderskich w Brazylii, Wrocław-Warszawa 2001, Stowarzyszenie „Wspólnota Polska", Wydawnictwo DTSK Silesia, ss. 201 - Iwona Kabzińska Wojciech Lipoński, Encyklopedia sportów świata, Poznań 2001, Oficyna Wydawnicza Atena - Iwona Kabzińska 255 r KRONIKA Komunikacja międzykulturowa we współczesnej diasporze. Między odtwarzaniem „małej ojczyzny", dopasowaniem do obcej kultury i tożsamością ponadnarodową. Konfe­ rencja Niemieckiego Towarzystwa Ludoznawczego, Monachium, październik 2000 - Mieczysław Trojan Projekt nowego podręcznika do metod badań terenowych, Łódź, 3-4 grudnia 2001 - Inga Kuźma Rola kontaktów polsko-syberyjskich (w X I X i X X wieku) we wzajemnym kształtowaniu się wiary i kultury - Lilianna Światek Wystawa „Grodno i Wołkowysk w I I Rzeczypospolitej" w Muzeum Etnograficznym w Gdań­ sku Oliwie, 12 lipca - 31 października 2001 - Wiktoria Blacharska 257 260 263 266 269 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/50c58f45d1b4c5788a3ed8cf1f56c71b.pdf 5326a66e7161c1dbdd11ca0b7ab0674e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1709 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1582 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45, s.247-255 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polska", t. X L V : 2001, z. 1-2 P L ISSN 0071-1861 Z A P O M N I A N Y O D Ł A M DAJÓW W C H I N A C H , X I N P I N G , J U N N A N , 3-8.02.2001 Konferencja była wydarzeniem interesującym nie tylko z powodu treści merytorycznych, lecz może bardziej nawet ze względu na towarzyszące jej aspekty administracyjno-polityczne oraz stosunek chińskich intelektualistów do kultury mniejszości etnicznych. Uznałem zatem, że po­ czynione w jej trakcie obserwacje będą godne uwagi czytelnika polskiego. Konferencja nosiła nazwę „Kultura Huayao Dajów" i miała charakter międzynarodowy. Odbyła się na terenie autonomicznego powiatu Xinping dla grup etnicznych Y i oraz Dai, należącego do prefektury Yuxi w prowincji Junnan. Spośród ponad 40 zagranicznych uczestników większość stanowili uczeni z Tajlandii, w dalszej kolejności plasowali się Japończycy i obywatele Tajwanu. Dajowie południowych Chin liczą około miliona dwustu tysięcy osób i wchodzą w skład zespołu ludów tajskich, które w Chinach przekraczają 25 milionów. Zamieszkują oni prowincję Junnan, w większości pograniczne obszary z Tajlandią i Birmą. Podobnie jak ich tajscy pobratym­ cy za granicą, wyznają buddyzm i posiadają pismo, w którym stworzona została bogata literatura religijna, historyczna oraz prawnicza (kodeksy). Uważa się, że ludy tajskie przybyły na obecne tereny swego rozsiedlenia w pierwszym tysiącleciu naszej ery z północy, najprawdopodobniej z obszarów na południowy wschód od Tybetu. Hipotezę tę uprawdopodobnia fakt, że na przypuszczalnej trasie ich wędrówki znajdują się niewielkie enklawy Dajów, znane pod chińską nazwą Huayao Dai, której pierwszy człon oznacza w przybliżeniu 'wielobarwny strój'. Wszystkie one charakteryzują się tym, że wyznają animizm i nie znają pisma, co dowodzi wczesnego oderwania się od zasadniczego trzonu migrujących Tajów. Są więc swego rodzaju maruderami, którzy przechowali archaiczne cechy tąjskiego kom­ pleksu kulturowego. Nie byli oni dotąd przedmiotem badań naukowych i dopiero w ostatnich latach zainteresowali się nimi językoznawcy . Na terenie powiatu Xinping zamieszkują trzy grupy Huayao spośród dziewięciu znanych z terenu Junnanu. W Xinpingu liczą one ponad 40 tys. osób. Różnią się zrozumiałymi wzajemnie dialektami, szczegółami stroju i pewnymi zwyczajami. Mimo bliskości kulturowej i przestrzennej zachowują względem siebie endogamię a ich wioski w całości składają się z przedstawicieli konkretnej grupy. Uprawiają dobrze nawodnione doliny ( m i n . chińskiego odcinka rzeki Czer­ wonej), dzięki czemu uzyskują dwa plony ryżu w roku. W wyższych partiach rozlokowała się przybyła później ludność chińska, a na górskich halach dominują Y i . Ci ostatni są liczniejsi od Dajów, jednak przewodniczącym władz powiatu jest Daj. Mniejszości stanowią 70% ludności powiatu, która wynosi ok. 260 tysięcy . Formalny prymat Dajów jest swego rodzaju kompensacją historycznej podległości wobec Y i , którzy na tym terenie odgrywali rolę feudalnych suwerenów ściągających daniny dla siebie i poda­ tki dla administracji chińskiej, którą reprezentowali. Ta ostatnia nie zapuszczała się na owe obszary z powodu ich malaryczności, obecnie zlikwidowanej. Kłopoty zdrowotne nie odstraszyły 1 2 1 Z tego też względu wystąpienia na konferencji dotyczyły raczej innych ludów, o podobnym do Huayao Dai statusie etnicznym lub społecznym. Były też eseje historyczne w dowolny sposób powiązane z Huayao i stosujące metodologię porównawczą trudną do zaakceptowania w Europie. Powiaty chińskie są znacznie większe od polskich i porównywalne są jedynie miejscem w strukturze administracyjnej. 2 �248 KRONIKA jednak protestanckich misjonarzy, którzy usadowili się tu w początkach X X wieku. Kierownik misji opisał wspomnienia z pracy , której rezultaty przetrwały po części do dziś, o czym świadczy niedawne wznowienie działalności parafii wokół na nowo zbudowanego kościoła. Konferencja zorganizowana została staraniem miejscowych władz, z finansowym wsparciem prefektury (województwa) oraz prowincji. Za stronę naukową odpowiedzialność wziął na siebie Instytut Etnologii Akademii Nauk Społecznych Junnanu. Polski czytelnik odnajdzie tu więc nie tylko egzotykę miejsca, ale też stosunku do nauki jeśli chodzi o docenienie jej przez państwowych decydentów. Pieniądze na konferencję nie zostały jednak wyłożone bezinteresownie. Niegdyś zacofany powiat wszedł na ścieżkę szybkiego rozwoju, o czym świadczy unowocześnienie krajob­ razu urbanistycznego, dotyczące zwłaszcza stolicy powiatu - Guishanu, budowa hoteli, a przede wszystkim drogi szybkiego ruchu na miejscu dawnego traktu terenowego. Powiat, który do niedawna nie miał bitych dróg, i do którego nie zaglądali obcy nawet w celach handlowych, szczęśliwie nie został dotknięty industrializacją. Ale też dlatego należy do ubogich. Inwestycje winny się opłacić i w tym celu powstał plan przyciągnięcia ruchu turystycznego zorientowanego etnicznie. Jego centrum ma się stać specyficzna kultura Daj ów rozwijająca się wśród przyciągających swym pięknem gór Ailao. Władze powiatu liczą przede wszystkim na turystów krajowych, a po rozbudowie bazy hotelowej także na zagranicznych. Nie jest to plan nierealny, biorąc pod uwagę stosunkową bliskość stolicy prowincji - Kunmingu i trasy prowa­ dzącej do muzeum archaicznych brązów z czasów poprzedzających kulturę chińską na danym terenie (dwa tysiąclecia wokół przełomu er), które znajduje się w Lijiashan. Zainwestowano już nawet w 'wieś kulturową', swego rodzaju skansen otaczający żywą wioskę i złożony z wielu elementów kultury materialnej związanej z rzemiosłem ludowym (np. kieratowa tłoczarnia soku z trzciny cukrowej, wodna stupa do łuskania ryżu, również poruszana wodą kaszarnia ryżowa, farbiarnia, warsztat garncarski bez użycia koła, warsztaty tkackie i inne). Uczestnicy konferencji mogli ją oglądać w detalach. Więcej nawet; w słusznym przeświadczeniu, że część z nich stanie się propagatorami turystycznych walorów powiatu, zaproszono ich do przeprowadzenia badań terenowych przez dwa pełne dni poprzedzające konferencję. Dostarczono transport, profesjonalnych tłumaczy i pozostawiono pełną swobodę w doborze rozmówców i po­ ruszanych tematów. Autor tych słów zaskoczony był tak pełną otwartością, bowiem dotychczasowe jego doświad­ czenia obfitują w przykłady dyskretnej opiekuńczości ze strony miejscowych władz, która utrud­ nia swobodne planowanie badań. Chiny dzisiejsze nie są państwem zamkniętym w skali, w jakiej potocznie postrzega się je w Europie. Toteż owa opiekuńczość częściej jest wyrazem troski 0 wygodę cudzoziemca niż przejawem kontroli. Ta ostatnia jednak również występuje, nic więc dziwnego, że moi chińscy koledzy zapowiadali, że w Xinpingu nie będę miał okazji zobaczyć pewnych istotnych rzeczy, np. związanych z pierwotnymi wierzeniami czy krwawymi ofiarami ze zwierząt. K u obopólnemu zdziwieniu, żadnych ograniczeń nie napotkaliśmy. W konsekwencji, przez dwa dni badań w czterech wioskach mogłem zebrać materiał porównywalny z dwutygod­ niowym niemal plonem zwykłej pracy w innych miejscowościach. Tę efektywność zawdzięczam przede wszystkim doskonałym tłumaczom. Teren badań był oczywiście wcześniej przygotowany. Tradycyjne, izolowane od wielkiego świata wioski zostały uprzedzone o czekającym je napływie fali gości, jakiej nigdy w swej historii nie przeżyły. Byli wszak wśród nich przedstawiciele władz, chińskich uczonych, nawet mediów z nieoglądaną tu nigdy aparaturą filmową i na koniec cudzoziemcy. Nastąpiła swoista konfrontacja dwu stron, z których każda przyglądała się drugiej na zasadzie pełnej równorzędności. Przewagę jednak mieli goście, co jest naturalne w każdej społeczności. Oni też częściej zadawali pytania 1 wchodzili bez żenady tam, gdzie w normalnych warunkach wymagana jest zgoda gospodarza. Przygotowanie terenu zawierało także element aranżacji. Jeden z jej przejawów polegał na tym, że olbrzymia większość miejscowej ludności wystąpiła w strojach ludowych, z wyjątkiem 3 3 Dodd, W.C., The Tai race, elder brother of the Chinese, Cedar Rapids: Torch, 1923. �KRONIKA 249 mężczyzn, którzy zachowali jedynie prosty strój roboczy. Z rozmów z niektórymi dziewczętami można było przekonać się, że wolą one ubierać się na co dzień bez etnicznego nacechowania. Tym razem wszyscy otrzymali polecenie świątecznego przyodziania się (w warunkach chińskich polece­ nie przyjmuje formę sugestii). Nie skaziło to jednak rzeczywistości w sposób istotny, gdyż wszyst­ kie stroje były własne, nie wypożyczone, bowiem płeć żeńska (choć nie wszystkie małe dziew­ czynki) jest w nie wyposażona. Istotniejsza interwencja z zewnątrz dotyczyła zaplanowanego programu ceremonialnego. Zo­ staliśmy dopuszczeni do obserwowania trzech obrzędów odbywających się w różnych wioskach, z których tylko dwa przypadały zwyczajowo w danym dniu, trzeci zaś został przyspieszony o pięć dni w stosunku do tradycyjnego kalendarza. Pierwszą uroczystością był rytuał wyjścia w pole, czyli ceremonia wiosennej orki, drugą ofiara dla smoka (sprowadzająca się do wypędzania ze wsi złego ducha), trzecią zaś młodzieżowe święto wiosny połączone z miłosnymi spotkaniami na odosobnieniu. To ostatnie oglądaliśmy w wersji folkloryzowanej w postaci koncertu powiatowego zespołu artystycznego i połączonych z nim wydarzeń o charakterze jarmarku. Była to jednak wersja o tyle naturalna, że odbywała się w tej formie już po raz jedenasty jako doroczny festiwal wiosny, nałożony na tradycyjne święto młodych, któremu ciągle towarzyszy swoboda seksualna. Dwa pierwsze rytuały były okazją do przeprowadzenia badań nad wspólnotowym charak­ terem wsi dajskich oraz ich obrzędowością. Tę ostatnią trzeba było jednak śledzić indywidualnie, z odwołaniem się do instynktu badacza terenowego. Uroczystości bowiem odbywały się w róż­ nych miejscach, a ich program znany był tylko ludności miejscowej. Można stąd wnosić, że nie został on poważnie zakłócony obecnością obcych, których nie zapraszano specjalnie na każdą sekwencję obrzędową, ale też obecnych stamtąd nie wypraszano. Najogólniej mówiąc, zachowane zostały warunki dla obserwacji uczestniczącej i często od szczęśliwego zbiegu okoliczności zależało zetknięcie się z interesującą praktyką, jak na przykład interwencja wiejskiej czarownicy chroniącej wieś przed magiczną szkodliwością napływu masy obcych ludzi. Powierzchowne siłą rzeczy badania bez wątpienia przekonały o sukcesie procesu odrodzenia kultury etnicznej Huayao po okresie represji z czasów Rewolucji kulturalnej, której ekscesy dotarły także do tego, podówczas głuchego zakątka kraju. Odrodzenie to pozwoliło nie tylko na przywrócenie dawnej obrzędowości wraz z jej funkcjonariuszami (kapłani, czarownice), ale także pewnych instytucji życia wiejskiego związanych z konserwacją urządzeń publicznych (irygacja pól, wewnątrzwiejska infrastruktura), ze szczególnym akcentem na funkcjonowanie samorządu, który stał się możliwy dzięki wyborom do rad wiejskich. Wszystkie te elementy składają się na od­ tworzenie, przynajmniej w ogólnych zarysach, wspólnoty wiejskiej. Relacja między współczesną i dawną wspólnotą z pewnością nie sprowadza się do tożsamości. Odnalezienie różnic wymaga jednak głębszych badań. Interesujące były także spostrzeżenia na temat inicjatywy handlowej w odwiedzanych wsiach. Na każdym niemal kroku w Chinach, gdzie gromadzą się z jakiegoś powodu przybysze, wykwitają stragany drobnych kupców. W słabszym stopniu dotyczy to mniejszości etnicznych, natomiast Huayao w ogóle nie dostrzegli w napływie gości okazji do zarobienia. Jedna tylko wieś, w której corocznie odbywa się festiwal wiosny, przyciągający też mieszkańców sąsiednich wiosek, była na tę okoliczność przygotowana, choć w bardzo skromnym wymiarze. W pozostałych przyjmowano nas jak autentycznych gości, nie podejrzewając, że tłum przybyłych to potencjalni klienci i de­ monstrując w ten sposób własny niemerkantylny etos. Może on skończyć się z napływem tury­ stów. Już obecnie młodzi mieszkańcy wsi, którzy po gimnazjum nie kontynuują z reguły nauki i pozostają w domu, marzą o życiu urozmaiconym technicznymi wynalazkami współczesności, o których dowiadują się ze swych najczęściej czarno-białych telewizorów. Zapowiada to istotne zmiany w przyszłości. Stały się one przedmiotem gorącej debaty na konferencji, zwłaszcza na jej sekcji poświęconej turystyce. Zaskakiwała niemal powszechna jednomyślność mówców ze strony chińskiej, zarówno uczonych, pisarzy (także pochodzenia mniejszościowego), jak i dziennikarzy. Wszyscy ostrzegali przed niebezpieczeństwem utraty 'tradycyjnej' kultury i specyfiki etnicznej, optując za utrzyma­ niem swego rodzaju skansenu kulturowego. Nie dotarły do nich, wyraźnie słyszalne w rozmowach �250 KRONIKA z młodzieżą głosy o tym, że chcą żyć jak pozostali Chińczycy w wygodnych nowych domach i korzystać z dobrodziejstw cywilizacji. Jeśli zaś dotarły, to odrzucili oni ten punkt widzenia i nawoływali do wznoszenia barier przed zgubnym wpływem świata zewnętrznego. Podobną retorykę znamy również z nieodległego polskiego doświadczenia. Jej motywy są przypuszczalnie w obu wypadkach podobne. Nie jest jednak wykluczone, że w przypadku inte­ ligencji chińskiej dochodzi jeszcze poczucie winy za wielowiekowy proces asymilowania mniej­ szości, lub przynajmniej odrzucania tych, którzy nie godzili się na upodobnienie do Chińczyków. Dziś ta inteligencja, w przypływie ekspiacji, nie tylko daje mniejszościom przyzwolenie na po­ zostawanie sobą, ale stara się nawet uwiązać je do swojej tożsamości. Nie dostrzega najprawdo­ podobniej tego, że ową tożsamość można zachować przy jej zmienionych znakach zewnętrznych. Konserwacja dawnych znaków staje się nagle sprawą priorytetową. Niepokoi myśl, że taka sama postawa przyjęta zostanie przez miejscowe władze administracyjne, tyle że motywowana chęcią podtrzymania źródeł dochodu dla całego powiatu, gdyż swoiste zacofanie Dajów urosło do rangi towaru na rynku turystycznym. Sławoj Szynkiewicz „ K R O N I K I SEJNEŃSKIE". O Ś R O D E K POGRANICZE - SZTUK, K U L T U R , N A R O D Ó W Scenariusz, reżyseria i prowadzenie pracy z dziećmi: Bożena Szroeder. Współpraca: Małgorzata Sporek-Czyżewska, Urszula Wasilewska, Jerzy Czyżyński i Wiesław Szumiński. Scenografia: makieta przedwojennych Sejn wykonana z wypalanej gliny przez dzieci oraz patchwork owe „Anioły Sejneńskie". Grają dzieci z Sejn - Litwini, Rosjanie-staroobrzędowcy i Polacy. Forma działania Ośrodka „Pogranicze - sztuk, kultur, narodów" jest „formą ogarniającą różne dziedziny życia w jednym, czyli zagarniającą różne praktyki, różne sfery życia w jednym" (Czyżewski 2001, s. 9). Tak też „Kroniki Sejneńskie" to nie tylko przedstawienie - jest to kilkuetapowe przedsięwzięcie mieszczące się w nurcie animacji kultury. Przedsięwzięcie poprzedził konkurs dla dzieci pt. „Nasze dobre, stare Sejny", w wyniku którego wyłoniono grupę kilkunastu autorów najciekawszych prac i podjęto z nimi dalszą pracę. Najpierw było to poznawanie historii własnej rodziny. Na podstawie rozmów z krewnymi i ich wspomnień dzieci wyrysowały na wielkim płótnie mapę przedwojennych Sejn, na której zaznaczyły wszystkie ważne dla opowieści miejsca. Tak powstała mapa: zarówno realnego miasta, jak i miejsca mitycznego. Następnie na piaskowej podstawie stworzona została makieta Sejn - gliniane domki, świątynie, postaci. Kolejnym etapem przedsięwzięcia były „badania etnograficzne" - dzieci udały się do najstar­ szych mieszkańców, aby zebrać ich wspomnienia i opowieści o przedwojennych Sejnach. Roz­ mówcami byli często członkowie własnej rodziny, sąsiedzi, znajomi. Pozwoliło to dzieciom wejść w sytuację prawdziwej rozmowy , gdyż - jak pisze Gadamer - „współprzynależność zawsze 1 2 1 Krzysztof Czyżewski jest kierownikiem i założycielem Ośrodka „Pogranicze - sztuk, kultur, narodów". „Prawdziwą rozmową" nazywam rozmowę rozumianą zgodnie z filozofią Martina Bubera i Hansa-Georga Gadamera. Najistotniejszą kwestią jest tu otwartość uczestników rozmowy: „Ta otwartość jednak nie jest tylko otwartością na tego, od kogoś chce się coś usłyszeć. Raczej ten, kto chce w ogóle coś usłyszeć, jest w zasadniczy sposób otwarty. Bez takiej otwartości na siebie nawzajem nie ma rzetelnego związku między ludźmi" (Gadamer 1993, s. 336) oraz podmiotowe 2 �KRONIKA 251 oznacza zarazem możność słuchania się nawzajem" (Gadamer 1993, s. 336). Dzieci nie były obciążone bagażem metodologii i naukowych przed-sądów. W ten sposób proces zbierania opo­ wieści zbliżył się do postulatów etnografii nieprzezroczystej (patrz: Tokarska-Bakir 1995). Przede wszystkim kontakty takie jedynie w minimalny sposób są zagrożone przekształceniem się w wiwi­ sekcję. Nie służą też spisaniu historycznego raportu, który uprzedmiotowiłby tak rozmówców, jak i same opowieści. Nie ma tu miejsca dla obiektywnego skryby rodem z paradygmatu moderni­ stycznego - są dzieci wsłuchane we wspomnienia dziadków. Następuje powrót do ustnego prze­ kazu tradycji, charakterystycznego dla kultury oralnej. Dzięki temu nie jest ona „po prostu procesem, który poznajemy poprzez doświadczenie i który uczymy się opanowywać, lecz języ­ kiem, t j . mówi ona sama z siebie niczym jakieś t y " (Gadamer 1993, s. 333). Tym bardziej nie jest tradycją wyuczoną z podręcznika, zewnętrzną i obcą wobec doświadczeń poznających j ą dzieci - staje się czymś bliskim i w pewnym sensie własnym. Opowiedziane podczas „badań" historie zostały przez dzieci spisane w postaci kilkunastu maleńkich książeczek. Są one pozbawione jakichkolwiek dat, co - jak stwierdził prof. Roch Sulima - nadaje im wymiar absolutny. W tym sensie, mimo że są zapisane, nabierają charakteru bezczasowego, typowego dla tekstów kultury oralnej (por. Zumthor 1986, s. 42). Warto zauważyć, że książeczki tracą swoją rolę informacyjną, jako że zapisane w nich historie są już czytelnikom znane z przedstawienia. Stają się one w dużo większym stopniu przedmiotem niż przekaźnikiem treści, skupiają uwagę na swej fizyczności, aspekcie materialnym. Następuje tu zatem przesunięcie od tematyczności ku rematyczności . W efekcie powstała barwna opowieść o przedwojennych Sejnach. Nie są to Sejny historyków, socjologów czy nawet etnografów - choć może tych ostatnich najbardziej. To miasto widziane oczyma dzieci. Rozmówcy, opowiadając o przedwojennych Sejnach, wracają do czasów, gdy byli dziećmi, do krainy dzieciństwa. W tej krainie ważniejsza od bohaterów oficjalnej historii staje się na przykład młoda żydowska dziewczyna, piękna Rachela. Gdy umarła, zakochany w niej młodzieniec odkopał jej trumnę, aby się z nią pożegnać. Widziana z tej perspektywy historia Sejn jest „historią nie zbudowaną z dat i wydarzeń, ale ze wspomnień dawnego życia miasta, zapamiętanego z dzieciństwa i wczesnej młodości", jak głosi ulotka informująca o przedstawieniu „Kronik Sejneńskich". Ostatnim etapem przedsięwzięcia jest bowiem, jak zostało to zasygnalizowane na początku, przedstawienie pod tytułem „Kroniki Sejneńskie". Grają w nim dzieci, które brały udział w projekcie. Scenografię stanowi gliniana makieta Sejn i patchworkowe anioły sejneńskie - również dzieło młodych twórców. Przedstawienie jest zazwyczaj wystawiane podczas innych imprez kultura­ lnych, które odbywają się w ośrodku „Pogranicze" . Przedstawienie otwiera postać Latarnika gaszącego na noc światła. To od jego Pomocnika widz słyszy pierwsze opowieści o mieszkańcach Sejn. Następnie zjawiają się Anioły, które wprowadzają widza w świat religijny - a w zasadzie wieloreligijny - tych ludzi. Podnosząc z makiety miasta kolejne świątynie, opisują i odśpiewują modlitwy poszczególnych wyznań. Potem pojawiają się opowieści o codziennym życiu miasta - łącznikiem między obiema częściami jest wspomniana już wyżej historia śmierci Racheli. 3 4 traktowanie partnera dialogu: „Każdy rozmówca rozumie tutaj partnera, do którego [...] się zwraca jako to osobowe istnienie. Rozumienie kogoś oznacza w tym kontekście zarazem realizację możliwego dla rozmówcy w danej chwili stopnia uobecnienia. [...] Rozmówca jednak nie tylko postrzega tego, który w ten sposób jest dlań obecny, lecz przyjmuje go jako swego partnera, a to znaczy: potwierdza na ile jest do tego zdolny, ten drugi byt" (Buber 1992, s. 151). Terminy „tematyczność" i „rematyczność" stosuję za J. Tokarską-Bakir, która pisze: „W przyjętym tu znaczeniu remat jest tym, co się mówi, temat zaś - tym, o czym jest mowa. W sferze zachowań zachowaniem rematycznym będzie zauważanie materialności tekstu, jego formy rzeczowej (kult księgi jako rzeczy świętej), zachowaniem tematycznym - skupienie na jego treści, podczas gdy forma jest dla analizującego przezroczysta semantycznie" (Tokarska-Bakir 1997, s. 8-9). Autorka mniejszego omówienia miała okazję zobaczyć to przedstawienie podczas konferencji „Animacja kultury - doświadczenie i przyszłość", zorganizowanej przez Instytut Kultury Polskiej U W we współpracy z Ośrodkiem Pogranicze, która miała miejsce w Sejnach w dniach 5-8.04.2001. 3 4 �252 KRONIKA Wszystkie opowieści przedstawiane są w poetyce małomiasteczkowych plotek i sensacji. Konwencja ta jest doskonale uchwycona i odgrywana przez młodych aktorów. Anioły zamieniają się w rozplotkowane Kumoszki. Została tu w pełni wyzyskana specyfika przekazu ustnego. Jak pisze Bartmiński, „nawrót do form mówionych wynika z narastającego przekonania o nie dających się niczym zastąpić humanistycznych wartościach komunikacji ustnej, jej natural­ ności, jej głębokim związku z osobowością człowieka. Mówienie bardziej niż pisanie jest auten­ tycznym świadectwem postawy, wrażliwości, mentalności" (Bartmiński 1989, s. 3). Dlatego relacje o przedwojennych Sejnach są nie tylko barwne, ale też brzmią bardzo prawdziwie - nie ma się t u wrażenia „literackości". Miasto, którego obraz wyłania się ze sztuki „Kroniki Sejneńskie", zostaje ożywione w wyobraźni widzów. Ważnym elementem przedstawienia są pieśni. „Ach, jak oni się pięknie - modlą!" wołają Anioły i słychać pieśni Rosjan-staroobrzędowców, Polaków-katolików, Żydów-chasydów. Okrzyk „Cyganie przyjechali!" wprowadza romską pieśń o tułaczym losie. Opowieści o litewskim weselu towarzyszą pieśni weselne i korowodowe. Dzieci polskie, litewskie i starowierskie uczyły się nawzajem swoich pieśni, razem poznawały żydowskie niguny i muzykę cygańską. Całe przedsięwzięcie doskonale mieści się w nurcie działalności kulturalnej Ośrodka „Po­ granicze - sztuk, kultur, narodów". Jest to uprawianie „kultury czynnej, czyli tej kultury, która nie jest kulturą prezentacyjną, nie jest oparta na prezentacji i odbiorze, tylko współuczestnictwie, czy współistnieniu w jednym strumieniu" (Czyżewski 2001, s. 9). Zgodnie z nazwą ośrodka, przez który zostało zrealizowane, omawiane przedsięwzięcie znajduje się na pograniczu sztuk, kultur i narodów. Sztuk - bo samo przedstawienie „Kroniki Sejneńskie" jest tylko, jak zostało powie­ dziane, częścią większego przedsięwzięcia kulturalnego, w skład którego wchodzi nie tylko działal­ ność teatralna, ale w szerokim rozumieniu artystyczna (gliniana makieta, patchworki, książeczki). Kultur - przede wszystkim ustnej i pisma. Ale też przedwojennej kultury małego miasteczka i współczesnej kultury masowej, której uczestnikami są - chcąc nie chcąc - dzieci będące realiza­ torami tego projektu. Narodów - nie tylko polskiego, litewskiego i rosyjskiego, których przed­ stawiciele brali udział w przedsięwzięciu, ale również żydowskiego, niemieckiego i romskiego. Choć nie ma ich w dzisiejszych Sejnach, nie mogą więc uczestniczyć w przedstawieniu, to zostali przywołani we wspomnieniach, w których odgrywali istotną rolę. Na koniec warto przywołać sytuację współczesnej etnologii, rozdartej między nauką a sztuką. Oczywiście przedsięwzięcie, które zaowocowało przedstawieniem „Kronik Sejneńskich" nie poma­ ga w rozwiązaniu dylematu, czy uprawiając etnologię, uprawiamy (lub uprawiać powinniśmy) dziedzinę należącą raczej do nauki czy do sztuki (science czy art). Pokazuje jednak, że czasem sztuka może stać się etnologią. Zuzanna Grębecka LITERATURA B a r t m i ń s k i J. 1989, Opozycja ustności i literackości a współczesny folklor, Literatura Ludowa, nr 1, s. 3-11. B u b e r M . 1992, Ja i Ty. Wybór pism filozoficznych, Warszawa. C z y ż e w s k i K . 2001, Funkcjonowanie niezależnej instytucji kultury, referat wygłoszony podczas konferencji „Animacja kultury - doświadczenie i przyszłość", Sejny 5-8.04.2001, mps w posiadaniu autorki mniejszego omówienia. G a d a m e r H . - G . 1993, Prawda i metoda, Kraków. T o k a r s k a - B a k i r J. 1995, Dalsze losy syna marnotrawnego. Projekt etnografii nieprzezroczy­ stej, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, nr 1, s. 13-22. - 1997, Wyzwolenie przez zmysły. Soteriologiczne aspekty religijności tybetańskiej, Wrocław. Z u m t h o r P. 1986, Właściwości tekstu oralnego, Literatura Ludowa, nr 1, s. 41-58. �KRONIKA 253 WYSTAWA „WIGILIA - CZAS O C Z E K I W A N I A , CZAS M A G I I " Muzeum Etnograficzne im. Marii Znarnierowskiej-PrufFerowej w Toruniu, 12.12.2000 - 11.03.2001., komisarz wystawy: Teresa Okoniewska, scenariusz: Hubert Czachowski, Iwona Święch Wigilia Bożego Narodzenia w kalendarzu świąt polskich zajmuje pozycję szczególną. W Polsce otoczona jest splendorem, który w świecie chrześcijańskim przysługiwać powinien raczej Wielka­ nocy. To jednak Wigilia jest punktem centralnym polskiego świętowania, najbardziej oczekiwa­ nym i cenionym. Kojarzy się z ciepłem i bezpieczeństwem rodzinnego domu. Samotność i brak serdecznego kontaktu z innymi ludźmi są wówczas najdotkliwiej odczuwane. Większość Pola­ ków byłaby w stanie określić, jaka Wigilia powinna być, jaka zaś z pewnością nie. Potrafili­ by naszkicować scenariusz tego święta oraz wyodrębnić (wymienić) jego istotne elementy, choćby: pierwszą gwiazdkę, choinkę, dzielenie się opłatkiem, wieczerzę, prezenty, kolędy, być może wyjście na pasterkę. Często, kiedy religijny wymiar tego święta zaciera się lub zanika zupełnie, jest ono nadal obchodzone, choć na innej już płaszczyźnie. Uzasadnieniem jego ciągłej obecności staje się przy­ pisywana mu dawność. W Wigilii splata się i nakłada na siebie wiele wątków wywodzących się z różnych źródeł (z tradycji chrześcijańskiej, antycznej czy starosłowiańskiej). Mamy tu do czynienia z ogromnym nagromadzeniem sensów symbolicznych, często niezrozumiałych dla współczesnego człowieka, a przecież kultywowanych. Jednocześnie każdy z nas nosi w sobie pewien mityczny obraz Wigilii, do którego się odwołuje. Jest on zbudowany z elementów o różnym pochodzeniu, ale w naszej świadomości funkcjonuje jako niezmienna, harmonijna całość, mająca status odwiecznej, danej na samym początku. Próbą pokazania, że to, co postrzegamy jako jednolite i niezmienne, było bardzo zróżnicowane i ulegało wielu przeobrażeniom w czasie, była prezentowana w toruńskim Muzeum Etnograficznym wystawa pt.: „Wigilia - czas oczekiwania, czas magii". Już samo sformułowanie tytułu wskazywało na postrzeganie Wigilii jako święta wielowarstwowego, w którym splatają się elementy różnego pochodzenia. Z jednej strony, jest to czas oczekiwania na przyjście Zbawiciela, a więc przede wszystkim ma wymiar chrześcijański. Z drugiej strony, jest to okres, w którym dawniej wykonywano wiele praktyk magicznych, mających korzenie w czasach przedchrześcijań­ skich. Ich rola polegała na zabezpieczaniu urodzaju, życia ludzi i hodowanych zwierząt oraz gwarantowaniu zdrowia i pomyślności... a także zamążpójścia w przypadku panien na wydaniu. Wystawa była próbą przełamania dominującej dotychczas w muzealnictwie konwencji prezen­ towania obrzędów. W przypadku Wigilii ograniczano się zazwyczaj do przedstawienia tradycyj­ nego stołu wigilijnego danego regionu. W dużej mierze umacniało to przekonanie odbiorców o jednorodnym charakterze tego święta i jego niezmienności w czasie. Autorzy zdecydowali się zerwać z jednowymiarowym wizerunkiem Wigilii, proponując w zamian zróżnicowany, polifoniczny obraz tego święta. Uzyskali go tworząc na ekspozycji wystawowej osiem aranżacji przedstawiają­ cych wieczór wigilijny w różnych miejscach i czasie. Na parterze przedstawiono dziewiętnasto­ wieczne wigilie rodzin chłopskich z czterech wybranych regionów zróżnicowanych przede wszyst­ kim pod względem wyznaniowym, a także majątkowym. Można było obejrzeć wigilię katolickich Kurpiów, prawosławnych mieszkańców Podlasia, Hucułów wyznania greckokatolickiego oraz ewangelików, Górali Śląskich z Beskidu. Na piętrze zaś znalazły się wigilie prezentujące różne czasy i stany społeczne: szlachty wileńskiej z końca X I X w., podkrakowskich chłopów z początku X X w., Kaszubów zajmujących się rybołóstwem z okresu dwudziestolecia międzywojennego oraz mieszkańców miasteczek wielkopolskich z 60. lat wieku X X . Takie ujęcie tematu pokazało jak to samo święto, w zależności od wielu czynników, mogło w różny sposób być rozgrywane. To, co większość z nas nosi w sobie jako obraz „tradycyjnej Wigilii polskiej" zostało skonfrontowane z wieloma obliczami tego święta. Autorzy wystawy zaproponowali widzowi dyskusję z tym popularnym, zwłaszcza w mediach, mitem. Okazało się bowiem, że to, czemu przypisywaliśmy miano odwiecznego i typowego, wcale takim nie jest, np. zwyczaj dzielenia się opłatkiem nie funkcjonował ani na Podlasiu, ani u Hucułów, Górali �254 KRONIKA Śląskich, czy Kaszubów. Obowiązujący na wieczerzy post również okazał się nie mieć charak­ teru powszechnego, nie przestrzegali go Górale Śląscy. Różnie wyglądał stół wigilijny, którego funkcję zresztą pierwotnie spełniała ława. Odmiennie przebiegała wieczerza, różną formę i in­ tensywność miały zabiegi magiczne. Przykłady można by mnożyć, ale mija się to z celem. To wszystko pięknie i dogłębnie prezentowała wystawa, jednocześnie pokazując wyższość obrazu nad suchym opisem i wyliczaniem. Oczywiście, mimo całego zróżnicowania obecne są pewne elementy wspólne w obchodzeniu święta: przede wszystkim jest to szczególny wymiar tego wieczoru. Wszędzie był on ukoronowa­ niem i kulminacją czasu oczekiwania. Powszechnie wierzono również w skuteczność wszelkich podejmowanych w tym czasie praktyk magicznych. Wieczór miał skodyfikowany charakter, jego punktem centralnym była zawsze wspólnie spożywana uczta. Pojawiały się, co prawda w postaci odmiennych potraw, te same produkty: przede wszystkim miód, mak, ziarna zbóż. Powszechne były również postacie kolędników. Jako, że uczta była kulminacyjnym momentem wieczoru, centrum każdej z aranżacji stanowił zastawiony stół bądź ława. Był to element podstawowy, jednak w przeciwieństwie do powszechnej dotychczas praktyki muzealnej, nie jedyny. W tej wystawie zadbano o umieszczenie go w kontekście, w którym funkcjonował, czyli w pomieszczeniu. Dlatego właśnie każda aranżacja to wnętrze domu. Wywoływało to wrażenie intymności i poczucie ciepła, a anonimowego widza przemieniało w wigilij­ nego gościa. Przestrzeń domowa została wypełniona elementami kreującymi świąteczny charakter, ale również tymi, które były tu obecne na co dzień. Piec, meble, inne sprzęty stały się niezbędnym tłem wydarzenia. Widoczne było ogromne skupienie twórców wystawy na każdym ze szczegółów. Nic nie trafiło tu przypadkowo, nie zajęło również przypadkowego miejsca. W koncepcji wystawy ważną rolę pełniła również przestrzeń zewnętrzna w stosunku do zaaranżowanych wnętrz. Jej obecność, układ i charakter stworzyły wrażenie wchodzenia i opusz­ czania domowej przestrzeni, jednocześnie widzowi dały możliwość „oddechu", oddzielenia wra­ żeń, jakie wywoływała każda z aranżacji. Na parterze część tego obszaru zajęły świerki i sosny, przywołując obraz lasu, przestrzeni silnie związanej z życiem dziewiętnastowiecznych chłopów. Przestrzeni niebezpiecznej, ciągle ujarzmianej, pozostającej w opozycji do tego, czym jest dom i rodzina skupiona przy ognisku domowym. Na piętrze pojawiły się w tej strefie reprodukcje grafik, przedstawiające sceny świąteczne. Czyżby miało to sugerować zmniejszanie się roli krajo­ brazu przyrodniczego w życiu grup tu zaprezentowanych? Wigilia wieńczy okres oczekiwania, jednocześnie jest zapowiedzią i rozpoczęciem czasu o in­ nej jakości: czasu świątecznego. Ten aspekt został również zaakcentowany w wystawie. Opisy towarzyszące każdej z aranżacji nie ograniczyły się wyłącznie do samego wieczoru wigilijnego, wykroczyły poza jego ramy. Podkreśliły związek z poprzedzającym go adwentem oraz świątecz­ nym czasem, który rozpoczyna. Opisy te stanowiły integralną część każdej z aranżacji, bez nich prezentowany obraz byłby nie do końca czytelny. W jednym przypadku jednak zastrzeżenia mogło budzić usytuowanie planszy z opisem; zasłoniła ona nazbyt huculski piec, co zubożyło w dużym stopniu pieczołowicie przygotowany obraz. Wszystkie elementy budujące dramaturgię wieczoru zaznaczono w tekstach tłustym drukiem. Jednocześnie w samych aranżacjach to, co uznano za najistotniejsze, wyeksponowano operując światłem. W celu uwypuklenia zróżnicowania w świętowaniu Wigilii, zdecydowano się zestawić ze sobą jak najbardziej kontrastowe obrazy. Uczyniło to całe przedsięwzięcie bardziej widowiskowym i barwnym, a przez to bardziej interesującym dla widza. Wystawie towarzyszyła muzyka korespondująca z poszczególnymi aranżacjami. Dźwięk speł­ niał tu ważną rolę, intensyfikując wrażenie świątecznego nastroju, łagodził także dominację wizu­ alnych wrażeń. Elementem pomagającym w poruszaniu się po wystawie był katalog, w którym można było znaleźć m.in. analizę Wigilii jako święta oraz charakterystykę i genezę konstytuujących j ą elemen­ tów. Jego lektura pozwalała widzowi zorientować się w wielowarstwowości znaczeń, pomagała uporządkować wrażenia. Z jednej strony wzmacniała czytelność obrazu, z drugiej - konieczność korzystania z niego mogła wywoływać znużenie. �KRONIKA 255 To, co zawsze wywołuje u większości widzów irytacje we wszelkiego rodzaju muzeach, to niemożność dotykania eksponatów oraz konieczność respektowania granic wyznaczonych różnego rodzaju linkami, tasiemkami, czy sznurkami. Z pewnych względów zrozumiała jest ich obecność, ale chyba nigdy nie zdobędą sympatii zwiedzających. Możliwość znalezienia się w ob­ rębie zaaranżowanych wnętrz oraz obejrzenia eksponatów z różnych perspektyw wprowadziłaby więcej dynamiki, byłaby impulsem do zadania wielu nowych pytań i sformułowania spostrzeżeń. Przez jej brak, potencjał wystawy został nie do końca wykorzystany. Przygotowania do wystawy zajęły dwa lata. Pierwszy etap polegał na żmudnym „wertowniu" literatury w poszukiwaniu opisów Wigilii oraz penetrowaniu muzeów, by ustalić jakie eksponaty są do dyspozycji. Na podstawie tego powstały scenariusze wielu aranżacji, z których wybrano ostatecznie osiem. Kolejnym punktem była już praca nad ich realizacją. Na wszystkich tych etapach pojawiał się w praktycznym wymiarze problemem wielokrotnej interpretacji, który jest tak żywo analizowany w ramach współczesnej antropologii. Przy realizowaniu tego typu wystawy autorzy na bazie dostępnych opisów etnograficznych mających charakter kreacji literackich i za­ wierających subiektywny obraz opisywanej rzeczywistości, tworzą swoją wizję. Jakby tego było mało, każdy widz na podstawie wykreowanej rzeczywistości w obszarze muzeum, konstruuje sobie prywatny obraz prezentowanego tematu. Trudno tego uniknąć, nie o to w gruncie rzeczy zresztą chodzi. Istotne jest raczej bycie świadomym tego faktu. Autorzy wystawy z pewnością nimi byli. Rzetelnie informowali, że każda z ich aranżacji to pewien model, nie twierdzili, że odzwierciedlają one rzeczywistość, na którą wskazują. Obecność tego rodzaju refleksji jest bardzo ważna, jednocześnie interesujące jest czy i na ile wpłynęło to na sposób patrzenia zwiedzających. Pojawienie się na wystawie aranżacji związanych ze szlachtą czy z mieszkańcami wielkopol­ skich miasteczek z lat 60. wydaje się być nowością w takim miejscu, jak muzeum etnograficzne. Świadczy to o wyzwalaniu się tego typu instytucji z ograniczeń tematycznych, zawężonych dotych­ czas do kultury zwanej chłopską. Dużym walorem wystawy była jej siła oddziaływania na widza. Temat oraz sposób jego ujęcia wywoływał u wielu zwiedzających uczucie nostalgii, przywoływał wspomnienia, korespondował z indywidualnymi doświadczeniami. Można się było o tym przekonać przysłuchując się głośnym komentarzom widzów, czy wertując księgę pamiątkową. Najwięcej emocji budziła aranżacja przedstawiająca Wigilię z lat 60. XX-go wieku. Działo się tak, prawdopodobnie, z dwóch powo­ dów. Przede wszystkim dotyczyła ona czasów przez większość pamiętanych. W przypadku mło­ dych osób, obraz ten wiązał się często ze wspomnieniem domu dziadków, z czasem spędzonego u nich dzieciństwa. Po drugie, usytuowanie tego, co ciągle tak obecne i żywe we wspomnie­ niach, w przestrzeni muzealnej, kojarzonej z przechowywaniem tego, co bezpowrotnie minione, wywołuje wstrząs, każąc patrzeć na prywatny świat wspomnień z innej perspektywy. Olga Kwiatkowska �WARUNKI PRENUMERATY - „RUCH" S.A. 1. Wpłaty na prenumeratę przyjmowane są na okresy roczne. Cena prenumeraty krajowej na 2002 r. wynosi 25.00 zł., a cena prenumeraty ze zleceniem dostawy za granicę jest o 100% wyższa od krajowej. 2. Wpłaty na prenumeratę: - na teren kraju - przyjmują jednostki kolportażowe „Ruch" S.A. właściwe dla miejsca zamieszkania lub siedziby prenumeratora. 3. Cena prenumeraty ze zleceniem dostawy za granicę: Cena prenumeraty + rzeczywiste koszty wysyłki. Zlecenia na prenumertę dewizową, przyjmowane od osób zamieszkałych za granicą, realizowane są od dowolnego numeru. Wpłaty przyjmuje Oddział krajowy Dystrybucji Prasy „Ruch" SA na konto: Pekao SA IV O/W-wa 12401053-40060347-2700-401112-001 lub kasa Oddziału. 4. Informacji o warunkach prenumeraty i sposobie zamawiania udziela „RUCH" SA OKDP, 00-958 Warszawa, skrytka pocztowa 12, ul. Jana Kazimierza 31/33 lub telefonicznie: (22) 5328-731, 5328-820, 5328-816; fax 5328-732; internet: www.ruch.pol.pl; e-mail: prenumerata@okdp.ruch.com.pl 5. Terminy przyjmowania wpłat na prenumeratę krajową i zagraniczną: do 5.12 - na pierwszy kwartał roku następnego, na I półrocze i na następny rok. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5d4f311df265aa8c257fb00355271495.pdf e5976a338ce9ef667c11c155883a7e17 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4925 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4564 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.3-4; pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �TREŚĆ KICZ — SZTUKA JARMARCZNA — SZTUKA a.j. O d Redakcji Paweł Bey l i n Struktura i LUDOWA 139 funkcje społeczne kiczu (referat) . 141 D y s k u s j a Marcin Czerwiński 150 Andrzej Jakimowicz 152 Jadwiga Jarnuszkiewiczowa 154 Mieczysław Porębski 156 Wiesław Juszczak 158 Roman 159 Zimand Aleksandra Janusz Okopień-Sławińska 160 Sławiński 162 Michał B r i s t i g e r 164 Roman 168 Reinfuss Aleksander Anna Jackowski 169 Kunczyńska-Iracka Janina 175 Ludawska Ksawery 176 Piwocki 178 • Janusz Krippendorf „Remont" — r y s u n k i n a szybach 181 Marian Lipski R y s u n k i n a płotach i b u d y n k a c h 193 Janusz D u n i n Zdobnictwo tandetnych w y d a w n i c t w popularnych 195 H a l i n a Wójcik Pierniki odpustowe 203 B a r b a r a Jonscher Baranki Aleksander Jackowski O d p u s t w B i a ł y m s t o k u — 1965 r 221 Aleksander Jackowski Kolorowe figurki z cukru 223 Z ARCHIWUM w południowej Małopolsce . wielkanocne 216 HISTORYCZNEGO Tadeusz Seweryn Cukrowe dziwy 225 Tadeusz Seweryn K o l o r o w e banie 226 KRONIKA SUMMARY 227 OF ARTICLES 231 РЕЗЮМЕ Na okładce: Czajkowski. 236 „Adam i Ewa", Zelczyna, pow. tytułowej: rzeźba Kraków. Baranki w drewnie polichr., Wł. J . Swiderski. wielkanocne. wys. Fot. Fot. J . A. 32,5 cm. J . Swiderski. Chrościcki. Wyk. Feliks Na stronie �P O L S K A S Z T U K A ROK L U D O W A X X - 1 9 6 6 T R E Ś Ć Banateanu Tancred, Formagiu Koszula Jadwiga kobieca. Z e studiów n a d r u m u ń s k i m s t r o j e m l u d o w y m s. 101—112 Cieśla-Reinfussowa Dunin Zdobnictwo Janusz Aleksander Odpust w Jackowski Aleksander Kolorowe figurki Krippendorf n r 3/1 1965 r . s. 221—222 n r 3/4 z c u k r u s. 223—225 n r 3/4 s. 216—220 n r 3/4 „Remont" — r y s u n k i na szybach Janusz Kunczyńska-Iracka Lipski Białymstoku — Baranki wielkanocne Barbara nr 2 t a n d e t n y c h d r u k ó w p o p u l a r n y c h s. 195—202 Jackowski Jonscher nr 2 Chałupa z w y ż k ą w M y ś l e n i c k i e m s. 113—118 Zofia s. 181—192 n r 3/4 O b r a z y częstochowskie s. 74—100 Anna nr 2 R y s u n k i n a płotach i b u d y n k a c h s. 193—194 Marian Macie jewska-Pavkovic Zdobnictwo Joanna obrzędowe wsi n r 3/4 białostockiej s. 119—128 Mikołajtis Reinfuss Roman Świątkowska Wójcik nr 2 Józef F o t o g r a f i k a podjasnogórska s. 49—65 nr 1 Z e s t u d i ó w n a d kulturą l u d o w ą Ł e m k o w s z c z y z n y s. 3—22 nr 1 P i e r n i k i o d p u s t o w e w p o ł u d n i o w e j M a ł o p o l s c e s. 203—215 KICZ Od Paweł Dyskusja: — SZTUKA JARMARCZNA — SZTUKA n r 3/4 S t r u k t u r a i f u n k c j e społeczne k i c z u ( r e f e r a t ) s. 141—149 Czerwiński Jakimowicz s. 150—152 Marcin Jarnuszkiewiczowa Porębski Juszczak Wiesław Zimand Roman Bristiger s. 158 n r 3/4 s. 159—160 n r 3/4 s. Janina Piwocki n r 3/4 n r 3/4 164—167 n r 3/4 Ksawery n r 3/4 s. 169—173 Aleksander Kunczyńska-Iracka Ludawska s. 160—162 Aleksandra s. 168—169 Roman Jackowski n r 3/4 s. 162—164 Janusz Michał Reinfuss n r 3/4 s. 156—157 Okopień-Sławińska Sławiński n r 3/4 s. 154—155 Jadwiga Mieczysław n r 3/4 n r 3/4 s. 152—153 Andrzej nr 1 n r 3/4 LUDOWA [ W s t ę p do r e f e r a t u i d y s k u s j i ] s. 139 redakcji Beylin W n ę t r z e chałupy książackiej X I X i X X w . s. 23—48 Anna Halina Anna n r 3/4 s. 175—176 n r 3/4 s. 176—177 n r 3/4 s. 178—180 n r 3/4 ARCHIWUM HISTORYCZNE Seweryn Tadeusz C u k r o w e d z i w y s. 225 n r 3/4 Seweryn Tadeusz K o l o r o w e b a n i e s. 226 n r 3/4 WSPOMNIENIA POŚMIERTNE Micińska Anna Wanda Gentil-Tippenhauer Micińska Anna J u l i u s z Z b o r o w s k i 1888—1965 s. 129—131 (1899—1965) s. 66—68 nr 1 nr 2 ROŻNE K r o n i k a s. 68—69 nr 1 K r o n i k a s. 131—132 nr 2 K r o n i k a s. 227—230 n r 3/4 S u m m a r y o f A r t i c l e s s. 7 0 — 7 1 nr 1 S u m m a r y o f A r t i c l e s s. 132—134 nr 2 S u m m a r y o f A r t i c l e s s. 231—235 ' n r 3/4 Р е з ю м е s. 71—72 nr 1 Р е з ю м е s. 135—136 nr 2 Р е з ю м е s. 236—240 n r 3 / 4 �KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK R O K XX polska sztuka ludowa 1 9 6 6 NR 3/4 �KOMITET REDAKCYJNY Mgr Aleksander Jackowski, dir K a z i m i e r z P i e t k l i a w i c z , prof, d r K s a w e r y Piwactoi, p r o f , 'dtr R o m a n ReSmfusis, p r o f , idr T a d e u s z S e w e r y n . ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, za­ stępca r e d a k t o r a n a c z e l n e ­ go: p r o f , d r R o m a n R e i i n fute, sekretarz redakcji i r e d a k t o r działu: m g r J a d ­ wiga JarniuszikiewieKOwa, współpracownicy: m g r A n ­ na Kunczyńska — I r a c k a , m g r W a c ł a w Sułkowski, r e ­ d a k t o r t e c h n . : M a r i a К łu­ k o w s k a , układ g r a f . : J a d ­ wiga Jannuszkiewicizioiwa. Tłumacze: D. Ronowica (ang.), N . Stasińska (rlois.). Rad.: I n s t y t u t S z t u k i P A N , Warszawa, u l . Długa 26. Wyd, i admiinłsitr.: P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, u l . P u ł a w s k a 6 1 , t e l . 44-50-19. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d433f58305686346ecec68d8ada48723.pdf eb7da38a5729173ec5ce05f8ffdde000 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4923 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4562 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1966 t.20 z.2; s.131 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lata 1918-1939 to t a k ż e okres stabilizowania się pozycji i autorytetu Juliusza Zborowskiego w k r ę g a c h oficjalnej nauki. Prowadzi badania w Pracowni S ł o w n i k a Staropolskiego prof. Nitscha. Progresywnie zostaje mia­ nowany c z ł o n k i e m K o m i s j i J ę z y k o w e j , K o m i s j i Etno­ graficznej i K o m i s j i Geograficznej Polskiej A k a d e m i i Umiejętności w Krakowie. Jest C z ł o n k i e m H o n o r o w y m Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i Z w i ą z k u G ó r a l i P o d h a l a ń s k i c h . W 1937 r. otrzymuje od p a ń s t w a swój pierwszy Złoty K r z y ż Z a s ł u g i . Wojna - to lata trudnej w a l k i o utrzymanie p o l ­ skiego charakteru Muzeum oraz o o c h r o n ę zbiorów, k t ó r e dzięki Juliuszowi Zborowskiemu nie zostały zniszczone ani rozproszone. Wyzwoleniu Zakopanego przyświeca okno dyrektorskiej kancelarii — znak, że nie przerwano w niej pracy ani przez c h w i l ę . Starszemu Panu n i e ł a t w o j u ż w y r u s z a ć w teren, nie rezygnuje jednak z dawnej a k t y w n o ś c i . I d ą w ś w i a t publikacje, p i ę t r z ą się w szafach i szufladach stosy no­ tatek, cyzelowanych latami - w i e l e w a r t a ich rzetelność naukowa i literacka. Przez k a n c e l a r i ę p r z e w i j a j ą się nieodmiennie t ł u m y i n t e r e s a n t ó w i p e t e n t ó w — górali i dziennikarzy, n a u k o w c ó w i a r t y s t ó w , s t u d e n t ó w i sta­ rych przyjaciół. W setki liczą się p o d z i ę k o w a n i a za po­ moc, rady i w s k a z ó w k i rozrzucane h o j n y m i g a r ś c i a m i . Nazwisko Juliusza Zborowskiego figuruje w d z i e s i ą t k a c h k o m i t e t ó w najrozmaitszych p r z e d s i ę w z i ę ć i akcji k u l ­ turalnych. Dzięki N i e m u wzrasta z roku na r o k ranga, znaczenie i promieniowanie instytucji którą steruje Mnożą się w y r a z y czci i uznania W 1952 r profesor Zborowski otrzymuje swój drugi Z ł o t y K r z y ż Zasługi w 1957 K r z y ż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski roku 1962 s p o ł e c z e ń s t w o Zakopanego hucznie obchodzi 50-lecie działalności naukowej swojego Bacy" taki ho'w~iem przydomek j u b i l a t tymczasem uzyskał Czyż może istnieć w i ę k s z y d o w ó d uznania*^ * W p e ł n e n a p i ę c i a i niepokoju tygodnie kwietnia, maja i czerwca o d w i e d z a l i ś m y Go w szpitalu. Nawet personel szpitalny - p i e l ę g n i a r k i , salowe, w s p ó ł p a c j e n c i nie b y l i w stanie oprzeć się e m a n u j ą c e j p r o m i e n n o ś c i Dyrektora. „ T a k - dziś ma się lepiej" informowali już od progu — „leży sobie cichutko i t y l k o się u ś m i e ­ cha". Do przesady skromny i nie d b a j ą c y o siebie, u k r y ­ w a ł starannie stan swego zdrowia i samopoczucia. Zanim, ktokolwiek z o d w i e d z a j ą c y c h b y ł w stanie się spostrzec, już d a w a ł się w c i ą g n ą ć w r o z m o w ę ze swego p o d w ó r k a . Szła rzecz o n o w y m kotle w p i w n i c y z palaczem i o papierkach z k i e r o w n i c z k ą administracji, o rachun­ kach z k s i ę g o w y m i frekwencji z w i e d z a j ą c y c h z d z i a ł e m K R Społeczna akcja organizowania tzw. wiejskich izb p a m i ą t e k , zaini­ cjowana przez Polskie Radio, p r a s ę i P T T - K , a k t y w n i e rozwija się w roku b i e ż ą c y m w z w i ą z k u z obcho­ dami M i l l e n i u m . Izby p a m i ą t e k s ą p o w s t a j ą c y m i na wsiach i w osadach z a l ą ż k a m i m u z e ó w regionalnych, w k t ó r y c h gromadzi się eksponaty 'po­ chodzące z d a r ó w miejscowego spo­ łeczeństwa. S ą to zabytki k u l t u r y materialnej i sztuki ludowej, a tak­ że r ó ż n e a o rodzaiu dokumenty hi¬ storyczne i zabytki z w i ą z a n e z da­ nym reeinnpm i ips*n n r y p ^ ł n ś n i a lub wybitn^yn^jednostkami d z i a ł a j ą ­ O o ś w i a t o w y m " . Na p a r ę d n i przed ś m i e r c i ą w y g r z e b a ł z p a m i ę c i t y t u ł m a ł o znanego a r t y k u ł u Witkacego z roku 1919. Z d o k ł a d n ą d a t ą i numerem pisma. „Niech pani tam zajrzy, m o ż e się przyda do pani pracy, tak b y m j ą jeszcze chciał przeczytać..." * Nie sposób w zwięzłej notatce w y m i e n i ć choćby części dorobku naukowego Juliusza Zborowskiego. Naj­ bardziej prowizorycznie zestawiona bibliografia Jego prac (ogłoszona przez W a n d ę J o s t o w ą w „Ludzie", W r o c ł a w 1965) obejmuje z g ó r ą sto t y t u ł ó w publikacji z, dziedziny b a d a ń nad dziejami języka polskiego, gwary góralskiej, etnografii, krajoznawstwa, muzealnictwa" wreszcie i jego p r o b l e m ó w . W i e l o k i e r u n k o w o ś ć i wszech­ s t r o n n o ś ć b a d a ń b y ł a b o w i e m cechą tej formacji u m y s ł o ­ wej j a k ą r e p r e z e n t o w a ł Juliusz Zborowski, formacji popartej nie t y l k o o l b r z y m i ą w i e d z ą i z d u m i e w a j ą c ą e r u d y c j ą , ale t a k ż e ciągle ż y w y m , t w ó r c z y m stosunkiem do przedmiotu b a d a ń Formacji prawdziwie humanistycz­ nej p r a w d z i w i e ludzkiej. A przecież bibliografia ta nie jest jeszcze z a m k n i ę t a W pozostawionych przez Dyrektora papierach z n a j d u j ą się bezcenne m a t e r i a ł y do s ł o w n i k a gwary góralskiej gromadzone przez lata niemal gotowe do druku zapiski z dziejów p o d r ó ż n i k ó w t a t r z a ń s k i c h historii Zakopanego Tvluzeum jego Hotelu" A jeszcze a r t y k u ł y , recenzje, notki i notatki. A jeszcze w y i miki z czasopism ściśle regionalnych j a k Echo ZakoPodhalańska" Dyrektor b y ł w s p ó ł p r a c o w n i k i e m i redaktorem ' Cały ten dorobek stanowi obecnie m a t e r i a ł opracowy­ wany przez s p e c j a l i s t ó w i badaczy i s t a n o w i ć go będzie przez lata. Niniejsze wspomnienie nawet w najmniejszym stopniu nie m o ż e rościć sobie pretensji do oszacowania choćby tylko tak ograniczonego na p o z ó r zagadnienia, j a k w a r t o ś ć i znaczenie prac Juliusza Zborowskiego dla polskiego ludoznawstwa, dla powstania naszej wiedzy i ś w i a d o m o ś c i k u l t u r y i sztuki Podhala. Problem to bowiem nie t y l k o p r z e k r a c z a j ą c y w danym momencie kompetencje piszącej, lecz przede wszystkim możliwość przedstawienia w szczupłych ramach komemoracyjnego artykułu. A przy t y m - tak trudno jeszcze zdobyć się na dystans i obiektywizm. Tak trudno pogodzić z odejściem tego, k t ó r y j a k A r k a Przymierza s t a n o w i ł pomost między d a w n y m i a n o w y m i laty, b y ł P o s t a c i ą nierozerwalnie z w i ą z a n ą z z a k o p i a ń s k i m p e j z a ż e m i j a k on, niemal od w i e k ó w t o w a r z y s z y ł p r z e m i j a j ą c y m pokoleniom i spra­ wom... N zo ołcrGs ! ~™ III* 1 cymi na t y m terenie, p a m i ą t k i boha­ terskich w a l k z okupantem w czasie ostatniej wojny. Organizatorami izb p a m i ą t e k s ą miejscowe czynniki, j a k : w y d z i a ł y k u l t u r y R N , uniwersytety ludowe, regionalne stowarzyszenia k u l t u r a l ­ ne. Wiele takich izb p o w s t a ł o w pierwszym kwartale br. na terenie województwa rzeszowskiego we wsiach: Wzdów, pow. Brzozów, Bratkowice Trzciana i Ś w i l c z a ' now Rzeszów B a l i g r ó d pow Leskow w o j . lubelskim: w P r z y b y s ł a w i rarh now P u ł a w y Tarnogrodzie pow,' B i ł g o r a j ; w w ó j . kieleckim — Asystent Anna Micińska Muzeum Tatrzańskieg-i K A w Baranowie, pow. Lipsko; w w o j . katowickim w Ustroniu, pow. Cieszyn. Izby p a m i ą t e k cieszą się d u ż y m zainteresowaniem społeczeństwa. Uroczystości otwarcia organizowane są uroczyście i s t a n o w i ą z reguły okazję do odczytów poświęconych kulturze ludowej i historii danego regionu oraz do w y s t ę p ó w zespołów regionalnych. Podobna nieco akcja, zainicjowana przez Cepelię - tworzenie tzw. izb regionalnych - zatacza coraz szer131 �sze kręgi (było to j u ż k i l k a k r o t n i e wzmiankowane w „ K r o n i c e " ) . 8 marca w Koniakowie otwarte zostało Muzeum Koronkarstwa Bes­ kidzkiego. Organizatorami s ą : Ce­ pelia, oddział w Katowicach oraz Wydz. K u l t . PRN. W chacie koronczarka z m a r ł e j przed trzema laty, M a r i i Gwarkowej, zgromadzono w i e ­ le koronek, wykonanych przez n i ą oraz przez jej uczennice. Pokazano z a r ó w n o tradycyjne „czółka" i k o ­ szule kobiece, j a k w s p ó ł c z e s n e adaptacie haftu c i e s z y ń s k i e g o serwetki kołnierzyki,, obrusy i t p . W roku ' b i e ż ą c y m przewiduje się otwarcie w i e l u n o w y c h izb regio­ nalnych na terenie w o j . k r a k o w ­ skiego: w Zakopanem - dla Pod­ hala, w Łopusznej — dla okolic Czorsztyna, w Czorsztynie — dla Spiszą, w Zubrzycy G ó r n e j — dla Orawy, w Rabce — dla G o r c ó w , w Starym Sączu — dla Z i e m i S ą d e e kiei i na obrzeżu ieziora w Tresnej - dla Żywiecczyzny. - •12 marca otwarto w Białowieży Muzeum K u l t u r y B i a ł o w i e s k i e j , za­ łożone staraniem B i a ł o r u s k i e g o T o warzyswa Kulturalnego. C z ł o n k o w i e Towarzystwa zgromadzili d r o g ą pe­ netracji terenowych ponad 300 eks­ p o n a t ó w . R e p r e z e n t u j ą one wszyst­ kie n a j w a ż n i e j s z e działy ludowej, k u l t u r y białoruskiej na terenie Pol­ ski. P r z e w a ż a ceramika, tkactwo dekoracyjne i hafciarstwo, frag­ menty stroju, meble i s p r z ę t gospo­ darski. Prasa z a r ó w n o k u l t u r a l n a , j a k co­ dzienna, d y s k u t o w a ł a ostatnio sze­ roko zagadnienia ochrony budow­ nictwa drewnianego. W y s u n i ę t o w i e ­ le propozycji, dotyczących tworzenia m u z e ó w skansenowskich w r ó ż n y c h częściach k r a j u . N a j w i ę c e j uwagi poświęcono kontrowersyjnemu i nie r o z w i ą z a n e m u ostatecznie projekto­ w i zgrupowania w Rzeszowskiem w j e d n y m miejscu kilkudziesięciu cerkiewek k t ó r e D r z e n i e s i o n o hv z różnych mieiscowości w o i rze­ szowskiego i wschodniej części k r a - P O L I S QUARTERLY PUBLISHED Wiele pisano o muzeach skansenowskich na terenie w o j . krakowskiego, gdzie w g projektu W o j e w ó d z k i e g o U r z ę d u Konserwacji Z a b y t k ó w p o w s t a ć ma centralne muzeum w o j e w ó d z k i e oraz wiele m u z e ó w regionalnych umiejscowio­ nych g ł ó w n i e na Podtatrzu: w Za­ kopanem, Ł o p u s z n e j , Niedzicy. Proiekt ten D o d o b n i e i a k inne i n i c i a t y w v - zmierzaiace do stworzenia m u z e ó w skansenowskich no w To¬ r u n i u C7V Przerrwślu nip ws7pr_ł ieszcze w stadium realizaeii Nie ustalono ieszcze n a w e t ^ k o n k r e t n y c h lokalizari zamarzanych rniTzeńw Ciosy nrasy 7e^^ iLnieTzn n i ! ZJb^n riz^Tmia z a r ^ rwania ™ T h <=^nS,nńw i = £ r T z ^ r T n l ^ ^ ^ Q Kowskiego. n W o j e w ó d z k i Dom K u l t u r y w Bia­ ł y m s t o k u w s p ó l n i e ze Spółdzielczym Zrzeszeniem C h a ł u p n i k ó w i Wy­ t w ó r c ó w L u d o w y c h ogłosił konkurs na m a l o w a n k i i w y c i n a n k i ludowe z pow. Bielsk Podlaski i Hajnówka. Celem k o n k u r s u jest znalezienie po­ staci, w k t ó r e j w y c i n a n k i i malo­ w a n k i m o g ł y b y służyć do dekoracji wsDÓłczesnvch wnętrz (świetlice szkoły biura) l u b iako oamiatki z Białostocczyzny. Q zly stan z a b y t k ó w architektury l u dowej zachowanych jeszcze w terpTn p K o n k u r s na zabawki ludowe, zorganizowany przez Muzeum i m . Wł. Orkana w Rabce, został rozstrzyg­ n i ę t y w l u t y m . W konkursie wzięło u d z i a ł 40 u c z e s t n i k ó w z p o w i a t ó w N o w y Targ, Sucha, L i m a n o w a i M y ­ ślenice. N a d e s ł a n o o g ó ł e m 291 ekspo­ n a t ó w , w ś r ó d k t ó r y c h szczególnie intereśuiace bvłv wózki kołyski ptaszki oraz r ó ż n e zabawki rucho­ me Trzv równorzędne nierwsze nagrody orzyznano J a n o w i Rabcia kowi i Stanisławowi S t o ż k o w i T p o rebv Wielkiei I w T t a L ™ i Adamowi K c t l r i J ^ k ^ y T ^ t Ponadto n m 7 ™ n 7 n Z , ™SrńH rJrnTirh dyfl^ó trzećT | T T SP^IP W W L M N . I H ^ P regionalne z ^ b W Pamiątki Redakcja „ W i e ś c i " ogłosiła dla młodzieży szkolnej konkurs pn. „Szukamy skarbów Tysiąclecia". W ramach konkursu m ł o d z i e ż pod o p i e k ą nauczycieli wyszukuje, o p i ­ suje i zabezpiecza obiekty znajdu­ j ą c e się w najbliższej okolicy. We H F O BY THE ART INSTITUTE SUMMARY A n n a K u n c z y ń s k a - I r ac k a - PAINTINGS CZĘSTOCHOWA FROM Pictures painted on linen, paper, t i n sheet and. not so frequently, on wood, are the most typical of Polish folk painting. They were s t i l l being painted up t i l l the be­ ginning of the 20th century and quite a large number of them can s t i l l be found i n r u r a l cottages and churches. This k i n d of painting was for a long t i m e only of mar­ ginal interest to researchers studying folk art and for this reason w e do not possess much knowledge about i t so far. To make a very general classification, there are three kinds of these paintings, namely, (1) paintings produced in „series", as i t were, i n large centres associated w i t h 132 wsiach są to przede wszystkim przedmioty z zakresu sztuki i kul­ t u r y materialnej ludowej. Mają one b y ć w m i a r ę m o ż n o ś c i gromadzone w szkolnych „ k ą c i k a c h muzealnych". OF Wydz. K u l t . PRN, Pow. Dom Kult. i Miejska B i b l . Publ. w Lubaczowie ogłosiły konkurs p n . „ S z t u k a ludowa w powiecie lubaczowskim". Na kon­ kurs przyjmowane są eksponaty r e p r e z e n t u j ą c e wszystkie dziedziny ludowej twórczości, współczesne i zabytkowe oraz prace plastyczne amatorów. W l u t y m o t w a r t a b y ł a w salach Domu K u l t u r y w Łodzi wystawa pn. „ S i e r a d z k i e o b r z ę d y i zabawki ludowe", przeniesiona z Muzeum w Sieradzu. (Por. „ K r o n i k a " w nr 4/1965). Wystawa pn. „Rzeźba ludowa z Zawidza", o t w a r t a 11 marca w Domu C h ł o p a w Warszawie, czynna b y ł a do k o ń c a m i e s i ą c a . Organizato­ rem wystawy była Spółdzielnia „ G r o m a d a " . Pokazano przeszło 100 rzeźb w drewnie w y k o n a n y c h w cią­ gu ostatniego r o k u przez rzeźbiarzy z Zawidza: Wincentego i Jana Kra­ jewskich oraz H e n r y k a Wierzchow­ skiego Po raz Dierwszy wziął udział w w y s t a w i e m ł o d y r z e ź b i a r z Sta­ n i s ł a w Wierzbicki Pokazane rzeźby r e o r e z e n t o w a ł y n ó z i o m dosvć wy­ soki i w y r ó w n a n y . L OF T H E P O L I S H K R T A C A D E M Y OF SCIENCES ARTICLES w e l l k n o w n places of pilgrimage. O w i n g to the long ex­ istence of these centres, the m u t u a l influences exerted on each other by the painters w o r k i n g there, as well as the fact that the vocation of painter and k i n d of work­ manship is often passed on f r o m father to son, each of these centres has its own characteristic „style" of pain­ ting. (2) Paintings mostly done by artists i n small towns, bearing the character of a craft to some extent. (3) Pain­ tings done by self-taught artists i n villages or small towns, w h i c h can be distinguished by their n r i m i t i v i s m and naivete of form. This article is about paintings of the first kind, which are most numerous i n Poland and therefore provide the most material for research. The authoress took Często­ chowa as the basic subject of her investigations. This is � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/09fa1bb39f6e4dbd1d03f09cc183c445.pdf ea05df520fc20b0bb4b01461a8938ce5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4924 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4563 Title A name given to the resource Summary of articles/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1966 t.20 z.2; s.132-135 Language A language of the resource ang. ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text sze kręgi (było to j u ż k i l k a k r o t n i e wzmiankowane w „ K r o n i c e " ) . 8 marca w Koniakowie otwarte zostało Muzeum Koronkarstwa Bes­ kidzkiego. Organizatorami s ą : Ce­ pelia, oddział w Katowicach oraz Wydz. K u l t . PRN. W chacie koronczarka z m a r ł e j przed trzema laty, M a r i i Gwarkowej, zgromadzono w i e ­ le koronek, wykonanych przez n i ą oraz przez jej uczennice. Pokazano z a r ó w n o tradycyjne „czółka" i k o ­ szule kobiece, j a k w s p ó ł c z e s n e adaptacie haftu c i e s z y ń s k i e g o serwetki kołnierzyki,, obrusy i t p . W roku ' b i e ż ą c y m przewiduje się otwarcie w i e l u n o w y c h izb regio­ nalnych na terenie w o j . k r a k o w ­ skiego: w Zakopanem - dla Pod­ hala, w Łopusznej — dla okolic Czorsztyna, w Czorsztynie — dla Spiszą, w Zubrzycy G ó r n e j — dla Orawy, w Rabce — dla G o r c ó w , w Starym Sączu — dla Z i e m i S ą d e e kiei i na obrzeżu ieziora w Tresnej - dla Żywiecczyzny. - •12 marca otwarto w Białowieży Muzeum K u l t u r y B i a ł o w i e s k i e j , za­ łożone staraniem B i a ł o r u s k i e g o T o warzyswa Kulturalnego. C z ł o n k o w i e Towarzystwa zgromadzili d r o g ą pe­ netracji terenowych ponad 300 eks­ p o n a t ó w . R e p r e z e n t u j ą one wszyst­ kie n a j w a ż n i e j s z e działy ludowej, k u l t u r y białoruskiej na terenie Pol­ ski. P r z e w a ż a ceramika, tkactwo dekoracyjne i hafciarstwo, frag­ menty stroju, meble i s p r z ę t gospo­ darski. Prasa z a r ó w n o k u l t u r a l n a , j a k co­ dzienna, d y s k u t o w a ł a ostatnio sze­ roko zagadnienia ochrony budow­ nictwa drewnianego. W y s u n i ę t o w i e ­ le propozycji, dotyczących tworzenia m u z e ó w skansenowskich w r ó ż n y c h częściach k r a j u . N a j w i ę c e j uwagi poświęcono kontrowersyjnemu i nie r o z w i ą z a n e m u ostatecznie projekto­ w i zgrupowania w Rzeszowskiem w j e d n y m miejscu kilkudziesięciu cerkiewek k t ó r e D r z e n i e s i o n o hv z różnych mieiscowości w o i rze­ szowskiego i wschodniej części k r a - P O L I S QUARTERLY PUBLISHED Wiele pisano o muzeach skansenowskich na terenie w o j . krakowskiego, gdzie w g projektu W o j e w ó d z k i e g o U r z ę d u Konserwacji Z a b y t k ó w p o w s t a ć ma centralne muzeum w o j e w ó d z k i e oraz wiele m u z e ó w regionalnych umiejscowio­ nych g ł ó w n i e na Podtatrzu: w Za­ kopanem, Ł o p u s z n e j , Niedzicy. Proiekt ten D o d o b n i e i a k inne i n i c i a t y w v - zmierzaiace do stworzenia m u z e ó w skansenowskich no w To¬ r u n i u C7V Przerrwślu nip ws7pr_ł ieszcze w stadium realizaeii Nie ustalono ieszcze n a w e t ^ k o n k r e t n y c h lokalizari zamarzanych rniTzeńw Ciosy nrasy 7e^^ iLnieTzn n i ! ZJb^n riz^Tmia z a r ^ rwania ™ T h <=^nS,nńw i = £ r T z ^ r T n l ^ ^ ^ Q Kowskiego. n W o j e w ó d z k i Dom K u l t u r y w Bia­ ł y m s t o k u w s p ó l n i e ze Spółdzielczym Zrzeszeniem C h a ł u p n i k ó w i Wy­ t w ó r c ó w L u d o w y c h ogłosił konkurs na m a l o w a n k i i w y c i n a n k i ludowe z pow. Bielsk Podlaski i Hajnówka. Celem k o n k u r s u jest znalezienie po­ staci, w k t ó r e j w y c i n a n k i i malo­ w a n k i m o g ł y b y służyć do dekoracji wsDÓłczesnvch wnętrz (świetlice szkoły biura) l u b iako oamiatki z Białostocczyzny. Q zly stan z a b y t k ó w architektury l u dowej zachowanych jeszcze w terpTn p K o n k u r s na zabawki ludowe, zorganizowany przez Muzeum i m . Wł. Orkana w Rabce, został rozstrzyg­ n i ę t y w l u t y m . W konkursie wzięło u d z i a ł 40 u c z e s t n i k ó w z p o w i a t ó w N o w y Targ, Sucha, L i m a n o w a i M y ­ ślenice. N a d e s ł a n o o g ó ł e m 291 ekspo­ n a t ó w , w ś r ó d k t ó r y c h szczególnie intereśuiace bvłv wózki kołyski ptaszki oraz r ó ż n e zabawki rucho­ me Trzv równorzędne nierwsze nagrody orzyznano J a n o w i Rabcia kowi i Stanisławowi S t o ż k o w i T p o rebv Wielkiei I w T t a L ™ i Adamowi K c t l r i J ^ k ^ y T ^ t Ponadto n m 7 ™ n 7 n Z , ™SrńH rJrnTirh dyfl^ó trzećT | T T SP^IP W W L M N . I H ^ P regionalne z ^ b W Pamiątki Redakcja „ W i e ś c i " ogłosiła dla młodzieży szkolnej konkurs pn. „Szukamy skarbów Tysiąclecia". W ramach konkursu m ł o d z i e ż pod o p i e k ą nauczycieli wyszukuje, o p i ­ suje i zabezpiecza obiekty znajdu­ j ą c e się w najbliższej okolicy. We H F O BY THE ART INSTITUTE SUMMARY A n n a K u n c z y ń s k a - I r ac k a - PAINTINGS CZĘSTOCHOWA FROM Pictures painted on linen, paper, t i n sheet and. not so frequently, on wood, are the most typical of Polish folk painting. They were s t i l l being painted up t i l l the be­ ginning of the 20th century and quite a large number of them can s t i l l be found i n r u r a l cottages and churches. This k i n d of painting was for a long t i m e only of mar­ ginal interest to researchers studying folk art and for this reason w e do not possess much knowledge about i t so far. To make a very general classification, there are three kinds of these paintings, namely, (1) paintings produced in „series", as i t were, i n large centres associated w i t h 132 wsiach są to przede wszystkim przedmioty z zakresu sztuki i kul­ t u r y materialnej ludowej. Mają one b y ć w m i a r ę m o ż n o ś c i gromadzone w szkolnych „ k ą c i k a c h muzealnych". OF Wydz. K u l t . PRN, Pow. Dom Kult. i Miejska B i b l . Publ. w Lubaczowie ogłosiły konkurs p n . „ S z t u k a ludowa w powiecie lubaczowskim". Na kon­ kurs przyjmowane są eksponaty r e p r e z e n t u j ą c e wszystkie dziedziny ludowej twórczości, współczesne i zabytkowe oraz prace plastyczne amatorów. W l u t y m o t w a r t a b y ł a w salach Domu K u l t u r y w Łodzi wystawa pn. „ S i e r a d z k i e o b r z ę d y i zabawki ludowe", przeniesiona z Muzeum w Sieradzu. (Por. „ K r o n i k a " w nr 4/1965). Wystawa pn. „Rzeźba ludowa z Zawidza", o t w a r t a 11 marca w Domu C h ł o p a w Warszawie, czynna b y ł a do k o ń c a m i e s i ą c a . Organizato­ rem wystawy była Spółdzielnia „ G r o m a d a " . Pokazano przeszło 100 rzeźb w drewnie w y k o n a n y c h w cią­ gu ostatniego r o k u przez rzeźbiarzy z Zawidza: Wincentego i Jana Kra­ jewskich oraz H e n r y k a Wierzchow­ skiego Po raz Dierwszy wziął udział w w y s t a w i e m ł o d y r z e ź b i a r z Sta­ n i s ł a w Wierzbicki Pokazane rzeźby r e o r e z e n t o w a ł y n ó z i o m dosvć wy­ soki i w y r ó w n a n y . L OF T H E P O L I S H K R T A C A D E M Y OF SCIENCES ARTICLES w e l l k n o w n places of pilgrimage. O w i n g to the long ex­ istence of these centres, the m u t u a l influences exerted on each other by the painters w o r k i n g there, as well as the fact that the vocation of painter and k i n d of work­ manship is often passed on f r o m father to son, each of these centres has its own characteristic „style" of pain­ ting. (2) Paintings mostly done by artists i n small towns, bearing the character of a craft to some extent. (3) Pain­ tings done by self-taught artists i n villages or small towns, w h i c h can be distinguished by their n r i m i t i v i s m and naivete of form. This article is about paintings of the first kind, which are most numerous i n Poland and therefore provide the most material for research. The authoress took Często­ chowa as the basic subject of her investigations. This is �. famous place of pilgrimage, w h i c h has existed since the 5th century and is also w i d e l y k n o w n i n neighbouring :ountries. Both historical information and analysis of the laintings that have been preserved seem to indicate that he largest number of pictures embracing the largest i res (almost the whole of Poland see map) as regards iistribution are precisely those painted i n or connec;ed w i t h Częstochowa. A p a r t f r o m the C z ę s t o c h o w a p a i n ings i t has been nnssible to distinguish several more groups of local scope, w h i c h have not yet been thoroI P M V investigated (turn i n smith-eastern Poland and one n Silesia) Archive materials testify to the fact that the folk painting centre i n C z ę s t o c h o w a has existed since the 17th century at least. I n that period, the paintings were done both by painters i n monasteries - w h o do not seem to have contributed i n any i m p o r t a n t w a y to the development of the centre - and by lay painters, some of w h i c h were folk painters. A b o u t 1718, a painters' guild was set up i n Częstochowa, w h i c h existed about two hundred years. The m a i n m o t i v e for setting up this guild, i n i t i a t e d by the Paulist Fathers of the Jasna G ó r a Monastery — custodians of the miracle picture — was to ensure that this craft should be maintained at a high level. The struggle between the g u i l d — controlled by censors from the monastery — and the painters, w h o tried to produce the largest possible number of p a i n ­ tings at the cost of good w o r k m a n s h i p and sold t h e m without the required evaluation by the guild, went on unceasingly d u r i n g the w h o l e of the 18th century. This is nroved hv the guild rules w h i r h were changed and broadened several times I n the 19th century the role of the guild was m n r h smaller and i n this neried friar ticularlv m i n the? sevenHesim-ohahlv the most nrtmi t ve folk naintings w r . nrnd.nced We J w ™ , m n J - t h a n 250 names of na^ end nf t l , P Iflłh e e n f n r T a n T ^ n the IQth nZnfZŹ manv of them w e r e , f r n f ^ l i « V h n had n ^ t i f e d this ^ , ^ t for se^L-Il^ ffPner^tionT i t „ I w d d ™ t 1 1 l l se[l t h l T r ^ i ^ ^ It „r ~ r f v ! ^ P frI r l L S i ™ * I c ~fd +t •f + F °„J™ f^ h f! ^° ^ 3 r ° ™ p ™ P " Jhol^LleTrom 1 Z £Jm t th ™ « ve^dorst Jnd 1 °™ ^ ™ „ ^ f P m a n m z o t 0 w s o l d e i c r e s t 0 lJ 1 ( S W e in t h ! I m ^ f ?r 7 l e m e S ? e P i n t e r cottage to cot- other centresTalsf purchased pictures to The paintings from Częstochowa, w i t h a l l the charac­ teristics of folk art, although differentiated as to form which is quite understandable i f one bears i n m i n d the 300 years existence of the centre — and meeting the requirements and taste of the purchasers w h o were f r o m various social classes, have much i n common as regards formal features, to w h i c h the authoress devotes special attention. The folk artists of C z ę s t o c h o w a usually used stencils for copying the basic compositional elements of the pictures. These stencils were passed down from gene­ ration to generation, and also lent and exchanged bet­ ween the painters. This meant that the composition of the same iconograohic subieets was verv similar i n va rious periods and w i t h various techniques and w o r k ­ manship. The formal differences can be seen above a l l i n the elaboration of details for i t was almost onlv here that the nainter could exoress his individual taste Rnt the oainters d i d not disolav m Z Z a S n . 1 this respect and never signed t h e i r w o r k The C z ę s t o c h o w a paintings were n o t ' dated by the artists; the dates of some of them can be established by the date of purchase i f i t is k n o w n ; sometimes the date can be established by iconographic features. The exam­ ples k n o w n to us are most probably not older than the t u r n of the 18th and 19th centuries, the great majority being 19th century. The pictures on paper that have been preserved were painted as late as the second half of that century. The subjects of the paintings were ex­ clusively religious. They are copies of the most popular miracle oictures and scurotures of central Poland above a l l of course the Częstochowa Madonna and also the most nonular saints Thp- nainters cnnieH thoir nirtnrps directly from devotional engravings T o m e of them of These engravings were also produced i n c l ę s t o c h o w a ! The authoress distinguishes six basic f o r m a l kinds of folk pictures from Częstochowa, attempting to arrange them i n chronological order to some extent, and pointing to the associations between some of t h e m and folk pain­ tings from other centres. Tancred Banateanu, Jadwiga Formagiu WOMEN'S BLOUSES. F R O M STUDIES O N R U M A N I A N F O L K COSTUMES Rumanian folk blouses have kept their traditional appearance for a relatively long time, although greatly differentiated i n various regions. A thorough analysis of the cut of women's blouses has made i t possible to distinguish t w o basic types: I poncho and I I - gathered (fig. 1). There are different versions of these t w o basic types. I - the poncho type of blouse - the front and the back are cut out of one piece of material w i t h an opening for the head and the sleeves are sewn i n at right angles. A l l versions of the poncho blouse are w o r n i n countries neighbouring on Rumania. I n Rumania, these blouses are the oldest and are w o r n for w o r k . Three versions of this blouse have been distinguished: a) - w i t h sleeves made from straight pieces of material and sewn to the bodice w i t h o u t gathering (fig. 2) — provinces of Suceava, Bacau Bucharest Oltenia; b) — blouses w i t h sleeves gathered i n t o the bodice (fig. 4) - i n the localities of Arad Fagaras Persani Maramures Oas This version is w o r n i n the U k r a i n e beyond the Carpathians; c) bodice gathered into yoke of poncho cut Gathered slee­ ves (fig 5) Oltenia. Type I I - Blouse made of t w o pieces, front and back, w i t h sleeves gathered at neck. This type of blouse is w o r n a l l over the country (fig. 6, - map). Version a) gathered blouse w i t h o u t shoulder band (fig. 6a, 7 (b) blouse w i t h pseudo shoulder band the sleeve being lengthened w i t h a square piece of m a t e r i a l („altita") and sewn to the bodice. I n today's version of this blouse, the square piece is of a different material than that of w h i c h the whole blouse is made, c) blouse w i t h a different cut of the sleeve w h i c h is made f r o m a triangular piece of material twisted spirally (fig. 6c, 9) — localities of. V r a n eea Rran Fagaras Muscel The most common is the eathered blouse w i t h o u t shoulder band. The introduction of the altita" is the result of Slav influences. On the other hand the poncho type, the oldest i n the w o r l d , was also the first tvne of Rumanian hlouse and the oth¬ er kinds WOTrdeveloped from this type The process of development w e n t on, one version t u r n i n g into another under the influence of „ t h e fashion'.' I n cutting out the blouses, the material was general­ l y cut along the thread. Another feature was rational utilization of material. The neck finishing usually covers the base of the neck. A characteristic feature is gathering at the neck, both front and back and also the sleeves, by drawing a thread through the material (fig. 11a). I n some localities the blouses have a sort of stand-up collar made by the gathering w h i c h is covered w i t h embroidery (fig. l i b ) . I n some versions the gathered ma­ terial is sewn into a band. Square insets are sewn into the under-arms. The slee­ ves of the blouses are always long, sometimes gathered at the w r i s t . The traditional costumes are disappearing as a re­ sult of the urbanization of the r u r a l areas. Today the blouses are often made from factory made cotton ma­ terial, i n a w a y resembling the blouses w o r n i n the towns. The blouses were decorated w i t h hand embroidery and sometimes woven patterns. The composition of the orna­ mentation is strictly adapted to the cut of the blouse. The seams are emphasized w i t h decorative stitching. The fronts a n d sleeves of the blouses are richly ornamented, and so are the collars and cuffs. The embroidery is clo­ sely associated w i t h the k i n d of cut. I n blouses of the poncho" type there is an embroidered band on the shoul­ der along the'seam where the sleeve is sewn to the bo­ dice (fig. 15a) sometimes lengthened into an embroidered smiaire (fig 15hl Tn blouses of the gathered tvne the ma¬ n bandof Z a l Z o n runs horizontally below the shoulders. There is a great wealth of embroidery on the sleeves • The predominating motifs i n the r i c h patterns orna­ menting the blouses are plant and animal ones and also human figures w h i c h are very geometrized. 133 �Z o f i a C i e ś l a - R e i n f u s s o w a - COTTAGE W I T H UPPER ROOM I N M Y Ś L E N I C E D I S T R I C T During inventory w o r k i n 1965, a cottage w i t h an up­ per r o o m (known as „ w y ż k a " i n Polish) was discovered in the village of B o g d a n ó w k a , M y ś l e n i c e District. This cottage, b u i l t i n the year 1800, has a layout w i t h a l l the rooms opening out from one corridor and comprises three parts: 1) the residential part consisting of the l i v i n g room and the „ b a k e r y " , 2) a connecting corridor b u i l t onto the „ b a k e r y " and stables, 3) y a r d w i t h entrace gates to which the barn bay is joined. The last element, of the building is a coach-house. The cottage is b u i l t of thick logs w i t h fishtail" joints I n the residential p a r t rtf the e n ł t a e e the logs arp r u t differentlv Thp unlit roof is of rafter construction As refflrds the interior the b a k P r v " is narticularlv i n t e m t i M i t T w m m . t a rhtmnev npscri hi n a th e ootte ep i'n detail thp a,,thn re^s draws' soTrial »ttervHon t ^ t h p characteriltic , Z r room h i the Uvine rnnm of the t v n J . k n o w n as w v f k a " T i ^ t e r e r W n thTrnrrvrter hv M i m h 3 a ladder to the room and w a l k i n g over the w i l i n g of the .bakeFurther investigation revealed that cottages w i t h an upper room were traditional i n this locality, the only difference being that, contrary to the cottage discussed here, the upper rooms were i n farms comprising seve­ ral buildings. The cottages w i t h the „ w y ż k a " i n M y ś l e n i c e District, like those i n Orawa, are not associated w i t h one particular type of interior, nor have they any dis­ tinct k i n d of construction. The discovery of the cottage w i t h the upper room i n this locality indicates that such cottages were not l i m i ­ ted to Orawka and Podhale (see map). There are two basic types of cottages w i t h the „ w y ż k a " : 1) cottages With an upper room w h i c h is entered from a balcony, which are typical of Orawa buildings. 2) cottages w i t h an upper room under the roof ((the type commonly met i n the Podhale region). The entrance to the upper room through the attic as i n the cottage i n M y ś l e n i c e Dis­ trict is also found i n the centre of Orawa and i n Podhale. Documents from the 17th and 18th century lead us to the assumption that the original cottages w i t h the „ w y ż k a " d i d not have a balcony leading to the room this being a later development of this k i n d of cottage! Joanna Maciejewska-Pavkovic A R T I N V I L L A G E S OF T H E B I A Ł Y S T O K RITUAL REGION The authoress gives a review of r i t u a l a r t i n the B i a ­ łystok region i n connection w i t h the exhibition organi­ zed i n the autumn of 1965 and also on the basis of mo­ re comprehnsive material collected by the authoress her­ self i n this region. The process of the disappearance of rites is taking place more slowly i n this region than elsewhere, although the old beliefs i n magic on w h i c h they are based have disappeared altogether. The greatest wealh of r i t u a l art is connected w i t h Christmas, when the rooms of cottages are decorated w i t h the so-called spiders (hung f r o m the ceiling) papercut curtains o r paper curtains (in later years) w i t h pa­ inted patterns. The ears of corn w h i c h formerly stood i n the room have been replaced by the Christmas tree. I t is a general custom for carol singers to carry a star, which is i n various forms presented here by the autho­ ress (fig. 12). Another „.prop" of the carol singers is the crib n a t i v i t y puppet show, w h i c h is fixed to a pole. I n some parts of the region, the r i t e k n o w n as „The Herods" is practiced. This is a spectacle i n w h i c h the actors appear i n masks and costumes. I n many villages, the „ H e r o d s " are accompanied by the „ g o a t " (fig. 4, 5). There was also a custom of dressing up as ..gypsies", w h i c h was connected w i t h New Year's. Eve i n the south of the voivodship and w i t h Shrovetide i n other parts of the region. I n some places the masqueraders include the figures of „ t h e bear" and the „old men of straw" - two men bound together w i t h straw - w h o dance under the windows of the cottages. A m o n g the Shrovetide games, there was the custom of carrying round the „Old man and old woman (two life-size puppets placed on a cart­ wheel). This custom is not met w i t h anywhere else. New Year's customs include special ritual cakes, w h i c h are a dominating accent i n the New Year rites There is also the custom of baking special cakes to greet the Spring, for instance, the ones k n o w n as „ S k o w r o n k i " (Swallows) (fig. 8) and so-called stork's feet (fig. 10, 11). Then there are rites for ensuring a good harvest, w h i c h include the baking of cakes k n o w n as „Korowaj" on St. George's Day, when they are carried round the fields (fig. 16). The Easter rites include the blessing of palms on Palm Sunday (fig. 6, 7) and the decoration of eggs (Pi­ sanki). A m o n g Catholics and members of the Orthodox Church, there is the custom of blessing wreaths of green­ ery, w h i c h are used for incensing frightened children or cows that do not give m i l k , etc. The cycle of magic rites for a good harvest is crowned by the so-called „ P r z e p i ó r k a " , w h i c h is a bunch of ears of corn tied at the top and decorated w i t h flowers. Before the First W o r l d War, the harvest home wre­ ath was only made where there were manors, b u t every­ where, the harvesters brought the farmer a bunch of ears of corn decorated w i t h flowers, that was known as the „ p l o n " (harvest). The same name is given to the bouquet blessed on Assumption Day, which is made ears of corn and leaves of various crops and gar­ den plants (fig. 3). As regards wedding rites, the e x h i b i t i o n only shows the wedding cake k n o w n as „ K o r o w a j " (fig. 16-18) which is m a i n l y practised i n the eastern regions, but goes beyond the western boundery o f Byelorussian settlement. I n various localities there are different ceremonies con­ nected w i t h the „ K o r o w a j " . The t r a d i t i o n a l „Korowaj" is gradually disappearing (it is being replaced by the modern wedding cake) and is only found today i n the eastern border zone. To sum up, the authoress of the article says that: 1) local research indicates the use of the same ritual ob­ jects by the Polish and Byelorussian population, the only difference being that the Polish population observe the custom of baking r i t u a l cakes i n the Spring. 2) Similarities indicate m u t u a l borrowings and the com­ mon agrarian origin of the customs. 3) I n many cases the objects used are identical but the r i t u a l interpretation is different. 4) Often, objects used for s i m i l a r functions differ in both groups, either i n f o r m or i n ornamentation. 5) The gradual disappearance of ritual a r t is connected w i t h the diminishing area i n w h i c h the rites are obser­ ved. The least difference occurs where groups of population of different origin have m i x e d w i t h each other. �n O J I b C K O E KBAPTAJIbHblH j\fa 2 2KYPHAJI H f l P O f l H O E M3flABAEMbIÍ5 H C K Y C C T B O M H C T M T y T O M M C K y C C T B A ÜOJIbCKOK A K A f l E M J l H TOA M3flAHMH X X HAYK 1966 PE3KDME A H Ha CKAJI KyHHMHtCKa-MpauKa — HEHCTOXOB- 2CMBOnMCB K c a M O M y TMnMHHOMy B M # y n o j i b C K o ü H a p o f l H o ü JKWBortMCM n p i i H a f l J i e H t a T K a p i M H b i H a xojicTe, H a 6yMare, Ha M e T a j u i e , p e s t e H a ftocKe. E m e B n a n a n e X X B e x a n w c a j i w c b T a K n e K a p T M H W M M H o r a e M3 HMX R O CMX n o p c o x p a H M J i M c t B # e p e B e H C K n x M 3 6 a x M K o c T e j i a x . ,ZI.ojiroe BpeMH M C C J i e f l a B a T e j i M H a p o f l H o r o T B o p n e c T B a n e o6paniaJin BHHMaHHH H a 3 T 0 T 0 p O f l a JKMBO'nMCb M nosroMy o H e í i MMeeTCH Majio c B e / r e H H Í í . I l p o B O f l H B OGIIXMX n e p T a x KJiaccMOpMKau,Mio, MOHÍHO rOBOpMTb O T p e X BMflaX 3T0M JKIÍBOnMCM: 1) K a p T M H b l fío M 3 B e C T H O Ü C T e n e H M „ C e p H M H b i e " , B b l nojiHHeMbie s K p y n H b i x xyflOJKecTBeHHbix i i e H T p a x , CBH3aHM c nanyjiHpHbiMM MeeraMM najioMHMHecTsa. PaSoTaa roflaMM B STMX C T a p b i x i i e H T p a x , x y f l O J K H M K n 0Ka3biBajin flpyr H a flpyra B 3 a M M H o e B j m a H n e , M3 n o KOJieHMH B n o K O J i e H H e H a c J i e A O B a j í n CBOIO npocpeccMio M M a c T e p c K M e , BBMfly n e r o c o 3 f l a B a j i c H x a p a K T e p H b i í i fljia flaHHoro i i e H T p a x y j r n a f e c T B e H H M í t „cTMJib". 2) T B O p H e c T B O n o J i y p e M e c J i e H H ü r o x a p a K T e p a , rjiaaHblM 0 6 p a 3 D M x y ^ O J K H M K O B M a j i e H b K M X M e c T e n e K . 3) T B O p H e C T B O X y f l O J K H M K O B - C a M O y H e K M3 flepeBHH MJIM M a J i e H b K w x r o p o f l K O B — o T J i w H a i o m e e c H npMMHTWBHOCTbK) M H a M B H O Ü QpOpMOÜ. B H a c T O H i n e M C T a T b e pasSwpaeTca n e p B b i ü , caMwil M H o r o H M C J i e H H b i i í B i l o j i b i u e BMfl K a p T M H , K O T O p b i ü j i e r n e Bcero M 3 y H H T b . OCHOBHOH T e M o í i M c c J i e f l O B a H M Í i aBTopa Bbijia H e H C T o x o B a , K O T o p a a H a H M H a a c X V B. HBJIHCTCH MeCTOM n a j I O M H M H C C T B a , U I H p O K O H 3 B e C T H b I M B I I O J I b L U e M coceflHwx c r p a H a x . P a B H O M C T o p M n e c K M e s a r a u e , K a K M aHajiM3 c o x p a H K B i i i M x c a o S t e K T O B y K a 3 b i B a i O T H a TO, HTO c a M a a M H o r o H w c j i e H H a H r p y n n a K a p T M H , B C T p e M a i o m a i o a c a n y T b JIH H e n o B c e í i T e p p M T o p M U I l o j i b u i n : ( c p . K a p T y ) , C B H 3 a H a HiaeHHO c HeHCTOXOBOtí. Hapn^y c H e H C T O x o B C K o ñ JKHBOnMCbK) flO CMX n O p MOJKHO 6bIJIO B b l f l e j I M T b H e C K O J i b K O eme Mano M C C J i e f l O B a H H b i x r p y n n M e c T H o r o x a p a K T e p a (flBe B w r o - B O C T O H H o í i ü o j i b m e M o ^ H y B C M JI63MM). CyflH n o apXMBHblM flaHHblM, HeHCTOXOBCKMÜ l í e H T p Hapo/iHoü jKMBOoncM cymecTByeT no KpañHeü Mepe c X V I I B e K a . B TO B p e M H B H e H C T O x o B e p a S o T a j i M M O H a C T b i p C K H e X y f l O J K H M K M , K O T O p t i e , nOBHflMMOHy, H e cbirpajiw ó o j i e e 3HaHHTejibHOií p o j í n B pasBnTMM LieHTpa, a T a K H í e CBeTCKMe XyflOJKHMKM, HaCTb K O T O p b l X HBJIHJiaCb M a c T e p a M í i HapoflHoro TBop^ecTsa. OKOJIO 1718 r . B H e H C T O x o B e 6biJi OCHOB3H i i e x JKJÍBOn w c i ; e B , c y r r i e c T B O B a B m n M n o n r a 200 JIBT. r j i a B H O Ü npnHMHOÜ OCHOBaHMH U C X a QbIJIO CTpeMJieHMe COXpaHMTb B b i c o K n f i y p o B e H b peMecJia. M H M q M a T o p a M n : STOTO Mepon p n H T M H S b u i M OTIIW n a y j i M H b i H C H o r y p c K o r o M O H a c T b i p n , x p a H i i T e j i M «iyflOTBopHOTo o 6 p a 3 a B o r o M a T e p M . B T e ^ e r o i e B c e r o X V I I I B . MeJK/ry i i e x o M , K O T o p w i í K O H T p o j i n p o B a j í n M O H a c T b i p c K n e ueH3opbi, M x y f l O J K H M K a M M Bejiacb 6opb6a. 2 K n B ' o n w c u , b i n o c T O H H H o C T p e M M J i n c b K y B e j i M H e H M i o KOJIMn e c T B a KapTMH 3 a c n e T c H H J K e r a a K a H e c T B a BbinojiHeHMH M npoflaaajiM H X 6 e 3 o 5 a 3 a T e j i b H o i í orreHKM t ( e x a . 0 5 STOÍÍ 6 o p b 6 e CBMflerejibCTyiOT HeoflHOKpaTHo H3MeHHBiuHecH n o C T a H O B J i e r o i H r i e x a . B X I X B . POJIB i ; e x a 3HanMTejibHO y M e H b i n j u i a c b M, BCPOHTHO, T o r ^ a ( o c o S e H H O flo c e M n flecaTbix roflOB) SWJIO H a n n c a H O ó o j i b m n H C T B O n p n M M T M B H b l X H a p O f l H b l X K a p T M H . M 3 B e C T H b I MMCHa C B b i m e 250 HeHCTOXOBCKMX XyflOJKHJlKOB K O H n a X V I I I M X I X B., n p M H e M MHorMe M3 HMX n p n H a / T j i e i K a j i M K c e M b H M n o T O M C T B e H H b i x xyflOJKHMKOB-jKMB'onMcuieB. OSbiKHOBeHHO x y flOHÍHMKM C3MM H e 3aHMMajIMCb n p O f l a J K e í í CBOMX K a p T M H . B HeHCTOXOBe c y m e c T B O B a j i a OTflejibHan r p y n n a j i a B O H HMKOB, o S c j i y J K M B a B m M X n a j I O M H M K O B . J l a B O H H M K M OnTOM n o K y n a j i M y xyfloscHMKOB KapTMHbi fljia CBOMX JI3BOK, (MHorfla 3TOM T o p r o B J i e í í 3 a H M M a j i w c b aceHbi x y f l O J K H M K O B ) , a TaKHte Bejín ToproBjno, CTpaHCTBya n o flepeBHaM. B H e n c T O x o B e s a n a c a j i M C b T a K j K e KapTMHaMM ToproBnbi M3 flpyrMX MeCTHOCTeM. B r p O p M a j I b H O M OTHOUieHMM H e H C T O X O B C K M e K a p T M H b l •5bijiM flOBOJibHo p a 3 H o o 6 p a 3 H b i . 9 T O B n o j i H e n o H a T H o , ecJiM JipMHaTb B O BHMMaHMe, HTO MCCTHblM XyflOJKeCTBeHHblíí neHTp cymecTByeT 300 J i e T M y f l O B j i e T B o p a e T BKycM jiioflefí, npMHaflJiejKam.Mx K pa3JiMHHMM oSmecTBeBHbiM KJiaccaM. BMecTe c T e M K a p T M H b i 3TM MMMOT MHoro o5in,MX c p o p M a j i b H b i x nepT, KOTopbie aBTOp nofflpo6H:o paccMaTpMBaeT. H a p o f l H b i e M a c T e p a HeHCTOXOBbi, K a K npaBMJio, npMSerajiM K T p a o p a p e T a M , c noMoixrbio K O T o p b i x K o r n i p o B a j i M OCHOBHOM p M c y H O K KOMnoaMqMM. TpadpapeTbi 3TM nepexoflMJiM M3 n o K O J i e H M a B n o K O J i e H n e ; x y j j o j K H M K H o 6 M e HMBajiMCb MMM M c f l a j i J K M B a j i M flpyr «pyry, BBMfly M e r o p e a a K U M a K O M n o 3 M q n M O^HOM M TOÜ ? K e M K O H o r p a q > M H e c KOVI TeMaTMKM Sbijia B p a 3 J i M H H b i e nepnoflbi B p e M e H M M B ) a 3 H b i x M a c T e p c K M x oneHb c x o j K e í i . <3>opMajibHbie OTJIMHMH npejKfle Bcero B M C T y n a j i M B jreTajiax, M6O o 6 p a 6 0 T K a fleT a j i e ü flaBajia x y a o a s H M K a M n y T b JIM H e e f l M H C T B e H H y í o B 0 3 M 0 J K H 0 C T b n p O H B M T b CBOM HaKJIOHHOCTM. HaffiO O T M e TMTb, HTO McnojiHMTeji'M o6pau;aJiM Mano B H H M a i m a H a MHfflMBMflyajIbHbie OCOSeHHOCTH OBOMX paGoT M HMKOTfla MX H e n o f l n M C b í B a j i M , a T a K a c e H e flaTMpoBajiM. B H e K O T O P M X cjiynaax MOJKHO y c i a H O B M T b B p e M a noHBJieHMa K a p T M H M H a o c H O B a H M i i flaTbi n p M o S p e T e H M a ee, a M H o r a a H a OCHOBaHMM MKOHOrpadpMM. M S B e C T H b i e l i a M K a p T M H b l no B c e ü B e p o H T H O c ™ 6 b i j i M H a n w c a H b i H e n o 3 J K e KOHn;a X V ' I I B . Hanajia X I X B., a S o j i b i n M i i c T B O HanwcaHo B X I X B. CoxpaHMBuiMeca KapTMHbl Ha SyMare flaTMpoBaHbi fla>Ke BTOPOÍÍ nOJIOBMHOM X I X B . T e M a T M K a K a p T M H Swjia MCKJiioHMTejibHO p e j i M r M 0 3 H o r o x a p a K T e p a . M3o6pajKajiMCb nonyjiapHeMmMe B IíeHTpaJibH o i í üojibme HyflOTBopHbie o 6 p a 3 a M o K y j i b n T y p b i , npejKñe B c e r o H e H C T o x o B C K a a E o r o M a T e p b , a T a K J K e Ha¡M6oJiee nonyjiapHbie B Hapofle CBHTbie. HenocpeflCTBeHHbiMM o 6 p a 3 i ; a M M 6 b i J i M B nepByio onepeab rpaBiopbi pejiMr M 0 3 H o r o c o f l e p j K a H M a ( M H o r a a n a c T M H H o H a p o f l H b i e ) , no B O T O p b l M pMCOBajIMCb T p a C p a p e T b I . T p a B I O p b l 3TM T a K H í e M3rOTOBJiajIMCb B M e H C T O X O B e . K p o M e T o r o a B T o p B b i f l e j i a e T 6 OCHOBHMX p p o p M a j i b H b i x BMflOB HeHCToxoBCKMx KapTMH HapoflHoro xapaKTepa, nwTaacb ycTanoBMTb MX XPOHOJIOIIMK) ;M o T M e n a a MX CBH3b C HeKOTOpblMM KapTMHaMM HapOflHblX MaCTepOB flpyrax iieHTpoB. T a H K p e f l B a H a T e a H y , HflBMra í o p M a f l X H i o — X E H C K A H COPOHKA. O PyMbIHCKMX H A J I b H b l X KOCTHDMAX PyMbIHCKMe HapOflHbie COPOHKM HAH.MO- CpaBHMTCJIbHO flojiro c o x p a H a j i M CBOM Tpa/i;ML(MOHHbiM x a p a K T e p , XOTH B 3 a B M CMMOCTM OT p a Ü O H a OHM MMeiOT CBOM OTJIMHMTejIbHOe OCOBeHHOCTM. T m a T e j i b H O M3yHMB n o K p o M ZKeHCKoií p y S a n i K M , MOJKHO pa3JiMHHTb a s a ocHOBHbix rana: I HOHHO, I I B c 6 o p K y (MJIJI. 2). OHM B C T p e n a i o T C H B o n p e f l e j i e H H b i x p a í i o H a x , n p M n e M B K a s í f l O M M3 HMX B b i C T y n a i O T H e K O T O p b i e pa3JIMHMH. I — c o p o H K a n o H H o : nepefl M c n M H K a B b i K p o e H b i M3 oflHoro n o j i o T H M i n . a c o T B e p c r a e M n o c p e f l W H e fljia rojioBbi; p y K a B a B I U H T H nofl n p a M b i M y r j i O M . P a 3 J i M H B o r o pofla pyBamKM-noHHO BCTpeHaioTca H e TOJibKO B P y M b n i M M , HO M B c o c e f l H M X C T p a H a x . Ha p y M b m c K o í l TeppMTopMM OHM n p M H a f l J i e H t a T K c a M O M y C T a p o M y o5pa3qy, MX HOCHT H a paSoTe. OHM flejiaTca H a TPM p o ^ a : a) 6) c r j i a f l K O BIUHTBIMK p y K a B a M M M3 n p a M b i x K y c K O B n o J i o T H a (MJIJI. 2) — B p a f í o H a x C y H a B a , B a K a y , ByxapecT, OjiTeHHa. CopoHKM c coSpaHHbiMM y npoííMbí pyKaBaMM (MJIJI. 4) — B p a í i o H a x Apafl, <I>arapam, I l e p H a H M , MapaMypem, Oam. TaKoro n o K p o a COPOHKM B C T p e B) naioTca T a K H t e B K a p n a T C K O M y K p a M H e . CopoHiía, co5paHHaa nofl K O K e T K y c p y K a s a M M B c S o p K y (MJIJI. 5) — B p a í i O H e O j i T e H M a . II — COPOHKM M3 flByx n o J i o T B M u í : nepes M c n M H K a c coSpaHHbiMM y Bbipe3a p y K a B a M M . B c T p e H a i o T c a n o B c e ü T e p p M T o p M M c T p a H b i (MJIJI. 6, K a p T a ) . I I o K p o M a) — C o S p a H H a a , 6e3 n o j i n K O B (MJIJI. 6a, 7 ) . I I o K p o i í 6) — c n c e B f l o n o j i M K a M M , n p M n e M p y K a s a yflJTMHeHbi n p a M o y r o j i b H b i M K y c K O M n o j i o T H a „ajibTMTa" M npn- 135 �CTaHy. Tenepb B SToro po«a copoHKax n p n M o fleJiaiOT H3 spyroro M a T e p n a j i a neu B C H coponKa. IIoKpoft B ) — P y K a n a jiejiaiOT W3 T p e y r o j i b H o r o K y c K a nojioTHa, csepHyToro c n n p a J i b K > (HJIJI. 6C, 9) — paftoHax, « t a r a p a i i i , B p a H n a , B p a H Mymejib. lüMTfci K yrojibHHK CaMBiMM p a c n p o c T p a H e H H B i M H HBJIHIOTCH c o o p a H H b i e copoHKM 6 e 3 nojiMKOB. HTO K a c a e T C H T a K H a 3 . „ajibTMT", TO 3 f l e c b C K a 3 b i B a e r c H c j i a B H H C K o e BjiHHHMe, B TO speMa, K a K noHHO — CTapeMUiMÖ BO BCCM M w p e n o K p o ü p y ö a m e K — Sbiji TaKJKe n e p B b i M TMIIOM p y M b i H C K O K p y S a n i K M , KOTopbiM n o c T e n e n H O B w / i O H 3 M e H a j i c a , H e p e / i K O nofl BJIMHHweM „ M O f l w " . n p H K p o f i K e COPOHKM n o j i a r a j i o c b p a 3 p e 3 b i B a T b n o j i O T H o B f l o j i b HMTH. K p o M e T o r o H a f l J i e j K a j I O CTpeMMTbCH K p a u H O H a j i b H O M y H c n o j i b 3 0 B a H H i o M a x e p M a j i a . B b i p e s floxoflMT o ö b i H H o JJO JIHHHH ITTTPPT, rjpMHOM x a p a K T c p H o , HTO n e p e / i , c n M H K y w p y K a B a c o ö n p a i o T H a H H T K y , OÖDa3VH B O K D V r UieM CSODKM (MJI3I I I a ) B HeKOTOÜblX M e c x H O C T H X nDMHHTO a e j i a r b H e H T O B o o i i e eo6raHHoro CToanero Bopora, OTJiejiaHHoro B b i i U H B K O M (HJM. I I b ) . E c T b T a K J K e M e c T H O c r M , r;ie c ö o p K H B u i M B a i o T B n o a c . noflMbniiKOM B u i M B a i o T c a KBaflpaTHbie KJiwHba. C o p o H K H , K a K n p a B M J I O , U l b l O T C ,J(JIHHHbIMM, MHOrfla C OÖpaHHbIMM B H H 3 y , pyKaBaMM. IToa B J i w a H H e M r o p o w a HauMOHajibHbrii Hapafl B ^epeBHe n o c T e n e H H O wcne3aeT. Tenepb nacTO I I o a H H a M a i i e e B C K a - n a B K O B M H — OBPHflOB O E nPMKJIAflHOE M C K y C C T B O B B E J I O C T O K C K O H AEPEBHE B CBH3M C COCTOHBUieÜCH OCeHbK) 1965 T. BblCTaBKOÜ, a T a K H í e H a o c H O B e 5 o j i e e n o f l p o 6 H b i x MaTepwajioB, c o 6 p a m i b i x B p a ü o H e , aBTop cTaTbM « e j i a e T o63op npo6jieM, KacaiomHXca O6PHHOBOTO HCKyccTBa B BejiocTOHHMHe. B STOM p a ü o n e n p o n ; e c c OTMMpaHMH oópaflOB noflBMr a e T C H MefljieHHee, n e M B flpyrMX M e c T a x , XOTH c e ü í a c OHH y a c e j i H i H M j i w c b c B o e r o M a r w H e c K o r o xapaKTepa. Caiioe 5oraToe o S p a f l O B o e TBopnecTBo C B a 3 a H O c n p a 3flHHK0M P o s K f l e c T B a , K o r f l a j K M J i w m a y K p a u í a j i H C b 6 y MaJKHbiMM n a y K a M M M B b i p e 3 a H H b i M M M3 6 y M a r H 3 a H a B e c KaMM KOTOpbie no3flHee c T a j i n 3aMeHHTb pa3pMC0BaHHbiMM. M e c T o npe>KHero nuieHMHHoro c n o n a , 3 a H « j i a eJiKa. H o B c i o f l y p a c n p o c T p a H e H c ó b i n a ü K O J i a f l O B a T b co 3 B e 3 f l o ü ; aBTop noKa3bmaeT pa3JiMHHbie (bopsabí STOTO oóbtnaa (MJIJI. 1,2). B T O p b l M peKBH3MTOM K O J i a f l O B a H M H aBJiaeTCH B e p T e n H a n a j i K e . B HeKOTopbix paíioHax cymecTByeT o6t>a7T T a K H a 3 l l D o n a " • • 3 D e j i H L i i e v H a c T H n K M KOTOporo BbiCTynaioT B MacKax H cooTBercTByiomMx Hapaflax. Bo M H o r M X jiBpeBHHX Mpoiia." i c o n p o B 0 2 K i i a . e T K03a (HJIJI. 4, 5). C y i n e c T B O B a j í TaKJKe o6biHaü HapascaTbca HanoMMHaiomMe . f l b i r a H a M M " , K O T O P M Ü B IOJKHOH n a c T H BoeBOfflCTBa 6 b M C B a 3 a H c HOBBIM ToflOM, a B flpymx MecTax — cM a c - CopoHKM yKpamaMT pyHHOH BbnuwBKOM, pexe — TKaHbiM y a o p o M . K o M n o 3 M L ( M a y 3 o p o B C T p o r o c o H e r a e r c a c n o K p o e M copoHKM. UlBbi OTflejibmaioTca JieKopaTWBHblMM CTejKKaMM. Ilepefl M pyKaBa, B O p O T M MaHJKeTbl JieHML(eM. B H e K O T O p b l X MeCTHOCTHX BO B p e M H MacjieHHL(bi B b i C T y n a i O T c p e f l M p a s c e H b i x „ M e f l B e f l n " M „COJIOM e H H b l e «eflbl" — 2 MyHCHMH, o6BMTbIX COJIOMOÜ, — TaHn y i O T no/i; OKHaMM AOMOB. B M a c j i e H M u y n p w H a T O T a K a c e o6B03MTb „Aep¡a c 6a5oü" — (2 K y K J i w B a T y p a j i b H O ü Be- LUbioT c o p o H K M M3 d p a 6 p H H H o r o n o j i o r a a , n o K p o e M r o p o f l c i c u e KOPPTOHKM. OTflejiaHbi SoraToü BbimHBKOń, T m a T e j i b H O noAOÖpaHHOw n O K p O K ) COPOHKM. B pyöauiKax T w n a TIOHHO BbiuiHBKa oöpasyeT Karäiy Ha n j i e n a x B f l o j i b npowMbi (HJIJI. 15a), c o c T a B J i a a wHor/ia K BbiuiMTbiM npHMoyrojibHMK (HJIJI. 156). B eoopaHHbix p y S a i i i K a x o c H O B H a « j i H H w a o p H a M e H T a HfleT ropusoHTajibHO, o n y c K a a c b mixe njien. Eojiee n b i n i H ö w BMUIMBKOH O T AejibiBaioTca p y K a B a . B 6oraTbix y s o p a x c o p o n e K npeo6jia/iaioT paerwTejibH b i e H JKMBOTHbie MOTMBbI, a T a K J K e H e j I O B e H e C K H e CpMr y p w c noflMepKHyTO reoMeTpwHecKHMH jiHHHaMH. jiMHMHbi, cMflamMe H a KOJiece Tejiera). 3TOT oSbinaü c o HCKJiioHMTejibHO B yKasaHHOM paüone M Hwrfle xpaHMJica 6ojibuie. C p e A M HOBoroflHwx oóbinaes cymecTByer o6bnait 06paflOBoro neneHHH; co6jnoflaerca TaKJKe o ó b i n a ü B e c e n H e r o n e n e H b H , H a n p H M e p „ j K a B o p o H K O B " (HJIJI. 8) JIM6O „ 6 y c j i O B b i x ( a M C T O B b i x ) J i a n " (HJIJI. 10, 11). K MarwHecKMM oSpa^aM, C B H 3 a H H b i M c 6yflynu¡MM y p o - HíaeM, npMHafljieiKajia B b i n e n K a T a K H a 3 . „ K o p o B a a " Ha C B . „IOpMH" (CP. HJIJI. 16), C K O T O p b l M 06X0flHJIM nOJIH. K n a c x a j i b H b i M o 6 p a a a M npwHafljiejKajio CBaTMTb n a j i b M b í B Bep6Hoe BocKpeceHbe (HJIJI. 6, 7) H p a c K p a m i i B a H i i e HHH; 3oqbMa LI. e c b JI a - P e ił H dp y c — M3BA C „ B b l l H K O K " B MBICJIEHMH.KOM P A H O H E B 1965 r., BO BpeMa wHBeHTapM3aL(MOHHbix pa6oT (nKcaHOK). PacnpocTpaHeHHbiM o6binaeM cpe^n KaTOJiMH e c K o r o n n p a B o c j i a B H o r o H a c e j i e n i i a a B J i a e T C H CBHTHTb BeHKH KOTopbiMH oKypwBaiOT n e p e n y r a H H b i x A e T e ü , He B flaiOmHX MOJIOKO K O P O B ueflyPj CBH3aHHbix c ypojKaeM, 3aBepmaeT T S K HS3. ,,nepenejiKa" n o c j i e ^ H M Í i n y n e K KOJiocbe'B nepeBH3aHHbní B B e p x y TI y K p a u í G H H t í i í í HBGTSMH Ro n e p B o í í MMPOBOÍÍ B o ü H b i « o í K U H O H H b i ü B e H O K n j i e j i w TOJibKO T a M , r ^ e 6 b i j n i O T B e p c r a a , a noBCiofly jKHeubi npenoAHOCMJiM xo3HMHy nynoK yKpanieHHbix BjBeTaMM KOJiocbeB, Ha3biBaeMbiií „njioflbi ypoJKan". TaKoe me H a 3 B a H w e H M e e T 6 y K e T M3 K O J i o c b e B , a T a K J K e M3 p a 3 jiHHHwx nojieBbix w caflOBbix pacTeHMíi, n o cjiyqaio «epesne EorflaHOBKe, MwcjieHMaKoro paüoHa, ßbijia oÖHapyjKeHa W36a c K J i e T b i o H a nepaaKe, T.e. c TaK Ha3. „BbiiHKOü". M36a, n o c T p o e H H a a B 1800 r. n o oflHOTpaKTHOMy n j i a H y , COCTOMT M3 T p e x n a c T e w : 1) H i H J i a a nacTb, oxBaTbiBaioinaH KOMHaTy M „ n e KapHio", 2) n p o x o f l H b i e COHH, npMCTpoeHHbie K nenapHe M KOHIOUIHe, 3) ryMHO C B"be3flHbIMM BOpOTaMM, K K O T O p b I M upMMbiKaiOT 3 a K p o M a . n o c T p o M K y flonoJiHaeT c a p a ü . /(OM HOCTpOeH M3 TOJICTblX S p e B e H , COeflMHeHHblX B BMfle „ p b i ö b e r o x B O C T a " ; B ÄMJIOM q a c r w SpeBHa pySjieHbi MHane. Ü36a KpbiTa TOHTOM Ha c T p o n n j i a x . B H y T p w M36bi o c o ö b i i l HHTepec Bbi3MBaeT K y p H a a neKapHa. AeTajibHo o n n c b i B a a a x y H36y, aBTop o n e H b MHOTO BHMMaHHH y f l e j i a e T x a p a K T e p H o i l K J i e T M n a n e p a a K e H a a M360M T.Ha3. „BbiHiKe". Bxofl K H e ń B e f l e T M3 ceHeii, OTKyfla noflHUMaiOTCa n o JiecTfflme H a nepflaK, crynaa n o n o T O J i K y neKapHM (MJI. 16). flajibHeiiiHMe HccJieflOBaHMa noKa3ajiH, HTO H a STOM T e p p u T o p n H cymecTBOBajia T p a J^M^IIH flOMOB C „ B b H H K a M H " , K O T O p b i e B C e J K e OTJIMHajTMCb OT npMBefleHHoro H a M H o ö p a s a a BCTpeiajiMCb B KpecTbaHCKMx TeM, HTO OÖBIHHO OHM flBopax c o MBOMMH no- CTpoMKaMH. B MbicjieHimKOM pawoHe, TOHHO TaK JKe K a K B O p a B e , flOMa c „BbiniKaMw" H e C B a 3 a H b i c K S H H M TO o n p e s e j i e H H b i M TJUIOM B H y T p e H H o r o ycTpoücTBa M po3HHTCH K O H C T p y K U H e H . OSHapyjKeHHaa B STOM p a i i o H e H 3 6 a c „BbnuKOM" yKa3bmaeT H a TO, HTO T a K u e n o c T p o ü K M coopyscajnicb He TOJibKO B O p a B K e w Hoarajibe ( c p . KapTMHy). Pa3JiwH a w T C H flBa o c H O B a H b i x T H n a H36 C „BbiuiKaMM": 1) M36a c „BbiuiKOM" M BeflymMM K Hew KpbiJieHKOM — x a p a K T e p - OpaBCKOrO CTpOMTCJIbCTBa \ 2) M36a C „BblLUKOÜ" noÄ o6meił K p b i u i e ü (Tun, pacnpocTpaHeHHbiii B ü o f l rajibe). Bxofl H a „ B b i u i K y " H e p e 3 n e p ^ a K , KaK B M W C - n p a 3 A H M K a B o r o M a T e p M , oTMenaeMoro 15 aBrycTa (HJIJI. 3). C B a f l e 6 H b i e oSpa/ibi n p e f l C T a B J i e H M jiMiub HcneK a e M b r a rjiaBHbiM o 6 p a 3 0 M B B O C T O i H b i x p a í i o H a x ; oflH a K O o d b r a a i i STOT p a c n p o c T p a H a e T C H H K 3 a n a f l y OT r p a HOCTM c „ K o p o B a e M " C B a s a H M p a 3 J i n H H b i e >npa3flHeHCTBa. TpaflMuwa „KopoBaa" nocTeneHHo oTMwpaeT (ero 3 a MeHaeT CBafle6Hbül nMpor), coxpaHHBiuHCb j i w m b B BOCTOHHOH n o r p a H M H H o í í n o j i o c e . B saKJiioHeHMe aBTop C T a T b H O T M e n a e i : 1. H a ocHOBaHMM n p o B e f l e H H b i x B flannoü MecTHOcTM M c c j i e f l O B a H M i l MOJKHO C K a 3 a T b , HTO H n o j i b C K o e n 6 e j i o p y c c K o e H a c e j i e H i i e n p n j j , e p ? K M B a e T C H T e x Tue o 6 p a flOBbix dpopM c Toa pa3HHueü, HTO y n o j i H K O B Her o 6 b i n a a w c n e K a T b c n e b ( M a j i b H o e n e n e H b e K BeceHHMM npa3flHHKaM. 2. C x o f l C T B o MeiKfly o6paflaMM C B M f l e T e j i b C T B y e r o B 3 a n - 236 MonpoHMKaHHM w o 6 m e í l a r p a p H o ü o c n o B e . oflHM M Te ? K e n p e ^ M e T b i HMeioT p a 3 J i n H H o e o6pa«0Boe SHaneniie. H a c T O npeflMeTbi, McnojiHaroiuMe y o 6 e n x r p y n n oflMHaKOBbie cpyHKHHH, po3HHTca ppopMOH JIH6O yKpaiueHuaMM. Ho M e p e T o r o , K a K TepaioT CBoe 3 H a n e H M e o6paftbi r j i o x H e r TaKJKe o5paflOBoe HCKyccTBO. C r j i a j K M B a H w e pa3JiMHMü CMJibHee B b i c x y n a e T TaM, rfle n p o n 3 o r u j i o cMenieBMe HacejieHHa pa3JiHHHoro npoMCXOfleHHH. 3. H a c T o 4. TaKJKe M B ąeHTpajibHow OpaBe M B Hoflrajibe. Ha ocHOBaHKM MMeiomHxca flOKyMeHTOB c XVII M X V I I I B B . MOJKHO npeflnojiaraTb, HTO n e p B O H a n a j i b H O M36a c „ B b i u i K O M " CTpoMJiacb 6 e 3 K p b i j i e H K a , Koropoe noaBMJiocb B 6ojiee no3flHHM n e p n o f l . — HMn,bi 6 e j i o p y c c K H x nocejieHMH. B 3aBHCWMOCTH OT MCCT- HWM T I H I jieHHL^KOM p a ü o H e , B C T p e H a e r c a Ha BbicTaBKe CBafle6Hbra neneHbeM „KopoBaü" (HJIJI. 16—18) 5. 6. �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI PAN wydawane przez: P.P. WYDAWNICTWA ARTYSTYCZNE I FILMOWE B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t a l n i k , ponad 100 str. dużego formatu, około 100 ilustracji. Cena 24 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 48 zł, roczna — 96 zł. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , k w a r t a l n i k , 64 str. dużego formatu, bogaty m a t e r i a ł ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 170 str. druku, około 100 ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 str. d r u k u , liczne p r z y k ł a d y nutowe. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. Wszystkie czasopisma n a b y w a ć można regularnie jedynie w prenu- W A R U N K I PRENUMERATY „POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ" Cena prenumeraty: p ó ł r o c z n i e zł 36, rocznie zł 72. Prenumeraty przyjmowane są do 10 dnia m i e s i ą c a poprzedzającego okres prenumeraty. P r e n u m e r a t ę na k r a j dla c z y t e l n i k ó w indywidualnych p r z y j m u j ą u r z ę d y pocztowe oraz listonosze. Czytelnicy i n d y w i d u a l n i m o g ą r ó w n i e ż d o k o n y w a ć w p ł a t na konto P K O N r 1-6-100020 — Centrala K o l p o r t a ż u Prasy i W y d a w n i c t w „Ruch" Warszawa, u l . Wronia 23. Wszystkie instytucje p a ń s t w o w e i społeczne m o g ą z a m a w i a ć prenume­ r a t ę w y ł ą c z n i e za p o ś r e d n i c t w e m O d d z i a ł ó w i Delegatur „ R u c h " . 23, tel. 20-46-88, konto P K O N r 1-6-100024. SPRZEDAŻ Egzemplarze n u m e r ó w zdeaktualizowanych m o ż n a n a b y w a ć w P u n k ­ cie W y s y ł k o w y m Prasy Archiwalnej „Ruch", Warszawa, ul. Nowomiejska nr 15/17, konto P K O N r 114-6-700041 V I I Oddział M i e j s k i Warszawa. A k t u a l n e numery czasopism I n s t y t u t u Sztuki P A N posiada Rozpowszechniania W y d a w n i c t w N a u k o w y c h P A N w P a ł a c u i N a u k i w Warszawie. Ośrodek Kultury Zakłady Graficzne „Tamka" Zakład Nr 2 W-wa, Podchorążych 39. Zam. 223. Pap. ilustr. k l . I I I , 120 g A l + karton biały kl. I I I , 220 g. BI. Nakład 1250 egz. M-7 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/09063162e23b2cc201ef00cea448b76d.pdf fca9a8d941e351d2da2f6d09dc3a0e3e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5064 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Burchardt, Helena (1922-2002) Gusiew, Wiktor Jewgieniewicz (1918-2002) Błaszkowski, Wojciech Józef (1908-2001) Armon, Witold (1924-2002) Szwedkowicz,Teresa (1932-2001) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4698 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 2002 t.86 Description An account of the resource LUD 2002 t.86, s.367-376 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text VI. IN MEMORIAM WITOLD ARMON (1924 - 2002) 9 września 2002 roku zmarł w Toruniu dr Witold Armon, znakomity znawca historii etnologii i szerzej nauk antropologicznych, ceniony bibliotekoznawca i biograf. Absolwent Uniwersytetu Poznańskiego, uczeń profesorów E. Frankowskiego; J. Czekanowskiego i 1. Kostrzewskiego, związany z tym Uniwersytetem i etnologią również przez doktorat napisany pod kierunkiem prof. M. Frankowskiej; po studiach pracuje głównie jako bibliotekarz i bibliotekoznawca. Nie stracił jednakże kontaktu z naukami etnologicznymi, wykładał historię etnologii i etnologię powszechną na Uniwersytecie Łódzkim i Uniwersytecie im. Mikołaja Kopernika, prowadził badania i publikował z tego zakresu, także będąc już na emeryturze. Uczestniczył w konferencjach etnologicznych i zjazdach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, którego członkiem był od roku 1947 i które kilkakrotnie wybierało go do Głównej Komisji Rewizyjnej i Sądu Koleżeńskiego; był również wiceprezesem Toruńskiego Oddziału PTL za prezesury prof. M. Znamierowskiej-Priifferowej. Witold Armon urodził się 27 lipca 1924 roku w Kiejdanach na terenie Litwy, w rodzinie inteligenckiej, jako syn Stanisława i Aleksandry z domu Jacuńskiej. Maturę uzy~ skał w roku 1942 w Gimnazjum nr 6 w Kownie. W czasie okupacji pracował jako robotnik kolejowy, a w roku 1943 został wywieziony na roboty przymusowe do Niemiec. Po wojnie, w roku 1945, przybył do Wielkopolski. W roku szkolnym 1946/1947 był nauczycielem oświaty dorosłych w Pożarowie w powiecie szamotuiskim. Studia Witold Armon podjął w roku 1947. Zapisał się na Wydział Humanistyczny Uniwersytetu Poznańskiego, na którym studiował etnografię z etnologią u prof. E. Frankowskiego, antropologię u prof. 1. Czekanowskiego i prehistorię u prof. J. Kostrzewskiego. W grudniu 1951 roku uzyskał stopień magistra filozofii z zakresu wyżej wymienionych dyscyplin na podstawie pracy Polscy etnografowie - badacze innych krajów świata i ich dorobek naukowy, przygotowanej pod kierunkiem prof. E. Frankowskiego. Już w trakcie studiów powierzono mu w Katedrze Etnografii UP kolejno obowiązki asystenta-wolontariusza, subasystenta i młodszego asystenta, z głównym zadaniem opieki nad biblioteką. Po krótkim okresie pracy w charakterze kierownika działu nauki w Młodzieżowym Domu Kultury w Poznaniu (1951-1952) Witold Armon znajduje w roku 1952 zatrudnienie w Muzeum Archeologicznym, kierowanym przez prof J. Kostrzewskiego, najpierw jako asystent i następnie jako adiunkt, od roku 1954 kierownik biblioteki muzealnej. W roku 1964 przez kilka miesięcy kierował biblioteką Muzeum Mazurskiego w Olsztynie. We wrześniu 1964 roku otrzymał etat kustosza w Bibliotece. Głównej Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika w Toruniu, w której pracował do września 1975 roku. Pracę doktorską Dzieje polskich badań nad Jakutami napisał pod kierunkiem prof. M. Frankowskiej i w roku 1972 obronił na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. �368 W roku 1975 przeniósł się do Łodzi, gdzie pracował jako adiunkt w Katedrze Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego. Powrócił stamtąd w roku 1976 do Torunia i został zatrudniony w tworzonym wówczas Zakładzie Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej UMK, przekształconym później w samodzielną Katedrę, prowadzącą studia bibliotekoznawcze. Zakład początkowo mieścił się w ramach Instytutu Filologii Polskiej. W czasie, kiedy Zakład znajdował się w strukturze Instytutu Historii i Archiwistyki, Witold Armon pełnił w nim w latach 1984-1987 funkcję zastępcy dyrektora do spraw bibliotekoznawstwa. W Katedrze Bibliotekoznawstwa UMK Witold Armon pracował do roku 1989, kiedy to przeszedł na emeryturę. Nadal jednak prowadził seminarium magisterskie, w którym w latach 1979-1992 wypromował 66 magistrów. W uznaniu jego zasług dla toruńskiego bibliotekoznawstwa uhonorowany został tomem Studia ofiarowane twórcom toruńskiego bibliotekoznawstwa dr Zofii Mołodcównie i dr. Witoldowi Armonowi w 75-lecie urodzin, Acta Universitatis Nicolai Copemici, Bibliologia IV, Toruń 2000 z zamieszczonym w nim artykułem S. Kalembki Zofia Mołodcówna i Witold Armon twórcy podstaw Katedry Bibliotekoznawstwa UMK iBibliografią publikacji dra Witolda Armona opracowaną przez E. Jaroszewską. Witold Armon był wybitnym bibliologiem i biografem. Od roku 1961 współpracował z Polskim Słownikiem Biograficznym i opublikował w nim około 30 biogramów. Ogłaszał biogramy także w innych wydawnictwach, takich jak Słownik Pracowników Książki Polskiej i Encyklopedia Katolicka. Przygotował je również do znajdującego się obecnie w druku Słownika Etnografów Polskich. Wspomógł tajnie w latach 1960-1969 blisko setką biogramów emigracyjną Lietuvilł Enciklopedija, wydawaną w Bostonie. Dla nas jednak szczególnie ważna jest działalność Witolda Armona jako bibliografa, wydawcy źródeł etnograficznych i historyka etnologii polskiej. Z tego zakresu szczególnie cenna jest przygotowana przez niego Bibliografia historii etnografii polskiej (w: Historii etnografii polskiej, red. M. Terlecka, Warszawa 1972), zaopatrzenie wstępem, bibliografią i słownikiem biograficznym tomu dotyczącego Litwy Oskara Kolberga (Dzieła Wszystkie Oskara Kolberga, t. 53, Wrocław-Poznań 1966), a także artykuły omawiające stan badań lituanistycznych i początki etnologii w Polsce. Wielkim uznaniem cieszą się jego studia biobibliograficzne o etnologach polskich, a przede wszystkim polskich badaczach Syberii. Praca Witolda Armona Polscy badacze Jakutów, Wrocław 1977, jest jedyną książką polskiego etnologa okresu po II wojnie światowej przetłumaczoną na język rosyjski i wydaną w Federacji Rosyjskiej (Polskie issledovateli kultury jakutov, Moskva 200]). Opublikowana z inicjatywy Instytutu Studiów Humanistycznych Akademii Nauk Republiki Sacha (Jakucja), została zaopatrzona posłowiem przez Jakuta prof. W.N. Iwanowa, który podkreślając jej walory stwierdził: ,,jako historiograf uważam, że W Armon wykonał ogromną, czamąpracę o charakterze porównawczo-analitycznym". W związku z rozwiniętymi w Jakucji w ostatnich latach zainteresowaniami związkami historycznymi polsko-jakuckimi, napisał dalej WN. Iwanow, "wydanie książki W Armona po rosyjsku wywołane zostało obiektywną koniecznością i odpowiada zapotrzebowaniu na taką literaturę naukową, której potrzebują specjaliści w tej dziedzinie wiedzy historycznej" (s. ]66, ]68). Witold Armon był znakomitym erudytą, potrafiącym analizować działalność naukową na różnych terenach i w różnych czasach z uwzględnieniem panujących w nich warunków. Był zwolennikiem "antropologicznego" modelu etnologii. Rozumiał, w związku ze swoim pochodzeniem kresowym i mądrością, sytuacje w środowiskach wieloetnicznych i wielokulturowych. Nie zgadzał się na uproszczone oceny ludzi działających w takich warunkach, irytowały go np. rozważania nad stopniem zruszczenia poszczególnych badaczy polskich pracujących w Rosji. Przywiązany do polskości i dumny �369 z niej, prace polskich badaczy rozpatrywał krytycznie w szerszym kontekście osiągnięć naukowych. Był niezwykle skrupulatny w swoich studiach, z temperamentem prostował niedokładności innych, nie znosił opinii pochopnie formułowanych i nieuzasadnionych. Tym właśnie cechom zawdzięczamy trwałą wartość Jego prac. Witolda Armona poznałem przed 55. laty jako wychowawcę na koloniach letnich, których byłem uczestnikiem. Już wówczas zafascynowała mnie Jego osobowość i "egzotyczny" kierunek studiów. Po latach czułem się zaszczycony tym, że zwrócił się do mnie z prośbą o uwagi o swojej pracy doktorskiej. Okazji do długich rozmów dostarczyły ostatnio pobyty w klinice pod Poznaniem, do której przyjeżdżał z żoną Krystyną - swoim dobrym duchem. Wówczas to namówiłem go do spisania wspomnień, opublikowanych w "Ludzie" (t. 85,2001). Niezmiennym sentymentem darzył Litwę - swój kraj rodzinny i był tam ceniony. Przez całe swoje życie był pomocny innym, dzieląc się swoją ogromną wiedzą. Dzielnie znosił niedogodności i cierpienia związane z chorobą. Witold Armon zmarł w Toruniu w dniu 9 września 2002 roku. Pochowany został na Centralnym Cmentarzu Komunalnym w Toruniu 13 września 2002 roku. W uroczystościach pogrzebowych uczestniczyły władze Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika, koledzy iuczniowie Zmarłego oraz przedstawiciele ośrodków etnologicznych z różnych miast w Polsce. Odszedł człowiek prawy, niezwykle zasłużony dla środowiska etnologicznego i bibliotekoznawczego, przywiązany do tradycyjnych wartości akademickich. Zbigniew Jasiewicz BIBLIOGRAFIA WYBRANYCH PUBLIKACJI ETNOLOGICZNYCH WITOLDA ARMONA * l. Edward Piekarski - zapomniany badacz Syberii, "Świat": ilustrowany dodatek tygodniowy "Głosu Wielkopolskiego", 1948, nr 51, s. 5. 2. "Lud": organ Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, t. 39 (za lata 1948-1951). Rec.: Armon Witold, ,;Z Otchłani Wieków", t. 21, z. 6 1952, s. 203. 3. Trudy lnstituta Etnografii im. N.N. Mikłucho-Makłaja N.s. T 1-18, MoskvaLeningrad 1947-1952. Rec.: Armon Witold, "Lud", t. 41, 1954, s. 889-908. 4. Zainteresowania o. Kolberga/olklorem litewskim, "Lud", t. 42,1956, s. 431--445. 5. Z Kroniki Instytutu Zachodniego. Prof dr Bożena Stelmachowska (1889-1956), "Przegląd Zachodni", R. 13, nr 2 1957, s. 362-363. 6. Kazimierz Moszyński, "Z Otchłani Wieków", t. 25, z. 3 1959, s. 200-201. 7. Trzydziesty czwarty Zjazd Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, "Z Otchłani Wieków", t. 25, z. 5 1959, s. 345. 8. Lietuvią Enciklopedija, t. 21-29; 36, Boston 1960-1963; 1969, około stu haseł autorskich i współautorskich. 9. Polski badacz Jakutów - Mikołaj Witaszewski, "Etnografia Polska", t. 4, 1961, s. 141-152. 10. Oskar Kolberg, Dzieła Wszystkie, t. 53, Litwa, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław - Poznań 1966 (Wstęp, Nowsza literatura uzupełniająca; Słownik biograficzny; Spis bibliograficzny). �370 11. Badania nad litewską kulturą ludową w latach 1945-1965, "Etnografia Polska", t. 12 (1968), s. 452-490. 12. Kubaryjan Stanisław (1846-1896), etnograf, badacz Oceanii, w: Polski Słownik Biograficzny, t. 16, 1971, s. 9-12. 13. Bibliografia historii etnografii polskiej, w: Historia etnografii polskiej, red. M. Terlecka, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1972, s. 271-295. 14. Malinowski Bronisław Kasper (1884-1942), etnolog (antropolog społeczny), socjolog, profesor uniwersytetu w Londynie, w: Polski Słownik Biograficzny, t. 19, 1974, s.332-336. 15. Polscy badacze kultury Jakutów, Zakład Narodowy im Ossolińskich, Wrocław 1977. 16. Obrębski Józef (1905-1967), etnolog i socjolog, wykładowca Wolnej Wszechnicy Polskiej i Uniwersytetu Łódzkiego, profesor Long Island University (Nowy Jork), w: Polski Słownik Biograficzny, t. 23, 1978, s. 461-463. 17. Eugeniusz Frankowski (1884-1962) jako badacz Półwyspu Iberyjskiego, w: Polskie badania obcych kultur ludowych, Acta Universitatis Vratislaviensis nr 572, Wrocław ]981, s. 23-31. ] 8. Piekarski Edward (1858-1934), leksykograf, etnograf, w: Polski Słownik Biograficzny, t. 26, 1981, s. 60-62. 19. Piłsudski Bronisław Piotr (1866-1918), etnograf, muzeolog, w: Polski Słownik Biograficzny, t. 26, 1981, s. 305-308. 20. Kilka uwag do artykułu: D. N. Collins, 1. Urry, "Maria Antonina Czaplicka. Życie i praca w Wielkiej Brytanii i na Syberii", "Lud", t. 82, 1998, "Lud", t. 84, 2000, s. 138-139. 21. Polskie issledovateli kultury jakutov, Institut gumanitamych issledovanij, Akademija Nauk Respubliki Sacha, Moskva 2001. 22. "Czytać samodzielnie i krytycznie dawne teksty Odpowiedzi na pytania Zbigniewa Jasiewicza, "Lud", t. 85, 2001, s. 323-334. 23. Początki etnologii uniwersyteckiej w Polsce, w: Przeszłość etnologii polskiej w jej teraźniejszości, red. Z. Jasiewicz i T. Karwicka, Poznań 2001, s. 17-30. H. * Bibliografia przygotowana na podstawie opracowania E. Jaroszewskiej Bibliografia publikacji dra Witolda Armona, w: Studia ofiarowane twórcom toruńskiego bibliotekoznawstwa dr Zofii Mołodcównie i dr. Witoldowi Armonowi w 75-lecie urodzin, Bibliologia IV, Acta Nicolai Copemici, Nauki Humanistyczno-Społeczne, zeszyt 340, Toruń 2000 oraz informacji własnych. �371 WOJCIECH JÓZEF BŁASZKOWSKI (1908-2001) Nestor pomorskich etnografów, Wojciech Józef Błaszkowski, zmarł 27 grudnia 2001 roku. Urodził się w 1908 roku w Gowidlinie w rodzinie od pokoleń zamieszkałej na Kaszubach. Był pierwszym Kaszubą etnografem z uniwersyteckim cenzusem. Studiował na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu, uzyskując w 1951 roku dyplom magistra filozofii w dziedzinie etnografii i etnologii. Po studiach pracował jako wizytator i kierownik szkolnictwa artystycznego w Koszalinie; w Gdańsku kierował Pracownią Etnograficzną GTN, a następnie Zakładem Etnografii w Wyższej Szkole Pedagogicznej. W latach 1969-1973 był kierownikiem działu budownictwa w skansenie wdzydzkim. Jego zainteresowania zawodowe skupiały się przede wszystkim na budownictwie pomorskim (szczególnie podcieniowym) i sztuce ludowej, głównie kaszubskiej i kociewskiej. Gruntowna znajomość architektury ludowej, nieprzeciętna aktywność badacza terenowego i niezwykła pracowitość sprawiły, że zgromadził unikatowy i obszerny materiał dokumentujący zabytki pomorskiego budownictwa ludowego, a w wielu wypadkach wykonał ich pierwszą inwentaryzację opisowo-rysunkową (miał duże zdolności plastyczne). Po latach mógł stwierdzić, że spenetrował ponad 1200 wsi i osad pomorskich, głównie kaszubskich. Materiały te stanowiły podstawę do opracowania koncepcji i planu zagospodarowania przestrzennego rozbudowywanego skansenu we Wdzydzach. Był współautorem tej koncepcji i przez kilka lat kierował jej realizacją. Tworzenie muzeum we Wdzydzach było dla W. Błaszkowskiego "budową pomnika, świadka wspólnoty kulturowej kaszubsko-polskiej". Podejmował także próby wprowadzenia elementów budownictwa regionalnego w zabudowę letniskową na Kaszubach. Opublikował szereg prac naukowych i popularnonaukowych oraz wiele artykułów w prasie lokalnej. Prowadził działalność popularyzatorską w różnych środowiskach. Z właściwą sobie skrupulatnością odnotował ponad 300 spotkań z młodzieżą szkół średnich i akademicką oraz z twórcami ludowymi. W 1957 roku znalazł się w grupie założycieli Oddziału PTL w Gdańsku. W kolejnych latach pełnił w Oddziale różne funkcje. W gdańskim środowisku naukowym ceniona była nie tylko jego rzetelna, głęboka i wszechstronna wiedza, ale przede wszystkim prawość charakteru. Dla etnografów, pracowników kultury, twórców ludowych W. Błaszkowski pozostanie niepodważalnym autorytetem, nie tylko w sprawach zawodowych. Krystyna Szalaśna �372 HELENA BURCHARD ( 1922-2002) Helena Maria Burchard urodziła się 25 stycznia 1922 roku w Częstochowie, rodzinnym mieście swego ojca Hipolita Burcharda, oficera wojsk polskich. Matka Helena z Porzeckich pochodziła z Berdyczowa na Ukrainie. Atmosfera rodzinnego domu o tradycjach humanistycznych, zainteresowaniach historycznych i krajoznawczych wywarła silne piętno na Helenie ijej młodszym bracie Przemysławie. Oboje skierowali swe zainteresowania ku historii kultury. Przemysław studiował etnografię na Uniwersytecie Jagiellońskim u prof. Kazimierza Moszyńskiego, a z czasem stał się znanym podróżnikiem i autorem licznych książek i reportaży etnograficznych i podróżniczych, natomiast Helena wybrała jako dziedzinę swej pracy naukowej archeologię. Helena Burchard ukończyła liceum ogólnokształcące w Częstochowie w 1939 roku. Całą wojnę pracowała jako urzędniczka w Tomaszowie Mazowieckim, gdzie w tym czasie mieszkała z matką i bratem, podczas gdy ojciec przebywał w niemieckim obozie jenieckim. Bezpośrednio po zakończeniu wojny, jesienią 1945 roku, zapisała się na Uniwersytet Jagielloński, gdzie studiowała prehistorię, uczęszczając równolegle na wykłady, proseminaria i seminaria etnograficzne prof. Kazimierza Moszyńskiego. Pod sam koniec studiów przeniosła się do Poznania, gdzie jesienią 1950 roku obroniła pracę magisterską u prof. Józefa Kostrzewskiego. Po uzyskaniu magisterium z archeologii powróciła do Krakowa, gdzie podjęła pracę jako młodszy asystent w Zakładzie Archeologii Przedhistorycznej Uniwersytetu Jagiellońskiego (grudzień 1950 - grudzień 1951 r.). Od marca 1951 roku do grudnia 1952 roku pracowała w Muzeum Archeologicznym Polskiej Akademii Umiejętności. Po likwidacji PAU przez władze komunistyczne PRL i przejęciu jej agend przez nowo powstałą Polską Akademię Nauk kontynuowała pracę (od stycznia 1953 r.) w Zakładzie Historii Kultury Materialnej PAN (później Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN) na stanowisku asystenta, a następnie adiunkta. Na emeryturę przeszła w 1982 roku. Nie zerwała jednak kontaktu z Instytutem, gdzie przez szereg lat pełniła obowiązki sekretarza redakcji "Sprawozdań Archeologicznych". Lata studiów u prof. Moszyńskiego wywarły silny wpływ na jej późniejsze podejście do badań kultur przeddziejowych, gdzie przede wszystkim interesowała ją historia kultury, a w jej obrębie problematyka związana z pożywieniem ludności, jego produkcją, przyrządzaniem i konsumpcją. Zadebiutowała doskonałą, a w archeologii pionierską pracą o roślinach uprawnych w pradziejach Polski. Było to wówczas pierwsze podsumowanie wiedzy archeologicznej na ten temat, opartej na źródłach wykopaliskowych. Dokonała weryfikacji chronologicznej znanego wówczas materiału (w granicach Polski sprzed 1939 r.), a materiały polskie uzupełniła o niemieckie, pochodzące z przedwojennych badań ziem zachodnich przyłączonych do Polski po 1945 roku. Jest to praca monograficzna, do której odwoływać muszą się wszyscy historycy rolnictwa i poiywienia. Praca ta p1. Rośliny uprawne w pradziejach Polski referowana była na posiedzeniu Komisji Prehistorycznej PAU, a następnie publikowana w "Przeglądzie Archeologicznym", t. 9, z. 2-3, (1953 r.) s. 154-176. Na konferencji międzydyscyplinarnej poświęconej pożywieniu, zorganizowanej w Krakowie przez Krakowski Oddział PTL, H. Burchard wygłosiła referat będący doskonale udokumentowaną i zwięzłą syntezą pożywienia okresu neolitu. Opublikowała �373 go w zbiorowym wydawnictwie pozjazdowym Pożywienie ludności wiejskiej, Kraków 1973 pod tytułem Stan badań nad pożywieniem neolitu na ziemiach polskich. Jest to nie tyle "stan badań", ile podsumowanie naszej wiedzy o pożywieniu w neolicie. Drugim nurtem zainteresowań H. Burchard, bliskim jednak historii pożywienia, były początki eksploatacji soli w Polsce południowej. Zgromadziła bogate materiały z literatury przedmiotu i wykopalisk; sama także prowadziła prace wykopaliskowe w okolicy eksploatowanych w pradziejach słonych źródeł w Wieliczce, Bochni, Łapczycy i Sidzinie (Małopolska). Z tego zakresu opublikowała 16 prac, m.in. O eksploatacji soli w Polsce do XIII w., "Slavia Antiqua", t. VI, Poznań 1959, s. 396-412. Czysto archeologiczne zainteresowania H. Burchard skupiały się wokół neolitu, zwłaszcza kultury pucharów dzwonowatych. Helenę Burchard cechowały szerokie horyzonty myślowe, wielka erudycja, rzadko spotykana rzetelność i pracowitość. Pracę naukową ułatwiała jej doskonała pamięć, a przede wszystkim znajomość języków. Językiem niemieckim i rosyjskim władała na równi z polskim, czytała też swobodnie literaturę francuską i angielską. Z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym Helena Burchard związała się jednak na studiach. Była członkiem czynnym Oddziału Krakowskiego PTL, zaangażowanym w sprawy Towarzystwa. Uczestniczyła w wielu sesjach naukowych organizowanych przez PTL (także jako prelegent) i dopomagała w organizowaniu dwu Walnych Zgromadzeń połączonych z sesjami naukowymi, jakie odbyły się w Krakowie. Uczestniczyła też w kongresie etnograficznym w Budapeszcie oraz brała udział w etnograficznych badaniach terenowych na Podhalu. Była człowiekiem niezwykłej prawości, wszyscy, którzy ją znali, darzyli ją przyjaźnią i szacunkiem. Zmarła 7 lutego 2002 roku w Krakowie, pochowana została w grobowcu rodzinnym na cmentarzu w Częstochowie. Anna Kowalska-Lewicka WIKTOR JEWGIENIEWICZ (1918-2002) GUSIEW Śmierć Profesora Wiktora Gusiewa, folklorysty rosyjskiego, interesującego się nie tylko szeroko rozumianą tradycj ą kulturową Rosjan, Białorusinów, Ukraińców, ale i wielu innych narodów słowiańskich: Macedończyków, Serbów, Bośniaków, Czarnogórców, Słowaków, Czechów, Bułgarów, Polaków, zdaje się zamykać pewien etap slawistycznych badań w folklorystyce radzieckiej i rosyjskiej. Etap, którego podstawę stanowiła metodologia marksistowska, a żywe w nim były badania nad folklorem antyfaszystowskim narodów słowiańskich, gdy rozwijano zróżnicowane formy współpracy na gruncie słowiańskim, w którym to czytelne były idee słowianofilstwa. Zgodne z nim stanowisko tego Uczonego przetrwało próbę czasu: początki Jego badań sięgają bowiem drugiej wojny światowej, ich rozwój przypada na okres politycznej mocarstwowości Związku Radzieckiego, nie zniszczyła go "wiosna ludów" lat 90. minionego stulecia. Był po prostu zawsze człowiekiem prawym, uczciwym, tolerancyjnym, o wielkim sercu. O wartości Jego dorobku świadczą prace, recenzowane w wielu krajach. Estetykajolklaru stała się bestsellerem w literaturze naukowej. W Polsce oceniona została jako praca "o fundamentalnym znaczeniu dla folklorystyki", jako "dzieło w skali światowej nowatorskie", przyję- �374 to jąjako ,jedną z pierwszych prób systematycznego wykładu ogólnej teorii folkloru". Monografie tego rosyjskiego folklorysty o teatrze ludowym, słowiańskich pieśniach partyzanckich weszły do kanonu lektur. Wiele z jego prac zostało przetłumaczonych na języki obce. W literaturze przedmiotu trwałe miejsce zajęły studia o Iwanie Franko, Vuku Karadficiu, pieśniach partyzantów polskich. Artykuły Profesora Gusiewa oraz recenzje Jego prac publikowano na łamach specjalistycznych czasopism europejskich, również w Polsce ("Literatura Ludowa", "Lud", "Studia Estetyczne", "Ruch Literacki"). I jeszcze jeden aspekt obecności Profesora Gusiewa w tym nurcie badań, bardzo ważny w życiu naukowym tego Uczonego: od 1958 roku był aktywnym uczestnikiem wszystkich zjazdów slawistów, do ostatnich swych dni przewodniczył Komisji Słowiańskiego Folkloru przy Międzynarodowym Komitecie Slawistów. Rozliczne kontakty Profesora Gusiewa z folklorystami słowiańskimi miały prócz sensu stricto naukowego charakteru, również wymiar - można oceniać - towarzyski. Myślę tu o przyjaźni z folklorystami, etno lingwistami, etnologami z wielu ośrodków naukowych w kraju (Warszawa, Kraków, Wrocław, Lublin, Poznań, Opole). Przywołuję tu urok osobisty tego Uczonego, uczynność, szlachetność, rzadko spotykaną życzliwość ludziom i światu, gdy jako ateista z tolerancją i wielką atencją odnosił się do religijności innych narodów słowiańskich, gdy w minionych latach pamiętnych przemian społeczno-politycznych wyznawał: "podziwiam i kocham wasz kraj". Profesor Wiktor Gusiew, rzeczywisty członek Akademii Nauk Humanistycznych, zasłużony działacz sztuk ZSRR urodził się 2 maja 1918 roku. Po ukończeniu w Homlu szkoły średniej i Technikum Muzycznego, studiował w Moskiewskim Państwowym Instytucie Historii, Filozofii i Literatury im. N.G. Czernyszewskiego. Miał wówczas zajęcia m.in. z Piotrem Bogatyriewem, a terenowymi badaniami folklorystycznymi, w których wówczas uczestniczył, kierowali Jurij Sokolow i Wiera Pomierancewa. Druga wojna światowa studentowi IV roku przerwała studia, powrócił z niej dopiero w listopadzie 1945 roku. Podjął wówczas pracę w Pedagogicznym Instytucie w Czelabińsku, w ciągu 10 lat przechodząc drogę od asystenta do kierownika Katedry Literatury. W 1955 roku rozpoczął pracę w Instytucie Rosyjskiej Literatury Akademii Nauk ZSRR (w tzw. Puszkinskim Domu) w Leningradzie, w sekcji folkloru, aktywnie włączając się w prowadzone tu badania. W 1953 roku otrzymał stopień kandydata nauk historycznych w Instytucie Etnografii Akademii Nauk ZSRR, a w 1965 roku obronił tu pracę doktorską. W 1969 roku przeszedł do pracy w Instytucie Teatru, Muzyki i Kinematografii w Leningradzie, powołując w tym samym roku w tej instytucji sekcję folkloru; pełnił w niej funkcję prorektora do spraw nauki. Lata 50. i 60. to okres, w którym Profesor Gusiew uczestniczył w kolektywnych pracach folklorystów, etnografów, specjalistów staroruskiej literatury. To właśnie pod koniec lat 50. rozwinęła się Jego współpraca z folklorystami na gruncie słowiańskim w ramach międzynarodowych zjazdów slawistów, w ostatnich latach - jak wspominano - stanął na czele Komisji Słowiańskiego Folkloru Międzynarodowego Komitetu Slawistów. Od 1964 roku stał się członkiem naukowego komitetu z zakresu folklorystyki przy Oddziale Literatury i Języka AN ZSRR, a od 1965 roku wszedł w skład stałej komisji Międzynarodowego Centrum do badań nad robotniczymi i rewolucyjnymi pieśniami. W 1972 roku został członkiem Związku Folklorystów Jugosławii, w 1974 roku - honorowym członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, a w 1988 roku - honorowym członkiem Towarzystwa Guślarzy i Poetów Czarnogóry. To w ramach międzynarodowej współpracy slawistycznej rozwinęła się idea komparatystycznych badań Profesora Gusiewa nad słowiańską kulturą; jak oceniają biografowie, zajmując miejsce priorytetowe w jego zróżnicowanym i obszernym dorobku na- �375 ukowym. Nie można w nim pominąć prowadzonych przez całe życie terenowych prac zbierackich, które rozpoczął już podczas studenckich ekspedycji w latach 1939-1941, a później sam organizował i prowadził w różnych rejonach byłego Związku Radzieckiego wiele folklorystycznych obozów terenowych. Wyniki tych prac wykorzystywał w wielu swych teoretycznych dziełach. Profesor Gusiew opublikował 9 autorskich książek, z których naj żywszy rezonans zyskały prace o estetyce folkloru (Problemy folk/ora i istorii estetiki, 1963; Estetika folk/ora, 1967, tłum. na język polski w 1974, na język czeski w 1978 r.), teatrze ludowym Ustaki russkogo tieatra, 1977; Russkij folkłornyj tieatr XVIII - nacza/a XX wieka, 1980; Russkij narodnyj kukolnyj tieatr, 1983 r.) i pieśniach partyzanckich (S/awjanskije partizanckije piesni, 1979), 6 antologii tekstów, z których wiele miało po kilka wydań, pod Jego redakcją ukazało się blisko 30 prac zbiorowych, w tym monumentalna praca Russkij folk/or Wielikoj Otiecziestwiennoj Wojny (1964), blisko 400 studiów, artykułów, recenzji, sprawozdań w naukowych pismach radzieckich, rosyjskich i państw tzw. bloku socjalistycznego*. Wiele swych prac poświęcił Profesor Gusiew problematyce metodologii folkloru, historii folklorystyki radzieckiej, rosyjskiej, słowiańskiej. Osobne miejsce w Jego dorobku naukowym zajmuje folklor drugiej wojny światowej (badania nad polskimi pieśniami partyzanckimi prowadził w latach 60. w naszym kraju), interesował się folkloryzmem, wpływami kultury popularnej na tradycyjny folklor. Profesor Gusiew, oceniając swe badania z perspektywy "estetyki marksistowsko-leninowskiej", odcinał się od "dogmatycznych wulgaryzatorskich koncepcji sztuki ludowej" w Związku Radzieckim, "autoreklamiarskich dzieł, pretendujących do ugruntowania «podstaw» marksistowsko-Ieninowskiej teońi folkloru". Stanowisko tego Uczonego jako człowieka i badacza można określić Jego słowami: "marksistowscy przedstawiciele folklorystyki nigdy nie głosili idei narodowej wyłączności i wyższości folkloru jednego ludu nad folklorem innych narodów. Teoretyczne zainteresowania folklorystów radzieckich, wiernych zasadom internacjonalizmu, nie zamykały się wyłącznie w granicach folkloru rosyjskiego, lecz dążyły do historyczno-porównawczych badań nad folklorem różnych ludów" (W. Gusiew, Estetyka folkloru, Wrocław 1974, s. 9). I na koniec akcent osobisty, bo powracają pytania, dotyczące kresu życia Profesora. Wiktor Jewgieniewicz Gusiew zmarł 12 stycznia 2002 roku. Czy już chorował, gdy pod koniec grudnia - jak co roku - wysyłał kalendarzyk-widokówkę z życzeniem "Szczęśliwego Nowego Roku"? Myśli o Nim jedynie przyjazne towarzyszą mi, ocalając w pamięci wielogodzinne rozmowy podczas stażu w ówczesnym Leningradzie, i zachowane kartki z życzeniami z okazji 8 marca. Wszystko to sprawia, że zakończenie serdecznego wspomnienia o pracowitym życiu, dorobku naukowym i uroku osobistym Profesora Wiktora Gusiewa musi brzmieć: non omnis moriar. Teresa Smolińska \ ~. 'r!,: ,"1'11'"'1: ••-:.- i :!!~;IilJ'(~ 1'1 > h:.tLll.- 1..;LI}~l y ...;;:. . __ .r: \' *Zob. szczegółowe adresy bibliograficzneprac WJ. Gusiewa: 1. WiktorJewgieniewicz Gusiew. Bib/iogra.ficzeskijukazatiel naucznych !rUdaw(1941-1981), sos1.L.M. 1wliewa,red. A.Ja. Trabskij, Leningrad 1984, ss. 39; 2. BibJiograflja naucznych !rudaw Wiktora Jewgieniewicza Gusiewa. K 80-/ietiju sa dnja rożdienija, sos1. G.w. Lobkowa, Sankt-Pietierburg 1999, ss. 71. �376 TERESA SZWEDKOWICZ (1932-2001) 28 czerwca 200 l roku zmarła w Opocznie Teresa Szwedkowicz. Urodziła się w 1932 roku, zdobyła wyższe wykształcenie pedagogiczne. Była nauczycielką wychowania plastycznego w szkole podstawowej i liceum ogólnokształcącym. Od 20 roku życia zajmowała się zbieraniem elementów stroju ludowego. Jej kolekcja to kilka tysięcy przedmiotów: zbiór haftów z koszul kobiecych i męskich, chusteczek, poszewek i ręczników oraz próbek tkanin lnianych i wełnianych. Gromadziła również wycinki i zdjęcia fotograficzne przedstawiające typy ludowe naszego regionu. Swoje zbiory eksponowała wielokrotnie w placówkach kulturowo-wychowawczych i telewizji. Jan Łuczkowski Ilustracje zamieszczone w niniejszym tomie pochodzą z następujących źródeł: l. (s. 32A) Maska mykeńska, Muzeum Narodowe J. i G. Roux, La Grece, 1969. 2. (s. 48A) Maska tybetańska, t. Ił, Leipzig 1939. w Atenach, za: H.U. Bernatzik, fot. E. Serafis, za: Die Grof3e Vo/kerkunde, 3. Fotografie w tekście P. Schmidta "Centra/ność" i "pograniczność", autorstwa Zb. Kamykowskiego i St. Arczyńskiego, za: K. Saysse- Tobiczyk, Pod wierchami Tatr, Warszawa 1956. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b061ff6cf8e43271e1fac83f19fa9b5a.pdf 4521d19608fee1648c504b7d4eb19fa4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5066 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4699 Title A name given to the resource Strony tytułowe / LUD 2003 t.87 Description An account of the resource LUD 2003 t.87, s.2-4 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L U D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK TOM LXXXVII ZA ROK 2003 ......• �W dniu 11 grudnia 2003 roku zmarł Profesor Czesław Hemas, wybitny historyk literatury i folklorysta, redaktor "Literatury Ludowej". Tom ten poświęcamy pamięci Profesora. Redakcja "LUD" is regulary indexed in: • IBSS - • • IBZ - CD-ROM, Internationale Volkskundliche Bibliographie. International Bibliography of Social and Cultural Anthropology, �L u D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH ORGANE DE LA socntTlt POLONAISE D'ETHNOLOGIE ET DU COMITE DES SCIENCES ETHNOLOGIQUES ZAŁOŻONY W ROKU 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OGÓLNEGO ZBIORU TOM LXXXVII ZA ROK2003 POLSKIE KOMITET TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ POZNAŃ - WARSZAWA - WROCŁAW AKADEMII 2003 NAUK �KOMITET REDAKCYJNY Zbigniew Jasiewicz - przewodniczący, Zygmunt Kłodnicki, Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Anna Kowalska-Lewicka, Dorota Simonides, Zofia Sokolewicz ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny - Zbigniew Jasiewicz Zastępca redaktora naczelnego - Jacek Bednarski Redaktor, sekretarz redakcji - Roman Bąk Redaktor techniczny - Justyna Nowaczyk Projekt okładki - Ewa Wąsowska Recenzenci tomu: Mariusz Kairski, Grzegorz Pełczyński, Jacek Schmidt, Zofia Szromba-Rysowa, Ryszard Vorbrich, Anna Zadrożyńska, Magdalena Zowczak Tłumaczenie streszczeń: Zbigniew Nadstoga ISSN 0076-1435 Publikacja dofinansowana przez Ministerstwo Nauki i Informatyzacji i opublikowana przy współpracy Uniwersytetu Wrocławskiego POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE - WROCŁAW 2003 ADMINISTRACJA: 50-139 WROCŁAW, UL. SZEWSKA 36, TEL. (0-71) 37 55 004 REDAKCJA: 61-809 POZNAŃ, UL. Sw. MARCIN 78 TEL. (0-61) 82948 17, FAX (0-61) 82947 10 e-mail: jasezb@amu.edu.pl;jbed@amu.edu.pl DRUK: ZAKŁAD POLIGRAFICZNO-WYDAWNICZY M-DRUK W WĄGROWCU � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0ee3bc07fbaf5c1c2b35547f4e76d130.pdf 0d326849b0144905ff4ea4d128e97d8e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5062 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4696 Title A name given to the resource Recenzje i noty recenzyjne / LUD 2002 t.86 Description An account of the resource LUD 2002 t.86, s.277-324 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 86, 2002 IV. RECENZJE I NOTY RECENZYJNE Ojczyzny słowa. Narracyjne wymiary kultury, red. Wojciech J. Burszta, Waldemar Kuligowski, Biblioteka Telgte, Poznań 2002, ss. 253. Jeśli założyć, że niemal każdorazowo ostatecznym efektem naukowego działania antropologa jest tekst - raport z badań, artykuł dla branżowego periodyku czy rozprawa habilitacyjna, oraz że w tekście tym, oprócz wyników badań, dowodów naukowych, tez, "uzewnętrznia" się również niepowtarzalna osobowość autora, która określa jego percepcję rzeczywistości, a także sposób jej ukazania w dziele, to czy w naukowej analizie prac antropologicznych nie należałoby zastosować również metody analizy literackiej, zrównując tym samym, choć na chwilę, ontologiczy statut pisarza-naukowca i autora-literata? Jeszcze do niedawna tak postawione pytanie zostałoby całkowicie zignorowane przez środowisko naukowe, oszczędzając w ten sposób jego autorowi przykrych konsekwencji wypływających ze zbiorowego "nie" antropologiczego światka. Obecnie jednak problem ten wraz ze zbiorem swych teoretycznych, a także praktycznych (już!) implikacji, zostaje powoli włączany w dyslałsję o antropologii, jak i w sam dyskurs antropologiczny. Wymiernym tego przykładem je~t opublikowana w początkach 2002 roku praca Ojczyzny słowa. Narracyjne wymiary kultury, stanowiąca redakcyjny wysiłek Wojciecha J. Burszty i Waldemara Kuligowskiego. Redaktorom, którzy oprócz tego są również autorami zamieszczonych w zbiorze tekstów, udało się namówić do współpracy grupę młodych naukowców (najczęściej antropologów), rekrutujących się z kilku ośrodków akademickich naszego kraju. Książkę tworzy zbiór dwunastu tekstów zróżnicowanych pod względem gatunku i stylu - od eseju po "suchy" artykuł naukowy. Dzięki temu udało się autorom, i nie jest to chyba dzieło przypadku, zaprezentować szeroki wachlarz form wypowiedzi wykorzystywanych w naukach antropologicznych. W pracy brak jest wyraźnie wyodrębnionych części - teoretycznej i praktycznej, niemniej można odnieść wrażenie, że pierwsze rozdziały posiadają bardziej teoretyczny charakter, porządkując i "ustawiając" całą książkę. Teksty zamieszczone w dalszej części pracy, z uwagi na przyjętą przez autorów metodę interpretacji lub zgoła samą ich formę, zdają się mniej ograniczać zasadami konstruowania obiektywnego tekstu naukowego (cokolwiek zresztą ten ostatni oznacza). Wzajemne powiązania i inspiracje antropologii i literatury należy dostrzegać i analizować na wielu płaszczyznach; mogą one przybierać rozmaitą formę, różnić się zakresem oraz intensywnością, Uwaga autorów Ojczyzn słowa ogniskuje się na zagadnieniach kluczowych z punktu widzenia wzajemnej egzystencji obu tych dziedzin aktywności humanistycznej. Zatem główne problemy i postulaty, które podnosi i prezentuje niniejsza książka, jawią się jako kłopoty z "obiektywizacją" tekstu naukowego, dające się streścić w pytaniach: na ile badacz odtwarza kulturę, na ile ją "przekłada", a na ile kreuje, oraz jakie czynniki należy wymienić jako współdeterminujące to zjawisko; dalej - w jakim zakresie literatura może być traktowana na kształt antropologii rozumianej jako "powołanie do permanentnego zdziwienia człowiekiem w objęciach owego niewidzialnego tworu zwanego kulturą"I, jaki staI W.J. Burszta, W. Kuligowski, Anamorfozy. Poza akaaemią, w: Ojczyzny słowa. Narracyjne wymiary kultury, red. W.J. Burszta, W. Kuligowski, Poznań 2002, s. 14. Wszystkie przywołane poniżej prace oraz przytaczane cytaty pochodzą z tejże publikacji. �278 tus w tym kontekście posiadają "nieantropologiczne" prace antropologów i co w takim razie z literaturąjako klasycznym (?) źródłem antropologicznym; - wreszcie próba ustalenia odpowiedzi na pytanie, w jakim stopniu zasadne jest bezpośrednie odwoływanie się do teorii analizy literackiej w badaniach nad kulturą. O nader specyficznym charakterze refleksji antropologicznej wypowiedział się Clifford Geertz porównując ją do hybrydy, którą zobrazował formą północnoamerykańskiego muła, który w równym stopniu od osła (nauki), co od konia (literatury) dziedziczy wady i zalety każdego z nich. Nie sposób ostatecznie wykazać, czym winna być antropologiczna opowieść. Subiektywnym przekazem życiowych i naukowych doświadczeń piszącego czy obiektywną relacją naukowca z eksplorowanego skrawka kultury2? Przekazywanie tez czy wartości na gruncie literatury odbywa się poprzez kreowanie nie istniejącej, zatem obiektywnie nieweryfikowalnej, rzeczywistości (narracja subiektywna). Przekazywanie praw, tez i wartości poprzez odwołanie się do obiektywnie istniejącego świata to domena antropologii (narracja obiektywna). Jeśli jednak, a najczęściej tak właśnie się dzieje, teza przyjmuje w stosunku do opisywanego świata metapoziom, to nie zrównując się z nim, nie stanowi bezpośrednio o opisywanej rzeczywistości. Zatem na gruncie interpretacji antropologia może zostać zrównana literaturze. Z powyższym poglądem zgodziłby się chyba każdy ze współlokatorów Ojczyzny słowa. Na ile literatura potrafi być antropologiczna? Na tak postawione pytanie książka odpowiada dwojako: na tyle, na ile świadomie "antropologizuje" swoje dzieło oraz na tyle, na ile dzieło "uda się" antropologicznie odczytać. Powyższa dychotomia ma charakter typologiczny, gdyż obie formy analizy mogą zostać wykorzystane w stosunku do jednego dzieła. Adam Pomieciński w szkicu Podhale jako "mała ojczyzna ". Jak czytać antropologicznie "Na przełęczy" wykorzystuje obydwa zaproponowane sposoby analizy dzieła literackieg03• Zaproponowane przez niego podejście nie ogranicza się do klasycznej wyliczanki na temat: jakie cechy kultury i folkloru górali podhalańskich zostały zdokumentowane w opowiadaniu Stanisława Witkiewicza. Jego pasja badawcza lokuje się w innych rejonach. Dzieło literackie jest dla niego wyrazem hołdu, jaki autor składa swojej małej ojczyźnie, pozostając pod jej ciągłym urokiem. Wykorzystanie terminu mała ojczyzna jako kategorii interpretacyjnej spełnia tu rolę klucza umożliwiającego antropologiczną dekonstrukcję literackiego tekstu4• Z podobnego zabiegu interpretacyjnego korzysta Joanna Łagoda, analizując głośny przed kilkoma laty Widnokrąg Wiesława Myśliwskiegos. Autorka tytułowy widnokrąg traktuje jako figurę literacką, oddającą w niepowtarzalny sposób percepcję świata. Kategoria ta nie ma charakteru stałego, zmienia się on wraz z Piotrem i otaczającą go rzeczywistością. Abstrahując tak rozumiany widnokrąg poza prozę Myśliwskiego, otrzymujemy użyteczną antropologicznie kategorię opisu subiektywnych postaw i przekonań jednostki. Na zupełnie innej płaszczyźnie spotykają się literatura i antropologia w prozie Johna Bartha6• Zdaniem Waldemara Kuligowskiego, specyficzna konstrukcja powieści tego amerykańskiego autora - narracja, często autoironiczna, splatana z wielu (czasem nieprzystających) wątków, zjednej strony oddaje chaos i wielokulturowość współczesnego "płynnego" świata, z drugiej może i nawet powinna stanowić drogowskaz, a zarazem ostrzeżenie dla antropologa uwikłanego w swój osobisty "raport" ze świata innej kultury. Co Ibidem, s. 12-13. A. Pomieciński, Podhale jako" mała ojczyzna ". Jak czytać antropologicznie "Na przełęczy ", s.207-227. 4 Ibidem, s. 216-217. 5 J. Łagoda, Widnokręgi, S. 192-206. 6 W. Kuligowski, Błogosławieństwo Szeherezady, s. 99-119. 2 J �279 więcej niż słowne opowieści zawierają antropologiczne prace, pyta zauroczony Barthem autor? Antropologiczny tekst nie jest więc dziełem "skończonym", z zarezerwowanymi prawami do autentyczności i obiektywności przedstawionego świata. Prawdziwym końcem antropologicznej opowieści, i w tym tkwi jej szczególna moc, jest zaproszenie do kolejnej, być może równie prawomocnej. Czytając Bartha, nie tyle poszerzamy swe naukowe kompetencje, ile uczymy się na nowo uprawiać antropologię. Czy można pozostać antropologiem, chcąc zostać pisarzem? Z takim zamiarem w nader oryginalny sposób mierzy się Maciej Dudziak7• Problem antropologicznej reprezentatywności dzieła literackiego rozwiązał... posłużywszy się prozą w dyskursie antropologicznym,jakiemu przypisane są Ojczyzny słowa. Tekst ów stanowi subiektywny przewodnik po miejscach szczególnie bliskich autorowi, z którymi pozostaje w silnym związku emocjonalnym. Pierwsze z nich to mała ojczyzna Macieja Dudziaka - miasto i dom nad zachodnią granicą Polski "odziedziczone" po Niemcach i Żydach, drugie to Kresy Wschodnie - mityczna kraina przodków. Trudno jest odpowiedzieć na pytanie, czy Dudziak został literatem, na pewno jest bacznym antropologiem, którego uwaga ogniskuje się nie tylko na niezrozumiałym "innym", ale i na samym sobie. Czy można zostać pisarzem, chcąc zostać antropologiem? Po lekturze tekstu Piotra Frąckowiaka, Przypadek Castanedy, odpowiedź prawdopodobnie zabrzmi twierdząco8• Postać Carlosa Castanedy to wypadek szczególny w dziejach antropologii, jak i zapewne kultury masowej. W swym kilkunastostronicowym artykule autor nie tyle po raz kolejny usiłuje zdemaskować hochsztaplera, co stara się wskazać na przyczyny sukcesu Castanedy jako pisarza. Frąckowiak upatruje ich przede wszystkim w uroku i czarze castanedowskiej narracji, której na krótko (na szczęście?) ulegli również antropolodzy, a która w perfekcyjny sposób odpowiadała i odpowiada zapotrzebowaniom kontrkultur na alternatywę. Alternatywą, zadośćuczynieniem nieustannej potrzebie mitu zdaje się również niezwykła popularność w ostatnim okresie literatury fantasy9. Opinię taką wysuwa Joanna Wołyńska, widząc w tej formie fantastyki realizację zapotrzebowania na magiczny świat, na który brakjest miejsca w odczarowanym, anonimowym społeczeństwie Zachodu. Literaturafantasy wypełnia również potrzebę tzw. mitu antropologicznego - opowieści o obcym świecie, w opozycji do którego budujemy nasz własny, nadając mu sens. Terapeutyczna funkcja literatury nie wyraża się jedynie poprzez kreowanie nowych światów. Czasem może stanowić krytykę lub protest wobec zastanej rzeczywistości kultowej. Dorota Kołodziejczyk podjęła udaną próbę przedstawienia interpretacji współczesnej prozy anglojęzycznej w kategoriach antropologicznych1o• Literackie wizje postkolonialnego świata, budowane w oparciu o osobiste doświadczenia autorów, pełne są sprzeczności i chaotyczności. Po zdyskredytowaniu idei Imperium, nie przystającej do nowo powstałej rzeczywistości, pozostała wolna przestrzeń, którą spontanicznie, ale i chaotycznie wypełniają nowe twory. Postkolonialną twórczość można interpretować w kategoriach nieustannego zapisu "stwarzania" siebie, swego etno su, budowania własnej prywatnej i publicznej historii. Antropologiczne odczytanie świata Imienia Róży przez Aleksandra Bergandy wpisuje się doskonale w obraz postkolonialnej ruiny dawnego imperiumII. W jednym i drugim 1 M. Dudziak, Topografie literackie. Cztery szkice o oswajaniu mitoprzestrzeni na pograniczach, s. 228-242. 8 P. Frąckowiak, Przypadek Castanedy, s. 120-149. 91. Wołyńska, Fantastyka jako forma współczesnej mitologii, s. 243-252. IDD. Kołodziejczyk, Antropologiczne fabulacje - hybryda, tłumaczenie, przynależność we współczesnej powieści anglojęzycznej, s. 63-98. \I A. Bergandy, Wjaki sposób świat jest tekstem. Umberto Eco "Imię róży", s. 40-62. �280 przypadku wyczerpana i zdyskredytowana zostaje idea. Dotychczas obowiązującej doktrynie rodzi się konkurent, prawda, pochodząca dotąd z jedynego źródła, staje się przedmiotem negocjacji. Tym samym status negocjujących ulega zrównaniu. Władza to nic innego jak dysponowanie prawdą, umiejętność polegająca bardziej na przekonywaniu, niźli docieraniu do niej. Przedmiot przywołanych powyżej analiz antropologicznych stanowiła literatura, czy to w postaci pojedynczego dzieła, zjawiska literackiego czy próby literackiej. Inaczej postępuje Jacek Dziekan, próbując za Victorem W. Tumerem wykorzystać metody interpretacji dzieła teatralnego w analizie zjawisk kulturowych12• Zabieg taki wynika z założenia, że teatr stanowi pochodną rytuału, którego schemat, mimo zmiany kontekstu kulturowego, ciągle jest w nim obecny. Otwiera to dwojakie możliwości: interpretację "klasycznego" rytuału w terminach teatrologicznych oraz potraktowanie współczesnego widowiska teatralnego w kategoriach "rytuałopodobnych". Nieco odmienne w swym charakterze pozostają dwa teksty Ojczyzn słowa, pierwszy z nich, o zdecydowanie naj cięższym natężeniu "edukacyjnym", autorstwa Krzysztofa Piątkowskiego, nosi tytuł O niektórych pożytkach dla antropologii płynących z wiedzy a literaturze13• Dobrze się stało, że tekst ten znalazł się na początku pracy, wprowadzając w przegląd obszarów współwystępowania antropologii i literatury. Porządkując przestrzeń teoretyczną, autor wskazuje na możliwości, ale i konieczności, przed jakimi staje antropologia, przyglądając się sobie samej jako opowieści o kulturze uchwytnej jedynie w języku i poprzez język się realizującej. Z podobnymi zadaniami zmaga się Wojciech J. Burszta w swoim tekście Oko i pióro antropologa14• Jeśli przyjąć, że antropologia jest rodzajem światotwórstwa uprawianego na kształt literatury, to gdzie szukać podstaw jej weryfikacji, w dialogu z czytelnikiem? Wszak nasze antropologiczne świadectwo pozostaje subiektywnym zapisem subiektywnego dialogu, jaki prowadzimy z kulturą. Tak więc granica literatury i antropologicznej narracji ulega zatarciu, istniejące gdzieś obiektywne kultury i ludzie na zawsze pozostaną dla nas bohaterami opowieści. Czymże jednak są antropologiczne pióro i oko i powstające z ich udziałem opowieści? Nawet naj wytrwalszy czytelnik nie otrzyma na tak postawione pytanie precyzyjnej, jednoznacznej odpowiedzi, zresztą nie taka idea przyświecała autorom Ojczyzn słowa. Brak odpowiedzi na tak postawione pytanie nie oznacza jednak zdyskredytowania się antropologii jako nauki. Paradoksalnie siła tej dziedziny wiedzy tkwi w tym, co do niedawna traktowano jako jej największą słabość i definiowano w postaci tzw. kryzysu koncepcji przedstawienia. Zacytujmy na koniec Wojciecha Bursztę: "pisanie i czytanie antropologiczne to zawsze meta-doświadczenie, dzięki któremu możemy stać się inni, niż jesteśmy. Ziemia niczyjal5 (...) jest tedy w istocie wspólnym terytorium wzajemnego przenikania się wyobraźni antropologicznej i świata przedstawionego. Nie każdy - to oczywiste - musi się tam udawać, ale jeśli już to uczyni, czekają go niespodzianki, jakie zawsze oferuje wyszkolona wrażliwość"16. Jeśli do takiej prawdy dasz się przekonać drogi czytelniku, to będzie to chyba największą zaletą Ojczyzn słowa. Karol Walczak 12J. Dziekan, Teatr z rytuałem za pan brat? Notatki na marginesie" Teatru w codzienności. codzienności w teatrze" Victora W. Tumera, s. 267-191. 13K. Piątkowski,O niektórych pożytkach dla antropologii płynących z wiedzy o literaturze, s. 19-39. 14W.J. Burszta, Oko ipióro antropologa, s. 150-166. 15Ziemia niczyja, czyli płaszczyzna, na której niemożliwe, ale i niepotrzebne staje się wyodrębnianie naukowego opisu od fabularnej fikcji. 16W.J. Burszta, op. cit., s. 166. �281 Wojciech J. B u r s z t a, Asteriks w Disneylandzie. Zapiski antropologiczne. Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 200 l, ss. 211. Praca jest zbiorem tekstów pisanych od 1993 roku. Jesienią tego roku ich autor przebywał w Stanach Zjednoczonych, gdzie nawiązał kontakt z pismem "Nowy Dziennik. Polish Daily News", w którym co tydzień ukazuje się tygodnik "Przegląd Polski". Wiele z tekstów zamieszczonych w Asteriksie powstało w pierwotnej wersji na potrzeby publikacji w "Przeglądzie Polskim". Przyjęta dla nich formuła "antropologicznych zapisków" zjawisk z kręgu szeroko pojętej kultury współczesnej jest rodzajem etnograficznych notatek z terenu. Na ten ostatni składają się zarówno konkret i szczegół ukryty w rodzimej kulturze autora, jak również - zestawione z nimi na tle porównawczym - zjawiska wiązane z procesami globalizacji i homogenizacji treści kultury. Ideąprzewodniąłączącą zbiór szkiców jest ,,zasada «siedzenia okrakiem» na różnych tematach. Poszczególne teksty dotykają spraw bardziej lub mniej poważnych i istotnych dla współczesności w taki sposób, aby umożliwić skonfrontowanie różnych punktów widzenia". Zastosowanie klucza w postaci etnograficznego zapisu opatrzonego komentarzem antropologicznym pozwala na ułożenie obok siebie tak różnorodnych tematów jak np.: oblicza starości dominujące w dzisiejszym społeczeństwie amerykańskim i polskim (esej Starość w kulturze. Waiting time), problem tożsamości współczesnego człowieka, przejawiający się m.in. w potrzebie budowania idei wspólnej Europy (tekst Kłopoty z tożsamością), formy obecności treści kultur lokalnych (tutaj: narodowych) w wyrazistych zjawiskach masowych (Asteriks w Disneylandzie), czy zagadnienie muzyki postrzegane w aspekcie jej roli w historii kultury (Niskie - wysokie, wysokie - niskie). Część pracy poświęcona jest kwestiom obrazów kultury polskiej widzianych przez pryzmat jej warstwy językowej. Rozpatrywana jest ona w szerokim kontekście politycznym (My zmieniamy świat albo magia dzisiaj), w kontekście przemian ustrojowych i społecznych (Językowe umieranie świata) oraz kultur środowiskowych (Oszołom w wypasionej beczce). Uzupełnieniem wymienionego wyżej pola tematycznego jest kilka osobistych, refleksyjnych tekstów komentujących, istotne z różnych względów dla autora Asteriksa, zdarzenia z życia codziennego (Ogródkowa historia kapitalizmu polskiego), lektury (Sklep potrzeb kulturalnych, 2 x Polska w Kisielu) oraz film (Tabu stare i nowe). Marcin Andrzej Kafar - ODIE PTL Waldemar K u l i g o w s k i, Antropologia refleksyjna. O rzeczywistości tekstu, Poznańskie Studia Etnologiczne nr 2, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2001, ss. 135, bibliogr. Praca poświęconajest zagadnieniom teoretycznym mieszczącym sięw obszarze rozważań nad sytuacją współczesnej antropologii. Punktem wyjścia dla autora jest teza wypracowana na gruncie filozofii, która mówi, że obecnie kultura Zachodu przeżywa kryzys objawiający się osłabieniem bądź całkowitym porzuceniem przekonania o możliwości wiernego ujęcia rzeczywistości (poprzez opis) za pomocąjęzyka. W obliczu takiej sytuacji, na gruncie teorii antropologii, zrodziła się potrzeba przeformułowania postawy badawczej, której punkt ciężkości został przeniesiony z doświadczenia terenowego w sferę tekstu. Postawa refleksji nad tekstem antropologicznym (tekstem powstałym w wyniku pracy antropologa w terenie) zasadza się na twierdzeniu, ,,że o tożsamości antropologicznej decyduje nieredukowalne napięcie między przestrzenią teorii, doświadczeniem terenu a przestrzenią narracji". �282 W pierwszym rozdziale rozprawy autor precyzuje, czym jest antropologia refleksyjna, jakie są źródła konstytuujących ją myśli i cele jej uprawiania. Sięga się tutaj przede wszystkim do koncepcji i teorii dialogiczności w ujęciu takich badaczy i pisarzy jak: J. Clifford, M. Bachtin, H.P. Grice, R. Rorty i M. Kundera. Rozdział drugi mieści analizę realizmu etnograficznego, rozumianego jako strategia opisu, stosowanego w antropologii klasycznej (opartej na idei etnocentryzmu). W rozdziale trzecim przedstawiono sposoby uprawomocniania realizmu etnograficznego poprzez instytucje akademickie. Rozdział czwarty poświęcono prezentacji sylwetki Clifforda Geertzajako czołowego przedstawiciela nurtu antropologii refleksyjnej. Rozdział piąty ukazuje praktyczne możliwości zastosowania w badaniach antropologicznych zasad dialogiczności kulturowej. W rozdziale szóstym autor podsumowuje wcześniejsze ustalenia, tłumaczy też szczegółowo, jakie relacje zachodzą między tekstem a rzeczywistością w nim ujmowaną. W tej perspektywie omawiane są zagadnienia mimesis i kulturowej reprezentacji. Pracę kończy zestawienie bibliografii i Appendix, w którym C. Levi-Strauss, L. Stomma i C. Geertz piszą, czym jest dla nich styl w etnografii. Marcin Andrzej Kafar - ODIE PTL Zygmunt B a u m a n, Ponowoczesność jako źródło cierpień, Wydawnictwo Sic!, Warszawa 2000, ss. 387. Praca składa się z 15 esejów, w których autor dzieli się z czytelnikami rozważaniami dotyczącymi problemów współczesnej kultury. Na początku "rozprawia się" z marzeniami i zafascynowaniem czystością, jej różnymi odmianami oraz wypływającymi z tego faktu konsekwencjami dla ludzkości. Opisuje, w jaki sposób czystość oraz obsesyjna walka z brudem odsłania jakość kondycji ludzkiej i jak zmienne są paradygmaty tego, co jest, i tego, co nie jest czyste w danej epoce i kulturze. Zwraca uwagę, iż ideę czystości, ładu i uporządkowania zawierały dwudziestowieczne totalitaryzmy. Również w postrzeganiu "swoich" i "obcych" idea czystości ma swój znaczny udział. Obcy bowiem to ci, dla których zabrakło miejsca w wizji ładu, jaką wypracowało dane państwo. Tak było w czasach nowoczesnych; obecnie żyjący w czasach ponowoczesnych "obcy" są podobnie niepewni, nietrwali i zmienni, jak niepewnajest materialna i społeczna struktura świata. Dlatego tożsamość "swoich" również trzeba nieustannie budować i dostosowywać do wciąż zmieniającego się obrazu rzeczywistości. Kolejnym omawianym zagadnieniem jest moralność i sprawiedliwość przedstawiona w kontekście koncepcji m.in. Emmanuela Levinasa, Hansa Jonasa i Richarda Rorty'ego. Następnym przykładem i zarazem konsekwencją stanu świata, w którym wszyscy zmuszeni są do bycia graczami w grze, której zasady niejednokrotnie ulegają zmianie przed końcem danej rozgrywki, jest przyjęcie przez niektórych strategii życiowej - bycia turystą. Turysta uosabia tego, który unika zakotwiczenia w danym miejscu, stabilności i przywiązania, znajduje się w ciągłym ruchu. Autor zdecydowanie rozróżnia dawnego pielgrzyma, który miał określony cel, od obecnego turysty, który nie ma wytyczonego celu swej wędrówki, jego droga jest przypadkowa i bezcelowa. Obok turystów z wyboru pojawili się także wędrowcy z przymusu - wyeksmitowani z własnych domów lub ci, dla których pozostanie w nich stało się nie do zniesienia. W kolejnym szkicu autor zajmuje się rozważaniami dotyczącymi prób zbudowania definicji kultury, która jawiła się jako wysiłek do wprowadzenia ładu, uporządkowania świata, ujarzmienia chaosu. Dzisiaj, w obliczu niesamowicie szybkich zmian, które nie �283 pozwalają na cieszenie się stabilnością, taka definicja już się "przeżyła", straciła swoją aktualność. Obecnie kultura jawi się jako wizja płynna, nie rozróżniająca ostro, co ważne, a co marginalne, co konieczne, a co przypadkowe. W następnym eseju na plan pierwszy wysuwa się pojęcie prawdy w ponowoczesnym świecie, które uwikłane jest w walkę o zdobycie i utrzymanie władzy. We współczesnym świecie, niegdyś trwałe i mocne struktury rodziny oraz silne podstawy miłości nie mają racji bytu. Co więcej, relacje międzyludzkie kiedyś silnie ze sobą powiązane, stają się coraz bardziej od siebie odseparowane na wielu płaszczyznach, np. brak powiązania seksu z miłością. Postęp gospodarczy i technologiczny powoduje "produkcję" ludzi niepotrzebnych, którzy mają bardzo małą szansę na znalezienie pracy. Nie stanowiąjuż "rezerwowej armii pracy" gotowej w każdej chwili zasilić rzeszę osób pracujących, wręcz przeciwnie, są skazani na permanentne bezrobocie. Jeden z ostatnich esejów dotyczy problemu integracji Europy, a co za tym idzie problemu suwerenności krajów nie zrzeszonych we wspólnocie, która opierała się kiedyś na trzech filarach: suwerenności militarnej, samowystarczalności gospodarczej i kulturowej. Z koniecznością zjednoczenia wiąże się troska o jakość "wspólnego europejskiego domu", o której nie będzie zdaniem Z. Baumana decydować szybkość wchłonięcia peryferiów, lecz zdolność wspólnoty do nauczania, a zarazem uczenia się od różnych tradycji. Anna Torobińska - ODIE PTL Robert D z i ę c i e I s k i, Ludowe obrazy miasta. Interpretacje Bystroniowskie. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. XL, Łódź 200 l. Praca Roberta Dzięcielskiego składa się z przedmowy napisanej przez prof. Andrzeja P. Wejlanda, wstępu, dwóch części - na które składają się po cztery rozdziały, zakończenia oraz aneksu w postaci 35 zdjęć Łodzi wykonanych przez autora. W części pierwszej, zatytułowanej "Jan Stanisław Bystroń jako etnolog", autor przedstawia przebieg życia i dorobek naukowy Jana Stanisława Bystronia - etnologa nieco zapomnianego, niedocenianego oraz - co podkreśla R. Dzięcielski - wywołującego spory i kontrowersje. Autor przybliża również koncepcje kultury ludowej, zakres i kierunki zainteresowań naukowych, czyli "charakter Bystroniowej wizji etnologii". Podkreśla fakt dużej odwagi osobistej Bystronia, który jako badacz nie poddawał się presji środowiska i zajmował tematami, które dla innych wydawały się śmieszne. Często jego zainteresowania budziły uśmiech: śmieszne wydawały się artykuły dotyczące łańcuszków szczęścia, poezji nagrobnej czy napisów turystów umieszczanych na drzewach. Kolejnym zarzutem wobec Jana Stanisława Bystronia był brak usystematyzowanego warsztatu badawczego oraz fakt, że uczony swoje prace opierał na źródłach pisanych, nie prowadząc własnych badań terenowych. Jednak mimo tych niedociągnięć, warto dostrzec zasługi Jana Stanisława Bystronia. Należy docenić jego wkład w tworzenie jakże potrzebnych bibliografii oraz podręczników akademickich. Mimo znacznej ilości prac, dorobek naukowy J. S. Bystronia po Ilwojnie światowej uznawany był za "przestarzały". Dopiero w latach siedemdziesiątych XX wieku zaczęto ponownie zauważać znaczenie i jakość spuścizny po Bystroniu. Wtedy także grupa młodych badaczy (Z. Benedyktowicz, K. Kubiak i L. Stomma) uwzględniła w swoich badaniach zagadnienia związane z wyobrażeniami o sobie grup etnicznych, wyraźnie inspirowanych Megalomanią narodową. W części drugiej autor pracy analizuje wizerunek miasta, jaki powstał wśród mieszkańców wsi. Na jego jakość miały wpływ informacje o mieście docierające do izolowa- �284 nych społeczności wiejskich różnymi sposobami. Wiadomości dostarczali np. ludzie wędrowni. Bezpośrednie kontakty chłopów z miastem opierały się przede wszystkim na układach handlowych oraz przyjazdach "letników" miejskich na wieś. Wpływ kultury miejskiej na kulturę ludową był znaczny i dotyczył zmian w stroju chłopskim, sposobie odżywiania się ludności wiejskiej, sposobie mówienia - starano się używać języka literackiego, a nie gwary. Niewątpliwie miasto postrzegane było przez pryzmat rzeczywistości orbis exterior, świata nieoswojonego, obcego, w którym żyją obcy ludzie, zachowujący się odmiennie od tych znanych i akceptowanych we własnej wspólnocie lokalnej. Jednocześnie miasto budziło zachwyt, podziw i ciekawość. Ambiwalencja w jego postrzeganiu rodziła pewne napięcia, które nie pozwalały na obojętność wobec specyfiki miejskiej i wiejskiej. Miasto jawiło się chłopom jako obietnica lżejszej egzystencji, lepszego życia, zresztą wizja życia wiejskiego jako nieustannej sielanki była zakorzeniona także w wyobrażeniach mieszkańców miast. Rozważania dotyczące odbierania różnych rzeczywistości (miejskiej i wiejskiej) R. Dzięcielski kończy osobistymi refleksjami dotyczącymi współczesnego wizerunku Łodzi. Podążając tropem swojego mistrza - Jana Stanisława Bystronia, odbywa podróże - intelektualne i realne po tym mieście. Swoje spostrzeżenia snuje wokół obserwacji dotyczących kilku zjawisk zarejestrowanych, jak sam to nazywa, "antropologiczną kamerą", która zapisuje różnego rodzaju detale wyłowione z szerszego kontekstu. Pierwszy dotyczy sposobu oswajania przestrzeni klatki schodowej w bloku, w którym mieszka autor, poprzez zawieszenie w niej firanek w oknach, wspólnym malowaniu klatki oraz przyozdabianiu jej wszelkiego rodzaju plakatami i obrazami. Następnym szczegółem jest przydrożna kapliczka - na rogu ulic Śmigłego-Rydza i Tymienieckiego, która przywołuje ciepłe wspomnienia z lat dziecinnych autora, ale któregoś dnia została przesłonięta przez reklamę - drogowskaz PKZ-tu. Świadczy to o dewaluacji tego, co kiedyś było ważne, a obecnie nie ma już takiego znaczenia. Kolejnym szczegółem poddanym analizie jest próba wspólnego - razem ze studentami etnologii poszukiwania "piękna ukrytego" w Łodzi, które jest jakby utajnione pod wierzchnią warstwą szarzyzny i brzydoty, lecz przy wnikliwym spojrzeniu można wydobyć zarówno jego urok, jak i niepowtarzalny charakter. Anna Torobińska - ODIE PTL Magdalena Z o w c z a k, Biblia ludowa. Interpretacje wątków biblijnych w kulturze ludowej, Monografie FNP, Seria Humanistyczna, Wydawnictwo Funna, Wrocław 2000, ss. 526. Praca jest próbą rekonstrukcji "biblii ludowej" - jej modelu. Podstawowym źródłem opisu jest 900 rozmów przeprowadzonych w latach 1989-1996 z mieszkańcami wsi i małych miast w ramach zajęć ze studentami Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego. Badania były prowadzone na terenie Polski (Mazowsze, województwa przemyskie, krośnieńskie i nowosądeckie) oraz poza granicami naszego kraju (Litwa i Białoruś). W przeważającej mierze informatorami byli Polacy wyznania katolickiego oraz Łemkowie, Ukraińcy, Litwini, Białorusini, Cyganie wyznania grekokatolickiego, prawosławnego i katolickiego, Rosjanie (staroobrzędowcy), a także kilku Tatarów (muzułmanie). Pod pojęciem "biblii ludowej" autorka rozumie teksty interpretacyjne zmieniające lub uzupełniające kanoniczną tradycję katolicką o zasady rolniczego etosu. "Biblia ludowa" opiera się na tradycji ustnej, wspieranej tekstami pisanymi odręcznie, np. listami z nieba. Autorka zwraca uwagę, iż fakt ten ma duże znaczenie, gdyż dawniej wartość słowa mó- �285 wionego była o wiele większa niż obecnie, kiedy proporcje uległy całkowitemu odwróceniu. Fakt ten często utrudnia możliwość odczytywania tradycji religijnej, w której słowo samo w sobie jest wiarygodnym świadectwem. Książka składa się z czterech rozdziałów, w których autorka śledzi, w jaki sposób poczucie tożsamości na pograniczach etnicznych, religijnych i językowych wpływa na stopień zróżnicowania wybranych szczegółów danego rytuału i jego symboliki, często mającego drugoplanowe znaczenie z punktu widzenia teologii, lecz urastających do rangi zaświadczeń o przynależności do danej grupy. Anna Torobińska - ODIE PTL Jolanta Ł u g o w s k a, Folklor - tradycje i inscenizacje. Szkice literacko-folklorystyczne, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Acta Universitatis Wratislaviensis, Wrocław 1999, ss. 208, indeks nazwisk. Książka Jolanty Ługowskiej, Folklor - tradycje i inscenizacje. Szkice literacko-folklorystyczne, zawiera trzynaście artykułów na temat folkloru oraz różnych form jego obecnoś.f;i w kulturze narodowej. Teksty te zostały ujęte w trzy grupy tematyczne: część 1. "Kultura ludowa - w kręgu paradygmatów"; część 2. ,;Z perspektywy współczesnej - Sytuacje folklorystyczne"; część 3. "W stronę bajki i baśni". Motywację do podjęcia szerszej refleksji nad poszczególnymi zjawiskami kultury ludowej stanowiło dla J. Ługowskiej ,,zetknięcie się z utworami literackimi, które odznaczają się zdeklarowaną przez ich autorów kulturową i semantycznąniesuwerennością" (s. 9), legitymującymi się rodowodem .folklorystycznym i zachowującymi w swej strukturze "pamięć" tego pochodzenia. Kolejność poczynań badawczych natomiast określona została przez założenia metodologiczne komparatystyki literacko-folklorystycznej, sytuującej w centrum swych zainteresowań relacje między tekstami przynależnymi do różnych systemów komunikacyjnych i kulturowych. Zainteresowanie swoistymi układami odniesienia dla konkretnych utworów sprawiło, że w polu widzenia literaturoznawcy pojawiły się zagadnienia związane z kulturą ludową. Przez to pojęcie J. Ługowska rozumie szczególny system znakowy, a także model sytuacji komunikacyjnej, którego główne wyznaczniki to: bezpośredni kontakt między nadawcą a odbiorcą, koncepcja tekstu jako "wspólnej własności", a także oralność i jej psychospołeczne konsekwencje. W praktyce oznacza to przesunięcie badań z konkretnych obrazów kultury ludowej na mechanizmy generujące teksty i warunkujące ich użycie w różnych sytuacjach społecznego bytu. Wartość takiego rozumowania polega przede wszystkim na tym, że odsłaniając wspólną podstawę zróżnicowanych zachowań kulturowych, czyni je mniej egzotycznymi, pomniejsza znaczenie różnic na rzecz wydobycia elementów wspólnych, powtarzalnych w różnych systemach i typach kultury. Książkę rozpoczyna szkic, w którego tytule J. Ługowska stawia pytanie: Folklor tradycyjny-partykularny czy uniwersalny? (s. 14-24). Autorka podsuwa własną odpowiedź, opierając się o prace takich badaczy, jak: J. Burszta, W. Propp, C. Levi-Strauss, J. Łotman, W. Iwanow, W. Toporow, J. i R. Tomiccy, J. Bartmiński, P. Kowalski, E. Fromm, C.G. Jung i in. Nakłania do przesunięcia środka ciężkości z relacji: kultura ludowa kultura narodowa na kultura ludowa - kultura ogólnoludzka. Stąd też zainteresowanie głębokimi, mitycznymi, pokładami kultury ludowej według autorki oznacza jednocześnie poszukiwanie przez uczonego i jego formację kulturową źródeł własnej tożsamości, tożsamości przedstawiciela gatunku homo sapiens. W świetle tak rozumianej uniwersalności, przypisywanej kulturom typu ludowego, zmienić się musi sposób pojmowania po- �286 jęcia partykularyzmu. Wygodniej, zdaniem J. Lugowskiej, byłoby je zastąpić tenninem "lokalność". To, co jednostkowe (lokalne) funkcjonuje w istocie jako przejaw i sposób istnienia tego, co powszechne (uniwersalne). U podstaw całej różnorodności przejawów kultury odnaleźć można wspólne dla nich wzorce, schematy i reguły budowania tekstów. J. Lugowska stwierdza, że taki obraz kultury ludowej i folkloru może zostać skonstruowany jedynie z perspektywy uczonego, spoglądającego na badaną rzeczywistość z intencją dostrzeżenia analogii, nie zaś różnic. W rozważaniach nad lokalnymi i uniwersalnymi aspektami kultury ludowej użyteczna okazać się może także rekonstrukcja punktu widzenia jej "podmiotu". Obraz świata postrzegany przez członków wspólnoty lokalnej jest bowiem zamknięty i kompletny; ten świat jest samowystarczalny, hannonijny i oswojony - "nasz", podczas gdy antropolog lub etnolog widzi w nim szczegóły powszechnych wzorcóW zachowań oraz inwarianty tekstów folkloru, obecnych w repertuarze wielu narodów. Autorka dochodzi także do wniosku, że takie właściwości tekstów folkloru, jak typizacja oraz folklorystyczne wzorce gatunkowe, pozostają w ścisłym związku z kwestią uniwersalnych aspektów kultury tradycyjnej. Pojęcie "uniwersalny" rozumie tutaj jako możliwość wykorzystania tego samego elementu kultury w zróżnicowanych sytuacjach i kontekstach. Jako przykład podaje modele fabularne bajki, które zdolne są przeniknąć poza granice folkloru, np. do popularnego romansu lub filmu. Referowany tekst zamyka teza, że w folklorystycznym dziedzictwie prawdziwie uniwersalne są nie tematy, wątki, kreacje bohaterów czy też tzw. wartości, lecz ogólne modele komunikacyjne i wzorce gatunkowe, ukształtowane w warunkach antropologicznie pojmowanej kultury ludowej. Problemom z tego kręgu poświęcone jest następne studium, Współczesne sytuacje wykonawcze tradycyjnych tekstów folkloru narracyjnego (s. 25-36). Na jego wstępie autorka przypomina o wadze pojęcia "sytuacji wykonawczej" dla analizy sensu i pragmatycznego aspektu utworu folklorystycznego. Sytuacja wykonawcza definiowana jest nie tylko jako teatralna rama tekstu werbalnego, ale również jako zbiór czynników warunkujących przebieg komunikacji językowej, ogólny charakter tego procesu, a także rodzaj przekazywanych treści. Na podstawie kryteriów fonnalnych 1. Ługowska wyodrębnia trzy typy współczesnych sytuacji wykonawczych tekstów folkloru. Pierwszy z nich stanowi kontynuację sytuacji charakterystycznych dla kultury tradycyjnej, zdominowanej przez słowo mówione i opiera się na zasadzie równorzędności społecznej i kulturowej uczestników procesu komunikacji fólklorystycznej. Współcześnie "akcja wymieniania się przekazami słownymi" (s. 27) może odbywać się wszędzie tam, gdzie dochodzi do spotkania osób dysponujących wspólnym doświadczeniem i typem kulturowej edukacji. Wymiana ta według J. Lugowskiej nie wiąże się już ze swoistą rytualizacją społecznych zachowań, których specyficzną scenerię stanowiło bezpieczne wnętrze chłopskiej chaty. Dwa następne wyróżnione przez autorkę typy współczesnych sytuacji wykonawczych tradycyjnych tekstów folkloru mieszczą się w modelu współczesnej kultury narodowej - pluralistycznej, dysponującej zróżnicowanymi środkami i technikami przekazu, otwartej na dialog z różnymi subkulturami środowiskowymi. Jeden z tych typów wiąże się z działaniami animatorów kultury ludowej, którzy warunki dla przetrwania dawnych zwyczajów i tradycji gawędziarskich widzą w postaci świadomie zainscenizowanej, w oderwaniu od pierwotnego kontekstu społecznego, kulturowego i egzystencjalnego. Badaczka podkreśla fakt, że mówiąc o tym rodzaju sytuacji wykonawczej, nieprzypadkowo używa się określeń: impreza, występ, program, kostium, kojarzących się ze sferą popularnej rozrywki, stanowiącej część kultury masowej. Natomiast ostatni z omawianych przez autorkę typów sytuacji wykonawczych realizująradio, telewizja, kasety wideo oraz kasety magnetofonowe. Przekaz medialny ma na celu zintensyfikowanie i ożywienie sponta- �287 nicznej.komunikacji językowej i kulturowej opartej na słowie mówionym, prowadzącej do swoistej restauracji lokalnych i ponad lokalnych wspólnot. Następnie J. Ługowska dzieli się obserwacjami dotyczącymi społecznego życia anegdoty i szczególnego typu "konkursowych" karier gawędziarzy-humorystów. Artykuł kończy apelem o to, byśmy koncentrując się na "scenie", na której odbywa się folklorystyczny spektakl - pamiętali o konwencjonalnym charakterze prezentowanego widowiska. Pierwszą część omawianej publikacji zamyka tekst Rola kontekstu w procesie kształtowania się kulturowych znaczeń tekstów folkloru (s. 37-53), w którym wyznaczone zostało jedno z pilnych zadań dla folklorystyki: gromadzenie wszystkich dostępnych wariantów określonych typów tekstów oraz opis i analiza sposobów łączenia się w żywym folklorze "ciągów" narracyjnych. W części drugiej J. Ługowska podjęła problematykę folkloryzmu - zjawiska, którego oceny dalekie są od jednoznaczności. Wzięła pod uwagę te formy prezentacji treści genetycznie ludowych i współcześnie za ludowe uważanych, które wiążą się z takimi instytucjami życia kulturalnego, jak festiwale, przeglądy, konkursy, cepeliady itp. Autorka dokonała analizy i oceny różnych koncepcji promowania i dokumentowania treści oraz wartości genetycznie ludowych. Pierwszy tekst omawianej części nosi tytuł "Zadój" w Górach Sowich - tradycja i współczesność (s. 57-64). Rozpoczyna go teza, że współczesność przyniosła kres większości dawnych obrzędów kalendarzowych, których ślad odnaleźć można jedynie w zapisach etnografów i źródłach literackich. Jednak niektóre z nich, wydobyte z głębokich pokładów zbiorowej pamięci, przedstawiane są w przeważającej części nieludowej publiczności. Z sytuacją taką mamy do czynienia w przypadku prezentowanego przez górali czadeckich w scenerii Gór Sowich widowiska folklorystycznego, nawiązującego do starego obrzędu zadoju - wiosennego wypędzania owiec na hale. Autorka poświęca kilka słów genezie tego obrzędu, jego znaczeniu w życiu pasterzy i opisowi odświętnego charakteru współczesnego spotkania w Rościszowie-Potoczku. Zarysowuje tym samym proces przekształcania się dawnego obrzędu w dzisiejszą "imprezę". Podaje także wiele argumentów wspierających tezę o nieautentyczności zadoju. Dodaje zarazem, że wszystkie zjawiska, towarzyszące przemianom, jakim współcześnie podlega kultura ludowa, stanowią naturalną ich konsekwencję i wiążą się z no•••• 'Ymi środkami przekazu, głównie o masowym charakterze. Jednakże według J. Ługowskiej omawiane widowisko sprawia wrażenie bardziej prawdziwego, niż większość realizacji ludowych obrzędów, jakie obejrzeć można na różnego rodzaju konkursach i festiwalach folklorystycznych. Tym ostatnim poświęcony jest następny artykuł omawianej części: Funkcjefestiwali folkloru we współczesnej rzeczywistości kulturowej (s. 65-76). Autorka skoncentrowała się na dwu festiwalach o ustabilizowanej formule organizacyjnej, od lat budzących żywe zainteresowanie zarówno wśród profesjonalistów, jak i tzw. zwykłych odbiorców. Są to: Festiwal Kapel i Śpiewaków Ludowych w Kazimierzu nad Wisłą oraz Międzynarodowy Festiwal Ziem Górskich w Zakopanem. Obie imprezy mają ponad trzydziestoletnią tradycję, świadczącą o tym, że są specyficznymi fenomenami życia kulturalnego, których powtarzalność i tradycyjność stanowią gwarancję ich wysokiej rangi. Oba festiwale zrodziły się z inicjatywy miłośników dawnego ludowego zwyczaju wspólnego śpiewania, oba ewoluowały w stronę wzbogacania i uatrakcyjniania oferty programowej, a także cieszą się zainteresowaniem mass mediów. Wymienione podobieństwa nie oznaczająjednak zbieżności koncepcji: mamy tu do czynienia z różnymi sposobami pojmowania "święta folkloru", a także z odmiennymi koncepcjami popularyzacji folklorystycznych tradycji wśród nie ludowej publiczności. Formuła organizacyjna FKiŚL związana jest bowiem wyraźnie z "opcjąjurorów-ekspertów", dzięki czemu festiwal ten w istotny sposób przyczynia się do wzbogacenia dokumentacji folklorystycznej, chroniąc przed zapomnieniem �288 wiele wartościowych utworów ludowych. J. Lugowska bardzo zdecydowanie podkreśla fakt, że pokłosie festiwalu - kolejne tomy Kazimierskich nut w opracowaniu Jana Adamowskiego to niewątpliwie jedno z największych osiągnięć kazimierskiej imprezy. Badaczka analizuje i pozytywnie ocenia także aspekt promocji ideałów kulturowej autentyczności, partyturę ról przewidzianych dla odbiorcy, metody eksploatacji źródeł ludowych, jakie zakładają or~anizatorzy omawianego festiwalu. W porównaniu z FKiSL organizatorzy Międzynarodowego Festiwalu Ziem Górskich zmierzają do stabilizacji formuły organizacyjnej w większym stopniu uwzględniającej preferencje i zainteresowania "zwykłych" odbiorców. Uczestnicy MFZG pragną przedstawić publiczności - jak czytamy w "Gazecie Festiwalowej" - atrakcyjny program, żądni są uznania, oklasków, entuzjazmu. W podsumowaniu referowanego artykułu J. Lugowska stwierdza, że omawiane festiwale potraktować można jako egzemplifikację dwu różnych koncepcji ukazywania treści genetycznie ludowych i upowszechniania wiedzy o folklorze wśród nieludowej publiczności. Pierwsza (zwłaszcza konkursowa część FKiŚL) ewoluuje w stronę pokazów "studyjnych", skierowanych do widzów wyrobionych i odpowiednio przygotowanych. Druga (festiwal zakopiański) stara się uzgodnić formę i treść występów z określonym modelem współczesnej kultury masowej i sprostać oczekiwaniom typowego konsumenta kultury popularnej. Jak wynika więc z omawianego szkicu J. Lugowskiej, festiwal kazimierski w stosunku do dawnej tradycji pełni funkcję tak inwentaryzacyjną, co i inspirującą i stymulacyjną, dlatego jego formuła oceniona została bardzo wysoko. W następnym artykule, Pogrzeb Matki Boskiej w Kalwarii Zebrzydowskiej (s. 77-94), autorka zwraca uwagę na zagadnienie specyficznie ludowej recepcji maryjnych uroczystości oraz określa ich funkcję i miejsce w całokształcie kultury religijnej. Wskazuje te konteksty kultury ludowej i szerzej - narodowej, które decydują o popularności misterium maryjnego, przyciągającego do Kalwarii Zebrzydowskiej rzesze pątników. W tym celu przytacza genezę kalwaryjskich obchodów dróżkowych, których historia sięga początku XVII wieku, dodając opis przebiegu tego obrzędu. Skupia się tu zwłaszcza na różnicach między XIX-wieczną formą obchodzenia pogrzebu i tryumfu Matki Boskiej a współczesnym ksztahem uroczystości. Przez lata dokonało się znaczne upodobnienie procesji żałobnej i radosnego obchodu Wniebowzięcia. Chcąc natomiast dociec fenomenu ogromnej popularności omawianych obrzędów, 1. Lugowska sięga do prac Ojców Kościoła i stwierdza, że właśnie eksponowana w kulturze religijnej Wschodu i Zachodu rola Matki Boskiej jako pośredniczki między Bogiem a ludźmi, zadecydowała o niezwykle żywym i emocjonalnie nasyconym kulcie maryjnym, przejawiającym się m.in. w publicznym obchodzeniu święta Zaśnięcia NMP na Wschodzie już w IV wieku. Pątnikami zaś zdaniem 1. Lugowskiej od setek lat kieruje głód wiadomości na temat realiów bytowania Świętej Rodziny, a także przeżywania przez Jej członków najważniejszych sytuacji egzystencjalnych człowieka, ze szczególnym uwzględnieniem momentu "dobrej śmierci", który zaliczony jest do ogólnego systemu aksjologicznego kultury ludowej. W tym miejscu J. Lugowska przypomina, że sanktuarium maryjne w Kalwarii od momentu swego powstania odwiedzane było naj liczniej przez pielgrzymki ludowe, stąd formy rytualne najpopulamiejszych nabożeństw uwzględnić musiały wyobrażenia bliskie ich uczestnikom (akulturacja). Badaczka przeprowadza więc krótką analizę naj istotniejszych z punktu widzenia uczestnika kultury ludowej cech dostojnego i godnego pogrzebu. Opisuje także przejawy specyficznie polskiej religijności, zwłaszcza maryjnej. Kończy swoją wypowiedź stwierdzeniem, iż kulturowa pozycja Kalwarii Zebrzydowskiej opiera się na opozycji doczesności i wieczności, życia i śmierci, materii i ducha. Rozgrywające się tam misterium pogrzebu i tryumfu staje się w tej perspektywie apoteozą przezwyciężenia śmierci, życia i wieczności. �289 Trzecia część omawianego zbioru poświęcona jest problematyce bajki i baśni. Szczegółowym zagadnieniom z tej gałęzi genologii poświęcone są następujące artykuły: W kręgu Amora i Psyche (s. 109-128), Baśń ludowa w transkrypcji literackiej (" O Bartku doktorze" Elżbiety Ostrowskiej) (s. 129-140), Baśń w twórczości Janusza Korczaka (s. 141-161), Kapitan Ali ijego załoga w świecie wielkiej zabawy (O "Menażerii kapitana Ali" Ludwika Jerzego Kerna) (s. 162-176), Strachy i demony w krainie Muminków (Bohaterowie negatywni cyklu Tove Jansson wobec tradycyjnego wzorca baśni dla dzieci) (s. 177-190), Funkcje motywów baśniowych w "Opowieściach z Narni" C. S. Lewisa (s. 191-204). W szkicu Sytuacja komunikacyjna bajki (s. 97-108) J. Ługowska wyjaśnia swoje zainteresowanie gatunkiem bajki. Uwaźa, że niewiele jest gatunków, które jak bajka magiczna (zwana też baśnią) przekraczałyby próg dziecinnych lektur, by kształtować głęboki poziom znaczeń licznych dzieł literatury wysokoartystycznej. Autorka zakłada zarazem, że właściwości tego gatunku wywodzą się z archaicznych pokładów kultury ludowej i nawiązują do reguł myślenia mitycznego. Za A. JolIesem zalicza zatem struktury bajkowe do tak zwanych form prostych, których prymarna forma związana była ze słowem mówionym. Podkreśla zarazem, że wyeksponowania i szczegółowego przebadania wymaga związek baśni z folklorem. Realia typu folklorystycznego, czyli bezpośredni, fizyczny kontakt opowiadającego ze słuchaczami, ich wzajemna zażyłość, wspólny zakres wiedzy i upodobań, a także charakterystyczny podział ról w procesie komunikacyjnym, tworzą naturalne środowisko bajki. Stają się też punktem wyjścia do rekonstrukcji sytuacji nadawczo-odbiorczej omawianego gatunku. Już bowiem formuły inicjalne, sygnalizując ustny charakter przekazu, świadczą o wielokrotności aktów przekazywania tych samych lub podobnych fabuł, zapowiadają gawędziarski ton opowieści, zorientowany na odbiorcę, a także włączanie go w różnym stopniu w proces kształtowania fabuły baśniowej. Przeciętnemu odbiorcy zaś znana jest spora liczba baśniowych wątków i bohaterów, jak też prezentowany przez teksty tego gatunku system wartości. Bajeczka przecież uczy świata baśniowego, ale też kształtuje wrażliwość na urodę słowa, piękno wykreowanego obrazu i na walory gry wyobraźni. Zdaniem J. Łotmana, bajka należy do gatunków precedensowych, wzbogacających informacyjny potencjał kultury, dlatego według autorki recenzowanej pracy przez bajkę wiedzie droga do zdobycia niezbędnego doświadczenia kulturowego. Zbiór szkiców Jolanty Ługowskiej jest pozycją niezwykle cenną zarówno dla antropologów kultury, historyków, literaturoznawców, genologów, folklorystów, a nawet psychologów okresu dojrzewania. Trafne obserwacje i szeroką perspektywę badawczą łączy bowiem autorka z pogłębioną, kompetentną analizą i wnikliwą oceną procesów rządzących współczesną literaturą i kulturą, dla których punktem odniesienia są formy i wartości kultury tradycyjnej. Katarzyna Smyk Od źródeł Wisły... Wiersze i gawędy wiślan, red. A. Oczkowska, słowo wstępne i biogramy twórców M. Oczkowski, Stowarzyszenie "Grupa Twórców Wiślanie", Wisła 2000, ss. 360. Poszukując materiałów mogących być przedmiotem dociekań naukowych, etnograf sięga do różnych źródeł, bo tego wymaga jego warsztat pracy. Najcenniejszymi bez wątpienia są te, które pochodzą z bezpośredniego przekazu ustnego, a których uzyskanie nie zawsze jest możliwe. Zbliżonymi do nich - pod względem wartości merytorycznej - �290 mogą być również treści wyrażone w formie literackiej, stanowiące element uzupełniający lub nawet weryfikacyjny, a niekiedy i poznawczy. Do tego rodzaju źródeł należą niektóre teksty, składające się na opublikowany zbiór wierszy i gawęd mieszkańców Wisły (251 propozycji), ujęte w tytułowane rozdziały, mieszczące dorobek twórczy: Ireny Branc, Z wiślańskich gróni; Zuzanny Bujok, Wisła w moich oczach; Władysławy Maryniok--eieślarowej, Wisło moja, Wisło; Pawła Lazara, Słowem malowane oraz Marii Szturc, Rok w Wiśle. Jako członkowie Stowarzyszenia "Grupa Twórców Wiślanie" (działającego od 1991 roku, a zarejestrowanego w 1999 przy Muzeum Beskidzkim w Wiśle), autorzy ci uczestniczą w wielu konkursach folklorystycznych, a o ich dorobku twórczym i artystycznym informują zamieszczone w książce krótkie biogramy. Prezentowana publikacja - rozpatrywana w aspekcie etnologicznym - dostarcza interesującego, aczkolwiek wyrywkowego i niepełnego, bo zdeterminowanego wybraną przez jej autorów stylistyką, materiału fotograficznego, odnoszącego się do fragmentów tradycyjnej kultury ludowej Wisły i okolic, życia jej mieszkańców, zwyczajów i obyczajów, dawnych wierzeń, zdarzeń niecodziennych, jubileuszy i ważnych dla społeczności lokalnej uroczystości. W kontekście tematyki podejmowanej w publikacji, zamieszczone teksty, obok poetyckiej formy wyrazu uczuć autorów do własnej "małej ojczyzny" i jej niewątpliwych uroków czy tęsknoty za czasem minionym, są rodzajem dokumentacji dziedzictwa kulturowego poprzez zawarte w nich obrazy życia codziennego i świątecznego, zachowane w pamięci z okresu dzieciństwa i młodości. W tym miejscu istotne jest podkreślenie faktu, iż autorzy tego zbioru urodzili się i dorastali we wsi Wisła - miejscowości uzdrowiskowej i turystycznej, która status miasta otrzymała dopiero w 1962 roku. Byli więc świadkami wielostronnych przemian (kulturowych, społecznych, urbanistycznych itp.), uczestniczyli w przekształceniach, zmieniających na ich oczach tradycyjną wieś rodzinną w miasto, w którym coraz mniej było już miejsca na obrzędy i zwyczaje praktykowane niegdyś w ich domach. Wątek przemian, których "gorący ślad" znalazł odzwierciedlenie w treści niektórych wierszy, stał się dodatkowym walorem o charakterze historyczno-etnograficznym. Aspekt ten podnoszą: I. Branc, Uzdrowisko, Teraźniejsza Wisła, czy Wł. Maryniok--eieślarowa w wierszach: Przemijani i Czas, Zaduma, Tak tu hańdownij bywało, Hańdawne czasy, pisząc między innymi, iż w procesie przekształcania rodzinnej wsi w miasto czas "zbocza willami wystroił / w szate miejskó prziodzioł / Po halach zetrził ślady / strój dziadów z goroli zdziyroł ..." (Przemijani); w innym wierszu autorka daje wyraz swoim obawom czy "nowe / Przeszłości / Nie zadusi ślady" (Rozterki). Różnorodność faktów etnograficznych, jaka wypełnia między innymi strony tej książki, wprowadza w klimat zarówno tradycyjnej obrzędowości dorocznej i rodzinnej, jak i swoistego kolorytu życia mieszkańców Beskidu Śląskiego. Autorzy poprzez wybrany przez siebie środek wyrazu (wiersz, proza) dostarczają opisów zachowanych w pamięci fragmentów dziedzictwa kulturowego, które można ująć w kilka grup tematycznych. Są to: 1. obrzędy doroczne i rodzinne, 2. zachowania obyczajowe, 3. prace gospodarskie związane z cyklem wegetacyjnym, 4. zwyczajowe formy współpracy, 5. dziecko wiejskie, 6. starość, 7. pożywienie, 8. wierzenia w istoty nadprzyrodzone, podania oraz kategoria wierszy retleksyjno-retrospektywnych, nawiązujących do przeobrażeń kulturowo-społecznych, a także wiersze o tematyce przyrodniczo-środowiskowej, religijnej i upamiętniającej istotne dla autorów wydarzenia. Grupę pierwszą reprezentują obrzędy okresu Bożego Narodzenia i towarzyszące im zwyczaje (np. odwiedzanie domów przez tzw. Mikołajów, kolędowanie w dniu św. Szczepana, przygotowania towarzyszące wieczerzy wigilijnej wraz z opisem podanych potraw oraz niepowtarzalną atmosferą tego wieczoru), jak również zwyczajowe zachowania i wróżby matrymonialne, związane z dniem wigilijnym przedstawione w wierszach i gawędach: �291 Wł. Maryniok-Cieślarowej, Kolędnicy, Starczyno wiślańsko wi/ija; M. Szturc, Gody; Z. Bujok, Downa wilija, Hańdowna wi/ija, Dzień św. Szczepana, Pastuszkowie, Mikołoje. Czas wiosny i związanych z jej nadejściem zwyczajów chodzenia po wsi z gaikiem przybliża Z. Bujok w wierszu Maiczkule, pisząc m.in.: "Idą przez wieś «Moiczkule» / Wiater smreczek głoszcze czule / Goiczek piekny, zielony / Przez dziełuszki przystrojony. / Na goiczku wiszą splatki / Wróżą gazdowi dostatki. / Gaźdźinie zaś miłość, zgodę, / Zdrowie i wielką urodę". Z kolei zwyczaje towarzyszące przełomowym okresom życia człowieka oddają wiersze Wł. Maryniok-Cieślarowej, Jura i Ostatnio cesta. Pierwszy z nich nawiązuje do tradycyjnych chrzcin z dawnym zwyczajem wstępowania rodziców chrzestnych do karczmy, po dokonanej w kościele ceremonii chrztu. Został on stosunkowo szybko ograniczony wyłącznie do gości, a następnie zniesiony w związku z gubieniem noworodków przez nietrzeźwych rodziców chrzestnych, powracających z gospody do domu, co w formie lapidarnego szkicu tak ujęła autorka ,.;z kościoła do karczmy wszyscy pospół gnali, / Sóm karczmorz przed nimi dźwiyrze rozwiyrali. / Kwaterek po stole gensto nastawiali, / Za Jurowe zdrowi dłógo popijali / Ciynszko im do gróia szło się po te spatki, / Z Juró pod pazuchó, nie było to lechki / (...) Nie dłógo jednak radości starczyło, / Bo larmo się naroz okropne zrobiło / Kiej w pierzinach pustke, / Miast Jury dozdrzili / chyba nieboraczka w zomientach stracili ..." (Jura). Drugi z wymienionych wierszy - Ostatnia cesta - jest opisem pogrzebu wiejskiego, ostatniej drogi górala. Zachowania obyczajowe, dotyczące przede wszystkim tradycyjnych zalotów, stały się kanwą, na której tle w sposób niezwykle żywy i dowcipny przedstawiono tak w formie wierszy (Z. Bujok, Jónkowe zalety), jak i gawęd (WI. Maryniok-Cieślarowa, Janowe przigody - gawęda wiślańska) dawny, miejscowy zwyczaj nocowania chłopców u dziewcząt oraz skutki nadużywania przez panny tego usankcjonowanego zwyczajem zachowania (Gawęda a Werónce, co na zolyty do pachołka chodzowa/a, autorka jak wyżej). Praca stanowiła dla mieszkańców wsi istotę życia, wiążąc ich z ziemią i gospodarstwem. Stąd też wśród tematów wybieranych przez autorów do ich poetyckiego przedstawienia znalazły się takie, które przybliżają trud codzienny górala: prace żniwne wraz z dawnymi technikami koszenia i sprzętu (Z. Bujok, Dawniejsze lato; I. Branc, Sianokosy), przedstawiają kalendarz prac jesiennych, m.in. kopanie ziemniaków, kiszenie kapusty, przygotowywanie ściółki i paszy dla bydła, omłoty, strzyżenie owiec, gręplowanie wełny, łuskanie fasoli (Z. Bujok, Jesień u Gazdów) czy zajęcia zimowe, jak np. przędzenie lnu i jego obróbka (M. Szturc, Kądziel). Niektóre z prezentowanych wierszy ukazujące życie i pracę pasterzy mieszczą w sobie refleksyjne odniesienia do współczesności (M. Szturc, Ło sa/aszach), podobnie jak w innych wierszach tej autorki, rejestrującej jeden z ginących zawodów - kowalstwo (Kuźnia, Staro kuźnia). O trudach pracy i życia górala pisze WI. Maryniok-Cieślarowa w wierszu Kamiynny zogón. Natomiast w innym, zatytułowanym WjJszcyrbióno misa, autorka kreśli realistyczny obraz biedy góralskiej, w zatrzymanym jak w kadrze obrazie posiłku spożywanym przez wielodzietną rodzinę ze wspólnej miski. Życie w tradycyjnej społeczności wiejskiej determinowane m.in. wspólnotą interesów, określało również system zwyczajowych zachowań w postaci pomocy sąsiedzkiej, związanej z wspólnymi pracami przy darciu pierza, kopaniu ziemniaków czy uboju świń na jesieni oraz towarzyszącym im poczęstunkiem i specyficznym klimatem, właściwym tego rodzaju zajęciom. Ilustracją takich zachowań i postaw należących dzisiaj, generalnie rzecz biorąc, do przeżytków, są wiersze: Z. Bujok, Pobaby na Wiśle, Jesień u Gazdów, M. Szturc, Pobaba, Szkubaczki i Świniobici czy I. Branc, Wiślańskie szpryki. Natomiast gawęda tej ostatniej autorki (Jak się dawni w gróniach kopało ziemniaki) oddaje atmosferę po baby, związanej z jesiennymi wykopkami oraz dostarcza interesującego �292 materiału faktograficznego nie tylko na temat wykonywanego zajęcia, ale i posiłków przygotowanych dla pobabników przez gaździnę oraz rozliczeń z po baby. Dziecko w rodzinie wiejskiej zajmowało różne pozycje, zmieniające się wraz zjego dorastaniem, o czym w swoich wierszach pisze M. Szturc, ukazując życie, podobnie jak Z. Bujok w wierszach Szkolniczek, WIŚlańskoszkoła, szkicując losy siedmiolatka idącego po raz pierwszy do szkoły: jego ubiór, wyposażenie, ale też i obowiązki w czasie wolnym od nauki. Strofy swoich wierszy autorzy poświęcili także ludziom starszym, upamiętniając niekiedy swoich bliskich, a zawarte w nich reflekcje zdają się odbiciem przemyśleń własnych lub może ich bliskich na temat okresu starości (M. Szturc, Prośba starzików, Losu dzieje; I. Branc, Stareczka, Starzy gazdowie). Ilustrują one także możliwości startu życiowego młodych konfrontowane z życiem dziadków (Wł. Maryniok-Cieślarowa, Starzika wnuczek ukochany). Wątek starości i ludzi starych przewija się w różnym nasileniu u autorów zbioru, ukazując dziadków również w roli opiekunów wnuków: "Starzik siedzó pod ścianó / Wygrzywajó kosteczki / Demek puszczajó w kółeczkach / Ze starej fajeczki. / Na wnuki dowajó pozór, / kiere cieszó łoko" (Z. Bujok, Lato), ależ też animatorów dawnych wierzeń (P. Lazar, Starzykowe wspóminki). "Pełno jizba wóni świyżego chlebiczka / Co mo dwie skórki - jak niesie pieśniczka. / Jedna ze spodku, co się w nió puko, / Z wyrchu co się blyszczy je kminke posuto. / Jak mamulka chlebiczek napoczenali, / Dycki go prawó rękó z wyrchu przeżegnali, / To był ten szacunek, nauka za młodzi, / Że się chlebiczek roz do roka rodzi. / A jakby też niełopatrznie skibki kónsek spadło, / Z wdzieczności się na nió pocałunek kładło" (I. Branc, Chlebiczek). Przytoczony fragment wprowadza do kolejnej grupy wierszy poruszających temat pożywienia zarówno tego otaczanego wyjątkowym szacunkiem chleba (Wł. Maryniok-Cieślarowa, Chlebiczek moji) mamy), jak i spożywanych na co dzień potraw śląskich, których sposoby przygotowywania podaje np. M. Szturc w wierszach Wislańsko ziemia i Krepliki czy I. Branc we wspomnianym już wierszu Wiślańskie szpyrki oraz jadła świątecznego Jako naszo starka hańdowni) piykli kołocze na Gody; także sygnalizowana już wcześniej Hańdowno wili)a (oba wiersze Z. Bujok). Dawne wierzenia w świat istot nadprzyrodzonych, podania i legendy, które były tematem opowieści dziadków, autorzy prezentują w postaci wiersza np. P. Lazara, Starzykowe wspóminki, częściej jednak jako gawędę będącą pełniejszą formą wyrazu. Należą do nich m.in.: Z. Bujok, Gawęda ło bandurkach, Gawęda o łutopcach, Gawęda ło sotónach, Gadzi czary, Dolina Paterczok, Straszydło na miedzy; Wł. Maryniok-Cieślarowej, Wiślańsko gawęda o straszokach, Legenda o jawornicki) gaździnie, co śmierć niechcóncy na bryczke przibrała, "O czarowniku Żaku wiślańsko legenda, Wiślańsko gawęda o Pawliczku, co z dudławej gruszy skarby powykłodoł, Wiślańsko legenda o zbóju Proćpaku; M. Szturc, Cieszynianka. Do grupy tej można również włączyć zapomniany już folklor zbójnicki, ożywający w wierszach P. Lazara, I Jidó Zbuje, Zbujnik, Dołu dolinó, Śmierć zbujnika, Świat baśniowy. "Tematyka utworów składających się na prezentowany zbiór literackiej wypowiedzi obejmuje także wiersze charakteryzujące się wnikliwą analizą rzeczywistości otaczającej autorów, uzewnętrzniającą się w postaci bądź to ironicznego obrazu współczesnej codzienności (P. Lazar, Dzisiejsze czasy), ale też spostrzeżeń, refleksji, a nawet obaw dotyczących: opuszczania przez młodych rodzinnych stron, ponieważ "Dzieci sobie rychło chleb w mieście zdobyły / Na wieś wcale potem już nie powróciły" (M. Szturc, Losu dzieje; także I. Branc, Staro chałupko); podkreślanych przemian obyczajowych i zmian w zakresie dotychczasowego systemu wartości (L Branc, Pinióndze; Wł. Maryniok-Cieślarowa, Gróniczek), a także dostrzeganego przez autorów procesu przewartościowywania ocen względem własnej kultury oraz postaw i więzi społecznej, czemu dała wyraz Wł. Maryniok-Cieślarowa w wierszu Tacy byli: �293 "Równymi se byli I Pokil skrómność trwała I I miłość do gróni I Prowdziwo wielkucno I Pokil na mamóne I Nie przejarmaczyli ziemi i mowy I Swych dziadów / Najczystszej". L Branc zastanawiając się nad tożsamością współczesnego mieszkańca Wisły (Kto jest Wiślaninem), krytycznie ocenia jego postawę, pisząc m.in.: " ...zapomniał Wiślanin, skąd jego korzenie I I zataił skromne góralskie pochodzenie I Czego się wstydził - drewnianej ubogiej chatki? I Pracowitych biednych przodków? Ojca? Może Matki? I Wiary co pod strzechami gdzieniegdzie do dzisiaj przetrwała I (..) Wnet Wiślanin ojcowiznę przeliczył na wartość «złotego» l, Szybko zapomniał ścieżki, gdzie starej chaty podwoje I Wkrótce też «złote» wymienił na żelazo i stroje I Wyparł się swoich przodków, nowym innym bogactwem się chlubił, I Lecz po swej drodze Życia wspomnienia naj piękniejsze zgubił". Wątkiem przewijającym się wśród poruszanych tematów jest także język "ojców i dziadów", gwara, którą tak opisuje WI. Maryniok-Cieślarowa: "Kamienisto jak ziymeczka I Jak strumyczków jęk mrukliwo / Jako poszum jedli hymo I Jako biyda I Tak wstydliwo I Rosła z nami tu wiekami I Była w nas i nami była I Pańskij gemby nie kalała I Jeny z nami / W zgodzie Żyła" (Starzików naszych mowa). Inna autorka, szkicując współczesny status gwary poprzez jej personifikację, podnosi zagadnienie procesu jej znikania: "Chodzisz jako Starka między ludziami, kluczkami się podpiyrosz, I Tu kapke postękosz, tam ponarzykosz, wyrazy do dzichty zbiyrosz. I Żol mi cie łokropnie, że cie tak powalił czas gańby i teraźniejszości, I Bo inkszy już akcent, nowszo już mowa we wiślańskich chałupach gości" (L Branc, Wiślańsko gwara); podobną w wymowie troskę zawierają strofY P. Lazara w wierszu Góroiski słóweczko. Kolejna poetycka wypowiedź na temat gwary zdaje się posiadać bardziej optymistyczny akcent, wskazujący na odradzanie się języka przodków: "Już nie płacze, nie stęko / Gwara co w zapómniyniu trwała I W szędzi odrodzo się teraz I Aji do serc młodych już się dostała" (Wł. Maryniok-Cieślarowa, Zastękano gwara). Wiele miejsca autorzy poświęcili w swoich wierszach oddaniu niepowtarzalnego piękna okolic Wisły i Beskidu Śląskiego w różnych porach roku (np. Z. Bujok, Zima we Wiśle, Wiosna, Nasza rzeka, Dwie siostrzyce; M. Szturc, Jesień, Rzeka Wisła; Lazar, Moje Lasy), podkreślając tym samym ich przywiązanie do miejsca urodzenia (P. Lazar, Ziemia rodzinna; Wł. Maryniok-Cieślarowa, Piękno, Góralsko miłość). Zaangażowanie emocjonalne autorów, talent literacki umożliwiły realistyczne oddanie uroków natury poprzez uosobienie jej zjawisk. Przykładem jest wiersz Z. Bujok, Siwo mgliczko, w którym autorka przedstawiając mgłę w postaci staruszki, dostarcza również opisu elementów stroju góralskiego: "Czepiec szumny z pajenczeny I Tkany drobniuteczko I Jakla w kwiotki, lónta szaro, I Szatko bieluteczko. I Lobleczóno jak stareczka, I Kluczkó się podpiyro". Wśród wierszy utrwalających wydarzenia istotne dla mieszkańców znalazły się strofY napisane z okazji trzydziestopięciolecia Tygodnia Kultury Beskidzkiej (2. Bujok, Natrzycetpięćleci TKB), otwarcia wystaw w Muzeum w Wiśle (M. Szturc, Muzeum wiślańskie, "Wiślanie Wystawa Grupy" na TKB '95, »ystawa "Wiślan" na TKB "U Niedźwiedzia" '96, Spotkanie z muzyką i śpiewem góralskim), budowy pomnika kompozytora Jana Sztwiertni i uczczenia jego pamięci (L Branc, Ocalić od zapomnienia; WI. Maryniok-Cieślarowa, Jónek - ku pamięci Jana Sztwiertni), podobnie jak wiersz WI. Maryniok-Cieślarowej, oddający hołd innemu miłośnikowi i autorowi nut góralskich, Adamowi Niedobie, który tak jak ten pierwszy zginął w obozie koncentracyjnym (Adamowi Niedohie), jak również okolicznościowe, skierowane do odwiedzających Beskid Śląski turystów, wczasowiczów, zachwalające uroki tej ziemi oraz miejscowe potrawy Z. Bujok, Powitani wczasowiczów, Hej! Paniczki, Panoczkowie, Powitani). Tematyka wierszy niewątpliwie "sercem pisanych" sprowadza się więc do obrazów życia, zatrzymanych w pamięci fragmentów tradycyjnej śląskiej kultury, która w postaci �294 przedstawionych tu przykładów nie znajduje już odpowiednika we współczesności. Prezentowane treści nie stanowiąjednak wyłącznie martwego rejestru faktów, co osiągnięto poprzez przekazanie ich gwarą, jaką posługują się - w różnym stopniu - autorzy, z charakteryzującym teksty poczuciem humoru, uwidocznionym szczególnie w gawędach. Wykorzystanie ,języka ojców" dla pełniejszego oddania przekazywanych obrazów jest niewątpliwie dodatkowym, ważnym akcentem, podnoszącym ich wartość, jednakże z powodu braku słownika wyrażeń gwarowych, dogłębne ich zrozumienie zawęża krąg odbiorców do ludności śląskiej, językoznawców i etnologów. Teksty uzupełnia ciekawa szata graficzna, ilustrująca niektóre wytwory rodzimej spuścizny (strój, sprzęty domowe, narzędzia pracy, architektura itp.), których wykonawcami są J. Chmiela, B. Heczko, P. Lazar i M. Setkowicz. Dla etnologa publikacja ta, pomimo pewnej wybiórczości, a niekiedy i niepełności podawanych faktów, stanowi wartościowy materiał badawczy; rejestruje bowiem zjawiska, które odeszły i odchodzą w przeszłość. Z tych też względów zarówno zbiór wierszy i gawęd oraz zaangażowanie, jakie autorzy włożyli w przelanie na papier dyktowanych potrzebą chwili obrazów przeszłości, wspomnień z dzieciństwa i atmosfery tamtych dni, zasługuje na uwagę. Dokumentacja zjawisk kultury nie tylko stanowi o własnej tożsamości, a więc i poczuciu przynależności do kraju, regionu, społeczności lokalnej czy rodziny, ale składa się na kulturę narodu, co zdaje się być nie bez znaczenia w dobie bardzo szybkich przemian w każdej dziedzinie życia. To bowiem, co zapisane, staje się niepowtarzalnym, utrwalonym przekazem dorobku wielu pokoleń, dziedzictwem kulturowym, a świadomość własnych korzeni pozwala na samookreślenie i znalezienie swojego miejsca na ziemi: "I choć kiedyś czas posrebrzy włosy mi siwizną - / Ty wciąż dla mnie będziesz - Mą małą ojczyzną" deklaruje I. Branc w wierszu Moja Wisła. Publikacja jest więc zjednej strony przykładem podtrzymywania pewnych treści w przekazach ustnych, a z drugiej strony pragnieniem ich utrwalenia w celu przekazania następnym pokoleniom tego, co dla mieszkańców Wisły, Beskidu Śląskiego jest najważniejsze. Urszula Lehr Jan P e r s z o n, Na brzegu życia i śmierci. Zwyczaje, obrzędy oraz wierzenia pogrzebowe i zaduszkowe na Kaszubach, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 1999, s. 614, fot., mapy. Od zarania ludzkiej cywilizacji śmierć postrzegana była jako nieuchronny kres ziemskiej wędrówki człowieka, przemijalności, a zarazem odradzania się nowego życia. Śmierć, będąc finałem ludzkiej drogi, nadaje sens całej ludzkiej egzystencji, obnażajej kruchość i umacnia w przekonaniu, że "nic tu na Ziemi nie jest wieczne". Zawsze budziła lęk i była przestrogą niegodziwego życia. Każde jej nadejście burzyło ludzki porządek i skłaniało do refleksji. Tematyka śmierci od dawna budzi zainteresowanie różnych dyscyplin naukowych. W ostatnich latach obserwujemy wzrastającą liczbę publikacji w tym zakresie, głównie o charakterze eschatologicznym i etnologicznym. Badaczy interesuje szczególnie problematyka związana z obrzędowością, zwyczajami i wierzeniami pogrzebowymi. W dotychczasowej literaturze przedmiotu doniosłą rolę odegrały opracowania należące do klasyki: A. Fischera (1921, 1923), H. Biegeleisena (1893, 1930), oraz J. Burszty (1967). Kolejne publikacje dotyczące powyższej problematyki ukazały się w przeciągu �295 30 ostatnich lat i dotyczą niektórych obszarów Polski, m.in. Kujaw - M. Pieciukiewicza (1963, 1965), Podkarpacia - A. Kowalskiej-Lewickiej (1985), Orawy - W. Jostowej (1983) oraz Śląska - H. Gerlich (1984), D. Simonides (1988) oraz K. Turek (1993). Mimo dość pokaźnej literatury dotyczącej tematu śmierci oraz towarzyszących jej obrzędów pogrzebowych i wierzeń, stan badań dotyczących tych zagadnień jest nadal niezadowalający. Brakjest kompleksowych opracowań dotyczących poszczególnych regionów czy grup etnicznych. Cennym opracowaniem monograficznym dotyczącym problematyki śmierci i związanych z nią wierzeń i obyczajów, obejmującym region Kaszub, jest praca ks. Jana Perszona Na brzegu życia i śmierci. Składa się ona z krótkiego wstępu, pięciu rozdziałów, zakończenia, wykazu skrótów użytych w tekście, bibliografii oraz streszczeń w językach: angielskim i niemieckim. Integralną część książki stanowią aneksy będące rezultatem przeprowadzonych tu badań terenowych. Pełnią one rolę bazy źródłowej, w oparciu o którą powstała zasadnicza część pracy. Pierwszy aneks zawiera modlitwy wiernych w momencie zbliżania się śmierci, drugi zawiera teksty wypowiadane podczas celebracji "przejścia" człowieka (umierania). Kolejne aneksy obejmują: teksty domowych nabożeństw (tzw. różańców), pieśni żałobne wykonywane podczas czuwania przy zmarłym (tzw. pustej nocy), repertuar obrzędowy, relacje informatorów oraz teksty nagrobne. Aneks ósmy zawiera kwestionariusz badań terenowych. Monografię uzupełniają dwie mapy ukazujące obszar i miejscowości, w których przeprowadzone zostały badania terenowe oraz 66 fotografii przedstawiających niektóre obrzędy oraz dzieła sztuki kościelnej i nagrobkowej związane z wierzeniami dotyczącymi śmierci i rytuałami pogrzebowymi. Wstęp do monografii wprowadza czytelnika w problematykę śmierci i towarzyszących jej obrzędów oraz wierzeń, zawiera wykaz literatury i dotychczasowy stan badań regionu Kaszub (Pomorza Nadwiślańskiego), prezentuje metody badań terenowych oraz sposoby interpretacji i syntezy zebranych materiałów źródłowych. W rozdziale pierwszym zatytułowanym: "Antropologiczne i teologiczne podstawy ludowej koncepcji rzeczy ostatecznych" autor podejmuje zagadnienia ludowej tanatologii - wierzeń dotyczących śmierci i tego, co następuje po niej. Dla Kaszubów śmierć jest czymś zwyczajnym, należy przyjąć ją z godnością i spokojem, gdyż jest nieuniknionym wyrokiem Opatrzności. Jest też przejściem do "drugiego", wiecznego życia. Śmierć jest postrzegana jako ostateczny wymiar sprawiedliwości, wszyscy wobec niej stają się równi. Kaszubi rozróżniają śmierć dobrą i złą. Dobra śmierć jest poprzedzona religijnym przygotowaniem do przejścia na "drugi świat", dobra śmierć dokonuje się w domu w obecności rodziny i znajomych, w klimacie modlitwy i życzliwości. Zła śmierć spotyka człowieka, który umiera nagle lub w młodym wieku ijest do niej nieprzygotowany. Kaszubi uważają, że człowiek jest bytem duchowo-cielesnym. W chwili śmierci następuje rozdział duchowego i cielesnego wymiaru człowieka. Ciało jest obiektem grzechu i przemijania, dusza zaś w chwili zgonu opuszcza ciało i udaje się na sąd Boży. Dusze majązdolność kontaktowania się z żywymi. U Kaszubów występuje dość powszechnie zjawisko "widzeń" dusz zmarłych oraz zjawisk demonicznych. Obrzędowość pogrzebową Kaszubów determinuje wiara w "rzeczy ostateczne", takie jak: sąd, czyściec, niebo, piekło. Czyściec i piekło zobowiązują do godziwego ziemskiego życia i modlitwy za zmarłych. Rozdział drugi: "Kaszubska ars moriendi" (sztuka umierania) ukazuje kosmiczny wymiar śmierci. W chwili śmierci zmarłemu towarzyszą nie tylko najbliżsi oraz siły natury, ale również zwierzęta dzikie i domowe, oznajmiające wcześniej rychłą śmierć. "Umieranie na Kaszubach jest działaniem religijnym, wpisanym w kontekst wiary w Boga i życie wieczne" (ks. J. Perszon). "Sztuka dobrego umierania" wskazuje wszystkim, jak dążyć do zbawienia i zawsze być gotowym na śmierć. �296 Zasadniczą część monografii Perszona stanowi rozdział trzeci: "Wierzenia i obrzędy pogrzebowe", w którym autor ukazuje bogactwo zabiegów związanych z przygotowaniem zmarłego do pochówku oraz okresem popogrzebowym - żałoby. Wszystkie zaprezentowane tu przez autora wierzenia i obrzędy pogrzebowe zdominowane są przez religijną troskę o życie wieczne. 1. Perszon wskazuje, że najważniejszym momentem kulminacyjnym w rodzinnej liturgii żałobnej jest czuwanie przy zmarłym dzień przed pogrzebem, tzw. pusta noc. Ważnym rytuałem są też pośmiertne zabiegi dotyczące ciała zmarłego, m.in. ablucja, ubieranie, wyposażenie w rekwizyty religijne. Czynnościom tym towarzyszą zakazy dotyczące domu żałoby: zasłanianie okien, unikanie hałasów, zakaz prac polowych, atmosfera powagi. Obrzędom pogrzebowym towarzyszą zwyczaje, m.in. wywracanie ław, na których stała trumna, zganianie bydła z pastwisk, ostatnie pożegnanie przy kapliczce czy krzyżu przydrożnym. Więź ze zmarłym kontynuowana jest przez odwiedzanie grobu i troskę o jego duszę w modlitwach. Bogactwo zabiegów rytualnych i obrzędowych związanych ze śmiercią i pogrzebem integruje lokalną społeczność i jest wyrazem ciągle silnych na wsi więzi wspólnotowych. W czwartym rozdziale: "Elementy zaduszkowe. w roku obrzędowym" autor przedstawił pierwiastki zaduszkowe w ciągu całego roku liturgiczno-obrzędowego. Treści ich odnoszą się do szeroko pojętego sensu życia i śmierci. Najbardziej widoczne są one w okresie l listopada - w dzień Wszystkich Swiętych i w pobożności zaduszkowej. Rozdział piąty: "Pobożność pogrzebowa i zaduszkowa w procesie przemian" jest refleksją naukową autora i próbą odpowiedzi, na ile współczesne przemiany w sferze ekonomicznej i światopoglądowej wpłynęły na przeobrażenia lub zanik tradycyjnych obrzędów, zwyczajów i wierzeń związanych ze śmiercią i w ogóle religijnością ludową? Autor wskazuje, iż do 1939 roku układ kulturowy w wiejskiej społeczności kaszubskiej wykazywał pewną stabilność zachowania tradycji i religijności ludowej. Duże zmiany nastąpiły po 1945 roku i ewoluują w kierunku nowych wierzeń i postaw. Przekształceniom ulega sfera wierzeniowa i obrzędowa związana ze śmiercią i pogrzebem. Sfera obrzędowa wykazuje większą dynamikę przemian. Kryzys objął głównie wierzenia zaduszkowe związane z okresem wielkopostnym oraz z pozostałymi okresami roku liturgicznego. Końcową konstatacją autora jest wniosek, iż u podstaw przemian kultury ludowej w aspekcie wierzeń i zwyczajów związanych ze śmiercią leżą: urbanizacja i upowszechnienie się miejskiego stylu życia na wsi, rewolucja techniczna, powszechna edukacja, wzrost poziomu życia oraz "medykalizacja choroby" i umierania, czyli tzw. śmierć szpitalna w samotności, bez udziału najbliższych. Monografia ks. Jana Perszona jest pierwszym, tak wnikliwym, krytycznym i twórczym opracowaniem problemu śmierci oraz towarzyszących jej zwyczajów i wierzeń ludowych. Autor osiągnął w pełni zakładane tu cele badawcze, wykonał tytaniczną pracę, zbierając materiały źródłowe oraz wywiady terenowe (ponad 500 respondentów) według opracowanego kwestionariusza i za pomocą ankiet. Materiał źródłowy stanowią też zamieszczone na końcu książki fotografie. Praca zawiera obszerną bibliografię polską i zagraniczną dotyczącą głównej tematyki monografii oraz rozbudowane przypisy potwierdzające wywody i wnioski autora. Choć książka J. Perszona stanowi formę rozprawy naukowej, napisana jest przystępnym, przejrzystym językiem. Każdy rozdział, jak również i cała praca, zawiera zwięzłe podsumowania, dające kompleksowy obraz przedstawionego tu problemu, stanowi cenną refleksję naukową. Znamienny jest również tytuł pracy: Na brzegu życia i śmierci w metaforyczny sposób sugerujący czytelnikowi nieuchronność ludzkiej egzystencji oraz dający w sugestywny sposób odpowiedź na poszukiwanie sensu ziemskiego życia. Jedynym mankamentem opracowania jest brak indeksu rzeczowego. �297 Oryginalna, wnikliwa i ciekawa monografia ks. J. Perszona, ukazująca sens życia i umierania z perspektywy ludowej religijności ludu kaszubskiego, stanowi dla badacza tej problematyki wzorzec postępowania naukowego i sposób interpretacji w odniesieniu do innych regionów Polski. Dla czytelnika jest inspiracją do refleksji nad odwiecznym pytaniem o sens ludzkiej egzystencji. W obliczu zaś gwałtownych przeobrażeń społeczno-ekonomicznych i światopoglądowych oraz zaniku "tradycyjnego modelu dobrej śmierci" jest próbą i przykładem ratowania naszego dziedzictwa kulturowego związanego z wierzeniami i obrzędowością ludową, w szeroko pojętej sferze duchowej oraz materialnej. Krystyna Kiereta Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. V. Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, red. J. Bohdanowicz, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1999, ss. 226, ryc., mapy. Próby całościowego opracowania zagadnień związanych ze śmiercią, jej obrzędowością, zwyczajami i wierzeniami podjęli się również pracownicy PAN z Instytutu Archeologii i Etnologii. Plonem tych dociekań jest tom Polskiego Atlasu Etnograficznego ukazujący mapy zwyczajów, obrzędów i wierzeń pogrzebowych na obszarze Polski, pod redakcją zmarłego przed kilku laty wybitnego etnologa Janusza Bohdanowieza. Uzupełnienia i analizy map dostarczają omówione tu Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego. Tom V komentarzy obejmuje krótki wstęp Janusza Bohdanowicza oraz interpretacje map PAE dotyczące: Zapowiedzi śmierci (zeszyt VII, mapy 396-400) Barbary Jankowskiej; Zabiegów magicznych wykonywanych w celu skrócenia agonii (z. VII, m. 457) Janusza Bohdanowicza; Sposobów zawiadamiania wsi o śmiercijednego zjej mieszkańców (z. VII, m. 417); Ubioru zmarłego na przełomie XIX/XX wieku (z. VIII, m. 458-459) autorstwa Barbary Jankowskiej, Wyposażenia zmarłych (z. VII, m. 405-409); Zwyczajów związanych z wyprowadzeniem zwłok na cmentarz (z. VII, m. 404, 411-416) Janusza Bohdanowicza oraz komentarze do map ilustrujących: Zwyczaje i wierzenia związane z Dniem Zadusznym (z. VII, m. 418-420) i Reliktowe zwyczaje przyjmowania i zapraszania dusz w wigilię Bożego Narodzenia (z. VII, m. 424) również Barbary Jankowskiej oraz Wybrane zagadnienia dotyczące progu w magii (z. VII, m. 428-430) Mirosława Marczyka. Tom zawiera także streszczenia w języku angielskim po każdym komentarzu do map, bogaty wykaz literatury, spis map w tomie oraz w zeszytach VII i VIII PAE, spis ilustracji i miejscowości, w których przeprowadzono badania oraz wykaz stosowanych skrótów. Cennym walorem opracowania są indeksy nazwisk oraz nazw geograficznych. Komentarze zawarte w omawianym tomie wieńczą długoletni dorobek badań zespołu pracowników Pracowni PAE w oparciu o kwestionariusz badań opracowany w 1969 roku przez redaktora Atlasu Józefa Gajka. Choć odnoszą się do niewielkich obszarów czy też wybranych miejscowości, obejmują całe terytorium Polski, określając zasięg występowania poszczególnych zjawisk dotyczących obrzędów, wierzeń i zwyczajów związanych ze śmiercią i pogrzebem. W komentarzu Zapowiedzi śmierci B. Jankowska przedstawia zwiastuny śmierci, w których szczególną rolę odgrywają zwierzęta. Powszechnym znakiem wróżącym nadejście śmierci jest wycie psa, w mniejszym stopniu zachowanie się konia. Sygnałem znamionującym śmierć jest też ryjący kret w obrębie gospodarstwa, głównie na obszarze �298 Polski zachodniej i południowej oraz piejąca kura w rejonach środkowej i północnej Polski. Do tradycyjnych i powszechnie występujących zwiastunów śmierci należy sowa. Zbliżającą się śmierć wróżą również: kruk, sroka, kawka i kukułka. Zapowiedź zbliżającej się śmierci wróżył też brak cienia danej osoby w wigilię Bożego Narodzenia. W rozdziale Zabiegi magiczne wykonywane w celu skrócenia agonii Janusz Bohdanowicz prezentuje czynności magiczne umożliwiające skrócenie agonii umierającemu. Należą do nich powszechnie występujące zabiegi zapalania przy konającym gromnicy, kropienie wodą święconą lub okadzanie. W niektórych miejscowościach Polski występują też zabiegi otwierania drzwi i okien, układanie konającego na słomie oraz robienie otworu w powale lub dachu. W komentarzu Sposoby zawiadamiania o śmierci zmarłego Barbara Jankowska stwierdza, że w społeczności wiejskiej do zwyczajów praktykowanych powszechnie należało zawiadamianie o śmierci jednego z mieszkańców. W wielu rejonach Polski można wyróżnić następujące praktyki zawiadamiania mieszkańców o śmierci zmarłego: wystawianie chorągwi przed dom, wyrzucanie wiórów z trumny, wywieszanie obrazów świętych lub krzyża na ścianie domu, podawanie od domu do domu krzyżyka z kartką "kto umarł i o jakiej porze", rozrzucanie gałązek świerka, zasłanianie okien czarnym suknem. Charakterystycznym zwyczajem zawiadamiania o śmierci zmarłego na Orawie, Górnym Śląsku oraz Pomorzu jest również dzwonienie w kościele, zaś na Kaszubach obnoszenie laski przez jedną osobę, która chodząc od domu do domu, pukała w drzwi lub okno. W komentarzu Ubiór zmarłego na przełomie XIX/XX wieku dowiadujemy się, że do tradycyjnych czynności należało ubieranie zmarłego. Tradycyjny ubiór, w którym chowano zmarłego na wsi, składał się z nakrycia głowy, długiej białej "koszuli śmiertelnej" wkładanej przez głowę lub jak "fartuch lekarski". Na Rzeszowszczyźnie charakterystyczną formą "koszuli śmiertelnej" była "płótnianka" lub długi płaszcz lniany. Zmarłe dzieci chowano w długich płóciennych koszulach zwanych "zgiełką". Zanik tradycyjnego ubioru zmarłych rozpoczął się na przełomie XIX i XX wieku, dotyczył głównie Górnego Śląska. Zamożniejsi mieszkańcy zaczęli grzebać zmarłych w stroju świątecznym. Powszechnym zwyczajem było również wkładanie do trumny zmarłego igły z nitką, kitla, skrawków materiału. Obowiązywały również zakazy chowania zmarłego w dziurawej odzieży, płaczu przy szyciu koszuli oraz zakaz szycia koszuli przez ciężarną, "bo mogłaby urodzić martwe dziecko". Zgodnie z tradycją, nieboszczyk powinien przebywać w domu w trumnie około trzech dni. Każdy z dorosłych mieszkańców wsi zobowiązany był odwiedzić zmarłego. Czuwanie przy zmarłym w Wielkopolsce i na Śląsku ogranicza się do krótkiej modlitwy, na Pomorzu trwa całą noc (tzw. pustą noc) przed pogrzebem, a na niektórych obszarach Polski wszystkie noce lub wieczory od chwili śmierci. Ważnym zjawiskiem kulturowym związanym z wiarą w życie pozagrobowe jest obdarowanie zmarłego różnymi przedmiotami wkładanymi do trumny. Traktowane jest to najczęściej jako okup lub zabezpieczenie przed powrotem duszy zmarłego na ziemię. W czasach współczesnych zwyczaj ten ograniczony został do umieszczenia w trumnie przedmiotów mających dla zmarłego szczególną wartość. Na Podhalu i Małopolsce rozpowszechniany był też zwyczaj wkładania do trumny święconych ziół. Powszechnym w Polsce zwyczajem jest umieszczanie w trumnie przedmiotów kultowych, aby zmarły mógł kontynuować życie religijne. Wiele czynności i praktyk, głównie o charakterze magicznym i obrzędowym, towarzyszyło wyprowadzeniu zwłok na cmentarz. Janusz Bohdanowicz wymienia szereg praktyk magicznych związanych z wyniesieniem zmarłego z domu. Dość powszechne było zatrzymywanie zegarów, zasłanianie luster, by zmarły nie "pociągnął kogoś za sobą", �299 obowiązek powiadamiania inwentarza żywego o śmierci, jak również kropienie zwłok wodą święconą w celu zabezpieczenia duszy przed złymi mocami. Przy wynoszeniu trumny charakterystycznym zabiegiem symbolizującym pożegnanie zmarłego z domem jest trzykrotne stuknięcie trumną o próg, dotyczy to głównie obszarów Polski południowo-wschodniej. Pożegnanie zmarłego następuje też na granicy wsi przez zatrzymanie się całego konduktu żałobnego przy kapliczkach lub krzyżach przydrożnych. Jednym z elementów tradycyjnego obrzędu pogrzebowego jest poczęstunek urządzany przez rodzinę zmarłego dla osób uczestniczących w pogrzebie, określany najczęściej stypą, gościną czy "przepijaniem skórki". Genezy tego obrzędu można dopatrywać się w dążeniu do zapewnienia osobom pozostałym przy życiu dobrej kondycji i zabezpieczenia przed zgubnym wpływem śmierci. Istotą stypy jest przekonanie, że dusza zmarłego potrzebuje pokarmów. Stypę urządza się po pogrzebie (kiedyś przed pogrzebem lub na grobie). W całej Polsce, z wyjątkiem Warmii i Mazur, rozpowszechniony jest zwyczaj wręczania duchownym pieniędzy z prośbą o modlitwę, tzw. wypominki, a na Śląsku ,,zalecki". W kolejnym komentarzu Zwyczaje i wierzenia związane z Dniem Zadusznym, Barbara Jankowska ukazała wierzenia i zwyczaje związane z wiarą w przychodzenie dusz w Dzień Zaduszny. Istnieje dość powszechne przekonanie wśród ludzi, że dusze zmarłych przychodzą w Dzień Zaduszny i Wszystkich Świętych do swoich domów, odwiedzając bliskich. Należy więc im pozostawić pożywienie oraz wodę i przedmioty kultowe, m.in. wodę święconą i modlitewnik. Do przeszłości należy już zwyczaj obdarowywania w Dniu Zadusznym ubogich oraz "dziadów" na cmentarzu lub przed kościołem. W rozdziale dotyczącym Reliktowych zwyczajów przyjmowania i zapraszania dusz w wigilię Bożego Narodzenia Barbara Jankowska ukazuje, w jakim stopniu współcześnie zachował się zwyczaj przyjmowania i zapraszania dusz w wigilię Bożego Narodzenia. Wiara w kontakt zmarłych z bliskimi osobami uczestniczącymi w wieczerzy wigilijnej była powszechna i wiąże się do dziś ze zwyczajem odmawiania modlitwy za dusze zmarłych członków rodziny przed rozpoczęciem wieczerzy wigilijnej. Powszechny jest też zwyczaj zostawiania pustego miejsca oraz nakrycia dla duszy zmarłego bądź też resztek jedzenia do następnego dnia. Ostatni, krótki rozdział książki Mirosław Marczyk poświęca Wybranym zagadnieniom dotyczącym progu w magii. Próg w domu stanowi fragment granicy pomiędzy dwoma rodzajami przestrzeni znanej i obcej. Zabiegami magicznymi chroniącymi tę granicę przed istotami demonicznymi były zioła, czosnek, nóż, tasak, siekiera. Podkowę przybijano do progu, drzwi lub futryny oraz zakopywano pod próg. Pod progiem zakopywano też miotły, aby zwierzęta nie chorowały. Magia związana z progiem ściągała na mieszkańców również nieszczęścia, w co wierzono na całym obszarze Polski. Z progiem wiązał się też zakaz wykonywania pewnych czynności, np. rąbania drewna. Rozpowszechnionym wierzeniem było przekonanie o zamieszkaniu pod progiem pokutujących dusz zmarłych przodków. Przedstawione w omawianej pracy zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe występują dość powszechnie na całym obszarze Polski. Większość elementów kultury ludowej sprzed drugiej wojny światowej, choć w stanie rozproszonym, zachowała się w wielu regionach Polski, między innymi na Kaszubach. Wiele też zwyczajów i obrzędów oraz wierzeń pogrzebowych zanikło lub uległo daleko idącym przeobrażeniom w związku z urbanizacją i upowszechnieniem się na wsi miejskiego stylu życia. Komentarze opracowania są cennym wkładem do badań zwyczajów, obrzędów i wierzeń pogrzebowych. Stanowią też inspirację do kolejnych opracowań monograficznych poszczególnych regionów Polski w tym zakresie. Krystyna Kiereta �300 Zdzisław K u p i s i ń s k i, Wielki post i Wielkanoc w regionie opoczyńskim, Verbinum, Warszawa 2000, ss. 256, fot. 24. Szczególne miejsce w ciągu całego roku liturgicznego zajmuje Wielki post i Wielkanoc. Okres ten rozpoczyna Środa Popielcowa, a wieńczy Niedziela Wielkanocna - najradośniejsze święto zmartwychwstania Chrystusa. Jest czasem pokuty i przemiany człowieka oraz jego refleksji nad własnym życiem. Okres ten charakteryzuje się bogactwem obrzędów, zwyczajów i wierzeń ludowych, specyficznych dla poszczególnych regionów Polski. Literatura związana z obrzędami, zwyczajami i wierzeniami roku liturgicznego jest dość bogata i dotyczy różnych regionów Polski. Istnieje niedosyt opracowań monograficznych wybranych okresów roku liturgicznego obejmujących zróżnicowane etnicznie regiony Polski. Wychodząc naprzeciw tym oczekiwaniom, nakładem wydawnictwa Verbinum ukazała się książka Zdzisława Kupisińskiego, Wielki post i Wielkanoc w regionie opoczyńskim. Jest ona kolejnym opracowaniem cyklu obrzędowości dorocznej tego autora, po Adwencie i Bożym Narodzeniu, które ukazało się w 1997 roku. Stanowi, jak sam autor podkreśla, studium religijności ludowej, pomijanej często w etnologicznych opracowaniach. Przedmiotem monografii Zdzisława Kupisińskiego są zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z Wielkim postem oraz Wielkanocą w regionie opoczyńskim, położonym w jednym z najciekawszych obszarów etnograficznych Polski - w zakolu rzeki Pilicy. Monografia zawiera wstęp, dwa zasadnicze rozdziały dotyczące obrzędowości, zwyczajów i wierzeń w okresie Wielkiego postu i Wielkanocy, podsumowanie, wykaz skrótów oraz bogatą bibliografię. Integralną częścią opracowania są aneksy i kwestionariusz badań terenowych oraz fotografie. Wstęp zawiera rozważania autora na temat religijności ludowej rozumianej jako sposób interpretacji wiary za pomocą znaków i symboli znajdujących się w określonej przestrzeni kulturowej. Religijność ludowa związanajest z życiem codziennym ludu, z sakralizacją przestrzeni wiejskiej. Cechuje ją rytualizm i obrazowość. Monografia Zdzisława Kupisińskiego powstała głównie w oparciu o etnograficzne badania terenowe obejmujące 45 miejscowości regionu opoczyńskiego (około 200 respondentów), jak również wcześniej powstałe opracowania o obrzędowości dorocznej w Opoczyńskiem. W rozdziale pierwszym autor prezentuje bogactwo zwyczajów, obrzędów i wierzeń związanych z Wielkim postem. Religijna atmosfera Wielkiego postu kształtowała duchowe i materialne życie mieszkańców wsi. W tym czasie wierni brali liczny udział w nabożeństwach drogi krzyżowej i gorzkich żalach. Decydowali się na umartwienia, post i jałmużnę, rezygnując z zabaw oraz wszelkich rozrywek. Dziś obserwuje się złagodzenie lub zanik fonn pokutnych w tym okresie. Mieszkańcy Opoczyńskiego czas postu łączą z uczestnictwem w nabożeństwach i rekolekcjach parafialnych. Okres poprzedzający Wielkanoc przeznaczony był na przygotowania do świąt. Mieszkańcy na wsiach opoczyńskich poświęcali go na prace rękodzielnicze, np. haftowanie chusteczek, malowanie "kraszanek" oraz wystrój izb. "Śródpoście" rozpoczynało drugą połowę Wielkiego postu. Atmosfera tego dnia miała charakter rozrywkowy. Panował powszechny zwyczaj malowania "kozoków" (postaci mężczyzny z rozłożonymi rękami) przez chłopców na domach dziewczyn, z którymi wiązano matrymonialne zamiary. Powszechne w "śródpościu" było topienie Marzanny na pożegnanie zimy. Zwyczaj ten praktykowany jest po dziś dzień w Opoczyńskiem. Z obrzędowością "śródpościa" związany był zwyczaj tłuczenia garnków i wypędzania żura, kultywowany jeszcze w okresie międzywojennym. Niedziela Palmowa rozpoczynała Wielki Tydzień i związana była ze święceniem palm wykonanych z gałązek kwitnącej wierzby. Poświęcona palma służyła w magicznych prak- �301 tykach agrarnych. Wkładano ją na polu w zboża, aby zapewnić obfite plony. Palmie przypisywano też sakralne właściwości. Miała chronić dom przed złem i chorobą. Żywotność tego obrzędu zachowała się w regionie po dziś dzień. Triduum sacrum rozpoczyna przygotowanie do Niedzieli Wielkanocnej. Najważniejszy w nim jest Wielki Piątek. W ten szczególny dzień obowiązywała surowa asceza i dyscyplina wśród wiernych. Przed wschodem słońca mieszkańcy obmywali się wodą ze strumyka i uczestniczyli w adoracji Najświętszego Sakramentu. W Wielką Sobotę święcono ogień, wodę i pokarmy. Woda miała zapewnić dobre urodzaje i zdrowie, ogień miał rozświetlać ciemność. Treścią drugiego rozdziału monografii są zwyczaje wiosenne, łączące się ściśle z okresem wielkanocnym. Niedzielę Wielkanocną rozpoczynała procesja i msza rezurekcyjna, mająca bardzo uroczysty i podniosły charakter. Po przyjściu z rezurekcji spożywano śniadanie wielkanocne, które rozpoczynało się od dzielenia jajkiem i składania życzeń. Szczególne miejsce w okresie Wielkanocy zajmowała "święconka", a w niej jajko - symbol odradzającego się życia oraz "baranek" symbolizujący Chrystusa. W Poniedziałek Wielkanocny w Opoczyńskiem powszechny był zwyczaj polewania wodą, "śmigus-dyngus", zwany też lanym poniedziałkiem. Polewanie wodą miało moc uzdrawiającą i oczyszczającą. Wraz z grupą dyngusiarzy chodziła też po wsi grupa młodzieńców z kogutem lub z "goikiem-moikiem" albo pasyjką - krzyżem zwieńczonym zielonym wiankiem. Zwyczaj obchodzenia po wsi przez grupy dyngusiarzy przetrwał jeszcze w okresie międzywojennym. Do dziś zachował się tylko zwyczaj oblewania wodą. Charakterystyczne w obrzędowości ludowej okresu wiosennego były też w Opoczyńskiem zwyczaje matrymonialne: wspomniany już zwyczaj malowania "kozoków", obdarowanie kraszankami dyngusiarzy, polewanie dziewczyn wodą, puszczanie wianków na wodę w noc świętojańską. Na szczególną uwagę w obrzędowości wiosennej zasługują też zwyczaje agrarne: święcenie ziarna, koni, pługa przed wiosennym siewem, wkładanie do zbóż palmy, procesje wokół pól w "dniach krzyżowych". Zaprezentowane w monografii Z. Kupisińskiego bogactwo dawnych zwyczajów, obrzędów i wierzeń w regionie opoczyńskim świadczy o dość silnej tradycji i religijności ludowej na tym obszarze. Z powodu dynamicznych przemian społeczno--kulturowych i urbanizacji większość tych pięknych zwyczajów, obrzędów i wierzeń uległo daleko idącym przeobrażeniom, inne oparły się próbie czasu. Relikty dawnej kultury ludowej o charakterze chrześcijańskim i magicznym przetrwały w regionie opoczyńskim po dziś dzień. Do ich przetrwania, jak słusznie zauważa autor, przyczynił się w znacznym stopniu Kościół. Całość monografii Zdzisława Kupisińskiego zamyka dziewięć aneksów zawierających kolejno: pieśni o tematyce pasyjnej, teksty wielkanocne, repertuar dyngusiarzy, pieśni żałobne i pogrzebowe, teksty sobótkowe i okolicznościowe, mapy miejscowości, w których przeprowadzone były badania terenowe, kwestionariusz badań oraz fotografie ukazujące dzieła rękodzielnicze artystów ludowych z regionu opoczyńskiego. Praca Zdzisława Kupisińskiego, Wielki post i Wielkanoc w regionie opoczyńskim, jest syntetycznym "obrazem etnologicznym" tego obszaru pod względem obrzędów, zwyczajów i wierzeń w okresie Wielkiego Postu i Wielkanocy. Autorowi udało się zebrać ogromny materiał źródłowy. Swoje wyniki badań ukazał w szerokim kontekście praktyk i wierzeń chrześcijańskich, przedstawiając wzajemne przenikanie się zjawisk życia codziennego z elementami religijnymi, określanymi jako religijność ludowa. Pomijając "drobne" mankamenty opracowania, np. brak indeksu rzeczowego i graficznej prezentacji analizowanych zjawisk, monografia Zdzisława Kupisińskiego może być wzorem dla podobnych opracowań wybranych okresów roku liturgicznego innych regionów Polski. Krystyna Kiereta �302 Frank S t a ff, The Valentine and Its Origins. Fredrick A. Praeger Publishers, London 1960. Pojawienie się w naszym krąju w latach dziewięćdziesiątych XX wieku walentynek zagęściło polski kalendarz świąt, zwłaszcza tych obchodzonych przez młodzież szkolną. Śledząc przebieg świąt obecnych w polskich szkołach, trzeba zacząć właśnie od 14 lutego, następnie mamy 8 marca, 10 marca (dzień mężczyzny) lub 4 kwietnia (dzień chłopaka), 21 marca - dzień wagarowicza, w listopadzie - być może Halloween, 6 grudnia - mikołajki. Pojawienie się walentynek w polskim kalendarzu skłania do refleksji, dlaczego tak łatwo zwyczaj ten zdołał się u nas zadomowić, a Polacy zaakceptowali go bez większych oporów. Z roku na rok z większą intensywnością daje się zaobserwować jego obecność. Nieznany do tej pory zwyczaj skłania również do postawienia pytań o jego genezę. Odpowiedzi dostarcza książka Franka Staffa, Walentynki i ich pochodzenie. Autor śledzi w niej początki obchodów tego święta. Praca składa się z 8 rozdziałów i 7 załączników. W kolejnych częściach odsłania przed czytelnikiem tajniki genezy obchodzenia dnia św. Walentego w Anglii i przemiany tego zwyczaju. W rozdziale pierwszym, ,,Pochodzenie walentynek", autor stara się wyjaśnić, dlaczego data śmierci św. Walentego powiązana jest ze świętem zakochanych. Wątek św. Walentego jako patrona osób chorych na padaczkę jest jasny - Walenty sam miewał ataki epilepsji, dlatego po śmierci wierzono, że będzie się opiekował chorymi na tę chorobę. Taki wizerunek świętego jest obecny również w polskiej kulturze ludowej. Jednak w kulturze anglosaskiej święty stał się bardziej znany jako patron zakochanych. Według legendy, cesarz Klaudiusz Got wydał rozporządzenie zabraniające zawierania małżeństw, gdyż żonaci mężczyźni chętniej pozostawali w domach. Pragnieniem cesarza było natomiast posiadanie licznej armii, która walczyłaby za Rzym. Walenty zignorował ten zakaz i udzielał ślubów młodym, zakochanym parom. Potajemne udzielanie sakramentu małżeństwa zostało odkryte, a Walenty wtrącony do więzienia i potem stracony. Według Franka Staffa, początków zwyczajów związanych z obchodami dnia św. Walentego można też doszukiwać się w wiosennym święcie starożytnych Rzymian, zwanym Luperkaliami, obchodzonym 15 lutego. Pojawiło się ono na Wyspach Brytyjskich po ich podbiciu przez Rzymian, którzy wprowadzali na terenach podbitych swoje święta i zwyczaje. W latach późniejszych pierwsi ojcowie Kościoła starali się zastępować święta pogańskie - chrześcijańskimi. W ten sposób św. Walenty, który został zamęczony w przeddzień Luperkalii - 14 lutego, mógł utrwalić pamięć święta na cześć wiosny, kiedy to ptaki zaczynały łączyć się w pary, a "myśli młodych mężczyzn zwracały się ku miłości", W rozdziale drugim, "Pojawienie się walentynek", autor wyjaśnia, że wiązanie zwyczaju walentynkowego z czasami rzymskimi było bardzo powszechne w epoce wiktoriańskiej, kiedy to napisano wiele artykułów na temat omawianego zwyczaju. W Wielkiej Brytanii najpierw istniało przekonanie, że pierwsza napotkana 14 lutego osoba płci przeciwnej powinna zostać walentynką osoby, która ją spotkała. Później losowano swoją walentynkę z grona przyjaciół i znajomych. W rozdziale trzecim znajduje się opis XVIII-wiecznego rozkwitu zwyczajów walentynkowych. Po roku 1780 ukazywały się już drukowane kartki, na których umieszczano amorki jako motyw główny. Pojawiły się także kartki dla przyjaciół, które bardzo przypominały walentynki. Popularnym wzorem na kartkach walentynkowych był tzw. Węzeł Prawdziwej Miłości, w który wpisywano miłosne wyznania. Rozdział czwarty, "Elegancja okresu regencji" - roztrząsa problem pojawienia się po roku 1840 walentynek "niegrzecznych" i wulgarnych, co doprowadzało do licznych �303 protestów i odmów uiszczania opłat pocztowych przez ludzi, do których je przysłano. Niemniej jednak na walentynki miłe czekano z niecierpliwością, a ominięcie domu przez listonosza było odczuwane jako nieprzyjemne. Rozdział piąty, "Złota Era", wprowadza czytelnika w tajniki ornamentów na wzorach walentynkowych, opowiada też o sławnych wytwórcach kartek. W XIX wieku wydawano już spore ilości kartek walentynkowych o charakterze zabawnym, a także obraźliwym. Kartki "niegrzeczne" wynikały z typowo brytyjskiego charakteru powiązanego ze specyficznym poczuciem humoru. Rozdział szósty opowiada o angielskim producencie i kolekcjonerze kartek walentynkowych - Johnatanie Kingu, któremu udało się zgromadzić piętnastotomową kolekcję kartek wysyłanych 14 lutego. W rozdziale siódmym Frank Staff podejmuje temat wpływu wojny secesyjnej (1861-1865) w Ameryce na motywy kartek, w których zaczęły dominować w tym okresie wzory patriotyczne. W rozdziale ostatnim, autor opisuje zmierzch zwyczajów walentynkowych w Anglii przed i tuż po I wojnie światowej, spowodowany nieprzychylnymi na ich temat artykułami w prasie. Zaniepokojeni producenci kart postanowili interweniować i zwalczać kartki wulgarne, a także propagować ideę, że jest to zwyczaj typowo angielski. Interwencja zakończyła się pomyślnie i po II wojnie światowej obchody zostały wznowione. Czytając książkę Franka Staffa, można prześledzić zmiany w sposobie obchodzenia dnia św. Walentego, rozwijanie się motywów na kartkach, rozkwit, upadek i kolejne odrodzenie się zwyczaju, a także wybrać najbliższą swoim przekonaniom wersję powstania tego święta. Książka jest dobrym źródłem do poszukiwań dalszych tropów związanych z obchodami dnia 14 lutego. Anna Torobińska - ODIE PTL Narodnoje isskustwo sachalinskich ajnow / Sakhalin Ainu Folk Craft, ed. Władisław M. Latiszew, Koichi Inoue, Hokkaido Publication Planning Center, Sapporo 2002, ss. 170. Szerokie i stale rosnące zainteresowanie kulturą Ajnosów związane jest ze znaczeniem jej znajomości dla wyjaśnienia podstawowych problemówetnogenetycznych i lingwistycznych wschodniej Azji. Ma swoje uzasadnienie także w tragicznych losach ludu poddanego kolonizacji i eksterminacji przez dwie potęgi imperialne: Rosję i Japonię. Wyjaśnić je można zatem, ze strony uczonych tych państw, chęcią zadośćuczynienia wyrządzonym w przeszłości krzywdom, a także dostarczenia Ajnosom, żyjącym w skupiskach obecnie już tylko na Hokkaido, wiedzy o tradycyjnej kulturze ich przodków, szeroko wykorzystywanej w etnicznej edukacji i innych wysiłkach zmierzających do rewitalizacji utraconej kultury. Jednym z działań podjętych przez badaczy kultury Ajnosów jest odszukanie, rejestracja i opracowanie wszelkich materiałów dokumentujących tę kulturę z czasów jej funkcjonowania do początków XX wieku jako odrębnej kultury etnicznej. Ogromnej wagi w tej sytuacji nabrały prace Bronisława Piłsudskiego zarówno w zakresie opisu życia Ajnosów, jak i zapisów języka i folkloru oraz gromadzenia obiektów materialnych z ich kultury. B. Piłsudski jawi się obecnie, na skutek swojej działalności naukowej, ale także dzięki osobowości i kolejom życia, które związały go z Ajnosami, jako najbardziej zasłużony badacz Ajnosów, a jednocześnie człowiek dobrze ich rozumiejący i przedstawiający ich potrzeby. Utworzony został Międzynarodowy Komitet dla Przywrócenia �304 i Oceny Pracy Bronisława Piłsudskiego (International Committee for the Restoration and Assessment of Bronisław Piłsudski's Work). Zwoływane są międzynarodowe kongresy poświęcone pracom naukowym i życiu B. Piłsudskiego (pierwszy w Sapporo w Japonii, w roku 1985; drugi w Jużno-Sachalińsku w Federacji Rosyjskiej, w roku 1991; trzeci w Krakowie i Zakopanem w roku 1999 - materiały z tego spotkania w: Bronislaw Piłsudski and Futabatei - an Excellent Charter in the History of Polish-Japanese Relations, red. A.F. Majewicz i T. Wicherkiewicz, Linguistic and Oriental Studies from Poznań, Monograph Supplement 7, Poznań 2001, ss. 470). W Jużno-Sachalińsku w roku 1997 założono Instytut Dziedzictwa Bronisława Piłsudskiego (Institut nasledija Bronisława Piłsudskogo), publikujący rocznik "Izwiestija Instituta nasledija Bronisława Piłsudskogo" (t. 1.- 1998; t. 2. - 1998; t. 3. - 1999; t. 4. - 2000; t. 5. - 2001). Na Hokkaido przy tamtejszym uniwersytecie działa pod kierunkiem Koichi Inoue zespół badawczy Pilsudskiana de Sapporo, prowadzący od roku 1999 własną serię wydawniczą. Pojawiły się już pierwsze tomy wydawanych przez Alfreda F. Majewicza, Dziel Bronisława Piłsudskiego (The Collected Works of Bronisław Piłsudski), publikowanych w języku angielskim przez międzynarodowe wydawnictwo Mouton de Gruyter; ogłoszono wiele listów od i do Bronisława Piłsudskiego, przygotowano w oparciu o obiekty muzealne zgromadzone przez B. Piłsudskiego wiele wystaw, opracowano katalogi kolekcji muzealnych, których był twórcą (m.in. znakomicie wydane Ainu Collections of Peter the Great Museum of Anthropology and Ethnography, Russian Academy of Sciences. Catalogue, Tokyo 1998, dokumentujący głównie obiekty zebrane przez B. Piłsudskiego, patrz recenzja w "Literaturze Ludowej" 1999, nr 4-5). Omawiany tutaj, nadzwyczaj starannie wydany album, prezentuje obiekty kultury Ajnosów z Sachalinu zebrane w latach 1902-1905 wyłącznie przez B. Piłsudskiego i przechowywane w trzech muzeach Federacji Rosyjskiej: Muzeum Antropologii i Etnografii Piotra Wielkiego Rosyjskiej Akademii Nauk (Kunstkamera) w StoPetersburgu; Państwowym Połączonym Muzeum Przymorskim im. W.K. Arseniewa we Władywostoku oraz w Sachalińskim Obwodowym Muzeum Krajoznawczym w Jużoo-Sachalińsku. Zgromadzone one zostały i pokazane na dwóch wystawach zorganizowanych z okazji 125 rocznicy urodzin B. Piłsudskiego i międzynarodowego sympozjum z nim związanego w Muzeum Sachalińskim w Jużno-Sachalińsku i Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie w latach 1991-1992. Album, podobnie jak wspomniane wyżej Ainu Collections ... , jest wynikiem współpracy uczonych rosyjskich i japońskich, i opublikowany został w trzech językach: rosyjskim, angielskim i japońskim. Znaczenie B. Piłsudskiego jako twórcy kolekcji podkreśla umieszczenie na obwolucie oraz zaraz po karcie tytułowej portretu tego badacza w stroju ajnoskim, pędzla litewskiego malarza Adomasa Varnasa z roku 1912, a także obszerne omówienie jego biografii i prac naukowych w nocie redakcyjnej. W albumie umieszczono 102 obiekty i zespoły obiektów przedstawione na 104 fotografiach, uporządkowane w siedmiu działach: 1. Narzędzia i urządzenia związane z łowiectwem i rybołówstwem oraz innymi zajęciami i ich modele; 2. Narzędzia plecionkarskie i tkackie; 3. Naczynia i przybory związane z pożywieniem; 4. Przybory domowe; 5. Odzież; 6. Zabawki i gry dziecięce oraz 7. Przedmioty kultu. W podziale tym najmniej zadowalające jest oddzielenie grupy Przybory domowe (w języku rosyjskim Priedmiety byta) od Naczyń i przyborów związanych z pożywieniem. Jakość kolorowych fotografii wykonanych pq;ez Walerija Karnauchowa jest znakomita. Doskonale oddają one strukturę materiału, z którego wykonane zostały przedmioty, a przy wytworach z drewna także ślady obróbki i zużycia. Fotografiom towarzyszą nazwy obiektów w językach rosyjskim, angielskim i japońskim, uzupełnione w oddzielnej części albumu - w Opisie przedmiotów, opracowanym przez Olgę Szubinę. Tutaj opis jest szerszy. Obok numeru fotografii zawiera ajnoską nazwę obiektu i jej dosłowny przekład, miejsce przechowywania i nu- �305 mer inwentarzowy kolekcji muzealnej, rozmiary, informację o materiale, szczegółowy opis obiektu i jego funkcji oraz dane o miejscu i czasie, jeśli są znane, w którym przedmiot został odnaleziony w terenie. Charakter obiektów zamieszczonych w albumie sprawia, że rosyjskie isskustwo występujące w tytule należy tłumaczyć raczej jako "kunszt", "umiejętności" a nie sztukę w znaczeniu sztuk plastycznych. Craft - rękodzieło pojawiające się w tytule angielskim lepiej chyba informuje o zawartości albumu. Określenie w tytule książki przedstawionych w niej wytworów jako "Iudowych" (narodnoje, folk) nie jest właściwe w odniesieniu do grupy etnicznej bez rozwarstwienia społecznego powodującego zróżnicowanie kulturowe. Japońskim współredaktorem albumu jest Koichi Inoue, profesor Uniwersytetu Hokkaido, biograf B. Piłsudskiego i wydawca jego listów (m.in. do F. Boasa), przewodniczący zespołu badawczego Pilsudskiana de Sapporo. To dzięki jego zdecydowaniu i dziesięcioletnim staraniom o fundusze możliwe było ukazanie się książki. Wiem więcej, bo poznałem go osobiście, o Władysławie M. Łatiszewie, rosyjskim współredaktorze i pomysłodawcy albumu. Kieruje on Muzeum Sachalińskim w Jużno-Sachalińsku, a jednocześnie jest założycielem i dyrektorem Instytutu Dziedzictwa Bronisława Piłsudskiego w tymże mieście. Zorganizował międzynarodową konferencję poświęconą B. Piłsudskiemu w Jużno-Sachalińsku w roku 1991, pierwszą międzynarodową konferencję na tej zamkniętej dotąd wyspie. Był inicjatorem i jest współredaktorem wymienionych już "Izwiestii Instituta nasledija Bronisława Piłsudskiego", których dotąd ukazało się pięć tomów o łącznej objętości ponad 1100 stron. Napisał wiele artykułów o pracach i życiu B. Piłsudskiego, przygotował i wydał zbiór jego listów do L.J. Szternberga (Bronislaw Pilsudskij. Dorogoj Lew Jakowlewicz. Pisma L.J Sztiernbiergu, 1893-1917, Jużno-Sachalinsk 1996, ss. 336), opracował i opublikował ostatnio, po raz pierwszy wszystkie w jednej pracy, ajnoskie teksty zebrane przez B. Piłsudskiego (B. Piłsudskij, Folklor sachalinskich ajnow. Jużno-Sachalinsk 2002, ss. 62). To on, dzięki swojej działalności organizacyjnej i naukowej, przyczynił się w naj szerszym zakresie w Federacji Rosyjskiej do poznania i spopularyzowania prac naukowych i postaci B. Piłsudskiego w tym kraju. Nie było to łatwe wobec utrwalanej w ZSRR nienawiści wobec nazwiska "Piłsudski" i obowiązującego przez wiele dziesiątków lat zapisu cenzury na to nazwisko. Pomogła jednak zmiana w sposobie myślenia wielu Rosjan po upadku ZSRR w roku 1991, a także determinacja W.M. Łatiszewa. Upowszechnienie wiedzy oB. Piłsudskim sprzyjało jednocześnie przypomnieniu roli innych jeszcze Polaków w badaniach Syberii i Dalekiego Wschodu i utrwaleniu w społeczeństwie rosyjskim, tak przecież niejednorodnym w stosunku do Polaków, ich obrazu, jeśli tylko na to zasługiwali, jako nosicieli cennych wartości osobowościowych, społecznych i naukowych. Album Sakhalin Ainu Folk Craft jest cenny nie tylko jako niezastąpione źródło wiedzy o tradycyjnej kulturze Ajnosów sprzed wojny rosyjsko-japońskiej w latach 1904-1905 i oddania Południowego Sachalinu we władanie Japonii, które przyspieszyło zmiany. Jego wartość polega również na tym, że potwierdza znaczenie B. Piłsudskiego w podejmowanych przez wielu uczonych pracach nad poznaniem kultury Ajnosów, w tym również w tworzeniu kolekcji muzealnych. Informuje ponadto o studiach nad dziedzictwem naukowym Bronisława Piłsudskiego i wskazuje na zasłużonych dla tych studiów badaczy. Zbigniew Jasiewicz �306 Olga D a n g I o v a, Dekor Symbol. Dekorativna tradicia na Slovensku a európsky kontext, Vydavatelstvo Slovenskej akademie vied, Klenotnica Slovenskej Ludovej KultUry, Bratislava 200 I, ss. 240, ił. 254; indeks przedmiotowy i geograficzny. W monografiach terenowych, zwartych pracach tematycznych, artykułach, będących efektem badań etnograficznych, pytania o treść zawsze korespondują z pytaniami o formę, a dekoracja, ornament - bywa, że drugoplanowo, wyłącznie jako estetyczny ozdobnik dzieła - prezentowane są przy opisie niemal każdego z materialnych przejawów ludowej kultury. Książka Olgi Danglovej Dekor Symbol. Dekorativna tradicia na Slovensku a európsky kontext uświadamia nam jednak, że nawet poruszając się w tym zasobie zjawisk, który wcześniej zdawał się już zamknięty i wyczerpująco omówiony, ciągle dostrzec możemy nowe, wcześniej nie rozpoznawane znaczenia. Sprzyja temu postawa badawcza otwarta na niekonwencjonalne ujęcie tematu, poszukująca analogii na tych polach naukowej refleksji, które dotąd były pomijane jako zbyt odległe od istoty rozpatrywanego problemu. A przecież tylko tak - przez zestawienie i porównanie przykładów zaczerpniętych z różnych dziedzin - ujawnić można wspólne źródła inspiracji i wyłącznie w taki sposób rzeczy znane ujawniają sens daleko wykraczający poza dotychczas im przypisywany. We wprowadzeniu autorka opracowania słusznie odwołuje się do dominujących dziś sposobów porozumiewania się, działań zmierzających w kierunku wizualizacji wszelkich przekazów. Obrazy wypierają słowa. Atakują nas w reklamach, wideoklipach, znakach firmowych; z ekranu komputera, telewizora, na łamach czasopism. Liczą się przełamujące bariery języka i kultury - powszechność i łatwość skojarzeń. Synteza i uproszczenie zapewniają, tak obecnie pożądaną, oszczędność czasu potrzebnego do zakomunikowania zakodowanych treści. W tym kontekście, jak zauważa Olga Danglova, zaskakujące jest niewielkie wykorzystanie wypracowanych już, prawie "gotowych do użycia" znaków ludowego folkloru, plastyki. Tradycja, oparta niemal w całości na przekazie ustnym, zapewne musiała rekompensować ubóstwo czy brak zapisu słownego rozbudowaniem zapisu obrazowego. W bezpośrednim odbiorze był on nie tylko klarowny i czytelny, ale też nasycony magią i symboliką. Wyrażał relacje pomiędzy człowiekiem ijego najbliższym otoczeniem, światem roślin i zwierząt. Odwoływał sięjednak także do kosmosu, sił odczuwanych jako nadprzyrodzone; tajemnicy. Ta myśl, zasygnalizowana we wprowadzeniu, obecna jest w całości opracowania. Nie bez powodu już w tytule pracy symbolika zajmuje pozycję równorzędną z dekoracją. Wciąż przecież postrzegana jest jako niezbywalna składowa wielu znaków i ornamentów identyfikowanych przez nas w ludowej kulturze. W pracy Olgi Danglovej Słowacja z jej dekoratywną tradycją zaprezentowana została jako pośrednik pomiędzy wschodnią i zachodnią Europą, w jej związkach z liturgią rzymską i bizantyjską. Pewna "stagnacja" urbanizacyjna i industrializacyjna Słowacji, wolniejsze niż na zachodzie Europy przenikanie na ten teren elementów produkcji przemysłowej - sprzyjały utrzymywaniu się wielu wątków europejskich tradycji, które gdzie indziej zachowały się już wyłącznie jako relikt. Kolejny to przykład, że brak postępu w tej dziedzinie dobrze służył ludowej kulturze. Autorka przywołuje przy tej okazji kanon etnologicznej wiedzy na temat relacji różnych nurtów kultury, w tym - odnotowywane niemal jako powszechne - zjawisko adaptacji przez kulturę ludową elementów zaczerpniętych wprost ze stylów historycznych, głównie z renesansu i baroku. Przypomina też rolę profesjonalnego rzemiosła, przejmującego na siebie funkcję pośrednika pomiędzy różnymi warstwami społecznymi, dostarczającego ludowemu odbiorcy produkty niejednokrotnie o wysokim poziomie wykonania ijednolite stylowo. Jego związek z kulturą ludową, zauważalny zwłaszcza od XVIII wieku, zaowocował silnym rozwojem lokal- �307 nych i regionalnych stylów dekoracji. Tego rodzaju uwag - jakkolwiek wydawałyby się one oczywiste - nigdy dosyć, nawet w książkach skierowanych do specjalistów etnologów. Wciąż bowiem w tak wielu opracowaniach zauważamy mniej lub bardziej ukryte dążenie do zachowania "czystości" ludowej kultury, skupienia uwagi na tych przejawach plastycznych działań, których twórca i odbiorca usytuowany był na wsi. Taka postawa może oznaczać pozostawienie na marginesie zainteresowań tych wyrobów, które nie będąc wytworami warstw ludowych, były przecież przez nie pozyskiwane, odpowiadały ich estetycznym gustom i je kształtowały. Swoją uwagę autorka zwraca także na niebagatelnąrolę klasztorów i wytwarzanych przez nie, a służących głównie dewocji, przedmiotów zasilających kulturę ludową. W pracy poświęconej ludowemu zdobnictwu Słowacji nie można było pominąć także jego wpływu na profesjonalne rzemiosło i przemysł; autorka przywołuje próby podniesienia zaczerpniętej z kultury ludowej estetyki do rangi "narodowej" - próby, dla której znajdujemy przecież analogie także w polskiej historii. W całości analizy znaczącym wątkiem jest także pewna powtarzalność motywów zaczerpniętych wprost ze wzorników upowszechniających się od XVI wieku na niemieckim, francuskim i włoskim terytorium. To zapewne jeden z powodów, dla których etnolodzy z innych, bliskich Słowacji, krajów odnajdują w tej książce tak wiele znanych i, wydawałoby się, typowych dla tradycji własnych ziem przykładów. Pracę badacza kultury Olga Danglova porównuje do poszukiwań archeologa, odkrywającego nawarstwienia historyczne, które pozwalają na wyznaczanie wciąż nowych, ale coraz starszych - bo sięgających w głąb czasu - horyzontów. Ona sama dociera nawet do naskalnych rysunków neolitycznych i mitologii antycznej - w nich odnajdując nie tylko wspólnotę twórczych postaw, ale też niemal bezpośredni pierwowzór wielu, powszechnie dziś funkcjonujących znaków kultury. Pokłady dawnych wierzeń i magii zauważa także pod warstwą wierzeń chrześcijańskich. Podstawą do przeprowadzonej w tej pracy analizy stał się materiał zabytkowy i ikonograficzny ze zbiorów muzealnych. Muzealnicy byli przewodnikami po tym, w znacznej mierze anonimowym, świecie ludowej sztuki i rzemiosła. Zapewne ścisła z nimi współpraca zaowocowała opracowaniem rozbudowanych podpisów publikowanych przedmiotów w sposób zbliżony do obowiązujących w muzealnych katalogach zbiorów. Tworzą one w ten sposób samoistne źródło informacji prawie równorzędne z tekstem, pozwalające na podjęcie próby samodzielnej analizy porównawczej, niezależnej od tej zaproponowanej przez autorkę. W szeroko nakreślonym obszarze badawczym Olga Danglova wprowadza niezbędną dla jasności wywodu systematykę. Kolejne rozdziały zawierają opis ornamentu geometrycznego, roślinnego, zoomorficznego, antropomorficznego; oddzielnie omówiono napisy i monogramy oraz przejawy dekoracji w kulturowych i socjalnych aspektach życia. Wyróżnione w każdym z rozdziałów podrozdziały porządkują myśl tam, gdzie dostrzeżona została potrzeba wydzielenia bardziej szczegółowych bloków tematycznych, a wyróżniająca się w całości tekstu i pogrubiona czcionka prowadzi czytelnika po kolejnych hasłach. Narzucający się w tego typu opracowaniach układ alfabetyczny haseł wyparty został przez układ podyktowany logiką bezpośrednich związków przywoływanych kluczowych słów-znaków. Tym, którzy próbują w sposób najmniej skomplikowany odszukać określone hasło, z pomocą przychodzi zamieszczony na końcu opracowania indeks przedmiotowy. Niestety, mające charakter podrozdziałów bloki tematyczne nie zostały ujęte w spisie treści. Być może ich wyszczególnienie w tym miejscu rozbijałoby klarowność układu, ale z drugiej strony ułatwiałoby poruszanie się w całości przekazywanych nam informacji. Każdy wyróżniony temat przedstawiony został tak od strony formalnej, jak i symbolicznej. W dziale poświęconym ornamentom antropomorficznym obok figur zgeometryzowanych pojawiają się samodzielne tematy ikonograficzne, w których postać �308 ludzka przedstawiana jest w określonych sytuacjach, wskazujących na wykonywane zajęcie. Są tu rolnicy, pasterze, rzemieślnicy, huzarzy na koniach, damy i kawalerowie, myśliwi. Ten wybór dopełniają tematy zaczerpnięte wprost z symboliki chrześcijańskiej: Panna Maria, Pieta, Madonna z Dzieciątkiem, Jezus Chrystus, Ukrzyżowanie, Zmartwychwstanie, Ofiarowanie Izaaka, święci. To główne hasła, z których każde rozwija się w szereg innych, bardziej szczegółowych - wymienianych tylko, ale już nie wyczerpująco omawianych. Autorka stara się wyprowadzić ich genezę, wskazuje na drogi rozprzestrzeniania się w Europie, lokalizuje słowackie ośrodki pielgrzymkowe, w których przedstawienia wyobrażone w określonych schematach ikonograficznych czczone były jako cudowne. To właśnie owe centra wywarły zasadniczy wpływ na wariantowość słowackich powtórzeń, umiejscowionych poza terenem kraju, pierwowzorów. Sposób opracowania tego zespołu tematów wydaje się najbardziej dyskusyjny, bowiem o ile oczywiste jest ich zauważenie w roli dekoracji umieszczonej na przedmiocie użytkowym, o tyle nie do końca zasadne może być tak wyczerpujące przywoływanie przedstawień funkcjonujących całkowicie samodzielnie i spełniających głównie funkcje kultowe - w rzeźbie, malarstwie, grafice. Tym bardziej, że nastąpiło tu jednak przesunięcie akcentu - ich rola w dekoracji kwitowana jest bowiem, w większości przypadków, lapidarnymi stwierdzeniami nie pozwalającymi na uzyskanie informacji, w jakim zakresie ich zastosowanie w roli ozdoby ceramicznego naczynia, tkaniny itp. wpłynęło na modyfikację samego schematu. Zapewne konieczne byłoby bardziej dobitne sprecyzowanie pojęcia "dekoracji" jako cechy - w pewnym sensie wtórnej, drugoplanowej - z reguły opartej na powtarzalności motywów, znaków oraz "dekoracyjności" rozumianej jako sposób plastycznego rozwiązania określonych przedstawień, zazwyczaj przeciwstawny realistycznemu. Bogactwo materiału, jakim dysponowała autorka, wręcz wymuszało konieczność selekcji - wyboru tych haseł, które opisują ornamenty występujące najczęściej, reprezentatywne dla kraju lub najbardziej interesujące. W pracy, która nie rości sobie praw do ujęcia encyklopedycznego, tego typu wybór jest niepodważalnym prawem autora. Niemniej, jak sądzę, czytelnikom mogą się nasuwać pytania o powód pominięcia niektórych haseł równie istotnych jak te, które znalazły tu swoje znaczące miejsce. Zapewne również obfitość artefaktów, nawet po ich wstępnej selekcji, stała się przyczyną odejścia od schematycznych rozwiązań przy rozczłonkowaniu poszczególnych rozdziałów. Ich wewnętrzne usystematyzowanie nie jest paralelne. To niewątpliwie świadoma decyzja autorki, która rzetelność naukowego dyskursu, ale i jego ekspresję, przedłożyła nad pozorny porządek wywodu. Walorem tej pracy jest dodatkowo bogaty materiał ilustracyjny - zarówno graficzny, jak i fotograficzny (ilustracje czamo-białe wkomponowano w tekst, kolorowe umieszczono na oddzielnych wkładkach). Trudno byłoby zresztą wyobrazić sobie pozbawioną go pracę poświęconą tematyce tak "wizualnej" jak dekoracja. Wydobyte na powiększeniach plastyczne detale ujawniają z jednej strony precyzję wykonania reliefu, haftu, malarskiego ornamentu, z drugiej zaś nowatorstwo i świeżość skojarzeń, odwagę uproszczenia niejednokrotnie zbliżającego te, licznie tu zaprezentowane, przykłady anonimowej ludowej kultury do wybitnych dzieł sztuki nowoczesnej. W podtytule książki ujęto jej drugi podstawoWy cel - nakreślenie dla słowackiej tradycji ludowej kontekstu europejskiego. W podsumowaniu odnajdujemy stwierdzenie, że "tradycyjna kultura była w swej podstawie lokalna". "Lokalność" określają nie występujące gdzie indziej cechy stylowe czy też określone przedmioty o niepowtarzalnych formach lub zastosowaniu. Z drugiej jednak strony równie silnie narzuca się myśl o nie dających się podważyć podobieństwach, tym bardziej licznych im głębiej cofamy się w czasie. Lokalność i uniwersalizm to dwa fundamentalne dla tej pracy pojęcia - użyte tu jako "etnologiczne narzędzia", rodzaj "kulturowej miary", która służy do zbadania �309 każdego, opisywanego zjawiska. Ale przecież wyraźnie odczuwamy i to, że dla autorki niejednokrotnie miara ta wykracza poza granice Europy. Erudycja autorki nie pozwala jej na pozostanie w tak zakreślonym, narzuconym rygorem tytułu, geograficznym obszarze. Tam, gdzie jest to uzasadnione, Olga Danglova odwołuje się więc do doświadczeń kultur całego świata. Cenne jest i to, że narodowa, słowacka kultura ludowa nie została tutaj przedstawionajako sztucznie "wyabstrahowany twór", a zewnętrzne wpływy kulturowe uwzględnione tylko wówczas, gdy wtopiły się w narodową specyfikę Słowacji. Nawet dolnośląski etnograf odnajdzie tu, będący przedmiotem jego regionalnych zainteresowań, dewocyjny obraz z położonych na ziemi kłodzkiej Wambierzyc, który na Słowację trafił zapewne jako pamiątka z pielgrzymki. Europejski kontekst zakreśla autorka w oparciu o obszerną literaturę, także pozaeuropejską. Percepcję jej pracy przez naukę światową ułatwiają zamieszczone pod każdą ilustracją obszerne opisy publikowanych przedmiotów w języku angielskim oraz angielskie streszczenie zamykające całość tekstu. Jak podkreśla sama autorka, jest to pierwsza praca w ten sposób zespalająca wcześniejsze omówienia różnych przejawów dekoracji, charakterystycznej dla kultury ludowej Słowacji, jej ukonstytuowanie w różnorodnych materiałach i przy użyciu różnych technik. W tym sensie ma ona charakter nowatorski. Zważywszy na szerokie, całościowe ujęcie problemu, spełnia ona rolę syntezy; biorąc pod uwagę omówienia wszystkich tematów, jest rzetelną, wyczerpująca analizą. Należy do tego typu książek, które czytelnika zmuszają do ciągłych powrotów. Elżbieta Berendt Anna Z i e I i ń s k a Polska mniejszość na Litwie Kowieńskiej. Studium socjolingwistyczne, Towarzystwo Naukowe Warszawskie, Instytut Slawistyki PAN, Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy, Warszawa 2002, ss. 192. W przeciwieństwie do Polaków mieszkających na Wileńszczyźnie, od dawna będących obiektem zainteresowań badaczy z wielu ośrodków krajowych izagranicznych, ludności polskiej mieszkającej na Litwie Kowieńskiej poświęcono stosunkowo niewiele uwagi. Omawiana tu praca znakomicie wypełnia istniejącą lukę. Jej podstawę stanowią materiały zgromadzone przez A. Zielińską w latach 1998-2000, podczas licznych wyjazdów badawczych na Kowieńszczyznę. Autorka wykorzystała także literaturę pamiętnikarską, liczne - polskie i zagraniczne - opracowania naukowe z zakresu językoznawstwa oraz prace dotyczące historii Republiki Litewskiej (1918-1940), Litewskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, jak też państwa, w które Republika ta przekształciła się po rozpadzie Związku Radzieckiego. Wiele miejsca poświęcono skutkom powojennych przemian ustrojowych dla polskiej społeczności: dezintegracji grupy, akulturacji i asymilacji, będących m.in. efektem likwidacji polskiego szkolnictwa i organizacji kulturalno-oświatowych, wzrostowi liczby małżeństw mieszanych, zacieraniu się różnic stanowych, zmianom mentalności. Autorka zwróciła uwagę na drastyczny spadek liczebności polskiej ludności na Kowieńszczyźnie w wyniku działań wojennych i powojennych represji w ZSRR, deportacji w głąb Rosji, jak też przymusowych "repatriacji" do Polski. Przypomniała ponadto różne koncepcje wyjaśniające pochodzenie polskiej ludności na Litwie Kowieńskiej. W książce omówiono głównie prace polskich autorów (Z. Krajewskiego, P. Eberhardta, W. Wielhorskiego i in.). Szkoda, że ustalenia rodzimych badaczy nie zostały porównane z wyni- �310 kami badań autorów litewskich. Pozwoliłoby to na wskazanie ewentualnych różnic i kontrowersji, jak też na ujęcie omawianego problemu z różnych perspektyw. Omawiając - z konieczności w dużym skrócie - historię badanych terenów, autorka podkreśliła wielokulturowy i wielojęzykowy charakter Wielkiego Księstwa Litewskiego. Przypomniała też, że pod koniec XIX wieku wśród mieszkańców ziem litewskich zaczęły dojrzewać konflikty wewnętrzne. Ich przejawem było m.in. nasilenie się haseł i działań antypolskich. Idee nacjonalistyczne rozwinęły się w Republice Litewskiej. Dla przeciwdziałania szybko postępującej lituanizacji Polacy zaczęli tworzyć różne organizacje. Wśród nich były m.in. wymienione w książce: Akcyjne Towarzystwo "Dompol", Spółka Wydawnicza "Omega", Towarzystwo Popierania Kultury i Oświaty wśród Polaków na Litwie "Pochodnia". Działalność tych organizacji nie została jednak szerzej omówiona. Nie wiadomo też, czy zachowały się one w pamięci rozmówców autorki, ani też, czy w ostatnich latach podejmowane były jakieś próby nawiązania do ich tradycji. Badania terenowe przeprowadzone przez A. Zielińską na Litwie Kowieńskiej pozwoliły na określenie obiektywnych wyznaczników tożsamości narodowej mieszkających tam Polaków. Do wyznaczników tych należy przede wszystkim znajomość języka polskiego. Ważną rolę odgrywają także: urodzenie się w polskiej rodzinie, pochodzenie szlacheckie i wpis w paszporcie stwierdzający polską narodowość. Autorka zwróciła uwagę na różnice lokalne, pozwalające mówić o odmiennej hierarchii wyznaczników polskości w różnych rejonach Kowieńszczyzny. W parafii łopieńskiej np. za najważniejszy uznano język polski, na Laudzie natomiast zasadnicze znaczenie przypisano świadomości przynależności do stanu szlacheckiego, w połączeniu ze znajomościąjęzyka polskiego. Jednym z celów badań było ukazanie zależności między znajomościąjęzyka polskiego i stosunkiem do niego a przynależnością do określonej grupy społecznej. Dostępne źródła (materiały terenowe, pamiętniki) pozwoliły A. Zielińskiej na scharakteryzowanie rodzin ziemiańskich jako patriotycznych, silnie związanych z miejscem zamieszkania, a zarazem wielokulturowych, wielojęzycznych. W przypadku szlachty można mówić o nieznajomości języka litewskiego i posługiwaniu się polskim na co dzień. Autorka podkreśliła, że szlachta, zwłaszcza drobna, "była ostoją polskiego języka i kultury na Litwie" (s. 46). Wniosek ten potwierdzony został cytatami z wywiadów przeprowadzonych w trakcie badań terenowych. Z badań tych wynika również, że ludność chłopska mówiła na ogół po litewsku (wyjątek stanowili mieszkańcy obszarów leżących między Kownem i Kiejdanami). Na północ od Kiejdan językiem polskim posługiwano się w niektórych domach chłopskich. Materiały zgromadzone przez A. Zielińską dobrze ukazują dystans kulturowy między szlachtą i ludnością chłopską, jak też między szlachtą drobną i zamożniejszą. Pozwoliły one również na odtworzenie auto stereotypu szlachcica. Elementami jego wizerunku są m.in.: znajomość języka polskiego, honor, patriotyzm, uprzejmość, dbałość o strój i dom, czytanie polskich książek (s. 48). Rozmowy przeprowadzone przez autorkę recenzowanej pracy ukazują stosunek członków badanej grupy do polskiego dziedzictwa narodowego, do kanonu polskich lektur, narodowych dzieł literackich. Dla wielu osób szczególne znaczenie ma fakt, iż na terenach obecnej Litwy Kowieńskiej toczy się akcja niektórych dzieł Henryka Sienkiewicza. Jak wiadomo, książki tego pisarza, zwłaszcza Trylogia, miały ogromny wpływ na kształtowanie polskiej tożsamości, budziły poczucie dumy narodowej u wielu Polaków (nie tylko na Kowieńszczyźnie). W przypadku Litwy Kowieńskiej dodatkowym czynnikiem wzmacniającym polską tożsamość była wspomniana lokalizacja opisywanych przez Sienkiewicza wydarzeń na tych właśnie terenach. Z badań A. Zielińskiej wynika, że fikcja literacka miesza się tam często z rzeczywistością. Autorka poświęciła wiele uwagi zmianom sytuacji języka polskiego. Na podstawie własnych badań terenowych, jak też np. informacji zawartych w pamiętniku Konrada Lapina, �311 przedstawiła ona m.in. unikatową mapę (mentalną) zasięgu języka polskiego na Litwie Kowieńskiej przed II wojną światową i w okresie powojennym. Na tej szczególnej mapie można zaznaczyć "stronę polską" (nie wiadomo jednak, jak określana jest przez członków badanej grupy strona przeciwna), podzieloną na kilka obszarów: od Kowna do Kiejdan, na północ od Kiejdan, tereny nad rzeką Laudą oraz Żmudź (na północ od Kowna, po zachodniej stronie Niewiaży). Przytoczone w pracy wypowiedzi znakomicie charakteryzują poszczególne tereny pod względem językowym, a także - szerzej - kulturowym. Część książki, w której omawiany jest zasięg języka polskiego na Litwie Kowieńskiej, zawierającą również charakterystykę mieszkańców poszczególnych obszarów, należących do "polskiej strony", uważam za niezwykle interesującą, ważną i nowatorską. Cytowane materiały ukazują zróżnicowanie Kowieńszczyzny, występujące tu podziały społeczno-kulturowe i etniczne, jak też zmiany zarejestrowane przez rozmówców badaczki, polegające przede wszystkim na stopniowym kurczeniu się zasięgu polskiego i/lub jego zanikaniu w wielu rejonach. Anna Zielińska szczegółowo omówiła sytuację językową w wielu miejscowościach w okresie międzywojennym i po II wojnie światowej. Zgromadzenie informacji na ten temat nie byłoby możliwe bez badań terenowych. Wynika z nich np., że w czasach istnienia Republiki Litewskiej język polski używany był w niektórych wsiach chłopskich (m.in. w Szaszewiczach koło Bobt, Drasejkach, Szańcach, Mastejkach), w okolicach szlacheckich (Antogini, 4 km od Kowna, Urniaże pod Datnowem i in.). Zwartym skupiskiem ludności polskojęzycznej była gmina Łopie. Badania A. Zielińskiej wskazują także na polskie korzenie wielu mieszkańców Kowieńszczyzny oraz na zasiedziałość znacznej liczby 'polskich rodzin na badanych terenach, w licznych wioskach, miastach i miasteczkach. Swiadcząrównież o zwartym osadnictwie polskim i dominacji języka polskiego na części badanych obszarów. Wypowiedzi rozmówców, zarejestrowane w trakcie pobytu na Kowieńszczyźnie, ukazują miejsce języka polskiego wśród innych wyznaczników polskości, informują też np. o relacjach między tym językiem a przynależnością stanową. Na podstawie niektórych wypowiedzi można ponadto wnioskować o sytuacji wyznaniowej, stosunkach etnicznych i innych. Autorka wymienia dziesiątki nazwisk polskich mieszkańców Laudy, terenów między Kownem i Kiejdanami i innych badanych obszarów, ratując od zapomnienia wielu mieszkańców Kowieńszczyzny, należących do polskiej grupy etnicznej (narodowej). Zgromadzone materiały są nie tylko cennym dokumentem, świadczącym o obecności polskich rodzin na Litwie Kowieńskiej, lecz stanowią doskonałe źródło do badań nad polskim osadnictwem na Kowieńszczyźnie, nad losami polskich rodzin i ich majątków. Szkoda, że autorka nie pokusiła się o kartograficzne przedstawienie danych socjolingwistycznych, będących efektem badań terenowych, o zaznaczenie na mapie Litwy Kowieńskiej miejscowości i obszarów o dominacji języka polskiego w okresie międzywojennym i tych, w których język polski nie odgrywał roli głównej. Byłoby to, moim zdaniem, znakomitym podsumowaniem badań i ich cennym uzupełnieniem. Wiele miejsca poświęcono w pracy kwestii przekazu języka polskiego w rodzinie i zmianom funkcjonowania polszczyzny jako języka domowego (szczególnie interesujące są, moim zdaniem, opisane w pracy przypadki małżeństw mieszanych etnicznie). Ukazana została także rola kobiet, zwłaszcza należących do starszego pokolenia, w przekazie języka polskiego w rodzinach mieszanych. Autorka podkreśliła, że w okresie międzywojennym w rodzinach polsko-litewskichjęzykiem domowym był najczęściej polski. Sytuacja zmieniła się zasadniczo po II wojnie światowej. Poszerzył się wówczas zasięg języka litewskiego. Wyparł on stopniowo polski z wielu domów. W rodzinach dwujęzycznych językiem prymarnym stał się litewski. �312 Autorka słusznie łączy zanikanie języka polskiego w badanej społeczności ze stopniową likwidacją szkolnictwa polskiego w Republice Litewskiej po I wojnie światowej. Z jej badań wynika, że wielu Polaków próbowało przeciwstawiać się językowej asymilacji, m.in. przez organizowanie tajnego nauczania. Badaczka dotarła do kilku osób zaangażowanych w tego rodzaju działalność. Fragmenty ich wypowiedzi zostały zamieszczone w pracy. Znalazły się tu także cenne informacje na temat nauczania domowego w zamożnych rodzinach Polaków mieszkających na Litwie Kowieńskiej w okresie międzywojennym. Nauczanie tego typu obejmowało program szkoły powszechnej. Uzupełniano go naukąjęzyka polskiego oraz historii Polski i polskiej literatury. Ta dodatkowa edukacja była organizowana i finansowana nielegalnie przez Towarzystwo "Pochodnia" (s. 69). W pracy możemy również przeczytać, że "działalność nauczycielek nie ograniczała się tylko do nauczania, ale też wpływała na ksztahowanie polskiej świadomości narodowej uczniów" (tamże). Ukazanie tych wpływów mogłoby stać się przedmiotem odrębnych badań. Badania terenowe pozwoliły A. Zielińskiej na zgromadzenie szczegółowych, unikalnych materiałów informujących o działalności polskich szkół różnych stopni w wielu rejonach Kowieńszczyzny. Na podstawie tych źródeł, uzupełnionych np. o opublikowane pamiętniki osób wywodzących się z terenów Litwy Kowieńskiej, można z łatwością sporządzić mapę występowania tego typu placówek. Autorka pisze o prowadzonej od kilku lat w Kownie nauce polskiego, z której korzystają m.in. dzieci z polskich rodzin. Nie wiadomo jednak, czy (i w jakim stopniu) udział w lekcjach polskiego wpływa na sferę ich identyfikacji narodowej, ani też, czy język polski - traktowany początkowo przez wiele osób o polskich korzeniach jak język obcy - nie staje się w pewnym momencie "swoim". Na Wileńszczyźnie, podobnie jak na wielu innych terenach, m.in. na Ukrainie i Białorusi, bardzo ważnym wyznacznikiem polskości jest katolicyzm. Inaczej wygląda sytuacja na Litwie Kowieńskiej, gdzie po I wojnie światowej władze przystąpiły zdecydowanie do działań mających na celu lituanizację liturgii i życia religijnego. Znalazły one znakomitych pomocników wśród księży, którzy bezwzględnie przeciwstawiali się jakimkolwiek formom używania polskiego, np. w katechizacji młodego pokolenia lub podczas spowiedzi. Autorka przytacza niezmiernie ciekawe informacje świadczące o odmawianiu sakramentu pokuty przez księży, jeśli penitent nie chciał lub nie potrafił spowiadać się w języku litewskim. Dopiero w ostatnich latach sytuacja ta uległa zmianie. Omawiając miejsce i rolę języka polskiego w życiu religijnym Polaków z Kowieńszczyzny, Zielińska pisze, że "babcie uczą dzieci katechizmu po polsku i przygotowują po polsku do sakramentów" (s. 74). Część osób należących do młodego pokolenia ma więc, jak widać, kontakt z językiem polskim w domu rodzinnym, w lokalnej społeczności i w kościele. Czy w takich przypadkach język ten traktowany jest jak obcy? Czy kontakt z nim nie wpływa na sferę świadomości i identyfikacji narodowej? Czy nie ma na nią wpływu udział w życiu religijnym, w nabożeństwach majowych, zwłaszcza tam, gdzie - jak w Umiażach - tradycja uczestnictwa w nich nie została przerwana? Badania przeprowadzone wśród Polaków mieszkających na Litwie Kowieńskiej pozwoliły autorce na sformułowanie wniosku o przerwaniu przekazu kultury narodowej w badanej społeczności oraz o konwersji narodowej średniego i młodego pokolenia Polaków (s. 32). Faktu tego nie zmienia istnienie niewielkiej grupy młodzieży znającej dobrze język polski i zainteresowanej polską kulturą (s. 40). Tak więc Polacy na Litwie Kowieńskiej reprezentują głównie starsze pokolenie. Autorka dobrze wyjaśniła przyczyny częstej konwersji narodowej młodzieży wywodzącej się z rodzin polskich. Zwróciła m.in. uwagę na rozpowszechnione na Litwie Kowieńskiej przekonanie, iż przyznawanie się do polskiej narodowości może mieć niekorzystne �313 skutki społeczne i ekonomiczne (s. 40). W tej sytuacji trudno się dziwić, że liczba Polaków maleje i że w grupie tej dominują osoby należące do starszej generacji. Materiały zgromadzone w trakcie badań stały się doskonałą podstawą wysoce profesjonalnego opisu "wybranych cech kontrastowych [języka badanej grupy] w stosunku do polszczyzny ogólnej oraz ich odniesienia do polszczyzny północnokresowej" (s. 80; rozdz. 4). Relacje polszczyzny północnokresowej i polszczyzny kowieńskiej ilustruje także mapa zamieszczona na s. 180. Zielińska przedstawiła trzy warianty polszczyzny kowieńskiej (wariant wysoki, szlachecki i chłopski). Każdy z nich został scharakteryzowany szczegółowo pod względem wybranych cech fonologicznych, fleksyjnych, składniowych, słowotwórczych i leksykalnych. Jestem przekonana, że badania A. Zielińskiej przyczynią się w istotny sposób do pogłębienia wiedzy o współczesnym języku mówionym Polaków mieszkających na Litwie Kowieńskiej, a także o zmianach, jakim język ten podlegał w okresie, który obejmuje pamięć członków tej grupy (od zakończenia I wojny światowej do współczesności). Autorka porównała wyniki własnych badań z materiałami źródłowymi pochodzącymi z różnych lat, co pozwoliło jej na śledzenie zmian zachodzących w poszczególnych wariantach polszczyzny kowieńskiej i ukazanie ich w szeroko rozumianym kontekście historyczno-politycznym i społeczno-kulturowym. Fragmenty pracy zawierające przykłady regionalizmów, występujących we wszystkich trzech wariantach polszczyzny kowieńskiej, a także przykłady zapożyczeń z języka rosyjskiego i litewskiego, są nie tylko znakomitym rejestrem określonych cech języka, lecz także - świadectwem kontaktów grup mówiących różnymi językami i ich odbicia w kulturze i języku. Cytowane materiały są również źródłem informacji o badanej społeczności (pojedynczych osobach i grupie), występujących tu problemach, postawach wobec określonych zjawisk i innych. Doskonałym źródłem informacji o polskich mieszkańcach Kowieńszczyzny są materiały zamieszczone w Aneksie. Szkoda tylko, że autorka nie zatytułowała prezentowanych tekstów i nie wprowadziła śródtytułów. Materiały opatrzone zostały wyłącznie kolejnymi numerami. Dodanie tytułów i śródtytułów sygnalizujących problemy, o których jest mowa w cytowanych tekstach, sprawiłoby, że teksty te stałyby się bardziej przejrzyste, łatwiejsze w odbiorze. Możliwe byłoby także ich uporządkowanie pod względem tematycznym (rzeczowym). Zamieszczone w Aneksie wypowiedzi rozmówców zostały podane w transkrypcji fonetycznej. W innych częściach książki autorka zrezygnowała z tej formy, "z myślą o czytelnikach nie mających wprawy w czytaniu" zapisanych w ten sposób materiałów źródłowych (s. 10). Z jakich powodów odstąpiła od tej zasady w przypadku Aneksu? Czy jest on przeznaczony wyłącznie dla wąskiej grupy specjalistów? Przyjęcie dwóch różnych zasad zapisu w jednej pracy jest dopuszczalne, powinno być jednak uzasadnione merytorycznie. Autorka informuje, że w swoich badaniach posłużyła się metodą biograficzną (s. 10). W rzeczywistości wykorzystana została tylko niewielka część tej metody, polegająca na zgromadzeniu i analizie materiałów biograficznych grupy Polaków z Kowieńszczyzny, w celu określenia cech ich języka i ukazania, w jaki sposób funkcjonuje on w badanej społeczności w zmieniającej się rzeczywistości. Nie przeprowadzono natomiast typowej dla metody biograficznej analizy strukturalnej tekstów autobiografii według zasad opracowanych m.in. przez Fritza SchUtze. Autorka dokonała ciekawego i udanego połączenia różnych metod badawczych, wykorzystując m.in. - obok elementów analizy materiałów biograficznych - metodę kontrastową, służącą do opisu ,Języków polonocentrycznych wspólnot komunikatywnych �314 poza granicami kraju" (s. 10). Nasuwają się jednak pytania: Jak należy rozumieć termin "wspólnota polonocentryczna" i czy Polacy mieszkający na Litwie Kowieńskiej należą w istocie do tej grupy? Anna Zielińska posłużyła się także techniką "wywiadu o elastycznej strukturze, dostosowanej do wiedzy konkretnego informatora" (s. 13). Pytania dotyczyły m.in. sytuacji językowej w rodzinie respondenta i w jego najbliższym otoczeniu, stosunku do używanych języków i oceny ich poprawności, danych biograficznych i in. Wywiady dostosowane były do zainteresowań informatorów, co pozwoliło im na swobodę i spontaniczność wypowiedzi. Nie były też męczące dla rozmówców. Gwarantowały ponadto realizację celów pracy. Jak bowiem podkreśla autorka, "śledzenie występowania określonych cech językowych jest możliwe tylko w żywej, spontanicznej mowie" (s. 15). Na s. 7 A. Zielińska pisze o pograniczu słowiańsko-litewskim i słowiańsko-bałtyckim, traktując te terminy zamiennie. Moim zdaniem, nie jest to właściwe. 'Litewskość' jest bowiem pojęciem węższym w stosunku do 'bałtyckości'. Należałoby poza tym mówić o pograniczu słowiańsko-bałtyjskim (nie bałtyckim), tj. o obszarze zamieszkałym przez ludy słowiańskie i bałtyjskie (lub przez Słowian i Bałtów). Na tej samej stronie czytamy, że "obszar kowieński leży z dala od pogranicza litewsko-słowiańskiego", a dalej, że "ukształtowała się tam polsko-litewska dwujęzyczność". Czy w istocie Kowieńszczyzna, zamieszkana m.in. przez Litwinów i Polaków, a także np. Rosjan, nie jest obszarem pogranicza słowiańsko-litewskiego? O jakim pograniczu należałoby mówić w tym przypadku? W innym miejscu czytamy, że "Polacy na Litwie Kowieńskiej przechowują stare, dziś «niemodne» wartości, takie jak patriotyzm, poczucie godności narodowej, duma ze swojego pochodzenia, z historii, kultury, literatury, tradycji, języka" (s. 8). Moim zdaniem, mamy tu do czynienia z kreowaniem stereotypu etnicznego, polegającym na przypisywaniu całej grupie cech charakterystycznych dla niektórych członków polskiej społeczności. Społeczność ta, jak wynika z badań przeprowadzonych przez A. Zielińską, nie jest jednolita. Nie wszyscy jej członkowie "przechowują" też zapewne te same wartości. Należałoby również zapytać, czy i w jaki sposób wartości wymienione w pracy przejawiają się w życiu codziennym badanej grupy. Nie znajduje potwierdzenia informacja o tym, że Polacy na Kowieńszczyźnie, żyjący w diasporze od czasów rozbiorów Rzeczypospolitej, "wciąż (i mimo wszystko) mówią po polsku" (s. 8). Już na następnej stronie czytamy o stopniowym zanikaniu polszczyzny kowieńskiej. Z badań A. Zielińskiej wynika też, że tylko niewielka część polskiej społeczności posługuje się polszczyzną. Języka polskiego nie zna większość młodego pokolenia wywodzącego się z polskich rodzin. Jest on też skutecznie wypierany przez litewski. Mam również uwagę dotyczącą sposobu informowania o osobach, które wzięły udział w badaniach. Autorka wyjaśniła, że nie podaje nazwisk swoich informatorów "ze względu na ochronę ich prywatności" (s. 15). Zasada ta nie jest jednak konsekwentnie przestrzegana. W kilku miejscach bowiem znalazły się pełne imiona i nazwiska rozmówców (np. s. 32, przyp. 37; s. 41, przyp. 69; s. 56, przyp. 83; s. 58, przyp. 86 i 88; s. 59, przyp. 89 i in.). Na podkreślenie zasługuje natomiast przeprowadzenie nowatorskich, systematycznych, socjolingwistycznych badań terenowych w grupie, która nie była dotychczas obiektem baczniejszej uwagi badaczy, koncentracja uwagi najęzyku mówionym, szczegółowa charakterystyka funkcjonalna i systemowa języka polskiego na Litwie Kowieńskiej, ukazanie związków między charakterem języka a środowiskiem, w którym jest on używany. Należy też podkreślić, że badania przeprowadzone przez A. Zielińską ukazują sytuację języka polskiego na Litwie Kowieńskiej zarówno z perspektywy badacza, jak i przez pryzmat wypowiedzi członków badanej społeczności. Bardzo ważne jest ukazanie zróż- �315 nicowania badanej grupy pod względem językowym, jak też pod względem stosunku do polskiego i litewskiego oraz do szkolnictwa w tych językach, tożsamości narodowej i oceny procesów społeczno-politycznych, decydujących o losach polskiej społeczności i jej języka. Autorka podkreśliła, że Polacy na Litwie Kowieńskiej są "bardzo osamotnieni. Nie otrzymują żadnej znaczącej pomocy ani materialnej, ani moralnej od polskich organizacji wspierających polską kulturę za granicą (a przynajmniej tej pomocy nie widać)" (s. 51). Dodałabym, że wiedza naszego społeczeństwa o tej grupie jest znikoma. W środkach masowego przekazu mówi się czasem o rodakach z Kazachstanu lub z Wileńszczyzny, rzadziej o tych, którzy mieszkają na Ukrainie lub Białorusi. W potocznej świadomości nie funkcjonuje natomiast Kowno, Kowieńszczyzna, ani mieszkający tam Polacy. Książka Anny Zielińskiej może się wydatnie przyczynić do zmiany tej sytuacji. Iwona Kabzińska Vacys M i I i u s, Lietuviu, etnologijos bibliografzja, Lietuvos istorijos institutas, Vilnius 2001, ss. 415 nlb. 1. Książka ta jest owocem wieloletnich prac przygotowawczych, prowadzonych przez czołowego etnologa i etnografa litewskiego, prof dr. hab. Vacysa Miliusa - początkowo niejako na marginesie innych zajęć oraz dla własnych celów badawczych. Przełom w traktowaniu prac bibliograficznych nastąpił we wczesnych latach siedemdziesiątych. Otóż po opublikowaniu kilku swoich bibliografii V. Milius został zaproszony do współpracy międzynarodowej na tym polu. Widoczne to jest od razu w sposobie opublikowania omawianej pracy. Zarówno autorowi, jak i wydawcy zależało na ułatwieniach dla czytelników nie znającychjęzyka litewskiego; dodano drugą kartę tytułową, spis treści i przedmowę po angielsku. Autor w przedmowie zastrzegł się, że układ materiału - z nielicznymi wyjątkami - zgodny jest z klasyfikacją stosowaną przez Internationale Volkskundliche Bibliographie/International Folklore Bibliography/Bibliographie Internationale d'Ethnologie wydawanej w Bonn (poprzednio w Szwajcarii), z którym to wydawnictwem V. Milius współpracuje już od 1965 roku. V. Milius zebrał w sumie 6770 pozycji bibliograficznych, poczynając od XVII wieku, a na 1996 roku kończąc. Autor uwzględnił też epizodycznie niektóre pozycje z XVI wieku, jak np. nr 2302 - fragment tłumaczenia A. Gwagnina lub pozycja 2303 Erclerung ... do mapy C. Hennenbergera. Autor zaznaczył w przedmowie, że etnografią Litwy zajmowali się też sąsiedzi: Polacy, Rosjanie, Niemcy oraz przedstawiciele innych narodowości; toteż doliczyłem się bodajże I a języków, w których zostały ogłoszone zarejestrowane tutaj prace. W dziale I - "Etnologia jako nauka" (nr l - 263) są dalsze podziały, a mianowicie: l. bibliografia, 2. teoria, 3. metodyka badań, 4. dydaktyka. Najobszerniejszy jest dział II - ,,Historiografia" (nr 264-2212) obejmujący następujące grupy zagadnień: 1. instytucje i towarzystwa, 2. muzealnictwo, 3. wystawy, 4. ochrona zabytków, 5. badacze personalia dotyczą 97 osób. Dział III - ,,zagadnienia ogólne kultury etnicznej" (2213-2739); tutaj największą rozpiętość chronologiczną reprezentują pozycje zgromadzone w rozdziale l. badania = opracowania, 2. materiały etnograficzne w pamiętnikach, 3. etniczność (m.in. charakter narodowy), 4. byt dworski, 5. byt miejski. W działach IV-XI dokonano przeglądu tematycznego poszczególnych działów kultury ludowej. Dział �316 IV - "Wspólnota" (nr 2740-2912) obejmuje: 1. wspólnotę wiejską, 2. pracowników najemnych, 3. żebraków. Dział V - "Rodzina i jej zwyczaje" (nr 2913-3267) łączy 1. rodzinę, 2. zwyczaje i obrzędy rodzinne, 3. imieniny, urodziny. Dział VI - ,,zajęcia i związane z nimi zwyczaje" (nr 3268-3875) przedstawia kolejno: l. rolnictwo, 2. hodowlę zwierząt, 3. rybołówstwo, 4. łowiectwo, 5. pszczelarstwo, 6. zbieractwo, 7. rzemiosła i technikę, 8. targi i jarmarki. W dziale VII - "Kultura materialna" (3876-5001) przedstawiono kolejno: 1. osiedla i osady, 2. cmentarze, 3. budowle, 4. młyny, 5. architekturę sakralną, 6. transport, 7. meble, 8. sprzęty, 9. technikę tekstylną, 10. tkaniny, dzianiny i hafty, 11. odzież, 12. pożywienie. Obszerny dział VJJJ - "Sztuka ludowa i jej twórcy" (nr 50025855) został podzielony na 16 rozdziałów, a te z kolei na dalsze, bardziej szczegółowe podrozdziały. Wyodrębnione zostały: l. opracowania ogólne, 2. twórcy - świątkarze i ich wytwory, 3. krzyże, kapliczki, rzeźba, 4. krikśtai - specjalna odmiana krzyży nagrobnych występująca jedynie w protestanckiej Małej Litwie, 5. pomniki kamienne i murowane, 6. góra krzyży 7. wyroby metalowe, 8. litewskie pomniki na obczyźnie (USA, Syberia, RFN), 9. pomniki wzniesione po 1988 roku, 10. malarstwo, 11. grafika, 12. ceramika, 13. pisanki, 14. palmy wileńskie, 15. vetrunges (proporczyki na statkach rybaków na Zalewie Kurońskirn), 16. wycinanki. W dziale IX - "Święta kalendarzowe" (nr 5856-u304) w rozdziałach 1-10 mamy rok obrzędowy od Adwentu, Wigilii i Gwiazdki zaczynając, a na Zaduszkach kończąc. Poza tym: II. odpusty, 12. gromadkarze Małej Litwy, 13. zwyczaje różne. Dział X - "Rozrywki, muzyka etniczna" (nr 6305-u577), jest podzielony na dwa rozdziały: l. gry, tańce, rozrywki, zabawki, 2. muzykanci i instrumenty muzyczne. W dziale XI - "Wiedza" (nr 6578-u750) zgromadzono 1. wiadomości astronomiczne, kalendarz, 2. meteorologia, 3. medycyna i weterynaria ludowa, 4. napisy na pomnikach. Ostatni najmniejszy dział XII "Rewitalizacja kultury etnicznej" (nr 6751-u770), niemniej obejmuje on trzy grupy zagadnień: 1. festiwale etnograficzne, 2. dni tradycyjnych rzemiosł, 3. inscenizacje wesel regionalnych. Książkę zamykają indeksy: 1. indeks nazwisk - trzeba tu z uznaniem podkreślić, że Autor wszystkie prace po rosyjsku zacytował w oryginalnej pisowni, a w indeksie zgrupował je w jednym miejscu po litewskich pracach danego autora, 2. indeks miejscowości został rozbudowany, ponieważ Autor podał również określenia regionalne, co jednocześnie służy jako informacja obrazująca stopień zbadania poszczególnych regionów kraju. Autor podał w przedmowie, że uwzględnił książki i artykuły z czasopism naukowych i popularnonaukowych, nie precyzując bliżej kryteriów selekcji. Skądinąd wiadomo, że Milius pomijał jedynie artykuły z gazet codziennych. Tak też jest i w omawianej książce. Lista częściej cytowanych czasopism obejmuje 48 tytułów z ostatniego półtora wieku, większość litewskich, jeden niemiecki, dwa polskie ("Lud" i "Wisła") oraz cztery rosyjskie. Zupełnie słusznie zastosowano tylko 18 skrótów, krótkie tytuły podając w całości. Jedyny tamże zastosowany skrót tytułu książki B. Buracasa jest bardzo przydatny dla zainteresowanych. Byłem w wielkim kłopocie, zastanawiając się nad tzw. uzupełnieniami; wydaje mi się na przykład, że zarejestrowana pod nr 2284 i 2285 Zygmunta Glogera Podróż Niemnem (1888) i jej litewski przekład (1992) to jakby trochę za mało. Sięgnąłem więc do niezastąpionej dotychczas bibliografii: Stefan Dembe, Bibliografia pism Zygmunta Glogera, Rocznik Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego, IV, 1910, s. 252-312; przedruk w: Zygmunt Gloger - badacz przeszłości i ziemi ojczystej, Warszawa 1978, s. 99-139. Ku mojemu wielkiemu zdumieniu znalazłem korespondencje z Druskiennik (1871/2), Liszkowa (1876), pierwsze fragmenty dziennika podróży Niemnem (1873) oraz całą masę lituaników pewnych i prawdopodobnych, bo np. trudno domyślić się, co kryje się pod tytułem Z Augustowskiego, "Gazeta Warszawska", 1881, nr 278 - o jaką część byłej guberni augustowskiej chodzi - okolic samego Augustowa, czy część litewską zw. Użnemune? Wobec tego wypada zgłosić apel do młodszego pokolenia badaczy, aby zajęło się �317 krytyczną oceną spuścizny Glogera. Ze swojej strony sygnalizuję potrzebę zajęcia się pisanymi w latach 1875-1879 korespondencjami Glogera z trzech wystaw rolniczo-przemysłowych na Żmudzi; doliczyłem się dwudziestu listów, a brałem pod uwagę tylko te, które miały słowo "wystawa" w tytule. A pamiętać trzeba, że Gloger każdy swój tekst wzbogacał o jakiś nowy szczegół. Do działu III. 2 "Materiał etnograficzny w pamiętnikach" warto dodać Wspomnienia z czasów, które przeżyłem Tomasza Dobszewicza (1807-1881), Kraków 1883, gdzie obok skąpych wiadomości sensu stricto etnograficznych (rozdział III "Lud żmudzki", s. 34-51) znajdujemy wiele ciekawych spostrzeżeń dotyczących samej Żmudzi, nie mówiąc już o tym, że autor z dużym talentem opisuje wszystko, co widział, ciekawe są też charakterystyki spotkanych ludzi. Podsumowując, należy stwierdzić, że otrzymaliśmy znakomicie wykonane dzieło, które dzięki umiejętnie zastosowanym infonnacjom w języku angielskim, jest dostępne również dla osób nie znających języka litewskiego. Skoro szczęśliwie złożyło się, że książka ukazała się akurat w 75. rocznicę urodzin Autora, my również składamy najlepsze życzenia - Ad multos annos, Panie Profesorze! I Witold Armon I Ryszard R a d z i k, Między zbiorowością etniczną a wspólnotą narodową. Białorusini na tle przemian narodowych w Europie Środkowo-Wschodniej XIX stulecia, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2000, ss. 30 l. Autor pisząc książkę, wyznaczył sobie za cel rekonstrukcję procesów związanych z ksztahowaniem się białoruskiej świadomości i odrębności narodowej. Analizuje przemiany społeczne zachodzące w wieku XIX, które doprowadziły do powstania procesów narodowotwórczych. W ich konsekwencji uksztahował się naród białoruski. Praca składa się z pięciu rozdziałów. Pierwszy poświęcony jest zdefiniowaniu grupy etnicznej jako społeczności zamkniętej, którą łączą więzy nawykowe, poczucie swojskości i odwoływanie się do tradycji oraz narodu - jako wspólnoty połączonej wizją kulturowo-historycznej jedności. Rozdział drugi dotyczy procesów powstawania narodów Europy Środkowej w średniowieczu i renesansie. Ksztahowanie się narodów w Europie Zachodniej autor omówił na przykładzie narodu francuskiego. Rozdział trzeci omawia przemiany, jakim ulegały w XIX wieku społeczności białoruska i polska. Rozdział czwarty natomiast to analiza stopnia etnicznej świadomości ludności białoruskiej (słabo wykształcona tożsamość narodowa zbliżała lud białoruski bardziej do wspólnoty lokalnej niż narodu). W rozdziale piątym autor omawia proces ksztahowania się kultury białoruskiej na płaszczyźnie literackiej. Przedstawia twórczość między innymi: Wincentego Dunina-Marcinkiewicza, Wincentego Kalinowskiego oraz Franciszka Bohuszewicza. Wiedzę zawartą w rozprawie autor czerpał z materiałów zastanych: pamiętników, dokumentów drukowanych, dziewiętnastowiecznej prasy, zapisów folklorystycznych oraz literatury białoruskiej. Anna Torobińska - ODIE PTL �318 EtnografickY atlas, 1. Opera ethnologica 8, red. Josef Vafeka, Praha 1978, s. 255, mapy. EtnografickY atlas, 2. Opera ethnologica 13, oprac. Vladimir Scheufler, Praha 1991, s. 153, mapy. EtnografickY atlas Ćech, Moravya Slezska, oprac. Zdenek Martinek, Praha 2000, cz. l-s. 241, cz. 2 - mapy. Wydawca: Ustav pro etnografii a folkloristiku (Ceskoslovenska akademie ved), przemianowany w ostatnich latach na Etnologicky ustav Akademie ved Ceske republiky. Zróżnicowanie tradycyjnej kultury narodów środkowej Europy można śledzić zestawiając mapy Atlasu kultury ludowej w Polsce, Polskiego atlasu etnograficznego oraz atlasów: Atlas der deutschen Volkskunde, EtnografickY atlas Slovenska, Magyar neprajzi atlasz i Osterreichischer Volkskundeatlas. Wolno natomiast wypełnia się "biała plama" - obszar Czech, Moraw i Śląska (w granicach Republiki Czeskiej). I choć wiele starań w tym zakresie poczyniła Drahomira Stninska i Jaroslav Kramafik, to etnologia czeska zaniedbała tę tematykę, skupiając uwagę na problematyce kultury robotniczej. Mimo to udało się wydać kilka prac, które ową plamę wypełniają. Na tom pierwszy Etnografickeho atlasu składają się artykuły: J. Vafeka, EtnografickY atlas - jeho ukoly a cile; tegoż, Soucasny stav, cile a teoreticke problemy etnokartografickeho studia lidoveho stavitelstvi v ceskYch zemich; J. Kramafika, Problem regionalni diferenciace starsichforem ceske lidove kultury ve svetle dosavadnich rysiedku etnokartografickYch snah. Część zasadniczą tomu stanowią trzy artykuły, które opracował Frantisek Sach: Pocatky orebneho nafadi v ceskYch zemich (od praveku do 15. stoleti); Typy radel v Ćechóch a na Morave; Rozsifeni ruchadla v ceskYch zemich po jeho vynalezu ve dvacatf;ch letech 19. stoleli. Każdemu z artykułów F. Sacha towarzyszy jedna mapa. Szczególnie interesująca dla etnologa jest mapa przedstawiająca geografię typów radeł, gdyż autor wprowadził aż cztery przedziały czasowe: 1. przed 1620 r., 2. po 1620 r., 3. w końcu 1. połowy XIX w., 4. współcześnie, przy czym trzy pierwsze "przekroje" chronologiczne opracował posługując się materiałami archiwalnymi, a czwarty sporządził w oparciu o materiały z badań etnograficznych i kwerendę muzealną. Cenną dla badacza jest również mapa ukazująca rozmieszczenie szczególnego rodzaju pługa znanego i w polskiej literaturze pod nazwą ruchadło, który zaczął się szerzyć na ziemiach Czech i Moraw w latach 20. XIX w. F. Sach oparł mapę na materiałach archiwalnych z lat 1843-1848. Na tej mapie znajdujemy także informacje dotyczące geografii innych pługów. Autor uwzględnia również częstotliwość występowania różnych odmian pługów w kategoriach: "rzadko", "na równi z innymi", "przeważające", "forma wyłączna". Omawianej mapie towarzyszą rysunki, co czyni ją bardzo czytelną. Tom drugi Etnografickeho atlasu przygotował Vladimir Scheufler. Ten tom poświęcony został rzemiosłu według stanu z końca XIX w. W oparciu o dane archiwalne autor przedstawił pięć map poświęconych produkcji (wyrobom) z kamienia, metali, szkła, drewna, materiałów konfekcyjnych, koszykarstwu, plecionkarstwu (z rogożyny i słomy), wyrobowi mioteł, fajek, sit, szczotek, czyszczeniu i darciu pierza, obróbce rogu, wyrobowi rękawic, szewstwu, wyrobowi siodeł i rzemieni, a także wyrobowi papierowych toreb i innych przedmiotów, sztucznych kwiatów, introligatorstwu, wyrobowi zabawek, opłatków, malarstwu. Te skomplikowane obrazy znalazły swoje czytelne odbicie na szóstej (nie numerowanej) mapie syntetycznej. Ostatnio wydany tom trzeci nosi tytuł EtnografickY atlas Ćech, Moravy a Slezska i podtytuł Remeslna, domacM a manufakturni vyroba a obchod v Ćechóch v.letech 1752-1756. Jego autor Zdenek Martinek ograniczył się, jak widzimy, do obszarów czeskich. Część pierwsza tomu stanowi obszerny komentarz do 37 map zamieszczonych w części drugiej. Wśród tych map znajdujemy także mapę młynów wietrznych w Czechach (bez podania typologii). �319 Prezentowane tu pierwsze trzy tomy Etnografickeho atlasu z pewnością są bardzo wartościowe dla odtwarzania dziejów czeskiej kultury. Dużo mniej natomiast sąprzydatne do studiów porównawczych z wykorzystaniem atlasów z krajów ościennych. Poza wspomnianą mapą wiatraków, która znajduje swoje odpowiedniki w Atlas der deutschen Volkskunde i Polskim atlasie etnograficznym (mapa A. Szymańskiego w tomie przygotowanym do druku) oraz niektórym i narzędziami ornymi (mapa w: Etnografickj atlas, t. 1) brak tematów, które można by porównać. Pozostaje nadzieja, że w następnych zapowiadanych przez kolegów czeskich tomach pracownicy Etnologickeho ustavu przedstawią więcej map, które dadzą się porównać z tematami opracowanymi w pozostałych środkowoeuropejskich atlasach etnograficznych. Zygmunt Kłodnicki Grażyna Ewa Kar p i ń s k a, Miejsce wyodrębnione ze świata. Przykład łódzkich kamienic czynszowych, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 38, Łódź 2000, ss. 199. Opcja badawcza i teoretyczna przyjęta w pracy sytuuje się w nurcie antropologii codzienności. Codzienność rozpatrywana jest tutaj jako warstwa kulturowej rzeczywistości, którą wypełniają zdarzenia i zachowania typowe (powtarzalne), "mające określony przedmiot, mieszczące się w określonej przestrzeni i czasie, wśród określonego zestawu rekwizytów, wymagających od uczestników określonego sposobu zachowania". Świat codzienności to świat społecznie definiowany i indywidualnie, subiektywnie doświadczany w konkretnej przestrzeni, którą może być dom lub miejsce publiczne. Przyjęte dla potrzeb analitycznych rozprawy kategorie i pojęcia ujmowane są zgodnie z propozycjami wypracowanymi na gruncie geografii humanistycznej, etnologii, socjologii, historii i filozofii. Kluczowe założenia zbudowane są przez autorkę w oparciu o rozróżnienie pojęć "przestrzeni i miejsca", gdzie to ostatnie wyodrębniane jest z przestrzeni w procesie doświadczania przez człowieka rzeczywistości, w której żyje na co dzień. Buduje on w ten sposób sensy miejsc, aby porządkować i hierarchizować swój kulturowo-społeczny świat w jego warstwie symbolicznej. Praca składa się z dwóch części. W pierwszej opisane są sposoby nadawania znaczeń przestrzeni i miejscom w różnych kulturach w różnym czasie. Uwaga autorki koncentruje się wszelako na społeczeństwach zwanych przez etnologów prymitywnymi, tradycyjnymi czy ludowymi. Celem jest wyróżnienie uniwersalnych sposobów traktowania przestrzeni i pokazania - w odniesieniu do szerokiego spektrum badań przeprowadzanych przez antropologów w Europie i poza nią - jak człowiek przez swoje różnorodne działania sprawia, że przestrzeń przeobraża się w miejsce. Druga część to studium przypadkujednej z łódzkich kamienic czynszowych. Te szczególne pod względem architektonicznym obiekty powstawały w XIX w. i w okresie międzywojennym. Budowane były zazwyczaj na planie prostokąta, tworząc zamknięte podwórka-studnie otoczone z trzech stron oficynami, do których dochodzi się bramą od ulicy. Kilkudziesięcioletnie dziś domy zamieszkiwane są m.in. przez osoby o swoistej "przedłużonej pamięci miejsc". Wyobrażenia takich "zasiedziałych domowników" na temat miejsc składających się na ich orbis interior stały się przedmiotem etnograficznej eksploracji autorki. Materiały empiryczne gromadzono w latach 1997-1999, wykorzystując technikę wywiadu narracyjnego. Marcin Andrzej Kafar - ODIE PTL �320 Wiesław P u ś, Żydzi w Łodzi w latach zaborów 1793-1914, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2001, ss. 270. Książka dotyczy roli, jaką pełniła ludność żydowska w rozwoju Łodzi, ukazanej na tle osiągnięć Niemców i Polaków do roku 1914. Praca została napisana na podstawie materiałów archiwalnych, znajdujących się w Archiwum Państwowym w Łodzi, artykułów w prasie łódzkiej, kalendarzach, a także prac magisterskich powstałych w latach 1990-1995 w Instytucie Historii UL. W rozdziale pierwszym autor opisuje przyczyny wzmożonego napływu do Łodzi imigrantów, w tym Żydów, Niemców i Polaków. Był to przede wszystkim szybki rozwój gospodarczy miasta, głównie przemysłu włókienniczego. Ludność żydowska była skazana na wiele niedogodności (obarczona dodatkowymi podatkami: od mięsa koszernego, od produkcji i wyszynku trunków, od dzierżawy nieruchomości, pozbawiona praw politycznych i cywilnych), które jednak nie zdołały powstrzymać napływu tej ludności do atrakcyjnego ośrodka przemysłowego. Ludność żydowska w 40% utrzymywała się z handlu i działalności finansowej, w 38% z przemysłu i rzemiosła i w 10% z zajęć dorywczych i służby. Ciekawym zagadnieniem jest sprawa nazwisk, które na początku związane były z miejscem pochodzenia lub zamieszkania, np. Dawid Warszawer (z Warszawy). Często do imion dodawano tzw. otczestwo, czyli imię ojca, np. Dawid Salomonowicz (syn Salomona). Potem zakazano używania otczestwa jako nazwiska. Po trzecim rozbiorze wprowadzono zarządzenie o nadaniu nazwisk wszystkim Żydom. Magistraty poszczególnych miast nadawały wtedy głównie nazwiska niemieckie. Rozdział drugi dotyczy wkładu Żydów w rozwój gospodarczy miasta. W ich posiadaniu w omawianych okresie znajdowało się 88% finn handlowych (głównie szynki, ale też sklepy i stragany). Ważną rolę dla przemysłu, rzemiosła i handlu pełniły Towarzystwa Pożyczkowo-Oszczędnościowe zakładane również przez Żydów. Nieco niższy był ich udział w rzemiośle, chociaż fabryki Poznańskiego, SiJbersteina czy Rosenblatta zajmowały czołowe pozycje nie tylko w Łodzi, ale również w całym Królestwie Polskim. W rozdziale trzecim autor omawia udział ludności żydowskiej w rozwoju kulturalnym miasta. Dzięki niej w Łodzi powstały pierwsze księgarnie, zaczęły wychodzić gazety. Pierwszym łódzkim pismem żydowskim był "Łodzier Wicbła" (Łódzkie Pismo Humorystyczne). Architekci: Dawid Lande, Gustaw Landan-Gutenteger byli twórcami budowli fabrycznych, pałaców i kamienic. Dzięki nauce w chederach 75 % ogółu ludności żydowskiej potrafiło czytać. W rozdziale czwartym autor opisuje działalność i rolę gminy żydowskiej w życiu religijnym i społecznym swoich mieszkańców. Omawia działalność Łódzkiego Żydowskiego Towarzystwa Dobroczynności, rolę lekarzy pochodzenia żydowskiego w powstaniu stacji Pogotowia Ratunkowego, sierocińców i szpitali. Do roku 1862 Żydzi pozbawieni byli praw politycznych, dlatego ich aktywność na tym gruncie rodzi się dopiero pod koniec XIX wieku. W tym okresie angażują się w działalność organizacji socjalistycznych: Żydowską Organizację PPS, SDKPiL oraz PPS-Lewicę. Anna Torobińska - ODIE PTL Ewa W Y s o c k a, Religijność a tolerancja. Obszary zależności, Zakład Wydawniczy "Nomos", Kraków 2000, ss. 294. Celem pracy postawionym przez autorkę jest odpowiedź na pytanie: jaki wpływ na poziom tolerancji wobec odmienności ma rodzaj i stopień zaangażowania religijnego? �321 Podmiotem badań była młodzież akademicka z różnych kierunków studiów w województwie katowickim. Książka składa się z ośmiu rozdziałów, które poprzedza wstęp; zakończona jest podsumowaniem, wydzieloną bibliografią oraz aneksami, w których umieszczono kwestionariusze i wyniki przeprowadzonych analiz w formie tabel. W części teoretycznej autorka dokonuje przeglądu podstawowych pojęć dotyczących religii i religijności, prezentuje definicje tolerancji, mechanizmy kształtowania się postaw tolerancyjnych i nietolerancyjnych oraz dokonuje przeglądu wcześniejszych badań dotyczących tolerancji i jej braku. W części empirycznej przedstawia rezultaty swoich badań, w których uwzględniła następujące zmienne: płeć, wiek, rok studiów, miejsce zamieszkania i pochodzenie społeczne, które wyznaczają stopień postaw tolerancyjnych lub nietolerancyjnych. W celu przejrzystego ukazania wyników badań, autorka przedstawia je w szczegółowych wyliczeniach procentowych ujętych w tabelach lub rozrysowanych w"słupki". Anna Torobińska :- ODIE PTL Duchowość i religijność kobiet dawniej i dziś, red. Elżbieta Pakszys i Liliana Sikorska, Wydawnictwo Fundacji Humaniora, Poznań 2000, ss. ISO. Książka składa się z dwóch części. Część pierwsza dotyczy pobożności władczyń i uczonych kobiet w średniowieczu w Polsce i Europie. W części drugiej omówiono duchowe przesłania mistyczek i karmelitanek średniowiecza i baroku. Po każdym tekście ich autorzy podają bibliografię. Poszczególne części poprzedza wprowadzenie, zamyka streszczenie w języku angielskim oraz informacje o autorach. Celem pracy jest ukazanie charakteru mistycyzmu kobiet i cech wyróżniających kobiecą duchowość, podporządkowaną męskiej dominacji w kulturze, w której odmawiano kobietom obecności. Uwidacznia się to w zdecydowanym preferowaniu przez tradycję spuścizny dokonań męskich przedstawicieli chrześcijańskiej duchowości. Poszczególni autorzy artykułów wydobywają osiągnięcia i dorobek duchowy kobiet niejako z ukrycia, ignorowany często w kulturze. Mimo wszystkich trudności, kobiety w każdej epoce dążyły do świętości. W omawianym okresie zazwyczaj dopiero po wypełnieniu swoich ról społecznych - jako żony i matki - mogły zrealizować swoje pragnienia związane z osiąganiem transcendencji. Książka jest rezultatem sesji zorganizowanej przez Interdyscyplinarny Zespół Badawczy Problemów Kobiet Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu, zatytułowanej: "Kulturowe uwarunkowania płci/rodzaju". Odbyła się ona 18 marca 1998 roku w Instytucie Filozofii UAM. Anna Torobińska - ODIE PTL Piotr K o wal s k i, Chleb nasz powszedni. O pieczywie w obrzędach, magii, literackich obrazach i opiniach dietetyków, Wrocław 2000, ss. 249. Praca poświęcona jest antropologicznej historii pieczywa w kulturze. Korzystając z materiałów etnograficznych, archiwizujących XIX-wieczną kulturę ludową Polski (m.in. czasopismo "Wisła", rozprawy H. Biegeleisena, S. Ciszewskiego, K. Moszyńskiego) autor �322 odczytuje i interpretuje znaczenia nadawane różnym formom pieczywa, pojawiającym się w obrzędach dorocznych i świętach rodzinnych. Mówi o tym trzeci rozdział książki, w którym kontekstowo opisana jest symbolika chleba w czasie świąt Bożego Narodzenia, Wielkanocy i rytuałów przejścia, takich jak wesele czy pogrzeb. W warstwie teoretycznej tej części pracy podstawowe założenia zbudowane są w oparciu o "trójkąt kulinarny" - teorię klasyfikacji pokarmów C. Levi-Straussa przybliżoną w rozdziale pierwszym. Mieści on również - podobnie jak rozdział drugi rozprawy - rozważania na temat uniwersalnych (ogólnokulturowych) funkcji pokarmów, w szczególności zaś chleba. Przedstawione są tutaj znaczenia pieczywa w aktach rytualnej ofiary i jego obecności w mitach. Z kolei funkcjonalne aspekty symboliki pieczywa w kulturze magicznej ukazane są szczegółowo w rozdziale piątym, gdzie opowiada się o chlebie jako apotropeionie, jego wykorzystaniu w medycynie ludowej i wróżbach. Rozdziały szósty i siódmy traktują o współczesnych obrazach chleba. Analiza literatury, filmu, reklamy i potocznych wyobrażeń na temat spożywania pieczywa dokonana jest w oparciu o tezę o znakowych i estetycznych motywacjach leżących u podstaw działań współczesnego człowieka. Zastąpiły one dawne symboliczne wartościowanie świata, a widoczne są wyraźnie na przykład w języku, gdzie napotykamy na obfitość chlebowych metafor, alegorii czy metonimii. Marcin Andrzej Kafar - ODIE PTL V Konferencja Slowińsko-Kaszubska. Materiały z konferencji, Rowy 4-5 września 1998, red. Wojciech Łysiak, Wydawnictwo "Eko", Poznań 1999, ss. 240. Pracajest zbiorem 23 artykułów będących materiałami z konferencji, która odbyła się 4 i 5 września 1998 roku w Rowach. Motywem przewodnim konferencji były problemy dawnej i współczesnej kultury ludowej ze znaczną przewagą problemów historycznych. Do pierwszych z zagadnień omawianych w tomie należy rozwój zainteresowań ludoznawczych na terenie Pomorza Zachodniego do roku 1939. W kolejnym artykule autorka omawia przyczyny intensyfikacji oskarżeń o czary - na przykładzie Sydoni von Borcke - pod koniec średniowiecza i na początku renesansu - epoki kojarzonej z odkryciami geograficznymi, wynalazkiem diuku i rozkwitem humanizmu. Następnym tematem rozważań jest myślenie kategoriami mitu w konstruowaniu podań o pomorskich rodach. Z innego referatu dowiedzieć się można o słupskim święcie ,,zakręconego toru", które upamiętnia udzielenie pomocy przez cech szewski swojemu ukochanemu władcy - księciu Ernestowi von Croy. Kolejny autor snuje opowieść o kamiennych krzyżach pokutnych. O kulcie zmarłych i stosunku do śmierci obecnie oraz na przełomie XIX i XX wieku opowiada następny artykuł; nie pomija on omówienia nagrobków, koron śmierci i epitafiów. Inny autor zajął się folklorem, który przedstawia na przykładzie legend i podań, których źródłem jest Góra Zamkowa i zamek w Bytowie. Ludowy humor został ukazany na przykładzie folklorystycznych anegdot charakteryzujących Ottona von Bismarcka. Z artykułu opartego na własnych badaniach terenowych autorki wyłanig się obraz życia codziennego we wsiach położonych nad jeziorami Gardno i Łebsko do roku 1939. Niejako uzupełnieniem poprzedniego jest następny referat - dotyczący kultury duchowej i społecznej ludności pochodzenia polskiego, zamieszkującej powiat słupski w latach 1890-1945. Kolejne wystąpienie jest omówieniem polityki rządu Rzeczypospolitej wobec ludności zamieszkującej wschodnie tereny Pomorza Zachodniego. �323 Trzy referaty dotyczyły kolejno: genezy Kaszubów, tworzenia tożsamości i odrębności kaszubskiej oraz mniejszości narodowych na ziemi bytowskiej po 1945 r. Tematami kolejnych opracowań są zagadnienia sąsiedztwa niemieckiego w historii Kaszub, wizerunek Niemców oraz niemieckiego dziedzictwa w kulturze kaszubskiej, za.gadnienia związane z kształtowaniem się tożsamości regionalnej, budownictwem oraz rozwojem muzealnictwa skansenowskiego na omawianych terenach. Pracę zamyka indeks nazwisk. Anna Torobińska - ODIE PTL "Narodopismi revue" 1996-2001, red. Jan Krist, Ustav lidove kultury ve Strainicach. Omawiane pismo ukazuje się od 1990 r. (numerację poszczególnych zeszytów wprowadzono od roku następnego). Kwartalnik "Narodopisna revue" jest kontynuacją dawniejszych "Narodopisnych aktualit". Wydawca - Ustav Iidove kultury ve Strainicach znany jest jako organizator międzynarodowych festiwali folkorystycznych. Przez parę lat było to jedyne pismo folklorystyczno-etnologiczne na Morawach (w 1992 r. Vaclav Frolec założył pismo "Ethnologia Europae Centrali s", mające zresztą inne etnologiczne cele na oku). Roczniki 1990-1995 zostały już zrecenzowane przez Jarmilę Palickovą w "Slovenskym narodopisie" (t. 44, 1996, s. 267-269), a autorka przedstawiła historię kształtowania się tego pisma, zatem poniżej przedstawię ważniejsze informacje o następnych numerach. Redaktorem pisma jest folklorysta Jan Krist, a w składzie rady redakcyjnej znajdują się znani także w Polsce etnolog Richard Jerabek (Brno) i folklorystka Eva Krekovicova (Bratysława). Recenzowane pismo jest kwartalnikiem, a poszczególne zeszyty liczą po cztery arkusze. Na szczególną uwagę zasługuje fakt, że redakcji udaje się utrzymywać monotematyczny charakter znacznej części zeszytów. I tak np. nr 111996 poświęcono morawskiemu regionowi Hana, nr 211996 dotyczy międzynarodowego festiwalu folklorystycznego w Strażnicy, nr 1/1997 informuje o regionie cieszyńskim, nr 3-4/2000 zawiera artykuły z zakresu etnologii miasta, nr 1/200 I dotyczy ubiorów, a nr 4/2000 poświęcono agroturystyce. Układ pisma nie jest do końca ustabilizowany; na początku zamieszczane są studia i eseje, potem znajdujemy tematykę przemian w tradycji, refleksje, kronikę osobową, informacje o festiwalach, konferencjach, wystawach i innych wydarzeniach oraz recenzje. Od paru lat pismo jest dodatkowo ilustrowane (wkładka z fotografiami). Dodajmy tu, że szata graficzna pisma jest interesująca. W omawianych numerach dominuje tematyka folklorystyczna i etnologiczna z obszaru Moraw. Nierzadko pojawiają się artykuły lub informacje związane z Polską. Piotr Kowalski opublikował studium Polska zemanska literatura jako pramen kpoznani lidove kultury 17. stoletź (nr 1-2/2000), Eva Pavlikova przedstawiła artykuł Ce§i v Polsku a ćeske narodnź stereotypy (nr 9/1999), Jan M. Krist napisał o dwóch festiwalach folklorystycznych w Zielonej Górze, a J. Jancai' o Tygodniu Kultury Beskidzkiej w 1996 roku. Opublikowano również recenzję książki J.W. Rączki, Architektura drewniana (Kraków 1990). Zadbano o zamieszczanie wykazu publikacji związanych z tematyką etnologiczną i folklorystyczną obszaru Moraw; bibliografia za lata 1995-1997 ukazała się w nr 4/1999, �324 za rok 1998 w nr 21200 l; a za rok 1999 w nr 4/200 l. W serii towarzyszącej kwartalniko- . wi ukazała się również bibliografia "Narodopisml reVue 1990-2000" (Straznic,e 2001). W rezultacie mamy do czynienia z cennym dla etnologów i folklorystów pismem. D0dajmy na koniec, że Ustav Iidove kultury ve Straznicach prowadzi wymianę recenzowanego pisma z kilkudziesięcioma instytucjami w ponad 20 krajach, wśród nich również z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym. Zygmunt Klodnicki � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bbfafadfc807edc9d97b3cd06869c394.pdf a87853cf1a752f4b623eaaa933127d0e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5063 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4697 Title A name given to the resource Kronika / LUD 2002 t.86 Description An account of the resource LUD 2002 t.86, s.325-366 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 86, 2002 V. KRONIKA 77. WALNE ZGROMADZENIE DELEGATÓW POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO, JASTARNIA, 21 CZERWCA 2001 r. Walne Zgromadzenie Delegatów otworzyła Prezes ZG PTL prof. dr hab. Dorota Simonides, serdecznie witając zebranych i dziękując Oddziałowi PTL w Gdańsku za zaproszenie. W imieniu Oddziału Gdańskiego uczestników WZD powitała mgr Wiktoria Blacharska oraz mgr Mirosław Kulik. Oddział Gdański po raz trzeci organizuje zjazd PTL, jednak po raz pierwszy na Półwyspie Helskim. Prezydium Zarządu Głównego w osobach prezesów prof. dr hab. Doroty Simonides i dr. Andrzeja Stawarza oraz sekretarza generalnego dr. Jerzego Adamczewskiego wręczyło przedstawicielom Oddziału Toruńskiego dyplom z podziękowaniem za zorganizowanie zjazdu PTL w Toruniu w 2000 roku. Prezes Zarządu Gl. przedstawiła program obrad WZD, do którego włączono wniosek prof. Z. Jasiewicza i projekt nowych legitymacji członkowskich. Minutą milczenia uczczono zmarłych: p. Marię Cabalską z Krakowa, Zdzisława Pyzika z Katowic oraz Stanisława Szymańskiego z Warszawy. Uroczyście wręczono dyplom honorowego członka PTL dla p. Aleksandry Tyszkowej, która w br. obchodzi So-lecie pracy w PTL. Dyplom odebrała prezes Oddziału Krakowskiego, dr Anna Spiss, która wcześniej przedstawiła sylwetkę A. Tyszkowej. Do Komisji Wnioskowej zaproponowano prof. Teresę Smolińską, dr Annę Spiss i mgr Alfreda Gaudę. Protokół z 76. WZD PTL w Toruniu odczytała mgr K. Kaczko (w załączeniu). Sprawozdanie Sekretarza Generalnego za okres od 23 września 2000 do 21 czerwca 200 l odczytał dr Jerzy Adamczewski (w załączeniu). Sprawozdanie skarbnika za okres jw. przedstawił mgr Zbigniew Toroński, Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej przedstawił dr Wojciech Sadowski. Komisja postuluje udzielenie absolutorium Zarządowi Głównemu. Sprawozdanie OdiE odczytała mgr P. Suchecka. Dyskusję zainicjował dr Andrzej Stawarz, który zreferował pismo prof. Zbigniewa Jasiewicza, proponującego zmianę nazwy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego na Polskie Towarzystwo Etnologiczno-Ludoznawcze. Zarząd Główny zwrócił się z prośbą o przeprowadzenie dyskusji w oddziałach. Natomiast zespół, który miał opracować założenia Słownika Etnograficznego, nie miał sposobności, żeby się spotkać. Kilka osób pracuje indywidualnie nad koncepcją, która przyjęta została w toku wspólnej dyskusji. Rozważając wniosek prof. Z. Jasiewicza, prof. D. Simonides podkreśliła historyczność nazwy towarzystwa, mgr Wiktoria Blacharska zauważyła, że terminy "etnologia" i "ludoznawstwo" w zasadzie się pokrywają, więc dodawanie określenia "etnologiczno" do ludoznawczego nie ma sensu. Z drugiej strony kilka tysięcy etnologów w Polsce nie utożsamia się z ludoznawstwem, a z etnologią. Dr Anna Spiss jest przeciwna zmianie nazwy historycznej, dr Janusz Kamocki stwierdził, że dla cudzoziemców istotnajest nazwa towarzystwa, podawana w języku angielskim (czy francuskim), która zawiera nazwę' �326 "etnologia". Dr Wojciech Sadowski uważa, że bardziej chodzi o treść niż o nazwę. Skoro treść się nie zmienia, po co zmieniać nazwę. Prof. D. Simonides podkreśliła, że przy ogólnym krachu pracy społecznej, zmiana nazwy nie wpłynie na zaangażowanie młodych etnologów. Mgr Maria Parnowska, także przeciwna zmianie nazwy towarzystwa, uważa, że to, iż młodzież studiująca nie wie nic o PTL i jego tradycji, jest winą kadry dydaktycznej. Zapytała, czy PTL ma swoją stronę internetową? Jeżeli nie, należałoby zaprojektować ją, wprowadzając także nazwę obcojęzyczną. Prof. D. Simonides proponuje przygotowanie w/w materiału. Na pytanie dr A. Spiss o stan ilościowy PTL stwierdzono, że w ciągu kilkunastu lat ilość członków PTL zmalała o połowę. Zapoznano obecnych na WZD z projektem legitymacji członkowskiej, którego wykonanie uchwałą 76. WZD w Toruniu powierzono mgr Alfredowi Gaudzie. Projekt zatwierdzono, proponując jedynie usunięcie czarnej obwódki. Dr Anna Spiss podkreśliła, że legitymacje są potrzebne chociażby w Muzeum Etnograficznym w Krakowie, gdzie członkowie PTL mają wolny wstęp. Po wysłuchaniu sprawozdania sekretarza generalnego, sprawozdania finansowego, przedstawionego przez skarbnika, wystąpienia Głównej Komisji Rewizyjnej i jej wniosku o udzielenie absolutorium Zarządowi Głównemu w okresie sprawozdawczym, delegaci jednogłośnie przyjęli sprawozdanie z działalności merytorycznej i sprawozdanie finansowe za rok 2000 i udzielili Zarządowi Głównemu absolutorium za okres sprawozdawczy. Następnie wysłuchano sprawozdań Oddziałów Terenowych i Kół Zainteresowań. Wnioski Komisji Wnioskowej przedstawiła prof. T. Smolińska: l. Komisja ponowiła wniosek ze Zjazdu w Toruniu (2000 r.) dotyczący opracowania koncepcji Słownika Etnograficznego przez powołany w tym celu zespół redakcyjny; 2. Komisja ponowiła wniosek o weryfikację liczby oddziałów PTL, gdyż kilka z nich nie przejawia w ostatnich latach aktywności; 3. Po przesłaniu kserokopii listu prof. dr. hab. Zbigniewa Jasiewicza z wnioskiem dotyczącym zmiany nazwy naszego Towarzystwa prócz dyskusji na tegorocznym WZD stwierdzono, iż należy poddać go szerokiej debacie we wszystkich oddziałach w terenie; 4. Komisja przedłożyła wniosek mgr Marii Parnowskiej z Oddziału warszawskiego o założenie strony internetowej o działalności PTL wraz z ofertą wydawniczą Towarzystwa; 5. Komisja poparła wniosek, zaakceptowany przez Zarząd Główny PTL, aby nawiązać współpracę w zakresie wydawania książek w wersji elektronicznej, w sieci internetowej, z Internetowym Domem Wydawniczym In Book Sp. z 0.0. w Dąbrowie Górniczej; 6. Komisja przedłożyła wniosek, który został przegłosowany na posiedzeniu Zarządu Głównego PTL, aby zwiększyć cenę "Literatury Ludowej" z 4,00 zł na 8,00 zł nr 4/5 - 16,00 zł; 7. Na wniosek prof. dr hab. Zygmunta Kłodnickiego postanowiono, że 78. WZD PTL w roku 2002 odbędzie się w Cieszynie. Odpowiedzialnym za zjazd będzie prof. Kłodnicki; chęć współpracy zgłosił Oddział w Bielsku-Białej. Wniosek jednogłośnie zaakceptowano. Krystyna Kaczko �327 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI ZARZĄDU GŁÓWNEGO POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO W OKRESIE: WRZESIEŃ 1999 - MAJ 2002 r. Skład prezydium Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego wyłoniony na LXXV Walnym Zgromadzeniu PTL w Gołotczyźnie koło Ciechanowa pozostał bez zmian i jest następujący: prezes wiceprezes wiceprezes sekretarz generalny zastępca sekretarza skarbnik zastępca skarbnika - prof. dr hab. Dorota Simonides, prof. dr hab. Bronisława Kopczyńska-Jaworska, dr Andrzej Stawarz, dr Jerzy Adamczewski, mgr Krystyna Kaczko, mgr Zbigniew Toroński, dr Magdalena Rostworowska. Stan zatrudnienia w biurze przy Zarządzie Głównym przedstawia się następująco: - mgr Paulina Suchecka - dyrektor biura (archiwum) - cały etat, Anna Lubańska - główna księgowa - 112 etatu, mgr Jadwiga Kłodnicka - dyrektor biblioteki naukowej - 3/4 etatu, Bożena Wrońska - magazyny - cały etat. Główną Komisję Rewizyjną stanowią: dr Anna Kowalska-Lewicka - przewodnicząca oraz jako członkowie: mgr Maria Pamowska i dr Wojciech Sadowski. W skład Sądu Koleżeńskiego wchodzą: Dr Stanisław Chmielowski - przewodniczący oraz jako członkowie: mgr Aleksandra Wojciechowska i mgr Irena Wronkowska. W 2002 roku Polskie Towarzystwo Ludoznawcze zostało zarejestrowane w Krajowym Rejestrze Sądowym. Numer pozycji rejestru: 0000059069, numer wpisu: WR. VI NS-REJ. KRS/2205/1I352. Tegoroczne LXXVIII Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Cieszynie ma charakter sprawozdawczo-wyborczy i połączone zostało z sesją naukową "Pogranicza kulturowe i pogranicza etniczne w środkowej Europie". Organizatorami zjazdu oraz sesji są Zarząd Główny, organizujący się Oddział w Cieszynie, Oddział w Bielsku Białej oraz Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie. W okresie sprawozdawczym odbyło się sześć posiedzeń prezydium ZG oraz dwa posiedzenia Rady Wydawniczej. Najważniejsze zadanie organizacyjne wykonane w okresie sprawozdawczym to przeniesienie siedziby Zarządu Głównego PTL z ul. Szewskiej na ul. Koszarową. Jak wiadomo, od dawna siedziba Zarządu Głównego oraz biura znajdowały się w obiekcie należącym do Uniwersytetu Wrocławskiego. Za użytkowanie tych pomieszczeń PTL nie płaciło czynszu. Budynek przy ul. Szewskiej 36 przeznaczony został do remontu kapitalnego. Jako obiekt zastępczy wskazano budynek biblioteki Wydziału Nauk Społecznych przy ul. Koszarowej 3. Zakres wykonanych działań w związku z przeprowadzką był bardzo szeroki. Należało zorganizować, skoordynować oraz wykonać prace związane z pako- �328 waniem, transportem, demontażem i montażem regałów i mebli, przewożeniem książek. Archiwalia i księgozbiory liczą ponad 40000 woluminów. Prace prowadzone były na przełomie 2000/2001 i w pierwszym kwartale 2001 roku. Cały majątek Towarzystwa przewieziono w 12 dni. W marcu przystąpiono do zagospodarowania nowych pomieszczeń o powierzchni ok. 300 m2; są one mniejsze i niższe od tych na ul. Szewskiej, dlatego też część księgozbioru nie będzie udostępniona aż do momentu powrotu do poprzedniej siedziby. Zajmowane pomieszczenia pozwalają na bieżące funkcjonowanie biura i częściową działalność biblioteki. Termin zakończenia remontu budynku przy ul. Szewskiej planowany był na czerwiec br. i zgodnie z zapewnieniami władz Uniwersytetu Wrocławskiego, mieliśmy tam powrócić, jednakże pojawiły się fakty niepokojące. Otóż na ręce prof. Simonides wpłynęło pismo nr DA/412/2002 z dn.l4.05.2002 r. rektora Uniwersytetu Wrocławskiego, Prof. Romualda Gellesa, w którym zostaliśmy poinformowani, że ze względu na zmianę użytkownika budynku przy ul. Szewskiej termin zakończenia prac ulegnie przesunięciu. Rektor proponuje przeniesienie biblioteki PTL do siedziby Biblioteki Głównej Uniwersytetu, której budowa ma rozpocząć się w tym roku. Do tego czasu rektor proponuje przenieść naszą bibliotekę z ul. Koszarowej do przejętego przez Uniwersytet budynku dawnej szkoły podstawowej przy ul. Kuźniczej 48. 23 maja razem z p. Pauliną Suchecką i p. Jadwigą Kłodnicką obejrzeliśmy te pomieszczenia, w których ewentualnie znalazłaby się biblioteka Towarzystwa. Stwierdziliśmy, iż z wielu powodów absolutnie nie nadają się one na bibliotekę posiadającą tak cenny księgozbiór. Pani Prezes, opierając się na naszych uwagach i wnioskach, wystosowała pismo do Rektora z wnioskiem o pozostaniu przy poprzednich ustaleniach, tj. powrotu do budynku przy ul. Szewskiej 36. Sprawa jest więc nadal nie rozwiązana. Oczekujemy teraz na kolejny krok ze strony Uniwersytetu Wrocławskiego. Działalność finansowa Sprawy finansowe za okres sprawozdawczy omawia szczegółowe sprawozdanie skarbnika. Tutaj podaję jedynie kilka podstawowych danych. Wpływy w poszczególnych latach stanowiących okres sprawozdawczy przedstawiały się następująco: Rok 1999 2000 2001 I kwartał 2002 Wpływy 205.999,19 232.711,64 251.677,18 14.163,00 % w stosunku do roku poprzedniego 112,7 112,96 107,89 Jedynie wpływy ze sprzedaży Najważniejsze pozycje wśród wpływów to, niezmiennie od kilku lat, dotacja celowa KBN oraz wpływy ze sprzedaży wydawnictw. Dofinansowanie z Komitetu Badań Naukowych: Rok 1999 2000 2001 2002 Wielkość 144.250 161.175 163.400 150.575 % w stosunku do roku poprzedniego 139 111,73 101,38 92,15 �329 Wpływy ze sprzedaży wydawnictw: Rok 1999 2000 2001 I kwartał 2002 Wielkość 36.097,67 41.366,77 32.168,20 14.163,00 % w stosunku do roku poprzedniego 78,59 114,59 87,43 W ciągu ostatnich pięciu lat największe wpływy ze sprzedaży wydawnictw były w roku 1998 - 45.926 zł. Przypomnieć należy, iż z pieniędzy przyznanych przez KBN dofinansowana jest działalność wydawnicza oraz funkcjonowanie Biblioteki Naukowej i Archiwum Naukowego. Z pieniędzy pochodzących ze sprzedaży wydawnictw finansowane jest wynagrodzenie pracowników biura (księgowa, magazynier). Po stronie kosztów w poszczególnych latach zanotowano: Rok 1999 2000 2001 I kwartał 2002 Wydatki 202.600,02 228.870,60 201.611,08 24.710,00 % w stosunku do roku poprzedniego 109,05 112,96 88,08 Najważniejsze pozycje po stronie kosztów to wynagrodzenie i koszt druku wydawnictw. pracowników biura Koszty wynagrodzenia osobowego wraz z pochodnymi: Rok 1999 2000 2001 Wielkość 84.259,80 96.812,59 92.089,56 % w stosunku do roku poprzedniego 107.67 114,89 95,12 Rok 1999 2000 2001 Wielkość 69.920 86.850 60.933,26 % w stosunku do roku poprzedniego 118,1 124,21 70,15 Koszty druku wydawnictw: Na dzień 31.12.2001 saldo środków pieniężnych wynosiło 74.427 zł i zawierało zobowiązania na kwotę 60.475 zł, czyli Zarząd Główny posiadał na dzień 1.01.2002 r. wolne środki pieniężne w wysokości 13.952 zł. Sytuacja finansowa PTL jest tragiczna. Pra- �330 cownice zatrudnione w biurze przy Zarządzie Głównym do dnia 20 maja otrzymywały wynagrodzenia jedynie za pierwsze 3 miesiące tego roku. Komitet Badań Naukowych nie przekazał jeszcze przyznanego dofinansowania. Jedynym źródłem finansowania wszelkiej działalności jest więc w tej chwili tylko sprzedaż wydawnictw. Uposażenia pracownic biura przy Zarządzie Głównym (brutto): l. Paulina Suchecka - 1.922,00; 2. Anna Lubańska - 1.146,00 (1/2 etatu); 3. Jadwiga Kłodnicka - 1.200 (3/4 etatu); 4. Bożena Wrońska - 1.329. Działalność wydawnicza Przewodniczącym Rady Wydawniczej jest wiceprezes, dr Andrzej Stawarz. W okresie sprawozdawczym Polskie Towarzystwo Ludoznawcze wydało następujące pozycje książkowe: A.· Periodyki: o "Lud", t. 83, 84, 52; o "Literatura Ludowa", t. 43, 44, 45; o "Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 38 - G. Karpińska, Miejsce wyodrębnione ze świata, t. 39 :..- K. Kaniowska, Opis. Klucz do rozumienia kultury, t. 40 - R. Dzięcielski, Ludowe obrazy miasta. Inspiracje Bystroniowskie. B. Serie wydawnicze: o Prace i Materiały Etnograficzne: t. 32 - D. Świtała-Trybek, Święto i zabawa. Odpusty parafialne na Górnym Śląsku; t. 33 - K. Lach, Wierzenia, zwyczaje i obrzędy. Folklor pogranicza polsko-czeskiego. o Biblioteka Popularnonaukowa: t. 13 - B. Bazielich, Odzież i strój ludowy w Polsce; t. 14 - E. Berendt, Przydrożna i podniebna. Sakralna sztuka ludowa Ziemi Kłodzkiej XVII -XIX w. o Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego: t. 5 - Zwyczaje, wierzenia i obrzędy pogrzebowe. o Atlas Polskich Strojów Ludowych: t. 33 - J.Wielek, Strój Górali Łąckich; t. 34 - B. Bazielich, Strój wilamowicki. o Archiwum Etnograficzne: t. 36 - J. Świętek, Brzozowa i okolice Zakliczyna nad Dunajcem. Obraz etnograficzny - zbiór z lat 1897-1906 - część 3, 4 i5. o Biblioteka Zesłańca: Stanisław i Zygmunt Chmielewscy, Zapiski niebohaterskich przeżyć w sowieckiej niewoli. W roku 2002 planowane jest wydanie kolejnych tomów. Do Komitetu Badań Naukowych wnioskowano o: "Lud" - dofinansowanie w wysokości 29.875 zł. (koszt: 33,000), otrzymano 24.000 (w zeszłym roku - 24.000); "Literatura Ludowa" - wnioskowano o 50.940 (koszt 53.100), otrzymano 24.000 (w zeszłym roku 27.000); "Łódzkie Studia Etnograficzne - wnioskowano o 16.900 (koszt 23.150), otrzymano 6.525 (w zeszłym roku 9.600); B. Bazielich, Strój rozbarski - wnioskowano o 21.600 (koszt 28.600), otrzymano 12.000; A. Lebeda, Wiedza ... (Komentarze do PAE, t. VI) - wnioskowano o 52.700 (koszt 62.700), otrzymano 12.000; �331 A. Drożdż, Pomoc wzajemna (Komentarze do PAE, t. VII) (koszt: 52.000), otrzymano 19.200. wnioskowano o 48.000 Wszystkie wydawnictwa dotowane sąprzez Komitet Badań Naukowych. Po raz pierwszy od kilku lat w roku 2001 możliwe wydawało się otrzymanie dotacji z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Stosowne umowy podpisano na dofinansowanie "Literatury Ludowej" i rocznika "Łódzkie Studia Etnograficzne" w sumie na 17.000 zł. Powyższa dotacja, zgodnie z umową, miała być przekazana do dnia IS lipca 2001 roku. Ostatecznie ministerstwo przekazało na konto PTL dotację w dniu 31.12.200 I roku. 7 stycznia 2002 r. kwota ta została ministerstwu zwrócona. Jej wydatkowanie przez parę ostatnich godzin ubiegłego roku było niewykonalne. Obrót wydawnictw Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w okresie sprawozdawczym przedstawiał się następująco: na koniec 1999 roku stan ilościowy wydawnictw - 64250 egzemplarzy na kwotę 234.865,05; na koniec 2000 roku - 63694 egzemplarzy na kwotę 271.460 zł; na koniec 2001 roku - 62916 egzemplarzy na kwotę 266.821,80 zł. Największe zapasy magazynowe to książki z serii "Biblioteka Zesłańca", na początku lat dziewięćdziesiątych drukowane w kilkutysięcznych nakładach. Cena "Literatury Ludowej" pozostająca bez zmian od 1994 r. została od roku 2002 podniesiona do 8 zł. za każdy numer (numer podwójny - 16,00). . Warto przypomnieć, że wpływy ze sprzedaży pokrywają niektóre koszty funkcjonowania biura przy Zarządzie Głównym, m.in. Wynagrodzenie pracowników. Biblioteka Naukowa im. J. Czekanowskiego Bibliotekę prowadzi mgr Jadwiga Kłodnicka. Do księgozbioru gromadzone są publikacje z zakresu etnografii, etnologii oraz ważniejsze opracowania z nauk pokrewnych: archeologii, historii, socjologii, językoznawstwa i antropologii. Biblioteka powiększa swoje zbiory poprzez zakupy, wymianę, dary i publikację PTL. W okresie sprawozdawczym księgozbiór powiększył się o 954 woluminy i liczy ich obecnie 40272. Zakupiono 158 woluminów, z wymiany krajowej i zagranicznej otrzymano ich 552, z darów - 210, a z własnych wydawnictw - 34. Głównym źródłem pozyskiwania książek jest wymiana, którą Polskie Towarzystwo Ludoznawcze prowadzi z 38. instytucjami krajowymi i 160. instytucjami zagranicznymi. Wymiana zapewnia stały dopływ najnowszej zagranicznej literatury etnograficznej, zwłaszcza czasopism. Dzięki wymianie publikacje PTL docierają do najważniejszych ośrodków naukowych, muzeów i zagranicznych towarzystw naukowych. W okresie sprawozdawczym w czytelni udostępniono 6210 woluminów, na zewnątrz wypożyczono 1783. Te cyfry uwidaczniają, jak bardzo cenny i zarazem potrzebny jest księgozbiór Towarzystwa. Dodać należy, iż obecnie nie jest udostępniony cały księgozbiór. Zbiory biblioteczne w chwili obecnej nie są nawet w JA wykorzystywane. Są bowiem spakowane po przewiezieniu z ul. Szewskiej. Obecnie zajmowane pomieszczenia są zbyt małe, aby można rozpakować i udostępnić cały księgozbiór. Tegoroczna dotacja z KBN to 20.000 zł. jako dofinansowanie wymiany czasopism. Wnioskowaliśmy o 110.000 zł. W roku ubiegłym otrzymaliśmy 60.000 zł. Sprawa biblioteki PTL i jej ·trudności lokalowych została poruszona w krótkim artykule autorstwa Joanny Mielewczyk w "Słowie Polskim" z dnia 10.05.2002 r. �332 Archiwum Naukowe Archiwum prowadzi mgr Paulina Suchecka. W związku z przeniesieniem siedziby ZG archiwum jest spakowane i zgodnie z wykazem liczy 202 paczki. Jedynie wyjątkowo poszczególne numery inwentarzowe są udostępnione, a także wykorzystywane do bieżącej działalności. Z Komitetu Badań Naukowych otrzymaliśmy na rok 2002 dofinansowanie w kwocie 5.000 zł przy wniosku o 21.000 zł. W roku ubiegłym otrzymaliśmy - 6.000 zł. Oddziały W okresie sprawozdawczym w szeregi Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego przyjęto 84 nowych członków: • Oddział Północno-Mazowiecki - 22 osób • Oddział Kraków - 15 • Oddział Łódź - 11 • Oddział Śląski - 9 • Oddział Gdańsk - 6 • Oddział Warszawa - 6 • Oddział Lublin - 5 • Oddział Toruń - 3 • Oddział Mszana Dolna - 2 • Oddział Wrocław - 2 • Oddział Poznań - 2 • Oddział Bielsko-Biała - l Przy Zarządzie Głównym zarejestrowanych jest obecnie 19 oddziałów. Najmłodszym jest Oddział Północno-Mazowiecki funkcjonujący przy Muzeum Szlachty Mazowieckiej w Ciechanowie. Dyrektor biura wystosowała w dniach 22.08.2001 i 28.0\.02 ostateczne pisma do oddziałów PTL w Zamościu, Łańcucie, Zakopanem i w Koszalinie, które to oddziały od kilku lat nie dawały znaków istnienia i jakiejkolwiek działalności, przypominające o obowiązkach oddziału wynikających ze statutu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Odpowiedziała jedynie Maria Fornal - prezes Oddziału w Zamościu. Zwróciła się z prośbą o zawieszenie działalności Oddziału ze względu na trudną sytuację finansową. Pozostałe pisma pozostały bez odpowiedzi. W związku z powyższym, zgodnie z § 37 ust. 9 w powiązaniu z § 50 ust. 3, Prezydium wystąpi z wnioskiem do Zarządu Głównego o rozwiązanie Oddziałów w Łańcucie, Zakopanem i Koszalinie. Zgodnie z § 52 ust. 5 Statutu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Zarząd Oddziału składa sprawozdanie z działalności statutowej i finansowej. 1. Sprawozdanie z działalności merytorycznej do dnia 23.05. br. przysłało w tym roku 9 oddziałów, w 200 I - 4 a w 2000 - 9. Regularnie czynią to oddziały w Lublinie, Wrocławiu, Krakowie oraz Oddział Śląski; 2. Listę delegatów na LXXVlII Walne Zgromadzenie Delegatów w Cieszynie przysłał oddział w Lublinie, Łodzi, Bielsku-Białej, Wrocławiu i Gdańsku. Przypominam, iż zgodnie z § 24 ust. 2 statutu "Do udziału w Walnym Zgromadzeniu Delegatów upoważniają delegatów listy podpisane przez przewodniczących walnych zgromadzeń członków oddziałów, na których wybrano delegatów"; 3. Bieżące raporty finansowe nadesłano z oddziałów: Łódź, Wrocław, Opoczno, Poznań, Opole, Mszana Dolna, Gdańsk, Lublin, O/Śląski; 4. Wykaz Członków opłacających składki przysłano z oddziałów: Wrocław, Opoczno, Poznań, Opole, Gdańsk, Bielsko-Biała, O/Śląski; 5. Fotografie do nowych legitymacji Zarząd Główny otrzymał z oddziałów: Bielsko-Biała, Lublin, Gdańsk, O/Śląski. �333 W okresie sprawozdawczym trzem osobom nadano godność Członka Honorowego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego: mgr Aleksandrze Jacher- Tyszkowej, prof. Witoldowi Nowoszowi i prof. Zygmuntowi Kłodnickiemu. Łódzki Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej kierowany społecznie przez prof. Bronisławę Kopczyńską-Jaworską otrzymał w tym roku dofinansowanie z KBN na opracowywanie bibliografii międzynarodowej w wysokości 7.450 zł. - zgodnie z wnioskiem (w roku ubiegłym 6.700) oraz na opracowywanie bazy danych do bibliografii polskiej - 3.500 wobec wnioskowanych 6.260. Zatwierdzony został wzór nowej legitymacji członkowskiej zdjęcie) Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. (zawierającej również Jerzy Adamczewski 78. WALNE ZGROMADZENIE POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO, CIESZYN 7 CZERWCA 2002 r. 78. Walne Zgromadzenie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego miało charakter sprawozdawczo-wyborczy. Połączone było z sesją naukową pt. "Pogranicza kulturowe i pogranicza etniczne w środkowej Europie". Organizatorami Zgromadzenia byli Zarząd Główny PTL, Oddział PTL w Cieszynie, Oddział PTL w Bielsku-Białej oraz Uniwersytet Śląski - Filia w Cieszynie. Obrady otworzyła Prezes Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego prof. Dorota Simonides. Przywitała przybyłych członków Towarzystwa oraz zaproszonych gości. Następnie zebranych powitała Rektor-elekt Filii Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie prof. Halina Rusek. Na ręce prezes Oddziału PTL w Gdańsku mgr Wiktorii Blacharskiej prof. D. Simonides wręczyła podziękowanie za zorganizowanie 77. WZD PTL w Jastarni. Prezes ZG PTL prof. D. Simonides poddała pod głosowanie zebranych zaproponowany porządek obrad 78. WZD PTL, który został przyjęty jednogłośnie. Na przewodniczącą Zgromadzenia zaproponowała prof. Barbarę Bazielich, a na protokolanta mgr Małgorzatę Orlewicz. Obie kandydatury zostały zaaprobowane przez delegatów WZD. Do Komisji Mandatowej zaproponowano następujące osoby: dr. Janusza Kamockiego, mgr Marię Parnowską, mgr Krystynę Kaczko. Delegaci jednogłośnie zaakceptowali skład Komisji Mandatowej. Przewodniczącym Komisji został dr J. Kamocki. Do Komisji Wnioskowej zaproponowano następujące osoby: dr Annę Spiss, dr. Jana Święcha, prof. Teresę Smolińską. Delegaci jednogłośnie zaakceptowali skład Komisji. Przewodniczącym został dr J. Święch. Sekretarz generalny ZG PTL - dr Jerzy Adamczewski przedstawił sylwetki zmarłych członków PTL: Wojciecha Bohdanowicza-oroszemego - założyciela i prezesa Koła Ormian OIPTL, w Gdańsku (O.PTLlGdańsk). Wojciecha Józefa Błaszkowskiego - długoletniego członka, założyciela w 1975 roku OIPTL w Gdańsku; od 1991 roku członka honorowego PTL, Heleny Burchard - archeologa, pracownika naukowego Instytutu Kultury Materialnej PAN w Krakowie (O. PTL w Krakowie), Moniki Gruchma- �334 nowej - filologa, dialektologa, językoznawcy, nauczyciela akademickiego (O. PTLlPoznań), Aleksandra Widery - członka Związku Literatów Polskich, poety, krytyka teatralnego, autora audycji radiowych "Od Gogolina do Cieszyna" (O. PTL/Śląski), Teresy Szwedkowicz - kolekcjonera, nauczycielki plastyki w szkołach w Opocznie (O. PTLI Opoczno), Leona Ter-oganiana - anglisty, inicjatora zakładania kół przyjaciół Ormian, długoletniego prezesa Koła Przyjaciół Ormian przy O. PTLlWarszawa, Szubertza Petusbaja - folklorysty, Wiktora Gusiewa - członka honorowego PTL - z Sankt Petersburga, folklorysty. Zgromadzeni uczcili pamięć zmarłych członków PTL minutą ciszy. Sprawozdanie z działalności ZG PTL w okresie wrzesień 1999 - maj 2002 złożył sekretarz generalny dr Jerzy Adamczewski. Przedstawił skład Prezydium ZG PTL, Głównej Komisji Rewizyjnej oraz Sądu Koleżeńskiego. Poinformował, że w 2002 roku PTL zostało zarejestrowane w Krajowym Rejestrze Sądowym (związane to jest z nową ustawą o stowarzyszeniach). Omówił najważniejsze zadania organizacyjne: przeniesienie siedziby biura, biblioteki, archiwum, podręcznego magazynu wydawnictw z ul. Szewskiej we Wrocławiu na ul. Koszarową do budynku biblioteki Wydz. Nauk SpoI. Uniwersytetu Wrocławskiego, działalność finansową, wydawniczą, biblioteki im. J. Czekanowskiego, archiwum naukowego oraz działalność oddziałów PTL, których jest 19. W okresie sprawozdawczym przyjęto do PTL 84 członków, godność członka honorowego PTL nadano trzem członkom. Sprawozdanie finansowe ZG PTL od 25 września 1999 roku do 7 czerwca 2002 roku złożył skarbnik ZG PTL mgr Zbigniew Toroński. Sprawozdanie finansowe uzupełnia sprawozdanie sekretarza generalnego. Przedstawia dane o dochodach, wydatkach oraz stanie magazynowym książek. Wpływy pochodzą ze składek członkowskich, sprzedaży wydawnictw oraz dotacji na działalność naukową i wydawniczą. Jest to dofinansowanie konkretnych zadań, z których należy dokładnie rozliczać się. Składki są do dyspozycji Oddziałów PTL. Środki ze sprzedaży wydawnictw przeznaczone są na utrzymanie biura ZG PTL we Wrocławiu oraz płace pracowników administracyjno-finansowych. Sprawozdanie z działalności Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Łodzi złożyła prof. Bronisława Kopczyńska-Jaworska, która społecznie kieruje Ośrodkiem we współpracy z mgr Małgorzatą Wilbik. Ośrodek otrzymuje niewielkie dotacje z Komitetu Badań Naukowych. Główna komisja Rewizyjna w składzie dr Anna Kowalska-Lewicka i dr Wojciech Sadowski w dniach 14-16 maja 2002 roku przeprowadziła kontrolę całokształtu działalności PTL od 9 czerwca 2001 do 14 maja 2002 roku. Przedmiotem kontroli była działalność biura ZG PTL, finanse, biblioteka, archiwum, dział wydawnictw, działalność organizacyjna i naukowa, realizacja zadań statutowych (głównie § 11 i 36), realizacja wniosków 77. WZD PTL 2001. Stwierdzono, że mimo wielu trudności Towarzystwo działa zadowalająco, bez zakłóceń, ale mniej aktywnie. Związane jest to z sytuacją finansową spowodowaną zmianą ustawodawstwa w zakresie finansowania stowarzyszeń. Komisja wyraża uznanie dla personelu biura ZG PTL i biblioteki i wnioskuje o nagrodę roczną· GKR zwraca się do Członków PTL o nadsyłanie do biblioteki w formie darów własnych publikacji. W oparciu o analizę całokształtu działalności Główna Komisja Rewizyjna stawia wniosek o udzielenie absolutorium ustępującemu Zarządowi Głównemu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Jednocześnie dziękuje za włożony wkład pracy. �335 Dyskusję otworzyła prof. B. Bazielich, podkreśliła, że ogromny dorobek Towarzystwa stworzony został dzięki pracy społecznej członków. Nowa ustawa o stowarzyszeniach skomplikowała dalszą działalność. Prof. Zbigniew Jasiewicz zwrócił uwagę, że należałoby pomyśleć o pozycji etnologa: PTL nie jest popularne w środowisku akademickim. Następuje przerwanie tradycji. Należy zastanowić się, w jaki sposób dotrzeć do współczesnych etnologów. Proponuje powołanie zespołu w składzie: prof. D. Simonides, prof. Z. Kłodnicki, prof. T. Smolińska, dr J. Święch. Pani Prezes prof. D. Simonides proponuje wystosowanie apelu do Komitetu Nauk Etnologicznych i kierowników katedr i instytutów etnologii przy uniwersytetach o propagowanie i popularyzowanie idei PTL. Nawiązując do sprawozdania skarbnika, stwierdziła, że KBN nie dotuje i nie wspiera działalności statutowej Towarzystwa. Prof. B. Kopczyńska-Jaworska, dr A. Kowalska-Lewicka i dr Anna Spiss zastanawiały się, jaką drogę obrać, aby pozyskać młodych członków PTL. Na podstawie złożonych sprawozdań: sekretarza generalnego dr. Jerzego Adamczewskiego, skarbnika Zarządu Głównego PTL mgr. Zbigniewa Torońskiego i przewodniczącej Głównej Komisji Rewizyjnej - dr Anny Kowalskiej-Lewickiej zostało udzielone absolutońum Zarządowi Głównemu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Na sali było obecnych 39 delegatów. Wniosek został przyjęty jednogłośnie. Do Komisji Skrutacyjnej zaproponowano następujące osoby: mgr Katarzynę Różycką, mgr Wiktorię Blacharską, dr. Wojciecha Sadowskiego. Delegaci jednogłośnie zaakceptowali skład komisji. Przewodniczącą została mgr K. Różycka. Wybór nowych władz Towarzystwa - wyniki wyborów: Komisja Skrutacyjna przedstawiła wyniki głosowania. Głosowało 38 delegatów; do Zarządu Głównego PTL zaproponowano następujące osoby, które otrzymały podczas głosowania następującą liczbę głosów: prof .. D. Simonides prof. Zygmunt Kłodnicki dr Jerzy Adamczewski prof. Teresa Smolińska dr Magdalena Rostworowska prof. Zbigniew Jasiewicz prof. Bronisława Kopczyńska-Jaworska dr Anna Spiss mgr Krystyna Kaczko mgr Zbigniew Toroński dr Andrzej Stawarz mgr Alfred Gauda mgr Anna Nadolska-Styczyńska dr Barbara Kołodziejska Teofila Latoś 37 35 34 34 33 32 32 32 3D 3D 28 25 25 24 19 W związku z tym, że do ZG PTL powinno wejść 12 osób, panie T. Latoś i B. Kołodziejska nie zostały wybrane w skład Zarządu Głównego. Dokonano ponownego głosowania w sprawie A. Nadolskiej-Styczyńskiej i A. Gaudy, którzy otrzymali tę samą ilość głosów. Do Zarządu Głównego wszedł A. Gauda. Zastępcami członków ZG PTL zostały panie: dr A. Nadolska Styczyńska i dr B. Kołodziejska. �336 Do Głównej Komisji Rewizyjnej zaproponowano następujące osoby, które otrzymały następującą ilość głosów: l. dr Anna Kowalska-Lewicka 34 2. mgr Małgorzata Orlewicz 30 3. dr Janusz Kamocki 26 4. mgr Paweł Schmidt 22 W skład Komisji Rewizyjnej nie został wybrany Paweł Schmidt. Do Sądu Koleżeńskiego zaproponowano następujące osoby, które w głosowaniu otrzymały następującą liczbę głosów: l. dr Jan Święch 33 2. mgr Maria Parnowska 32 3. dr Stanisław Chmielowski 29 4. mgr Elżbieta Oficjaiska 18 Do Sądu Koleżeńskiego nie wybrano E. Oficjaiskiej. Sprawozdania ze swojej działalności złożyły następujące Oddziały PTL: Bielsko-Biała, Gdańsk, Bytom, Łódź, Kraków, Opoczno, Mszana Dolna, Opole, Lublin, Poznań, Toruń, Warszawa, Wrocław, Zielona Góra, Zamość. Pn-Mazowiecki. Maria Parnowska postulowała, aby zabezpieczyć, przejąć do archiwum PTL, dokumentację likwidowanych oddziałów. Odnośnie zjednywania młodych osób dla działalności w PTL M. Pamowska wskazała potrzebę utworzenia strony internetowej dla Towarzystwa. Teresa Smolińska zaproponowała, aby podziękować osobie (student), która zajmuje się upowszechnianiem/rozprowadzaniem wydawnictw PTL przez internet. Przewodniczący Komisji Wnioskowej przedstawił złożone propozycje. Delegaci nie zaakceptowali propozycji przedłużenia kadencji Zarządu Głównego do 4-5 lat, pozostaje 3-letni okres kadencji ZG PTL. Do realizacji zaakceptowano następujące wnioski: a. Podjęcie próby załatwienia bezpłatnego wstępu do muzeów dla członków PTL przez poszczególne oddziały na swoim terenie. b. Zwalnianie z obowiązku płacenia składek członkowskich - decyzją oddziału. c. Przejęcie dokumentacji likwidowanych oddziałów. d. Złożenie podziękowania osobie rozprowadzającej wydawnictwa PTL przez internet. e. Opracowanie programu zachęcającego młodych naukowców do wstępowania do PTL. f. Przygotowanie odwołania od decyzji KBN ograniczającej dotację dla biblioteki. g. Wyraźne zaznaczenie w zaproszeniach na kolejne Zjazdy PTL, że zapraszani są wszyscy członkowie Towarzystwa, a nie tylko delegaci. 79. Walne Zgromadzenie PTL odbędzie się w 2003 roku w Słubicach. Nowe władze Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego ukonstytuowały się w następujący sposób: PREZYDIUM ZARZĄDU GŁÓWNEGO prezes wiceprezes wiceprezes - PTL: prof. Dorota Simonides prof. Zygmunt Kłodnicki prof. Teresa Smolińska �337 wiceprezes sekretarz generalny zastępca sekretarza gen. skarbnik zastępca skarbnika - dr Andrzej Stawarz dr Jerzy Adamczewski dr Anna Spiss mgr Zbigniew Toroński dr Magdalena Rostworowska :~ZŁONKOWIE ZARZĄDU GŁÓWNEGO PTL: prof. Zbigniew Jasiewicz prof. Bronisława Kopczyńska-Jaworska mgr Krystyna Kaczko mgr Alfred Gauda GŁÓWNA KOMISJA REWIZYJNA: przewodnicząca zastępca przewodniczącej członek - dr Anna Kowalska-Lewicka dr Janusz Kamocki mgr Małgorzata Orlewicz SĄD KOLEŻEŃSKI: przewodniczący - dr Stanisław Chmielowski członek - mgr M~ria Pamowska członek - dr Jan Swięch. Wybrana pani Prezes - prof. Dorota Simonides podziękowała za okazane zaufanie i w imieniu nowo wybranych władz Towarzystwa zapewniła o zaangażowaniu się członków Zarządu Głównego PTL w funkcjonowanie i rozwój Towarzystwa. Prezes zaprosiła zebranych do udziału w konferencji naukowej (8.06.2002 r.) i wycieczce programowej po Śląsku Cieszyńskim. mgr Małgorzata Orlewicz "ETNICZNOŚĆ A RELIGIA" KONFERENCJA INTERDYSCYPLINARNA, POZNAŃ 15-16 LISTOPADA 2001 r. W dniach 15-16 listopada 200 I roku na Uniwersytecie im. A. Mickiewicza w Poznaniu miała miejsce konferencja "Etniczność a religia", poświęcona zagadnieniom interpretacji związków spajających tożsamość etniczną i narodową z wyznaniem oraz analizy wzajemnych sprzężeń etniczności i religii, które ujawniają się w różnorodnych kontekstach sytuacyjnych, uwarunkowaniach historycznych, geopolitycznych i społecznych we współczesnym świecie. Zorganizowanie interdyscyplinarnych obrad stało się możliwe dzięki współpracy Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM, Komitetu Nauk Etnologicznych PAN oraz Zakładu Badań Narodowych PAN w Poznaniu. Godny odnotowania jest fakt, że tegoroczna konferencja stanowi kontynuację, prowadzonych już od kilku lat, poznańskich spotkań poświęconych kwestiom etnicznym, na których do tej pory poruszano zagadnienia etnicznej tożsamości, wielokulturowości czy renesansu etnicznego. �338 Dwudniowe obrady podzielone zostały na cztery sesje tematyczne, w których udział wzięli przedstawiciele głównych ośrodków krajowych, reprezentujący różnorodne dyscypliny naukowe, co w efekcie dało możliwość wnikliwego spojrzenia na zagadnienie związków zachodzących na linii etniczność - religia z różnych perspektyw badawczych. Aktualność, a jednocześnie złożoność problematyki skupionej wokół dwóch kluczowych pojęć, zawartych w tytule konferencji, bez wątpienia wpływa na fakt, iż stały się one swoistym signum naszych czasów. Zagadnienia różnic kulturowych, widocznych nie tylko w obrębie wieloetnicznych państw, jednoznacznie wskazują, że fundamentalne linie podziałów społecznych przebiegają właśnie na osi etniczność - religia. Z drugiej strony, bezkrytyczne łączenie wyznania z etnicznością prowadzić może tylko do powstania fałszywych stereotypów w rodzaju "Polak-katolik". Czynnikiem wewnętrznym, decydującym o identyfikacji etnicznej, staje się zatem, co niejednokrotnie podkreślali prelegenci powołujący się na wyniki przeprowadzonych przez siebie badań terenowych, deklaracja samych zainteresowanych, czyli osobiste świadectwo przynależności do grupy etnicznej czy konfesyjnej oraz jednoczesna akceptacjajednostki przez tę wspólnotę. Dodatkowo sytuacja zewnętrzna, np. dążenie do uzyskania pełnej autonomii politycznej przez daną grupę etniczną czy próby budowania własnych struktur państwowych - wpływają na ponowną konstrukcję tożsamości etnicznej wspólnoty w oparciu o tradycję, odwołanie się do zbiorowych, etnicznych bądź narodowych symboli oraz mitów i ich bohaterów. Tak szeroko zakrojoną problematykę konferencji otworzył referat inauguracyjny Etniczność i religia -formy i poziomy powiązań prof. G. Babińskiego (Instytut Studiów Polonijnych i Etnicznych UJ), w którym autor naświetlił teoretyczne dylematy związane w dużej mierze z intuicyjnym posługiwaniem się instrumentarium pojęciowym dotyczącym narodu, narodowości i etniczności w szczególności, rozłącznego ujmowania dla celów analitycznych dwóch ostatnich pojęć. Wprowadzenie, w imieniu Komitetu Nauk Etnologicznych, wygłosił prof. Z. Jasiewicz (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM). Tematyka pierwszego dnia konferencji w dużej mierze odnosiła się do obszaru Polski i krajów ościennych - Rosji, Ukrainy, Słowacji, dotykając problematyki mniejszości religijnych oraz ich identyfikacji etnicznej zarówno w aspekcie historycznym. Referat prof. J. Lewandowskiego (Instytut Historii UMCS), Grekokatolicy Podlasia i Chelmszczyzny w XIX wieku - Polacy, Rusini, Rosjanie czy "tutejsi", dr T. Gładkowskiego, Tożsamość etniczna i narodowa na Śląsku na przykładzie protestanckiej grupy lokalnej oraz prezentujący nowatorską perspektywę odczytywania religijnej identyfikacji - referat prof. A. Palucha (Instytut Socjologii UJ) 'Pietas' i 'impietas', czyli o redefiniowaniu etnicznej i religijnej tożsamości w byłej Galicji, diagnozowały również sytuację obecną. Do tej ostatniej grupy należy wystąpienie dr J. Nowaka (Instytut Socjologii UJ) Grekokatolicy- tożsamość etniczna Rusinów Słowacji, Polski i Ukrainy. Zagadnienie wpływu greckokatolickiej wspólnoty na kształtowanie się świadomości narodowej Ukraińców podjął dr M. Melnyk, reprezentujący Instytut Nauk Politycznych Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego. Faktem jest, że bez względu na wartości i osiągnięcia etyczne wyznań chrześcijańskich większość Polaków przywiązana jest do katolicyzmu, widząc w nim jedną z cech wyróżniających ich zbiorowość narodową. Pewne jest również to, że większe społeczności katolickie, reprezentujące osobne kultury narodowe, mają swoje miejsca kultu sanktuaria, które stają się symbolami własnej kultury, łącząc jej aspekt religijny z narodowym. Powyższą zależność - wartości religijne a narodowe, przedstawiła w referacie Patriotyczno-polityczne aspekty funkcjonowania miejsca świętego dr K. Marciniak (ln- �339 stytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM), odwołując się do estetyczno-symbolicznej sfery Sanktuarium w Licheniu. Analizę czynnika integracji bądź destabilizacji, jaką pełnić może określony system wierzeń, podjęli dr B. Pactwa oraz dr M. Dziewierski z Instytutu Socjologii UŚ, na przykładzie mniejszości ukraińskiej w Polsce. Mechanizm ten zobrazowała również dr M. Michalska (Katedra Etnologii U. Wrocł.) w referacie Etniczność - religia - pogranicze. Przypadek Zaolzia. Sesję popołudniową otworzył prof. A. Posem-Zieliński (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM) referatem Między konfliktem a wzmocnieniem. Religia a etniczność w kontekście emigracyjnym. Przykład Polonii amerykańskiej. Prelegent, na podstawie analizy katolickiej społeczności robotników parafii Świętego Krzyża, wskazał na dwustronną relację, jaka występuje pomiędzy etnicznością a religią podczas procesu adaptacji w środowisku emigracyjnym. Z jednej strony, instytucja Kościoła pełni rolę integrującą, będąc substytutem zarówno małej, jak i "wielkiej ojczyzny", ułatwiając tym samym przebieg procesu amerykanizacji. Z drugiej jednak strony, rudymentarne cechy etniczne mogą negatywnie wpływać na proces wrastania emigranta w nową rzeczywistość kulturową, wywołując stany konfliktowe. Kolejna referentka, dr A. Chwieduk (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM), w wystąpieniu Alzaccy katolicy. Od regionalnej odrębności do magii - analiza postaw, na podstawie szeroko zakrojonych badań terenowych przeprowadzonych wśród społeczności alzackiej, zarysowała zagadnienie elementarnego myślenia magicznego. Dodatkowo, jak wskazała, w sferze identyfikacji regionalnej, casus Alzatczyków wyznacza interesujący z punktu widzenia tożsamości tej grupy pogranicza narodowego trop łącząc wyznanie z etnicznością. W ramach popołudniowej sesji pierwszego dnia obrad odczytany został referat dr. T. Marciniaka (Instytut Socjologii UMK) Rola osoby świętego w zawłaszczaniu symbolicznej przestrzeni etnicznej, w którym autor ukazał niezaprzeczalną rolę, jaką odgrywają osoby-symbole - święci w podtrzymywaniu wzajemnej więzi spajającej członków grupy etnicznej w perspektywie makrospołecznej czy regionalnej. Drugi dzień konferencji otworzyła sesja koncentrująca się wokół etniczności i religijności na obszarze państw Azji Środkowej. Syndrom emancypacji narodów byłego Związku Radzieckiego oraz proces formowania się świadomości in statu nascendi stał się punktem wyjścia dla refleksji prof. L. Mroza (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW), który w referacie Etnos przebudzony (procesy narodowościowe w obszarach byłego ZSRR) syntetycznie przedstawił problem grup etnicznych i narodowościowych poszukujących dróg dalszego rozwoju, kładąc przy tym nacisk na posiadany status narodowy bądź dążenie do jego przyznania. Fakt upadku Związku Radzieckiego równoznaczny jest z upadkiem budowanej przez dziesięciolecia tożsamości, zgodnie z którą dawne etniczne i religijne identyfikacje miały zostać zastąpione budowanym w procesie ateizacji etosem homo sovieticus, czyli człowieka radzieckiego. Kres imperium sowieckiego spowodował zatem załamanie się oficjalnych struktur i wartości, na miejscu których pojawiły się zjawiska umocnienia tożsamości narodowej oraz silnej manifestacji własnej odrębności, wspartej na fundamencie ciągłości historycznej grupy. Przykładem wyżej zarysowanych procesów, przybierających postać odrodzenia szamanizmu na terenie Republiki Sacha (Jakucja) bądź zwrócenia się w kierunku islamu jako "religii przodków", były kolejne referaty. Prof. E. Nowicka oraz dr P. Trzciński (Instytut Socjologii UW) w referacie Rola religii w budowaniu więzi narodowych na Syberii zwrócili uwagę uczestników na prze kra- �340 czający granice grupy charakter szamanizmu, którego renesans widoczny jest od początku lat dziewięćdziesiątych na terenach Republiki Buriacji oraz Jakucji. Fenomen ten zdiagnozowali jako udaną próbę instytucjonalizacji religii, a tym samym umocnienia tożsamości narodowej, w której najważniejszajest świadomość przynależności, pozwalająca na odbudowanie etniczności pełnej, dzięki której system wierzeń staje się rdzeniem nowej tożsamości. Kwestie skupione wokół islamu jako głównego czynnika integrującego grupę etnicznąporuszył prof. H. Jamsheer (Katedra Studiów Bliskowschodnich Instytutu Historii UJ), wskazując na integracyjną funkcję islamu w kontekście historycznym w referacie Islam a tożsamość narodowa Arabów oraz dr M. Gawęcki (Instytut Wschodni UAM) w wystąpieniu Islam a etniczność w Azji Środkowej. Ostatni prelegent potwierdził unifikującą rolę religii szczególnie wówczas, gdy granice podziałów religijnych pokrywają się z układem stosunków międzyetnicznych. Jak powszechnie wiadomo, w różnych warunkach różne cechy etniczne przejmują zadanie utrzymania odrębności grupy, a w procesie identyfikacji etnicznej na omawianym obszarze to właśnie islam stanowi jeden z głównych elementów konstytuujących etniczność. Z wystąpieniem dr. Gawęckiego korespondował komunikat P. Jessy (doktorant IEiAK UAM) Wpływ islamu na kształtowanie i rozwój tożsamości etnicznej Kazachów. Jego zdaniem swoisty paradoks pojęciowy występujący na terenie Kazachstanu - "uważać się za muzułmanina i być jednocześnie zdeklarowanym ateistą", świadczy o sile tradycji islamu, który jako ostatnia warstwa religijna na stałe wpisał się w kazachski etnos. Takie ujęcie problemu doprowadza do utożsamienia narodowości z konfesyjnością, uwidaczniając zależność między religią a procesem etnicznego odrodzenia. W referacie Wpływ relacji między Kościołem i państwem w Gruzji na kształtowanie się narodu gruzińskiego, który poprzedzał dyskusję panelową, dr A. Furier (Zakład Badań Narodowościowych PAN) wskazał na długowieczną historię posiadania oraz trwałość własnych struktur państwowych Gruzinów, a także obecność autokefalicznego chrześcijańskiego Kościoła gruzińskiego, która w dużej mierze wpłynęła na kulturę tego kaukaskiego narodu, będąc zarazem czynnikiem integrującym gruzińską społeczność. Ostatnią sesję konferencji otworzył referat dr. M. Gacy (Katedra Orientalistyki UAM) Lekcja chińskiego - o tożsamości, etniczności i religii ludów Naxi i Dai, podczas prezentacji którego autor przedstawił wpływ edukacji chińskiej na reinterpretację etniczności, a tym samym stworzenie własnych wartości stojących w opozycji do innych chińskich grup etnicznych. Pozostając na obszarze Państwa Środka, w referacie Podwójny dyskurs tybetańsko-chiński w sprawie dziedzictwa religijno-narodowego, mgr A. Urbańska (Pracownia Etnologii łAiE PAN) przedstawiła patriotyczną moc miejsca świętego jako fenomenu kulturowego w aspekcie areligijnego dyskursu prowadzonego przez władze chińskie. Zamykające dwudniowe obrady referaty doktorantów to: Rola kościoła koptyjskiego w poszukiwaniu i odkrywaniu tożsamości etnicznej wśród Koptów w Egipcie M. Bilskiej (Instytut Religioznawstwa UJ), Znaczenie religii dla procesu etno- i narodotwórczego na Fidżi Ł. Kaczmarka (lEiAK UAM) oraz B. Hlebowicza (Instytut Etnologii UJ) Taniec Słońca i kościół metodystów - dwa sposoby konstruowania i podtrzymywania tożsamości etnicznej wśród Indian ze Wschodniego »jIbrzeża USA. Pomimo zróżnicowanego geograficznie obszaru zainteresowań prelegentów na plan pierwszy wysunął się kolejny wymiar etniczności, jakim jest zespolenie jednostek we wspólnocie, wzmacniane różnego rodzaju działaniami i symbolami, które stanowią wyróżniki kulturowe. Konferencja "Etniczność a religia" zajęła, co stwierdzono w podsumowaniu, szczególne miejsce wśród innych spotkań naukowych, na co niewątpliwy wpływ miał jej in- �341 terdyscyplinarny charakter. Obrady, obejmując przedstawicieli socjologii, historii, religioznawstwa, orientalistyki, etnologii czy antropologii kulturowej prezentujących rezultaty badań i własnych obserwacji poczynionych w różnych regionach świata począwszy od Syberii, poprzez Chiny, region Bliskiego Wschodu, a na Europie Środkowej skończywszy, ukazały nie tylko wieloaspektowość związków zachodzących na linii religiaruchy mniejszościowe - etniczność - państwo, ale potwierdżiły rangę holistycznego sposobu uprawiania nauk społecznych. Godny odnotowania jest również fakt, że wśród grona prelegentów nie zabrakło młodych adeptów wyżej wymienionych dyscyplin. Kierownicy konferencji podjęli starania, aby materiały przedstawione podczas trwania obrad stały się podstawą publikacji naukowej, poświęconej zagadnieniu etniczności oraz religii we współczesnym świecie. Ewa Krzyżaniak MIĘDZYNARODOWA SESJA NAUKOWA "PRZENIESIENIE DOŚWIADCZEŃ WIELOKULTUROWYCH AUSTRALII DO POLSKI W ŚWIETLE INTEGRACJI EUROPEJSKIEJ" Dnia 26 października 200 l roku w Sali Posiedzeń Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk miała miejsce międzynarodowa konferencja naukowa zatytułowana "Przeniesienie doświadczeń wielokulturowych Australii do Polski w świetle integracji europejskiej", zorganizowana przez Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu. Inaugurację obrad zaszczycili swą obecnością goście honorowi, którzy wygłosili słowo wstępne - Ambasador Australii w Polsce, Pani Margaret Adamson, oraz Prorektor Uniwersytetu im. A. Mickiewicza, prof. dr hab. Przemysław Hauser. Uroczystego, oficjalnego otwarcia posiedzenia dokonał przewodniczący sesji, prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz. Godny odnotowania jest fakt, iż omawiane przedsięwzięcie naukowe mogło zostać zrealizowane dzięki wsparciu Urzędu Komitetu Integracji Europejskiej w Warszawie. Fenomen wielokulturowości stał się immanentnym składnikiem współczesnego życia społecznego, coraz częściej skupiając tym samym uwagę naukowców. Obecnie Europa nie jest jedynie kontynentem narodów znajdujących się w procesie polityczno-gospodarczej i kulturowej unifikacji czy konwergencji, ale kontynentem państw, na obszarze których znajdują się zarówno osiadłe i historycznie zakorzenione mniejszości narodowe, jak również nowe, napływowe wspólnoty etniczne. W takich okolicznościach nie dziwi fakt, że pytanie o codzienną praktykę oraz doświadczanie wielokulturowości, które stało się spiritus movens omawianej konferencjI, w kontekście zrastania się europejskiej wspólnoty nabrało nieoczekiwanej aktualności. Pierwszy z prelegentów - prof. Wojciech Burszta (Zakład Badań Narodowościowych PAN) w referacie Paradoksy wielokulturowości zwrócił uwagę uczestników konferencji na walory PłYnące z wdrożenia pojęcia narodu obywatelskiego - zjednoczonego wokół konstytucji oraz' systemu prawnego - w społeczeństwie wielokulturowym. Naród obywatelski odnajduje swojątożsamość,a tym samym jedność etniczno-kulturową, w działaniach podejmowanych przez jego członków, którzy w aktywny sposób wykorzystują swe podstawowe, demokTat}rczne uprawnienia do bycia podmiotem praw i obowiązków w tak skonstruowanejwąpólnocie. Zdaniem autora, podstawowym aspek- �342 tern członkostwa w zróżnicowanym pod względem etnicznym społeczeństwie winno stać się uznanie integralności jednostki, którą łączą więzy afiliacji z grupą kulturową oraz niezakłócone poczucie bycia członkiem wspólnoty politycznej, realizowane dzięki obywatelstwu. Ideologia wielokulturowości, jak trafnie zauważył W. Burszta, uwypukla problematykę określenia przez jednostki własnej tożsamości bądź poprzez silne zakorzenienie we wspólnocie narodowej czy etnicznej (komunitaryzm), bądź dzięki dokonywaniu wolnych i nieskrępowanych wyborów "w poprzek" istniejących grup, czyli bez względu na przynależność etniczną. Jednakże naród jest przede wszystkim kulturową konstrukcją, stwarzającą pole identyfikacji jednostek, które nie może być pojmowane tylko w kategorii stabilnego pojęcia. Dlatego też w dalszej części referatu jego autor odwołał się do ponowoczesnej wizji narodu przedstawionej przez wybitnego brytyjskiego socjologa A.D. Smitha. Przywołana gastronomiczna teoria narodu zakłada, iż nie jest on tylko i wyłącznie historycznym depozytem trwałych, niezmiennych wartości, ale swoistą, symboliczną "kartą dań" układaną przez wszystkich, którzy na daną narodową wspólnotę się składają. Dzięki swej dynamice ponowoczesna identyfikacja wspólnot sprzyja zachowaniu przez ich członków wspólnej tożsamości, a w obrębie wieloetnicznych państw odpowiada poszerzeniu pola identyfikacji obywateli o nowe wartości i normy, wyznaczając tym samym stabilne miejsce dla wielu grup etnicznych w obrębie jednego organizmu politycznego. Według Burszty, gastronomiczna koncepcja narodu powinna znaleźć zastosowanie zwłaszcza w sytuacji wzrostu liczby migracji na kontynencie, wspomagając ideę zjednoczonej Europy i stanowiąc zarazem punkt wyjścia dla jej właściwej konceptualizacji. Prof. Marian Golka (Instytut Socjologii UAM) w referacie Harmonizowanie wielokulturowości przedstawił ideę polityki wielokulturowości, której zasadniczym celem winno być ciągłe wzbogacanie rzeczywistości społecznej oraz kształtowanie tym samym postaw otwartych, chroniących zarówno przed lokalnym egocentryzmem, jak i homogenizacjąkulturową. Ukazując postulaty wielokulturowej edukacji, oparte w głównej mierze na kształtowaniu powszechnej świadomości równorzędności kultur, tolerancji, solidarności, swobodzie dla ekspresji kulturowej grup oraz szacunku wobec szeroko pojętej "inności", zaznaczył, iż poprzez oddziaływania zmierzające do kształtowania osobowości i postaw jednostki edukacja, która nie jest nastawiona etnocentryczni e, staje się zasadniczym wariantem niełatwej sztuki obcowania na co dzień z różnorodnością i odmiennością· Praktyczne wykorzystanie doświadczeń australijskiej polityki wielokulturowości, przede wszystkim perspektyw przeniesienia jej rozwiązań na grunt europejski, przedstawił w swym obszernym referacie Australijska polityka wielokulturowości ijej możliwości wprowadzenia w Europie dr Krzysztof Batorowicz, reprezentujący University of Southern. Z powodu oddalenia oraz izolacji względem Europy, kontynent australijski jest dobrym zwierciadłem ogólnoświatowych wydarzeń i procesów historycznych dla Starego Kontynentu i vice versa. Następstwem tego stanu rzeczy jest zauważalna ewolucja wielokulturowej polityki Australii - począwszy od etapu asymilacji poprzez integrację, aż po prowadzoną do dnia dzisiejszego politykę wielokulturowości. Przywołując casus Słowacji, państwa zróżnicowanego pod względem etnicznym i narodowościowym, w którym znaczny odsetek populacji stanowi społeczność Romów oraz Węgrów, i prowadząc tym samym hipotetyczne rozważania na temat możliwości sprawnego realizowania założeń wielokulturowości w Europie Środkowej, prelegent stwierdził, iż australijski model niwelowania napięć społecznych w państwie niejednorodnym etnicznie, jakim jest Słowacja, za stosowną aprobatąjego rządu mógłby znaleźć pełne zastosowanie. �343 Bogata i zróżnicowana problematyka prezentowanych referatów prowokowała do ożywionej dyskusji, stymulowanej także bieżącymi wydarzeniami - falą ataków terrorystycznych dokonanych w Stanach Zjednoczonych czyantyimigracyjną decyzją premiera Australii - Johna Howarda w sprawie tzw. boat people. Poruszono zatem kwestię postawy wobec kultury islamu, wpływu rządu Australii na politykę państw Oceanu Spokojnego, współczesną realizację idei relatywizmu kulturowego czy europejskich doświadczeń wielokulturowości uwzględniających w naturalny sposób lokalny kontekst kulturowy. Uczestnicy panelu dyskusyjnego - K. Batorowicz, W.1. Burszta, R. Bednarowicz, M. Golka, Z. Jasiewicz, H. Mamzer, J. Schmidt - zwrócili uwagę na specyfikę kontynentu europejskiego, którą stanowi suma kultur narodowych, różnorodność językowa, odmienny przebieg procesów narodowotwórczych w różnych państwach Europy oraz powstałe w ich konsekwencji stereotypy i wyobrażenia. Jak wskazują wnioski z dyskusji, rzeczywistość europejska niesie z sobą nowe wyzwania przy realizowaniu społecznej polityki wielokulturowości, przecież wielokulturowość i wielonarodowość to dwa różne zjawiska. Pewne jest, że międzynarodowa sesja naukowa, której doskonałym uzupełnieniem były wernisaże dwóch wystaw fotograficznych "Ramingining. Aborygeni Australii" (Muzeum Etnograficzne) oraz "Spadkobiercy tęczowych węży" (Galeria R), umożliwiła nowatorskie referowanie szeregu zagadnień związanych z wielokulturowością w aspekcie dążeń zjednoczeniowych kontynentu. Ewa Krzyżaniak "ETNOLOGIA EUROPEJSKA W NOWYM TYSIĄCLECIU PROBLEMATYKA I METODY" - KONFERENCJA DEMOSU DREZNO, 12-13 LISTOPADA 2001 Sesja naukowa zorganizowana przez DEMOS w Dreźnie na temat kondycji współczesnej etnologii w krajach Europy Środkowej miała za przedmiot przyszłość i zarazem korzenie jej aktualnego stanu. Swoje odczyty przedstawili reprezentanci ośrodków naukowych i muzealnych z Bułgarii, Czech, Serbii, Słowacji, Rumunii, Rosji, Litwy, Estonii i Polski, a także z regionu wschodnioniemieckiego - Łużyc oraz (co było zapowiedzią poszerzenia dotychczasowego obszaru kontaktów naukowych DEMOSu) z Finlandii. Strona polska była reprezentowana przez prof. Bronisławę Kopczyńską-Jaworską, kierownika Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej oraz współpracownicę ODIE mgr Ingę Kuźmę. Wszystkie wystąpienia rzetelnie potraktowały zaproponowany przez DEMOS temat, starając się dokonać w miarę wyczerpującej syntezy i analizy rozwoju etnologii oraz jej gałęzi w swoich krajach na przestrzeni przynajmniej ostatnich 10 lat. Poza tym, niektórzy referenci starali się skonfrontować aktualnie występujące tendencje z historią naszej dyscypliny i kolejami jej losów w swoich krajach'. Na tyle ważnym zagadnieniem, że każde wystąpienie odnotowało zainteresowanie nim w swoich rodzimych ośrodkach, okazały są badania nad mniejszościami etnicznymi I Np. dr Ana Luleva z Sofii, mgr Miroslava Lukić-Krtistanović z Belgradu. �344 i odrębnościami regionalnymi, co wpisuje się w pole zainteresowań między innymi folklorystyki oraz dotyka wszelkich problemów, które da się wyprowadzić z relacji swój/obcy. W każdym referacie zawarty był właśnie ten wątek, każdy z referujących, opisując stan badań i pola zainteresowań etnologii w swoim kraju, podkreślał wagę tego typu studiów regionalnych2• Za główny problem przy badaniach właśnie tych zagadnień uznano kwestię tożsamości oraz poczucie przynależności do danej grupy, ale również kontakty międzykulturowe. Tym samym nie można uniknąć pytań o wpływ wydarzeń historycznych na aktualny, a także na przyszły stan kultury, strukturę danej grupy regionalnej czy dymimikę wspomnianych międzykulturowych kontaktów. Ten punkt był kilkakrotnie poruszany podczas wystąpień3. Problematyka ta, obejmująca między innymi etniczność, regionalizm, identyfikację z kulturą danej grupy, tożsamość, przemiany tradycji i jej wpływ na zachowanie poczucia przynależności, wymaga adekwatnego sposobu jej badania. Podkreślano wagę dotychczasowych, specyficznych metod badawczych naszej dyscypliny, czyli badań terenowych, wywiadów pogłębionych, ale - w zależności od zagadnienia - etnologia nie powinna bronić się przed metodami o rodowodzie socjoJogicznym4• Część wystąpień była poświęcona zaprezentowaniu stosunkowo niedawno powstałych ośrodków naukowych, ale także działających już od wielu lat placówek muzealnychs. Wystąpienia te przedstawili dr Ines Keller z Budziszyna oraz doc. dr. JosefVereka z Pragi. Keller przedstawiła aktualny stan badań nad kulturą łużycką w powołanym w styczniu 1992 roku Zakładzie Badawczym Kultury i Folkloru, który zresztą nie koncentruje swoich prac wyłącznie na tym obszarze kulturowym, starając się, aby jego oferta badawcza była bardziej różnorodna. Z kolei doc. Vereka,skupił się na zaprezentowaniu sytuacji naukowej muzeów i ośrodków uniwersyteckich czeskich po 1989 roku, szczególnie tych, które zajmująsię problematyką z zakresu antropologii społecznej i kulturowejó. Istotnym osiągnięciem etnologii i folklorystyki czeskiej, wieńczącym ostatnią dekadę ubiegłego wieku, jest obejmujący wiele zakresów tematycznych etnologiczny atlas encyklopedyczny. Wyczerpujący opis stanu badań folklorystycznych na Litwie zaprezentował prof. Leonardas Sauka z Wilna, podkreślając przemiany zachodzące w metodologii pod wpływem ogólnoświatowych zmian na tym polu. Co charakterystyczne, ale'i nieuniknione, każdy z referujących wskazywał na pozarodzime korzenie współczesnych metod czy ujęć teoretycznych. Tutaj najbardziej inspirujące są osiągnięcia z zakresu myśli etnologicznej o rodowodzie anglosaskim. Oprócz tego nurtu, innym wyzwaniem, które prowokuje prze2 Np. prof. Bronisława Kopczyńska-Jaworska i mgr Inga Kuźma z Łodzi; dr Ines Keller z Budziszyna; mgr Miroslava Lukić; doe. dr Josef Vereka z Pragi, prof. Aleksander Mylnikov z Sankt Petersburga. J M.in. przez mgr M. Lukić z Belgradu na temat folkloru serbskiego oraz roli i wpływu właśnie takich badań etnologicznych na życie społeczne (co zostało poruszone już podczas dyskusji) oraz prof. A. Mylnikova z Sankt Petersburga opisującegoprogram współpracy rosyjsko-niemieckiej, dotyczący zagadnienia etniczności na przykładzie grupy Połabian w Hanowerze oraz w Meklemburgii. 4 Jak chociażby metoda ilościowa, statystyczna, co udowadniał prof. Mylnikov, referując przebieg badań nad stanem zaludnienia oraz IiczebnościąPołabian. s Referat dr. Gyorgyi H. CsuWa z Budapesztu, odczytany z powodu jego nieobecności na sesji przez dr Brigitte Emmrich, na temat aktualnej działalności skansenu w Szetendre oraz ogólnej sytuacji tego typu placówek na Węgrzech, a takZeperspektyw ich rozwoju. 6 Tematyka badawcza koncentruje się wokół takich tematów, jak etnologia i socjologia wsi, ekoetnologia, stosunek do mniejszości niemieckiej w Czechach oraz problematyka z zakresu etnologii religii. �345 miany zarówno w folklorystyce, jak i w etnologii, jest świat mass mediów, z którym także musi zmierzyć się współczesny naukowiec. Profesor Sauka podkreślał jednak, że folklorystyka litewska nadal zajmuje się tymi obszarami, które związane są przede wszystkim z folklorem słownym, dokonując systematyk, typologii, korzystąjąc z metod obserwacji stacjonarnej. Nadal w polu jej zainteresowań pozostaje twórczość ludowa w kontekście rozważań nad istotą "ludowości" i "obyczajów ludowych". Ważnym polem badawczym są swoiste "pozostałości" po obyczajowości i "kulturze" sowieckiej, a przede wszystkim badanie jej wpływu na aktualne zachowania i na rozwój określonych gatunków słownych, takich jak dowcipy czy piosenki. Polski referat, w zasadzie jako jedyny, zaprezentował najbardziej krytyczne spojrzenie na stan rodzimych badań etnologicznych. Oczywiście, krytyka ta nie miała na celu zanegowania tendencji panujących na tym polu, co raczej zwrócenie uwagi na specyficzne prądy, jakie występują współcześnie. Referat zatytułowany "Współczesne zainteresowania etnologii polskiej" starał się zanalizować korzenie i wpływy, które odciskują swoje piętno na naszej dziedzinie. Podkreślony został istniejący pluralizm metodologiczny (wywodzący się z socjologii, poprzez historię aż po współczesną filozofię), coraz większa rola mass mediów, która prowokuje pojawianie się nowych tematów i zainteresowań. Przekształcają one dotychczasowe pola zainteresowań badawczych etnologów polskich. Podobnie jak w pozostałych wystąpieniach, zwrócono uwagę na ważne badawcze zagadnienie, jakim jest wszystko to, co 'związane z etnicznością i regionalizmem, ale i niestety, odnotowano zauważalny spadek poziomu badań nad kulturą ludową, które ulegają swoistej stereotypizacji, wyręczając się pojęciem: "kultury typu ludowego". Obecnie należałoby zaliczyć do przeszłości istniejącą poprzednio ożywioną wymianę koncepcji i pomysłów interpretacyjnych między naszą dyscypliną a chociażby socjologią wsi czy historią, która również zajmowała się tym działem. Wymiana ta znajduje się w zasadzie w fazie stagnacji. Dwa ostatnie wystąpienia były szczególnie interesujące. W tym przypadku, niewątpliwie, jest to zapowiedź "nowego". Wystąpienia te dotyczyły roli mass mediów dla przyszłego kształtu badań etnologicznych i folklorystycznych, w formie nowych technik przekazu i rejestracji danych. Właśnie te zagadnienia były tematem multimedialnych prezentacji przedstawicielek z Estonii i Finlandii. Henni Homaki z Helsinek zaprezentowała dotychczasowe osiągnięcia wielkiego multimedialnego programu, którego celem jest zapisanie w formacie digitalowym manuskryptów i zabytków piśmiennictwa narodowego i foklorystycznego. Programem tym jest objętych wiele fińskich ośrodków naukowych, które aktywnie biorą w nim udział. Koordynuje te prace Narodowa Biblioteka Elektroniczna z siedzibą w Jyvaskyla, działająca od 1990 roku. Istotne jest, że program fiński współdziała z analogicznym przedsięwzięciem, które istnieje także w Estonii, na uniwersytecie w Tartu. Największym problemem jest przetwarzanie danych, ale są to kwestie techniczne. Nieustającą bolączką jest stworzenie takiego programu, który bez zniekształceń i bez szkody dla tradycyjnej formy zapisu tekstów będzie umiał sobie poradzić ze specyficzną pisownią dialektów, w jakich te zabytki pierwotnie istnieją. Homaki jako przykład już stworzonego elektronicznego zapisu zaprezentowała fragmenty kolejnego digitalowego tomu Kalewali. Wystąpienie o podobnym charakterze miała Liisa Vesik z Tartu, która zaprezentowała osiągnięcia na polu wydawnictw elektronicznych, właśnie z zakresu folkloru i badań regionalnych estońskich. Najciekawszą propozycją była prezentacja tzw. e-publikacji. To ostatnie zagadnienie zbiegło się z problemem, jaki stoi przed DEMOSem, a mianowicie, czy ma on pozostać przy dotychczasowej formie edytorskiej, czy też właśnie zmierzać w kierunku przybrania formy nowoczesnej, w systemie digitalowym i przekształcić �346 zeszyty DEMOSu we-publikacje. Uczestnikom sesji zaprezentowano to, co do tej pory udało się zarchiwizować, właśnie w formie zasobów elektronicznych. Wywołało to dyskusję, czy w takim przypadku, kiedy DEMOS byłby dostępny jedynie poprzez internet, nie ograniczyłoby to do niego dostępu, zwłaszcza w tych krajach, które pod względem rozwoju infostrad mają jeszcze wiele do nadrobienia. Miłym akcentem, już na koniec ostatniego dnia sesji, była wizyta w siedzibie DEMOSu, którym kieruje od czasu odejścia prof. R. Weinholda, jego dawna współpracownica, dr B. Emmrich. Właśnie tam można było przekonać się o gigantycznym rozmiarze przedsięwzięcia,jakimjest przekształcenie dotychczasowych zasobów DEMOSu w formę danych elektronicznych. Nieocenioną pomocą polskim uczestnikom, jak zawsze, służył emerytowany już dr B. Schone, który od wielu lat pomaga polskiej redakcji, tłumacząc teksty polskie na język niemiecki. Sesji przysłuchiwał się, zabierając także głos w dyskusjach, prof. W. Fiedler z Berlina, dawny współpracownik DEMOSu. Do tej pory, co roku, strona polska proponowała DEMO Sowi ok. 30 tekstów, co w obliczu ogólnych trudności w nawiązaniu czy podtrzymaniu ściślejszej współpracy i wymiany z ośrodkami zagranicznymi (ze względów finansowych), jest warte odnotowania i godne zainteresowania środowiska. Nie należy tracić nadziei, że dotychczasowa współpraca będzie kontynuowana. Inga Kuźma X MIĘDZYNARODOWA KONFERENCJA RUTENISTYCZNA "AKTUALNE ZAGADNIENIA ETNOGRAFII RUSINÓW" BUDAPESZT, 21-22 WRZEŚNIA 2002 r. - W dniach 21-22 września 2002 roku w Budapeszcie przy ul. Akademia II w siedzibie Stołecznego Samorządu Mniejszości Rusińskiej odbyła się X Międzynarodowa Konferencja Rutenistyczna, której obrady zostały przyporządkowane tematyce etnograficznej. Organizatorem wspomnianej konferencji naukowej, jak i poprzednich dziewięciu, był Rusiński Instytut Badawczy na Węgrzech. Instytut został założony w 1996 roku przez Tibora Miklosza Popowicza, rusińskiego historyka pochodzącego z Zakarpacia. Instytut zajmuje się głównie badaniem dziejów i współczesności Rusinów zamieszkujących przede wszystkim Zakarpacki Obwód Ukrainy, a także północno-wschodniąSłowację (tzw. Preszowszczyzna), południowo-wschodnie pogranicze Polski (Lemkowszczyzna), północną Serbię i w rozproszeniu Węgry. Twórcy Instytutu są przekonani, że Rusini stanowią odrębny od Ukraińców naród i w tym duchu odbyła się również konferencja pt. "Aktualne zagadnienia etnografii Rusinów". Warto wspomnieć, że omawiana konferencja była pierwszą dotyczącą etnografii. W konferencji wzięli udział referenci z Węgier, Ukrainy i Polski. Po każdym referacie był nieograniczony czas na dyskusję. Jako pierwsza wystąpiła Erzsebet Kótynk z Budapesztu. W swoim wykładzie omówiła medycynę ludową Rusinów Węgier, koncentrując się przede wszystkim na medycznym leksykonie mieszkańców wsi Komloszka (Chmelnyk), jednej z nielicznych rusińskich miejscowości na Węgrzech, których mieszkańcy nie ulegli madziaryzacji. JózsefBotlyk natomiast przygotował referat pt. Sytuacja podkarpackich Rusinów. Referat zawierał przede wszystkim porady dla Rusinów mające �347 pomóc im w usamodzielnieniu się. Laszlo Sossari zaś omówił sytuację Kościoła grekokatolickiego na Węgrzech oraz próby wprowadzenia na powrót do liturgii języka staro-cerkiewno-słowiańskiego. Interesujący materiał przedstawił Henryk Olszański z Sanoka, który zaprezentował referat pL Zamieszańcy. W poszukiwaniu narodowej tożsamości. Autor przedstawił historię, charakterystykę etnograficzną oraz narodowe dylematy mieszkańców rusińskich wsi położonych na północ od Krosna. Dymytrij Pop z Użhorodu wystąpił z referatem pt. Zamiana historycznych rusińskich nazw jako część falsyfikacyjnej polityki etnografii Rusinów, w którym omówił najpierw węgierskie, a potem radzieckie nieprzemyślane zmiany nazw miejscowości. Mychajło Ałmaszij, również z Użhorodu, przedstawił referat pt. Czy etnografia obroni się przed polityką? Autor próbował udowodnić polityczne zabarwienie etnograficznych badań prowadzonych na Podkarpackiej Rusi (Zakarpaciu); jako wynik polityzacji nauki uznał m.in. podział górskich Rusinów Zakarpacia na Lemków, Bojków i Hucułów (jego zdaniem wszyscy oni mienią się Werchowyńcami). Mirosław Pecuch z Gorzowa Wlkp. wygłosił referat Problemy dzisiejszych badań galicyjskich (północnych) Łemków. Tibor Miklosz Popowicz natomiast zaprezentował wnioski wypływające z ostatniego spisu ludności na Węgrzech. Konferencja odbyła się niestety w bardzo skromnym wymiarze, a to z tej przyczyny, że niektórzy referenci z różnych względów nie dojechali. Obiecali jednak dostarczyć swoje materiały do publikacji przygotowywanej przez Instytut, co z pewnością pozwoli szerzej zapoznać się z etnografią Zakarpacia i sąsiednich regionów. Mirosław Pecuch II KONFERENCJA KOMISn DO BADANIA WSCHODU KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH PAN POZNAŃ 25-26 PAŹDZIERNIKA 2002. "WSCHÓD W POLSKICH BADANIACH ETNOLOGICZNYCH I ANTROPOLOGICZNYCH. PROBLEMATYKA, BADACZE, ZNACZENIA" Konferencja Komitetu do badania Wschodu została zorganizowana we współpracy z Instytutem Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu. Jej tematyka dotyczyła polskich badań etnologicznych prowadzonych na Wschodzie, ich historii i współczesności. Uczestnicy przedstawili, oprócz wyników własnych eksploracji, założenia teoretyczne i ideologiczne towarzyszące pracom wschodoznawczym, a także rolę tych badań w tworzeniu i poszerzaniu zbiorów muzealnych. Podczas dwudniowych obrad swoje referaty zaprezentowało dwudziestu prelegentów. Program konferencji został dodatkowo wzbogacony dwoma komunikatami badawczymi. Obrady przebiegały w ramach pięciu sesji tematycznych. Konferencję zainaugurował prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz (IEiAK UAM). Serdecznie powitał zgromadzonych prelegentów i gości. Przekazał życzenia owocnych obrad od Dyrektora IEiAK UAM prof. dr. hab. Aleksandra Posem-Zielińskiego, który kończył swoje badania terenowe w Ameryce Południowej i z tego powodu nie mógł być obecny �348 podczas konferencji. Prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz podkreślił, że obrady odbywają się w czasie poważnego konfliktu o podłożu etnicznym w Rosji. Obecni na sali uczcili chwilą ciszy pamięć dr. Witolda Armona, zmarłego niedawno w Toruniu znakomitego historyka badań etnologicznych. Był on jak dotąd jedynym polskim autorem pracy etnologicznej (Polscy badacze Jakutów), którą przetłumaczono na język rosyjski i wydano w Moskwie. Dr Witold Armon zajmował się ponadto badaniami na Litwie i problemem pograniczy kulturowych. Ustalono, że w czasie konferencji pytania do prelegentów będą zgłaszane bezpośrednio po ich wystąpieniach, natomiast odpowiedzi znajdą się w czasie przeznaczonym na dyskusję, każdorazowo po zakończeniu danej sesji tematycznej. Obowiązku prowadzenia sesji przedpołudniowej podjął się prof. dr hab. Sławoj Szynkiewicz (IAE PAN Warszawa). Podkreślił on we wprowadzeniu, że Poznań staje się współcześnie silnym ośrodkiem badań wschodoznawczych, a tematy wystąpień zawarte w programie konferencji zdają się podejmować najistotniejsze kwestie badań Wschodu. Jako pierwszy w I sesji (Badania Wschodu: Specyfika i znaczenia) zabrał głos prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz. Zaznaczył, że jego wystąpienie nie jest żadną miarą podsumowaniem dopiero co rozpoczętej konferencji. Jedynie w zgodzie z tytułem referatu - Wschód a etnologia polska. Doświadczenia i perspektywy - zamierza poddać analizie polskie związki ze Wschodem. Po uwagach wstępnych Profesor przedstawił dogłębną wykładnię tytułu swego wystąpienia. Pojęcie "Wschód" zostało ukazane w rozmaitych kontekstach skojarzeniowych. Prelegent przyznał, że najchętniej rozumiałby je jako kierunek geograficzny, bez jego historycznych i naukowych ograniczeń. Przedstawił rozmaite rozumienia Wschodu funkcjonujące w Polsce. Przeciwstawił pojęcia Wschodu i Orientu. Ponadto poddał analizie zbiór cech przypisywanych ludziom Wschodu. Zwrócił uwagę na fakt, że Wschód jest nadal w Polsce nieobojętny aksjologicznie, lecz etnologia polska jako etnologia narodowa nie funkcjonuje w oderwaniu od nauki światowej. Uznał, że za badaczy narodowych (w tym wypadku polskich) należy uważać wszystkich naukowców, którzy pracują w ramach danego kraju i bez znaczenia jest ich przynależność etniczna. Wschód został oceniony jako wciąż bardzo atrakcyjne pole badawcze i pozostał w wielu wypadkach swoistym laboratorium terenowym. Stwierdził, że polska etnologia miałaby zupełnie inne oblicze, gdyby nie badania na Wschodzie prowadzone przez jej reprezentantów. Tam przecież wypracowywano techniki prac terenowych. Na zakończenie prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz podkreślił, że zbyt często polskie badania na Wschodzie prowadzone są nad grupami o polskich korzeniach. Mało jest, Jego zdaniem, badań zajmujących się kontekstami lokalnymi i wpływami sąsiednich grup etnicznych, np. Rosjan. Wciąż obserwuje się niechęć do studiowania rosyjskojęzycznej literatury naukowej, głównie ze względu na zaszłości historyczne pomiędzy naszymi państwami. Referat dr hab. Iwony Kabzińskiej-Stawarz (IAE PAN Warszawa), Polskie badania etnologiczne przełomu .xx- i XXI wieku na terenach byłego Związku Radzieckiego i ich znaczenie dla etnologii Europy, został odczytany przez sekretarza Komisji mgr. Rafała Beszterdę. Swój osobisty udział w konferencji autorka musiała odwołać z powodu choroby. Pani Docent podkreśliła wagę badań prowadzonych przez polskich badaczy na Wschodzie. Omówiła obszary objęte takimi eksploracjami i główne ośrodki naukowe, które takie badania podjęły. Usystematyzowała także tematykę badań. Tekst referatu zawierał także wiele szczegółowych informacji dotyczących publikacji wyników prac wschodoznawczych i ich danych bibliograficznych. Autorka nie poprzestała na analizie monogra- �349 fii i publikacji zwartych, ale włączyła także do swego tematu większość artykułów publikowanych w polskich czasopismach etnologicznych. Dr hab. Iwona Kabzińska-Stawarz zwróciła uwagę na powszechny wśród badaczy brak znajomości języków lokalnych i gwarowych. Kolejnym prelegentem w sesji przedpołudniowej był dr Marek Gawęcki (Instytut Wschodni UAM). Zajął się on w swoim wystąpieniu kwestią praktyki antropologicznej (Kazachscy Polacy. Czy antropologia stosowana jest stosowana?). Podzielił się swoimi doświadczeniami z pracy w polskiej dyplomacji w Kazachstanie. Odniósł się do sytuacji kazachskiej Polonii i sposobu postrzegania badaczy-antropologów przez przedstawicieli agend i kół rządowych w Polsce i Kazachstanie. W swym wystąpieniu zwrócił szczególną uwagę na ograniczenie obiegu etnologicznych prac naukowych i związane z tym konsekwencje. Wskazał kilka praktycznych rozwiązań, które mogłyby tę sytuację zmienić. Zdaniem referenta antropologia stosowana nie jest stosowana, ponieważ nie jest znana odbiorcom badań. Uznał, że udostępnianie wyników prac etnologicznych zależy od samych przedstawicieli środowiska naukowego. To oni przede wszystkim powinni informować służby państwowe o badaniach, których wyniki mogłyby stać się przydatne w organizowaniu efektywnych działań rządowych. Po krótkiej przerwie wystąpił dr Łukasz Smyrski (IEiAK UW Warszawa). Przedstawił wyniki własnych badań terenowych z lat 1999-2000 (Etnografia południowej Syberii. "Odrodzenie narodowe" jako kategoria badawcza w republikach Ałtaju, Tuwy i Chakasji). Referent omówił na wstępie specyfikę obszaru. Przedstawił tło ruchów odrodzeniowych i współczesne aspekty obrony języków narodowych, a także elementów folkloru. Wskazał na istotę procesów teologizacji miejscowej historii i omówił specyfikę występowania w niej aspektów kosmicznych. Ostatnim prelegentem w sesji przedpołudniowej był mgr Rafał Beszterda (lAE PAN Poznań). Zajął się on codziennością badawczą w trudnych warunkach terenowych (Antropolog w indyjskich Himalajach. Założenia i ograniczenia badań). Autor poddał pod dyskusję szereg aspektów utrudniających prowadzenie badań antropologicznych w skrajnie niesprzyjającym otoczeniu. Dyskusja po pierwszej sesji została zdominowana przez temat zastosowania antropologii, a tym samym osobą, do której najczęściej kierowano pytania i komentarze był dr Marek Gawęcki. Poszerzył on swoją wypowiedź o podkreślenie roli języka użytego w etnologicznych publikacjach naukowych. Nawoływał do stosowania sformułowań zrozumiałych dla rozmaitych grup odbiorców. Stwierdził, że środowisko akademickie nie powinno narzekać na brak kontaktu ze służbami rządowymi. Próbę zmiany tego stanu rzeczy powinni podjąć sami antropolodzy poprzez przesyłanie/udostępnianie swych publikacji naukowych. Następnie przedstawił różnice w klasyfikacji repatriacyjnej w ujęciu rządowo-administracyjnym i etnologicznym. Zwrócił uwagę na nieprzekładalność tych dwóch kategorii. Następnie wskazał na bardzo ograniczoną praktykę zamawiania raportów antropologicznych przez czynniki opracowujące polską politykę zagraniczną i uwzględnił podstawowe przyczyny takiego postępowania. W przerwie wznowiono obrady. Przewodnictwo nad drugą sesją (Badania grup iprocesów etnicznych) objął dr Marek Gawęcki. Jako pierwszy wystąpił prof. dr hab. Sławoj Szynkiewicz (IAE PAN Warszawa) i przedstawił komunikat z tegorocznych badań terenowych w Chinach nad grupą etniczną pochodzenia mongolskiego (Badania nad Mongorami w Chinach). Scharakteryzował grupę liczącą około 190 tysięcy osób. Omówił jej historyczną i obecną rolę strzeżenia chińskich granic. �350 Kolejnym referentem był prof. dr hab. Jerzy S. Wasilewski (IEiAK UW Warszawa), który poswnował badania prowadzone pod jego kierownictwem w Mongolii (Społeczność izolowana w warunkach otwarcia kulturowego. Caatanowie północnej Mongolii. Zadania etnologii ratunkowej). Przedstawił zakres i historię prac nad izolowaną grupą Tuwińczyków (około 350 osób), którzy zamieszkują w pobliżu granicy rosyjskiej i kultywują tradycję hodowli reniferów. Wskazał na podstawowe zagrożenia trwania tej grupy i zmieniającą się strukturę zawodową w związku z koniecznością zawierania związków egzogamicznych. Omówił zakres i kierunki doraźnej pomocy międzynarodowej skierowanej do tej grupy. Mgr Agnieszka Oleśkowicz-Popiel (IEiAK UAM) przedstawiła swoje dokonania terenowe i kierunkowe studia nad literaturą przedmiotu (Problematyka organizacji uchodźstwa. Przykład uchodźców tybetańskich w Indiach północnych i Europie Zachodniej). Jej wystąpienie podejmowało aspekty antropologii stosowanej w odniesieniu do uchodźców tybetańskich. Organizację obozów/osiedli tybetańskich autorka uznała za wzorcową, dlatego też zajęła się próbą wyjaśnienia tego fenomenu. Wskazała na najistotniejsze elementy charakteryzujące współczesną kulturę tybetańską rozwijającą się w warunkach diaspory i omówiła podstawowe procesy adaptacyjne występujące wśród grup Tybetańczyków na uchodźstwie. Mgr Mirosław Pecuch (Muzeum Lubuskie w Gorzowie Wlkp.) zaprezentował własne badania terenowe na Ukrainie (Łemkowie na Ukrainie. Współczesny stan kultury tradycyjnej). Autor od kilku lat zajmuje się studiami nad tą grupą licząca prawie 500 tysięcy osób i zaprezentował rys historyczno-kulturowy tego etnosu. Scharakteryzował jego obecną sytuację w Polsce i na Ukrainie pod względem zmian kulturowych wywołanych przede wszystkim przez przymusowe osiedlenia na terenach "obcych" kulturowo i geograficznie. Czas przeznaczony na dyskusję po drugiej sesji zdominował dr Łukasz Smyrski, który odpowiadał na liczne pytania uczestników konferencji. Sprecyzował wątek kosmizmu i kosmogonii jako element odrodzenia narodowego na Syberii. Ponadto omówił związki kulturowe republik syberyjskich z obszarami tureckojęzycznymi dawnego ZSRR, a także ich kontakty z państwami "islamskimi". Po krótkiej przerwie głos zabrała dr Danuta Penkala-Gawęcka (lEi AK UAM). Przedmiotemjej rozważań były tradycje i "importowane" kultury medyczne we współczesnym Kazachstanie (Glokalizacja" wielkich tradycji medycznych" i odrodzenie tradycji lokalnych. Z badań nad medycyną komplementarną w Kazachstanie). Było to pierwsze wystąpienie w trzeciej sesji (Badania kultur lokalnych i ich przemian). We wstępie autorka zdefiniowała pojęcie metod komplementarnych i biomedycznych i zaznaczyła, że w Kazachstanie nie istnieje rozdział pomiędzy tymi dwoma działami medycyny. Odniosła się do specyfiki kraju, w którym państwo legalizuje działalność wielu metod leczenia i samoleczenia, uznawanych w Europie za alternatywne. Przedstawiła szczególny przypadek metod wywodzących się z koreańskich systemów medycznych i ich rozwój na obszarze dawnej stolicy Kazachstanu, Ałma-Aty. Podkreśliła, że w omawianym przypadku mamy do czynienia z przykładem procesu adaptacji tradycyjnych elementów medycznych kultur wschodnich, czyli tytułową glokalizacją. Kolejnym prelegentem był mgr Paweł Jessa (IEiAK UAM). Przedstawił on rozważania dotyczące rozwoju kultów lokalnych (Lokalni święci w Uzbekistanie i Kazachstanie. Postacie, miejsca,junkcje). Autor zaprezentował wątki badań własnych obejmujące elementy ludowego islamu i historyczną obecność świętych na tym obszarze. Omówił poszczególne postaci i współczesny rozwój kultu z nimi związanego. �351 Wystąpienie dr Marzeny Godzińskiej (IEiAK UW Warszawa) dotyczyło symboliki dywanów filcowych (Dom i rodzina w symbolice turkmeńskich dywanów filcowych). Zdaniem referentki właśnie badania nad dywanami filcowymi pozwalają na rozległą analizę ich symboliki. Przez lata dywany filcowe nie cieszyły się taką popularnością handlową jak kobierce, a tym samym ich wzornictwo pozostało w znacznym stopniu tradycyjne. Dodatkowo dr Marzena Godzińska zadbała o materiały poglądowe dla wszystkich obecnych i z pomocą schematów wyjaśniła podstawowe odniesienia symboliczne do domostwa - jurty, jej wyposażenia i budowy, a także rodziny, które można odnaleźć we wzorach dekoracyjnych dywanów filcowych. Mgr Przemysław Hinca (IEiAK UAM) zreferował problem klasyfikacji mniejszościowych grup etnicznych występujących w Indiach (Badania nad problemami klasyfikacji społeczności marginalnych w Indiach). Problem ten zdaje się zasadniczy dla wszystkich zajmujących się kwestiami etnicznymi na obszarze subkontynentu indyjskiego. Tamtejsza administracja państwowa przypisuje społeczności marginalne do stanowych list tzw. Scheduled Castes i Scheduled Tribes, na podstawie takich kryteńów jak m.in. liczebność, miejsce zamieszkania, dominujący typ gospodarki, język i poziom wykształcenia członków grupy. Kryteria te są dalece nieprecyzyjne, co doprowadza do sytuacji, w których dana społeczność może być uznana za marginalną na terenie jednego stanu, ale jej status może nie być taki sam na obszarze sąsiedniego stanu. Badacze z obcych kręgów kulturowych zmuszeni są przyjąć indyjskie kryteńa klasyfikacji społeczności, jeśli nie chcą każdorazowo wprowadzać do swych studiów dodatkowej typologii. Ostatnim uczestnikiem konferencji, który zabrał głos w sesji popołudniowej był dr Mieczysław Trojan (Katedra Etnologii UW Wrocław). Przedstawił on w formie komunikatu wyniki swych badań terenowych nad życiem codziennym w Mołdawii (Badania w Mołdawii). W czasie przeznaczonym na dyskusję prof. dr hab. Jerzy S. Wasilewski odpowiadał na pytanie mgr Przemysława Hincy, dotyczące "ratunkowego" aspektu badań wśród Caatanów w Mongolii. Po krótkiej przerwie prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz zaprosił wszystkich obecnych na otwarte posiedzenie Komisji do Badania Wschodu KNE PAN (Potrzeby, możliwości, oczekiwania). Erzewodniczący przedstawił pokrótce strukturę organizacyjną Komitetu Nauk Etnologicznych i miejsce, które zajmuje w nim Komisja do Badania Wschodu. Omówił plany rozszerzenia zasięgu działań Komisji poprzez zaproszenie do współpracy nowych członków. Sprecyzował oczekiwania Komisji dotyczące publikacji mateńałów z bieżącej konferencji. Obrady konferencji tego dnia zostały zakończone i następnie wszyscy uczestnicy udali się do sali im. Józefa Burszty na spotkanie towarzyskie. Tam w nieskrępowanej atmosferze kontynuowane były dyskusje na tematy konferencyjnych wystąpień. Znalazł się też czas na komentarze dotyczące działalności Komisji. Sobotnie obrady i jednocześnie czwartą sesję (Badacze Wschodu), otworzyła dr Anna Engelking (Katedra Kultury Białoruskiej Uniwersytetu w Białymstoku). Jej wystąpienie dotyczyło badań terenowych prowadzonych na Polesiu pod kierownictwem Józefa Obrębskiego w latach 1934-1937 (Nieznani badacze Polesia w latach 30. XX wieku. Z archiwaliów ekspedycji etnQsocjologicznej Józefa Obrębskiego). Autorka przedstawiła szlak wędrówek kierownika ekspedycji oraz jego współpracowników: Romana Chromińskiego, Jana Teodorowicza, Zygmunta Jana Korybutiaka i Stanisława Dworakowskiego. Na podstawie dokumentów archiwalnych scharakteryzowała poszczególne postaci pod �352 względem przygotowania do prowadzenia samodzielnych badań etnologicznych i socjologicznych, i zanalizowała ich wkład w badanie Polesia. Kolejne wystąpienie zaprezentowała prof. dr hab. Ewa Nowicka (Instytut Socjologii UW Warszawa) wraz ze swym współpracownikiem mgr. Pawłem Trzcińskim (polski antropolog wśród rdzennych ludów/narodów Syberii). Pani Profesor przedstawiła specyfikę relacji pomiędzy przedmiotem i podmiotem badań, a także kategorie poznawcze w pracach historycznych i współczesnych na Syberii. Omówiła szczególność pozycji badacza-Polaka, który powinien zdawać sobie sprawę z ograniczeń wynikających z jego przynależności narodowej jak i ułatwień, na które może liczyć w czasie badań na tym obszarze. Mgr Paweł Trzciński odniósł się do tego samego aspektu polskich badań na Syberii, ale za pomocą typologicznego rozróżnienia czterech postaw "gościa", przyjmowanych przez antropologa bądź narzucanych mu przez społeczności badane. W odniesieniu do każdej z tych postaw omówił jej pozytywy i negatywy. Następny referat zaprezentował mgr Wojciech Lipiński (IEiAK UW Warszawa). Zajął się on recepcją historycznych badań w Jakucji (Prace polskich badaczy-zesłańców i ich znaczenie we współczesnej Republice Sacha-Jakucja). Wystąpienie to dotyczyło przede wszystkim różnego statusu dokonań Edwarda Piekarskiego i Wacława Sieroszewskiego za czasów istnienia ZSRR i wzrostu zainteresowania ich pracami naukowymi w suwerennej Republice Sacha. Mgr Hanna Kossak-Nowocień (IEiAK UAM) omówiła życie i prace naukowe Antoniny Pisarczyk (Antonina Pisarczyk 1907-1995 - badaczka Uzbekistanu i Tadżykistanu ijej archiwum). Prelegentka przedstawiła postać wybitnej Polki, która od roku 1939 pracowała w Muzeum Etnograficznym w Taszkiencie, a pomiędzy 1948 i 1965 rokiem kierowała Oddziałem Etnografii Instytutu Historii Akademii Nauk Tadżyckiej SRR. Scharakteryzowała spuściznę naukową i miejsca przechowywania archiwaliów. Po krótkiej przerwie głos zabrała mgr Alena Susłowa (IEiAK UAM), która na podstawie stosunków narodowościowych, ruchów narodowych i migracyjnych, omówiła relacje międzyetniczne we współczesnym Kazachstanie. Wystąpienie mgr Justyny Kowalińskiej (Muzeum Etnograficzne w Poznaniu) otworzyło piątą sesję (Zbiory Wschodnie). Przedstawiła ona historię i stan kolekcji pozaeuropejskich zgromadzonych w poznańskim muzeum. Łącznie zbiory Wschodnie liczą około 700 obiektów. Ostatnim prelegentem w czasie II Konferencji Komisji do Badania Wschodu był mgr Paweł Kamienowski (Książnica Pomorska w Szczecinie). Zaprezentował on stan zbiorów i badań nad bibliografią prac dotyczących Wschodu (szczególnie buddologicznych), w ramach "The Buddhist Book Project-Poland" (Zbiory buddologiczne i prace naukowe w Książnicy Pomorskiej w Szczecinie). Głos ten wydaje się niezmiernie ważny, bowiem w zaledwie dwa lata, poszerzając księgozbiór wyłącznie za pomocą darowizn, Dział Studiów Buddyjskich Książnicy Pomorskiej stał się największym polskim centrum gromadzącym i udostępniającym literaturę buddyjską i buddologiczną. Po wystąpieniu mgr. Pawła Kamienowskiego rozpoczęła się dyskusja. W jej ramach komunikat badawczy zaprezentowała dr Marzena Godzińska. Jej obecne prace terenowe dotyczą monografii wsi Adampol (Polonezkoy) w Turcji. Projekt ten, finansowany przez stronę turecką, rozpoczął się wiosną bieżącego roku i obejmuje m.in. topografię wsi, jej historyczny zasięg i rozwój, jak i badania nad sytuacją ekonomiczną mieszkańców. Właściwą część dyskusji zdominowały pytania i komentarze, które odnosiły się do specyficznej roli badacza-Polaka w trakcie prowadzenia prac na Wschodzie. Na ten �353 właśnie temat głos zabrali: prof. dr hab. Ewa Nowicka, dr Marek Gawęcki, prof. dr hab. Jerzy S. Wasilewski, dr Anna Engelking, mgr Tomasz Lipiński i mgr Paweł Trzciński. Po półgodzinnej dyskusji prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz podsumował przebieg konferencji. Zwrócił uwagę uczestników na fakt, że badania Wschodu były niezmiernie ważne w historii polskiej etnologii i takimi pozostały. Referaty wygłoszone podczas obrad, pomimo pozornie szeroko sformułowanego tematu konferencji, były spójne i dotyczyły etnologii narodowej - polskiego spojrzenia na Wschód i jego problemy. Znalazło się też w wystąpieniach miejsce na zaznaczenie obecności Polaków w działalności etnograficznej innych etnologii narodowych. Pan Profesor zauważył także istotny walor polskiej myśli etnologicznej, która m.in. w wyniku badań na Wschodzie nie była historycznie obciążona podziałem na Volkskunde i Volkerkunde. Ponadto zaznaczył, że badania Wschodu są obecnie najliczniej reprezentowanym współczesnym nurtem polskiej etnologii pozaeuropejskiej. Ostatnia uwaga Przewodniczącego Komisji do Badania Wschodu dotyczyła ograniczeń badaczy polskich, z których powinniśmy zdawać sobie sprawę, przystępując do badań na Wschodzie, a szczególnie wtedy, gdy prace dotyczą grup polskiego pochodzenia. Rafał Beszterda "CZYSTOŚĆ I BRUD. HIGIENA NASZYCH PRZODKÓW" WYSTAWA CZASOWA W MUZEUM IM. ST. FISCHERA W BOCHNI, 13 GRUDNIA 2001 - 28 LUTEGO 2002 ROKU. AUTORKA SCENARIUSZA I INFORMATORA pt. "CZYSTOŚĆ I BRUD. KILKA UWAG O HIGIENIE NASZYCH PRZODKÓW" BOCHNIA 2001 - ANETTA STACHOŃ Temat higieny osobistej rzadko jest podejmowany przez muzea w Polsce (z wyjątkiem skansenów), a i na stałych wystawach w galeryjnych muzeach etnograficznych nie należy do popularnych. Dlatego warto odnotować inicjatywę w podjęciu "higienicznej" tematyki przez Muzeum w Bochni, znane z prężnej działalności wystawienniczej i odczytowej. Wprawdzie stosunkowo niewielka wystawa nie wyczerpała tematu, ale przecież w sposób komunikatywny i atrakcyjny prezentowała problem utrzymania czystości i higieny osobistej w różnych warstwach społecznych, w szerokim przekroju czasowym, począwszy od znalezisk archeologicznych po lata 30. XX wieku. Wykopaliska archeologiczne na ziemiach polskich odkrywają ślady dbałości o porządek i higienę osobistą, np. w Opolu i w Gdańsku odnaleziono miotły, a w Gnieźnie i Poznaniu grudy wapna do bielenia ścian. Na wystawie zaprezentowano kilka przedmiotów z tych odległych czasów świadczących o dbałości o pielęgnację ciała, m.in. rogowy grzebień (ubożsi używali drewnianych) z późnego okresu rzymskiego, szczypce z epoki brązu do wyrywania włosów, lustro scytyjskie z główką barana, nożyce z wczesnego średniowiecza. Wiadomo, że Słowianie zamieszkujący w X w. tereny Europy Środkowej używali łaźni. Łaźnie występowały też licznie w europejskich miastach, począwszy od średniowiecza, aż po schyłek XVI wieku. W Bochni, od połowy XIII wieku, tj. od uzyskania praw miejskich do początku XVII w., jak pisze autorka wystawy, funkcjonowało kilkanaście łaźni, w tym łaźnia żupna, z których korzystali przede wszystkim mieszcza- �354 nie. Przykładowo statut cechu krawieckiego w Bochni nakazywał czeladnikom obowiązkową kąpiel co 2 tygodnie! Wiek XVII przyniósł jednak w kraju zapaść gospodarczą i kulturalną, łaźnie zamykano jako ... siedzibę rozpusty. Wiek XVIII i XIX jawi się w wielu realistycznych opisach literackich, relacjach pamiętnikarskichjako czas nędznego stanu ówczesnej higieny, panującego brudu, nieprzyjemnego zapachu niemy tych ciał, nie wietrzonych pomieszczeń, rzadko pranej pościeli, nędznego stanu toalet, a właściwie ich braku, zwłaszcza na wsiach. W upowszechnianiu higieny na terenach polskich wielkie zasługi ma Polskie Towarzystwo Higieniczne utworzone w 1898 roku. Np. w Płocku w 1905 roku z inicjatywy Anieli Chmielińskiej, późniejszej założycielki Muzeum w Łowiczu, wówczas przewodniczącej Sekcji Wychowawczej wspomnianego Towarzystwa, przebadano 283 mieszkania stróżów (dozorców), z czego tylko jedno odpowiadało standardom higienicznym owych czasów. Stan sanitarny większości z nich czynił niekiedy wrażenie wstrząsające. Na 564 posesje w Płocku wodociągi były w 200, a kanalizacja w 17 posesjach. Dodajmy, że przed 1905 roku w Płocku nie było ani jednej łaźni ludowej, kąpano się tylko w Wiśle, naturalnie przy sprzyjającej pogodzie. Sekcja Wychowawcza podjęła zatem akcję kąpieli dzieci ubogich w prywatnych łazienkach miejskich Płocka, a członkowie Sekcji starali się wpajać potrzebę czystości wśród dzieci (A. Chmielińska, O życiu stróżów w Płocku, "Zdrowie", 1906, nr 10, s. 653-670). Wielu mieszkańców wsi polskiej jeszcze przed kilkudziesięciu laty do minimum ograniczało zabiegi wokół higieny osobistej, utrzymania czystości w izbach i obejściu. Pozytywną rolę w szerzeniu higieny odegrali lekarze, właściciele dworów, a także nauczyciele poprzez propagowanie "kącików czystości" w salach szkolnych, systematyczne sprawdzanie czystości rąk i włosów (zwalczanie wszawicy). Akcja "uzdrowotnienia" wsi, jak to wówczas nazywano, rozpoczęła się na terenach polskich w latach 20. ubiegłego wieku z inicjatywy dr. Witolda Chodźki, byłego Ministra Zdrowia Publicznego, który położył podwaliny pod ustawodawstwo sanitarne, organizację służby zdrowia i higieny społecznej w Polsce, oraz dyrektora utworzonego w 1918 r. Państwowego Zakładu Higieny, równie zasłużonego prof. Leopolda Hirszfelda. Zawiązany przy Ministerstwie Reform Rolnych Komitet Uzdrowotnienia Wsi wystawił sobie za cel stworzenie wsi przykładowej w każdym województwie, ba, w przyszłości w każdym powiecie! Na początek wybrano wieś Nieporęt koło Warszawy, którą najpierw zinwentaryzowano pod względem urządzeń higienicznych i sanitarnych. Nietrudno sobie wyobrazić wyniki, a wieś owa nie odbiegała od powszechnej normy (por. A. Szniolis, Uzdrowotnienie wsi, Warszawa 1930). W całej tej akcji chodziło konkretnie o uporządkowanie spraw sanitarnych, nakłonienie mieszkańców do wybudowania ustępów, ogrodzenia gnojowisk, aby gnojowica nie marnowała się, założenie wzorowych studni publicznych i kąpieliska, uświadamiania ludności w zakresie podstawowych zagadnień higienicznych poprzez pogadanki, kursy, broszury propagandowe. Ambitny cel zamierzony na tak dużą skalę, a mający w dalszej perspektywie podniesienie gospodarności wsi, nie został w pełni zrealizowany. Faktem jest jednak, że stopniowa poprawa higieny wśród ludności polskiej zaczęła się w latach 30. XX wieku. Wobec jednak ogólnie niskiego poziomu życia, braku wykształcenia, panujących zabobonów, wieś polska, zwłaszcza w zaborach rosyjskim i austriackim, w dziedzinie higieny daleko odbiegała od standardu wsi niemieckiej czy nawet czeskiej. Powszechnym widokiem była gnojówka na środku podwórza, roje much, zaduch w przeludnionych izbach, w których przebywały też w biednych gospodarstwach nowo narodzone zwierzęta, nędzna bielizna pościelowa rzadko prana, w skrajnych wypadkach zupełny jej brak, wyjątek stanowiły "paradne" nakrycia łóżek, rzadko otwierane lub za- �355 Wystawa "Czystość i brud. Higiena naszych przodków", fot. Anna Spiss mknięte na stałe okna izb, umorusane dzieci o skołtunionych włosach. Zarówno do mycia ciała, jak i naczyń często służył jeden szaflik lub miednica. Ablucje ograniczały się głównie do twarzy i rąk, po brudnej robocie - nóg, w lecie mycie mężczyzn odbywało się pod studnią czy w strumyku. Dopiero z wiosną robiło się wielkie pranie, wietrzenie pościeli i pomieszczeń, bielenie ścian, szorowanie sprzętów. Trzeba jednak pamiętać, że wodę ze studni (nie każde gospodarstwo ją miało), trzeba było nanieść wiadrami przede wszystkim dla inwentarza, do ogrodu, do gotowania, a na końcu do mycia, nieraz kilkanaście wiader dziennie! Te braki w nawykach higienicznych związane z brakiem wody bieżącej w domu i biedą tak utrwaliły się w pamięci zbiorowej (por. M. Spiss, Wieś podmiejska jako istotny czynnik rozwoju urbanistyki. Studium higieniczne, Poznań 1948), że jeszcze z końcem lat 50. XX wieku, i to we wsiach leżących niedaleko miast, lekarze pouczali pacjentów o konieczności zmiany bielizny osobistej na noc, posiadania osobno dla każdego członka rodziny ręcznika, szczoteczki do zębów i grzebienia, kąpieli przynajmniej raz w miesiącu. Uświadomieniu służyły bezpłatne broszurki, w których opisywano jak z balii, konewki i zasłony z prześcieradła urządzić w kuchni miejsce do kąpieli. Zdecydowanie lepiej przedstawiała się w tym czasie higiena niemowląt i małych dzieci, do czego przyczyniała się coraz lepsza opieka medyczna i popularyzacja wiedzy o zagrożeniach zdrowia i życia wynikających z niechlujstwa i brudu. A w mieście, np. w Krakowie? Lodowate w zimie łazienki w "starym budownictwie", nierzadko oddzielone zimnym korytarzykiem od sypialni, nie zachęcały do częstych kąpieli. Jeszcze zatem w latach 60. XX wieku powszechnym zwyczajem było mycie się, a nawet kąpiel w kuchni dogrzanej kuchenką gazową, a raz w tygodniu kąpiel w łazience, w której piec węglowy dostarczał gorącą wodę i zarazem ogrzewał pomieszczenie. W latach 50. do wielu domów krakowskich przychodziły praczki, które nie uznawały mechanicznych pralek niszczących rzekomo pranie (!), zresztą pralki "Franie" były wówczas towarem reglamentowa- �356 nym, dostępnym głównie dla przodowników pracy, górników i hutników. Więc cóż żądać od wiejskich czy nawet małomiasteczkowych rodzin, gdzie podstawowe udogodnienia cywilizacyjne wkraczały na dobre dopiero w drugiej połowie lat 60., "urząd woziwody" był świeżo w pamięci, a chodzenie po wodę do miejskiej studni dostarczało również przyjemności towarzyskich. Do przeszłości odeszły z mieszczańskich sypialni komody-umywalnie z marmurowymi blatami i garnitury łazienkowe złożone z niewielkich porcelanowych, ale najczęściej fajansowych miednic, dzbanów na czystą wodę, wiader na brudną i innych drobiazgów toaletowych. Ustąpiły miejsca blaszanym emaliowanym miednicom, wiadrom i dzbankom na zwykłych drewnianych lub metalowych umywalniach stojących gdzieś w kącie kuchni w towarzystwie wyszywanych makatek z sentencjami typu: Świeża woda zdrowia doda. Wytworne garnitury łazienkowe pochodzące z Zamku w Łańcucie, zwane na wystawie niezbyt fortunnie serwisami, głównie fajansowe, zdobne w różnorodne ornamenty, przede wszystkim florystyczne, zdominowały wystawę w Bochni. W skład owych garniturów wchodziły dodatkowo wanienki do mycia nóg, bidety (na wystawie z objaśnieniem funkcji), pudełka z pokrywką na drobiazgi toaletowe, puder czy zasypkę, stelaże na szczotki do zębów. Do naj świetniejszych kompletów należał porcelanowy, wykonany w Czechach w połowie XIX wieku, na wzór japońskiej porcelany Imari. Przy pozostałych nie podano bliższego objaśnienia na temat ich proweniencji, wyprodukowano je zapewne z końcem XIX w. lub na początku XX w. Wszystkie pochodziły z Pałacu Potockich w Łańcucie, z czasów sprzed jego XX-wiecznej modernizacji. W pałacach, dworach, mieszkaniach w epoce "przedkanalizacyjnej" do nieodzownych naczyń należały urynały, których osiem porcelanowych, pięknych i świetnie zachowanych, prezentowano, jak wspomniane garnitury ... w gablocie. Z tej "branży" zwracało uwagę białe, wyplatane krzesło sedesowe z podnoszonym siedziskiem kryjącym porcelanową muszlę (Austria, XIX wieku) i sedes wiedeński z końca XIX wieku. Sprzęty te posłużyły do aranżacji łazienki pałacowej, w skład której wchodziła umywalnia-komoda z marmurowym blatem, z rozstawionym na nim garniturem naczyń, emaliowana wanna z fabryki w Olkuszu (lata 20. XX wieku?) z metalową mydelniczką zawieszoną na jej brzegu, trój skrzydłowym XVIII-wiecznym parawanem obitym brokatem, górą zaszklonym małymi szlifowanymi szybkami. Inny parawan, angielski z 1900 roku, obity tkaniną z motywem maków posiadał, co jest rzadkością, wmontowane trzy kanapki. Po kąpieli czy też tylko obmyciu następował czas na toaletę. O tej miłej czynności przypominało tapicerowane krzesło z wachlarzowatym wałkiem wieńczącym oparcie, zapewne wygodne przy układaniu fryzury, piękne lustro włoskie z początku XX wieku, w ramie z masy perłowej, ręczne lusterko, kryształowe, oprawne w złocony brąz flakoniki na wonności (Francja pierwsza połowa XIX wieku), przybory do manicure z uchwytami z kości słoniowej (XIX wieku). W pamięci zwiedzających na pewno zostało też kompletne wyposażenie zakładu fryzjerskiego pochodzące z Łańcuta, a złożone z trzech luster w drewnianych ramach, zestawu szafek z szufladkami, przed którymi stały trzy potężne fotele z podpórkami na głowę, z wysokim, kręconym taboretem do obsługi dzieci, a nawet specjalnym sprzętem do mycia głowy w lokalach, w których nie było bieżącej wody. Takie fryzjernie pełne pędzli do golenia, brzytew, szczotek, grzebieni i lokówek, gdzie na ścianach widniały tabliczki Uprasza się wycierać obuwie, Pluć tylko do spluwaczki (też tu eksponowane), jeszcze nie tak dawno funkcjonowały na prowincji. Teraz poszczególne fragmenty ich "antycznego" wyposażenia są ozdobą niebanalnych salonów fryzjerskich. �357 o potrzebie prania (tutaj tylko ręcznym) przypomniały zgromadzone w skromnej ilości: kijanki, drewniana balia, tarki, porcelanowa i szklana, wyżymaczka amerykańskiej firmy z początku XX wieku. Zestaw przedmiotów na wystawie zdominowanych wyraźnie przez eksponaty o wysokich walorach estetycznych, z pominięciem m.in. choćby kilku opakowań po kosmetykach i mydłach, dawnych reklam środków czystości i kosmetyków, przykładów porad kosmetycznych, zamieszczanych, jak i obecnie, w ówczesnej prasie kobiecej, mogło budzić uczucie niedosytu, autorka jednak wierna konwencji ekspozycji, wolała wybrać jako ilustrację tematu dzieła sztuki. Były to obrazy m.in. Marcina Samlickiego Kobieta przed lustrem, Jana Wojnarskiego Akt kobiety czeszącej włosy, Jana Rembowskiego Wiejska toaleta, rysunki Daniela Ch odo wiec kiego Praczka, Kajetana Kielisińskiego Iskający się biedacy, grafiki, flamandzkie (XVII wieku) przedstawiające praczki nad wodą, i niemiecką Jagera Kąpiel świąteczna, ilustrującą higienę małego dziecka, temat praktycznie pominięty w scenariuszu. Prawdziwą ozdobą ekspozycji była seria rycin francuskich z XVIII wieku pl. Toaleta damy. Wystawa wydawałoby się o banalnych codziennych zabiegach, dobrze przygotowana od strony dydaktycznej (przejrzyste, nie pozbawione humoru, teksty informacyjne), przybliżyła zwiedzającym jedną z dziedzin historii kultury materialnej, choć głównie, jak wspomniałam, skoncentrowano się na estetyce przyborów higienicznych. W takiej sytuacji ekspozycja spełniła istotną rolę w budzeniu wrażliwości na piękno i dostarczaniu wzorców estetycznych, tak ważne w epoce masowych i banalnych wyrobów plastikowych. Ekspozycja stanowiła jedną z kilku już zrealizowanych i planowanych w przyszłości przez autorkę wystaw dotyczących higieny, zielarstwa i medycyny. Eksponaty, poza wybranymi z własnych zasobów muzealnych, użyczyły muzea: Muzeum-Zamek w Łańcucie, Muzeum Narodowe w Krakowie, Muzea Archeologiczne oraz Etnograficzne w Krakowie, Muzeum Etnograficzne w Tarnowie, Izba Regionalna w Wojniczu oraz osoby prywatne. Anna Spiss - PRYWATNE MUZEUM "OCALENIE" OBRAZ ŻYCIA I TWÓRCZOŚCI JANA TALIKA Na pocies haw! pod grape! Na garo/ski gawyndy, śpiywaniji. grani. No i Małe Muzeum ji rzeźby hawok (es mam. Członek Towarzystwa Uniwersytetów Ludowych. Jan Talik Jan Talik urodził się 1 kwietnia 1926 roku w Ciścu (gmina Węgierska Górka, powiat Żywiec, województwo Śląskie), malowniczej wsi położonej nad rzeką Sołą. Imię odziedziczył po swoim ojcu, który zmarł, gdy p. Jan miał osiem miesięcy. Matka Wiktoria, z domu Jopek, urodzona w 1877 roku pochodziła z Milówki. Po śmierci męża zajmowała się gospodarką i wychowywaniem dwanaściorga dzieci. �358 Rodzice Jana Talika posiadali dwanaście morgów ziemi ornej i las. Po śmierci męża p. Wiktoria w miarę dorastania i usamodzielniania się dzieci dzieliła gospodarkę. Do lat czternastu Jan Talik przebywał w rodzinnym Ciścu na gospodarce rodziców. Skończył sześć klas Szkoły Podstawowej, gdyż dalszą naukę przerwał wybuch wojny. W czasie wojny Talik pracował na gospodarce u niemieckich właścicieli ziemskich w Sopotni Małej, gdzie spędził cztery lata, do stycznia 1945 roku, kiedy to Niemcy zaczęli opuszczać polskie ziemie. Następnie został wywieziony przez Niemców na roboty frontowe w okolice Rybnika, do Moszczenicy. "Do pracy chodziliśmy na linię frontową, robiliśmy uzupełnienie okopów, nowe bunkry. Praca ta trwała około trzech tygodni, do momentu decydującego natarcia wojsk rosyjskich". Kiedy Niemcy zaczęli się wycofywać przez Żywiec, Zwardoń w kierunku Słowacji, zabierając ze sobą robotników, Talik zdecydował się na ucieczkę; dotarł przez Jabłonków do Ciśca, do rodzinnego domu. Po zakończeniu wojny półtora roku spędził u siostry Marii w Paczkowie na zachodzie Polski. Później wrócił do Ciśca. Jan Talik jest uzdolniony muzycznie. Pierwszym instrumentem, na którym nauczył się grać, były organki. Potem, za pieniądze uzyskane ze sprzedaży roweru przywiezionego z Paczkowa, kupił sobie harmonię, tzw. heligonkę. Kolejnym instrumentem była perkusja. Wtedy to zaczął grywać na weselach. Sam opanował również grę na trąbce. W latach 50. grał w orkiestrze dętej Straży Pożarnej w Milówce. Z jego inicjatywy powstał Młodzieżowy Zespół Ludowy "Cisowianie", który prowadził w latach 1983-1985. "Cisowianie" nie tylko śpiewali, tańczyli i grali na ludowych instrumentach, ale również przedstawiali inscenizacje dawnych zwyczajów i tradycji ludowych, zdobywając wyróżnienia na przeglądach zespołów folklorystycznych. Działalność muzyczna Jana Talika trwała prawie czterdzieści dwa lata - dopóki zdrowie mu na to pozwalało. Do tej pory bierze udział w holdymasie gazdowskim, układa programy artystyczne dla Kół Gospodyń Wiejskich, śpiewa, gra i przedstawia stare tradycyjne zwyczaje w swoim muzeum. Od 22 czerwca 1949 roku przez piętnaście lat Jan Talik pracował w Powiatowym Związku Gminnych Spółdzielni Samopomoc Chłopska w Żywcu. W roku 1964 został przeniesiony do Gminnej Spółdzielni w Milówce, gdzie objął stanowisko kierownika zaopatrzenia. Jan Talik dużo pracował społecznie. Przez dwanaście lat był prezesem Kółka Rolniczego w Ciścu (od 1962). Przez dwie kadencje był Radnym Gromadzkim,członkiem Rady Nadzoru Banku Spółdzielczego, Rady Nadzorczej Powiatu Żywieckiego Gminnych Spółdzielni w Żywcu, również Gminnej Spółdzielni w Milówce. 4 lutego 1974 roku Jan Talik został aresztowany i na dwadzieścia osiem miesięcy osadzony w areszcie śledczym przy ul. Montelupich w Krakowie z podejrzeniem udostępnienia materiałów do budowy Kościoła w Ciścu. "W stan oskarżenia postawiono szesnaście osób, w tym również mnie. Przesłuchiwanych było 245 świadków. Rozprawy odbywały się w Sądzie Wojewódzkim w Krakowie. Było ponad sześćdziesiąt rozpraw, trwało to ponad rok. Otrzymałem trzy lata, a ponieważ odpokutowałem już 28 miesięcy, ze sądu zostałem od razu zwolniony do domu". Po powrocie do Ciśca w maju 1976 roku, Jan Talik przyjął się do pracy w Fabryce Ligniny w Ciścu, filii Żywieckich Zakładów Papierniczych. Przepracował tam dziewięć lat i w 1985, ze względu na stan zdrowia, odszedł na rentę. W grudniu 1984 roku, gdy zdrowie bardzo się pogorszyło, Jan Talik postanowił pozostawić po sobie coś, co pomoże mu żyć w pamięci innych ludzi - powstała idea utworzenia izby regionalnej, muzeum Jana Talika. Od tamtego czasu Jan Talik wciąż realizuje �359 swój pomysł, swoje marzenie o muzeum. Chce poprzez swoją pracę nadać życiu sens, ponieważ "Człowiek nie potrafi przeżyć życia, nie dając mu wyrazu" (E. Cassier). Są dwa powody, dla których Jan Talik zajął się tworzeniem własnych zbiorów przedmiotów już niepotrzebnych w dzisiejszych czasach, rzeczy, które powoli odchodzą w niepamięć. Pierwszym jest chęć zatrzymania czasu, zgromadzenia reliktów przeszłości, by inni ludzie mogli je oglądać, podziwiać. Talik chce uratować te przedmioty od zapomnienia i tym samym od unicestwienia. Muzeum ma być ponadto dowodem istnienia takiego człowieka jak on. Człowieka pełnego pasji, chęci życia, człowieka wrażliwego na tradycję i kulturę swojego regionu, człowieka zdającego sobie sprawę z nieubłagalnie biegnącego czasu i chcącego utrwalić jego część w przedmiotach materialnych gromadzonych w muzeum. Drugim powodem, może ważniejszym nawet od poprzedniego, jest podziękowanie w ten właśnie sposób Opatrzności bożej za swoje życie. Budynki, w których Talik gromadzi swoje zbiory, nie stoją w przypadkowym miejscu: "Pod tym drzewem, pod tym jesionem była gruda kamieni. I jesion rósł w tej grudzie kamieni. I tam nagle pokazały się dwa pociski artyleryjskie dość dużego kalibru. Wojsko tu nie stało, front tu nie stał. Ktoś się chciał tego pozbyć i schował do kamieni. I my z synem obcinali tego jesiona i konary leciały na te kamienie, i kamień się odsunął i pokazały się te dwa pociski. Mało tego, ja wypalał przez dwie wiosny zarośla i ogień też przeszedł przez te kamienie. Następnego dnia przyjechali saperzy z Krakowa, którzy zabrali oba pociski. Saper stwierdził: «Naprawdę mieliście dużo szczęścia, dziękujcie Bogu, żeście ocaleli»". Słowa te spowodowały, że Talik postanowił właśnie w tym miejscu wybudować swoje muzeum: "I tak mi się potem umarzyło, aby to miejsce upamiętnić, bo jo się w tych różnych starociach lubował od dawna, ale jo miał jedną izbę w budynku mieszkalnym na to przeznaczyć. Ale później w trakcie choroby, kiedy byłem już spisany na straty - silny reumatyzm w nogach, zwyrodnienia w stawach kolanowych - przykuło mnie do łóżka, tak mi się umarzyło, jakby to zdrowiczko przyszło, to miejsce upamiętnić. No i zrobiłbym tu to muzeum, i dałbym temu nazwę «Ocalenie» bo my ocaleli. Poza tym stare przedmioty, jakim nazbierał po wsi, i ze swojej chałupy ja też żem ocalił od zapomnienia. I to mi się w części udało". O muzeum obecnie zrobiło się trochę głośniej. Oprócz wycieczek, które są osobiście przyjmowane przez twórcę, muzeum odwiedziła telewizja, dziennikarze, a nawet politycy. Inicjatywa gromadzenia i wystawiania starych przedmiotów, obrazów oraz własnych dzieł nie spotkała się jednak ze zrozumieniem sąsiadów i rodziny twórcy. "Kiedy ja zaczął robić, moi sąsiedzi, którzy wiedzieli, żem jest po ciężkiej chorobie, pytali się, na kiego diabła w tej grabce robię? Siadłbyś na rzyci, mówili, wziął różaniec na szyję i dziękował Bogu, żeś się grabarzowi spod łopaty wyrwał. Chałupę masz, masz kaj mieszkać, to zaś wymyślasz. Odpowiadałem, że buduję dom spokojnej starości i zaś poszła po wsi fama, że Jaśkowi odbiło na starość. I to jest moja spokojna starość, jo tym pochłonięty bez reszty, to jest moja pasja, mój bzik, moje hobby. W nocy, i w dzień myślę o tym, co by tu jeszcze uzupełnić. Tu trzeba mieć swój rozum, swój styl, swój sposób na to wszystko". W roku 1984 na przydomowym stoku powstały dwa drewniane domki na kamiennej podmurówce w góralskim stylu stanowiące zabudowania muzeum. Dziś muzeum składa się z czterech pomieszczeń znajdujących się w trzech wolno stojących budynkach. Chałupy wybudował Talik własnymi siłami. Piąte pomieszczenie jest w fazie wykańczania. �360 Pierwszy budynek jest parterowy. Twórca zgromadził tam namalowane przez wnuczkę Lucynę obrazy przedstawiające parę zakochanych, spreparowane przez wnuka Jarosława zwierzęta i ptaki, proporce miast beskidzkich i oznaki z przeglądów amatorskich zespołów artystycznych. Na ścianie wisi również jeden olejny obraz ludowej malarki Rozalii Kubicy. Pozostałe obrazy tej twórczyni są umieszczone w tzw. galerii. Talikjako człowiek związany z muzyką wyeksponował kilka instrumentów muzycznych tj.: kontrabas, skrzypce, cymbały, dwie trąbki i własnoręcznie wykonane trombity, czyli rogi pasterskie. Nad drzwiami wejściowymi wisi Chrystus Ukrzyżowany, a pod nim umieszczona jest wyrzeźbiona przez Talika głowa jelenia z prawdziwym porożem. Na środku izby stoi ręcznie malowana skrzynia - na zielonym tle p. Jan wymalował motywy kwiatowe. Twórca zgromadził również robione przez siebie "dziady żywieckie". Dziady te wykonuje Jan Talik sam, strugając maski z drewna i kompletując strój. "Jo się nie czuję rzeźbiarzem, ale takim tam strugaczem, bo jo się u nikogo nie uczył. Chłopcy widzieli, że ja tu strugam tych górali i mówili no to Jaśku zrobilibyście maskę i jakiś strój. No to, jo im zrobił, a jak skończyli gonić, mieli mi to przynieść, i jo miał to postawić na manekiny, żeby ludzie mogli oglądać przez cały rok. Dziady są skromne, bo ci, co chcą się pokazać w telewizji albo w konkursach, to cuda na siebie zakładają". Są to postacie: diabła, księdza, śmierci, Żyda, kominiarza, kobiety, żołnierzy, niedźwiedzia, koni żywieckich, jest także koza, kobyła i turoń. Przed wejściem do budynku stoją umieszczone na kołach od wozu postacie diabła oraz Indianina w stroju z kolorowego materiału. Przed drugim budynkiem Talik zgromadził różne stare sprzęty gospodarcze. Stoi tu więc żarno, cierlica do łamania lnu, stępka, masielnice, zgrzebło do czesania wełny, kołowrotek, tara do kapusty, nosidło do wody, dymadło pasterskie, cepy, sita do mąki, cedzak, różnego rodzaju kosze i naczynia do przechowywania pożywienia. W czasie oprowadzania wycieczek Talik opowiada o przeznaczeniu tych sprzętów, demonstrując jednocześnie ich działanie. Zimą wszystkie sprzęty chowa do pomieszczenia na dole, w budynku, przed którym stoją. Na piętrze jest odtworzona tradycyjna izba góralska. Zwiedzających wita wierszyk ułożony przez inicjatora i twórcę muzeum: Dziadek z Babcią Dziadek z babcią w zgodzie żyli Chalpke z grabce wystawili Naznosili tam staroci Przichodzom haw różni goście Tak się w chałpce zakochali "Ocaleniem" jom nazwali . Dziadek lopowiado śpiywo Na harmoniji przigrywo Babce granie tes nie łobce Na wakacie tes gro z dziadkiem Cos wycieckom umilajom Do zwiedzania namawiajom Coby chalpke łodwiedzali Co widzieli rozgłasali. �361 Nad wejściem znajduje się krzyż, na futrynie drzwi dwie kropielniczki. Obok wejścia stoi kołowrotek pionowy. Na ścianie umieszczona jest wystrugana przez rzeźbiarza szopka betlejemska. Szopka, choć przedstawia scenę biblijną, jest "swojska": stajenką, w której narodził się Chrystus, jest chata góralska, a pastuszkowie ubrani są w stroje góralskie. W izbie znajduje się skrzynia malowana w tradycyjne żywieckie żółto-czerwono-białe motywy roślinne umieszczone na zielonym tle. W takie same motywy Talik przyozdobił wiszącą na ścianie półkę na kamionkowe talerze i kubki. W kącie izby ustawione jest drewniane łóżko zasłane pierzynami. Obok stoi kołyska, dalej stół i ławy. Za stołem "siedzą" naturalnej wielkości manekiny górala i góralki z dwójką dzieci, ubrane w stroje żywieckie, wykonane przez twórcę muzeum. W przeciwległym kącie znajduje się piec kuchenny, na którym ustawione są różne naczynia kuchenne (kamionkowe garnki, formy do pieczenia ciasta, mosiężne moździerze), nad piecem powieszony jest drewniany łyżnik z łyżkami, cedzak, cedzak do mleka oraz grzebień do zbierania jagód. Na nalepie pieca stoją stare żelazka "z duszą" i młynek do kawy. Nad piecem umieszczony jest pręt do suszenia bielizny i lampa naftowa. Obok p. Jan ustawił dzieże do wyrabiania masła, formy do masła oraz różnej wielkości skopki do mleka i kosze. Na trzech ścianach, na listwach wiszą obrazy religijne pochodzące z domu rodzinnego Talika. Za wizerunki te powkładane są zielone gałązki jodłowe przyozdobione kolorowymi bibułkami tzw. maiki. Oprócz tego na ścianie umieszczony jest wykonany przez rzeźbiarza zegar, a nad łóżkiem i przy piecu wiszą haftowane ręką żony Zofii makatki. W dwóch kątach, na półeczkach ustawione są figury świętych. Jedna z figur przedstawia św. Teresę, druga Najświętszą Panienkę. Obie postacie świętych zostały Talikowi ofiarowane przez sąsiadów. Izba, którą urządził Jan Talik, przypomina pomieszczenie, jakie zapamiętał ze swego domu rodzinnego: "Umeblowania specjalnie nie było. Łóżko, stół, dwie ławy, jedna półka na miski i inne. Ławka koło pieca na garnki i dość spora ilość obrazów". W ostatnim budynku na parterze mieści się tzw. galeria. Dawniej mianem takim określano w izbie miejsce, w którym znajdowały się wizerunki świętych. Budynek wybudował rzeźbiarz z pomocą swojej żony w roku 1997: "To będzie pomnik po nas, bo tam jest wyryte koło lampy: wybudował dziadek Jasiu, a pomagała babcia Zosia". Na ścianach w galerii wiszą obrazy religijne, które Talik zebrał po wsi. Początkowo pomieszczenie to miało spełniać rolę świetlicy, gdzie w czasie brzydkiej pogody twórca mógłby opowiadać zwiedzającym historię swojego życia oraz historię powstania muzeum. Potem postanowił wykorzystać ściany świetlicy, by wyeksponować stare religijne obrazy. "Dziś ludzie nie trzymają tyle obrazów, co kiedyś na tych stongach, na tych ścianach. Trzymają dwa trzy obrazy, a reszta leży na strychu. I pomyślało mi się, że ja te obrazy pościągam, odnowim i zrobiłbym sobie taką galerię. Jo się rozpisał po sklepach, że zbieram stare obrazy, mogą być bez ramek, bez szkła, żeby ino ten wizerunek był ciekawy i wartościowy. Ale to nie była taka łatwa sprawa, ludzie mają swoją mentalność. Od razu mi odpowiedzieli, że takimi rzeczami się nie fermaczy, bo to jest rzecz poświęcona i mam się od tego trzymać z daleka". W zbieraniu obrazów i innych staroci pomagali Talikowi chłopcy, którym robił stroje dziadów żywieckich. To od nich otrzymał, w zamian za maski, niektóre obrazy. "Niestety część z nich była w tak zły stanie, że nie dało się ich uratować. Niektóre obrazy są ofiarowane bezinteresownie, inne są odrobione koniem w polu" jak mówi Talik. �362 Na drzwiach wejściowych wisi informacja napisana ręką twórcy: Galeńa Ocalonych Starych Obrazów Religijnych Informacja dotycząca znajdujących się w galerii obrazów. Wszystkie obrazy znajdujące się w galerii były już zdjęte ze swojej powinności w mieszkaniach i włożone na strychy, do komory czy za szafę. Otrzymałem je w większości bez szkła, niektóre bez ramek, zakurzone, zabrudzone, uszkodzone. Nie wszystkie obrazy udało mi się wyczyścić czy naprawić. Niektórych (chociaż ciekawych) uratować sięjuż nie dało. W niektórych obrazach uszkodzenia są jeszcze widoczne, były bardzo trudne do usunięcia. Naprawa kosztowała mnie dużo pracy, czasu i wytrwałości. Jednak trud ten przyniósł mi ogromną radość, a to, że udało mi się je ocalić od zniszczenia, a to, że zwiedzający będą mogli je obejrzeć do czego serdecznie zapraszamy i namawiamy wszystkich zainteresowanych. Właściciel galerii Jan Talik Przy każdym obrazie wisi karteczka, na której jest napisane, przez kogo obraz jest ofiarowany i kiedy. Dodatkowo Jan Talik podpisuje każdy święty wizerunek z tyłu, tam jest napisane dokładnie - kto dał obraz, za co i kiedy trafił do zbiorów twórcy galerii. W galerii przeważają oleodruki z wizerunkiem Matki Boskiej, Jezusa i Świętej Rodziny, ale jest również kilka akwarel i obrazów olejnych. Za szczególnie cenne w swoich zbiorach, Talik uważa obrazy olejne twórczyni ludowej Rozalii Kubicy. Trzy obrazy wiszące w galerii mająramki zrobione przez rzeźbiarza. ,,(...) obrazy te były w starej chałupie, u siostry, już stare, a ramki były takie, że szło je w palcach rozebrać. Zrobiłem nowe ramka, te ramka nie pasują tutaj do tych innych ramek, do tych staroci, bo są frezowane, współcześnie robione. Niektórzy zwracali mi uwagę na to, ale przyszedł jeden pan i mówi, żeby to zostawić, jeśli to moje dzieło. Bo jak te ramka zostaną, będzie wiadomo, że to jeszcze pan zrobił te ramka. I ta mnie pocieszył, bo jo miałech te ramka przerobić". Społeczność Ciścajest sceptycznie nastawiona do pasji Talika: "Nie wszyscy z mojego środowiska chcą tu przyjść. Ci, którzy przyszli, którzy widzieli, że obrazy są uszanowane, odnowione, przekazują to innym. I dziś dużo ludzi się zgłasza, że dali by obraz". Jan Talik rozbudowuje więc galerię, dobudowując do istniejącego już budynku piętro. Zamierza tam umieścić wyrzeźbione przez siebie scenki rodzajowe, przedstawiające życie codzienne Górali, oraz obrazy, które nie pomieściły się w galerii. Jan Talik obawia się, że nie będzie miał kto zaopiekować się muzeum, gdy jego zabraknie. Na jednym z budynków wisi duży, zrobiony przez twórcę zegar, który wskazuje godzinę za pięć dwunastą. Tyle czasu, zdaniem p. Jana, mu pozostało. "Nie ma następcy, a dziadek jest już na finiszu. Boję się, że mi się to będzie marnowało. (...) Mam nadzieję, że dzieci mi tego nie zmarnują, bo to kosztowało dużo zaparcia, dużo wysiłku, no i dużo pieniędzy. Ale to uznali za dziadkową głupotę, bo dziadek mało, że zaniedbuje gospodarkę i wiele emerytury wkłada w to też. No i uznali, że jak się dziadkowi głupoty chce, to niech robi se sam. No i dziadek robi se sam, uparł się i budujem dalej". Jan Talik jest tak bardzo pochłonięty swoją pasją, że nawet wtedy, gdy nie pracuje, myśli o tym, co można by było jeszcze zrobić, by było ładniej, ciekawiej, co mogłoby zainteresować ludzi zwiedzających jego "Ocalenie". swoim sposobie wymyślania pomysłów i pracy opowiada anegdotę przeczytaną w prasie: ° �363 "Humor ten pasuje jak najbardziej do mojej osoby, nie w drugiej, ale w pierwszej części. Więc na szlaku turystycznym mieszkał taki stary dziadek jak ja. Siedział se na pogródce, kurzył se fajkę, no a przechodzili turyści, jak co roku, znali dziadka i zawołali tam na dziadka: - Hej, dziadek, jak se wy tam mocie? No a dziadek se pyknął fajkę i godo: - Na dy się tam po troszku mom, na dy się mom. - No a cóż tam porobiocie? A dziadek godo: - Na dy, jak mom czas, to siedzę i myślem, a jak nie mom czasu, to ino siedzę". Tak więc Jan Talik siedział i myślał, opracowywał wszystko w swojej głowie, a potem robił bez rysunków, bez sugestii innych osób, jak wielokrotnie powtarza: "trzeba mieć wyobraźnię. Praca jest dla twórcy muzeum (...) jak narkotyk, to wciąga. A jak jeszcze ktoś przyjdzie i pochwo li, nie denerwuje cię, że może żeś to źle zrobił, to pociąga i człowiek nawet w nocy robi, żeby to mieć". Dla tego człowieka najważniejszy jest odbiorca, osobisty sukces i satysfakcja. Pochwała zwiedzającego jest cenniejsza niż jakakolwiek nagroda materialna. Uznanie innych ludzi dla twórczości daje siły do dalszego rozwoju twórczego, do ciągłej pracy nad sobą i swoimi wytworami. Należy jeszcze wspomnieć o starych pieśniach ludowych, które wykonuje Jan Talik na zakończenie oprowadzania zwiedzających po swoim muzeum. "Stare, stare pieśni, co ja wyciągam z lamusa, co układali ludzie tacy, co nie umieli czytać, co nie umieli pisać, z tym byli, na co dzień na ten temat układali śpiewki. Mnie zostało takich śpiewek dość sporo ...". I po tym wstępie twórca "Ocalenia" zaczyna grać na harmonii i śpiewać. Od początku istnienia muzeum Jan Talik prowadzi Książkę pamiątkową, do której wpisują swoje uwagi i spostrzeżenia odwiedzający muzeum goście, nie tylko z terenu całej Polski, lecz nawet z całego świata, m.in. ze Szwecji, USA, Niemiec, Austrii, Wielkiej Brytanii, Litwy i Ukrainy. Muzeum odwiedzają wycieczki zakładowe, grupy ze szkół podstawowych, kolonie, przedszkolaki, dziadkowie z wnukami i rodzice z dziećmi. Ponadto księga pamiątkowa muzeum jest swego rodzaju kroniką imprez kulturalnych, odbywających się w Prywatnym Muzeum Jaśka Talika. Przy zaangażowaniu w tworzenie muzeum, druga pasja Jana Talika, jakąjest rzeźbienie, wydaje się odsunięta na plan dalszy, choć przecież bez rzeźby nie byłoby tego wszystkiego, co do tej pory powstało: trzech budynków, pięciu pomieszczeń i dopełniającego całości ogrodu pełnego ptaków, jaszczurów, owiec i postaci góralskich poruszających się pod wpływem wiatru. Gdy wchodzimy na teren, gdzie tworzy i wystawia swoje rzeźby Jan Talik, odnosimy wrażenie, że wkraczamy do dziwnego, trochę bajkowego, fantastycznego świata. Na stokach grapki, na której znajduje się muzeum, spotykamy misternie wykonane rzeźby przedstawiające zwierzęta gospodarcze i dzikie, tuż obok w trawie wielkie zielone jaszczury, a na kawałku pnia ogromne brunatne ptaki z żelaznymi szponami. Obok zrobiony niewielki basen niby staw, po którym pływają kaczki z pisklętami oraz łabędzie. Wszystko poruszające się pod wpływem płynącej wody sprawia wrażenie, że ogród tętni życiem. Jan Talik nie uważa się za wielkiego twórcę, artystę czy rzeźbiarza. Twierdzi, że jest "takim sobie strugaczem". Jeśli ma jakiś pomysł, to go realizuje. W dzieciństwie robił sobie zabawki: "Ja od małajuż te pistki, gwizdki robił sam, sam sobie to strugał z wierz- �364 by. Z tej skóry wierzbowej robił taki gwizdek i piskał". Potem pomysły na inne rzeczy przychodziły powoli, stopniowo. Pierwsze postacie górala i góralki były nieruchorne, więc Talik postanowił kolejne zrobić tak, by można było je ustawiać w dowolnych pozycjach. Obecnie w muzeum znajdują się trzy pary góralskie wykonane w całości z drewna i ubrane w regionalny strój. Wszystkie postacie są naturalnej wielkości. Twarz jest wyrzeźbiona schematycznie, jej charakter uzyskuje artysta dzięki namalowaniu poszczególnych elementów (oczu, ust, wąsa itp.) kolorowymi farbami. Jan Talik wykonuje także postacie zwierząt. Pierwsze były drewniane barany, które ustawione były przed muzeum. Jednakże po dwóch, trzech latach, jak mówi p. Jan, "zmarniały". Wiosną 2001 roku twórca wykonał stado owiec, na metalowej konstrukcji, lecz do pokrycia użył naturalnej owczej skóry i wełny, a na wyrzeźbionej głowie przymocował prawdziwe poroże. Dziełem Talika jest także koń naturalnej wielkości, który zrobiony jest z drewna i pokryty kilkoma gatunkami materiału (sztucznego futra). Stoi w zagrodzie przy jednej z chat, a dzieci zwiedzające muzeum chętnie się z nim fotografują. Wyobraźnia Talika zdaje się nie mieć granic. Nagle pojawia się wolny nieużyteczny kawałek drzewa i już p. Jan myśli, jak go wykorzystać, "co by z niego wystrugać". Tak było w styczniu tego roku. Przy przedszkolu w Ciścu ścięto starą topolę. Drewno postanowiono podarować Talikowi. Pan Jan pomyślał od razu, by z topoli wykonać coś dla dzieci z przedszkola. Wystrugał trzy dziecięce postacie naturalnej wielkości, z uśmiechniętymi namalowanymi buziami, ruchomymi rękami i nogami. Ubrał je w tradycyjne stroje góralskie uszyte przez żonę i podarował przedszkolakom. Przy wejściu na teren muzeum zobaczymy misternie wykonaną karuzelę z małymi figurkami górali, zrobioną ze starego pojemnika do przechowywania zboża. Postacie górali i góralek, umieszczone na kole od wozu, mają około 20 cm wysokości, są wystrugane bardzo dokładnie, a szczegóły są namalowane kolorowymi farbami. Góralki dodatkowo mają włosy robione z lnianych konopi. Jan Talik nigdy nie rzeźbił świątków, z którymi tak bardzo kojarzą się nam ludowi twórcy. W jego pracach nie widać tematyki religijnej, wyjątkiem sąjedynie szopki bożonarodzeniowe nawiązujące jednak do znanych, rodzimych motywów wiejskich, takich jak: góry, postacie w regionalnych strojach, stajenka na kształt chaty góralskiej. Talik sięga w swojej twórczości do motywów wiejskich znanych z rodzinnych stron, w swoich kompozycjach jedno- i wielopostaciowych ukazuje ludzi wsi, ich życie codzienne i pracę. Jest to pewien sposób na zatrzymanie dawnych czasów, opowiedzenie historii wsi i losu jej mieszkańców. Ważne wśród rzeźb są postacie zwierząt, które w dawnej wsi pełniły znaczącą rolę i często los człowieka był od nich uzależniony. Ogromną rolę w twórczości Jana Talika odegrała wieś, jej kultura, tradycja, charakterystyczny "klimat". Wieś była pierwszą i najważniejszą inspiracją do wykonywania masek, figurek ludzi, zwierząt, ptaków, jaszczurów ze znalezionych korzeni i gałęzi. Twórczość taka wymaga trafnej obserwacji, wyczucia i umiejętności wykorzystania naturalnego kształtu i struktury drzemiącej w naturalnej formie. W twórczości Talika dominuje tematyka świecka - ta dotycząca i związana z jego wsią i regionem. Raczej nie można tu mówić o innej inspiracji do rzeźbienia niż własne środowisko, ponieważ twórca nie brał nigdy udziału w żadnych konkursach ani nie wykonywał dzieł "pod dyktando klienta". Tylko raz rzeźbiarz wykonał coś po raz drugi, na sprzedaż. Były to dwie stajenki i postacie z karuzeli na syponku. Zrobił je na zamówienie Niemców, którzy chcieli mieć trochę polskiej ludowości u siebie. Talik otrzymał za swoje wytwory �365 pieniądze i propozycję zrobienia kolejnych rzeźb, scenek rodzajowych na sprzedaż do Niemiec, ale propozycji tej nie przyjął. Na samym początku działalności Jan Talik nie spotkał się z poparciem społeczności Ciśca. Mieszkańcy wioski twierdzili, że w wyniku ciężkiej choroby "Talikowi poprzestawiały się klepki, że mu odbiło na stare lata". Talik początkowo miał nadzieję, że ktoś poprze jego pomysł zorganizowania izby regionalnej, w której gromadzone byłyby stare przedmioty niepotrzebne w dzisiejszych czasach na wsi. Ale niestety, nikt nie udzielił twórcy wsparcia. Nawet rodzina odnosiła się do pomysłu sceptycznie. Jedyne oparcie Talik miał, co zawsze podkreśla, w swojej żonie Zofii. To ona dodawała mu otuchy w ciężkich chwilach zwątpienia w sens tworzenia muzeum, ona, gdy trzeba było, pomagała przy wznoszeniu budynków, szyła stroje dla talikowych górali i dziadów, haftowała makatki i przyozdabiała pomieszczenia muzeum. Pani Zofia towarzyszyła również mężowi, tak długo, jak zdrowie jej na to pozwalało, w oprowadzaniu wycieczek, śpiewaniu pieśni góralskich i graniu na wakacie. Ona także zastępowała męża w pracach w gospodarstwie, gdy ten pochłonięty swoją pasją, zapominał O całym świecie. Do dziś z zainteresowaniem słucha opowieści męża o wycieczkach przychodzących do muzeum, o pracach, które wykonuje, o pomysłach, które zamierza zrealizować. Choć sama nie może pomóc, podtrzymuje męża w przekonaniu, że to, co robi, jest słuszne i ma ogromne znaczenie dla kultury i sztuki ludowej. Jan Talik wciąż ma wiele pomysłów. Ciągle opowiada o tym, co chce jeszcze zrobić. Mimo sędziwego wieku, pragnie usilnie zatrzymać w swoich wytworach, rzeźbach upływający czas. We wszystkim, co robi, widać ogromne przywiązanie do swojego regionu, do kultury, stroju i legend. Talik pragnie swoją wiedzę przekazać poprzez swoje muzeum, przedmioty w nim zgromadzone, poprzez rzeźby zatrzymujące dawną tradycję. Chce, by młode pokolenie nauczyło się szacunku do dawnej kultury i temu ma służyć historia, którą opowiada muzeum "Ocalenie". Dobrawa Skonieczna � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ff965f238263bcf9d25340d415b91d57.pdf 6960bc2aedcaa50503f2382eb0987a74 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1864 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1729 Title A name given to the resource Recenzje/ LUD 1983 t.67 Description An account of the resource LUD 1983 t.67, s.305-372 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text t. 67, 1983 Lud, IV. RECENZJE Andrzej K. Paluch, lHalirwwski, SerLl "Myśli o nową i p~,zy('jr:, Ludzie", którą związane c:,n:l jes', a ka:żdy są jedn,~j dr."C1ego i POSit'. 'l'J U'IZi' torsk,iej WyclCł.rl1 "Wli!edza po';'więcOIna z ty,oh ucz;cnyc"h p,O\vl',ZJechna", życiu petlskiclh, i pTacy illtóryc,h a ukazc;ło i pOIglądÓ'w ;;ię ich do tej 42 - naukl"\Y'c i osią,gPOiśw1ię- i socjologów, pedagogów zaw-i'em krótką mO::,eJ,gralfię kie u "ku wybór nujbardz'i,ej reprezentatywnyc1h !CipraOOf\Vati. l'u::J Clk:'cŚilr,,,'ej s:z!'~:;ły, W 'tej ;;l\,a,łleij ,j.qrJITIrw,enlcj'ircda!kJcyjlnio-ledy- zosbła omawhlna tutalj kSJiążk'cl ClU.I:lDwiąca zw'nte kOJnr:;end'ulm wi'cdzy [) P,",nisla'Wi,e Ma'lu"ow!Slkim, k'~óre:!;o diwobek nau,k"lwy naukowej są mało zna,ne l1aSZ!E~mu sIPoleczeń,s,twu, :Ylożma na wet oraz droga za,ryzJikować dzsnie, równiJeż że o d,l'rl:"Jku feSljona,jiis,tów przez niego pOllsk,i, co - tym ić>[,:li,eje raczej clnolgTa,fów 1:3 ks,iążek w sli'ę Bn)i!lisława sler-ia wydaw!i1!ilcza fik,zofów, pory wzho,guoila naukowej ka:riery ilI1!nego kraj'u.Wslpcunniana działa,,:,rJ.,aści - lub k,siąŻlka znaluką cmów;,eniu jed kJ'mik wydawni'C'twa jest '\iaJi,I1JOIWSlkicl~o,jednego nięoia 1'!)al, SIS, 27<9 Warszalwa zna1cz:ny]m mi:zerne i s02jollolgÓW, Ciraz okdo 70 gdyż Wy,Jibrażell'ic tylkl') artykułĆiw stc~!prlilu pOlwctdiujc tl,ew:elka część prz,ettumacz',na ograniez'elliia w kari,m'y t,wi,er- wśrod pI'O- z napisalny,c:h zaSilała głębszym n"l jęz)"k przY'swojenuu s(~bi.e twóre ZlOŚC i Mailinows:k1i'eg'O oibelj!ffi'll,ją'o~j wiieleohs,z-a:rów p:roihlemClwY'clh antnJ'pe,lo,~.ii "p'oł,eclzmej, tj, gc:spcdaT:,k,i i wY'mialny pierwo:tnej, pokrewieństwa i r;:idzJiJny, magii, pra'wa pic'rwcJtnc@o, kJul~UlrolwY'Clh, Skoro już linowski'ego dos:tęp:nyah roku 1'9'80 było kiawe rcili,gi+i oraz iJoh ;wl,edwie kClw8,ne w reku Dziel rg;~1 zawierają: O zasadClch oraz t,()nkia), t. 2 - dzikich w północno-zachodniej t. 4 'i 5 (dotąd Zwyczaj teolr,i'i '9 '. Ostal1;rlitO natrJlmi,Jslt I'ClZpoc:zęŁo wJidawa!nlie Łecznego ogó);nej ku,litury i mCJwa o $kI'cmnY'tn w lliJtera,turw polskiej do czytania w językJu oljOZ)"stylll1 warto I PaiMlwowe t. l - Wierzenia myślenia zbrodnia w jels,z:cz.e nieopubl1i'.K'owalny) pierwsLle pierwotne t, :1 nelSl dzikich /lrgonauci tytuł Ogrody spo- praca dcrk- Zycie seKsualne zachodniego koralowe c:publi- ustrOjU dotąd oraz Nalu tomy i formy (ni'epubli'rkawana spoleczności Melanezji, zmian Wydalwnilotw,' Maihll1JeJWskiiego, z k:tórych ekonomi,i dYll'amuki obiegu pra,c Maw~p()imnieć, że do Pacyfiku, i ich ma.gia WreSiwic recenZlO'wana ks.ią7Jka pmynosi w części Wybór pism pa:rę niepublliJkowan)"ch d(Jtąd w języ.klu poilski!m rOZlpI'aW Matl,in(}w,skiiegCl, do którycih n,l1eżą między innymi: Kult'urn, ci zLemskiej, Rodzicielstwo Magia i religia, jako podstawa Problem strukJtury znaczenia społecznej, w językach System pierwotnych. własno.~Włącz,on:e ci) Wyboru pism cytowa:!l'c po'Wy:żlej pralce i,lUi"t:n\Jiją i ullllipełnJiają dOlk'onaną w ksiąj;ce pre,zenltację p(~glądów naluko!wych Ma~inow:>k:i~glo. Ten z natUiry rzeezy ogran:i-czony wybór n'ls'lręezał i:sltoltnc trudności meryJ1;iaryezne, bowiem z ołbrz)"mieg'o :i B. Mahnołwsj-d, Wierzenia pierwotne i fonny ustroju spotecznego. Pogląd na genezę religii ze szczegMnym uwzględnieniem totemizmu, Kraków 1915; t'en1:e, Totemizm i egzogamia, cz, 1, "Lud" t. 27:19'111; tenże, Zagadnienia r;okrewieństwa w świetle najnowszych badań, "Przegląd Soejologiczny". t, 1: 1930; tenże, Kultura jako wyznacznik zachowania się, "Ruch Prawniczy, Ekonomiezny i Soejologie,zny, t. 27: 1937; tenże, Życie seksualne dzikich w pótnocno-zachodniej Melanezji, Warszawa 19 38; tenże, Prawo, zwyczaj, zbrodnia w spolecznośc1, dzikich, Warszawa 1939; tenże, Śmiel'telny problemat, "Przegląd Socjologiczny", t, 8' 1940, tenże, Szkice z teorii kultury, Warsza.wa 1957; tenże, Argonauci Zachodniego PaCYfiku, War'Zawa 1957, 1 20 Lud, t. LXVIl �Recenzje, dorobku do alllltora należało tego, aby w)'1brane przeglqdy wybrać wydawnictw t'e\ks'ty najba,rd!ziej te!ks'ty q, czasopism wlpreze,;ll1,aty,wne, Stą,d też dą'żono SUłII1Qwiły .i'lU1sitm:cję pr,ogramu al1i1§IOpOlI,()gJid f,unikicjoo·, nailnej i stanowiły zam,zem p:rzegJąJd najważniejlszyah osiągn'ięć tOO'I'CltY<:iLllyohMaliJn,owskie-go. Pon<N:ilt,o leikMy te powiąJZane są w bez,po§redn.i Slpcxsób z wy,nJik.arrn .. badań ter,e:lowYClh i dotyczą problemów /{,oil1itekŚlc,iez:ja'wisik k'llilJtrtl<f!owYIQh. OmaW'iaillatutaj ksliążilm, zoontiem sftkiim nej, "illa 5zCrzegól!owyoh ukaza,ny::ih "7..er,okkn je:j alu,tO:fa, ma ko:ncentl'DWaĆ slię pTledewszy- za,pr,op,~nlO'Wanym p.rzea Ma,liJ1{)jWslkieigo programie zaliożeni.ach ,i podstwO!Wyc!h w tezach J}lI'O!p"ł,gowane.go przez a'l1'trqpo]'J1gili spol!eczni'ego ki'el'un;kiu fUlnk· lU'oiI1ailJnE!gO, jego k01!1lC,epcji kultury ,ipoJgllądu na dym,amikę prz,eohraień kulrtnno .. wy,CIh';. Za,gaidnJieni,a s\Zcregółoi\V,e rOiZipa'bFyW<l11'1e są w książce bal'dziej pr~':J(ieżinrieprzy całlkowiitym :ZJdawanilu '(Jib',ie sprawy pmzez jej arut,ora, :i.e wielkość k-allllcelPcij'i MalinioWlSIk1,iego wyiniJJmłJo z doprOlwadzOlnyclh felroj.i 'elT1JP'urYCllJnyclh situd!iów nwd o.kJre:ślklil1.y:m'ifaik'tami i 11i000ator,sItwcJ przez n!ie~o wr-ęcz do perkUlitul'owymi.. W pralcy nJi,i:' 1'000trzą,'>'asrię też eWOll1\H:yjnego clhara:koonu poglądów badaoza, .notom,i,alSit dQtyczy 000 ptr7...edstawi'erllia i iJ1ltelrpre.'taiCji Szcrz.yltoOiwegoi na'jibarcizie>j dynamkiZ'nego O'ku''€,S1U Jego twórlazooci lla~OIwej" pobyt w Ang,li!i, k1i'edy to t'j, la~ dwudz.iestYCih i t-rzydZ}iesi\.y'c:h przY-P,I,da,jącY'c1h11-'1 Maliiill()l\V1S,k1isfQ'l1mulO'Wał zas<ldy teorLi zwarnej fru:n'kcjo- nal1iZJmem. l1wórcrz,ość nau:k:olWa Malino,wslkiego sytuuje się t:jIOd,()lg~i.a ,z paTiOlffia za,ledwie w)'1jąt'kami" ]>eslt w a:ngl1.osaslkiiimteż praca języiku ooukowa, ni,ej naltomias1t i,zw. J a,tlgiiebskim, Z poroząitJkmv,f) z Wi'ellką z Yale Unive'rS'ity .,~is,iIHng;p rofesoQ''', na w '\nieść na nJiem311cały BrYItanią Stalnaoh pogran;,:~w pUlhJ.iJkJowatny &I'OId01Wis-kiiJem zWliąza100 była je.ge. i Uniwersyte:t.enTI póż- ZjednolczOlnych, o napadZlie Cln-Oih,gii i S~J- jeg,o dor{)bek Nlieffiiie~ LfJJ1dyńsikim, gidzie przyjął hitlerO'wsik!kh posaidr; na P'c~lslkl; wy(b-uc'h-u druigliej WiOo!nyŚiW'Ja:Lowej. Zycie i twórczość kiS':ążkii ~s. 10 - 30} Bro,nistawa Malinowskiego to pier,ws'zy To;ZJdzi,;lł omawi'ancj nC'lsizący c1ha-m:kl'er usy:sitemOl:\;y:z,;JW',mejhicygrat1ili l1'i:ukowej prz,e~b- tanle,j takiŻe Wlia'd<xTlQiściiHlmio r-odziinlie b.ada:c,za, Ij'ego życiu prywatnY'm i kontaik,taeh ? Bo:lską. Urodził się lVLallinl(}w,siki 7 kwilellJ1lia 18814rdku w Kraik:Jw,ie. g.d7.ie o}cie'; ]lego, LU1cjan iMa.11i:no'wslk'i.był pT'oi£e!>olI'lemfi.l0,1-Qglii sj.:)lWi:~1ń'~k,i<cj w Uniwcrsy,tlec.ioe JalgieHońs:kiim. I olLo w daą5;zY'Clhpar't'iaah tego rOZidział,u prowa'dz.! nas autOII' przez życie Bronisława Mal\jon-o"v:sIkii~o ,kreś-ląc kole;jll1'o okres jego studiów w Kca!kawie, :LrupSlku j Lonldy'l1'ie, rz:n.a,n,eflakty wlc;ze.Śil1lie,Zmarł JJa\t baJdallua ierrenJOwe na i€l;:JliZJody:, Zye'lie Brolnli~ffilWa bolwli,e:m mając Wys,padh Tlr()~r;jrandz!ki,C'h j inne malll MaTilnlOIWlSiki{lgozaimkJl1ębo slię StiOSiUi!likiowu 58 Lat pO'raIŻ<CJInyz;a:wa,łemser,ca, Pięćdzli,e';liąit 0I51ielm to nliewiel1e je.ślij s,ję ziważY,że zmarlM-a,lilllJ()iWl,~ki w pełlt1ii ~ił bwórczyC!h o.g;aJ''' iI1i:~ty prasdą narulk,olW'eg,odJzialaniie. praglllący z s'ie~,i,e dać wiele dh nau:kii. Ale jegf) ;;;y:,~lieroc:LzliJ11Il'1.e prIzeb'iegpła w cii'en.!i.u włalSi!lieglo słafI:Jego~cl1J.'OIWli,a i waH<1i z 'r.lieu-let';wllll1ą Ch0iI10bą kręglCJlsilu:paj-ego ż-aln.,y,z kllórą .I:e:-tę,MI/mo tych mila~ rtnzy córki: dO'~Wiiad()zc'ń żyiubwyich,Qdidalwał .1óze,fę, Wandę i He- swe sli-ly diuchcc'we i iir.t'el,ek;trual!1c :mJlul~e i cal'e to tlwólrCIZ'E'llIwikł.1ni.e jesit c~kalwy!m tema'te dht t'olzważań, ja'k f.1IS'CYUlIU'jąC:abył,a bliiO'giraiilu n::\;1Jik:J:watego CzlOlw,ieilm, A pon'łdiV.J mamy w b)'lm roz,c!lZli,aJe ,talk.że tY'PCJIWlO piCJl:slkirea!k!c'elnit-y-b'~~r.a[!iii Mlall!i'naW151ki<e,g):J., jaik dliOCi;1'żby jego Dz;i.eJrolna Rady powo.dy li!St d') WY1d!zJi,a!łiu ru1l=of1iaZ'l1leig1oUll1JiiW'€rlSy't€iŁu .1,a'gileI.Lo,ńJ:;IkJieg-o wyja.śniaJący ll]iemlOiż1iJWloŚlCli obję~b Kaltedry Et,no1l1ogliipnzy tej uCize!:ni, WznU'SizaJ}ą'CU jest 'też w !'lwejwymO'wi'e dedy;kac,ja jednej z,e :s-Wloii,chpra'c J. G. F,ra,z'enoWli, w 'kitÓ!rej 11IaIPi.sał:..,GdylbYiffi m'ial mOle pTizYJWlJłY'.wa1nJi-a pu,!Z€.,:zł,oiŚ~i, clh(Jiabb)'1m zaprDwaidiz;ić Cię dkiołJ:> -d!\V'aldizileś~'iahlt temu z pIolWr.ol\:em do sita:r'ego,słio,Wli'ań!slkiiel~:) miaLS,ta u1,1,ilWeJ'sytejkieg(), to 'Zl1<3C:ZY cb mi:aJste K:l"aikrjWa, staTożyt[,nej ~t()Uj,cy AOIlisIkJii s:ied!zJiibynaj- �Recenzje, przeglqdy silaI'SlZA?g,o 'Ull1iiWC'!1sYlteLu we 307 :i czasopism '«'!łdawnictw \V'S,ch(o.dn~e:jEUI1J!piJe.Mógłbym WÓWOZ-ałspokazać Oi stu- derl1it<!o'::JU,S,Zr;:ozająoogo bU!dYlrJ!ki śreodal'i'olv.heaZJrJe;g1o k.Q~~liJum, z IwucIJCl~':Z'ną ja!kąś wdJroeką dU!szy, Ści,~lk;JljąlcegojedJn!<likże pod SI\'VYImramii:eJllirem, jaikio j!€ldYlną pO{liechę .zgry,z'Ota'l1h,tr,z.y z,uelorJJetOlmy z ddba"ile w;alnym, z10tym w jeg'o zna;k!i'em, ptiękinlie 'wysty1<i- ZOiwaulym ry.';lUl1ikiiem jemi.oły - sym;bollem Zlotej Gałęzi". ChiOlCliai w la'1-a!C'hmięd2YrwG1je:1i:lyr~'h ba I'rnZlO r.zaldikJomar.JjJf'elS!L'r.~WJał M,a;I'i;r]iJ!WlSlk!i s>wą po,]lsikJość i pOlCrlouc:iewięzi <l krajem. jest un 'l'alOzej WYJDiilki'em jie@O piOlC'h!oIliięci,a Sl'ę w sl}x'alwa-<:h badatwczyc.h H nie nar,o;d:O:Nego zobo;ję1lnlienli';ł. DJ[jJi€ino w C',wS'aclh clJrUigi;e:jWloi,j.ny ŚW.iflitcWej, g,dy 'kraj nm-;,zc:ienp;ał niierwrQ'!Ghi:ltlel"Qw.s!ką, wydiaJr:ZJenirate p!oll,u-Izły go do głębi i j'l'k WSlpiom:iln,ał-ajego dl'U@l żj()jn~1ro~ihUodii~y w mm na niOlWiOplOl'lZJ1.1e;i1e pnzyrmJie;i;WSlJJlO1m:i'!1;11a jego dnllJga ŻJon... rc~bu!d:zjł,y w nlUm na 'rJiOIW1O poiClzoUcilepnzyna.le;i;nO,9ci wl'J'(;,d:orwej i pełnejso,liiJdarJ1lOŚ,di z na.r;oOOm pok<;ikJim". BrowradZJił w S1iaina:oh Zjed[1(JiCI'lo,ny~rh (Yl.yjWL:IDą ,dIZliałarln,:)ść pU"KJlpalga:nldiOlWą na spT!ze~'jrwia,ł s,ję h:1'!Jlewl\wlkiiJe'jkrucjaclie rWl"Z .na wts'cihóid Eul'Iopy, pOlIoom.alI1lejPoJSiki, a joego kisiąŻikii zn:a,l.a;zły s'ę n,'l 'und€ik,'j,e zaik\w.•anYlc!h dz'ieł w Niiem!c!Z,eehhiirtleIiO!WlslkiiJch, i'aikiże l dlategxJ, że był I.decydO'wainym pl':Zieai!Wlnli!kliem nalr,o,dlclWiegio~1Ol::dallliIZJmu. W['esiz>dlle WlSpom,n:ieć tutaj rÓlwni'eż narleży, że Ma,],iJDlolwslkiizolsl,~alwYJbralny piJeDWls>zYim prelZJe's,emPOIlslkie~o' Inl'1ybuilu NaUki 'i Litem1TIury w Stan-a'ch ~e::lJn!o!crzJOIn:ych w 11:'I~U 1191412,gdy w kradu (JIkiu;powanYJm pnz,ez 11;J;jeŻidŻicęnauka po!lislkia nie miała m QiżllilWloocl.inOlzrwio'aniiJaSilę· I na koinliec iJnfoDmra~ljla rÓIWlt'iież zn!arc!ząca, Otó:ż baodalC'zten ~Dlmiętnr'lk i pil*lł glo w języllm po,ISikum, poldpzas gdy J)ijsał ipl)'lzeZ dłQJIgi,elatta iinlne pralae ,p;ilSane były w ję- rtylku H'n,g'ielisikiim,Palmię1'nliJk ten, kJtór€ig1ocrzęść daitylc!ząca Wy!SiP TinOlbrielllllcIJZI!CUcih ~pub"ikr1Wall1!aZrostab w ję;z,yIkJuainlgi€i!Gk!im - A Diary in the Strict Sense of the Term, Ney Y'u.lik l~l67, si;-I'rJorwi fusiCynują<:y O',:><;IS badań ;tenen~'iWyc:h or:alZ pl1zemyśl,ell i wrażeń 'lU~~)r'a. Calość pa;mi'Ę'tin,nka Zaisł'll:gUljE' berz wqt,pueni'ł n3. wydalni,c ,go w język.u ~::J,;~j,;]{'im i ~mi,;)h) moim e) pc!WIieclizi'eć,że dług j.alki naUlka :pollistka pCIS!klda Wlohec dziel M-a,lirJ{}v,I's:ki.egio,m')ci;rl':l b)'bnby \V piCl\VUl:ylm'S-e:-:lSiiespł.'Hjić Uidosi'tępr.liThjq~ w jęZ)'lku ojc:zy:<ltym jeg,() pa.mięTIlIik. Kolejny (S. rOlzd'ziałkJSIiążki za,tytuł'owany 3'1 - 54) je·s'l poiJlieżnYJm pTzeglądem Nowa koncepcja zakJż-eó teoretyc-z;nych antropoiogii spr)łecznci i meot,cidc,logicznych tej dyscY'Pli:ny z po'woła.niem się na pi'e-rw;'Z)'c,h j,ej twórców. reprczent:ujqcyC!h ki erunClk ewo,luc1o'nisl,yciZllY J. Bacrholen,a (1815 - Ul:87), L. H. M'Otnga.na (UH8 - 1381), A. Bastiml<l (18~.3 - 1'905), E. B. Ty!ora (183'2 -1917), prozez badan,i<l spobec,z'cilslbw piertw,otny'ch 'l,udzlkoości. P2!dJ~'ny iuzjonis-tyc'znego, do tClgo cel zwanego też us:ik,wali J. G. Fraz'era odtworzyć p'::,s't<lw;rI,i s:J!b!ie również w histo'l~ri e'tnograf.ii (lrs:.'>4 - 19411), kJtórzy hi,s:tonię ku,ltury zw,ohmni'cy szkołą dyfuzja, było po!ds't<!wową nyc'h e:lemen',ow kulitury. kul'tlurowego, determnnantą W dalszej a pr;zeni,ka,nie ~;:J;J-ł'e~.zne m(~gą być nyc'h. ił illh funk~'ją Wart{J tutaj również jest z)'()zum!."le uLrzymanie wspomnieć, falkitów (1,858 - 1954) miała pel'd· k:ultillrowyoh, czyli p.rze:srtrlZ-ennego rocz.mi'esZC'z,eniaposzcze:gó]- KC']lejno,sci auto'r ksiązki no'wym n~l1't'L'm myśli s.p~AeczrJej, klóTy był niiejako oka'zoaLI Si!; tzw, socjooikJigi'c'zna szJkob E. DUf,khe'Lm3 fakty dy- kJultur,()wo-hisb,'Y'cz'llą z F. mltzLem (\81'14 - 190), L, Frobe:1iusem (1'37!3 - 19:}8) i W. Schmiidtem .na czele, Dla nich z kolei n,atur,),lna wy,n,arlazc:zuść czł,ow,ieka stanowi,ć s'taw(ywy mecihalniZJm pozwoju ·całej kierunku i'ed~f'je słuszmri:e podk:reśla, ±e zarpClWliedzią funk!cO'OInalI1ZJmu. W~5r8 - 1'9'17). w myśl której w rel,ach do irl1Jnych f-ark,tów społecrl.- l'ią:glości sysitemu,któregro są częŚCiią sk~a,dl()wą. że :1'i'CiZ,Cl,leŻl:lie ood pr,ezenłnW<lJny:cih tIU us'taJeń przed- .':iItawidl"l,i <.lIlltro1p':"'logJiieuro'P'ej"kiiej, roaZJwijal'olsi'ę antropG,I'o,~ia amery,k,ańska, której program sllw,or.·,z,onyprzez F. BO<15<1 (.I1~58 - HJi42) op!~erał s,ię na badarniach te-I"0n()iwyc-n ': 'riOiz'wa~,anja'l'h historycznych, s>przL~i:iwiając się zarówno ewoluojonizmu'wi, jak te'!: S>Zikolek,uilltU'r<>wo~hi:srtoirY'aZil1ej, Rel',<;umru:jąc można powiedzieć, że nowa konceJX.'.ia a,n1r'op(Y!vg;iii s'PoJecz'l1oejau'1o;I"stwa M'rlIJj'l1;owskrieg,o l"odz'iła 20' się z krytyki do'tyohcw- �308 Recenzje, SOiWYClh po,glą,dów we to i nia'li.kiowego WfaŚÓWyim już kODltekśc'ie sprawa \ kultura 55 - 81). il!~,te,r,preLw31Tio w 'k,o'l'ejln,ym SfionmułGwane "aksj,oma'tem ż czasopism wydawnictw [aktów spofeczno-jkul<turmvym. rozważan:l (s. jak'CJby przeglądy rOlzdziale w £UrtlJkcjona:li,Zlmu" nóm w kuHurowy'ch Ale problem książkI Człowiek zatytułowa.nym teorety,c,zne ujęCJilu u},mowanyClh owegok8'nte;k,~tu P{'~I::.ll.my Ma,Linowskilegl(), kuHu,ry będącej ,podejmowane rbwlllleż w oZJwart)'lm i piąt;y~m wZldzLall,e, gdiziile }e"t mowa o' Baclaniach 3pCiłeczeń,stw2 pierwotnego (s. 82 - 1(3), Cl1'a!z Zmżcznach i rozwoju kultury - U7). W badalil'iaoh działa,I'I1I8lśei nololgliez:ny. nowycih na,],izn1u. swo,jlej W :tym olgóllf'ej ceg.o mo,że slię da.nych w pr;zez warte w na foI1ma'Clh społ'eczl1iag(), eałym przecii.eż świec'Le powo'.i do je'st kJtasy!ki jak Ii:l:sizeg·o j,est ar.tr'c'pcllcilgiii E. B. Tylm', Ii. lo Ma:]ji[}o'Wsk'l. s'j'}oleoz." ej, L. IVk,PgjJ.n czy badaG~a wpł)1w Z'\- erudycje\ k'O'mpel'€ntny .Je,~:) a caly lreśc'j z wielką wilelkJiego dZl]s:iaj bcns]x;rhy, ŻYCEl !Ja- w;;zystkim czyni ,Aalra.ją- ph~mleinll1ej, i matNic1tnego że j'cSit on naipil\l·wdę u\'>'a,bny społecznej kultulry przade że i pas}D' Malinorwsk1L(~,gD, prawi:dbwoś~i t:nz:eba, 'l'ere- u pods,tlClw hWlkcjoujrm()lwać w I'ama'cih i !"'OIZW:;ljUkulltu["cweg,J. c1ulohowego c1oo'ldk:l!1 i tec,h- prac3ch r,eceIl1ZI0WGlillC,j ksią~ki AIUitOlra Lnt.eresują i przyzYl'ać -;,wych legły slię l"o,z'Umowania za\V~i·le pIE'.eśw'h1:dicz,eni'D, ł:l"Lwych uClzonych, prawie M.ahnClwsk'ieg'o antTopolog,i,i prz.e1chod:zi śledzleni'e spolecZleńJs1l1w. u czyteln,iika Zi:l jakierg,o w W,iIZlj:izmiany autor a-;';Jelktów ceremonialny gDspod,llrkę pnzy:stępnie czyc.elf'11ka różny'oh niie mi,tyc!h jej si'ebie zenILlo.wall1'iu rOlzlpaltryw,l! slt,C'slu.nlkowo miejscami dizi.eł,aich w)'iraibiając "(,Izwój dla rOlz'wikłać la,k,:dir;Wan'e też M ,',liiIliOWSkd kilk,',l ek'lmClmiczmy, kmlDtlury oralZ iQ,gólnl'j pis-ze być wydzi'(j!Jł dharaikte;' do nllJwY'oh uŚCliśl\'eń, któ"e z czasem pDZJeDib,'ażcni'a t.ej ~Oi"pc:ld:l,I1ki ",taral kon,cerpcji tyah pierWcltnej ma;jącydh kOilltekś'Cie dOIClhodzą,c W,S,zy.stkie O siPrawa<::h nujące gOiSllX}da'rki gCls!poidar:cz'ej ScI kultury (s. 104- w prei erudyty, na d:l'\szy dUiro!be.k l\TailinDlw;;ki,elgo CibD,k twór'cIZ()l;Cl .J. G. F,ra,z.cr, tak A. R z'1akiIJ- g'HklliJfe- -BI'OiW'tl czy M. Mam;s. S~~awy t,e w)'lraź:'1e punlktuje a,ul ell' k-;iąŻJki w }ej Z:llkoilcze.niu za:tyt.uło'Wanym Funkcjonalizm Malinmuskiego I dalszy rozwój antropologii ,polecZonej ~s. 1113 - 124). S~us.znlie też p:ldi).Qr'eŚila, ;i)e jedną z p~)dsblw()lwYL1h ",za.słlul~ Ma'\'iino'W3ik,i'ego by},o niewą~pLiwie opa'I'C'i.e znaj'olmolś'oi faktów. i\le można mi'eć też l'ozwinęła się slwoista f'et;ycs.zyzacja badań wyZ:na!clzały ~lkJi'emu równocześnie d)'s:po:n:u}emy oały dziJ.'lLaj zakJres baidań aint["e'P(Jlog!~clzny·c,h na wnikl-iwej owsem wraŁenie, że pc;'d jego wpływem t-erenc1wycih, }alkby programy tY'Cih ba,,ctail altlJtrc;p'G,1ogi.i SiPoIecznej. DziG'k.i s'Oli'diną znu:jelIn()'śC'!ą różnych "połeczleń~tw. Ni,e zawsze st'olści idzie w palrze z suibt,e!nością }ednaJk refIeksj,i to ilmpcil1Iujące I'o,zpoznani'e l'zeozywi·t'oon::Jtycz,tJie,j (w ktoI1ej nJl,;;trzem byt t .\'Lailinowslki ce.raz - więoej naw,elt nie podkreŚilenie głosów, że za!Oz)'na na A. K.l. DQpLer'o a.ntroipologiia .badania,ch Jmlltury lVIal"now- woale wasit.<.lltnidl s'pClłeczna terenowy1ch. latach I>lłe kCJitllzy>lię, Są one rói,'1yclh daljc krajów ;;Iię ;;łyswc a w gruncic jednak niiCzbędnym .rzeozy elemen- \·em jle;j I'OZrw:OjiU, z cze@o na agół nie zda'wano siOhi,e sprawy w cza,suoh prz.ed Ma!'lrnuwSlki,m. 110 wla,Śinieon uczynił z antr'Olpul,ogili slpo!eczDej nawkE.; o nz.eczYlwi,tości w dosłowny,m sensje teg'o sł,owa" 2. Warto te·i. zaznaozyć, że DUln.kicjc-nali.zn, ""Iai],j:nOWSk],CgiO za,czął !L'c.zme, a po druIg,i'ej niach s'ocjlaIQgiczny1cih. LLnow,ski:egjo tę n31ukę należy maiz P,O'w,róćmy CZ'1!c~!h wSlzym też jlU:ż do soojrolog,ię j,eS'Z.liZ.e na w3rtościi głębokim , A. K. Paluch, z czas.emooraz sdniej oddzi,aływać na inne nauki s,po- W!ojlniiie św1a!v;,wej "'Llł 5ię dominując)'lm k'ierIUJ'!kiem w badaI oholcialż funkojionaDi.Llrn w wer-;ji SfCil.,mulowa,r~ej przez :'vlahiistori,i aint,rqpoII'l)Igli ,;,p()leoznej, mimo t~) j,ego wpływ na je:>t llJa'aa.1 ZlTIiaiczący ChWlllę do ikweSitJii recenzowa!TIiej ks,iq,ŻlkJi. Otóż reikonesa,n.s,em w Malinowski. dziedzi,nę Warszawa pOl'u"zonych jrEEt ona wciąż 1981. s. l21. już w jesZCije p(~przedI',i",. na,;z.ej małD tj. doty- h,ter<titul:ZO plier- znana jaką jest �}{ecenzje, doto~'ek mi::'c'ie, c:uk:)wy ks:iążka prż2giqay wydawnictw Ma,liiD;O'wskie;go,. \Vslpa'rita A. Palluclha ma wieje na wZ:'::::i[J;ga'cajątiu: nal'1zenlia wy'<YTanyc.h wlzpra'W wied.zy 'o ikJultu·.rue głęb()~ie f:Llaraah z sS\l,idnej pT'zemyśle.nia 309 i czaso,pism s':IJi,dnej wiedzy r'CJfZL::J,rawy naulkoweli. o pr.z'eld- Jej walr'l'o,ść MalliirnOlwsk~eg'0 WJłOS,zącycrh do nac5Z!ej teg,o erudyty. Pcdkl'eśl,ając rLn.arcZJenietej ksiąŻlki dla etnoig1rafó,w i s<'JlcU'ollo,gówprz,ede wSlZy"rtJk1i.m'rZ€lba ,dodać, że jSikkolwiek jej auiOir &ia:nął przed zada[Jli'em niezmiernie tI'lIId'lytTI, ja1kj,e n<1stręczała a,nahza i in1Jerrpei,u,Oja b;'Jl,lrt.Og.OdOlr.Olbk'UnaQl,K-:lweg'u Ma:llino~s.kiego, lo z zad,u[)l:o te,go wy'Wiązał Się wiP,ełnie dJlbirze. ZałoiWać ty~k) naJe,ż.y, że w .książce bej ni'e znah'zl'"' się więcej tłuma~zeń ,kltóTeś z \vY'd'lwni,c:tw 'Po1ogii spl(>le:':lwej, inny,ch rO'~praw Mahnowski€lgo. Mam jednak nC1Id,z;':C;~,że krajolwyah wY'da w,resz;ci'e calc,ść do,rol'Jku kl?,sykll ., 'tr<.l- za jaJkuego co,raz powszec'hnliJel.j na świedie uważany jest Mali- no'Wskii. Antoni B. A. Rybakov. lsktri:i. Jazyćestvo IiI1isty'lut AroheoŁa,gili. N,ie ,częsLo zdarzają należą ba,vdiw dwi,c da'w'Jlych, cenlny:clh prm'c Akademia z tej już SSSR. Oldi-e\.enie s,pc,lec:zeńlSitw. dizlicldiz'll'ly <QISlta'tniilcihlat, Wi.\iŻlne prra'c'e Cl'UikJ.rÓiWpCILslkiic,h: H. O\PIróClZIWYlmierlllilolnej, LG\wmiań'~lk.ieglo, Religia Slowian li9~9, OltalZ K JaŻldŻl€iWIskli'egio,Pradzieje Europy ZarmiieI1Zie[JriJBm.m9liJm jecltnruk jest omĆliWti:€'IlJle radZJieakiieglO alutto.ra B. A. Ryl'oaikiOlV<l,Jazycestvo "PiG,gClńJs;h~odaiWinY'ah Stcmniarn", Nauk wille-dzy -o reL~gii, o sy:s.tema'oh relli- nile istni'ejąc)"ch i jej upadek (VI - XI:! w.)., WamzalWa środkowej, Wr<Od~--Gldiańlslk 1001. p,'acy S~avjan. 1~81, ss. 606, i.1us,tr. mapki. się caloś,c-llowe kcm,pendia gij:'1)cc.h i wierzeni,owych Do drevnich Moskva Kuczyński. ah0!C:iaź p~alC1a ma dret:n.ich Sla.vjan, załc~enliJa o wiele Cia z;n!aiClzy s;zeI's.ze nliiż ~r~ Z'3JZin:all'z,oinl:> w tJ'ltUlle. J'eI:;\t to WJn:iikli'ilWeSlpioOtf:reI:1lie alI1cheo!p,ga, historyka i etnograf.) na P~lw1Sltarl1Jie i r;olZlwćlj wiiCIrlz;eń ikluiJtó,lW na pl1z;eJs'lJl:z;el'lli EuvolPY i Cizęś'ai Alzji 'Old pal clO,ll;:[ru , fKJI;:;lnzez\VsIZJylsl~kiieetplolkii arlClhelJllolgWc,z'[1Je aż po 1WJ>ż.YitJne. Wątków średni,ow,iec'ZJe i Cizasy 1lI0'- w1C>flzeni'Olwych POls!Z;uiktuijea,u:uo'r przede ws,zYl.'>t~~m w ma.terii'Jle allcheoll:o'giiCłZlllym, a w;i,ęc w 0era'111i1oe,w ~dor;JlnliiClt'WiewyI~orn.anYIffi w ko&ci, 1!1.'e,W lw£t'Klh, a LaJkŻie w f!c!lJkJl!Ołf!ze UlSilmlYm. AiuuOlr p05Ługuj.e te'roi.alem pO"ónaIWiCłzY'm 7. kiuiU~U'ry maier.ia,llllej, gic:ZII1e@o do ~d,z,ie przejście się w drew-o o!bir.zY'mim ma-- od mater Lalu arc:;heolo- etmo!glra;jj1CłZJne~o,Slzc:z,ególnlie e<płOik póź,ruiejsiZych, jest bar,dzo płY'nine. Pra,cę B. A. RY'oal~ov'a mCliim.a p8'd:zJLelić na tr.LY głÓWir1e c:zęśc.i: 1) Pen1cidyz.ac.ja słowiańlSlki€,go pc,gańs;uwa, II) N<łIjlcliaJW1llliejlSli SłO"Wianie, III) Ivletodą jleSlt flOzipaltrrY'Wlarnie za:ga,dnlileń na slzel'oikim badalwc!zą alutera Zródla sŁOłWiań.sikiej miJtololgi:i. materi<ał'owym <tle p:'rÓiwlCla:wc7_Y'm i ir::~T,crSipek!ctiadal elko w głąb -azJiejqw, co w następstwi,e sJuży ~paj'rz'6ni;.u Clwo1.uc'y:jrnom:u na okrool,one z:ag,aldnlie!":lia, (Jłd, CI;:liGlknajlo,andziej odleglY'Clh c:zalSów hwsitolrY'clZ'nyc,h. W anal1:lilJie WJi.enz.eń aJUitlOlfkOlntcentl'uj'e S'W'€ uwagi s;zlc.ze,gól'me Ola area,le ,od Odry p,o śr{lJdJki~iWeP!odinieiplfłze jako ter-eni,e pd!\..>tr'W'c·bnego, ma!kJsydCl mallJ1€łgiO,wZJ~l1ze',;tr,zenienia s.ię Pr<lJs'l-olW'iJam.. Na ObSiZ<łirze tym, al'dhe'cI'I:::;gii:c!z:~e, pow\';ltaiWiŁo s'w6j lk:ul!'!,ur. Z pevsp,elk,ty:wy jeiit ba;rdzo ślad o:gólnej syste:matY:~c.ji Oikirescm jedruolllvt'ogo, pi,e,nwoJtm;eglOsQ)rOS:O:biU żY'da D:)"crh, n<l eta,pie POIpr:zeJZkolejne epolki wilel'e, ClZęstrOcaŁkoiWiiCiie OId,mielnmych od s'iehiJe z:')ieralc!kio-~oiwi!ec:ki~m, a więc Wii.erzeń, pa.leohit w EUfOIPi'e s!poł;ec,~nlo!&ci radciW,o-plelThi'en- pOI:iablneg,o t:aikiże sY'stemu Zabi~e~OIm o zd:~bY'C'ie pożY'WlienIi.a po!(;,hooz<enia lJW1efłZęoego oowa:r.zysizyła wiemeń. magJia lo- �310 Recenzje, przeglqdy wielelka pmNlsitaŁa Ż)'lW;~OłICIWlo dia wienZJenilOlWY - totomilzlnl i wydawnlctw ceiów i czasopism utyLl1tlaillnych ora:z oclipolW'iada,jący }ej slllalmalDlilzan.FU'llikcj'e tOltemu pe~n:ią w tych sysltem odległ)'loh €ipolka,ch oIkf'eś],oll'le ZlWltenzęta. W ulSitI1cOIU SiPcłeCIZlny,mdcaniil1iuj:e zrna'c,ząlcar'GlLakiobiety. Za praf'talloe teltemy alutof s~U!s,zll1lieulwaiŹJa nliedźrw!ileazia i k,,,ia. T'alkJi w!:a,śDli,e archaiczny ciąg pa,lieolLilty:CiZmy pOlsiiiaidaWls!pó~Clz:e:>ny :;zamalnliJzm ludów Syberili i mity kOlslnl,i:c7Jneo losi!caoh-g1G1sl])ody1n:iaehkioSlmc!';lu (EwElnlkcIWlie, C'~i1:iacy). Motywów I'Zenliloiwy,cih.związalnyah z siaanikamli.lOls!ia, jellenlla znajduje Wlie- aiu,tm w Elur'iĄpie Wislaheld- ni'ej Wlilele. W s'zic.ueeScytów występują łIGis',~e, }e,hmi'e jako ulLubliJcmyt,:~W. sty,[ Zlwiel1ZęCY, za,zlna,c:zają'cy się w dl"!eWlnie, w kiOIŚcii,w odlewa,CJh meualliOlwytch, w biŹJul\:enili. Zlalbyitik'i tego typu ZJn:a!id)'lwaln:ow duż~j kioIDIC!C1ntmc,ji w a:rea,l'e ś.Iloldik,owego Dniie';xlU. .Jelenie jail~o ffi'o'ly:wy zma'jidlUije auto'r w pilso't'1lka'c'hhu,ou1:s.kii,clhi 3Iz,er,uko w haf:tach półnolcy. I:.JO:ś,jei,eń, oidgryrwał dużą r'CJlę w Wiel~Z'enlilaiChF,iIDÓiw. Dretwn~ane f:ilg)UTki ł,oisiic pOlclholdzą:cytclhz neolitu ZJna,jdy:wano nald jezlior:em Oneg,a, a j,edna z wy:~p tego jeziio1m noisli nazlwę J eJ.eniej. SltalClii:al[,nośćDGIZlwurjUwieDzeń Wyspy e:t:n'o,logólw próbic,walo wyjaśniać poprzez llz,eń u wrs\pMoze~nyclh slpolle'c,zeń:stw cy;w~l,ilIGIW'liDY;c.h,lub a:r'cihali!czlnych wiemeń nych utrz)'lmujących ży;ją'cY'C1ha:kJtlua.\.rriena kuli kult re\i;gili wi,ele da,w:nyc:h wi:e- Wsi~a:zytwa,n() na p'Gzeżyf'cki :'lię j:eszloz.e ws.póŁcześlni'e u llUdÓiw prymUyiW- zilem:'lkiej. 11a:k więc t'o'temi,zm dCliWr.,;,lf:cirlma relli~iJi, uitnZ)'lmują!ca '"ię jeó'lzcze dizli,ś u wielu w i UiI,I1zy:my;wanie s'ię mhkitów i S':z,lJma:Dlilzlnl, j:lko IUldów Az,j,i i Syl:>enili, był epoika'ch oldiległYIClh na pnze"tl1z,enri EUlr:aJz.;j'ipowszechną folrmą r:el,ilgi'i. Również n:iedźwi,elc:lizi'aj'alklQ staiH~g)ovot,emu i to:w:arzysząe:e mu ob,I1zędy u ludów Syfb:erij, w dalElkJilej Az,jii, a sltąd także ilJ)'lcih. Na terenie dzila Amery1kii, w:'lkalzuje na pI1zloży:teik wienzeń POI2:hOidz.ąoeglopll1zeważ'Dlie z pa:iealli'1Ju, jalk PDIC'hÓlWlkijeg,o glc:wy chólW!kJ talkie zlDaj:dywaJDlonp. w oik1c:l!i:cIClich NQW1()gI10>dJU W,ielkiego LiJl)'lCJzlnyc!h. O nliedźwliledizlim kui:CJile zaświadaza,ją wo'~ża oiknNu paioolliityCiz- Eu;rlOlpy i AZiJ,i aI1clhec!l'o'gia ~twier:dizla hi!oZJnej1Dlllmy kuHu niedźWliei lap. Po- w wamsit,wacih neo- zaby't,kii kul:tury fa!'1aIDICiw,;tkiejPo- pI;ze~om:u neol'iJtu ibrąziU w pCistalci amiu,!,e,iów Z palZIUrÓ!wn':i'edźWliedzIi1a. Te same aimulliElty pOlj'a!wiają się w ePClkia,ch pó'źnli'ej's,zych u s,cyttÓw. a tC':kiż.eu w~lzesr:olśI1edJni:o/Wj,e'CIZillycih Ba~tć!w. KruLt niedź;w~edi:zjia w pCI&taKli idOliii uja,wnlia slię w kręS,moletisZlc:zyźmile ~ VII/ VIn wi'elkJu. Nti~dŹJwliedź ja!mo tOlt'em z.aIZJna,azyłSlię u Fi:nównaldWloł.ż.ańJslkilc'h, a od galcih kaimienn)'lc1h sloWliańslkio-ilińisikiDCihz:eSlpołu T'U:slz;emia na 'nilc.h p'nz,elnl~kinął 00 z;ClJuW'a'ż.a,~ne j'eslt w tydkilc;h. PelW1i,en ryt,uaiiny fdllklhm1ze, do Slz;a!c.unek do Bii,ał)Jnul,i~nów i pl'e;:ni~o!Dbał- nh~dŹJWli,edizi'chłap z:a,ś'Wlialdc,zaetilOlgnaliJila j'e~ZJc,zena prze~Clffi'ie XIX/XX j.akio "bydl~cle~(} bloga" Wliemu 'W olmręgu ma~ki:e'W1skim i na tIerenaich c'ią!g,nąlcj'1c.hsiię aż po Ural!. llQ~,emlDclZlnet'ra,dYlcijle n'iedŹJwi'EldizliamOŻlna odkryć w podJainiia,ch półJnolcllliolIlU:slkiic1h i białiollmisikJi,ch o henolsal.ch póŁliulCiziac!h-1półrneldźW1Dec:liziaiCJh i ich na,dl1udzJkDchclz)'lnraCJh. W f'oLkl:orz,e biJa:Łol1iulslklim i Litew~,kiJm SiPC,Tlo mlJJżna ZlDlaileźćniP. wątków Swo1iJsI:y sizaou:Diek dla o W!SIPÓłŹYCiiu 'llii'edź;w~i'edzia z lmtbieami niedŹlWli,edJzjia u rÓ!Żln)1C1h ludów .np. w narzrwairriu nieldŹiwiec:liZli.awuj1co, stryjlw i ich poit1ornsluwie. si101W1iańisikii'oh pnz:eJC\iwia "ię ~t;p. Ro'zwój rolnictwa i hodowli w olkoos'ie neCllitu ujawniG badacwm rzeń w moce przyrody. P2,stawa człGJ\V'i,ek,awOlbec żywiołów staJe a zaraz;emmagiczna, pobudza'jąca wspóill1eg,o nacze.ill1,ego bóstwa Ba,rdzo znacząc)'lm tereny wijała olDa na wschodzie środkowej. l' ozciągIllięty l historyków weg.e't:aaję. W tej epoce wylaniia dzisliejs,zej Ukrainy, się ideCl bo~a gWlmów. simpilClni,em kUlltlUlr r'OI!.nlicz)'lohw IV ty". urodzajne się plomyśiną w postaci rcJZwoj wie· s,ię bla,ga.ln.'l w zes'poie zwanym rówtnlDil1egllez kultur:,lItni ,pne. stają kiulturą się żyzne, tryp()l.ską. oeT:amiki wstęgowej ChaI'akiterys.tyc:z11Ja e:eram,tka m!aloO'wana t)'lPU trYPOiiskie:j posiadała oid .środkowego łączyło dawniej Dunaju do 'Śir'l,dk'()wergo Dniepru. klUltUT'ę try!polską Wielu z Protolsłowiarnami Roz- Europy zasięg a,roheologów Hipotezy tej �Recenzje, prze,g!ądy wydawnictw i cza.sopbsm 311 obecnie n;:c podziela się, widząc w kJu],tuJ!~zetrYlPol:>,kiej aecihy oriem.tallne podO\bne armenoidalnym i rac'zej .sąd"'i się, że była to w,s,chodnia peryferia r,GdzJinyindoeuropejs,!{1iej. POlczą'Wszy od neoi\.ibu Bur.opy" SlZ{lzegó1ll1ie6ekawą domeną ana,Lizy farmy. (,rnam,entyki oraz ba,da.ni.a ,s.pecja1nej £uDikouji,Sltlajle się ceraJmmm, a pI'ze.de wszystkim joej unikalne egzem,plaTze. Poza czysto użyt1lkJową ies:tetyc.zną fUll1ikJcjąnaczyń 7Jdoibi'lJlny'ch,aut D']' omawianej pracy wiidzi w niej treści :kJulitowle i ry'Lua,\.ne. Rów!l'Leż w siwej Haj!Il()Wszej pr.acy K. J,ażdżews,\"i (Pradzieje Europy Środkowej) pJ1ezent:uje naj.cl~eklUwsze fonmyceram,iJkii n.e-olii:tu,brą,7JU i poozą;t:ków op.oki iellam zw,ra·· cając uwa,gę na nie'clodz:h~'nf'e j.ej lwzezn.aczenie. Odnosi się t') -do naczyń w formie czasz, ceralmi:k,j fig'Ulra,]nej w p::I:'ltaci niedźwieidzia, j1el'enia, byka, bar.ana, :fliglu:r'ekkJobiecyc,h, wózków, m()jdel:i domów, nac'zyń z wY'!lluż,Clną szyją ·i twarzą llUidzką CeramioZlI1e moldele d.:Jmów występują np. często w aTe.wle e~e,j;SikiJmi na ler€!IlJiJeLtaloi-l Oprócz nJJ:i obnzędowrej, wnosić z IlJic~hmo:ż,na o budo·Wiie wnętrza dOlffiÓW,f,orm.ip. pieców i 'sprzętów. W oeramice me.lowanej kuli'Qu'ry trypc,lls'k'i,ej wyróżnić możnO! l'ÓŻni()~''OdnemoilY'WYzdobnicze. Są to wy.OIbmŻelnJa ciał nJiebiJe5ki'ch - g;wia~d, S~Oilceo k,slięży.ca, tęczy, strug d€!S1ZICi7JU. MiOltYiWY 'Wj'eI'zęce tiO lroZ:iJo!,jeleń, p.i,eIs, Krui1t ",loń,crdwyjaśnia au~or ry!>unkienn bY'ka z ta'rczą nard rogami, p1es n-aitdmi:a,stnasuw'l C1il1Ja'!.olgię z m'it<J.l,o;~krzlnymps'em Senmurva w S:Val'y.dhwierz,en;hcih iJl1ań~k10h. Dum eeramika zasl()ibowa wy,ob.m~ st'Y'tiJzowa,ne twanz.e l'l1idikoie, z Lnnyeth motywów antrOipcl;n~;lrfi':izny-eihza.zna,crLa s:ię iliJg>urac,zlowi€kJa~tyt-a,nod o 4--ec:h ręk,ach na pono· bieńiS'two hi,nrduistycznego Pururszy-M:itry ~ub gToe.cikireg;o .ó"po[,]rcn3 TetwlchejT<Cl_Ry::;uDJkikobiecye>h tańczącyc1h post'C1Ie>i, tzw. bła,gallTI1icde5'zcZJuw otoclzeniu ro~lin ,i zwie rz~t, wy(JIhraiają może ma,gię a,grra:r:ną i hodowltaną. Z innyC!h po\VlS'zeCJhny.ehmoty .. wów .plas.tycznych ceramiki typu walz, występują wy;pukłe wytłaozania na pGldobieńSItwo piersi kobiecych. CZęSłty jest motyw żmij.i, węża na dużY;Clh warroch :na ,plytny. OpróClZWiieIQr.a!kJi€l~ozlllaiClZe!nli:a s'Y'mbowu Żim1iJjli Gw tY'm wYipa1dkJużmija) wą~ pływający w w~dz:ie pełnił r'olę ma,gh w'egeta'tywnej, pr.zyibywan!ia zasorbów. Plasty!ka piers;i kd)iecych, jak się okazuje, była bardzo tYlpoW'<\dla całego n:eo,Lilbu śrordk,ow,oeu,ropejsikiergoi bałkańslkri-ego, powtarza się także w ee'ramice. kultury trw~ni'edki€'j 2Jiem po,I'~kJkh pOoCząlkowej f<łzy brą7JU O'raz w kultu.rze lużyc:kJieJ, a DJastępIlJie odbiic·i·e jej uj.awl1Ji.a się w C€'r!a,mioe ha:lszrla.tu a lpejj-sk;i'e.go pooc·z ątk ów epoki żelaza. Na obswrl"ze calej EUl10py okreS'u neolitu znajdywano kabi.eee figurki tZJW hogiń płodności. W kulturrze lYlpal"k,iej 'majdują one wielką różnorodność ks:zta.btÓIW, a poooldto częslto zdobi,ollle są ta.ln1a:Ż€'m,Os-OIbną ~I'Upę motywów cer<łJmic'znych zajmują ZDl3ikis·oil"l'I'IlJe.p.(JIja'wi'.l;ją s'ię one w fur,Opiie w 0kresie lIlIII tys. pne. występują w kulturze ceramikJi SZ'llJulIiowej i toporów bojowYl:h. Powstaje pytani,e, c.zy powstanie w tym olkn:lsrie 11I0welgj,) typu po,chówków-kurhanów wiąże się z kultem solaJ'nym? ZnaKi s'ul-anDre dominują w oeramice i w plastyce kultury łużyckiej l w wielu kulturach epok,i hrą·7JU i początków żelaza. Najtypowsze z nich to spirala, swaSltyka, koło szprychowe. EpokJa brąZlU i wYllop metali .k,ol,'):rowych pvzynosrzą gw.alt'owny rozlWój społeczeńsrtw i wznllSt po'Li'OIm'Użyda. W ep()lc.e tej paJIlte:;,n bogów rOZJrasta się, a poszczególne rzemiosła i dziedzri.ny żyda pas,i'adają swoich patTCllI1ów.Tworzą się sy· stemy TeJ.igrijorio-lli,hozofiezJl1oe, roz..wija Is'ię hogata crbl~zędcJiwOŚĆ tY1PUm.i,steI'h oraz zapisy i święte bięgi. Najodobi.tniej na wiel'zeni.adh ludów EW'qpy zaważyła religia sltarOlŻyil.inYlah Greków, dlategio jej W!PłY'wów prz·ede Wlszyr5!tkńuni potzqsltalooC'i mJOŻJIlJa dos'zu:k:iwać się w wier,zeruia'ch dawnych Słow:an. Daj'ej piOlSł2Jukujeautor n:aw:ą'zań ku,lilowj'ICh i ,oibI1ZędolWydhw l'udOIWj'1mzdobnictwie dreWllianYlm olJ'az w haJltu,oh, Całą masę tYlch anaLogi,i przyotac'Z;<lz a.re.aŁu WlSlcholdnij'OlSrł'OM"il3ńsiklLego, 'S'cyty,j,;;Iklte'glo £i.ńisIkilegQ. W dioowrni-e zachow,ały slię �Recenzje, 312 .motywy j'eleni, dopatruje łosi, k'olI1i, ~tóI1e wydawnictw są w 01'3'e2J1;e s,i'ę 5yuniboli pogańslkJieih bóstw meŁrY;C\Zi:1,yx:ih wid2li 'wian przeglqdy :ba(;lflalne palle, i czasopism ~z;czytownj,ra:Cih domów. i de:l1onów, W haf,taic.h zaś w moil.y.we.ch t)'lJK)r,v,ogoo- sitnugli deISlz,c,z;u. PlO\jlaw'i'eruie Slię na ZJiem:I<H;hS-Io- Wie w1CrzJelSln)'lm ~rretdnii:c!W!i,etc!z.u zalPilSÓMThlilsitOlfyCIZJrt)'lc'h, kacl_ań i k'nOl!1lik wY\i,::lśnta :wLelle w krwel3~liIi pOlg.ań5'tiWa.W wi,eflZ€lruiaclh s,1(J[Wiańlslkri,c:h Zdz.oa'clz,a,jąslię Sltane wp-lyrwy hiitrlrdiu1ils'tY,dZJrlJe, Lfia,ńIs!kiiei g:rec!kiie. Sb'pe idee Wlienz'etCJij,olWe u SłtclWia,n Uljlalwnia;ją siię w pocs;Valc'iPerunai Swaroga Dadźboga (b6sltlwa sl,ońc<l), Roda i Róbnic bootiw w,egeta,tywlny'cih, a da,Lej c,ała plejada demotrlów personif,ikacJi s,il przyrody, niektóI"t' z ni'ch Imo'Żlna IPolrównać zaz.n'lcza się wątków 'z .bÓiS'!lwa:mi li iher")lslami grcokdni. Slolla,raych, tj. obrzędowo,ści ku czci N,ajlwięcej u Slo'wil3ln sŁol1c<l spełnianej na święltych, dz.iewitcZY'Clh, lYtSY'Clh,bciŻy!cih itp. górach. Da.l~zyeh ooClZywisty;clh dowo,dów klultu poza źró!dlalmi pilsalllyunli dCLSit;a;I1clzają bieJglalty fo,m{}!iOr s~olW!ny i oIbnzędC\W'O,ść dO>I1GculJa.Relkorn\slu11UJUijąc Wli'ef'ZJe'niradaIWlnYrch S~oIWUan p~rÓiwrnuje 'WlSIPÓLnre, ogóilrnI8l3!łJ:lW!i'3ń:sr&ie i OidirJJosii je, jalk autOIl' elem€!flJty pOIWli,edZJiarno,do SlZelvOikiiegomaterlialiu p()lrÓlw:n<lJWlClZegO pOlZas'~OIWiiańlslkielgQ. IW' pll'aJcy tej dzeniu ZJaM'a'IittOtalkrż.e Wli€lle cel1Jay.chi aiktuarlil1y;C'hstonmuralWań Irnld!oeul'Iojpejazy1kÓMTi S~OIWI~arn.Je<st to e.tno'log~cz,nyc'h p'ra'ca radvleckrieg'o da.rzenlem elfUJdy;cy!jrna i ślffii<l~a w a pochohilj)CPteza,oh U'CiZiOtrleg'O i może dlatJego je3lt nieClndzilen:ny,m wy- w nauce. Josef Lanz, Krippenkunst in SchLesien, ss,. 199 dwus,zp.a1!lowych, 66ta.tJilic, w tym Obszerna ta pralca jest p,ozycją propaga nidoweg'O ch aralkrt'eru, M.arburg Bednarczuk N. ElweIit G. Verlag, 8 ~()I'oT., 9 map. stall'anni'e wy!raźlnie 198il, ALicja wy;da,ną, efektuwną, oidp::>wi'adaj ą cąrefleks nlie p,crzJbawioną y jno -'WSpOIffi': nk:Jwym UipodOibani:om J1JLemieckioh z,l'Olmków. Wydarna też z,o,sVałanaZJI,eoeonie kOlmisjli ws'chordiIlDoni'emiecki,c.h badań ludoz.nawczy,c'h (KcI:TIlmislsion fur Ostdeutslclhe V,ollkJs·klulnde)niemieok,ieg,Q t::>'waiflzystwa ludO'l:na\V1cllego (Deultsdhe 'j-est to pierwsrna z AU'rediem leg,o ro,dzaju praca Lanza. Gese,lJ,sc'haft fiir POiprz)(~dz,a ją VoTk:skl\lJ:tde). Nlie we w~półaut,!)r.s.tWiie KaroSlkJLem opraCiOlWa'nie t~g{) sameg'o temaltru na ooozar·ZJeCozeclh:i M.oraw (Kara,sek A., Lanz J., Krippenkunst in Bohmen und Mdhren vom Friihbarock bi.~ zur Gegenwart, Ma:f'burg 1.974) omówiolna pr'zez W . .so:bi~Laka (Lud t. 60, ,197u). Ki:];~rt jegoCJlPlracowań wycin~owydh, skuLpturen und ihre raskjem ,publikowany Isergebirge ("Jahrbuch \Zo,rientować gólDi:e tych się wyun'ieniię ty,lko fu'r Zu;e~ schlesische os-tdeuLsic'he Volkskunde" s'ię, że a·ut'or wy<s<pecjali'z.ował się w Weihnachts- :biem, lk'lóre w wyniku II wojny 1:. ll, 19'68) pozwa,lają nam p;r'ohl.om,aty.ce SiZopkaT6<tW:l sZoC·ze- świ"l'tQwej lu,clinnść ,J1Jiemiccka Qpuśdla. Podsta wą do <Jip:raoC.'owaln-ia d7iejó'w S;?;O!p:kairstwagw,ia,zd'koOwe~o na Ś'ląsku stały tedy w znac-zn€\j mierz.e wlSIPGiffin;ienia uctielkirtrJ;elrów i wysliloo!eńców niemiec- kic,h, publikowane od że SchicksaLe (S'CihleSlien t. 1,7, 11972) czy we ws'póla,utors-twie z Kaarl)'lkul Die VoLksk'unst der Mann/,maLerei im Jeschker,,- und nich dzone w w różny:e'lh czasopilslffi,a'C.h zi<Jlmkows:kuch jak be.z.pnŚJredl'1i{)pr.zez aut'OIrn. Glównym latach ŹTódl,em byly i ma'teriały jednak 1930 - 119:3,2 do niermiecikJiego a.i1a:su etnograficzneg,o, :l.na la zła się wówczas też pewna i!lość faktów Izebranych od Ni,emców dane wśród zebrane ZJgI'!omaktórye,h poehodzących �Recen.zje, przeglądy wydawnictw i czasopism 313 z ówczes,n,cgo woj'cwó:d:ztJWa śląskiego., L3!11.Zwykol1zy\S,tał też O'Czywlś6e róŻif1e cząstkowe C1p,r<CIt:.cYwaniil pubłl!iik'OIWa.new "'"leIlu .niemieekiah wyda Winietwach. Ale l'it'eratura odnoś,ni'C' sWipck ś.ląskiidh - jak sitW1ierdza - jest jedTh3ik siką'Pa w p0rówl1Janiv z licz,n)ll;TI;ioiprac-()I\>\Ta,n~am'i 'S,z,o'Pekba/W.a,r.skich, na,drenskieh CJzy au.,'t:1iac'kic1h. AUJtor ~:ięg.ał wil;2 z kia'!:'ie-c::z.noiŚ>ci do p,,3'C nie związ;a:n.y.Clhbez,pciŚr<edniJoz te:na,te:n. Wśród nliah n.a pi,e'!"'w,szymmi,e;jscu do dz1E!!jówiŚiląskJich!ko,1eg·iów j,sz.ui1cikiicihH. HofLmall1l!H, pu-blikowanyC'h w laita'cih 19Q;6- '191316 w Zur schlesischen Kirchenge;sch.ichte t.. 1 - 8 ora,z do inny'C'h jeg,o prac. Kioorzysta:IlJie z pubLikacji Hc!ffma'nna ~pow:lidow<'.ło, ż'~ autoT J:nświę.c,ił D'Jljowięc:ejuw.~l,gti,o ile e!':!'±z.i o pr;zesz.łość, dz.iabJnoŚci szoiplkarsk.ie:j ~ewj,tĆiw. Wy/kolf:zYisit:ał w tym oeiLu t.eż r.el>tZitlki a;rclhiJwa1'iórwk!aLegJuunnw Khdz,kiu jaikJo jeuneg'o z głól\Mny:'h Oiśr.;;odkówekispansj;i jelZJui<tt,wna Sląstkl. Zw.rócenie uwal~i przede 'Mózystkim na je:w:itów nie j.est zr.es·ztą .pozbawi cne racji. Zak:1I1 ten bowiem pa"":ugI:,wał slil; n<ł;jha;rd!z,~eljki:JI:~!s'ekwelr.ltrrlli€ w a,kc'jli k,on,t11I'eJi:;Il'.:nalcyjlnejw\~z;ua.ln.ym Qod!c1?;iaływa.n.i:~m reloi',,;ij,nym n'1 wier.nyoh, w ozym "':JIbrazCYw9.iaieBori.ycih Nal'oidZiin w beUejemskiej s,zopce zajmJ'wało nOIClze1nemiejsce. Wszędzie tam, gidtzie j.e,zllJi'ci "dołali dotrzeć Zie swy;mi misj.ami, założyć rezyde!lcjoe czy zG'r,gani'z,ować kc,j.e,g'ia. krzą'tali się >.z'c:z2'gÓ'!n;ie gor\ri'Wiie ok~'h u,nządz€nia eIeI'<;itownye1hslz'Opek bOlż,onarodzerric'wych. AllIklr ni,e om,',''\~i!a szerzej ,genez.y !SiZJ~peki icrh :ro,Z1woju przed rue,fommaCJą, dowodzi tylk·.!, że pewne LO!rmy "Ireal'nlego" prr,ze'dts:ta'Wd'en!~a B()ż~o Nar.oldz,enli:l były "nane już w pÓ';bn.ym śroed!nti'oWiie·C1ZU. Do il'LlJe,h,zallii'oza 'l1J1tailOz.elI1!le D:z:ieoią,tka J'etzJu.:; w k;()IY's,~,e,u:prawialrJie sZJClzegól'llliew k:lals'm'oiralch żeńJskl~cih, jalk u 1k!1aryls:e1k w KTakow:e c,zy u cyster~ok w Tr"Le!J,n~cy.St'Qł;:J,Il;imvo:.J l'orzmlSltala si'ę scene::-ioa t.y·eh przedstawień p!'Z€rZ wpwwaidzetnie obok DZliedątka fig'll!' Matki Bo'slkoiej, św. Jó.z.ed'.'3, T,rzee,h K>ró1ii i;n,nyoh z tłem betJejeffilS!kł1ejs!talietnikJi. Tę już Illiec.o r,r',z;~ltldJ'WIa'l1ą f.~rrl1TIęprzeds:,a wie.ń bOiŻonoal'odz.e:lioO'wYC'ih pl"zek-ształe,l,i, według autoOl~a,dOlPi.ero jezuic;i w w ieol,od'i.guro'W€,z nn;mache:n zak'Omp0l:1IOiWane s'c·e.ny, z reg'uły u,S,t:Jlwian.ep'rz-ed głów.nym obta.r,ze:n. Przy ni·ch ()d~!'<HViało s'ię ekl<)lg'i l ·dia,1:Jg;i·POłąC'Wi:J.C ze ·ś'piJC/wem.Taiką Sozapkę GPra'CiS€:pe)mieli wiLlz·ieć po ral '!J!1erws,zy śląscy wyc,howan-ko'wi,€ jezulickieg,:) Klem,e1lltinoUJmw Pradze w r. 1'56,2. \Ve W,r:ocła'WilUus;t.a'Wi.ono,)sZoQiplkęje:d1lld'k dOlPi'ero w 30 lat później, bo~ cnias'to było wtedy w ŻdlaoZln€lj p'C,z,ewadz.e p1wt.e.sltanc1kiieoj nieł-atw,o podd:lJwało się jezukrk:iej ekSlp'11I16ji.DZlio·łoa,liD'oiŚć jeZJu:utów z,!1.a,la'zła n'atceni-aSlt. jatk pis'ze' alutOlr., sprzyjające w<rrUlliki na Ziemi Kto.dzkioej, p01d!egł:e:j w;edy aU1cyi::J'iJsiku'p,~Vwu w P.radze, a rozwiJal;b s,ię ona s'wzCigólnie b:}g-ait:>po bitwie puid Białą Górą. Jezu~C'i bl.l'dowal.j wtedy S1lO!pkijuż z o<gnJlmnym l'o'Zima'ohem, z barrio.kJwym pr,z,epy'chem, a w ślad za nl)ffili rów.nież cys-temi i f,ranCiisZikaln,ie ró.Ż'I1ych odm!:,an. W ciCVg;uXVII wieku !'Ozpu'Wsz.echnił się już, tera'z 'hez Wijęk.;.zY'~ihprzes'ZikÓid, zWY~'ZJa'jbl.l'dolwania SlZoOI;:Jek :13 całym Śląsku. Po'w.'it:lją wtedy przy k,:}ścitoŁach ~la:sztmnyC'h a rówl1li,eź fa,rny,ch os~:bne ibra'C'twa św. IZY1dcom (l<rdo:ria.na) zOI~c.w:iąz:a:ne dJOIpi.eki n"d jasełk.ami. ZaŁo,życc:i,elemich był p02iho:dząey z Opcila pol:ilkii jezuita Jan P,csmuT:ny. Do bradwa na,leżeJ:i z'wykle Cihlo/;:Ji'Z dko!Joiocz.ny'c:h wsi. Były orne niekiedy haridz·o lic.zne. W K~odZIku na pJ"zykb'd liozyło birarClt'WJwr,. 173:2 aż olkoł:o dwa tys,ją'ce iczłQ!IlkÓ'w. Sz~pki były w owyc,h c'z01\Sach kiO'!'T1IPQ1zy.cjallui fiLgiIlralnYimi, kń:óTe us:tawiatn~ przed .głównym oł'la/!'.zem w ukłaldZiie piętl'uwym na s,pecjalnie z.oudQ'Wa.ny-ch o7)dobnycih .I'US'zitJotwaniaoh(pegma), si'ęgający:clh rui,eTaz,do s;!c1e,pienia prezbditer;,um. S1yil.-ow'J były one dOlPasowane dJ wnęitJTza ki:J,ś.clioła.BY'wało, że zmien'iano na n;ilch k,OiITIIPO" zycje, te:matY'CtZI::li,eodjp()1wi·eidIlJied..> posZ'ozególny;c'h faz roku kOiŚC'iel:negJozjeg':. świętami - jak ZW1ias'1:'CJlWarue, B~że Nalfoclz,etnie, TlI'zeCohKról,i itd.., przeidsilaw:j,ając �314 Recenzje, prZ!eglądy wydawnict,u; czasopism nie ty:U<;lOcykl bo2;OUla:roidz.efi'10wy,ale też ~all>V13.rY'j:s;kl, a naw el c.alegll rnku Iw'ś·ai:eLn€g'O..'Dakie jaJkiby już S1t6łe rusztowan!.a s:t.aiWU'HlIO cor·a·z częśah~j IXzy bc){;,znym oJłt.aJrZiU my w kaipli:cadh, by niiJezai3ła.ni:nły ołtarza gló·N.nego. łiigury tych S:ZOipek ezy Bożych Gnobów były w ciobi.e ro,z\\<1imętJegt)0ar,oku pełl1Jo'jJIl<lstycZiIle,aiek,iedy ubnall1e w kosz.t,c!W:ne s'zaty, ~wła~,wZJ le, które miały tYlI,ko glowy i człOlrtkii wyr,z,eźibi1one z drew,Dia ozy uformowane z k';JI\oIIO'waneg', wosku. Później, głównie z:alś w XVUI wi'ekiu za:;ląplły joe pOISltaC'icwy:cinane konturowo; .ma[rQIwane, us1loa:wi'ane w kra'j'Oib1ra,zG'wymHe kul:i:sowyun, mwl,c-wanyml i,lu,zj.oni,sltyciZnie. 11wÓoraamiitycih fa,gur i całY'ch kompozycji! b)~wali .n~('<rz.adk,(),bwm artyśei - jak M. W'itLlunaJnm,j,ak uczmQl\v'ie A. dei p'r;zza - C. D. Asam i bricl,t Ch. T'dlJ.S'ch z zaik()lllluj'elZJUi:tó'W, c'zy też w styilu T,aUJslahama,lująJcy jezuita o. Jan K.ubeń. l'I'eJ11Juw,31pamiał.emu I1C,ZJ\{'wj;towis;)cplmntwa położyły wnet kres woj'ny śląsikJie",z.aJjęc.ie!lcraju p.rzlez F.ryderyka II, da.lej pozwią.zanie z'lkc.rbU je.z.u:Llaw, w·l'es.zcia. l'aJqjIOlna'l'LsltY'c:z;ne prąidy do'by Oświ€lclenLa, tr.aktująoe swpk;i jalw wypoSoaienie k,ościolólW w niernailJż,e dzi:ecinJnie naiwne ul"ząJdz,enia, a 'to spmvod:;walo. ż·Q biskupi wyoo:waili zalk:arzy lLrządzaJlie s'ZJOipek w 'kJościole. zwl:a6·zcza t,,:kiClh. kJtóre miały jakie.ś urządzenia dG!daltJkowejalk StPlLSiZclzaJlIie a'n:iol·ów na'd staj.enką z l.J;twO,1'U w stropie kO)ŚC!i'olai tym pOldoolbine,rUiahowe efelklty n~,tluTY lea tral:nej. Wte.dy tl :izl.)pkl. do który'C'll wi'erni plr,zyw)"kll, zaczęto u,sitawiać na Boże Narodzeni,e w doma'c'h i to ni,e tYillko ka'toll1iJcJk!ic!h, ale też pl'OIte&t!alnckioh. WY'kr>nywa1:i je na zamĆlwjeIl11,~ artyśd do,tąd pr.aclUją'cy ella ,kooc,iołĆiw czy też wYl.;';J'eajaLLzowani sZOlp,kan.e spo.środ n.iektóryJah I"zemieś!Jn[ków. NajC'zęś·Qioedjednak k,ons.t:nUJow:anoje w dc,;nu sam~u na wliaiS!llYuży!tek, w czym celowa:l!i gÓlI1l11iicy i tka'C'z'e. Wprowadzv ..Lli oni zwykle do kra)j,obuazu dta:azJające~o s'ZJoPlkęze Świ~ą R'UJdzi,ną :;.c'eny z życi<! c-o.dzlienncgo i zao,pa'tiry;watLiS'Z~i w mec.haJ];i'zmy Wlp.r,awia1j·ącepO.:;ltaci.epr·zy w3·rs.zt~ta'cih w ru.ch, a l1iaIW€'tporus'zają'ce ·Uirządrz.entia w kClpaliniacih itp. T'ego rodzaju szopki poj.:.l'Woiały się 1leiż'W miejsIcech odpUSltOlW·YCih., jaik znana i do) d1zi,ś czynna szopk.a w Wam.bierzyca'CIh, s<koru;:tl1uomvaJnaokolio Hł32 r. przoz zn.ane@o ,;,z"pkarza LOn:giJllusa W:itL'g.a i r,olLblwdowa'n~prnez jleg,o syna Hell1lT1airm. W XIX wi,ekl.l siPI'zyjaŁo sZJolpkarstwu ;domowemu rc'm:.lintY'czne rozllliłuwall~ie Się szopek l.lłalt'wm1o leż pcij,a'WlkHlJ:,e si'ę na ryn:k!u H:I1kus:zy drukiClw:JJly'ch teC'hnlką!i,tografli'c-z,ną .~ post aCiiami s'lJOl]JlkQlwy'rnIi.. Nalepiano je na tekturę czy deseczki, kOlfltUiwwo wyl'lna.no i C.zęS't,O kO[.Oi!'l(JIW"dlno.. Talk przy'g;O!tO'WalOte fiJ~Ulry w:~tawua.n:o w O!s:zlk!loneskrzy'niki z odpowieiCI:nilio'Z"a:k!OQ'TlJpcU1loJwa:nyim nem kra}obr'a:m"""'ym.. SZJop:kii te wUeszaln'o na ścianach lub u:s'ta,w.iJamow ŚlWięty.m ką'Clie, a C'zęslo Wy:slta'Wlil31lio w ,ok:r1i,e,by mogły być podziwia!l1.e prrz;ez pl"z£CihoidJnió'W.D.la \VY'pOis-a!Żem!i:a takich Sl·opek w fLgury k1.l9o'Wano też na>dia1 w miejscach pą;f;nj,czyclh, ~cZJe:gól!Ilie 'W Kr.al·ik,a·ch po str-onuc cze.s.kiej, maoo'W'o tam wyoiJn:atne pCIS'taoile świętych, a późP..i,ej też odpo:witednie f'abryc·zne f;j.g;u:rlkii .. W XIX wileiJru l"O'Z~~'zec'hII1H s,ję w kręga'c,h pI'o1iestaackioh ,zwyc'Z,aj UlS,1iaWlhll1iia na Boże N:a['otdzen.ie piętnawyoh ś,wieCtzmików, zwa:ny'c-h pLIamidami, częs,to z posltaciiaml plr.z!ej~ymi z k,atol.i:ok!kh sZQpek. w llUldDlwoś'cii blie'de.I1mei'er,o:ws,ki trYlb żY'oia. Wy,kl.mywanie z,wyc'zaj :budow","nJia s:ZiQPelkIzaonilkał ,jednak już po,c; ,ooniec XIX ,wil,ku. Ale ul-aJl!otwalo go powszechIIle w EUl'Oipie na przełomie XIX i XX wieku ?:a,inleres'owan!le fOIdJZ,iJrną sZJtuką i :t:raodY'C'j·ą Wldi()JWą,w śbd za tym OldpowiedJni.e uki,erunikowa!lie ,;,z;kół rzemliQsł 'aJr:tysltYCZJnY'l'ih, ja.k pClWStał,etj w r. 1902 w CiepLi,cówh ,;,ZJkołysnycerskiej. Jej wpływ na pcmo'wllle oŹy'Wieni:e s.zqpka.rst\Wl 'na Slą\Siku za.znaczył s~ę sz-czeeólil1JDew p1i'ffi"WiStzyc:h latach okJr8SIU międzywoj'ennego. Urządzano wtedy 'nalWct wyi'taWY s~oopeI'''''w tym również mu'~eail.nY'ch Oikazó-w, jak w lćlltach 192'7/28 i 1930131 �Hecenzje, prZ'e.glqdy wydawnictw i czasoptsm 315 w znanej l tradycj.i s-z.o,pk,a,rskiej Nowej S::;.li. K.res tym l.ah'lIte:res·o'wail1:i·G'IJ11 zdaniem autor.] położył hiLlery:z,m. Tak w najogóh1ii.ejs:zym skróCILepI'Zedi:taw;'31ją s.ię dz"eje s?Jqpka,rstwra na Śląsku l>maWli,a'nep.I1zerz. Lauro drobliazgolWo w posz,ClZ·etgó~nyc'h reg~()I:1a;(jh,mias,ta'ch i w,siach. gidzie d[)mi:IIc~wał przed r. l:94i5 żYlwi-ołniemieciki. W tym Cigóln)1m obTalZiiewYlrÓri.nia się zda/niem au'tl(),l"awy,raźnie p:;h.l!dniiOwa i ws:dhc:d::lhI część Sląs!ka, s,z,cZJegóIJ1lic z-a,ś prowobr.heiny Slą'sk OpOIls,!<.ia;ż po KJliUJczibork,do I wojny sWl.atciwej przeważ,n.le polski, a w ni:elktÓ'ryc,h rejO'naClh, j:ak pnzyZlnaj'e aute'!', rui'comal WyłąU2:Dlic po,lsk~. Na tyc,h terena,ch lm>aj!dujet,o swój WY'ro,zw .s,amej ,nazwie s'1;'()pik:i - jak bet!ejemk<ł, belLlehem:ka, betlemika, betlej-o., be,tJej,ka, żłobek, 9tajeruk.<.l - tak w okollky Rac:i·bCiiza i KIQźh, a gl'Dltk'el,bet!eIm, be~l!eja, beHpjlka, sta,jc:n:ka, ż!':Jr'J:ekSIZ,OiPka,s.wpicc, dom-e:k, z.wo:nek, kast'lli, tRlgH'cz -- na pr:awobrzeŻlnym ŚląsIku Gid Go(>załkowU.c al po KlucZ/bark. Os'btrIi'e dw,i,e n<I'Z!wyzwiązane są wyraźni,e ,z Siz-oplkami wYPCS<1'ŹOnymi w rLlJchome fi,g;urki ku:kiełkowe "typu kra,k;O'w.sbeg,o" j'.lU<;joe ok,reśld La,nz, obl!lO's:wne pTZel. k(JIl·ędC'JikówpD denna'cih z życzer:liami i ś,pi'€IwJJą'cyc'h .ko~ędy, Autol' stwierdza, że to chodz·en:ie zs<z-opką j.est tam Sit'ł.rą tra,clY'c.ją, d ż,e gwałtownl induSibriaLizacjia dokc,aaln,a w clią@u XIX w:teku nie zahamqw:lła tego ;:;z,opkar,sitwCl na pr,zemy.słowym GÓl1nYlm SląskJu, na,zywa ,,:małYlm cudem". Trzeba jedJna,k zazillł'czyć, ż,e lud:J'we bożonan;dzenio'we obtnoiŚne sZOJpki nie są j,adY'ny!m pmzejawem jas-ełk;owy,ch zwyc:.mjÓlw, bo w Imk1i'o.łaiC!htriVia naidal usta.wi.<l:niie SlZOl;J.ek, a s'wz,cgóln;ie w tym upodobani,e wyikaJz'ują fra/fl'crs.ikaJnie,k:iórzy labudo.wują czę'>to cale prezbiteri,UJm !<'l'nj·(Jlbr.az-awymikO'mp(),Zy'Oj.a,mire stajenką i t l'laid)1cyjnyuTl i pc:sIVaiCiannli. na'j.chętniej wicLkof'LguI'tClw);mli.Autm jes1t t,cz świadc:m f.a:kitu, że OIsli,e dleilc y (L b, ziem w,s'chod!n;i.ch i Rots:kii cen,tlraLnej 110:ZPOWSlielClhniLi ter,az lwy.ozaj chc~d'leni"l z szopką i gw.iazdą ;na wi,elu rej-olOa·ch Qldzys/kaneg-o ŚląS.ko<l. W mia;rę ob'iektywDe ()mów,j'eniJe prnejtawów polski·ego chrzę-dc,wego Siz,opkar.'itwd na Górnym Śląsiku, zawa'nte w oslatni'ch rozdzi'alac.h, na'L1eĆ:.ho.walfiej'€Is,t nawet pewną :sympatią wla,ściwą dla baidaicha, który z prZJedmi'otelm swyC!h d8dek:ań z\v!iąza·ny j.es,t c)s'obisltymi OdC:Z.Ui8'iami i wrażC<Diiam.iz lat mł-8,dośaL Mało t,e~o - aJutm wy,rażnie podikreŚ'la, że j'ed:nost'!'onn:e tmlktowanLe ZJagadnie!"Jiai opiiero:ni'e Isię l.i tyTki) na b<lJda'lliirach niemi·ec.k:i!ch j€!sitme<Cizanłę·dną, bo szopk,j,J;st wo 'j'a:k'O.ZJjaJWl:I:oJko Ikul'tU;I'()we wy;:ięjpująoe zwh\ls.~~'za w dobie balr.cikiuJ1la ZJn'aJCZirly,c:h ch~z;,l>Da-ohEUlr:e:py, od PirenejoÓ'w aż w głąb kirajÓJw fUIS.k,i'c'h,z~'Sbu.gui'e na· to, by bylo prze.d"tawio'm~ obdektywnie z uW!z,g.lędniend·mn wyni!ków badań ws'zy;>tkJc.h za'i,n:t,eTes'O'Wa'ny<:'h .n:iun nafCIdów, o i:le zaś chodZJi o Ślą,slko,to z uWZJgJlędniep.:i,empulbliika'c'ji polskich i cz,et>kich. Ze aU'to'r tę' rosrd,dę stosował, o tym śwlLaidczą pgyjpisy, w ~tórY'{.'h c.zęs.1:o powolul.ie się 00 G'dl1iOlŚną1i'teraturę przedimiOitiu, w t)lm ró!\VTI'Le:2: nanajIll!8\VS1Z2 publi~acj'e po:ls:ki,e.,j<'IJkna arrtyku l Z, Sta's7-czak (mylnie St.al~c'lZak) w "Zels-ly,ta:;m Etnoglra,f:klmyc'h" t. l, 19·64, omawiający In, in, ohod"z€.l1iie'Z s:w:piką w Kk~dzik,iern. czy H. Wes'olowski'ej o "Święcie G01dów we Wsi dc:llllOśląskiej (W,roiCław 11970), . Mimo tak dobi~tnie podlki1 eśl'a'nejpot.l'lielby obii'ektywiZ!lnu badawc.z:C;g,oruLelliSltr.zegl się i'edlliak <lJut'OIf,p,rZJemocż.negowpływu tendency.j;neg,o na:św.iJetl~nia w niemien..:kiej Literaturze fakJtów kuJtul'oCIWyah na e1;,rukznyc'ł: pols:lQo-11Jie.miec:bahOibsz..:.u<l'cih sty,]wwych, I ta'k La~n;z.,.który z,agaJooiemaa meryt-oryozne U'S1iłuje w pos:z'~egóJnyrc.h rejonach przedstaw,iać na tle hi!st'Oifyczno-ku!'buro,lnYlln i g-ol5'porda.nc'zym,operno e niieraz pojęoi'a,mi i tw.i,er.dzenimni znalIly:mi nam d:o:bmze z tego wła'śnie ni!eobie!J{Jtywne'gn ma,ga'zynu naukowego na5izydh z,a·dhodnLC!hsą&ia,dów. Pi,s:ze na pr;zylkła'd, ź,e Bes.k1ild Śląski zasie.dlany 'został w XVI wieku prz'ez tny różne llIidy: SIą.za,k6w (5.c.'hlon~aken), P:[J1Clikówi pnzyibyłych z,e wschodu Wa l:ac.hów. OlTh'1iw.i.ają'C wSClhodn:ią granikę 1 �316 Recenzje, prz2g!qdy wydawnictw i czasopism Sląs·ka s't;wj'elfodz:a,że niLe'pokrywa si'E; DIna z czę&to zmienną .grani'cą jE;zyk'(1wą. lecz. ,za:k.TeŚllapOrwls\ały w dOlbie śneckljo W1ieezr.ej ~J1Ionizacji pewli,en o~lsza,r kultur,owy ,(K:u1t,ulr,raum),ktĆ'ry po II W:.jIClt1e św.ia~owej zestal zni3'z~wI]lY, CI k.tÓ1ryd).IE'ko pr:ueIkcaczał p0iliitYfCiZl:1ą gTalf1Jlic'ęŚ'!Wika obejlITllUJją:c~ĆIWiili>e'L języ,~oiWo ślą:sik'i Krolków. Twier,d:li też, że kiedy w XVI wLekJu pOIjawił się z p':)!llJdnia 7.wYlCZnjus,law:ialaid szopek, to Iew,Jibir:zeimy Śląsk by'l j'U,~ kUl:,turowo Dli'emi.e'ckd,chQĆ języ1kowo je'.9?Jcz<' ~nlslk,i (s. 2). O ifl'e za,ś chodzi o Z.iemię Kłodz:ką, to aulor z nacr"sk,i'El:np-'Cl,'ueś,\a. cle nJ1gdy do PoII"k:i nie nalleż,ala i nie m,o,ż,na j,ej .z·~licza(: do pol:sk'j-~ląs"deg() O"JSZaTU Wlc'Z,eimeg,ośr,ednli'o,wi'Bcza(s. 2 i lil9). M:)żna z;'o?Jumrieć,że LaJlz.Jwi brudno się wyzwolić z utnwaloll1yeh przez h,i"tCIroi·o6raj'iięnLemiecką za.pa:t:rywań na dz'eje Śląsrka i jego stu'sunki !uocirJJ{)Iś'coi()'we., l'hocby o:"e poz'orstawaly w s,p,r.ZJeczno,śc,iz wiadomy.:ni :nu faktami. Prrec:i,eż /S,I'I11 Lan'z stw,ierdza, ż,e tam, g;dz.i.eprz.etrwala poib,ikość, wykaiZujo·:,ona ścisłe zwią:z.ki w ob.rzędOlwośc'i z cały1m poili.5łk:m()bs'~a,Pe'ffietniJCznym. Jeżeli, pJwt3'rz.1m, można zruz'll'mi,eć, że aJllitor mim'o jegra zaS!1.rzeż,eń palrzy na dz'iejoe Ś!ąs:ka przez pryzmat naul{i niemieckliej, bo tatki obraoz utrwa,IJił mu s,i~ w śWiad:;mości, to j.edn.a.k tl"udn,o pnejś-:do pQlrządlm dZlienn.eg'O n:.,d faikte:n, że aubo'j mów~i o ludn:;,ści nierrrJi€ckie,j, która uc:i'ekla p:'zed zJOJLiżaoą'cąsi'ę a,rmfią raJooiecką czy też z.Q.'>tab przesied!o;,u, j;.rk:) {' Hu,(kiaoh wypę.dJz·cnyc'h. Powt.arZ3. to oilce ślClrl1e pTZy każ,dej okazj.i n.l·i.ręt.nie, n',,;we't w ba.l6c'h pr.zypadkaDh, gdy Niemcy na w~a's"·e życzen;ie wyjerŻdż.l,li, jak RilikJe, os,t,atni dy.rektor Sizk:oly snycrers:bej w CiepJi.cacl: (s. 1112),czy jak r;;iClzi:na Wa'chsmannów, która o'P'u,ścliła Ślą5lk du~er,o w r. 1958. Teg,o okre.ŚJenla autor używa w,ięt: &Wli';1:d:J·:nie. R'a:z tylkG, praWldOi;lOdcohnie pT,zez prz.e:;,c1Zen:i,e,mówi na s. l4!1 'O "Uoc.iec:z.oei wypędzeniu (F1!IU'Clhlt urud Vertl'eiibung) l'llidnoŚ{:,ini·Clll'~eck;i'ej. Te Zlgr.zytliw,e n.aleciak~ś'ci w poiWaż,nej publi,kacji mQgą zrnić pl)ls.k'i'e~o czytelTlJilm i Zln:iec.hęcić go do zapcznanioa s.ię z godnym uwagi dZiicłem L,lJlza, stanowiącym lPierwLSząplró:bę cał'O,śc'LOIWe\g,O u,j~c'ia hlIS't'ol'.LiSlz::(J,karstwa n;.r Ślą,ku. A szk,odl, bo jes't to rZJe.c,zPQpr'uedzonra pracą i'ście henedy1k!tyńską w wyłuskiwaniu z rożny'ch poś'redn'Jch żródeł llIaddr,~bniejszYiah nl wet inf'o.rmacjri o przedmio'c.;e badań. Dla LarnZJalm'ŻJdataka inf'011macjra je,s;t cenna, a.le nie tylko z uwag'; al mentum zagaldr.:1erJJi'a,lecz rÓwllli.e,:żz chęci pr'zypo.:n.inal1lia "wypęodw:llYlm" zi~mkomdz;e;jów (}joczyźnLanyc:h mikrorreg:i'JinÓW, a nawet dizi'ejów poszczegó!,nyoh r·cdzin ; mob oraz k'h dals'zy1ch losów pJ wyj,eźdzue ze ŚląSIka. Oka:i\ję do tego daje mu srdma lwnSitI'UlkicjapTa'cy, kitóra,s k~a:da s,ię jalklby z oo!p'ls.a'D)"ohna k''lJnwie SI?JY~kI<lJ11g,twa dz;iejów 'OIWycihrnikmregi'onów z ten:1enoją, alby najdrobni'ejs,w nawet fa:kty nie p:lszly w Wipomnlieni,e, ktÓire ś'WiaJdozyć mogą o aktywno50i kJun:uraJnej Niemców na Sląsku. L"1!Il<lrzecz że wy'd.:rby!te iPI1zez L311= fakty wzbogacają wilst(JJiony sposób llilSZ"! wiedzę o t)"c>h re~imw.c.h. Sl}c.zegÓiI'll'ieinteresująco prz.edsl<l!wionl je.~t pr,zez Lanw lSp-r,awa eksiPatnsdi j·eZJuitów na ŚląsL~. idl działalność misyjno-pw.pa:gand"wil, ,w wtórej s'?Jopka odg,rywaia n;'erpośJ.ec!:.'l;iąrol~ jaka narzędzie rehgijlleg.;) oddJzi:alywani,:J, Wli-zu alne.go, nasY~()Inego tak cJha.mkterystyczny:mi ef,ekLami ban,kc'weg,u obl·u.wwaDlia 'i która za,chęe:ał'a m'e za,kJo:llyj,a'k potężnych krzeszowskic,h cyster,só.w do po:do:Jnego dZiiała:r:,i.a. Ta nurpuły lllld:>w-a f.(JInma pr.zekazywania treści religj'jnych ?Jna~,dowała 'uznalIlie, bo hafi,ala w upadobania szerokich rzesz wiern)'1ch. DZ'lęki tem'll weszla do ~u1,tU'ry lUJdowe:j jakJ trwałysikłaodnik obrzędowości dm·ocznej i z nią związanej ~WÓI1C'zoścli a.rty,g;tY'C'?Jn~j, plLYlhierającej jednak w kręgach niem:ie",ki'c.h w p;"zewdżająCoeD mierze cha'ra'kter madrs'"ork'QW1ania,·czY'm z.asadniczo różni ~ię od po·lskiego SZ(JIPkarmwa ludowego. Stanisiaw Blaszt:zyk �Recenzje, przeglądy Andrzej Zaki, Uwagi o archeologii 19713/1'9811, s. 2~1 - 253, i L, sum. wydawnictw 317 i czasoptsm Wyspy Wi::lkanocnei. "SympCisiones", I A. Żct'k,i, znalny W',!:,.k-'d!'Clbada!cz Warwellu ~rn. ilLl,cisltartiniilO ArcheologiJ Wawelu, ,.Z ot,chLwi wi~:ków", XLIII, 1977, s. 21t9- 251; Jak ros/D wzgór.ze, tamże, s. 252- 255), Kr;'ko,wa (por. Pcczątki Krakowa, Kraków 195,5) i Małop(~l.ski (ArcheologiI :viałopol,ski wczesnośredniowiecznej, Ossohneum 1 974), amheolGgii gór (Archeclogi'7 wir i probtemy arch2(logżi karpackiej, "AJCIt'aA,I1clha'eok:,g!i'c,a CaTpa't:hica", IV, l\9!52, s 5 - 7'5) - Ka.rpa!. (::YlT. m. l:n. Burgen der Lausitcer K'ultur in der poLmschell. Karpaten, Sym,posium 7:U Prablemen dell' jUl1igier,en Ha],I,s,iaibtzei,t in MitteleUl1C,pJ, Brati,lava 1974, ,s. 5<)1- 5-04) l Andów CP'OIr.ArqueoLoQia de las montanas y algunog fenomenas de as'entamiento en los Andes pernanos, LOlrtldon 119'77;Ayangay, Polskie> odkrycia archeolog-iczne w Peru, Lond:;nn 19713), jak<} pi'el'wszy pOll.~ki a'llcheck;lg podjął w roku 1973, nu za;P11C1s:zenieS. A. Rapu, ki1erown'ika 011~a!I1izując,=go s'ię Muzeum AIL'cheo,log'icz'''e,g,(),badaniG 2Irclhecl!'o!61ic'zJnlc na terEmi,e wyls'py W:i,elkanolctnej Z pogralnictz,a a,r'cihe:Jk,,gii polska lilteratu'ra cidno\,,;'wuje jedy:f',i'e dc!tycihczas pr,a.c;: A. L. Godlewsiki,ee"') (Charakterystyka antropologiczna dawnych mieszkańców Wyspy WieLkanocnej, "P,ze~ląd AiT:ltrqpal,clgiiclzny",20, 1<954,,;. 105- :li2Jfi).AlutOlf s)'lgnail'izmoc uwagi na temat chr()ll1CnlC',Ii,i i ferm na:jdalwni1ej,s.zego (),sla.dn:iclwa WYE;PY,p!'Jlc:he:dJz.enia kultury i j-ej c:iągLścli, cme'lit.arzysk i PrzYlPus:zc:z.al'llyclh obiektów Oibr01l1Jnyc!h ora,z za,glafdinie-ilkOiDiSle'l·watolr,,'kiic'h. Zwraca przy ty:m u'walgę aa ibez,s,po,nne za:słu,gi Ekspedych Nc)["weiS:k:iejT. Hcy.erdaihla, k'tÓ'i'a pilerwsza p1od}ęła tu wy'k'CJlpa>1iskcl ("Pozna,j Swi~,L", IV, 1i9'55, Nr 7, s. 44) i s!~wor1Zyła pC1ds.t.awy dilG da,Lszych biadalI nad hi.itrJri<.j na,::dawnie;sze~o Cisad:n;dwa Wy"'py. A. Ża':)"i_rJJi!ejesit jednalk ZlW1cdenniklem hip~j,ezy bez,poś,wdn:icih ()c1c1zLllywail ludności paluldnioW1o-ameryk.dlsikiej, sa. andyjskiej (d':dat'kuwego p!lwarcila jege> al1gumentów ,poda:j:e w nieznamym mu jeszcze artYlkule D. R. Yesner, Martime Hunter-Gatherers: EcoLogy and Prehistory., .,Curent An'~h,rop-ok"gy", 21, 119:80,s. 727 - 750), stojąc na grunoie PÓh-:lclcno-'ws'Clhodniego rodowodu mi'c:3zkarllc6w Pollinezj,i i alll.[,cIIliClmiic.zr~-ego fIOIZWQ:~,U ku:1>tury WySiPy W:ie.l.k.c1rNJ1Cnej w szero!ki.m kręglU dawnych k'ultUlr Ocea:ni:i. O:lbartc!C'zmieprzyszłe da,bolwatnia metold'l CH wykażą, czy nalj,sitar:slziakJl.vJtUIl1a dckarŁa na WYlspę z pół!I1~lcJ1ego-w"c.flodu z MGirkiizów, C'zy z,e wsclhCidu z '[:cllJ:g;a pr:zez Wy;;py Towa,rzy:3twa. lub Pirtoairn. 1 Jan Gurba Atlas języka i kultnry Ludowej WieLkopoLski, pSid I'eda,kJcją ZlerlJ(;,~aSoIhi'era.js'lmego i Józefa BurSlzjty, t. I: Gospodars,two domowe pożJ.fwieni,e, cz, l. M1a:py 1- I:l6 i 9 map IXJmQl(Jr,i:szych;oz. 2. Vls:tęp do oałośui - WY'k:<LZY l komentarze do malP 1 -11'5, ss. 172; t. II: Człowiek przyroda, cz. 1. Ma'py LIliO -,2'35; cz. 2, Wy.kazy i komelllta,r,LJede> map l!l6 - 2:),5, ss'. li4l1,Wir,odaw----4Wmi.izawa-Kira~ów--·Gidańsk, Wydawnilotwo PAN 1979. diwoma laty zoslały w)'ldane dwa pi'erws~e tomy AtiaJu. języka i ku1t-ury Postępujący z'a,nltk gw,alI' .i t,l'adycyjlnydhellCHnentów k'u,l,tury WielkOlpo,l,slk'isprawił, iż opra'c,qwani'e atJ,asu 'lego regionu "tall) stię isrt'otną pSltnzebą IKYZ'llańl"kiie:g.o śroldO'wisika naukoweg,o. Malt,eI1iały dotyczące Wie~.kopo'lski. klar,e zostały zawarte w Polskim atlas:ie etnograficznym jctk l Malym atlasie gwar polskich. Przed ludowej WieLkopoLski. �R.ec(''rlzje, 318 przeglą.dy nne s.aty,slfakcijm1lOrwaly badaczy du na ogranicrlOny 6ÓW. które i cza.wpism r'egi,onaJ1nrejkuj,tu.ry i języ;ka zl'likr.es tematyrC'.zmy i .nader rzadką Z06\tały uiki€lnunlkorwan,e na SZ€?'Slzym tile ogÓilnotpo1sk'im lub ludowej wydawnictw Wielkopolski problemy n:awet s:1all1.>OI\V,i witem bard~iej ogólne. ogó1'no••• lowiańsrk;im. stl'ClZegol!ną pozycję >grafiili, ze ~ZJg'lę;du nra Sjpeicyt£ilclzlną,kJoln~IKiię WielkJopols,kJi ze wzglę- sia1tkę pun,k·tów badanych aHa- rozpa1'rywa.ne Atlas języka na i kUltlLTU w cIior·oIbkJup:~),ls.kiej karlo- (JIpra'ClOlWanliaIiI1Itegrallne uj:mOlW.all1'ie zjawrisikkJu!'tulr,owycih s:kloln:iło twórcÓ1W a,tilasu do połączenio wysilików baiclawcz)"ch dwóch dy:scYlpll.in. trj'" e.t;nogcr'aiii i diiaJeklt()ilolgili. Niewą.t:pl iwie wykor,zystano z teg'l) lZaikre6'1.1u,dane p!fóby nau!ki altla;sówregi·Q1J1a'lny1Ci!l frmncuskliJej, j,akJie mal,azły J. (ijJlaT.: Bedna,rski, Etnologia 58' - ro, przY'pis 26) ~elspół bardaj\M~'zy do P;rIł'C 'r1<J,daUa~em. j';,. jlUiŻ onganiwlwa:ny iJ. Buf'S!zJty" r,eclJa!k't!O!rów wyicliawnilc:t'wa. W skład lrarta,cih 60-t~ch, terenOlWYlCih jrak ~opJ'a'c()iwania bad.o.!l czyk, w który był Anclir:zej w reaolhecjj "llUd". Imap zffip~lu, weszli Z. który 1977. Monika S"1:anrisław BlaszDamuta Gruc'hmail1,owa, rSkroClZyrlas-StawiSiko ,i Z)'Iglmu""1 Zagór;s'ki. f{)kiu. Sc;ibliera'i'skireg.o po·d,jął się :n~alizac<j;i z e~.nogro,fów: Bre'liC'Z, B.oJesław JaIDIUI,oz.ki.rewi:oz. Bo:gusłu,w Li:nette. Honora,t'a lknnycih t. lH: Zf\9tdł 'WtWiCI1d'Zomy w 1970 pard !kierow'llrictwem Glf'ze;grQl1zSka~'S:kii. DjaJeki(J.J.OIgÓ!wreprez,entOwali: wak, wymz francuska, P€'nJkala. HE"nryk No- Do współopracy7...aprOSZ()I!1'1 rÓWll1Jteżhil:'ltoryków z I,D/;1ylutu Hil:'lt,oriri DAM, iktórzy z,apewni.li obiektyWne prze<'l,ankii dla interpr.-€'ta-c,ji układóW greagrafic.znyl~'Ih w zakresie zjawisk !kUllltu'rowy,ch l językowych, w po;sir:tc,i :pTzY'grOitOlW'anychmalp pQtll1orc,IJIiczyol'1h. &><aliz.owa':l;e w art-Ias-ie ;pIl'ailly Iba,dawcze obyły rÓ'\V;n:i€'żlkolnsu:l'IJowane z Ins,tytru.tl'l:n Kaf\edrąEt'Ilogmlfili sikieg'o Towanzys'twa w F irl'0l1.0gli i P{)'!sikiej UcĄjM, KQm1'S'ją Języilooiznawc..'zą i Kć),misją PII1Zy!jaciiół Nauk ()rr<l:Z Klo,misją Slawi,styrez,ną OddZJi;lł'U PAN BoznaIJI~u. AitJlras J'iJnaITIs'ował WY1dział l<JU!:tury 'I S:r.tulki Unędu w P()marni'U" istoltn:e;j .pomocy kiewlic-za w PoznGnilll. T,am pierwszy '115 map w tym 'zakresie urd:z'iel'ił równlież G.Hasu 6ikł-a-dra się 'zdwó{:'h UAM. Etnog;railieliT1ą Poz:nańWojewódzkiego Uiniwers)~tet rciZęŚ>c.i;p1envH7..ej, k.tóra A. Mic(~':Jejimuje al!1al'itYClZll1Y1(·h-~tnog;raficmY'c..ih ;j di·a~e:kt.()lh)giCrznych,az:ę.k:i odrugJvej,rte~sl{)fwej 'za!Wlieradąerej ws't.ęp, Imóry IprozY1llQsi,omÓWi'Elnie wtOiŻel1 metodycznych doltYCZą,cy2h kryteriów doibor·\.J l~r;'a!tikiipunkiów ba clia'nyc'h. 'klwes1tionalriusza oraz wykorzyst':vnych techn.i,k ikar1og;rafi,('lzny.c:h. a loakJże ins!truk,~~ję red;]'kcyj'~ :i rkomenim-z.e .do map zaW.aTtyC,h w tom'ie. T,nm dr.u'g-: za!W!ier.a rko,!ejnych c·e diarJ.ek'to.lo,gioznelj If.:'r;l'Z odr~b'ny zest.awu p~tań częśc:i atlasu. l tekst '1'119 tTI1IOlp a,oo.l'iitY{.'ZJn~c~h () lem·aty- skbdraiją.cy "ię z koOlment"rza ,reidaikć:yjn'e.gn k'wes,Vj,oI!l<l.niu,3'Zkl UWZJ~ędrni':JnYldh na ma.pa'Ch zamieszcw!D)"coh w tej CeJlem twórco\\' a,tlasu, jak podają reda-kt.d,rzy. jest wykaza,nic sip('~'yfik:i p:'o- o.lemów jęz)"k\l: rkt1I'Jtury bada'niego r'egiQ!''U W'ielkop[~Is<ki. Tak ambritnie naSG·eś!'lpe za,dra;n;i'apróbo,wMUJ ,!'€>ail!rww<Jć:polpnzez .integra0ję ba:dań dia.l,ekkrlog,i'czny.e.h i e.1J1{)gJraficzny'oh, 'Pa'oJWadrzJ:J'!lO więc, ws:pÓJInJi.es'k.are'!owall1e, hada.nlia podejmowane rówIl1(Kześnrie 'przez przeld'sta,w!cliei,i e·t.n'~g.ra.fii i językomaws,lwa., Do zadm'! c~rnoQgraiów na'l:eialo Izja.w,isk desyg;naoow nych, ,s'P'o.r'zą,dizranrlemrap prrzeidstawirającyc'h ,klui'iurowY'dh. .z ,kalei dialokto,l·odzy zróżnicowanie I roz.!11'ie,zcze:ni'.~ ś,ledzi;~i ,i anulilJowa:li nazwy tyehie o,raz $łownilc,tWlo .d:iir::lłów nie 'będą,cYlc;h p:rzedmi,O'tern ba.d·'lń c'tn.ograrr,icz- tj. ,doityezący'clh .f.l'ory., ,fauny. ciab ludrzk:ieigo, zagadnień .gram<ltycz:nY'c:h. .slJul~zil1iieprrzytjęlt{) zasadę, że ma!]:}y na,ze~W1n'ucz,e będą plU:bEik'o,warnepo mapaic.h dotyc!Zą'cy!C'h zjalwii.sik krLll1rtmr~iwyrclh.a tyłko w u.z<Ji.",j,diniiOJlychpl1zy.padlkach będiZlue róWl1JO~ZieS;ne ląc.ze:r';ie o,ou za,g.<J'dinieńna jre'cli:wj mapie ,zełoiŻ'ell1:ianie p)'1ze~ąlcliZ"dly.ile \Mięil<l;tlo5ć ternartów Tówn()'czeŚinue in:1;('rt,s,'J'V."a(o eunog'ra'fów i m02l1iwe sy!;,t.c..'ilycznej. POlWyŻJsze za1wa.r,ty\.lh w kWl'S!ttiO::1<ll :"I',z'u mU'-li dialekbJo,gów, Tak więc sz.ere,g za.g~'il1ieó �Recenzje, jest abiektem zainter'esOlwaln:iu ważC1 'to (J,;:zYlwi'ście !1Jie stanowi go to.'nu p.rzeglądy 'wydawnictw ty;Ik,() 'spó,jn'Jśic':i pnzedstc; ta1k!że 'oidej,śoilC1 'od prz)'Ijętych at!'3S'll ('P:-:'~.: Kw~ry1na - WI,. dest .to omówienie wielel)!i ikolrels'pondBrKji c·o .sug'enuj1e dolkolll31ne rz. a:JlU1n,kt,Uwiidzen'ia pozwaJa skla;dH(: z 'Pięciu a mi:anowicie: .z<l.s'l'Cin.i'cZY0h częś'ci, z dy,scy,plin. etnograf'icznyc1hi d:l 'P~cr,wsz,e· \1'9'81,z .. 1 - 2. s 94- językoznawcy}. ow .z·::lI':ien1:ować się silę z o!k. 5 tomów. I: Ni·p. pllldjęzykowych. necenzda 'BOIIS'ki", t LXI: .,Języ,k Za k re, k\v;estionanilUs:z,a w ostatecznym kształcie ma jednej m3iP za łoj.eń, Hand!Jre, 319 i czasopism lternaltyce atlasl1, !Wtóry !{fwels:lliona.riu"'z sikła,dIa :s.ię SłOlwni ci'wo ..•f'OInetykH--słOWGltwÓrs.tw<), JI: Dcikil'inJalc:j3,-iklonńl.l,ga1cja -s!kł<aidln~u, lU: E:thlIll:;lgiraiPh'ica lews'kJieg'O), I-V: Iilusltraoj,e, V: Et,hnOlgrap.hi'c.a-SUiplerne11lt (uzlUlpiebnlil:lIly PI1Z,elz T. W'róib(opra,cowalny pf,'z,e:~le."Ipół pod kenU'n.kie"TI J. Bu,rs;z,ty w ,składzie: S. Bla-s:u:zylk, B. .Lin€lt:te, D. Penkala, ski). CZę~l,j: -I .i Ell kwes;tionH.r.ius-za Uz,upełinu,Iaiją si'ę ,i wstały pCJldz.ieJ.one na ~ące dZ'·ały: rzę::y, sport. '1. Dom,2 . .P'olży\Vien:~e, .3.. OdZJj.eż, 4. Czł,o,wiek, h. 'Kulrt'lllra sp.ołe~'Zna, 7. Czas -1'1. BU1diD'wni-c-two. 12.. Rybactwu. jąrce dzi'ały: ne::z:ny, 1. ,Zwyclzaje 4.Le::zni,otwo 5. Zwyc'zaje 7. WróiL'::Jy.. 8. GTY 'j za,bawy .. Łąc.zrriie, Tych kę 'l~nO dOltyc,zy ZJjawi~k ,r.()6-1i'n:ny i ,pogoda, S. HodQw,J.<J, 9. Rolni'ctwo, OZęIŚĆ V ikJwest:uo'nari'llsza uW'e.@ędnia dOlro'C'Zlne. '2. ZWY'c.zuje z'w,i'erząt, 5. Św'iat G. &kaln<:lstąpu- rod:2JLnne, 3. F,olik:lor 'J .zWlje- 10.. Trainna.,ltępu- muzyc<zny ; ta- zWliąZla.ne z obudmvnictwe:n,6.W'ierzenia, 'k'W€iSltLolna'niu'siz .s.kla.d1 a 7<20 py,tań diaJekt'Ollo'giJC'ZlrJyeh, z ~1100 pytań, "ię uwzg;lędn:ia .z IkJtó- problemdty· etno@"ail'k·Z::lą· W pi:enws"Zym cO'wane blemy pJ'Zez zwią'wne 20 -22), ·wmi'e a>Łla·su z .z:1ikJres-u -pro:hl€lmarty;kri etno-grafów :m-a;py ,doty'Czące 'z wy,pi'e!d-ern wy:roibemma'slH nalewnictwem 'Pieczywa (ma,py i wy;rDobemzU:;:J t"Zy (ma:py 100. za,gardJnlień etno~ra.[i.C'z[1,ejz"''itały pGŻyw.ienia. i de~ocdmiain.ami (mapy 3,8 -39!, 413- 44). BO, 32 - 88, :92), nHIz-ewr:dctwem (mapy 102 - HY.l, 105 - 100, '[i1'2\, na'lJewllic;tiwem ;pro- :3 - 4, 6 - 1:1, M -1'4. ~mapy 3,0 - 3i3, 3:5 - '37), 's'erowla,nAwem mącznych (~pP;J- one HuSJtrują 'W~pc.sa.żel1'iH :tlusz- kwchni '(mapy 4'7 - 48. ;;0). Dla wisk rzy uzys!kan!'a i ku!itu,wwy:-h. za Z!' ,'wZ3Iją, :i.e materiały ,i prz.ed.-;tc1wi'()IlK' uwzgllędin1i,()!ae na sYI"'Clhr,uon'j';:Z::1:e.gO·o'brazu ję'zy'ko-wyoh mapach zostHI:l:i.e 's?ecjalllie lYL~h zabieg-ówi~tnieje dZą.CY0h nie z ,r6żny;C'h cza'sy ni;z:wjj cyjnych ·okres pCJ!Clhodzące z na się ,przesirzenmye'll w;;ześniejszego okr-e;;u względnie oraz ,oikresów. gwałitu:wnymi wylk1olrz)'stania n"e pozw:a:I-ają rejes.trować 1'J.ie można zm.i'a!nami jednak ich oheoność iW ity;m 'zaikmelsii,e już :Lslllniejącyeh '~(mllj'mn pUlc.ho- zapomnieć, zWiąZ<łllly.mi 'W tr.-r,e;1'i.e iW,s.zylSl1!kiiohZJami'erZlmyodh wykorzystania CZCI:S'U ZJc.~taną l11<lteriałćow że I).'ltat- z pro'cesami 'i IWll-iJ:i'ka'oji ku ltUl'awej, ;kt:Ó'r'e pc)wodudą n'.eGdwl'acalny E.'tementów kUlItury ludmvej. ZJbyt późmo nieoo podjęte je kaniec1znolść zja· I"oku'. AUIt·o- opa.trzC)I'.l.ot koment'll'zom. ni,ebezlpiieeZoet'1.stwo c-hr:nllolog'Uc,w'i-e ukhl,dów .po'W:.JGen:ny, tj .. po .1094·5 OS()I';)Irly1;:h kax1og:ra-mac'h, pCJ.cJikreśilona pewne ohar.a:kteryZ'wj'j baldanyC'h porzyjęlb unba- za;ni,k wiel'u ·trad;,'-badaniaatf1ii'Sł(llW;' zjawi,sk, 'toteż :i.sl~n.ic· źródeł. Siatka pU1:lktów ba,danY2'h 'obej:mu:je lOg wsi. Sredn'ia -odległość gó.Jnym,i pUII1'kt:11mi wynD,;i 1.5 - .1'8 kim. Na ,ob.s'w.ra.ch pcry£ery;jnYClh ,między p"su:ze,r.eglioQinu Oid'leog!{).Ść ta jest Sli-e~i pUo'idÓow ojs2ara-ch m:lie'jsza n:iJż 1:;5 km. ,p:lIg1ranicz:nyoh. ,CIl) uzasa-ctni'lJI;l'O D13 pCKównania lX)'Jor-zei'Ją zalgęs.z27je,nlia ffi,:;,ż.na doidać, 'że sieć 'pu,nMów .na ha,d~\:ny~, w Polsknm atlasie etnograficznym i Małym atlasie gwar ,polskich j'estś.red:1'io -ctWIUkrD,\.inie r-zaids.za. Przy du';)orz·e ,pod~tawow.ejsiajtki punk:tów badanY'c:h ber.owa'rt0 Slil:; zasadą, '3roy :wyik,onzy,stać wS'~ .uwZlgllędDliOlne w mI011log,r<łlf.i,a,dh ,gwalfoOwych clii,,-,\<ekito- logów pDzmański'2ih oraz wsie. w IktÓTY'C'h przepl',Qlwa:dzono wc'zleśniej nalgmll1ia gw,vrc'Wych. (tbeC"nie z,groma1d.zony.2h w al':hiwulm Zalkłaidu Dia.lektoJoogj,j UAJM. Zasiięg;em l. XVI - XVIJ:I 'badań wlieku, terenowych 'i1m. c.ale d'Jjęto pTaw're pr-z,ecL"'O'ZJbiol'owe woj. oałą hustOlry,cmą poznań,skie tE':kstQ.\,P':Mlski,ej Wiel~opo!Ls'k;-; ,i kal~s.k,ie. P.rym,i- �320 Recenzje, przeglądy wydclwnictw i czasopism nię'to jed)'loie obszary na,leżą'ce doWieH~opOllls.ki, obejmujące półnOOn(HWSchodnią cz'ę;ść :regionu,ze wzg;lędu 'na fa~kt, ,ż,e 'z'c'Sltały 'one już wcześniej uwzględnionE' w Atrasie j~zykowym Kaszubszczyzny i d,ialektów sąsiednich. Wprowadzono :natomias,t szer1eg punktów badanYdh le,żąJcylC1h poz-aWiielkop[)lską (woj. s,ieradzk,ie, inoWlrodawlsklie) ,dil,a uSltall,enia 'opozYlclji języlkiowyc:h i IkulturoW)'lClh o eh:-lraktene międzyregionalnyim, a ,t'akże !dla wyiznaICz,enia i wydziiEllenia regionu Wi'elkJopoLski 'i mikrOlpegionó,w. Dohor'll informat'lrów dok1olllywano głównlie w .oparoiu o spisy l'ajs>tar.szyoh miesz!kańeów, zaslile!dział)'lclhw \Viiellwpc,ks,ce :Dd u roctzer.liaIub {)id kilkiu pokolel'!. Ze \vz,gJ1ędu na {~b"zeI1TV',ść kwest:i'~I'1:ariu;'z,\ 'i j.egiO naikres 'temalyczny, z reguły wykorzys~ywano kiil,ku ir'f"Tmatorów w jedine;j'Nsi. 'K1olrzys.L:.,no:też z inforrna'cji lud7-: mło'dych, ,jeż,eIi:znaiLi oni miejslc·ową g:wa;n~. Z,g'o'dnlie z .wc,ześ:oieljiszym:i'Ucsitalleniami, atJkK; :sllanowlizbiór usyst'e;natyz'IYN'llnyich maiteriałów, igłówn1i,e t'erenow)'lcih, kltóre tni01gąsta,nlo,wić IPods'tawę cUa' ,;,prcl'cu'wywany,ch syntezetrJ1lolg:ra,ficzn)'lclh li diaiIeklt,o'llo'gi'c!z!~1yicih. Tlen wa:r.c~rżródłowy atlasu ,:ndnos'i rangę wyd" wn.id)wa , kitóre nile pretendu;jre do ·daleiki.cih uogó!nileń. OrnÓW[ime we wstępie prz,ez reda,kitoll'ów założen:ia a:t,la'su, sik'C1r:f,rontiowa!l1e z reaili'zowanylmi mapa· mi" Illasuwa'ią pe.wne ireUeks,}e, Is:tolmie, mapy !zawa,nte w tomie pier"Ms:zYilTIatlasu s,ta'f]J(J1wiądobrą :1~UliJt.ra'Ciję renlliiza'ojli pnzyję'te:j konoepcj,l w,spó~pracy e:t,nogra:rórw idJ~allek1Jc!logów. WYlnilkJipn"elCJisltaw,icmew po:sta'c'i opraiCOWai!lYl~hm~;JWI,jkdzują nd wm,j.emne uLJu,pełnian,ile ,SlięIi ,wyj.a,śni:arniieka'l1tolg,rafowanYloh e!,mnentów język.owyc:h i kiL\1]:tur,owyC:h.Bmó,wnywanienaLJwy z ij'ej desyigll1latem ,po~wala Dd ,ś],ed7-eni,ei wyjalślnim1l1e LJmianykiuIllm,ro,w'ej. Z 'etrrogra.filc:zmElgopunkltu Wlidz,enia C'el.owynll zabiegiem było umies:z.'cLJeniew legendach marp i rysu'nikiów ,obraz'Uj<jJcy,chel Elmel:lty z zakresu kU1ltulry malterlialrnej fjz podaniem skallii), Natomias.t syst.em UŻY'tyc:hna mapaC'h z:naików kar,t.c@ra!fk~zmyohjest dość 'T'OZbud~)!waIllY,00 inieki1edy :spI'aw1ia ,pewne 't,lluldr"G!ś6w odczytywaniu wyniików (pOL: malPy 34 - 35), Ta,kii 'stan rzeczy jest niewąJtpl1 wi.e kOIll,s'elkweneją wynikłą z c,granic:zle~Iiioużywa:l1lira klorj,orÓiwsprowadza:jącyah się jedynie do dwóch Wydalje się Jednaik, re I1i1ekitóneza:sltosowane LJnak'i :są j:ednak :zb~dine i siLal1iO'wiąniepdtł'zebny bala:s't uinudn!ialją'cy {JldC'zy,tanie wY!lli',~u mapy. Dy:slmllSyjlne wydaje siię ta,kJże wyznaczanie zalsięgu zwartego w)"sltępowalll!ia jakh~gt()ś wyLwol1u ,CIZY ,nazwy, zwłasz,cza jeŻJe,liwy:s,t'ępuje on 'ly,Ikio w jedn)'lm i)ub dwóch ,pLm~ta'C'h bada'llyC'h (p~,c. mapy 47 il iill.). Za,dhowanli,e pewnej dow,o'lDc'ści przez autl)rÓiW posziClzegól:nY0h map sprawia. j,o c.zaisami ten sa:rn zmak glra:fi'Oznyoznaeza zUlpeŁnie odimi'enme 'z,ja,w'iskn (por. ,mapy 47 i 50). Ujednollilceni,e przyjęlt,eglO systemu znaków napoWIno uła1tw'iloby odbIór wyników map, a raz opa'.ll>owa'ny klulcz zn:a.kóiw ."tOls{,wanych uspu'dwnlilrby p"sł']giwanie s~ę mapa'mi. Oso:h.ną .sprawę sianclwią pewilue ustledkJi wydawnilc:ze, np. '!ll'lpJ 711 TlIie pos'ialda n,tdru'kiu z informa:eją doty'Czą'cą te rnallu, aut,ora i :numerd'cji, pojl1\viają Silę takiże podwójne eglzemplarze, zkJtórych jeden jes't w dC'lda,t~u wadliwy (por.: mdpa 1'1. S:zJkioda, ż:o teczka s'tano'wią'ca OipmWf; dIa lJbioru jes't wykonana z tak !małl) trwuŁego imatel1iału, k,tÓlry 'nie 'Chr,oni w nall'elyty ~pOis'Ób~aw,l,rtc)ścii pinzed u";7~kJ()dz.('aiery, POwyżsize, dirobne uwa,gii nie wożą na 'oceni'e całoścI przedsięwzlęcla, które' sianowi poidstawę dla poznallli1a oałokJsi'c,aŁtu ję:zy!ka i kultury ludowejW;ielkopols,ki, regtiiOiJ1JU będącego kolelb:ką pańsitwo'Wo:~c,i ,pols,bej. Atlas jęZyk'l i kultury ludowe] Wielkopolski slt'ano'Mi w doda.tku pierwszą próhę rea,l'iz~cji wPo's'Ce reg,i,l']Hkleg) aNasrLl językowo-etiJ1ograd1ilcizneg.o, który je::>t wair'tcś'Ciil()(w)'mżr'ódłorn dkl d"lis'ZY:Clh ,stu tilÓW ,poróWlruawczy:ch. Jac.:k Sch'nldt �Recenzje, przeglądy wydawnictw Sozialkultur der Familie, red. Andreas manD. "Hes:sis'ClheBla'tter Hir VQlkis- und -Verlag., GiElssen 1982, ss. 290. 1 czasopism 321 C. Himmel' und IngElbO'rg Weber-K,eHerKultUI1fo.l'i~ahU'ng", Band 1,3, W. SchmJi'tz- Ten interesujący tom oku,uurz,e s,połecznej r'oidZJunypow.~tał z ,inicjatywyolśf'~)d·ka etnog;raf,i~IZJnego uniwersytetu w Mar1buTgu, kii,e,rowauego przez znaną z iduzej aktywno'ści nauikowo-baoclawczej priolf. Weber-K'eHermann, autorkę m. in. kSliążkl etnolgraIiczmo-bi,slboryeznej Die deutsche Familie (1974) .• J\Jby uzyskać europejs~ie wynliki badań ro,dzimy, Iz,wrócono s.ię pOiP'rzez Ni-emilCickie 'D(;,waJrzystwo Etnolgraf:i!c7Jne {DGV) z Izapro5'zeni'€Im do nadsyłanJi'a OIpTaiCowań. W'iękS'Z,OiŚĆ z zawar'tyoh w tomie artykułów jest właśnie po.kłlo'SłiElmtelgo apelu. Nic zaltElm dziwnego, że kS'iążk,a nie ma zwarte,j strukltury, a jest zestawem - ZJr'esztą !~nteresują.cYlln - artykułów r6żl'lego pokfTO!ju,choć o Clhcl['!akt'erze etnOlglmfilc:z:nym. NajbaTdZJiej ogólny charaktm ma wstępny al1tykuł współredalktora tomu, A. C. Bimmera z Marbunga. Inf,of'muje on o eUlro'P'ejlsiklic'hba!dani,a,oh rOldzilny w la'la-c'h 1971 - H:J18,1. Szuka tych badań w iplragramac:h ba<daiwczyoh na ,un i,wer syt et a:ch, w odbywanych (sześciu) kCJng;r'e"alch eunOlgraflilczn~"cih oraz w 1I1Iiektóryah czasopismac,h. StwiefTcLza, że iba,da'niar;o,dz.iny nie były dotąd popularne., a 'IlJa,jwięce'j w .tym zakresie dały ·oś,r,odki w Marburgu .i Zuryc.hu. Ohamkteryos,ty<czine jednak, że tyoh hadań nad t'codzliną pOl3zukujoe autolr ,ra'Czej tylliko na ·oibslzarze jęz)"ka niemieckiego li 'ben za,sIięg ,jest dla I1Iie,goEuropą! Stąld bra,k jakli,clhlkollw:iek danych o baldaniac'h rodZJiJny w klrajoacihsłO'wiańiskiclh, nie ma też ,żadnej wZJmianki oPolslC'e,gdz'ie pl1z.eóeż jsltlllieje spo.ra na ten temat lit'eratura. M. Se~a,len z Paryża iniformujoe o rozwoju wi,ejskich obrzędów weseLnYClh ,we Franc:j:i. AUltorka wS'Y'nawia .slię wpi,ef'w na!d tym., ICzy obrzędy te są tylko relliktal!TIIL, czy też sy;s'temem. Noas,tęp:ule.skupia uwagę na sy:;lt'€Imie zakazów i nakazów związanyc.h z zawierani,em małżeństwa, w 'tym ,także lila r,oli daru 'wesevnego, 'w myśl zres'ztą teorii van Genlllepa o lobl1zędaclh .prz:ejśc,ia. Hi'Drąc ogól:J1Iie,obrzędy wes,eIne - wychwytywane z.resZJtą z różnyoh regionó'w F'ralrIaj,i - .są nadal dość boga'te i (co ciekawe) niewiel,c 11'ó!żm!iąoe s'ię o'd zmanych z tel1enU Potski czy na,wet SŁowiańszclzyz'ny. Artykuł zo.stał zaopa<!rlzolny w kilka interesujących fo1JGgra.fii. O. Lofren z Lundu skupia uwagę na a:naJizie rodz.iny mi:esz.czańslkiej w Szwec,ji w XIX wieku. Wyk'olrzys'tująJc oidPowiJedn:i'e źródŁa ,(w tym także pamiętniki), dość pwcyzyjr.lie ana:llizuj.e Iróżne alslpekty żyda tej rodziny, ze5bawiając Ie azęSlto z typową rodziną wiejs.ką l 'StwierdzaljąJc Tóżni:ee m,iędzy niJJTI'i.UstaJla ta1kźe ISlpecyflkę 1'0dZliny .miesiZ,czańls:ki,ej w jej społe'C'Zmo-ekcJnomiClz'n)'lClhwY,ZJnaeZJnik.wh (m. in. aseetycZJny chalralkter wyehowywainia 'dzf'ed, naJUlczalIllue 'eltykiiety w zaldhowaniu pl1zy stole; fTodz'ina mieszezańska j<ako jednos'~ka kornsumpcyjna, za:nik wspólnoty pra,cy., znacZJenie miło,śd itd.). Sz,waj,ca'r1ka, Maja FEJhlmallln-vcm der Miihll, r.ozwa.ża .zUlga:dnrElni'e'stosullIków pokfTewieńsltwa jakla kanału pnzelmzu S:tyl.u ży'Cia. Brzedmiotem s'taŁa .się konkretna rodzlina żyj<jJca wysolko w góraclh we wsi B., 'PG:sliaidaj<jJc'a ,dZJiet'i, które po uzyslkaniu zawodu prnenioS'ły się do w,ięks:zyoeh ,00ś1'odkówmiEljski]Ch. One wła'śnie, pOp,'nez stały kon,takit z TO'dzkami, sltaljąsię p.rzekaźnikamli t.ec,hnicznydh ,innowa'cjli, ao z lllQI,ei prolwad:z'i do :zmianysltyllu żyda stalrslzego pok~l,enia. Brotf. IZ IjUlndu, NL1ls-Al'vid Bmi.llIgeus, rledalk1tor "E'tJhn'O!logia Scandi:nacvica", znany z Wielu pralc opaf'tyc1h na źródłalcih pilsCllny10hi :iJkonogra:1iicznylcih, i tylm raZ'Elffi da,je próbkę "swoJej" metody Ibadawcze,j. Zajął się z,jawiskiem mDdIenia s'ię :roid:z,innego przy s:t'olle. 'Brz)'lta,cZJa,jącszel1okie źródła eur'oiPejsilde ora:zkiLk'a typowy,clh i,llUstracjli, analliZJulje to .zja'wii.sko na SZIBI,Slzy:m til,e porównawczy,m, z gł6wny;m .na'ciskiem 21 Lud, t. LXCVIl �322 Recenzje, przegląd.y wyaa,wni-ctw i czusop,ism :n3 sy1tuację w Szweoj.i, ZjawriJs'ko to, jego ,fiormy, fUJnk~dę ,j ,zmial\1y, Wląze z.e środowiskami ~U'l.turO'WY'mi oraz z ogMną sytuolc.ją danego społeczeńlo,twa w okireś!QnY1m .cz,asie. Główny, jak się wydaj,e, Q,rganiza'to1r wy'daw1ll1idtwa, pl·'Olr. 1. Weber-Kel,I.el1mal1ln zajmuje się ,pQfówmawc.zą anaJ!'izą dwóc'h l1o>dZ'iJnnY;Cih pr:z'ekazów .~kl)nOl.glrafic"lZllY;Clh· ,oibraZlu acrtysty J. B. J. !Basti.ne z 1\ 1&412pnedsta-winjąceg,() "szczęśliwą rodz.in,:;, INElUSiS"w o,kI'Els'iJeslr,ebrnelg'o wese,la rociz;i.c:6w. Naobmzl~e uwiJdoczmiono 1'4 Le'h dzieci; .i f1otogralflię 'teli samej Ifociz'ilny z T.. 111&67, z oika'Zlj,i,złc;tego wesela, 'n3 kitórej wi .. dnieją te same ,os,olby na tyc1h samy'ch miieOsC'ach. Dzieje taj T'Oid'z;iny·umówiono na iPodsta'wi.e źródeł p'isanYClh, w tym i pami'ę.tm.ików. - OalocŚć, ,to .in'ter·eslli,jący przY'C:ZylI:liekdo dzJie,jów roozliJny mi'8SZJCzańis~iłej. . Od str,ony anahzy ,zasoibó'w ikonlol.gm.f'j.cznYI~,hi ,plasty;<;zmych pat,rzą na rodzinę -dw.aj n3stępn'i a'Ult,orzy. OhniiSila PieJS;kie'Z LUlbek'i ,zary:s,oWlUje ()Ib,raz fGodz'iny w świe'tJ.:: Qzdólb ścieJnl\1yoh z XIX w. (,głównLe 'o'bnJ:Zów 'OI!ej'nyclh) z k~lkou kTa'jów za'cho:dnioeUlfOpeljskiioh. NaJtamioa& lnli?!e!boIig,B.I,Qltih z RannowNoll ilntereSlUijącll omawia wzór 1',0d~iny w 'ma.]ars'twie JLarcidroJWIego soojGITiZJmu. E. B~[lJS,on-vcn der Ohez MOll1'ac.h'iollm draje pile:rwszy W etn(;lgr.afi'i zaclhr~dnionlientiecikiej tYIlTI-CiZasClWy szk<ic inJiIQrma'cyjny 'o TIowYlch ki,erunkac;h ba·dań rodziny w n:a'u~'e almeryl!mńJsJcieOw okresie 1I9i7{) - Ji980, jaiko wkład do :między;naT.(]dowej dysk;usji AuJtorma s>tlWier:d'ZaogrOffil\1Y rozwój tych badali. :i 'iU:s:ilJujeten mzm3,oh wytł\u:malczyć zaróWJ!1o aid .s'ltwny rorz'wo~u poS'zc.zegÓilnY1chnauk (zwł'aszcza S>OiClj.oJog:ii i. etnlo,lIOJgi'i),jak i zna,czen'ia ,żYI0i'o-w€goteg.o problemu. W.s'zystko powyrż.sze ma charalk:ter raczej badań hi.sitOirycwo-,otnog:raHClZlnych. . W ksiąŹlc'e znaJazło slię 'talkiże miejsce na ,wym!ikJini'eik'tóry,c'h wS'P'ól'C'zescrlyohba.dań empirY'C!ZJnyClh.Takireh opmlCowań j:eJS'ttrzy. Tak więc Oall1la Bet'hige z BeI'llina (NRD> ~J,form:uje ,o plLeDW1szY1dh ,W)1ndkaeh boldań ,pi'lotaiJowyiclh prz·epcr.Q'wadzonYlC'hza pomo·cą kwesllovoll1alI'iJu5'Za nad prwmi'u.na'mi obrzędowoki wesell:nej w 'okręgu :~dehu'!'ga i w Ber>1in,i,e..Olm:zlu.je Siię, że ~baidaJnio tylko 21 rodnn (m-ałżens'tw) za w:utych ·w trze:oh róŻilyclh 'oikJresa,c'h ·czasu. Opra'Co;wanj1e kładzie narc1S1kna rw;pły;w ustrodu socja:lii,SltY1c7lIlego na sitosun:k1i rodzunne. Następnie znaj'clujemy dwa opraco'Wa1nia semlinarY'j1nre snudentek etnograilbi ,z Mariburga ja·kID wynik ba·dań tereno'Wj'ic'h. Pie:rwIs-ze z niJCih (.B. Manu'S) d:::,tyc-zy zmian w radzinnyK!h U1f1o-czy&tośda'ch'jurbiJleUł5.zowf'C'h, takJże w -a~'pelkic:iehistoryczmy;m. Drugi.e ujmuje wyni'k,i ba,dań kwestionaJr!ilu:szowY'Ch Jruld obrzędem kOl'1firmaaj.i z 'UIW~lędn:iendemza,chodzą..:::rch tu i:nJnowacji. TrLed1e 'o'Pra-oQwanlie s'tude,nrckiię ma .jrużdhara~t,er historyczny i dQtyezy sll-osunków mi'ędzy panią domu a sbwżącą w XJX w. Chodzi o .rodziny Imies·ZJczańJSlki-e. Wszystkie te trzy upracowania zaWlierają I~OI'O rÓŻJnregoi'odzaiju HłUstracji. . Następną .pa'rtią umaIWiatnej kis,iąż,1cisą illlifo();I1111>3!Cje .? różnYCJh wy,S'taIWaoh muzeahnYdh dQtyc.zących rodziny, taki-c'h, jak: żyóe dz;ieai w dawn€lj WSli węgierSlk,i.ej. dz.i.eń .k1obielt i rudh kQbi1eJcy we FralnJkfurc:ie 18190~ 119180, żyoie i ś,wi'a1t mi.ejskich słuŻCllCYlc'h. M·aroy wres'Z!"~\ieiIliformacjeo o\:)r.<lJcia'ohNtiemi.eciktieg·o l\rJowa.DzysilwaEIJnogra:fi1cw€!go :QDGV) 'W 11191811 r. nard zna<::Z€lD!iemmaier'iałów CllUJto.1>iagra.f.icznyc-h w 1:k'llda· niaoh e1mograiflic:znycih. Tom za:my!ka ponad 50-SJlronii,cQlwy dziJał r'ecen2'Jji Jest cm bamlizo bOglaty, ,obejmuj,e bdWiem4U pO<ZYJCdii z lat W717 - 1001, przy ,czym wszy;stki'e dotYlCZą SIZJeI'oiJ{IQ IPOjęteglo życia tr{]ldziI1ll1iego w pr:zesozł()Ś(,'Iii obrecnJie, głównie z 'dbsmru języ.ka niemi.eckieg,o, a l1ElC,enzen'C'i ij)Ojclhodzą z 14 mial':! (w .tym ty,l'ko dwqje SJpoz'a RFIN). Sotialkultu,r der Famitie j-eSitp1el'WiSzą z.b'i-oI'ową pozyoją welln'Qg:mfii zaooocliruiJoniemieokieti clOltYCZącą badań rodZ!iny. Jest to [pozycja 1ntereSlująca, rzut:ająca na w,iele a'SIPektów żY'a1a lf'Ordz1ilny (raczej rui.emieokieJ, ,i to mi·eszc:zańJs!lciej) w p rZJeszł'ośłC i �Recenzje, przeglądy wydawnictw 323 i czasopism i ws.pókze~nie. Zestaw lre..~oj.O'Wy jes't }ednak - jalk wildil-:eliśmy - da.Ść przypadko· wy, mim~ jxwJ.neg,o s'teu-owa,nia z.amówłenialITJi. Braik jest jakiejś jednej wyraźniejSZQj hln'iJip.;zew:,d I!iej, nie ma próby zary.sowaiI1lia Ica~o'ŚC'lzagadnienia badań rodzj· ny, c'hoćby tylk') z punktu widownia jed~ej na'uki - Lu etnografii - nie mówiąc już ,o podej,kiu in'te'rdys'cypl'iinarnYlm, tak np. tYIPowYlm dla badań rodZJiny w środo·· wislku poznańJ'i'kim,. Okazuje się, że ba,aalnwa rodziny .są w Pols'ce ro'zwinięte znakum'ide, a'le doitąJd dla ł~.auki za'c'hodlnioniemi'ociki'ej zUlPeln.ie nieznane. Józef Toivo Vuorela, Kansanperinteen ryC". 600. sanakirja, Burszta Porv,coo-Helsi,n,kli-Juva ,1979, ss. 543. W ostatnich lala'Oh IU1ka,z,ały się godne uwa@i wydawnictwa słownikowe dotyczące kultury ludów u,grofiń.skiej ~ru,py języ,kowej. Wydawany jest aktualnie na Węgrzec:h obszerny .Magyar neprajzi Lexicon. Mniej'szy .zaś r-ozmiaram.i j.ednoto;nowy słow.ni,k kulbu.ryLudowej FiJ!1Jland!iJi (Kansanperin-teen san'lkirja) wydaU1Y został iP['Z'ez Towarzy£two W,emera SOde~trOma. Ma on znae-zenie nie tYllk,o dla etn,o,grafów, ale rrów·· nti,eż :dla przeds:La w;~deli ,pokrewnj'1c'hdys'cypłin ll':liUkoTWytah - taJkk:h jaje filologia fińs:ka, językoznawstwo, f'o:lk:loryslyka .. Dz'ieb to ma charakt,er :słowrrika f,i,10:1og.ic:zmo-' -etnograi'Dc,ZJ!leg:o,wwiera ,okoł,o 10 ,tys. uporządkowanych a,]falbeiycz.n!ie has,eł. Zakres rz.e:z'owy słowlr~hka obejmuje wyrażenia gwaJrowe z tere::tu całego kraju, zarówno te,które fuciklojonują je:sZC'z,eo'~ecl;:ie jaJk :i te, kiLóre wy"zły z l1Żytkill w ciągu '()~ta.tl!1'il1h d1Jiesi'ęt"iol'eci wS!<U1t·ekzaruik,ania slorwn!ctwa tra1dy:cyjnego, jaik rów.n.ież wyrażenia spotykall:€ tyliko w ludowej poezji. Hasła zarnieszcZJcm:e w słownliku są nalzwami wytwmów kulrtlUr,Ow)'lch,cech ty,ch Iwytwolrów :or:a:z nazwami 'czynności i zachowań. \ W Clbja'śnienj'ach na czoł'owe miejsce wysunięto i:nfotr:rnacje mówiące na jak~m tere:Ji·e dane sl,owo jest lub było UŻ)"Waine.W tY'!tl c,elu przeds:tawiono we wstępnej częś<:i pracy podviał kimj.u na regi:~ny tra.dycyj·nejkJubtu,ry ,ludowej (Ka't1JSaU1ikultuullin perinnel-ueelt). Gra'!1'~ae ty,ch regj'onów koreliUją z zailięgiem dawayoh krain Ihistorycznych, jak również z glra,nicami jeclinoslekobrecnrel1!o podziału acliministralcyjnego, są .rezu,ltatem geQgraficzn.eg,o, hi'.4orycznego oraz ję.zykowe,go ZTOOJ!1:i'cowaDli'a kraju. Regionami tymi .są: l) AJhvenamaa Wyspy AJła!n.dz:kie, 2) V;lrsinol'is Suomi właś-t"iwa FinilmJidi>a(.ok'olice TIWJ'lku),3) Hame, 4) UiUtSMnaoCl - N'owa Ziemia '~Dk{)lke dzisiejszej stolicy kJraju - Hel:SiiU1ek),5) Satta;kJu."l:ta,6) Etelii Sav,o, 7) Etełii Pohjamad, 8) Ke~Mi Suomi, 9) PO!hj'Oi6Savo, 10) P.oihljQ!isKarj:a:la, 1'1) POlhjois P'ohjamaa, 12) Kaiuuu, 113) Peralpo,hj,O'l'a, 14) LalPpi. W ob.joal9!l1ieniac.h do haseł zamieS'z~ZJOJlo,opr<x::z określenia z<:ilsięgu wy.Sltępow-ania wyrazJU, szereg '~I1l1yc-himd"oaJma'Cj'i, wśród !dórycih nawaimiejsze to: podanJ1e różnych desy:gna'tów ,tej samej n3lzwy, lwyrarŻIeń po\(;hodnYoC1h li sY'n-Oinimów, etymologii sbwa, joaikrówn'ież in:formacdi 11J3'temat powszeclhJn'Otsoij.eg,o .używania (n,p.: czy jest to wyraŻieni'e używane powsuechrnLe na daJnym QibSila,rze,,czy tYllk:o przez glrupę ludzi" :Dip.:,ryibaików, f'ZJemieś'lll'll~ków).Cenmym uZlU,pełnie;'licm infonmd'cj'i jeslt podanie li<'''ZJnydha,uaIJoQgi'izinnYlc'h języków u~roHń:skJ1ch, np.: wepskie~o, es'l'aibskJie:go, ingrY'jl;ikieg'o, węg;iers!kiegQ. W pr,zypa,clJk'll wl'eLu ,wy.a,żeń uka'zane z'O.stałoiah zastosowanie w m.owie 00dZliel1loojIwo w folklorze :przez zamlies'z'czenie odpowiedniego przysłowia lUJb zC1'gadki, 21' �324 Recenzje, prze.glo,dy wydawn~ct.w i czasopism lub p.rzez -odesłanie ido wybranego fra~merJJ1.'lI,fińskiego eposu ludowl)go - Kalevala, aLbo do z;bilOJ!lU pj'e6'n,i Kanteletar. W,śró,d wyr,alŻeń gwaJ1owyc,h zaJnlJbesz.c:z,0;nj'lC.h w sIowlni!lw lilczną gl'UiPę :;tcl'nl()wi'l z<lipOlŻycozeniaz i'ęzy;ków ~nJdoeu,ropejSik'i(lh, np.: ni.emLeckiego, cliuński'ei,gO,,l pnede w$zy;stkim z języków sąsiadów Szwedów i RGI~j-an.Jstrui'errie tych Z'apoożyC'zeń 5Jprawia" że ,omawiany;m języku można spo'tkać hasła roz;p(}czY'naj~lce się od głosek olbcych fiń,sk1emu systemo'wi fonollogLc:zilllemu(cJIJ.: b, c, d, f). Istotne znaczenie mają, zamies:ocwne na kiońclu dZ!ida, i'nJdeksy w'pożycźeń z języlka ::zwedzk:be.go (r,uotsim saillaha.kemiiJs'tol i rosyjls.ki-e,go (venaj-an sanahalk,emi5ftu) Indeks za:pożyc'ZJeńz języka szw€ldzkJiego o;b-eÓ.muje'oikoło lHIO wyrazów używanY'c'h głównie na Wys'p:wh Alandik:ich oOraJzna 1.enerrie S3.toaikun'tyi V.ax.s'in,vi·sSumni, tj. naobsZ!ara.c:h za;mhcs'zkały.oh przez znaczną hCzJbę ·!;udl1Jośc:iszwedzJkioego poch"dzeni,a . .zapożyczenia w;;yjs.l<'ie (w li1cz!bieok'oło 600) wysitęiP'UÓągłówrri'e we wiS'dhC'AdIIliej częśC'i k,roaju (r'egiuny Karjala .i Kalinlwu) i dotY't':Zą wi'eJlu dZliedzin :ŻY'c:iawj,ejlsiki,ego, s:Zlczególnie: !"(}l,nidiw:l, wyposażeni'a w:nębrza dOImu, na;r;zędzi pracy. Ot1o kJHka przy,kbdów z zakresu rolnict.wa: .:;ir:pp1i- ser!p, nappu - snop, sappi - ·C'ep, lukka - pług, rieppa - riepa. Dla języikoznaWiców jak ,i etnografów zagadni'enie zapoży.cZJeń w .s!owniiC-twi,eludowym FiJnJlam:di,i,sbnuwić ffi.oż,e ci,ekoawy temat do ,rGlzważa,ń, w jaklilIn stop.niu zapożyczenia język,cwe sąocl!biiciem zUJpo'ży,(lzeńkutw t'Owych. Konzy.s-larniJez omawianego "łownmka ułatwia.ją rysunkJi shmowiącc cenne 'UlUp.eltrl'iernie wYJja,ś.nJieńteks:towYC'll, główni'e w odn~e;>i,en:ilUdo wy.fJwOI'ÓWku,lbwry materialnej: ś,r'CJdków tranS1portiU, odzi,eży, na,rzędZli, budownidwa. NiekJtóre z zamieszczonyclh rysunków pozwailają zOlcj,entować s'ię w odmiaJn<Jch danog'u w}"tWiJru. DDtyezy t·o .m. ii:n. następujących hasel: łOJdii·e dłuiba'll!kL,,,,aliie, oepy, radła, brolny, pl~l. ha'C'ZyikńryfbackJie, w,ięcierze, o,Ś!cii.PrÓlby uka'za'ltia Gldm'hlfl wY'br'any.ch wytworów wynikają z k'()iIl;i·C"Czno.ścJi udokumer1towa!l1lia róż.n:k w nazeWU'lictwie, P()W,s'klły·cihjakJO odbid-e ruioezJoo'czny;C'h nieraz ró'Żlllic w 'zaik:l'es:ue,f'Uin'kcj,ij i.ormy, iI1.bemaj~l .natomiast na ceiliu sy.lSwmatyki wytworów kJua1.uwwY'ch. Sipraw:di:wdąc ,przy1daltuość do s't.u1diów na,d wyb,r,anynn zag,adnienlicm z zakresu etnolgra,f,ii zesitC1!wiŁemz'awarty w nim malterial jęZ)1k!O'Wycioty'czący młocki z wyrażeniami gwarO'wy;m'i na ten sam temait, p~(jhocl!zącYllli z monQgrafii HiLkka V.i,lp;mh, Das Dresehen in F~nnland. Około 6rNo materiału językowego zawartego w wymtieni10lnej jpnacy z,06tało luwzgIlę-drui'ornerówrueż w słowniku. Świadczy to, i'ż sł'ownlic1wo gwal'OJWe FiJnlam,diiizOJSltał,ow sposób ,dość wycz·erpuj'1'cy uokazu'ne w Kansa7uperinteen .~anak.irja (np.: przy ha&\<e "var.sit'a" 'c·ep. [podano 12 'nazw Cepów dWlU1dii.eLnych l 6 l1Jarnwdla arohaij'C'zneg.o typu cepów jedI1oc·zęściowy'c.h). Sądzę, że korzysitanile z omówtionego,s!ownika, aczkolwiek m()c'IlO utrudnione z powodu bariery językJoWlej, jeslt jednalk mOliJJJwe, nalt(lrTl1iJas'tw.skaz<lll:e dla tych, którzy i'nieresudą słę kulturą !.udlQ(wąEUir01PY w Mieczysław Vosen'skija i taloC1lyja pesni. SkłladalllnJiJkiAc. S. Li.s i S. T. Astasevic. óa:stka W. [. J'alla'tau. ,.,NawlUka i Techn1i'ka", MinI;';Ik19fH, s~. 680. Trojan MtuLycnada W sygnahzowanej już na tyclh łamaldh sea-iii "HiclaJruskada Nl3:rodna'ja Twol'!CZasć" (.,L'ud" t. 6:5, s. 0322 - 3126) ukalZał :su'ę vom ·grupuJący ihiałoruiS:kie 'pi,esni lu:dowe cykllU joesoleruneg{)oraz pi'eśni śpiewane podc~as tzw. tłolki (taiaka), cZY'łipri;lcy w.spórrnei, �Recenzje, przeglą.dy wydawnictw czasopism 325 wykonywanej na wsa,diziDesamoplomc'cysąsiedzk,iej. Szkice ws'tępne clhara:k!tleryzujące oba te rodzaj'e pieśni 'napi!sał ZJnalJ1YfOolIDlorys,tab!iałorusk1i Arsień (Ars,etnilUsi) LiDs.Naikll'eśl,i,łw nilc:h stalranny Izarys baldań ,nard tj'lmi p1i'eśniiam:ii IZWliąZJanymiz nimi obrzędami, :zwróclił uwa,gę na śroJdk'i po!etyclkLe, si1;,osqwane w telksta'ch tejgO typu. Melordykę pieśni jesienny,c,h i tloc.myclhSloh<J:raikt'eryzował W. I. Ja,latali. Teksty częśai pierWlsz,ej' ro':z<poczyna dział zaitytułowany Pieśni jare, jesień, W wielu wa~ialnta'clh mowa jest o ryc'zący;m nliJeidźwiedziu, kt6ry s'uraszy diicWlCIZęta, lecz te boją się nie tyle jego, i~,e J1'adcho,dzących długich nocy i'e,~ilennych, które będą spędzały ni,e w 'f{)idz,inJiewła\Snej" l,e~lz w olboej radZ!i.n1e przysz,ł'eg,o mężu. Motyw ten związany jest z faktem, iż na Białolrus'i ZJWyk11ena je:siieniodbywały się śluby. '9po,tykamy tu jaikte ,częs'le w biaj,oru:sk1i'ah pieśn.iaoh ,Judowych na,rz,elka:nie na złą świekrę. Nilec'hętny stosunek do zamąŻipój,ścia wskazuje, że p1eśni te były układane ongi'ś ,pr'zez młode mężatki, zawiedZ!ione żyC'i'em wśród obcej j.flodziny i tęs.kniące do wolniego życ,ia dziewczęcego. Próc'z ryczą'cego ni,edźwiedzia w pi,eśni.a'ch tego typu występują w za,ś,pwwach także c'ietrzewie, oldlatujące żu'r'awie. Są też mGtywy miłosne, zwy<c:z:ai'owoprrzyporządk,owane do cyklu pieśnli jel3liennyah. SpoitYlkamy w§ród nidh teksty pokrewnE' poilskim p'ieśni'om ludowYlm, I'l:p. pliosenkę a zagUibionych prZJez dziewczynę woła,cih (nr30). N.i'ektóTe pochcidzą jeszcc'Z€ z czasów I Rzerczy1poS'polit,ej, na co Wlska2lują ,np. ta'kiie slO'wa: DZlie ty, Jalsilu, bYLI,dzi·e ty, Jasiu, byu, czamu ni Ź)alniusia? - Ja u wojsku byu, ja li wQjisiku bYL!, a c:1ap1ier wiarnulislhl (nr 116). Wszystko wskazuje na to, i'ż pieś!'! ta powsl1;lała wś,roaowisiku sZllachty bia!{)ruskiaj, aie później była już śpiewana ,przez wi'eśniaków, o cZj"m świadcizy jej mutaeja gdzieś z k'ońea XIX w" w której czytamy: Ja u wojsk,u byu, ja ca'ru służyu - żanlilcca spaźnlius'ia. Ca,ru adsłuźus,ia, da domu wiarniUsia - tady ażaniusia (inr HIS). Wariant ten mógł 'Powstać dopierl() .po 1,874 r., ,g)dy sŁuż.ba w <Jnmii caT,s'k1iajtrwab 6 lat i była .już moź,[,iwość żenie:Jlia się po powrocie z woj:s:k.a Cprzedtem służ'l:l'2. trwała odpqwierdni,025 - 20 -15 lalt), ISą iteż 11llJn.e.pieśni pochoidz,enia s,zlacheokiego, na co wskazuje l1JP, zwrot: "Nie slwairysia, pand matka" (nr 130), czy "panowi'e-sienatar'Owie" (nr 154). Obok tekstów lUŹJn:ozwiąza,nych z jesienią jako P'()fą roku, są też Vakie, 'w którylclh mowa jest o naldchodząc,ej zimie, opadaniu liści, odlocie p:taków, nie są to jedna,k motywy sam'Oldz1elne; przY'ta'czane są jako parale'le dD smutneg,o ()bTazu czekającego dziewC'zj'!nę źycia w obcej rodzinie po jej zamążpójśC'iu tej jesieni. Czasem wl."pomniana jes,t pańszczyzna (nr 286). Dość często przewija się motyw skargi na męża-pija:ka, Smętny nastrój ro,dy. wpro'wa,dzane wieLu pieśni tego cyklu potęgują apostrofy do jesiennej przydla porównań do smutnego stanu mło,dych mężatek, np..: Och ty, wolcha ZJielona' Czahoż ty nie 'takaja. Jak u Piatrou dz;ień była? Frosieńka małada, czamu ty nie ta,kaja, Ja,k u wdnaj mamki była? (nr 406). Wśród skarg na męża nierzadko mowa jest o na;hajce. którą ten bije swą mło,dą żonę. Czasem nieszczęśliwa męża~'ka zazdToś0i zakonnk'om (",cza.rnusza'czkam"), gdy~ te żyją bez trolsk i chodzą zawsze s'c:hludnie ubrane (np. ,nr 424). Kon:teks!t wlsk'azuje, iż pieśrui te powstały wśród pr'aJwosławnej (a może unickiej) części społeazeńs'twa białorus.kJieg-o li raczej w śr,(Jd:Jwi,s;kuszlacheckim Cpewni'e jeszcze w XV - XVII wieku). W)'daje się ponadto, że te pj,eśni, w któ<ryah mowa joot o pis,arniu llisJtów ~np_ nr 446), też poC".hodzą z warstwy s2llarchec:kiej,g)dY'ż brak j;es't w n:~ch rea,liów ohł<op- �326 Recenzje, ._ki,ch. Przejmujący dui:ą) też grupę pieśni ś,piewaln.e P,kls,eniki wynika, Zibi,enmia jalgód, przyrnawia'nie pcld że "pan" .organiz1owano Niekitór.e z ~a'isziou mał'~,dziec n'iJch są 'U 'Cl)użuj'u .i obróbką .~rzylbów pQWlnylm dow::ldzi,że OS(1oną l.nuor,l'l WJĘ!Jlędem cia wo.żenia Są pi€l9111i diożylr.!k,Clwe: 1:ł,(jkę organiz'olWal,i Czas·enn <a.le ,nif'- kO:l()pi. i ()rz.e~hó\V. w)'lstępuje iZ ul3:ług p'-lmIia1n JTlY'cLa .is'trzyżenia powroltudo domu mąki, pl'a.cy, ('zasop·ism si'ę o PiYC'Zęso1.urek za wyk'ona.ną zmieslieniupańszczyzny). tłoki i U t''lkJ:iJe r.ekruckiuh. z,e Twa'ni'e:n pr:awo,sł'<:\v.1ni korzystal.i przesiewania it.d. Podczas ·rodmjl1. w-dow.iuh, p1<zy'pUlffiiina;ją z Inich wydawn.kLw zwliąZ!ane dominuje po i księża pieśni podcza.s 'Wniektó.ryeh (szczególnie tem cykl pi,eśn:i tbooZiIle w ni'Dh ~a.kże minany jest stulnQwią przeglądy pracę. takŻ€ W,spo- dZl,edzice "pclI,e pc,pow:skie", na zasa·dzie naWOIZU, tłuc:z,enia tłuki. a za- Z tekstów i mieIenlia 7,iarna, owiec, żęcia lJhCJIża, odhJWU jak też :poczęst,unkówśpiewano ryb w pie9ni ,;taw<lch różnegq pOCJhodzenrai'osyjs.kJi'ego, jak np. Cn.r 39); Il)fiad,oującysię star.onku" pi'oslmka "Zajsżou. w ni'ej ,m.rJ'tyw trzech dpz·ew owocCJlwY'c.h u;podaib~1,iającyC'h członków l'oeizl,ny chłopca wy::;tęp(~wuł wsie· demnastowi,ec'Z'nych .pie~IlILaeh rosyjskic.h (opI)r Narodnyje 'istoriceskije pesni. M,o.s:kw" 1:9.6:2,s. 221). 'Podobnj.e do ba,dań .i:ll/ne zamies,zczClIlIe kClmIParatysltycz:nych, ukraińskimi, poLskimi li rosyijskimi. :'odZl1nnYC1h i mił-as·nyeh. Pokaźną część 'bomu w o·mav.1ia'nym wobCic Są z.ajm'u,ją wj.d,J.myc,h tu też zapu,y E. i K. K. Moszyński, bra'k tek!ltów. natomi.ast Tom Tysz.kie.wicze, opatrzUl:1o indekSIU R. t<:'Il'1ie pli,eśni :naprasz.ają illCh wa'niamrty z brull'oLd or,H j,esiennyL'h Zygmunt cji Zakład .. W kumentarzCI,eh powiu,tów, uDC~P'itÓWpieśr:1i, co ut:rrudni Łukawski. Historia Narodowy i:miell/ia SyberiI, pieśni tłOC7JIlych. z .których pl:,da·no p'l[<hodzą rne- beks'ly. i'oh !'ad.a'rllje. Franciszek Łódź, się pieśniami są też autorzypoL5icy P" By.kow.'\. Hmyn{)WLCZ, A. KJi!ij{1o:r.E. Klj.ch. Zieńki-ewicz indeksem powiąz'dl maoyich nu:tcj(w·e pieilli W 'wykazie podstawowej ,l'iber.atury pl'zecin1i'otu -kli, J. Oz ecZ)()t, M. FCldero'W.s'kli, B. Ga'Wro;"~\r.a, t.ryczkJi w Sieli.<:ki W ('ocklw-'WaJ'Szawa~Kraków~Gdań,k- Os!slo~ińskiklh - WyduwniCl1lwo 11981, ss. :l9l'l. ilustra- 86, maip 5. Wydawana przez "Oss()l'illleum" ,;.ię o n{)wą książkę, k'tóra, Historia Syberii Zygmunta <lUtora innych wartośC'iQWyc,h chociażby książki pt. Ludność 1978 w )lauk. serii cza ja!ką jest zapowiadanej po-dczas skich Bibliotekli DobrZiC więc seri.a h:i:$toriu .posZJczegó1nyc'h kt'ajów p()większył,l jak są,dzę. zn!iJk'11li'e';!z}'Ibk,o z pólek księgarskich Jest ni'l Lukaw,skJ1eglo, historylka z Uniwersytetu Jagiel),m,kieg". pu'b'hkaQj~ dvrt:yczącyoh spraw polskieh w R,.lsi'i, j'a·k 186.3 - 1914, .która ukazała ,;.ię \V wiru poLska w Rosji P.OlloCll1'ilj'nejKrnniltetu s'ię s,ta100, że po 'tylu Ba.da,n!ia lataC'h W,aha!l Polonii Polsj{1j.ej za.służcJlna ,oficyna Akademi'; wydawni- "Ossoilin.eum" zdecydowała s'ię Wl'€szc,iJe na wydaJIlie tej ksią~ki. długo przez wydawcę. Pamię1;·a;m bowiem, ile o k;:ią:żce tej mówiłoD slię ju'i: dy:skusj,i wdz~edzinie na sesji etnografii, na'ukowej poświęconej obradUl.iącej we hli:>tOi'i,1 kentaktów W:'ocław,~u w roku 197;) polsk·o-rosyjt, zapowiada- I Historia kontaktów polsko-rosyjskich W dz.edzinie etnografli. (Materiały ! konferencji ;:lad red .. J. Babieza i A. Kuezyr,skiego), "Monografie! Dziejów i Techniki", t. CIU, Wrocław 1976. �Recenzj'e, przeg~qdy wydawniCltw 327 ,czasopism ją,c s}lowami pl'zedstawide!a "OS'so~111eum",biorące:g,o udz:i.ał w tej k1onfel'encH, rychłe .ukaza,nie się h:istonh sYCeni'i, :talk prZeCi1e.żŚC'i:Śllez,wiąronej z ,ooiejami Poilski. Historia Sy~erii wsitała naIP:,sana w la!tach 1,971- 'HJi7t4 i - j.aJk !pisze Władysław A SefC'zy,k na łama.oh "Nowyoh ,Ksiąi.e'k" k1s'iążilmta do księgarń ,tralfila dopier') teraz "I:}owtiem do slkładaJllIia Slkli'~aJnlo ją na pir'z'eklmi:e U~oa i siIElI',pr.liIa l'CłkiuuJbiegłe:g'o ('bj. ,119,80 - 'Po;dkrcillenite A.K.). Wi:na z:a 't'o oPÓ~f1ii~ie .f(iZikłaidaSlię dość równomier.nie na w:YIdawcę - "Ossolineum" 'i jednetgo ,z recenz.eontów, ikitĆiry.sądził lZapewne, i'ż SW()ją o.pieszałośc:ią zasłoni się przed eW'Elntua,lną odpow,i,edziarrno'śCliąza ukazair.lie się t:łk .,illliebłagorodnO'j" pozycji. ZdrClidz:am część wydarreńl'o~gry,wa;jącyC'h s'ię Z'l kul'sami r,ecenz':lwane;j edY2ji, by unaocznić czyte!lJni!k!owia:bslU.l'da,]rrlOoŚć teg,o ty;pu f' .-;tc;xfWalITi;a", nak.tó.rym !'1<lijogCtr,zIQj wY1S1ze:dł Z. Łuikatwlslk!i,,;b'cfW'ie.m,g1dylby wszystko szlo W'lrmalnie, je,go Historia Syberii wyszłaby jlednocneśn:ie z Sybe-riq Ludwika Bazy11owa, uzn. w 1,976 ro~u (sześć Ialt te!mu~) - Wówclz'as jego uwaga; "P\racOi nin:e>z.a Jest IJier,wsq w pols,~iej liter.aJturZ!e hh,to.ry,cznej próbą prlJedsta· wienia d1Jiejcw Sy<ber.ti" \)I'zm.i'~ł:lJ!:>y ZlUpełniJeilna::zej" niż ma b m:iejsoe dbecr.JiJe"t KOil1st3.ta~·j:lpowyi:.;za nalka1Juje jecmaik od ra1'U P()czy1Jlićuwagę, że jakko.lwiek Syberia kojarzy się Pothak-om .<;łówr..ie ztml,rtyrClICtgią narodową w 'ctk:res'i'ezaibmów ,j chociaż głÓwllJi,eten pr'oibhem zaiważył c.hyba na lwlelmniu wyd,m:ia tej książki, 1'0 akura10 tych sprowach - kltó.re talk bardz,cl tkwią IW świtaJdomośC1ina5!zego spał.eczeńsiwa - 'Il,q'sal ~U"Lorbar·dzo ()gllędnie. Wprawdzie czyni cm s'to';loWlną uwag'Q iż "ZI':>ytczęste eks.poaow<lnie ~~,aw pG<Lsk;,r:hSlpowoQduje n'lI'usz.eai,e propoI1cjj w ul<loadzie mater'iału, z)'W11my jednak n.adZ!ieję, że mank'l.ffiCm!. te:l znajdzie us!p;rawiecUiwienie u czytelnika pOllskiego, dD k<tórego praca je.S't adresoowana", Wydaje się jednak, że nie jest to manlka.ment aile za:leta, bo\,,-iem ;hi,,,t'ori.apolskich związków z \Syberyjsk~mi mzłogami jest tak c-,osz<Cl1na, że pomijając Slprawy marlyxC'hJgili narodowej, gdyby nawet podano w kSiiąke więcej wia·drmośC1i o ,sprawach po!ls:k.ioh, z całą pewl1oś,c.ią nie zaszkodziły;by one jej treści. Są to bowj'em SiPralwy bliskie na!'zemu społeczeństwu, zwlaszczoa, że żyjąca j.eszczeoibearne spora jego część posiada żywe obrazy sy;beryjskiego życia za Uralem, jakie pr.zy.szło wieść wielu P.olal{lGlffi w wynik,u wybuchu drugiej wodlly świ'atowej. AI,e llIie chodzi tutaj tylko a te doświ·adczertia wła<Slnezrodzone uikładem st1;.o,;mnkówmiędzyna rodowyoh w :19~9 nJiklu, l,ecz także o h;.storyczne obrazy z XIX stullec,ia, które za przY'czyną Ii'teratury, a czę·· sto ,i ka,dycH rl:idzinnaj, tkwią w świa!domO'ś'ci narc'au pols:kieg'O, Spraw tych l1!1e roztrząsa jedm'ak Z. Łukaws,kli szczegół,owo w swej książc'e, po przeczytaniu \{ltórej. "dojdziemy niechybnie do wniosku - j.ak pisze ws\pomniany już Władysław A. Serczyk - :1~emogła ona bez najmni,ej:szych kłqpotów ukazać sit; zarówno za GomułkIi" Gierka, Kani, czy obecnie - Jal'UZJelJski,ego"3. Nie wiem WięC, jakie były merytvlyczne (~pory wyda'wmtictwa "OssIOtlii:neum",które 'tak dług'() zwlekał'o z drukiem tej ze wszech miar plYtrzebnej książki. Pis.ząc o Syberii nie sposób przeoież pominąć SJ)ww poL')kich, bowi,em już od zarania rosyjs'kieg'O panowania na tym rozI"egłym teryt,orioum zawsze i wszędzie spa·· tykamy Polaków. Jes1 to fa\{it i o tym nie mOŻlI1an!ie pisać w ks.iążce, któ,a po .• święcona jes,t hi:st'ol'ii tych ziem. Tak więc z 'całą pewnością ;S;pl'"d<W poLskich mogłoby być znacznie więcej w lej k:S'iążc.ei nie ocl&tręczały.by o.ne czyteLników; zwłas.zcza i.e są to problemy, o k.tórY'ch naprawdę ws;pókzes'ny Polak wie Z'Mlcz;n.iemniej od tego co pr)winien. ALe skoro autor za.decY1dował o takiąj IpWpc'l'cji materiału dr}tyczącego spraw polskit'h na SytbeI'L1,wy<pa:da więc pl'zyjąć żyozHwie i tak tę książkę, kitóra przez tyle lat czekała na wydani,e. A jest to książka z w:s.zech mtar cie: Władysław A. Serezy,k, , Tenże, loc, cit, O Syberii inaczej, "Nowe k:siqźk:,", nor 22; 1981, S. 68. �328 Recenzje, przeglądy wydawnictw ,i czasopism kawa, oparta na wnikliwie zgromadZ!onym i wyselek,ojonowa'nym ma'teria.le, będąca wzorowym przykł-adem po,stępawania badawc'ZIeg,o dą,żącego do na,jwiękiszelj precyzU'i, z mothwnśdą wyzy:s'karruia wszleilkJiclhźródeł i ,Slklf:lJ:pulatnejich analizy, Powiodło się więc Z, LU:kaws,kJiemiU,napisał bowiem dobrą i t'ak pot1rzeJi:Yną na naszym rynku IksiąŻJkę. iJ?!rzy:b[iiżaolna bolwiem Polak,0m histDrię tej ZJiemi, kltóra tak bardzoZJwiąza.na jes:t z ich doświaldcZJenia:mi sięgająCYlmi w głąb naszych dziejów. Bo oto s,ięgnięc'ie do źródeł .r·o;;ytjs~kichpo'zwa.!a ujawnić wiel'e nieznallly,ch f'aMów związany.ch z dz'iałall'nolśc:iąP.o,laków na Sylberi,i już w .polCZątka,chXVII stJulecia, a także przyibliiżyć Iboga'tą h'ilSitorię tych rOZJI'Elgłyahobszarów, które n',jclZęśCliej przemawiały do wyobraźni prz.eciętneg'o mies.zkańoa nalsz,ego kralj:u nutą ma1fltyroJ.o'gi,i.To fakt, że przez dł.ug!ie lata była Sytberia ziemią zesbni'a dla P.oil'aków, alf" była nią -tal/de dla Rosjan, Uikra.iń1ców, BiaI'Ol'uS'inów i przedstawicieh wieilu inlnyc·h narodowości. O sprawach ty,cjh jasno pisze autor, ale przy:billi,żanam rÓ\VIll'ieżpebne kJJ.imatyc1Jnyoh różnic obszary sy:beryjskie, 'charakberYZJuj~ ich Horę i faunę, w,reszci,e kreśli Zlwiązki plemienne i pierwsze pańSItwa Syberii Mamy więc tutaj j:ndaną zwięźle cha,rak!t,erY'~tykę związku pańsItwowego legendal'flych Hunów, pllemi<cmturańsk1ich w poŁudniowej S)'lberiJi, państwo Kir;gizów jL"Ilis,~jiSkic,h,patlstwo Bo,had !j ZŁote ImpeJ:'ium na Da,lekim Wsoho:dzJie, a talk1ż,eprolblemy władz'twa m:Jrl1,gollskiegr> nad Zabaj:kalem. Bogact,wo obs,erwo'wanych tu pr'ooes6w 'k1ul tuI'owyohl history·cznych fas,cY:lmje w p.odobny sposób jak 'hisltoria Inków z Amery,k1i PiołiudlI1!i1oweli czy tajemn.ircze dzi'elje Atlantydy ·Iulb ludów Oceanii i megaJliltycznych posągów na Wyspie Wiellk.anocnej. Je.~t więc w h~sitorhi SJb~riti wiele ciekawyoh wątków i zdarzeń mimo że na tereinec'h tY0h człowielk poja.wił się stoslulnkowo niedawno, bo g)dzi,eś okoŁo 25 tysięcy lat temu. Taik więc Jeżą'ca na peryferiach na:s,zej w,iEldzy prehistoria S)'lberili 'j'awi ~ię nam }ako n:iJeusta,jące pasmo fascynujących faJltitów. Do takJic'h należy np. pismo runkzme za'chowane na kaimk~n;a'ch nalgt'obnych oraz skałLlJchchair.akterys1yczne dla lrnilitury państwa brgiskiego. Zdumiewają również inne dZleje pl!emio.a syberyjskich, ich wza;jemne konltalkJty po,dczas pokoju ,i wawki, pr.ze!lii,kanie się kultur, legendy i tryb życia Taka .sY'bc1I'ianie była dotychcz,% znCllna rpo,lskiemu czytelnikJowi, egz'otycznai pC:l3'ia,dająca swoją bOlgatą pre<historię·. Są to wszystk'o r1Jeczy ciek,awe. a ,momentami tak zajmują, żr' cZY'ta się je z zapc)rtym kihem, zapom'inając te jest to ZJwięzła histor1ia rozleglej ,k.rainy, a ni'e pubhcystyka hist'Ory1czna. In1eresująco pD:zed~ta:wił również autor Syberię w przededniu pod;porz;ądkowania Ijej Rosji, 00 na!stąpilo pod k!oniec XVI wieku Zla parnolwania Iwana IV Groźneg'o. Mamy więc tutalj podaną c'hara.k'teryslykę S1t~sunków ludnośeiowych. I tak odnosi .się ona do ludów paleiQazdatY'Cl~i'Clh, dallej ludów ma.ndżml"skioh, tj. plemii'on >DuClzer6wi Daurów z terenów na:darmurs,kiDh oraz traktuje D rnoza'ice etni;czaej Syberii Za1e;ho.aniej i Ohanaltu Syiberyj.Slkieg'o. Wszystko to prz.epleciryne j,e,,: z\\o"ięz,ląoharaklterys'tyką kJultury tyc.h ludów, która wykazywała róźne stopnie ,rozwodu. Półnoone rejony zamieszkiwane przez Pall.eoazjatów charakteryzowały s'ię nadniższym rozwojem kulturowym i nierzadko slpaty'kamy tam elementy wła.śC'iwe ku.ltU'rze paleolitu. Im da,]ej w ki1erunku zachodnim, kultura ta była b olgats za i oa,rdziej zróżnicolwana, a jej dokładna charakteryEtyka pozwala na pewien podział tworzący swois"te:go rodzaju zaslięgi. Odibi!clieteg'Q znnacza się do dzisiaj w kultuJ'z,e tych ludów, o czym sZlczegół,owo traktuje np. Istorzko-etnograficzeskij atlas Sibirii 4. Zróżnicowanym kulturowo nbsza,rem była więc Syberia gdy pierwsze w:i'eści (j jej mieszkańcach zaczęły dO'C'ierać do Europy począws,zy od XIII stulecia, nie bio1 • Istoriko-etnogTaficzeskij -Leningrad 1961. aUas Sibiri, pod red. M. C. Lewina i L. p. Potapowa, Moskwa- �Recenzje, przeglqdy wydawnictw 329 ,i czasopism TąC oczywi,ście po,d uwagę pierwszycih kC<DJtakitówRosdan, które zazna{:zają S'lę np. tzw. Ławrentiewslvim Latopisem z 1096 roku, a 'także późniejszymi CJ'żywlOnyllu. związkam'i ,państ'wa moskiewskiego z zi'emiami zalUfIa,tskimi. Oczywiiście, ~nf'opmaicje te były bardzo skromne i wlaścilwie - C0 słusznie podkreśla autor - rrnZlpo,cz,ynają się one relacjami członków posel~twa p3lpies.k'ie:g)odo Mongolii z ,roku 'l,?J46,w sk.ładz!ie kt{m~g:) zmaddował,o się dwÓiclh zalk!OIIlll1lilkór'" - W'lolCihBialn:o Ca'f!pli1nlii AoI1alk Benedy,k.t z WroJCławia. Późnieijsze j:n.fo,rmacje przekazał podróżnik eurOlPejs:ki, WeItl.fcljanin M'arco Polo oraz Ba,warc,zyk .Jolhaln:nScbiltiber:ger, jeniec chana ZłoItej Or,dy. W POllsce l.-a.Ś ZJnaczącą poz)"cją a zaulallsk.ich obszarach "M'oskoW'ii" był w p'>czątkach XVI stulec'ia Traktat o dwóch Sarmacjach Macieja z Miec:howa, prm1es1orJ Uniwersy!le!tu .Jagi eIJoń skiego. Znaezne o,żywienie w zakresie kształtowania się wiedzy o Sylber ii prz)"pa,da jednak na koniec Meku XVI, kiedy to Toz;po'częłasię planowana ·ek.spanoja Ro:sjam ZCl Ural zwiąZJana z działa:l1nością kupiecki,ej rodZJilny Sbrogall1owów pOls1iadadącej carskw pełnomo~nietwa do tejdz,iała1lnoLŚc"i. ,Riolz;poc.zynas,ię to zmaną powszecihni'e w hiisltorio,grafi,i S)'Iberid wyprawą Jermaka ~1'5'a!l), w składzie kJtóraj byli rowni,eż Pol!3Jcy. jei1cy z o'k,resu wojen mo!~kJicwskich Ste[,ma Batoreg,o . .Później za,ś rok za roikiem podejrno:wala Moskwa nowe przeldi~ięlw;z;ęcia kollo[1izacyj'ne, tak że pod koniec XVII wieku panowunie jej rozcią\~nęłl() .się nad dOfZ;ecZoemJeniseju, a dalej od Leny ,do Morza Ochockiego, aż po Kamczatkę. W między'cz.as.ie poda'ME się Rosjanile nad Amurem, nalwiąza,Joj pi'erwsZoe konltaldy dypJoomatyczne z Ohinami ,i opfmowaN rozległe obszary południo,wej S)"berii oraz Da,l,ekiego WiScho'du. R!osYlis.kiewładztwo rp Syberii stało się falktem w począ1t'kaeh XVIII wieku, a na Wli,elu kierun1kalClh tej ekis:pansj,i za Ural występowali jeńcy Poilscy wchodzą'cy w skład w)"praw k'.>zaddc,h. o czym Jlli,edoc,ta't('cZJniejednak wspomina autor książki. Ta,k nadszedł eza,s na zagospodarQwywJanie Syberii. Podjębo więc szereg ,pr.z,ed,ięwzięć (mga.11izacyjny,ch mający1c'h śCliślej powiązać rozlegŁe c,bs'ZJary az.ja'tyc:kie z europejską częścią impef'ium, Zaczęły powstawać pien'wsz-e mi,:tsta syberyjskie Tomsk. Omsk, Irkuck, .Jak,uck J inne. R'clzwinię'to siec s,taclji trans.pO'rtolw)"ch tzw jamów, oibsfug,iwanyoh przez woźniców (jamsz,czyków)., przE:lwolżąeyc:h towary między sta1cjami PrzystąpliolDlQ do u,pr'awy roli sppowa:dzając os,a:dn.i'ków o,ra'Z na.kłaniając miej-s'C'o'wąludno'ść do tego zajęclia. To wszystko jednak za'częło przysparzać r'ozliczne klopoty. Z jednej s.trony adm'inlliSii!racóarosyjska nie była w owym czasie na tyle s'praW1nel. aiby te przedsięwzięcia ko!lolDli'zacyjne WlprowaidZJićhez kłqpYtów organbacyjnych. z drugiej natomialst ludno!ś,ć aUIi!Q1chitoni'Czna, poddawana rożnorak,im \S'Zylkal!1':;m 'z;e srtJwny cam!kiCih clzYDlol'wln'iików, Z<:lCIZ'ę1a siię l::mrtzyć. Talk Wlięc u pI1og:u carskie~o właidz:t'wa na Syhe:nii' p')lja,Wli'ająSlię ju.ż P101W1sitaIDlia liUldnlOśoCIi auto2,h:tICJlllliIClzlnej, które w ,]a;ta·eihpóźmi'eosz)"c'h CZęiS1kJ jesz,cze będą dawały oSIQi'o'ie ZJnac. Często bowi,em gwałty i ,nadUiż)'lCia rosyjskiej admilTIlistm1cj'ipańsitwoW1ej dawały się tęgo we znakii ludom syheryÓsiklim, które podE:lj'mując n'ierówną wa,Lkę z uciskiem, n:i,era7. jeszcze bardz,i,ej po,gan,z-ała swój loIS. S:paocyfi,k'Owa:neosady prz,ez lab nie mogły pOlcin'i,eśćslię z ru1iny, a lii'Ciznesltraltw hJ)dino.śiCli WlpJ:ytwIa~y na depQPu1lalciję,'kJtóra bylł1a talk z;naczma, że dOipriCJIWa:d'zMa w \\cielu prlzy;p,1IC:!JkJalch do z-nalcizln~gozachi'W,laln:ras't:ol~unkólw IlUdn'o'ściio wY1clhWlś1ród aiU~llJll'hlt:::mów, a s,zeI'e:g riodÓ!w 1JuibyJ,c zyl.'·h wYlg1~nęł:o ZJUipdni.e, 1 i Bardzo '7JO:l,Onebyły więc dZJiej,e Syb,erii pod palTlIQwanilemR'OIsj,icarskiej Obraz ten jaw:is'ię nam w Imia'rę wy;ra,źnie z ].e:ktulry kis,ią,żki Z. ŁukaWlski'ego, w 'któr'ej da s'ię wYTóżnić pewne z-asadn:kz.e wątki problemowe. Pierwszy z .11iCih, to pr'ehilSit'o'f'i<1 S)'Iberili i początki jej opanoiwywania przez HOIS1ję,drugi natomiast dOItyczy.zI'07JOIIlych opob1lemów k'OllonizacY'jU1)'1ch na Sy1berii, z któr)"mi łączyła się ta'kże pra,ktyka ze- �330 Recenzje, przegLqdy wJjdawnict·w i czasopism skIń. WilJaśnie z,esłaócy wnieśli w ży6e tej ,krai'ny szereg nmvyc'h eJemo!Jltów k'U'H'U!'o.wy::i~ i g'o.SIJ)Od31'CZydh 'oraz przyczY1ntli s'ię do jej na'uikow.e:go pozn~ni(J,. SpraIWY te są w :kisliąliJDe .odipowiedn'io wyak'centowane, z potdkrElŚlenii-em z:lJsług j-a.ltJiew 'tym przypadku posi:aJdadą zesłańcy polSlcy. Oni t-:> s;>I'~w<ldziJ];jbuitaj odpowiedni ga,buln.ek psz'enicy, rOz/pows<zechn:ili upraw'ę zi·emn:i,a.ków i W!'dJf'7,Yw,hodowlę PSz.czo!, dcll'i dobry przykłaid z używaniem kosy do zJbi,ollu l!OOŻ uraz pługa d~1 -orania z·I,gemów. P.';ll1alClivo zapws,u,llis·fę w histClrii tej kra,iny ioa'ko badacze na poLu etnag.nH:fj·b,g·elk,~iJ. geo'g'ra&ii, w dzi,a!'a,lno'ścli or,galni,za,cYljnQjna polIU f13.u;ki i kuLtury. Tak więc nacja p,::\sok3 ode;rah w d71i-eja'2'hkUilt'urcwyCih Sytbcpii ni€lpoś'le'dnią rolę, a nazwiska takic.h badaczy, jak: ,Benedykt DyIbowS!ki, Jan Cwns'ki, A.lel~sander Czekanmvski, Edwa.rd Piekar~k'i, Wadaw SJj,eros'ze'wski i in'nych związmlle są tId s'lale z hi'S~orią zwią'z.ków pOi'Sik'o-f1osY1j.s,I~ich w dziedzil1!>e badań syberyjskich, POInadto pisze Z, ł.JU1k-aiws·kJi - "PiolIracy powa'żni,e przY'czyn::ili s·ię do :-OZ\\'oju różnyoh ['zemi"bl i zawcidów ,przedtem tu w ogól'e ni,e znanyoh. Oni z<lJczęli wYipi£':~<lćohleib na spnedaż" załOiŹYilJicmk!łerrJli:e, węd·liniarnie, res·taum.cje i kawiar.rl'ie". Zna.czący by! więc ten W:klod Pola'ków w hli's!tmię Sytber~,i, gdzie j-eszcze w 1,926 .r'Clku na jej tereni,e zal11IiJes.Zlldw-aI-o p'Cllna-d70 tysięcy lu-d:1ośc:i :pcJ,sk!·ej. I-oh poh,mkowie l11'ies'zkają tam i dZJi,si'a,jc1hoci'a,żw Z!laicZJniem,n'i€lj>srej 1!ośCli,a w eza'sa'oh drugiej ,weljny świa'towej wielu IZ,ni/elhz,rKłllazlo siię w Armii P'olski'e1i, Są tu j.e:dinak Isprawy, ki )r·e Z, Łukawski il'OUl1ija,u.·Y'w:aOąc k!westię ,pQ1ską [la Sy1ber':li'~dZJileśna igl'am.icy ,czas'owej :pr.zypacb~ql'-~etjna pi,enWlszą wlOli,nęŚiW1i:al1JQiwą, 11alk QZy .iJnaiClZ:ej jetslt t'a ZIl1.aIC'Zill<l wymwa w plI'Qhtlemaltyce poh;:kiej na Sytberii powstała I'aIC:z:ejnile z zaJmysłu aubo.["a, lecz z wymogów wydawcy. AILenawet i bez .pr:z:edstawi,erJia tych spraw z.aa!lroentowa'l1lie pols.ki,eh wątków humanizowan.ia SytberiJi j€is>tze W1S'ZJeC'h mli.ar odhik'Dem ~oi-ek!tywr.ej prmv.dy, talk bowiem prz'oc'ież był'O w ist'OClile,J.es't bo jedJnaik temat na oddzielną książkę, bow:.em wikŁa·d ten był ZJnaczący, a wieLkc,ść po.L~lkk.hspraw bardz·o złożona, Nie () w.szytSi'k!ilchprzecież sprawa'c:h Z, buka'WIski napiJs'al, wiele Z ni,c.h pominą!, a ni·ekJtórY>Clhmś tyUko wSipCll11ni-ałmimocJh!cJdem. Była więc Syber,ia dla wicIu Po·laków .,zlliem:ią ze'sła.rl'ia i kJa·ry", aile była też dl'a innY'oh "ziemią z wyboru", gdzie można byŁo rotwiieij -;dordbiić się mająt~u, jak ,nIP. udało:;.ię to .Ą,1tem¢;ov.ni Koziełł-PoklewsKUelmu., pr'ZJedis'ięb'iorcy poiliskiego p,xlhodzenia. właśolJCl'eh)wi ko'palń zło,ta, parotStat· kórw i ill1'nyJ0hdóbr. P>Cid'Oibnydh bogaczy by}.o niewielu na SY'1Jeu'ii,ale zn,lc.ząocy ',vk1ad w jej TOl2JWÓj g'ospOidaIJ'oC'zy i k;ullturowy wJ1lieśll i·IlJ!~ifula.<:y', J)r)mni·ejsi przetclsiębi-orey, rremieślniJcy, pnawnicy, leka:rze, iJn.źYirJlierowieczy nawet prooc.i rabo'tni.cy. ,~-ród innych pr,oil>lemów warty,C'h zwróc'EIDia UlWagi czytelnika Historii Syberil jest sprawa polslko-r,otSY1jslk:iclh z:wiązJków rewolucyjnych za Umiem. T'ema,t to w iSJtocli·e mało zmany w naisizej h'is't'Olr-ioglmfi:i,który dzięk,1 t·ej pulbl-iikacji U'zysikdł nieco srerszą pa'l1or-a-mę odnru,zącą Slię za,równo do XIX .sbuleC'ia, jak toz; okr-es.u po Rewo· lucji Pa<ŹJdziernik-owej, kie'dy to Sybeni.a stala się t€<aJtrern WOjllY dome,wej i inter· wenoc:j,jzJbrojnej za -dyktatury K.akza-ka, P-l.ltZositaŁe ;pal1tliIeksiążki, doty>Czą pl'1oblematykj gos:podarcz€lj Sybe['i'i, j-ej mZiwojlll k'lJJltura,Lnego., ruchów spo!ecznydh i rewo·luryj,n)"oh, ro·zw(JIjlU przennys,liu, budowy Kioilei l1ral1lSs)"berYljsibej, ośWliaty oraz ba·dań naukowyoh na jej t-erytc;,rium, Wszystko to podane w zwięzłe'j fqrmie czyni całr,ść niezwykle zajmują.cą, waJ'tą po;lece.n:ia szer·OIkJer.TI1U g.ronu 0zy.Łe>1rJirków, bo prze'c.ież historia tej .kra'i,ny tt) w pe'WInym stopniu rÓWln.ież hilst'Or-ia SPf1aW pol'skkih w okresi,e rJlewoLL Pnzez tę bowieorn n-i1eWoolę,!"ozp<>C'zętąpi,erwszym rozbiorem P>ol.slki,losy j.€Ij mieszkańców llW1iąza!y s,ję dość ściśle z ziemiami za:ura,l.sikimi. Oczywiś'C'ie, fakty z te.go z<l'kres'u poddane wstały prz'2~ Z. LuJkaws:kJiego pewnym pr-ooe'S'OimwylbióllCz}'m, j·est tl) jedna,k ksiąi:ka za.s'Dlbna w iiJd'-ol'ma~je wY'nik,a1jące z najnowS'ly'C'h źródeł, '>dc.iążająca jakoby przedw0jenny �Recenzje, przeg'!qdy 'wydawnictw 331 i czas,opism nurt pisan~a () SY'henii z )'czy,c:}i tnci'I1tyl'ologii. A pDnadto jawi&i~ nam w ted ksią,żce Syberb j,akJOkrai!lca zróżn'nJlwana ku1tmrow<J i gn'lpoidarcZlo. o cieklawlej histDiI1ii. z której miQdzy innyrni wyni!ka}ednoZlooc'Zln:ie kolcn;<alny charaikiter poil'itY:ki ROlsj.l carsklilej w,oibec tych Z,'mD. Tak w najolgóllr.'iejszY.!,h za,rysach prz,edslt,awia ~ię tneść ks,iąż.ki Z. Łu,k:aws'kie:gl() .Jest Gina pierWIszą w nalszej lilte:raltuirz,e syntezą histunii Syberii, w której na p()dkreś;,eniezasługu}e bCl:;,::wtwo wy:komystanlej 1,itemtury, ,patolozys'tolść te:krSltuoraz his,toryczna wYObt-aŻ:11:1autera umieją,cetgio do'Skonal,e cddzliel~!ć ziarno od plewy. w rezultalCi:e CZEl11iu lL'ws,ał fas1cy1Dujący opis dZlilejów tej kTa,iny. WSIumie na,lelŻY stwli-endzić, że Historia Syberii jest pra:cą orygi'naillI1ą, stdnowiącą wzm,owy przykład umi,eję't,r:JO'ś'c'iwyk(Jrz.'~,<Jnia istn1eją!c:ego jlUż doroibku badawczego. Stanu~'i ona istatny wkła,d nie tY'lik:J do hi,ston1i, 3'1,e także do innych ,nauk zajmującYClh sic; sprawą .po!:s'ką na Sybc··ii. I na k,on;e:c. Pr<llca ta - (''J n,1\leży podkr,eślić w spos6b sz'cwgólny - slpeJni.l nie tylko 1unklcję na,u'~clwą, <lll'e\VIa:imą~uni~()ję ~deol'OIgkzmą Ukazuje z~ożony ohmz dz'.ejów Syberii!, któ:'e:j na'zwa wywołuje j,ednOiznaczne skojarzenia w świa:dolmo'śc'i naslzlClg,onarodu, a plonadt,o jest - ntimo D!iek'OImp1:ertno:śn fa.ktÓiw - wa,r1';ściOWylmocllblióem spraw ,pal:sklioh j:akle rozg'ry.wały się ZIa Uralem W ka,ŻJdym razie pczy:()ja t:l zasługuje na poilec,enie jej czy!t€llnikom, Antoni Zbigniew Suchar, Na spotlwnie z Jenisejem, Kuczyński Warslzaw<l ['!l80. 5, 24.'), i,lustrae}i Z'l Wiei'olleltni korespondent PAcP, Zbi,gn'Lew Suchar, duż,o podróż Qlwał po Z,wiązk,u Radz'eckim l, rz'ec mo,żna, zJj-eździł t:en kraj ws'zer,z i wzcLłJuż. Alon tych podrÓiŻy qpUlblilkuwał po r,lZ pierwszy w zJbi'orz,e.reporta,rzy zatytułolWlanym Słoflce w zaprzęgu reniferów ijlr977), w którj'lm jawi si'ę nam Syiberia w czaslie i .pl'zestrzeni, l peW' nymi akoenilolrni pol..,lóego wkładu w jej Z-dg1oSlpolclaruwchn'ie. K!c;]ejna Ikóliążka tęg') aulom po'śWlięoona j,est .nieMÓirym regionom F2'deralcj-i ROIsY1jski:ej,Zakałkaiziu i Ka7Jachstanowi' lod Wlołg~ J,en:iisej. Sz,lalk to ogromny, za1t,em ty11ko nlielkJtónedziejące s,ię na nim spra'wy stanowią prz,edJm:ic!t reportalży zamiesmzOlIlyeh W zJbiOlrZJept Na spotkanie z Je1lJisejem. Czytamy więc w nkh o dzi'ej:a;clh oclIkryć ogpolmny!c.h złóż węgla l helaza, zlagosip'odaT'owywan:iu nietkniętych ręką ludzką ziem, czaslii~ wojny i eza,,,i'e powojennym, sprawacJh 'CZ,ęSl1JO j.es'wz,e malo znanydh przYlbli:żająlcy,cln nam Kralj Raid. j.e:g,oIUldZJii ppclblemy . .J'es't llo swoislt-eg,o rcdz3Iju Silva rerum, POIZpoczyna,ją1cy s,ię fedr:unkiem w ta;j'cIizeukazaJny1m prz,ez pryZJmM Ludzkieh doświald· czeń. A dOlś,wiadczenia te są twal'de, ni'e skąp'i iclh boWllJem Sy1be:piazaz.,drośnŁe clhroniąe:a SWy'L'łlolkaroóW w wi'eczn:oj Zlma,rź,lini,e.I aż dZJiw bier"'e. że ciągną talm ludzie dcibpowolnie. s'klUszeni ba,ndzi,ej przyrodą i żądzą przygody, anil:i;el-izalrdbk!iem. P()ldkreślić tu baWl1em pdlrZicba, he na Sj'lberili za'rabia się wiel'oIk1rotnie więcej aniżeb w inn)'c:h rej.o'na'ch Zwią'zlkiu Riadzieokilego. .JesrI to uzasadniona polityka phaoowa, gdyż og'nr;lm spraw dziejący1Gih się tutaj, w s'upowydh war,Ulnlkaeh kJhma!tycllnY'ch, kosz"tuj,e wioile i to zarówno zdr'Qlwia jak też i inny,oh wyrzeclJeń, sltąd tei: i cena prac-y musi być tutaj w)'ższa. Podejmując z,ada:D!ieprzecist-a,wienia prolh],emów talk roz,j.ogł!e11io tery:tOll'ium, Zldecydawal s,ię autor na dość suoicik'tyv/:NY wybór. S:-:ut'kiern tego stanu rzeczy go'ścimy wraz z nim w gorącej ArmenH pozn:a,ją!c jej historię, po �332 R.ecenzje, przeglqdy -wydawnictw ,i czasopism dzień dziSJiej.s,zyi PC€J'SpeikitY\ĄTY przyszłości. To s.amo dotyczy równtież Gru~j,l ukazanej w OIłYiektyw:ieIruiiSllro:r'b .i wSlpókzes-n,ośe:i. POLne.'jemy więc złożone dzieje AIbohazóWi, A:dygejców i Urby'c!hów, wa['OO2IDyclhplemion .górskich, których osiedla, p;i.• eyrl'illloWlanebyły pnez wo/j:sika cal1S'kie.Pirzytacza też autor wLeile'legend dOltye:ząc)'ICh ;lyJClioda1jln'eU KJalohJtdy. wywołuje historylCzJne fakty i zdarzenia, 'kpeś!i kiU,ltUTęi 'obyczaje Gfluz.inów, tak ba,rdzo przyw;iązalJ1yclh do swej ziemi. Z dużą sugestyv,rnośc1ą opowi'ada o dniu dZJisi~j:s.zymG!ruzdi i jej kOIl1'taIMa'c,h gOlslpo,aaI'czych z innY1mi rej'onami ZwiązJku Radz'ieciklego. Podobnie p~sze też SlUclhar o Azerlbejdżanie i przyz;:ar trzeba, że ty~k;o te fma,gJmenJtyrepo'rlt'eI's.k,iej opowieści 5ąi'nteres'l1jące, które tra1<;tlllją o nus1Jo,rti:i. Są to bOIwiem oibs'za'ry" gdzie rill k<l,żdym ni·eomal kwku wspÓkzesifiQSĆ ociera s'ię o trady:c..'>ję. gdz'i'e hiJst()l):iapr'ZJ€lmawiaru,inami górskkh warown'i, drążonych w slmła{cih siedl'iJb. si<l'fyah cmel1!tarzy i świąJtyń. Szkuda, że sprawom tym 'nie po.ś'więcił aiUtor w'ięce'j miejsca, ohoćlby .na,wet kosztem stere[)tYivowych wyll,iC'.zanek ń prezentowaniem :współiC'zesnyc1h o'5 ią,gn.ięćwyrażaóą<cych się os·iąg<lmi w wydobywaniu flOPy, z~ooonYTm:jlecłrnolOlgiami czy wręcz zubawnymi - .nic ni'e dają.cymi czytelniikowi - ro.z:mO'wami z jednym bądź I. dnug,im dyne'ktorem jakiegoś zdkła,du. Ik:!lmbinatu czy koWhdzu, Fa,scynai('Jja autona tym ]oozmaClhem w gOSlpociar'owaniu n'\ ;na,li bądź prz.emyś'le l)iudzJić mo'że uwsa:dni'one (JIbi,eke'jec,o do pr,awdziw.owi opisy· wall1Y1c.hf'aktów i mi,eś,ci się, najogó.l.ni,ej mówiąCo, w formule s,uk,c'esu, A wiemy przecj'eż, że wsz'ędz:ie ,tam, gidzie są sprawy wiehkie. dzieją się również rzeczy małe. tYllko pozornlie błaihe. a są nlim; codzienne kłoj)01ty i tros,ki ludzi uw:ikłanych w ró.żne os,01:JiiJSlle duLŚwiardcZ!enia..O ty;m nic nie wSlPom,ina auto[ w swoich reportaj;,a'C;h.A s:zkOlCia.Będąc przeClież pl1Z'ez wiel,e lat ko.resporlJden"tem BAP w ZSRR wiiCJz,ialzape;WIJ1€w:ie<]e.,,co z całą pewnością wpra,wialo go w I.dumienie, jaJk ti' nowoc:ze5lne t'oohin,ofio:glie.wieJ'kie piece, r'1l1'()CIią'@i i złOlŻa. O tym Suchar milczy, prezentUJją'c w pełen sztampy spo.<;oo to, DO sputkał na reporterskim szlaku, dokoIJ1IUjącwcreśniieljs'zej seLekJcji pod tzw. kątem sUlkeesu. Jest to więc zapis p()dróży :nieco chY'bii'OlJ1y, ibowiem brak w nim 'Oźywi,ającyah go k'O:ntra-siŁów.Takie jest prze("ie'l:ży.c,ie, że nie skł'UJoos:ię ono z samych różowych barw, Coodzi'ennej si,elank'i i zadowoleruia. A wa,rto byłolby poznać bililżej prOlblemy ludzi spotkanych podczas tych wę:diról'.'v"elk, probLemy ,nliie na muarę: ozy Iko'rnbinat WyKOll10 plan. ale te rlO'rma,]n,,~ ludzki,e c'odzienne sprawy. Czy wolbec teg,o owo spotk1a:nie z Jenis,ejem uznać należy i':u'peJ!n!ieza beizwa:n!.o;Sciow,e?Niie. J,est w tej ks.iążoe wiele ciek'awyc.h spraw przybil,iżaUą,cyiOhC'zy:velil1ilkOf\Vi piękno ro'syjsik'iej krai'ny, ,kaukas'ki!Clh i śl'odk'Owoaz.jatyckich mia&t. Są di~a:we d:>:ra,zy histo.rii i 'te,raź'ni,ejsz.oś'C'i . .Dla poltskieg~ od~i()Tcy tej kstiążki ciekawe są taikże te flra;~menty, które wiążą się z dzi<ihdnością Polaków w tej częśc,i Ros'ji, ~dzie mties'ZlkaliiQ;'l'iza c~ua, a także i później. I Antoni Kuczyitski Zygmunt Łukawski, Ludność polska tV no~ji 1863 - 1~14, BiiblLoteka Polon'ijna 3. pod red. H. Kulblialka, Wrocław-War5zawa-Kraków-Gdańsk 197!l. ss. 229. Mało mamy w POdlS'k~€'j lit.eraturze opracowań d~tyczący('h problematyki polonijnej na t,e>rooie Roisji. A lemat to prz.roież ogromny, warty sz,ers.zego zajęcia s.ię nim. Z tym większym W1ięc zainteresowaniem przY'jąć należy ksiąź;kę Z Łu:kaw- �R.ecenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism 333 "kieg'o stanowiącą syntetyc7!J1re ujęcie dz:!ejów ludności polski·ej, ·k!tóra z rÓŻTIych powodów OiS!aidła na S)'lbeI1i,i, KalUkiazie, w Azj!! SnudkO'wle\j ,na Ukm~ruie Lewobrzeżnej i w Roslji właściwej. Termin "ludność pOIIS/Iro"używalny w pracy ·zamTennie z CJl~peśleruLem"Polonia rosyjska", odnoSi "ię na ugół do osób mówi<:vcyldh po polsku ! wyZinalją,c)'lchw wiQksz09Ci k'a1o)i,cyzm, maz do asob, ktÓTC w częśai :zaiSymi.lowane (tj. takie, które przeszły na pl1Uwos,tawie !luib C'a~kJowicioelub cZę·ŚÓ0W10utraciły z:najOlrTl,ośćjęzyka po'skiego) za,chowały poczuc·i'e związku z .po!slką społ<ecznośc:ią i uc.zes1tniczyły wróżnyclh farana,ah j.ej żyda na terenie Rosji. KSl!ązka do.'tyazy Oikresu laot [1863 - HJll'4, s.ą to bowi,em łata, w który,oh ~i'cztfuność [udJnośc'i poU.sJ~iej znacznie wzt'06ł'a na tereniie R'O'slji,.gdyż oprócz zesła.ńJców w .•kładzie rÓŻJnyt:::,h kolonii polski·l:.h rozs1i.<rn)'ll'hpo o,lbrzymi'c,h oib:S7.a'rac.hi'mperium 'carsk,i,ego zn.:ljj,owa,lJi się em'i:graonci za-robk(JIWi. W i,ch sikłaidzie ''1Poltkać by-lo mażna prZleds'ta,wkli:e!i inteli,g,enojii - leka.rzy, i,nżyrui'erów, prawn.i,ków, ·dla kt6ryeh moź.liwo.ści podejmowania zatruodni·eni'a w tzw. Prj'lwiśJańs;k!um K,raju były z·(!o.·cz,nieo~a.llIiczoll1ie. Wędrowuli więc ci ludzie w różine slr'o'!1yc:ar-slkiej Ro.sj'i i tam po'dej,mowa.1i za'tru,dnienie, częs10 bo:ga,cącSlię i o:sliąg.ająlc najwyŻJsze uZDanie miej:s'oowego środoWlis:ka za praWOIŚĆc,ha,ra,kteru, przywiązanie do polskoś'cii s,allidnClść w pralcy. Ail,e oprócz im,elLg-encji cią'gle płynęły do Rm;j'i hczne rzesze rc!bo1Jnikówi rzemi,eślniików i to z~ .. rów.no w f.onni-e Z1org,m:iz'owanej., ja'k 'też na tzw. wŁas.ne ry.Zylko. ROZlbudO'WiUjący s.ię intensywnie przemysł ,rosyj-slk.i s'tw.a,rz>ał dUŻJe zapotrz'eoowalniie na sliłę roboczą, stą'd też w wielu zaikJ,adu-C'h pr-z,emy,s1owyc,h na terenie R,O's:j'iza'trudni'ona była zna-czna liczba pTol'Citariatu pOllski·e,g-oz K'ró],es:[\va. Przy tej ,okazj-i z.aś wspOiffiI1ieć należy, ż'e w pr.zemyśle zaalJk,dia'Żiow,mabyła nJi.ewielka wpraW1dzj'e częŚĆ ka~H:tałów pol·ski,ch. Zatem spotykamy równ.'ież .j taikie sy1lua-ej'e, gdzie w pOlb3lkJichfoabryk.aoh na terenie Rlr"S;j'ipra:o;)wali wyłąC'ZJni.e pOlls,cy l'oIbotniicy, a tz,w. kolonie f.a1bJ·yc.zne 1ętniły polS/ki/m życiem. MoŻ'naby mnożyć tuta'j przykłaidy dotynące różnych fo-nm pol.ski.ego żyoC'ia na teren'ie Ros'ji i wkŁadu porraków II\' jej rl}Z.wój gos-podaI'czy Omawia,na ks'iążka zawiera bowiem mnóstwo inf'orma1cj'i na t,en tema1t, otwier'ł prz,ed czyteln:ikiem szerulką panO'rlamę dziejów POilsikieg,o wychodźstwa w RC:ls.ji. sięgającą swy;mi początkami ko,ńca XVI stulecia, Al,e o ty'ch spriaw,a'ch pisze Z. Lu'kawski ba.I1dzo ip:Jlb>ieżnie,podda'ją-c je anaoliz.ie tytko o tyje, o iI'e tby.ło to .kionleczne dla zrozumienia pCldłaŻia h'istorycz1De'go późn['ej.szych prooesów. Mamy w.ięc 'tulaj inf'orrna,c'ję, ii dzi,ej-e PO]laków w Ro-sj,i i Rosjan w Polsc'e :>ięgajągłęboko wstecz hiSlvori-i oou krajów, co wynukał,o z faMlu nwtura.lnego sąSli'ed:z'!wa. A że stosunki te nie zaws>ZiCukJaldały się -na;jllC1Piej,więc w w)'lni:ku p.rowaod2'JOil1ychwajen faJe jeńców wędrowały w dwu kierunkach. Polaocy pr·:l)eI1Jrzy:myw.al'ijeńców ro-sy;jskJ1Cih, w ROSljinatomi<lS't po ka;ŻJdej,ze zbrojn)"Cih pCltytczek przybyw,a!a l·i'c7JbajeńJców polskkh. W.pra:wdZJie w 'toku rOZiejmów i mi:sji dy;p]'OImatycznyoh podejmowano USltalerliia na rzecz uwa']:niunoia jellJcÓW, IlIi,e wszyslt:klim jedina'k wdało s.ię powrócić do kralju. W S't,osU'n:kacihpolsk.o-mos'kiewSlkieh, po'cząw;s,zy od w(~jen Stefana Balto.rego z Moskwą, a później aż do XX wieku, wielu Bol'aJków 2'Jesh~nydh zOlsll:ał:oza Urali. Część z rniidh włącz'ona w pierwS'zydh .lataJdh OIpanowywania Sy:berii prz,ez Roojan - do (~didzi.alów kozaCik,ilcihkolonizowała conaz t-o 11000.eobsz,a,ry i uczestniczyła w wieilU ros)'ijs!kiClh p'()chodacih na wslcihód. W omawia'll'ej kSiiąŻJce mamy nieco tnLorm.a.cji z tego zalkir,esu, zwJasz,cza w f1ozJdz;ia'!et..ra'k:tującytrrl a jeńcaoh polskc.h i zesłańcach w Ros'j:i ona'z w rOZJdzio&ile IPDlświęconym pier:wszytrrl kOllo:ru'am pOIJ:skiunw mia;sitalc:h r-olsyjskiiClh.W ,d.als'Z.ejczęśC'i praca podzielona jest na rOlzdziały omawiająoe:' emli,gra'aję za,roblkową Ludności poLsikiej dlo Rosjli, udział Bo!laików w rozwoju .przemysłu ms j'lj'skii€\go, Ii:c·z,elbnaść i strukitiU'l"ę z'U'W1odowąoraz stp'Ołec1Jną Ludności pol-sklLej w Rosji, c1haralk'tery,glt)"kę poslzczególlrl)"ah gu-up ,polu'!1.ijny,oh, ~u- " �334 Recenzje, p:rzeglqdy wydawnictw d czasopism dentów polsk.icih na uczelniaoh oesansrt'wa r'osyjskieg<o, dz.ialalnOlść kalt·OIlildkkhtowarzystw d~hI1o,c.zynnych oraz ku1'turaJno-o:świa'tową Pol0':-.Iii rosyj,sik:iej, p'Ollski'ch uczonych, podróżmiików .i Oldkrywców w Rosjli, udział BOIlaków w wsyjs'kim ruchu rewołucyjny:m i Ililbemlny1m. Tematyczny za:kres pra.cy jest więc ba'~'dzo szeroki. P'iJ:C.zynając od mzważań pierws.zy·ch pOIJ!slkic,h lmiUtaikitów z d1::>s'za,ramiR01SIj'i,przez opi,s emigralcj:i zarobkowej, jej stnulkibu'rę zawodową i s:;:uł:eczną, w~·es.zc:ie dZ.iał'alnolść pOllalnijną, a talkże udzliał POIlaków w naUlce rosyjski'ej oraz w ruchu r,ewo,lucyjn)~m. KaŻldy z tyclh Le~natów mógłby sta1niDwić odirę::mą zu'pełnie pOZ)'lcję wydawniczą są h b':wiem s,J,rawy niezmi'ernie i.slto~mew h'st'olr.ii nas:zego s'::)Qłeczeńlstwa, a talk ,mało dotychczas znane. Jes1t w,ięc ImiąŻlka Z. Lukaws:kiego pozyoją stwClrzlClną 7 liczn)'lch d:my'c.h źródłowy'ch, w kitórej wy'diarz~ia o sze,rszylm oha,r:a:kterze rClje:strują nieraz historię losów ludz.kJich, wyławiają'c z nich to, co ma najistotGli,ejszy związ'ek z t'El:nat.em iksiążki. Faktów takic,h j,el3t Ina łama'ch książki sporo i odn·:szą s'ię IDlnedo różnych tematów pOlIskiego żyda w Ros'j'i, PO'ZJnajemy więc poI~k,ich lekJ,rzy, :inżynierów, p:rlOfes'o:rów, badaczy i iPoldrÓiźmi:ków,pirzemysł,owców i bankierów. Każda z tyclh pr;iSltaci "dum:e·' wla na s:w6j slP'O's6bi poprzez swoje dz,iałanlie jest nieraz związa1na ze slferą zjawis'k naltury olgó:lq,i,ejszej, jak. np. przemysł czy nauka. Ni,e zamierzając sltNls'ZJczaćwywodów auitolm d:oltycząlcycih o,kreślolHycih kwe:s't:i:i po's'1.awionyc:h w kS'iąż'ce ,na.Jeży pOtdikneśLi:ć,że WlialdiOl:nlololc'i w IlIielj zlJ.iWCllrte to rlie ty:llko PiIlobl'ematylka stricte h':'ltc>T)'!c,zna. W'i'el'e :bowiem jeslt w niej pr~i)lemów o ohalralk1.e'I"ZJe s'ocjo1clgikz:ny:n, zwłaszczla tycih, ~tó:re odnolszą ,s,ię do z.~ó0nilclQlwanyc:hdziałat różnych środawisk polondj'rl)'lcih. Dot)'lczy to DIP. kośóoła kaltolli,ck1i'egiow R'osji i licznych p:.llslkklh parafii, ktÓlre prow,ald;zliły hOlgaltą działa.lnolść slPoł,elciznąikulturalllDą, w efekde której asymlllalcja ludności polsl]{]Lej przebii'egała zna'cznie wo,lnii'ej. Wspl1ma,gal,i s,ię też P,ollacy wza1j'elmn'ie poprz,ez szerok,o rozwiniętą dział:alność tc.warzy:sitw do:bnoczynnych maz unne inlstyltlUlcjesporec'zine t)'lPU "Dolm Pol.sk1i" w Odessie, "Dom B:::ls,ki" w Mcyskwie, czy organiiza:eje pOil,o:rrijne w ,rodzaJju peters!bur,s,kiego "Ogniska", ,.Promlieni<l" czy "Sokoła BOllskile:go",Poin:a.dto w wielu mialsltcKlhros)"jskicih iSluniały bib UC'teki p:;l!s'kie czy pOI!:slki:eksięg·Q17jbiory pr)'lwatne. zwta,s,zlcza pows,zeohne W· do,ma'ch polskiej i,ntel:vgencj,i, KażdaWliększa kolonia pc,l~k:a s,tarała się też zorgall'izow<lć nauczanlie dJla sWY'clh dzi'eci. ZWylkle zaik~ada:nQ elementalrne szkół.k i parafialne, w których wprawdz:i,e językliem w)lkłaidowym był język rOIS)'lj's'ki,ale wElgii nauczano po polskm. S:talralno s,ię więc urządzać dla mł:o<dz.i,eżykumyni,edziel1n:e i wiccwrow,," języka po,lskiego i hiisitor.i:i()jc'zy~t,ej, w różn)'lm 7Jreslztą zakresie sprawa ta wyg:1ądella wM,oskwie,Beten~bu:ngu, Ode~sie czy w mi,ejsicowośd'aeh oidda.Jolll)'lch o,d wię'k.szY'eth c.en,trów ~UllbUlral~nych,którymi były Wli'ększe mia:sia. W tych mialstach bowiem fu:nkcjloiI1owały wyższ,e :uczelnie, na któr)"ch studi,o·wało nieco młodz'ieży pOII'sikielj. M~odz!ież t:a CZęSlt'O do:ra:b:iała sioihi:e korepet:l',cjalmi w zdmoiŻni'easz)"cih dOImaich, uczą'c jęzY;ka poilski'ego i hisborii Polski. Pw:bl,em młodzieży po;Iskie'j Sltudii:ują:c:ej na wy;ż.szy,(lh UlczelDJia'ClhrosY'jlS.kich r07Jpalbrywany je'st oddzielnie prz'ez Z. Łu'kaw'slklie:g:o i przyznać trzeba, że zawa,r<te w książ'ce wliadomości z tego zakresu są świ,etlnie udoikiumell1Jtowane, two'rzą spójny othraz za:tytulo1wany Studenci polscy na uC'zelniach :rosyjskich. A SkoOII'O już mowa o st,uden'1Hch, ,to wspolmrrieć też w)'!pada a pe:wnyc1h cholcia'Żlby IJJa,zwisk<l'Clh po:lsk,i'clh pno:fesOirów na uc,zelnia:e.h rosY'jskic:h, a 'tak Się składa, że nilektórzy z n'jlclh to dawni s'tudenoi tych uc'żelui. I talk np. w I<n:slty!tucdeTe:chnollo:g'ici7Jn)'!mw P,eter&burgu pracOiwail'i prolfesorowi'e·. Jain Jasirzęl1:Jlslki,Ma,rian Klros:ncJWislki,Kaz'j:mierz Smol:eń:;jkJii inJni. Na Uni:wersyltecie P'etensib:ursk'im wylkła!dowcam!i by:lli: Wincenity Andukowicz, Józef Sękowski, Anbni MUlchil1inski, Ignacy P,ieitrasze\VIski oraz 71na'CZI1€gmno inlny,cih post3;ci, które na �Recenzje, ,przegtqdywyda,wnictw 335 ,i czasopism tnvałe zwiąnne ,ą z dz1ejalffili po']skiej i rosyjskiej n:uJlki. r:8oldoibni,ebyło w il1lily,ch uczelniaich w IvlO:ilk-.v:e, Odes:s,je, Kazaniu ma'z w Aikademiri Nau,k. Z clhwiilą ()dzysk:mia niepodległu'ś~ri prz,ez Po,Iskę wielu pracuwr;iJk6w narUk,QlwycrhrosyjskiCih uc,zeln:i. P':]llak6w z po,cho!dZJenia, ,prz.eniJoislo się do kraju i już w W1o,l:nejOjczyźnie idosłużyk> slię zaf';lZ1clzy;1mj1Clh tY'włÓ\w nau/k,OIwyJdh.Jeslt bo jednak Oid:d2JielnyjlUż temat" ictóry z całą pelW'!1\uśc'iąZali\LrteI'ej~uljekth'ldylŚ hJj'sltlorylka narulkli talk jak WlS(póŁclzleś'ni,," " dora:z Clzęśdie<jZJa'C1zym<l slię u nals pilsIać o plolllSlklilclh balda'lJli,a)(:hIlJaluJknwYlclhna 1Je:r'eni,e Rosjli. A były tro baid<llni,a olbejmująJae ~ym Z)ISlię&;liJem wi'E'I'e diZJiJedzlilll. PlilSizeO>tYIlTI ,rów111lieżZ. LukaiwlSiki, wylffili,enia'jąc SIPo,no na'llwiJslk, z etnolglrafó!w zaś pnzyltaiClz~ ,(jiS'iqgt:l'ęci'aEidlwanda Plieikalnslkiilelglo, BrKJi:lJ:u1.:llwa P;j~IS'udslk!ilelg!o., F1ellliJkJsa Kpna i Wadawa Si,eno!S',zewsik!i'ego. W S',ulmJLe jlest tJ j:ednalk s\1'JkliJc bal~diz'Ok!rÓ!bkitlWlolrlzą:cySIW(JIi'slt.et~o l'C1d:zajiup:'eamlbiułę do hilsit!(yr'ili Plo~~~llch badań nalu!kJlw)'1c,hna tereni·e ROISljli,c,z,ekającej ciągle na :~WElg)o arut':)TIa. Tak w,ięc z grubsza na'kreś]lolllo truta.j zawartość Z. ŁukGws:kie<g,o oraz za,aik'cen· to,wano }ej w;HtośĆ, ZJwła:sz,cza że jej temart, niejako za przyczyną "urzędo·weg.o zapis,u",~tanowlił .przez wicIle la't zjawilsko ni,eolbeclne w naszej biJsitoriol~rafiJL.W 't-Qku 1'ektury budzi s,ię niekiedy ŻJctl,że au!t'or Imu'siał w tak slkJrÓ'k)wej fOll1mileport,raktO'wat' :n1e1które tema1y. Głębsize wnilkn:ięoie w nie pr'zez pislząc,ego tę ksią,zk'ę dalolby bez wątpienia czylel,nikom moż!i:wllść ujrzenia ty'Clh zagadnień w sz,erszym ko:nteikścl1e pOlliityki icarsbcih zat':Jolr,cówwohec sp:ra'w po,I~ki>ch. Z !drUlgi'ej jedn:aik s'trony t.IJUano zalrzu-c.ić Cllutorcwi, że dokonał taJk1ch a ni'e innych skrótów,. Sij;~d też w,iEl!~ z po,ruszolIlyJClhW kJsiąlżce problemów zasługuje ZJreszJtą w pr.zyszło:kl na daJisze ro'zwa;żania. Mam tu na myśLi między innymi wkład Polalków w pJ'znanie kualtiury ludów Sy:beriii, bowj'cm poza tym, CIO do 'lej pOiry u nas nalpisano, wie,le je!st. ~eszcze do z:ro1bielDrLa W tY'm ,temaClie. Ale nie jest to jedymy t,emart nadadąlcy slię da dallszyeh r'o,z'wa,ż~lń.Nal],eży tu 'niP. kwesba szkorln.ictwa po,lslkliego w ROls'ji, zaga,dDlienie po'skiidh sltUJdentów na uczełni<l(:,h w!syjskri'clh, sprawa rewol11UlcyjnY'cihzw;iązków polsk0-1"0sYljslkiiCihI wie'!e innych. W calośc,i, reCicnZJwana ks'iąż!ka jeslt wa:rlościilOwą po,zycją naukową, zarówno ze wZg]lęidu na ,problem który ponusza, jaik też z uwagi ina falkt wyakc.e:ntow.ania wieilu prabilemów wyma,g,ającyoh dalls,zych ,studiów. Antoni daw Thomas Lindsay Baker, Historia 119'811, ss. 285, it najstarszych potskich Kuczyński osad w Ameryce, W,w- W !ata'ch 1864 - 118'516 z Gónnego Ślą'ska, z ·Q.kolic Qlesna, wyJemig;rlOwalo do Tek!s'asu ok. 1000 ludz:L. O'si:edliiih..s'ię oni w miejscach, 'które naz'WIa)EPaiTIin3.Ma.r:i.a. Cz~."t'ocihoW1a, K1o(Ś:c'iUls·iko.Była to pi'erw:s'za zwarit.a gnupa Pola!ków-emigra:ntÓ'W ooiaodłY'c'hna roUi w 9tanaah ZJj,ednO'C!wnych. Z,alożYllri oni p'i,erws,ze ,paraifiie w tY'm kraiju, wybudowal.i pierwsze s.zkoły i kO!Ś'CliJoły. Za:ill1t:eresiowianie uimli· naulk1i i puiblicys,tyki pOllskliej daje się zauważyć niemal od dhwiM ich wY1rusz:enia ze Śląsk.a po dzień .dZlis!łej'szy.W,śró!d szeregu publiktalC'i'i wy,róimiają się pr,aloe A. BWIż,ka (Śtqzacy' w Teksasie. Retacja o najsta.rszych osadach potskich w Ameryce, 119712). Obecn:i,e otrzyma,j,i,śrny tlu:ma:czenie l1<l i'ęZylk polski nieZImieMie int,erlesu,jącelgo s,v\lidilUm T. L. Baikera, <1ll11e.rylmńskiego bistoryjka iLafas:cY'oowanego <Wiejami o.sad pO!I's,k1ic.n, w Teksasie. �336 Recenzje, przeglqdy ,wyd,Cliwnictwi czasopism T, L. Baker, .kreśląc his'borię .po,]ski,ego chłqps'kiego ()sa.dnic'twa w tek:sas~i,c.h pawiM,ach Karnes i Ba,ndera, oparł się na nieZJmieTnie ,oibf,iJtyoh l różnoLJdnych źródla,ch. Wy!korzystał arohiwa amerykań'skl]e, n'i'emliecklie i polskie, IOlkamą prasę, a także posłużył s'ię tradyoją ustną, przeprowla.Qza.jąc szereg wYW1iadów 1. potomkami ,pt]Brws'z,y<oholsadnl~kÓw. Rezulta:tem jest rzeteLne, drobiazg,owe oplra'cowanie, u:jaiwnila!jące W1ielle nilBznanych s)jczegółów, prolSltujące wiele błędnych tJ'l'n.iemań i miitólW. 'Przyczy:ny m']@ra,cj'i Sląza1kóiw naś'wiJet:!'one ZJolS:t,ały w pracy bardzo precy,zYJn~e, a i'ch anailiza jesz'cze 1',1'1. ,dowodzi, że doszuk1iwani'e się pędu mi.gr,;),cyrjnBg;JwyłącZin:ie w sf,er,ze elkon'OImli'cznejj.es1tIPOiwa.-ŻJnyrm U:pIl·os'ZJczenieim. Sy'tua,cja ekOlll)Hni'czna l'odzin emLgl1ujących byIa s'uolsunkorwo km'z,ytslt,na,stać je byłl() na opłacenie podróży i zaklUp z'iemi w Telksa:S'ie. To ,raezej najib'ieciniej,s,i pozostali na miejs'cu; w uboiżejąoe1j w wyrnLku niekorzy.s'bnych dla chłopównefonm a,g,rarnych wsi górnoś,ląs'kiej na dOib!i!t,ekna,wiBdzanej przez kolejne klila klęskami el'emenicHlnymi. S,redniczamożn' opuś'clHi ,poczęś'Ci wieś Hc,ząlcna lepszą dolę na (~bczyźnie. T, L. Bakier wśród ,prz)"czyn wywołująicy.:h m'igr.a'c-j.ez Górnego Slą'slka wymi,enia: dys:krymiinaej.ę społeczną 'l :narodową ClhłoipÓiwpolskic:h p,rz.ez slP'rawujących władzę Niemców (Imni'ejlszość n1emi,cdką), abawę przed wciel,eniem di) wojska, zachęcająoe l,i;srtyz Ameryki, działalnoś'ć ag)(mltó(wemigracyjn)"ch, pOlparoie ZJestr:my właśc1idieh ZJiemskJrdh omz rOZlprze.sltriz,enianie slię przesadz;ony1ch wiadomoś'cl [) warunikaclh żyrda w Tleksasile. Wiellką rolę odegrał w interesującY'm nas przypadku m1gra'cji k'Sliądz Leopold Moczygemba" kra,jan em1grantów, ich duchio'wy opiekJun w pie"Gws,zym, naj'trudni'ejs'zym oikiresie o!sa'dr~ilctwa. On zresztą pr:zyczynił SIę InajwY'raźmliej do wyboru miejs,cao,s1edJ1enia" zaikl~pił w imien1u osa.dnilków dz'iałki itd. lPIi'eI"'wszy okres pobytIU Ślązaków w Teksasie nlile był s,ielanką. P.iomerskie, surowe wall1u:nkiipr'acy J żY'cia, 'nli'epr,zyc'h)"lna przyroda i wro,gc.ść e~toczenla, ni,e zmiecihęciły jednalk osadników, choć - bez wą't:pilerYia- zupełnie ina'cZ)ej wyobnżaJI s,oibie oni nowe życie. Prac'(Jwi:tość i 'UiPór ~p(Jwod[)wały powollny, lecz wynźny wzr:osil zamolŻ!nolści imdgm1ntów. I Wtedy naistąpił trudny, a nawet dramatyczny okres wOlj'ny domo'w,ej. Teksais opowiedzJiał slię pl~zecliw unii; nie int,er,esującyc'h się sprawam,i pohtyoZinymi osadn~ków pr!zymusowo wcilelano do wojsk,a klonf.ederackiego, z które@o naj:częśd'ej po prastu dezerter,owalli, plizecholdząc na stronę unio::}istów Sytualoja ekonomi'czna 'Deksasu, a tyrm samym ols.aidników z Pc:lsiki, po:ga,rszdla si'ę z rOiku ina roik. Konilec wojny domowej nie był j.es:ZJczekońc,em eier,pień. Ni.epolkój weW1nętirz:ny w Teksas1i,e trwał jeszoze k~!'ka l,a't; szy<kanowani,e Ślązaków przez zwyc1iężonycih sym:patY:ków konfederacj'i u:truclinHo na wiele lat porozumienie między ,olsa:dinik'amia ludnoś.c.ią amerykańl~ką. W zasadz:iJe do pierwsz'ej wojny światowej mieszkańcy ,Panny Ma't1i:i i l'llnyoClh os,ad po,l:slkilchżylli włalsnymlisp'rawami, w pewlnej izoila'cj,i wobec otocz'enia. Sprzyjało to zachowaniu gwar)", obrzędów i ZJWy1crzajó1w w)"n:ies1i'olllY'c'h z km'ju. T. L. Baker w ogranuezolH)1m s'topniu, pOls~uogU!ją.c s,ię wylIll~klalffii ba,dań nad klllllltulrąGórnego Siląiska, próbował okreś:Lić s'to:pień za'chowawlclzloś!Clikiuiliury t,eks:m~ki:chSlązaków. Już oo:we't z je~o lakaniC'z:nyc1h Uiwa,g wyIniJka, że jeslt to s:t'0lpień ba,I"'dz·owysoki. Za.gadnienie to WY1ma,ga zI"'esztą jeszcze badań, opartych na I"'osnąc,ej znajoiITI'o'ś,ci !pocliboiZa,z którego wyrosła k'llJlturr"a oma'Widinej zlbiorowo1śoi polo!]~j:rJiej. .leslt to jednak z:ada1niie, joalk sądzę, dla etnQgrafia, rue dla historyka, który;m jest przedeż a u1eolfpUibili:Jm:oj i om.a,wia:nej. IWyraźne IpX''Z,emianyw żyCliJuspołecznym poit'umków o("sa'dnikówśląSlkklh w Teksas:ie na:9t~piły, joak dowodzi auiOlI', IdQIJiie~ow !W]e!k!uXX. Dokonał 'siię wyraźny pOSltęp li1nt,egIlac:jitej ibiorowolś1c'i z,e 'spoIeoZiei.s:twem amerylkańJs,kim,AJutor nazywa �Recenzje, przeglqd'y wyd.awrbictwi 337 czasopism ten proces amerykc'l,niza<:ją, choć j.eooocześni.e stw.i<er,dza,że towarzyszył mu wyraźny 1'0zwQj działal,ności polskich organiza,cjli napodowych. Wydajes,ię, że ,mamy tu do czynie'l1lira z typow)'lm, nie tyl'ko cUa środowisk pO'lorl'i'j'nYClhw USA, procesem integracji :sirukturaLneji kul'tur.aJLnej .prz'edc w.s:zy's.tkim w pe>łączeniJu z proc€'Setrll eitnicyz:aoj i.. W tym :kontekście słu.sznhe brzmi kOlI1kil'u.zja•.rut,ora: "W ;mor.zu kultury a;merylkańslkiej jedyną .na.dziejądl.a był)"C'h ·emigJ.·'a!ntów .(ralc.zej dIu potoon1ków em-igraintów - Pl:ZYP. R. K.) iŚląsk:iocih'00 ZJac.howantie .dziedzJ,idwaklU.ltury naf'OdCiwej jest U'czeSlbniotwo w pol.skim żYlliu rehiJg,iljny.m i w Oir~'ltiza.c.jach świeClk,~c·h". Książka T. L. Bakera joest 'nieZJmiler:nie intereSJwjącym s'tuidium !h.islt'OfY'C,zny;m zwartej zhior,oiWoścj polonijJ'ej, nie ,p.o.z:barwiooy:mpożytecZJnych wy1CioecZJek w slt,!"OIlle soc.joI'ogii j zwłaszcza et:"l'ografj,i. J,est to !pra'0a tym ibaniToiej ,intel"es<Ująca, że wys~a spod pióra Amerykanina, prezentująoego ni,eoc> iłnmy .pumkt wi,drZJeni,a niekitór)'lc!l zja;wdk i pr,oc'esów ,niż ten,ello 'k:tóflego iprzyzwy,cLaJlili I1aI_ pClls,cyba da'cże, Ryszard Kultura Bibliotekę skupisk Narodowq polonijnych. oraz 22 i 2J3IV 1980 r., W'arszawa Instytut Materiały Histori'i z sympozj'um Polskiej Akademii Kanto'r zorganizowanego Nauk. przez. R'adzl,ejcowice, 119IH., llS. 2lJ7' Jalk sbwi·er.cl!zJił:WiiJto1dSltan:ki.etW1tCZ we wSJj,ęp.ie-do omaIWiia;neg;o,tomu mateJiiał6:w z sy,l'l'1jpoz.j1uim radZi'ej1owickiiego: "llIiezaleimie od IPo~lą:dów ·na ,defVnj.cję Poo'onii, okireślenia j.ej. liczebności, ,ocen doty-ezącyQh f'o~i Fol.oruiJi w ,dz.iejaoch iJ1Inydh namdów. wyda joe się pewne, że· 'najwa,żn:iej,sz,e pr·oIoelsy i 'na;jlbandz'iej zn::r,mielllne, 'któr.e w Bolonii zaahodZ!ily do'tyo.hc,zas i nad:a:l 'zac.hodzą, wią:żą się re .s,ferą szeroko poj,mowanoej -kultu.ry". Nie dziwi zatem fakt poświęcen.ia ,temu tema.t'OWli kia.merencji" a takiŻe duże n:adZJiej,e,jakie z nią wiązano. Rezulta'ty, jalk mo'żna są:dz.ićz preve.n,tolWanejpuhl'ikalCji, miec·o roz{:'zar'l>wały zarówno organi.z.a:io,rów jak i lU'czes1mi:k6w,c.ZJeg,0,dow'ody Zfiaileźć można w .reliestracji skąd 'i'nąd dość ożywfonej .dy>skusj'i. C'zy;telni!k mOŹJe'c.zuć 'Slię '!'1~ecoroz.czar,owany 'l'ozbleżnością ,ty'tułu 'ksią~żk!i 'i jejzawanbośc~i. W istocie Ibowi,em, 'Pc)Za wy'jąt'ka:mi CRo!S1j'a, ZSRR, WeneZJUlel.a,tu i óWldziJewZJmi-anlki'o Bra.zy:lti), owa ty1iulowa kultura skiupilsk polr.OIIJ!ilj~nyclh ograniJcz'a Isię do 1k!U1~1iUTY (w węższym ,roZlt\,mi'eniutego terminu, tj, dZlia!aJ!ność instytucji ku]ltu'r{~twórczycih w rodzaju szk:olni.c'trwa, parani, k:lu:bów ar!tyostyczny'ch itp.) sikupisk poloniJj,nydh w Sta:naohZj,e'dno1cZOlnych. Ni'e ozna,cza bo jednak, i'ż zalIni'eS'zczo'DIe[Ief'eraty p(}lZJbaw1i.one :sąświ.eżylc:h myśli i i,ntterpreta'CJj1i.WZJa!Saidz'ie wszystJki'e one slboją Ola wysdkiill11 poziomie i 'Wnoszą sporo do naszej wiedzy ,o za galdni:ell1liaidh,lkitó[ylm są pClświęaone. Trzy a,r'tylkuły wy:bijaJją ~ię wśród r,es~ty" oda'iąc nie ;tyltkioi'nionma'Clje, ale także -czy 'PT.zede ws'zy.s1JkiilIn- .s'1:anowiąc -ory;g,inalline,co :n'1e zna'czy, że hezJdys,k;u,syj.ne, pro;x)Zycje teoreity,()zl1lo~et()ldOil'Otgrczne. IJcih waT'tc>ść zwiększ:a fakt, :iż - ja:k dotąd - JbadaJnie kiulitUJrziblior,OW0i9di pol'oni'j:nydh nie dOIl:ll'1oiWa;dził,o do si.ormuJ.'Jwan.ia ogólnie :prz)'ljęty'c.h założeń; W1pr,oiSlt prZJeaiwni~e - 'w dOlść 'OIbfi1tymma'terialloe €'m'P~rY'cZJ:rlym r'zuca się w oczy odoWJQ~noś(:deJJiin!i'()Iwania tak iPodrs.ta·".-owych <k'a!tegof1i,. poznawczydh, jaJk 'kJulituTa, grupa ·etai'czna, ,asymDlaJcja. .A,Ir'tykuły, J~1ill'1etu wspomnę., nie rc>zwią~u:ją 't:l'1udnośc'i def:iJnJicyj:nyClh,ZJWraca'ją .r,alcwj uwagę ona doniosłość refl.elkislji l 22 Lud, t. LXVII �338 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism metod0i10gi~zn€'j i stan«)'Wią pewll1eg'0 mdzaju pr·o;:wz.ycj€ uki'eru:I1kow'l·nia takiiej reiilek,s'ji. N~(:'aLTIiiejs.7Je 'WYlda:ją mi ,s·ię uwa~i G. fubiń's.kiego ~MetodologU:211e problemy bada'ń kult.urowych zbiolTowości' etnicznych w spolecze1'Lstwach plural1oStllcznychj. A:rlty.k1uł składa się z .tlfw::-h części!. Pierwsza .za:w.iJcraPe<f1lek'sję nad ruairu:rą odrQbności k!uliurto'Wy,oh zbioro'W,o$ci etni,cZinycJh i kon»ekwenojam:i 'metodo'logiezny1mi tyClh odrębTIiOiśc.i.Druga jesit kirylty'c:zną allnJ:i'zą tYplowycth przykhl,dów badań k,ultlUry :nb'iopowoście:tniczny'ch; trzleaia za:ś zawiera propozyc'je założeń i dyrektyw badania odrębinoś'Ci k\.llli1Jul'O'Wy.oh. BClgaJotwo anaLiz ,i pr.CJipU'zy.c'}i.z-awaJr'tydh w alf,tykJule Slt-n,wia g·o w r,zędzi,e Ipcds'lJawolWyClh l€lktux dla tycih, :którzy pr<l'~ą z por.i:yitkiem badać odręb:ności kUlltulf1owe. cihoć ,tu i ÓW'diLe pasja kJryfty/ki autora 1Jmu;.c'Z3.do ilxJ,lemik Na przyllda.d b.ra:k mi glęb'szej krytykti podej-$C1a badawc.z'ego, 'które a'U1tor z pr·:neką'Sem nazywa "f'o1klory;styc,znJo-.eitJruograficiZJnyrrn"_Z;g.adz·a,m ISiię. że j€lSi 'ono 'Cid€'lfW1alneli błędne, ale 1S •0(). rob 'poiSltaIWJierLi"'l lS{prawy lSiugerUlje, że .jeOlt Ito poode.jl$die 'ChalraJk!teryst)'1C'ZJnedlae"tJnografów i fol:lcl-orys1ów, kiedy - deślti. ~m mclŻJna C'oś l1Iaptra,wdę zar,Z'ucić, jeśli c.hodZJi o badan'ia etni-cnne - :to po pmsltu strOlIlli'en'ie od niich. Rówtn'Le interesują.cy jest d,r'tykiuł A. K. PalluClha (Problematyka odrębności kulturowych grup etnicznych w spoleczeństwach pluralistycznych). Jeslt Din w m:liej .. sZyJm stolp'l1ilU prqpazycją b a:darwtczą', zawiera InaltOllnias1 ciekaiwą anatllizę pojęcia ,ikulitUll'a" z punkibu wi-dwnia Ibaidan'ia z'bio'!'owości etTłic:ZJnych - w s0cjologi'i i antrQpololtii k,uLrorowej, Z myśli ~QdnY1Cthuwagi <."hciałbyrn zacytować na's1ępUijąCą: "NaJ'zuCIa się S1Ugesitial, że u podstaw s:wo<'istoOŚCÓ.oidTębności'ktul1iUfOwyoh SlpołecJ;eń· s<twa p!lllral,i'styczneg,o leży faktt kOO11JUIIli.lmcj,i kUJlltuwwej .pr,zez granice systemów kiUirt-ury poszc7J€lgólnYlc1h g'f<U1peitlniC1Jnycih. Przełamanie, chOćby !1;yJ,ko w riiewieJlkim zakr€lSiie, barier ()IhClO'~ci'kul'turaw,ej nie ozna'c-za nic ii'n'n€g-o., jak nawiąza.nLe kOllUlUni.k"~iju, czy;1,i podJjęc'ila wy:m1i.any prze'lmzów ikJUiHUif'owych. \Vymia,na ta w(;a Ie niC! oznac,z:a pr.rejmcJlWania OIOcy,ClhelementÓIW kulltil1ry., na eo kładzie si·ę nac,ils,k w talk ooI'dza popularnych w an!tr'OIpooogi'i i s'ocj,Olo;g'i:ikOlnc,ep,cj,a'c<hakiullturm:ji, ctho'l'iaż :nie wY1k,l.ucz1ai tego rodzaju pro,cesów". POIgllądy ta,kii,e ,fjujmowalTIlie ,zaga.dni,etnJi,a w ka. tegO'l'iaclh t.eor'i:i kOiJniUlT]i1kacj'i)mogą skłaniać do sprzeciwu, lecz stanowiąc do'ść Z'w,a[')!;ą[ g'odiną Uiwalgli :PWpoiz.y.oję haJdaiWICzą bez Iwą.tp.ienua iPOISU!wa,ją'napr,zód !J1Ii,ElC'O u nas - i -nie :ty.1kto u nas - zaiPóŹi..'1i,~ l)(Jidall1'ia'kulburo-weg,o Zlfóż'l1Ii:cowa'n.i:agl11Uip etirniczi:1y!c,h,Z!wlas,zcw w sferZJe raliLek'sjri meJtJodoii·O@iczn·ej. Z kOJei P .. Ta.ms w praley Problem kształtowania się kultury polonijnej w Sta- SIporo uwagi Ipośwtięca :ndeJ:1i.ni'owa.nIDpojęcia 'kUi1rtlura, dążąc - do n1egowaIDej w seT]",ie iS'tnien:ia pI1:nez ni'e'kt6ry-cłh badaczy - k<lltegQrrili pojędi'QWej .,;kul'tUlJ"a !pnlonilj:na". "Je9Li - .piSiZJe,001 - .i.s1lll'i€i,j.e 'Sjpołooz.n;OŚĆ POll'OIni'jna, srt.a'nO'Wlią'c:aprod jalkiumś względem wyodrębniony, własny sy,s,tem d:nialaniila s[połec'ZlI1Ielgo,zasrp~adadący j.aJkieś potrzeby" to tym samym ist'nieje (k!>zt.alIiUde się) j.aka,ś polonijina kiuilit'UiI'a". nach Zjednoczonych Ameryki Pólnocnej Zb:iOiI'OWO$c:iIpOlonijne na świecie posiadają bez wątpienia SiW;)je kut1iury w senlSie zarówna węIŻSzym (<im wła,ś,ni,e pOiŚwięeone były iPO!zoslt8:łe referaty), jak i szerszyrn, tak r,:'wa'nYlm gIOlool1:nym"czy też w aIIltrOlpd1Qg1i'ClZnymsensie. B,.dania klllUury gI'UlPY e'tni1c.zmej, w jecllnym .i d11Uig'iJmI'o1Jul:n'ien;illl, niosą wieLe problemów zarówn") teweiy'cZJnych, ja:k i pra kttyocmych, o czyrrn dOIW,()/dnliep.rzak'onać s'ię możemy !>uudi·ując zamiies,zóOII1Je w ;recerl'z'QWanym tornie pra<.'e. Jesteśmy na początku drogi, k:tmą wa:rlo PÓjlŚĆ. Badania TIiad prz.emiallllami Zlb.iOTiOWOlŚ'ci polonujny'oh na świoo1e. prooesami kh asyultul'aC'jli w 'ositarteC"znym rozra'Cihunlku okatżą S'i:ę głów.rue badamiiami nad istotą �• Recenzje, przeglądy wydawnictw 339 i czasopism " trwab~c;ą ich kultur, Fakt ten uświadamiali s:Jlbie W pełni uczestnicy k,onfe· renej; w R.HiLi.ejow Lca'C1h: socj ol1ogo,wi c, historycy, j'ęzykoznawcy, ibUb.1iOilodzy, Sz.kod~ że wś;ód :'j,~'h zabrakło etno.gra-fów, którzy jak sądzę - mogl1oiiby ,wn~eść c·oś ·ary.g> naln€lg'O do dyskusJi, np. na temat do dz,iiŚbudzący spm'Y: tzw. kultura r,<)dzLma. jej treść i zna.cwnie w ksz.tałtcwan~u s'ię kUII,tur ZJbiJorowośc:i,pol'onijny'ch. Czas, aby do ba.dań umowJItie n:azywa'l1y(.1hetnJicznymi (czy polonijnymi) włączyli się przeds:tawil'iele naszeO dyscn)ll,iny. Nlieki.edy to czynią, ale pod ohcym\ .lJnak,ami (anko'Po1'og'ti kJulbur'owej, s':K~joO'JQg'ii). W kOlniSe-kwencji etnQgrafia by.w:i pomijalliJ w programadh .baida,ń po:lOlIlij'nycih,badań w znacznym stopn:iu kOIfl<cer.brującY'C'h s·ję n.l prolbtlem.atyce z.ró,żrui·;::olWani.a kUlwro'wego (jeg.o trwałości i z.'ue:1:n:>~(M gl1UipetDI~=y;dh, a wi'ęc na' t€lmalc!~eOld daMlll1alIiPro.'WIilaInym pnZiez et-!;·-.:,ai:c; w sposób zaikamuf].owall1Ylub jawny, C'hoć mało efekitywny. Ryszard Jan Piekoszewski. Problemy Polonii Warszaw.a 19'8:1,ss. 2130, ilus-trucj i 48. aVterykańskiej, Instytut Kantor Wydawniczy PAX. Piśmi,enn'ictwo nas.z.e dotyczące P01lonii amerykańskiej wzbogaca książka Jan:.! P.iekas zewskJie.g,o. Na~eży ona do t1egio ty:pu pu'bhk.acd:i, które z regiuły zysk.uj e] popularność, nawet w kręglu nieprof.esj::.naJisww. Wyn~~a to z faktu, żek:s.iążka po:iej.mude 1!1teresują{:ą pJ!":Jiolematyiką polonijną, ,a pac'1adto na:p~:>ana }es'l ba,rdz.o sta.ralnlnyrm język:oiem i trakituj'e o Polonii amerykańskiej w z,goła inny spolsób, aniŻJeH wsz.elkieg;o rodzaju synltezy i monografie n'a,ukO'We. Ja.kikolwiek pra,ca nie n:}Slicha'rakteru ro~prawy nalUlkowej sensu stricto, wiele w niej j.ednak ci'ekawych, niesz.a,blOtnowy1ch i war.to,ściowyoh iJnfoI1macji 'O P,~IOIIl!iiamerykańskiej, infvnna-cji nieje.dnoklfo.tnie za.ska'kująrcyo,h cZj'ltelni,k·a. Ksliążka, w której wy,k'Orzys'taoo lic~ną I:iteraturę, jest ·też .rezultatem wieloletn.iej ooserwa-cj-i uezestniozącej, wyniik.ają'cej z życia w tjlm środo.wisrkJu, gdyż jej aullor od pon:1d trzydziestu lat mi'€l3i:lJkaw Stanaich Zjednoczonych. Jest kSliędzem. który po prz.ejściu obozów k.oncentra-cyjlnydh w S.a'e'hs'enrha'us'en i Dachau nie powróci! do PO;lski. D{~ktoryzow:lł się w roku 19147na wY'dzi,a,J,eprawa kancxnicznegr: KaŁnJi.ckiego Ins'i.ytu'tu w Paryżu, natomiast w 196'7 r.oku Q1Zys.kał,ponownie stqp.i'eIi doktora na wydz.ia,le ·teol'()g!i,c~!1y!m Kalto\.idkiiego Unlhversy.tetu w Montrealu. Ksiąd_~ J'1.n Pieko.szelw'ilki poświęC!ił się pracy -du.s'~pa'SltelTs.kiJej i pedagogicznej 'W Orc,hard La:ke, Detroit i BUlffa!l,o,a mi-eJs'z:kają-ci pracując od lal na zj'emi amerykańsk'iej, p'Jzna:ł Ip.mblemy PO!'OIIli·i ameryikańs:k'il€lj o.d weWlIląt.rz. Stąd leż jego k's.iążk<1pozwaUa czy'lel:niikow:i .na zorientowa:ni·e się w różnych pru'h].ema·c!h emu~rac'ji polsldej w StalpaClh Zjedno·czonych oraz jej wli gors:POidarcwj, ekon.omicznej" S1poŁeczmej,k:ulburaUnerj i poliiJtycZJllJej w _życ~u tego kraju. -Punktem wYljocia do ty-c:h ~'=waJż.ań jreiStrys h'iSltorycz:ny A.ffiffi'yk'anów pruskiego podhodz.enia wywodzących się w siwej głQw.nej ma.s!ie z elm,ig.ra'c:jizar'OIb'kowej najbiredn:i,ejs?Jejilluidnośoi, oo'jlpierw z P'01Znańs:~il€l~ol, a pOltem z Mak:>polsk,i. W uljęciru auto,ra P.ol;()in~aamerylk:ańs:ka nie j'elsi "kawałkiiem P.oilsk;i", Joecz skl'a!da s.ię z Amerykanów p{)ll.:s!ki'ego pochOidZienia, :§~!d()mYC'h wprawdzie sWyc'h od1egłyoh związków z krajem rpm!dZiiad6.w,a,Joejednocześnie a'ldywnyc:h i lQjalny.ch obYlW<l'ooliAmeryki, 1')· �340 Recenzje, przeglądy wudawmctw i czas.opism która dała im ohle;b, O1kJr;eśloną.pozycję S(poŁec.zmą,a dId niektóryoh wręc.z bOigactwo. Gwoli śoisł'oś'Ci trz,eba z.azmaczyć, że w tym ;;kondensowanym l"ysi'e hi.s,tory'cmylffi dotyczącym związków Polaków z A!merylką zawarł autor boigactwo matel,iał·u faktogra.£i'C7Jnego, powołu;jąc s;ię przy tym na bGga:tą Hleraturę. Stresz.czając w:rwody autora oparte na ma·terialle żródŁdwYlm. poLski:e zw'iązki Z kontyne11ltem amerykańskim - nie biorąc pOld uwalgę domniemanej podróży Jana z K'ol'f1a. rzek,omeg·{) uczestni'ctwa w wyprawi,e Kolumoa Polaka, Franciszk.a W'a.radanowic.za, czy tez opinM, wedbug kltór.ej g'Dupa polskiiCJh 'osml!D1ików sprowd.dilona ws'tała do A.meryl<i w 1518'5ro:k!u - DOZJpoc'zy;na'jąsię w ro'kiU li60~, kiedy to .do .JameJs'town w W'i'rginii przYlbyiN pi'erws'i Polalcy. K,ol.ejnym e'lapem e.migm'cji iJol.skiej do Nowego Świata były ·lata OSitatnl'ego ćwierćwLecza xvur wLeku, gdy J'(}zwój wy;padków w PDIs·cp. pchnął na emigraQję W1ie!'u ludz;L Późni:ej Za:3 pr·zy;by;li do Ameryki ;:J0wst3oll pl"zy iy,ciu żołn'ierze Leigio;nu Piolskiego, wy;s'IDmi'przez N,~pOlle(>na.na wys'pę San Domingo oraz żolni'erze i patrioci, po Ulpa'dku P,ows't:ani,a Li'stopadow€lgo i Powstan.ia Styczni?wego. Naj.Ji.czniejsza jeldnlak emig;m'cja Pc;1a'ków ::lo Stanów Zj.ednoc:zonYGh wzpoczęła się dQpiero po roku uno, IDiedy bo całe m<lJ$yahłOlpstwa ruszyły lawionnw') na druigą półkllJlę w PQsZJU:kiwallliu ahl'eraa. Ta wieloletn.ia w~drówka, trw,a:jąca nieprzlerwaniedo roku 1930, przys,porzy!a Stanem Zjednocz'onym wielu obywa.teli pDl,skiego pocholdzenia ·i on'i właśnie !ltai!lJowic1,zasadniczy tr.ZOll m i·eszkają'cej tam tizis,la;j Polonii. Wires,zde wOkresi·e dr1\~~I'ej wojny ŚWiCltoWEljoraz po jej zakańcz'Elniu część ludnOiśc:i polski·ej 'Wyemigr.avJał.a również do SiOlOOWZjednoczonych powięiksZJa'jąc w ten :SIPos'obIkzJbę Amery.kaJnów p~lh,kiilegopc·chodzenia, której wi'elk·ość trUidina jest ·do j,ed.noz;na'C'zneg.ous·ua:Jen'i,a. Pamiętając e ty,ch 1.rudnoś('ia·ch wynikający.ah z bl"a'kIU ścns.łej dOlkumenta1ajii, Wi.e1kiość puls'klej grupy e'tni.c.znJej w Sianaah Zjeicmoczo!l1Y<:lh"iJTIOIżonaoikirelŚlić na: l) .20147244 ooSoby na .podst''olw,ie danyoh ile s,pisu powsZJechnego w raku 1'9'70, obejmująl"elgo piellwlszą i dmgą generaocgę; 2) 491411000·osób na :podsItawie dalnYl1h z 11969;roku opal'tYlih iI1a dekilaracja·(~h samoj·dentyJ1'ika cyjny,ch jednos't·ek, ezy wr'es.zlcie 3) 10 - '1'5 mi1ionów (}sób, wed~ug szaoUinków działalczy polon'i1jln)"clh.Talk czy tlnaczed, gllllipa polska stanowi Zibi()rolWość hczącą Siię w s.połeczeńJsotwie amery;kańs:k,im" -- piJSz.eA. K.apiszewskii' 1. DI"olga ZJaocean spowodowana pragni,enilern IpaLepsz.en.ia własnego hytu s.i<1l1owiłCl głóWIną rmo:tywaaję emugtra'nJtów .z Lit 11870- H~30_ BYlii nimi pr.z·ewa,żnie chłqpi bez z::,e;mizwabileni mLra:że:n g·oidziwej za;pla,ty za wta~'ną prac'ę. ALe w różnych okresOlClh histtOtI'ycmyc'h przybyło do Stanów Zje/dno<:wnyClh wielu ludZJi ipos·i~dającYClh specjaJoisty.czrnrewyksZJtałoEMie., w porÓiwna:niu od wa'r~wy chŁopsk,iej l'epiOlj luio gorzej UrZ'l!dZkł1h s'ję w "swoim zawodzie", 'padiczals g·dy pmści ohlopi powiększali masy pro·· J€ltairiaJtu ameTyllmńs,k'i~g'O. W każ1dyim b~dź r.aJiie istnienie zbiorowos.ci pulsk.iej w A,m·eryce spowodowało wytksz'tałeeni<e się swoistego rodzaju potnzeb wewnętrznyclh tej Ludności do samoorg·anri.zowarnia .9ię. Łaitlwie:j bowiem był·o w ,grupie ła®Oidzić stresy wY'nik'aljąoe z żyda na obczyźirrie. P,owstawały w.ięc .różnego rodzalj.u kluby ,pol'Olliid/ne,szkółki pamfi,allne" O1I'1ganli.z.aloje i s'towa:rzYlsz.enia, Cllk:lywi.zolWałosię ,rOlla kOlśoiolla już nie Ityiliko jak,o i:ns1;y'JJuClji db1aJją'cejo sprawy wiary, l,ecz również iPośrodl1iilczą'C~jw OIr:ga'lllizacj'iżyda s:polel-cZJnegoludności polskiL'i,j. Znajdowal'i wię'.' .amerykańscy POllacy 'OIparcie w tyc'h inSity'tuCljach, pośredn'iozący6h niej.edJnokrotni0 pomiędzy n~mJi a miejsclolWą władzą pańJstw'alWą. Bylo to OOlŚ~ wdzaJj.u sw"istego ŁagOidrenia napięć jakie towarzyszyły ŻY'CliJu na emilgmcji, z odl1ugiej natOimiast strony .s:uw.au·,załodOOlkonał·e wa'run,k:i doi'zd1acjli wewn ę1'rzJllej.. Ten 'SlW;)j'Styde'termini'zm środow'i:silwwy da-je iI11o:żJ~waśćwyjaśnienia ~ecy;f.Lk!i rÓŻJnych socj.o'i·ogi.cz:nYCJh procesów za.Cihotd:ząCYCih w Łonlie polOlnijnego S(pOłecrell'Sitwa, których opi,sy za warte są 1 I A. Ka.piszeIWSi<i, Stereotyp Amerykanów polskiego pochodzenia, Wrocław W18, s. 61. �Recenzje, przeglądy wydawn,ic-tw i czasopism 341 w ks·iążce. Polacy w Ame'ryce "trzymali sli'ę 'l'a'l:em", stanowHi slpoJiną ,w więkswści masę l~.ICino,śc1 ohcącą kultywować swą kUlliburę, zwyczalje i abYCz.aij,e,język :i ,reil'igię, Isiku:tec,znie broniącą się .p,l~z€ldasyun,i)lacją. Stąd też byli mniej o,tJwarci na pen-e·iracje ic;h śr·odowiska przez ludność innych naI'odowośd, która ,zamieszkiwała Stany Zjednocwne. Była to rzec m'oina ,,samorwystarc.za.Ina ~upa na I'odowo,kiowa", w ,miJa,rę spójlna i iz.Otlując\ł się o:d ze'w,ną:irz.. otóż w tym wła;śn'ie przY'pa,dku ta s;,pój.ność .stała srię w ed"ekcie czynnikiem sprawczym zna,oznego za;późmi'enia ,poLaKów w siqganiu po udZiia! w życ,iu społecznym, k,ulturallnY'm i gos>podarozym kraju będące:g'1 ich drugą ojoezYZiną.Są to interesująoe probl'Elmy natury so.ajoilolgicz'l1Q-,pISY'Choil'Ogicz· ne:j, które, ja'k mało kito do tej pory, uohwyci! w swej pracy ks. J. P,iekoszewski. Jego kS'iąŻJka obJ:i:ta jes,t w przemyślenia tej na'tury i towarzyszą one rozJ1;,rząSlaIlyrn w niej prob1lemDm1wkładu Poloni·i w wzwój gospo!danJzy Stal!1ów Zje!dnoICzony'C!1. jej udziału w żY<"'iu poli~yczno-a,cknti.n,i:st.racy;jnY'm,,dorOibk'll l.!1Jtel'eIk:tI\.Iaanl€lgo, patriotyzmu i ooa,lizmu rtanod'Owego. T€lmatY'ka to z10żcma i sz·eroka, któ1f€Jj 19u:abna synJ1.eza00 lama<:h receITZOiW<l1'1.ej k&iążki p.oszerza w zna1cznym s't·Qjpniun.a:s:ząw.i'edzę <O Polonii amerykańskiej. Oiekawe są również prezentowa.ne w książce tzw,. fakJty Jedno.s:tk,owe z żY'cDa p:';!OiI1Jijnegoukazywane IW kontekśóe szerszeg.o tła siPolecrznego olraz określ'onyoh rezultatów, Ze snery tej wY'mienić np. na'le;żyos:iągni'ęClCl naukowe uczolJ1y,ch po!ski'ego pochodzenia. Z .grona m'edyków 'są to pnolies'o.rowie: oku.lu~,la J, Szymański z Ruslh Medical College w Ch ica,go, J. K.llUber.esz, pr.(J!fesO'r hi,gie<ny na u'l1'iwersyo\.e·c::i.e WaYll1ew DetTo.it, Z. Piotrowski, proi'esoor psychopaitologi.\ na uniwersytecie Columbia w NOI\\--ymJ<orku, H. Koprowski prwes{);r bi.oJogii na Uniwersytecie Pensylwania. Są też wśród tYCih uczonych matematycy, al"chiJtelmi,. hzy<:y, s.ocjologowie i prawnicy, Nazwiska polskie spotyka się też dzisiaj często w amerykań'skim przemyśle i handilu, w spolfcie i mlUzyc'e, życiJu spolecznym i po'l';tycG!-nym. Książka jest bOrgatą panou-amą tych spraw, z któryrcih wyn~ka jednolJnacznie. że prz,ed"tawici:ele PolGnii amerykańskiej nie z<ł1pomniel!i.jes,zq.e o sWY':n poch(}dzeniu, że w ludziach ty,ch kołacze gdzieś wewnątrz świadomość po!s!kieg) po::hedzerłia, że cieka wi są swojej .s~a.r€lj Ojczyzny. Te oraz inne przej<ł1wy patriotyzmu AmerykaIlów pol·skiego pOClł1odzenia są, zdamem J. Piekosozewskiego. ostatnią raczej ,reakcją przed ich zam,iera.niem i chociaż można usłyszeć "od CzaiSCl ,do CZ:1SU opinie. że P.o\'OUiiaamerykańska ni'~ jest bynajmniej stracona, że ciąg,ip. jest jeszcze żywym kapitałem, z które,g.o można wydobyć olbrzymie korzyści db kJraju. S,) to p(){'i'e:;zenia tak stare. jalk :;,tara jest emigracja, niestety. dziś już nie· uzasadniune. Przeżywszy latapo'Dzątkowyoh zmagań oraz okresy rozkwitu, P.olonia w Stanch Zj:edn.oc;wnyoh rOl!pływa snę w ame.rykańskim morzu powoE, lecz stale. na skutek u.p!ywu c.zaeu, asymilacji czy integr.a.cji. Można dyskutować, ile lat wymaga pełna asymiJa,cja lub inlegracja, moma kwestionować ich tt-wa!ość i siłę, on sDcj,ohg:o.W'ieni·e są z.g'o,dniIW Siwou.chdo<:iekaniach, je&Li idzi.e ,o cza.s :i SkUtC0Zil1JOŚĆ asynlilacji lub in tegmcji w ogóle" 2, Tak przedstawia się w ogólnych zarysach problcmptyka re·ccnzowanej ks,iążki. z;e W:,:ize.chmiar pożytecznej i ~nteres'Ują·cej. Jest to książka stanowiąca. ciekaw,! próbę ogó,lniej'ilzego spoj.rzenia n.a złożoność procesów .spoleczno-kJulturowyd1 Polomi amerykański,ej. Na podkresienie zasru,g:uje także oogadwo wykOlrzys'taJ1ej literatury oraz soc-(jolog,iczna wyobraźnia au'Lora. która s.pmwia, że z danyoh o różnor·odnej prow'ienie!l1C.ji naukowej powstał :i.nte:rooują::::r obraz określan~o ty,pu śr'QdQW~sl!ru polonij:nego. I wreswie czas nu konk:liuzję o~tateczną wynikającą z treśc'i książki, Otóż napisano w niej z dużym przekonaniem, że wreszcie na,de,sz!a pora na to, by w sposób autentyczny, nie patrząc na j,o c'Odos,talniorny od tej Polonii, pomóc jej t .P. Pie'koszewski, Problemy Polonii umeTykailskiej, \Varszawa 1981, S. 184. �342 Recenzje, przeglądy wydaw.nictw 1, czasop.ism ,.W kryty·c.znej fazie, by magIa ona u'tJ1zyrnać jesz.cze dłu,go polskość w Ameryce P.olskoŚć ta .prZie&Uiw,asię od pokolenia 2lr.ClcizoO'eg·o w Pol's{:,e, do pok.r?ll.eńurodzo:lyt:!h oraz wyc:how:anYClh w Amery·ce. Tym wł""ślD:i,epok ,ler,ilOm t!'z€!ba ułatwi!: dźwi,ganLe siię w ioh amerykań'skiJn żydu bez zatraty więzi oraz dUJmy płynąuoj 'l id1 poohodz,enia i przez te pok;o.l.eruiatrzeba Pl"'(]l!XI(gov.tać b~:igac-tw~)kultury polski.ej wśród Amerykanów ilrunych narodC!Wości" 3 .f·est \'0 więc swc'istego rodzaju memento, które oby nie przeSizło bez ec.ha. lViyśl'ę też, Żl' i P,ol..•kie TCl!war·ąstwo Ludoznawc.z.e mOlgłaby Siię sku·lec2Jn1ej., ani.Żieh było to do tej pory. włą1ayć się ,:icl działa,Lnośei kul tu:raJno-.oświatr,wej na rZ·eiCZP,)l(miti zagrd1ni c7Jl1!ej. r l Antoni Knczy·riskl. Józef Samuiski, Pamiętnik emigranta palsJciego w Kanadzie, t. 1. Wrocł<1w [,97'8. t. 2. Wr·ocław 1'!~&2, s,s. 388 it. Opr.aleu'w<1II1iet.eimtu i W5ltęp f,ulo!'o:gil:zny Oal'ba'ra Szyclł.ows'ka-Ce:glowa. Ws'tęp soqjologiczny .'\on,ckzejKwiileck:i. ;;;$. 377, W l:!~7,g roku uka,zał się pierwszy toOm Pamiętnika emigranta poL.>kiego ',l! Kaa'utor,;;;lwa Józefa Samulski€lgo. Ob.~j:lH)w8:ł on 1'6 la,t jego rli.ezwykle barwne· go życia, od momentu opusZiczenia riodzunnej wsi· RD.zdrr;.żyn koło Krotoszyna d,) chwili uruchomienia kopalni złota Sisooe (1~IO - 1'!~26). Obeal1ie wydano tom drugI zawierają,cy wspomnien!ia z lat 1'927 - !l0Ci'6. Pod wz:ględem OIb:jęlo'śc:ijoeSJtto c:hyba :lajwię'kszy pamiętl1Ji'k r€lpTezen:t:anila warstwy nieeh'ta.fl~j, jaki kiedyk'Qllwie1k wyda!l1Jow PoISlOe. Nie ty!'ko u€'sztą JWylfórimli,a ·s.ię on .ahj·ęt,u,śc'ią,,inne wnl'r:>ry.r6wm.ieL przemawiają za uwaŻinym potraktowaniem jeg.o tlreśc:i. JUiŻ pierwszy tom siał się ser..sacją W)'ldawnic.zą. DZIeJe syna bog·ateg·o c.:hłop.~ wielkQPCl!lskiego, klM'ego żądiz:a przygód rBuciła do Ameryki, przyjęte zostały życzliwi'e prz.ez kry;tyków, a i rzeslzom czytellIliików .dos.'tarczyły intereslUjącY'Clh chwi: lektUry. Na tle dość bogatego wyibonu pa.mięt.n:i.ków, ja1kl ukazał siG w ostatnkh l'ata0h w P.oIlsC'e,w;spomnieni.a Sa,mulsk,1~o wj'lróżniiają ~ię oryginalnym, s.welstym . jasnym języ!belm, a przede Wsz)'l5ltkiJmniem<JJJseru;'a·cyjną treścią. Ma bowiem o czym SamuIski pisać. Kirkaidz:i.es'iąt lat WłÓ1C.Zęgi i pr.zygÓJ "I>' ka1l<~dyjS1kiCih laSi(ł{::hto ma:t:eriał na niejedną. powieść. J es·t w tym tek~oi'e ,poza tym wiele uroku, czytając go ·mamy wrażen1e oocowan.iJa z kimś szczerYu-TI.j prcstym, choć pod pewnymi względa.mi ni.e~y!kłY'm. Odwaga i upór, fa rJta2Jja. 'I kiedy t.rzeba to zimna kalkulacja charakt·eryzu.ją czlowLeka, który przemawi.a do na.; z kart pamięlnika. Samu Iski, traper i poszJUildwacz złola, oka.zał Siię llle tylko "d ważnym człowiekiem, ale ,także n'i'ez;m1erni'e ut~len't·()Iwallym gawędzi.arzelll .. Walory pamiętnia Józefa SamuIskiego m~ og;I'"ani'czają się jedYl1ie do ba rW11Io,;{: l stylu i a.ut.enty·c,zllości reI.a·c,j'L.StalIwW:ią także, co podkTeś.la autm $·ocj·o.1'>glczneg" wstępu Andrzej Kwilecki, i'n.teresujący ma;ter·iał do poznani,a socjografi.i gó.rnictw;\ l.łota w Am€ryce. Samuls·ki b.Olwbem,m.ilmo że probował wi,elu z.awodów, był przede '.\"szystkim poszukiwaczem złota, dOIdajmy poszukiwa'C?£ITl sz·czGśliwym, c.hoc nlgdy wielkiego majątu nie OIs.iągnął. Nail.ei;ał rac7Jej do romantyków tej pwfesj:; urzekał.] gel bardziej sarna przygoda, ryzY'ko i zmienr~(~ść loc'iów, jaka była udziałem PC)SZU:-dwaczy. niż możl,iwość zdobycia majątku. Ów mityczny milion. do które.gI) prz€' nadzie 1 .\ Op cit. s. 1~7. �Re.cenzj,e, przeglądy wydawnictw I, czasopism 343 ° ;;zere.g Ial1. :omierzał -ezym zresztą od 07.<llS1U do cz,asu w ,pr.\miętniku z pewną melalnchalią wspomina - um.i1nął,go co pr~da, all,e .nile 'wydaje s,ję tyJm. ZJbyt zalfra£()wany!. Zycie, jak.ie wiódł, warte było chy'ba więoej niż llli1ej.edenmiUan. Z I'lieZlrÓW1IW.ną IprecYZJją optsał Sauu'UlJ.s!kiw swoim ,pamiętnikJu śmdow.i.s.kio po. szukiw<lczy z.ł<rta slkła,dającle się zarówno z IUITlipenprdet.aria!tu elul'apej.:kiJel!io, jak i j.ednoSJtek zdekla,so'wanYClh już w sIPołecz,eństwi'e a,;uery.kJańsk:im.. Bal'\~ny ~wiJat przeds,ię!:Jliorx:ó w, awanturników, fa;chowców~górników i ,lfiiebieSlki,dh ptaików" jawi :'i'tęw jeg,o opis'al(;,hrÓlWlnieplasltycZlll·ie, ja'k w pl'ozie Lon:doTI<.l. Z punktu widzenia etno.grrafa mOfŻJla po~ra!k1;o!wać pa,miętn~k SamuJ.s.k~e.go jako zródło do po,z,no,n'a etosu margineso1wej ~,'upy, jalką byli owi pCMzU:kiwacZlezłota z,e S'WO;1ffisyste:nc:n war'lnśc.i i SltyJ.em ży.~1a. Rzadko mamy oka.zję oglądaJuia .,()d wewnątrz" pc>d"'">ną spoleocz.noŚć, z PO,ZODUarnonflicz:ną, w r7JeC'zyw.i:stośc.ijedooik - jak k'if:d,l gl'll;)a ludzka - iS1tniejącą w Qpa,roiu o uchwytny zespól cZYflll1luków integrujący,c:l, W Oikr,eśLnym ukła,dzj'e spo~eczl1i()o~hh.~,t,(Jry.ozJl1ym. Eyl JÓLcf Sa;mul~~i p:'zedJ3'~a:wLc:elliem tPi<eI·WiS.~oj .fali pos,Zluk~wa·czy'z}o:ta" ,;,kJtada· jq'c:ej siG głów Le z ryzy.ka1lJtów i bwców przy,gó:1. Gdy r;ast'łpił C'ws ka;piltalLstów, p~J'ra f:inanSli'stów, c7.:1's wi:elikbh spółek gTU;pUjąCYClhkopalnie w iswoilCh rę.k;ac;h, Samulski musiał odejść. Odszedł bez żalu. Jak.ż.e im!l,e były lasy Stani,sława Szy;szJki, począ:ŁkawfJ przyj<ic.ie.Ia, a z czasem i antagonisty Sa,muL&kio2lgo,człowi,eka 1,!1J1,ego POMOj,U,zn;c<Lne,goorganizartMa c:zującego SIl<; j.ak 1')10a w wG,dzi,e w nowYich, mało roma'!1-1ycz'nych w:lrunkach. Osiągnął on to, cuego nLe udah .s:ę osiągnąć Saml1.lJl, "ki.emu. Został właściClielem k::';Jal.ni zł,ota i pierw's,z)":n Pola,kiem w Kandidz~e .I nil.iotrlt>J·em. Pamiętniki JÓLefa Samulslkii.eg,o uJm,7Jują uosy Wielk'.'lpol.anina w Kanadzj'e, s.a. motnika urzeczonego pięknem przyrody kana,dyjslkirej; C'złowieka wrażl,uweg'J oba .. gatym życiu wewnętrznym, bystre.g,o oos,erwatora i aktywI~e.gO uczeslntlka dzieją'cyeth s:ię wokół nJiego zdarzeń. War,tośc,i stylu ,i języka stawi,ają recenzowany pamiętnik w nzędzi'e ,naj\VyJbillniej.szych o'siągniąć tego gatunku prozy; walory dokumentacyjne czynią relacJt; Józefa Samulskieg,o ważnym żl'ódłoem do dziejów Kanady. a także Pob:1Jri [ro. nadyjskiej. Ryszard KantoT Wyprosi TUl etnograjijata i folkloristikata, Sl}fia 1980, ss 198 Bulgal's.ka Akadeunira N'aJulk wydała omawiany z.l>.iórprac etnograficznych i fol· klorY'stycznych, pOświęclmy 80-'ej rocznicy u.rodzin z;rnarłego nioda wno. zna.nego etnografa Christo Wa.karelsk.iego. K6iąż.ka s·kłada się :I. 5 ..•ciu ro.zdz·i.ałów: l. Kultura ~QC'jalno-n{lrmatywn.a, 2 Kul·· tura materialna, 3. Kultura duohowa, 4. Folkl'or i 5. Te.r;minologia ludowa. Nll~ wia,domo, dlaiczegu fo1klor !lIie został włączony do kJuHury du,ohcwej,. Ki;prijanCj Krysta.nO'wa omawia kol,ektywne wy;korzy,;tanie przez chłopów ziemi ze· wS'i Znepole nkręgu TryruSikiieogo,tj. la.sy, 'Pa'stwiska , tereny łowiecki,e oraz Cliek; ; jez·i'ora. Takie kolektywne wykO,'zy5tanie ziemi zalicza ona do kullluiry prasłowiańskii'ej. Fonma.mi pra,cy l1Iajemnej w Malcedonii Pifliń's:kiJej z.aj.muje się Detelina iVLo.>k(Jwa. Po,pu;-;:z,aana emigra<lję zarobkową ma~oro\nytah chłopów z terenów górs:kikh. �344 R~cenzje. przeglądy wydawnictw i czasopism Op.róc,z em,i>g.ra,cjliza.o!b.kowej w sąsie:dnic,h krajach lub za oceanem. b.Jcdni c,hłopi z Ma,cedoni'i Pir<ińskie(j ~l1'igr'owa,liialkJże do miast Bułgar,i,i w pO'szukiwani1u pracy. PIZled!'Tl'iotem rozważań Iwana Kojewa je,"t zanUrojący już zawód folowaln.ioćl sukna na wsi Rajni:no o,krę~ Ra,z,gre.ct. Autor omawia przelbi'eg 'tej ciężkiLej pracy. k'tórej tlowa,rzYlSlząbanwJle ~br:zędY'. melody,jnc pi,eśni i :bańc,e ludDwe twierdząc . .iż trady'cj'e te pI'ZJenieśli do iiem Dobmdiży przesi'edleń'cy z Tr<K'jii. 'PrY'miiY'W1ną chatę Tetewena opis'Ulje Bag:ra Geo.rgitjewa, Chata ta składa się z dwuizbow)'1ch pOlmh~s'z'Ciz,eń t,zw. "s,o!ba". gdzie mieszka rr~dzilla i ..kysz.ia". w któ,rym to pOlrnies'ZJcz'ellliu ,ZlrrajodJuje sdę komilnek, Ocalały j.edynie dwie tak'ie górske cha ty krYte g'oniem. Budowni!Ci,WlU i jeg,o ciharakterystY'CZJllyrrn ceehom okręgu Gabmwo poświęcrl 'ówój a.rtyimł We},j,c,zkoWY'lozew. Domy są tu piętrowe. F1ulldamenty i parter buduje s,jG z kam'ieniia, nartomia,9t piętro pleC'ionymi p.rę1ami obIe.phmym i ~iną L pl'ewam,i, Chaty malowane są wapnem, wypalanym w wielu WIsiach tego regionu, Dawniej domy w regionie Gafbrowa kry'te były płyta,rni karniennymi, które w nowszyclh cza<'><llcih zastąpiły dac.hówlkit. Osltai1mi,ozaś domy zaczęto bud()lwać z cegły. Na parterze tr:zyman:e są zwlienęt a domowe maiZ przechowywane jarzyny. Na piętrze jest wera'l1d<ł. gdz:ie znajduje się s,pic.nJ.er,z,Tu ,rodziln<l spędza I<lltoi jesj'eń. Ponadto piętro ,posiada CZJtery izby, z kióryc,h jedna prz,€,7illa cZJO'na j,est dla slar's,zycl1 osób, w dnIJgim pokoju Ś1pią diie<:'i j ,ich rodzice. Tu ZJnajduj'e się kominek, kJuchnia, a jednocześnie sluży to pomlieszClZenie ja~o jadailnia. Trzecie pornies:zczenie. tzw "w'ba", jest\; najJ€lpiej UJI1ządz,Qll1e i służy j<lkn polkój ,g,O'ścinlny,"odaj'a" l.a:ś przeznaczona jest do przechowywania prod:uktów Spożywczy,ch i napojów a,lkoholowych - wina i .r'akLi. Wy;korzyst\;lując bo~tą hlte.mtJu:rę, Gina Kry,sitewa~Noż,a~'owa pisze o hiJSlori,j tkac1!WabułgalflS~i,ego, kJtÓ!rew VillI - Xl w. było wwo'dem samodzLelnyrn. Wyszywaniem "paiSa" ,i ..{)jpa,sizki" (ogona) we WSii Dybene okn;gu Karłowa Jes1 przedmiotem TO'zwa,żań Lj'uJbena Maslin:kowa. Koaż,da z d'l..i.ewcząt przygot0WYW"dła w pOlS<łigu Dod40 do 90 pasów oraz pOlIlad 30 :par "og.onów" (ten CJosta,tniwyszywany był na wY's;o!ko~ci ;pleców). Pasy były wyszywane na taśrna,Qh ul:kanyc>h z jednoliltych nitek we~ny lub ba.we~ny d~ugoŚoci90 - '115 cm i sz,erokości 3 - 3,5 cm. P,rzed r'CYlIpoc'zęci'em wyszywania m,śmy te farbowano zazwyczaj na żółto. c.!.erWOirw. czarno. ,Wyszyw!ano je rÓ<ŻJnokolorowymi cienkimi nićmi jedwabnymli, Białe pasy n'Ols;ząmłQde niewiasty, a s'ta'rsze kdbi,ety u:Ż)'lwają ciemniejszych k,o!orów, l Ga,n:ka Miochakł'owa pi's'Ze ludowym. PQd'c,za'S ob~hodów ŚW. Lazar:za, dziewczęta noszą ezerwonego. W okręgu 80th podcz'als zaślubin. o Oibirzędowe(j fwn:k'Oji fartucha w bułgars:kim Clobiorze ni,ekitó.ry'Ch .kal'enda.rw'Wycr świąt obrzędo'wych, np. białe fartuohy. a w innych regionach faJ't.uohy ko\o,ru i Samokowa białe farhwhy nosi t'l.kżc panna młoda O bałkańsko-kaukaskich pa'ralelach wyżywieni:a pi ;ze Lilija Radewd, Widzi un<l wiele wspólnego w przygoif!owaniu chleba, pier'Qgów i kas? u Bułgarów. Ormi~łI1, A że.rbejdżanów, Gruzinów OI)"C1Z mieszkańców zi'ern ka,raczajewskk:h i c'.wwa-szkich. Dużo podobieństw s,pastTzega talkże w p'rzygo.tow<lniu soku z winogrnn, w spo;;Qloiesus;zenia owO'ców tub Ikon~epwacj,i :mięsa ,i S'p.olrząd;:a'!1!iukw,aśnego mleka. tzw, = oajp<ł.n". Ciekawy jest artykuł Lllli'l P,enewej-Wi.nc'e o sta,rej miarze wina, Przez produ('(~l1'tów wina używane są w Butgarii spcc1jalne drewniane lub metalowe wiadra o różnej pojemności. Na po'łudn'io,wo-'zacho'cinich natsmiast terenach kr<lju używam::> jest naczynie 'tzw. "stomna" o pOljerrinoś'ci 1'5 l:ttrów. Tą miarą okr,eśloćl ludnos:: pojemność beczek, Tlij), 50 stomien czyli 750 li'trów, 100 9tomien - 1500 litrów itd �,Recenzje, ;PTzeglądy wydawnictw czasopism 345 Także przy kiU:pnlie-,&przeda,ży mÓ'W,i&ię: "kupił'em dwiest.omny wina" (tj. 30 UMów), lub "sprzedałem 20 st,omie~ w.~na", tj. 300 litrów. Auto:rka podaje, że termin te:1 spo'ty,ka się takiŻ;e w ty:m samym z'l1Ja'czeniu i w pi:e.'ffii,aoh J.udowyah olra,z w :pi'ś' mienn:1ctw'e. Wyraz "l>tomna" jesf\., jak wia.domo pochodzenia star'Oigrecici,ego. Z kuUu.y duchowej warto wS'pomnieć o wi'erzen'ia'Ch BuŁgarów, z:wią.zanYlC:h z zaw~eruchą. P!it;'Ze o nic,h N\ilk,lYł.3Jj KoileIW. Ziazwycz31j powsrec>hnie p'aJllUje prz;ek;onalTlie, ii. zaw,j'eI'uc,hu jest dzi'elem nacliprzypo;dZlonYICh, niełaskawych s:ił luib zm,:u', łych osób i przyln,05'illudzi.om .róxne nieslZic:zęści<:l - choroby 'i Ś/mi,erć.J,edynie w OkTęku Starej ZagO'ry istll1i'eje odmienne przek,om",nie, i.e jdl,i ohory człowiek Zln;addzJi~ się w obrębie zawierUlchy, to WY7JdT,(lwi~je, Jwaniczka Goo,ngijewa ,p'ils'ZJe a p,o(!hodz;eniu kiultu św, Modesta, C)piekJuna zwie:-ząt hodowlanycih i uważa, że ten chrześcijański święty oddziedZliczył pewne 'fiunkcje jakiegO'ś bós'Lwa po,ga.ńsikdego..Do potwie!rdzenia tej tezy podaJje ona al1ia'logilcZJn,~ IWierzenirdzwi,ą;za,ne ,z 'ffii,tycrLlnym/bD,g)i:em iSI1.aroiŻ)'Itn:ej Hid-'ady - Her<mesem. O pięknej tradycji obchodu dnia ,,Ib<łl'bek poł:ożnYCih"w dniu 2lmycznia w OIkn;gu Webngrad pi'sze AJ.e,kisan,der Ar.nalwdow. Na z:j'emilac:htych noworodki odi:Jieradą spe21j;a.lniop:rzYlg·o<1;owane starsze kxJi'Ji,ety,czę."to zaś i babcia noworodka. W dniu święta "babek" na dwone, iPI~)dowocolWy!m .drzewem lub kJrza:ki{~mrÓŻy;, matka noworodka podlewa wGldę ..aklllisz€,:,c:I€", kltó,m z tej wody rzuca do góry trzy garści życząc, by dz:i€'~'iChOW:lły s'ię :lJdl'OWOi dnc'z;ek.aly się sędziwego()' wieku jak "Stara Plallliloo". Gdzie i1ndiz:iej,ib.albę pOir071l1ą"kąlPli.ą w rrec,e. Śiwliętlo bo po 9 IX 119414r, w okręgu W€llliill,g:r<ld obohodz:or.e o'est pod pa,t:r()n.atem władz miej,sklk'h, Dekz,o Todo,row POl1USWdeka'We zjawisko w kUJlburze duchowej Bul'gaJ·ów. a mi':l:11<rwi.cie probIom tt'a,dycyj:nych i wspókzesil1j'1ch obycza;jów, zw.ią.za~ych z we, selem, na,rodzinami i po:grzebem OIr<l'Z z obchodami ni'cktórj'1(jh świą.t. Jalk zauwa,ża, s\l,czególnie w miasb~"h (}'os€'l'wuje ~ię giW,ałtowną likwida'Cję d'lwnyc.h bog[Ltyc'h i ory,g'~nalnY'ch(jbrzędów. zwyczajów i o:bycza;jów. Lju.bomJ~r Mikow pod!kiresla zaslugi Christo Warl:auel·~kiego d!lra rCJzwOiju bul, gars,kiiej sz,tuki ludowej. Z j,rrilCj.aitywywłaśl!Ae Wakar,el.skiego O:Lwau·tow BuhgaJ'ii kilka szkół zawodowych mUlzY'c:znYClh, pJ.a:s;tycznY'oh, tk,a'c:kich iid, NatOimiast o zasług,\CIh Wa1karellskiego ja:ko bada.c,za folkloru pisze Stefan Popwastlew. WakalI'ehsJki,ja,k w,iadomlo, w 1'9:3,2 roklU pcz;€iprowaclz,jł badania tenenowe w połucllI1aowej Bulg'lrlii.. Napis-al też w okresie mię.dzywojteJlil1ym krótki zarys folklorystyk! bułgamkioj, O os:ł.a1mlimi.y'C:zeni1uumieraJjącego ha;jduka w bułgars'kioh pi'eśniach haj-dUJcki1ch , pisze LUjana B(~glda'nuwa.Mo1yw len Zlre.s,zrtąje&t po'w;;z.echni:e mainy w poezji ludowej Macedończylków, Vikrailków, Greków j AI'b.ańczykó'N. Jordan Zaimow omawia motywy!:>ailllad występujących w poozj:i bułgar;;J~j.eg!) poet.y Chrisbl Botowa om,z w pi.śm:iennidwic starosłc~wiańskim. Wpływ Zywotow Pa,wla i JulijaI'a oraz Wa's,illelgoj KalPido.na z X w. Zalimow widzi w bal.l.adzi,e Botewa Hadżi Dymi/yT. Jednaik poeta, ja:k wiadomo, hojnIe kOlrzys'tał z poezji liude>wej, co potwie.rdza l>tY'I,d~zyik i poelŁyJm jego utworów . . RadoSit lW<U!lDW'l,pt"ząc o obnzędowY<'1h pieśniaoh weselny,ch zaznacza, że p'J JI wojnie światowej utwory te p:>wo!ti z,anik.ają. Pisał o tym znany muzy:k<>Jog bułgarski, NLkoła'j K.aU'fma;n (N. Kauf:-na'l1, By!ga.Ts-kata swatbena pesen, Sof'ia 19{]16), któ,ry badał te pieśni w lat;wh 11953 - li!l74. Zauważył on, ile jeśli da~y wątek jeszcze żyje, to bywa on s'kir.acany, znieksz'lałca.ny, poniew:a:ż pLeśniarka llud(}w,) OpUSZ'~Zil wszyst.ko, co jest związane z magią, z wi,erzE'niami ludowYTni i w ten sposób zoiS'taje pOW'd7Jnien.arusizony 'sY'ste~n oibrzędu wes:eJ.nego. T;enże Kail1Lman porusza W omawianej książ'oe ciE'kaw,e zjawi~lko !przy opłakiwaniu niebo.szczyka w rue- �346 Recenzje, przeglqdy 'wyrda"»lCdctw czasopism .których regiOilliłrcihBulgalr:i!i, kriedy to 5,- 6 ko:biet śpi'ew,a jecinocz,eśnie !lad ZJma,rłym, :uik!~dld':-1rjąiC ka!~da z nioh wtarsną piileśń jYo~J1~eblc:lW!ą. W oiktręg)UKjlUistrerndi:1 naitrornirals,t zalstać mama 50 - 60 k,OIbii,2lt śpriewający,dh na g'rabacih zmarłYDh człcmków rodzirny pieśni POlgrz,eibowe. W.a,rto ffie>że 'tu wspomI1lieć, że w Cz.aI~nogÓI1LJe zmarłych opłakuj,e razem k:illka kOlbli:et,a po tra,giczinym trzęsr',enilu ziemi w S.kqpj-e w lipcu 1[)6:~ roiku na cm€lPJtar.zJU"Bute!" Olpł1d,kriwa10 oflia,ry tego kataklizmu jerdnD(;ze:śie kilkilSet 1mbrielt. Helena Stoin omawi!a :barwne obchody anta św Ł'azarza we ws,i KrCJz,[!c,l'ino '11~ręglU Brur,gas. .Jak zaznacza, cori)'cz.nri·e w (mchoda'ch tego świ'ęta obrzędowego bimą udział WS'zysrtkie wie}slkie dzi'ewczyny. P'crdzJi:ekill2na grupy 20 - 30 hub 50 - 60 U':iCibOiWie odwiedzają cne kioilrejnrowi'ej!i'lkie dhiaty NKl czele ka,idej grupy S:~oi prowa,dlzą,ca. s.ą wścód nkih także i narzeczone. Gdy grupa ,odwiodz;i dum r::arzrllr:zoneg,) tarkircih dziewcząt, to wówcws przyrsz1a teśrC':e>wCldaje prezen.1y sw~;}oj P;'zyszłej synowej. Po o-dw:i,edzeniu rOs:tauni'ej eh alty "łazarrki" udają 'lię nad rzekę. Tu zg,ro:madzeni :ią m:,ersz~kańcy mlrej wsi.. Ka'idy z niCrłl rZU'L1ado rzeki gał'lzkę wierz.by. Lud wiemy, że jCŻJeli gałązkrt ta rpqpłyni'e. to ten, który ją rzucił, będzie dłUg)Ożył, na:t,olmia,s:~je:§li gał'lzk:a się zGrtl'zyma, jej wb,ścilclDel l.Lmrze. Helena Sta1n podaj-,~ kii@m pic:senelk z nutaJmi. iKisiąiŻJkaj'E'st boga'to ilustrO'WIana, a na końrou lJnaJld~łu sa; ki l,ka ;lI1.y~uló.w poświęc-Qnyc'h t,enminalOigii Ludowej niekitóryeh wyrazów. Zwra.'c'llją tu uw:a'gę pmce Ch~isit,o OholljOilczewa a nazwac:h studni i nire:ktor)'1c,h jrej elementów, nazwy koła i jeEJo częśoi w gwarach bułgaif'Sikic'h Donki WaImlrel::ikieJ. Ma'.ksim Mładenow pisz'e () naz,wra'clhmaśhcy (mątieW!kli), a Ohr',sitd l1qpałrO'wa-Sime;nowa o nazwach 'tęczy w dJi:a:lekJtachbułgar:skirch. ZawaI1te w omawianej ksią,żce prarc1e są cirekawe, j:J.lkkGllwi,ekp:~llUSZalne:ią zagadni,eruia z,wiąlZane z wą,slki;m olb.<;zarelffi.S~~mj,a, że uch autorzy nie pokusi,li się () ilcoZs'Z.erzenies,woicrh z'<1JinterreslO'w:ań na caly obsz<1Jrkraju. :lie mówiąc już () szer· :izej kialTlipm'artystyce bałkańsikliej CiZY(~gól['Jcsbwia.ńsikiE1j. Kole Obredi l obreden Jol klar, By,l!~arska Akadernija Simiczi]ew na "I"dluklte. IrIs-tit-ut za f(}lklor, S::Jj;, '1<9,31, S:i. 3418. ,Buligaria zaj.murj'e jedno z czołowych miejsc w sWlecIe jeśli chodzi o wydania etn01grra:fi]CZlnei f,o!:ki!-orysty,cz,ne.Omawiana książka pod red. Tad'Jra Iw. ŻiwkoWJ je.it wlaiśuile j,ed!ną z 'tyclh wa'r~(jśCio,wY(Jh i ci.ekrdWych poz)"cjri. Zawal"t'e t:u z:biororwe 'praCie z teoniui i eistettyiki! floi~klliQl'!U bu~~all1slklietg1o :ią PQważmY1mw:kklidellIl w WlzbiQ~acenie wiedzy o obrzędach .i f,a!ikl-orze obrzęd(ywym ludu, z;arnie:irZJkudąeego teif'eny o bQgatydh trad)"cjaldh kulitury duchowej, sku,piają'cej uwagę wielu badaczy krajowych i zaig,raniczn)'C'h. T'odor Iw. Żi~kow w rOlz!jJIrarwiept. Oc)rzędowość ( . .;.:tuka obrzędowa usiłuje dać od[:>owiodż na pytani'e, co to j'es1t obrzędowość, albowiem nakłra-dają :iię aa ten termin pqjęoila - 'tr'adycja, obyczaj i święt,o We:ie!e np. wedŁug Ż:iwkowa jest jednoc'Ześnie 'Qbyczajem, obrzędem, a także i świętem Autor r-ozpa'truje s~omplikolwar!le :iprawy związ,ane z kulturą ludową, któ!'a jestspecyficmą realizacją so· chlJną człowLeka. Formy tradycji Z:.lŚ mog'l być różne 'v ·'.ależności od tego. jaki �Hecem:je. l p;rzeglqdy rwyda.wnictw ,i czas,opism 347 je~t system ~ultu.r(}wy. T'i"adYl:ja L':)Wlem re:lliz,olw'.<lDaj'e&t różnymi środ~almi w sfcrl.e kUJlb,'y ma't,eriaJ.n.ej i duc:\1o:wej. W)'lnUka z t Qg)(), wed~ug aUJtora, że w ka'żdeJ kultrurz.e 7Jdw:arte są rÓź.f·e tl'ad)'lcje, a to nte j'e'S't s!p"'z~>~znez f.~ktem, i;e w ok,TeM.onye.h oGUies'dch tub \V p::3zl:z.egóLn.yc.h SfPoł'eczeó!~t;waeh Ipnzewa'ża j.edoo luh i.nn>l forma tn, ..iycj i. Zwy,czaje li obyczajoe nabmi.as:t wy!a:r.;i,ają si'ę jako podstawowy kompona::I'. ",tOSiUnków sOl:jailny,oh w tyClh s,p0oŁeczeu1'shva,ch,w k>tóryclh d;am1ol~luj.e rola mOlfa.::lboś'cij',lko re:;.ubt::or stosUon'ków soc;j,al;nYJOh.Wy;n~kJaz tego, że zwyczaj : obyczajj są re~u1.:t .'H:m samej traJdyaji. Wled~U'g Żiv."kqw,a,l<baodaI1!i'e da:1ego sy,;~emu kll.LLtumwego ni,e1,ltwo może dOpTG,Wardzićdo opis'u całOl~s;Zltąłtu s)'itua'c'jorobyl:ZajoowYl1hw odróżni,eniu od ol:Jlrzędowo&cl, PQsli'adającej już :kor,~l'etn,e f.OII'my,k'Lórc ~()żna d()lkłl~dnie o;:>;Sj~. K<tżdy obrzęd, Weidh.lJgZi'w:kowa, j'es,t w pewnym ~ensi.e unika'lnym akJtem twórczym r·eaUi'z,uj<jJc}'mokr,es1ony cel,. W .l~a:Żdym akc'ie Qibrl.ędawy.m realtzowame są' k~·n~r€'tne potrz.eby prze.z .kClI1kret<nejednostki i ~poł€'C'ZJność. Radost r wanow ~ roZipatnuj,e joedJnnść w Qb.rzędowoś'c'i rodz'i,rmej (s. '29 - ó'1}. Jak,o klasyczny pczy;kłoad p::wiązan!<1 librzędowo.śc:i rcdzJinnej pI'Z)"t,l'cza OIna pogr.zeb m!.:)dych l,udzi. Ch.o:w:a się ic!h n<l wzór obrzędów weseLnych. P,noae"ja pQg1rZleibowa,przypomina or;sz,ak weseLny. Wyslt~pują bu druŻlba, szwa.gierki i i.nn~ os'<fuy. B~alrąiC),'m udział w p(>gllz~')ie md~l.::J zma,rł1ej dzlhewczYlny 'C.zy H1:łcdz.ieńca r,ozdalj-e prezenty j.ak na \V,e!'leiu.ZWYl:zaj "'en z.n"wy ja'>t także u iinnych uudów oaoJikań,sikich,AutlOr:ka pO'daje, że pie~:··i we5el!lm' o rc.zsltmli:u panny młodej z dOIne<mrod!z;i.C'Ów,przy wykonaniu których pła1c.zą - dzi,ewczyna" .jej radZiiJce or.a:z rrJdizeń&two - swoją tnElŚ' cią i me.lodią są bandZlo zblwJone do pieśni pQglr.ZJell:xJl\vyah. P,i'eśn:i te w £olkJlarze rosyjskim są również ta:k 'Łra.J<itow<une. Jedność występl.lljąca w obl1zędow,o~i rodzin'l<Jejliw~ncfwa l10zpalbnuje w powiązalIll;u ze sitlG'ilUinllmmli SiPioł€lC'.z.n,yltni. SytSItem OIbmędów ,rodzcinnych ujllnlU'j.e ona pod dWilma aspekt'3'mi: 1'l jako os synti3igmatyc.zną, k'tór,ej pos;fJ(.wególlneolbrz'ędy są pC'wiąza,ne tTIolędzy",elbą i uwpeŁn'iają{:c się elldiTLenty. n.ad3jące jedonGII.itysens i 2) jako oś para:dyma'tY'l:·z.ną. którąj k,ażdy obrzęd joest pO!doib.nydoDp(~ZQsbłYClh,przy C'zym można dkiI'eśLić i,n.w;J..rian't,do krtór€lg>o'wszystkii! obr·zę·dyodw.oszą się między sobą jako WUT!ta.nty. Z ke.loe'iubiór w obrzędiowQści bułgarskiej omawia Ga;llika MiJcihrujkJwa. Zwraca 0:1'<1uwagę na uhiór weselny o.raz noslzcny w cz.asi'e świąt obiI'zędowYK:'h. Ceohą charakt'ery,styczną ty'eh ubiorów jost bukiet, k:tóry jest częśc,ią ,składową elementów &truktura'l.nych i służy j.a,ko znalk obrzędlJwo;ści. Buk,tet weselny zirobiony jest w ;zasadzie z bl.uszc·z'u atbo bU~sz:pa,nlu, związany białoczerwrmą s;kręcoQlllą nJitką tzw. martenicą i zloci:stą n.i:tką. BI~ak t"glo buki,eciikJu nir2 pazwallu 'l"rakitowaćubiroru za WooelllY i abnzędOlWY, a go<~ci.e weseu!1Ji nie pCJSiadający ta.k'i·eg·o bukietu nie mogą być u w'-lżani za os.oby ol:xrz'ędOlW€.Takie bUKli,eciki lloOlS:zą więc wsrzy.scy g,ościre weselni, co oz.nacza, że są Qlle obowią.zil~()wącedhą a!lrzędo.W1ości. W nie'których regi'dn.a·c,h 8uŁgarii do bu%iecikru wesell'nego dodatją jesz,cze koca,IlJki (Helicltrysum arenarium), bazY'!e,k (Osymum basi.licum) IUib goraniU1m. Wianek p.<JJunymłodej joes,t z wi,nlokttOiJ.·oślilub z pędu róży, Z2wiązany c·zerwCiną nlitką oraz ozdJabi,ony W:us<zcz,em : buk:s'zpa;l~em. Wialoek teo nosi ona pod weh'nem. W nilelkitóryuh nei~iOtnalC'hdo tegfl w:anika dodają kwiaJty ogrodQw'e, monety, bazyLek, koonicz)'Inę, paw,ire pió.rika itd. Suknia par.ny mł.ode:j je",t 'I. czerwC1neg,o m.a"er.iJału. NCls.iQ,na cIbO'w.iąz~oWlofartuoh, O'd któ.ry;:n wisi bi<lły ręl:zntk Obrzędowy., ozdobi'omy czerwonymi niórI1!i. Pan młody. ;>ow bUikiecnki€1l11 ,przypiętym do kołpak<l, ma biały ręczn~k, który zw,isa j.ak far·tuch od pa.'ioCld') kolan. Gdzieniegdzie ma ()In na szyi zwiąZJ<~nąCZerWJiIlą c<huSitkę. Wypr,awką o~rzędu'Wą noworo,dka są: kl(}szulka s'zyl.a cz,erwoną n~tką I biały koci;k pe1~na l wehy. które ofiaruj.e matka ehrzes:n. SZ.'I1pf)czl,a jest oz:dOlbi;ona czeu-wollyllni kwiatami z maleriału i zlcltą monetą_ �348 Recenzje, przeglqdy wydawnictw ,i czasopism Nieboszezy:ka chowa s·ię w śhJ,bu1yun ubrani,u Wr:1Z z bukietem 'i Wks.z;pan1.l bazylU .. Ko~ędnicy, :po<du,)nie ja·k i pan mł·o.dy O!faz inn.i g'l,ś>CieweseLn.i, noszą na kołpaku bukiet z bwksztaiPlJ1'Ulub kocanki" na szyi m<łlją kora.l,e z prażon<'j lmkurydzy. SuszolJ1ych śliw węgJLenelki czer:wo!l1)"Chpapryk. DZiew{)zęta bi'orącc udzil.lł w obchoda·ch ś.w. Łazarza, tzw .. "ł.aza,riki", uihra,n.e są jak panny młode, m",ją białe fart.uchy OIraz noslzą 00 ,głowie duże buiki1ertyz kwiartó<w: W podohny spOiSób ubra.ne są dziewczęta biorące udział w ohchodach oblrzę,Qowegoś'więta Jel ze!?io ("GjUllgjewden"). Dc/minującym elementem w tY'ch wial!1lu:szkac1hjest roś.lina zieloa'u, a ~orzeni," jej semaa'1tyki baZJudą na aH:.hai'CIzny:m symbolu •. Zło'l'o natomia,st symbouu'2JUje moJallną czy.s'tQ;ŚĆ,koLory czerwoll1Y i \):j'ały zaś są symbolem UlJ'uodzajJlJ()'śc·j ziemi. O typaoh sys,te:nu .dźwję.~ow€go w pier,wotnyc,h war,twaC'h o!brzęd,;wo-muzyczneg,:) folk.lunu bubgalr5ki'~ jpIis.z.e,Stwetla ZaC'!lJani'jeWJa.ZWlna<C:a 011',1'Uwagę na ZWląrek między sl-owelm a melro.dią ludową. Wciąż żYW!e w wieJu regiol1.'ł't.h Biułgarji ubrzędy W1i'usenne są p:'zedmLOttem badai1 Wasyllki Kuzman{);wej, któ,ra oma.wia ich charakter sy;s1Jemowy. Obrzędy te, jak sluslZll1i,e CIIut'OIJ'lka ZJauwaJża., 5'ię,gatią zamierzchłych jesl.·eze czasów, kiedy w życi'u chlopa bu~ga,r!s.ld;ego dc,;nrinO'w.ały tra,dYlOje sysltemu pclltri,an·,halne,go. Rozpatnuje ona te ob:rzędy na podstawie bOlgatYClh danY'c'h etnog.raJicznyclh, wyk,oJZy!SltUjąC mat'eriały i ŹJródła f1oll!Qlorysty,cnne bada'czy bulgar,skich. Obrzędy cyklu wa,oseIl1Jl1iego, nacechowalllJe iode,O'wo-emoC"jonaJ'Dą cha,ralktery;styką, ScI ściśle powiązane 7. mOtl'<1!l.nymi i wartoś·::io·wymi no:rma<ty;wny!mi śWliadomośc.i,ami kole!kJly.wu, juk 'le:~ j ze S1PBcY'fLcz.nyrrni nas1JrO'jami jakie rodzi wi·O'sna, Kuz.maa'1owa obszernie omawi:l obc:hody zapustów, zalb<l~vy d.z:iewCJzęcew dniu św. C?.terdz·i·e.'itu męc;~erUlikow. św. baZJa.r.z.a,św. Je:I"Z'B~Oj świąt Wij,B~k<l!l1rOI::mYClh. Ważne mi.ejsce w obTzęd;Jch wi·usennych wYlpełnia taniec. Obrzędy po ZJCl'pu.stt.acoh nabierają charakteru zabaw we'e·]·' Jlych, a .główną rolę w niClh od:gu'ywają dziewczyny. Geu;r;g Krajew z kolei zaj.nuli.ie się obrzędową trawestacją świ'lt cykl.u zimo· wego na zi·emiac',h buł:garskiclh. Ohrzędy Le roz,paltrui'e on z punktu widzenia mit'..i d nie mag'i:i, a s)'1ste:n cykJlu ś:wiąt k'd,le:~l.darz()wych kultury f.ol.klr)ry"tycznej poprze! typ tlra'westa1cyjny "m ężczyzlna-:kohieta ". l Slldadaniem oil'.iaTy b<u'a'TIa, przedistawi10nym w hełmie zllJal.ezi.onym w Kocofaneszty w Rumunii, po<.'holdzącym z IV w. p.n,e. zaj.muj.e się Iwan Maraz()w. Auto,' przyt;a'cza wiele danyc.h·· zac-z;eTpnię<ty'chz bułgarskiego jak też i z f()J~I()lru innych Slowoian. Znany muzykoll'og bułgacr"ski., Tad:J1f Dżidżew, pisze () f.unkcj.cn.a.].n()·-inlonal:yjuY'C!h ty!p<lc,h w bulJga'fSikich piesn;n;e:h .kO'lędniczych. Pieśni te, ja.k twiel··dZJi aulo;'. mają iPrYJm1i1tywną':nello'dię, !która, IZJwiązan<ll pi.erw'O'tnym obr.zęd:;'w.»m l:L'Jm'a.x.Ler'Cil: ,kolęd()lwaJl1!iJa ,mające;~o magi'czne i praJktycZJIlie znaczenie, od.SJtą.pib swoje l1liej$c~ mlUzyc'ZIl1o-<poe<tY'ck'iej , emocjnl1:lilnej sugestii, w której domLnuje uczucie rZ{~żkoś,ci. WytfWJaŁoś.ci i wzni:osł()cś-ci. Zmiana la, według Dżid.żewa, je3t wyni,kiem \v,zrost:! :fiul1lkJcharly'slyc'znej tych pieś'lll w tradycyjnej praktyce obyczajów kolędnic.zych. nabieraoą'cych coraz 1,0 więcej cech symboliczno-obrzędowych, by w naszych czasach nabrać jedynie roli za'baWlOwo-,rouywko'wej podcz.as obtho,dów tego ŚWiętcl na wsi. O obrzędach z;wjązanych z obchodami L:w. Genmana pisze Milen,l Bcnc>ws,k'l. Z;wyc·za.j tet:1;, któreg,o celem jest pl1o.ślba o aeszt:z, rozpatruje ona z c,·lelyczneg'.l PUll1kit'Uwidzen'i'a, GHman.a f~gru·]jka ma·g.iJez,na"German" (Ka!ojan) symho.]j-2!uje Ulro<kajność, obfitość, a pogf'zeb.anie jej ZW,iąz3:1.ejest z mag,ją. Kompozycjelobrzędu �Recenzje, przeglądy wydawnictw 349 i czasop'ism roZ!patrywana jest jako część jeg,o ,morf.oIQgh, a z tego wY'pływ.a wniosek, że 00mi'nują w ni.ej elementy symbod,i7:acji. QpłakiwaJnie nie~oszczyka w Buł'gau',ii j,esrt pr,wc1m;,O'tem rozważań DymitrYIl1Y KC\iufman, :P,() ~'rótlk!im pnzegtlc~dZlies-tall'1Ubadań, gdzie nli,a",łu~Zll1Jie do ef'o1kloru biulgar-ski,ego wstała włączona i twórczość luidowa południowo-zadhadnrdh ter'enów Jugoslawi'i, Kaufman prz,ecihodzi dCl a,n'l'lizy pog;l~z,elbowych pie.~l1Ji olbrzędowych Z badań iPrz:eiPwwadz;onyclh na zi,emia'oh BuŁgalrui wyniik!Cl.że średnie i s,tJarsze po,kate-aie Qpłakruje s:wcd'e zmarłe osoby· jak dawniej, na'tomia'st młodsza ,generaqja przy u'tra<Ci.ebhS'kiC'j osoby ty11ko płacz,e, anre ukła:oa pieśni ,pQgrZlebawY'~h, Ciekawa jest iJnfor,ma,oja. że "zawoda,wych Ślpiewa,(jzek lu:do:WY'chpieś.ai pogTz,ebow)"c-h w Bułgarii s,i'ę nile SiPotyka" (IS, 2&7- 21(8), Jak w3rÓ'd p:AZ'IOstały;chSŁowian IYołud:niowY'Cih, tak i w Bu:łga:ri,i ophlkiwani,e zma:rłyah }es.t tra:kfl,mvall'Je j.~o obowiązE:k Ukła,dają w.ięc pi,C'śni p(}~rz,ebow,e zarówno utahmtow3Jl1Je pi'eŚ!niarki ludowe, jak też 'i ni,ewialsty, które nig,dy przedtem publi,c'znie n;'e Ś!pi,ewały" Do rza,dkoŚ!ci nat'Jmia'st należy, by pi'Elśni j)Qg,rzeb(}we układa.} mężez)'zllia, W niektóryc,h regicma'ch, ja:k Z3macza .autonka, gdy umrze C'zlonek rodziny, k'OIbiety wychodzą na podwórikoi gbośno śpiewa,ją pieśin:i pOlgnwbowe za:wiaidamiają'c w ten ,slPosób mi,eszkańc6w wsi. Opłakiwani'e z;ma,rłYlC!h nocą jeslt w l3iuł,garLisur'owo zcu~azane, Stanka J<JJnewa pisz,e o f.orimach, kaTl1;pozj'loj.aoh ielernen<ta.c,h wi:gi,lijnego pi'eczywa obr:zędioweg;o (s, 283 - 309), Dz,ieJ.i j.e ana na dwi'e gnU!py - 'Pre('zywo przeznacZJolnedl,a s:tJołu wigjili.j.rLElgo Ol'Cl'Zdla kolęd:n.bków, Omawi~l:ną ksiąi.kę zamylka !1oZlplaw.a Djrubomira Minkawa o pisanka'C'h w Bułga.r'ii. RaZpaitllUje cm 'm,c/tywy, QI1namen;ty oraz zasa,dy kc.rnJpozY'cji pisanek ad :po':' ozątku nasIZ~o wieku po nas,ze dni,. Ja!l<1oź,ródł,o baidań pasłużybo mu 550 s,zki:CÓ!W j wzorów piJsarnek. MatJeni'a~y Q'mawianej ks,iąŻJki przynoszą duŻJo nowego o fo1k!lorze :bułlg<lTskiiJm, który - jak wynik,a z zawalrtyc,h tu rnz;prarw - na:wet we w1a'snym kra,ju nie jest jeszcze w pełni znany, a dla mił,aśnikówsiłowiański'ej twórczości lu:dolwej je6 t to lekJtura pożyteczna, pl(Jlz,wa.la;jącanawiązać clo podJobnyIQh zagadn~eń tearetyc,znyoh i estetyczinych kultury matel'i.ailnej idudho;wej powstałYIch ludów słowiańsk,i,ah, 1 Kole Simiczijew Etnolo.~ka 'li istrazivanja, ,Za,~r,eIb l!tln, ss, 252, Wydawca' Etn:o~a:lisk!j mu:z.ej Za,grebu, Po 39 I.etniej przerwie Miuz,eum Etnog.!~a,fi'czne Vi ZagrZJebiu przystąpiło dn ,w,zI!1Jow:ie1DliJa iSlw~jej ~luibililk-c(C,ji ~'o.d n;olWym !tytiUłiem"Etnolo'.sJ~a lus!braZ1ivanja" (Et.nologiiClcl1el!Jaidam:ia)zamilCllsit,d<ł!Wl1be!jiSlzyc'h "E\1JlliograLslkikh1Js11JraZlivarn:ja ,i gpaldje" oralI: "VjeSll1Ii1kaEtJl]ogr.a,f,sl~ogImuZleja u Zagre!bu". ASU!lll{ptdo pr,z.eiks,~tałcenia wS(pomni:anYich ,pism dał ,juibiJJ,eusz 60-<J,eaiazałożenw muzeum" przy lctÓ'r'eg'o oka;zj!i odbywała s'ię dwudmo,wa kJo.n:£erenCljanauko-#a, poświęcona prezenta,oH wY'ni'ków oista'Lni,o pw,wadZJon)'loh badań etnQgiraJi',icznye;h ara:>: pl'Opozycj,i .utw:onenia pa,rkiu e'1JnograiicZin-e,g,ow o.kiohcy ZagTZlehia. poś.więc()Ileig') tradycyjnej JwlturZle ludowej Ohcwwaoji. Te dwa kiel1unkri za:ilnteres,owań s,taly się też wy1zma,C'z:nti:kiem dla sam-eg.o wYtdawil'łictwa, .któreg.o pierwS'zy 1Jc>ffijest żywą dokumen:tacją odbYtY'Clh u:r,oczyst'aśC'i li naukowed sesji. We WiS'tępnej części zaw1era on �350 Recenzje, pTzeg~qdy wyd:nvnictw i czasopism bQwiem wy,pOlwi€ldz.i lub i'ch fmg!meJlty wygksizJ<ne jako p.ozdrowienia i życzenia Ud::-.]rumen.tow<lą·wtut;lJj rów,rui·eż mCl''TIoot W1ręcz,enia różnym o.s·~b()m o;kwicznościlolwe.j pl.a'kJ~atk!i·.Otrzymali ją kolejni żyjący jesz,c.z,e dyrl'kbrzy ml1zeum. tj. prof. dr Mi;\,o'valIl G3'vJ:z,zi (1939 -,1191411), P:':J!f. Ma~.ijana Gus.ić (I!ł'!J6-19,641 i dr .Je1kJ Rada,us-Riihalrić (Hl66 -19'715) - znail'l!ir6wn;i€lż jako znamien.ilCi hadaez,e i autolIZy Ikzny,ch i ceclU1y·c'hpra,c nJ tema:t tradY'cyjnej kiuTtu,ry ludowej; pOInadto plakietkę otr.zymah je:s,zcze inni zaduże.cj pracoIWni1cy muzeum OIIaz muzeów wS'Półpra'cującY'c,h z nim od długi>c!hlat, a między 'nimi takŻic przedsb\viciel węg:erskieg'1 ,muzeum w MiOhacZJu i po,1s.kie@o Mu,z,eum GÓnns,ślą.skiógo w 13yt".c11iu,P']za tym ,tak.że za,~rz;ebskie instybl1'c,je nalUkc,we i kul'tiura,lne, o,az 'teLe:wizj,~. Wstę;J t'en zamyka ok.Q1kznoŚia~owa wypowiedź' .o/becnego dyrelkltora, dl Maria Petri<:ia, związana z sz.eśćdziesiątą f)CJlC'Z!I1i:cą istnienia Etoo@"a!fskog Muzeja w Za'grzefoiu. j u:bileus.zowe. Z ws,pomnia:nej wypowiedzi wY'Dli'ka,re iru'c.jatylw,a g:rGlma:ciz'e.niazaibytków świad .. czącyeh () ludowej kulturze Charwatów wyro.sł.t z dążeń d:J pO'bud=ia narodowy·ch uCZJUći pabrio'tyz·mu w debie Austro-Węgierskiegc państwa oro'z ro.zw,jj.an~e się na początk:u XIX w. tzw. ruchu il.iJr.ski<0,go, rOZlszerzającego iJdee joed,:'(Js'cisłowi.ańskiej w rejona'cih po~udnk:'Wej Europy. Rezult:1Jtem tag'C) było m~ędzy \nnym; założenie w 1183'61\ muzeum narodolW,ego, O'Jejmująceg,o zbiClrY sztu.ki, af'cheo,lclgd i przyrody, a częś>Ciow1:)ta:klże et,!lJog:raJ.ii. Jedna~kiŻie zabytki et'nJO'gra;ficznc wraz z dokiUlmen:tami histo'l'Y'cZJ:Jy;mibyly w owym czas,ie ga.szenia wszelkich nacj.ol:1:1111sty'cz:nYClh poc.zyna.ń najmJl'iej poiŻąd:1:ne. Dla:t€lgo też powiększały się tylk'l dzięki in:i'cjatywie i zaku:pqm <J'kJtywnych dzhła.czy, kitór7.y rozum~eli wa,rtość wytworów t'kiwiącYClh bezpo:średni.o w s,amy:m na,wdZJi,e. Nabyte prz,ez si·etoie okazy nie ty1k0 z C.horwac'jli, ale ta:kiże ~nny,ch rejio'nów, naoWet po,z;aewrCI;Jej,s,ki,C'h, depJlnow:lli lury ofda'I'owywa.1'i muzeum i tym sPQlS'o\)em je~o ctnSJg.raJkzne ZdS('óY pow:'ększały się Zina'=~e w miarę u'pływu cz:~,s;u.Największy w tym był zbiór I'Z "Y'sięcy tkanin, .po·:ihciClJzą'cycih z Chorwacji, z,groJn.adwU1Y przez Salam:'lu Bergera, który stał s"ę :przyc.Zy1ną wy{)diręb,n:ie'ni'3 się mureum etnolgra,fic.ZJnegoQ.Tym sp':;,s;)I';:)'e:n, PC) upadku mona.r:c'hH alUsUr'o-węgiersk,iej, .już w nowopGw.slałj1m pań:s.twi'e, rea,l'z,uje S'lę życzenia chorwa'c'kioh palniotów i milolśników j l'a,dycyjnej kultury i 2.2 października 1·9119 r. powobano do żyda etnolgtra!fjcZJ!1Je muzeum jako uddzial ChO;'w,lckiego Narodoweg.o Muzeum. '\V jego skład weisz1y ,ZJo'iory ekwgra;fuczDe z ZJ~.~rze'J'skie'go his'torYiC,z;~·o-a·ncheologi'Crlnegooddz,iatu Muzeum NaTOdo\l\lego. z,o,i~.;u·ye'.nogr;,iium.e muzeum sztu.ki i rzemi.:.so1a przy ,S.ZJk'CiI'e zawod0wej tyoh profe.;j.i, zb~O'ry S. Bergera, etnog)ra!Lcz,ne z·';:}iory muz·eum szkoły pedd:gCJlg~c"zln'ej i Eltnc'grafj'cz:ne zoi{)1ry z i'zoy rzem:ieśLn;·czJ-'haindlCJlWej.Równooz,eśc'l'i'c ,zasbużo,ny Zi1Y.j'era·cz S. 13el'i~er, jako pierwszy dyrektor, z uwagi na skrcmne Śfl::JIc{kińinalIlSoOweówczes;neg,D muz.eUll1, utworzył IJJa'wdowy f,u,"d.USIZdł'a z,aknpu wbyt!kó'w w te ren'ie. Dzięki ternu, wd.zicsięć Ia.~ pot'em, IZlb:iQI'ywZJ:'04SIy ·do 30000. Op;rÓCizrlbU(JrÓjwwzq'a~tają taih.-ie :Jnluz'ca!:nearchiwa rękiovisów, folOiglrafii li ró±nyc,h in:1yc.h dokumenta,cyj:ny;ch ma;ter.iałów, powstają wyisltalwy iza,czylna si'ę uikazyiwać ,.Z!biiJika jiu'g)ols.Jav-MskirchorU1amenata" Olrall ,,~ol·os,ka bilbl'Vot'elka", a taiklże pI1zewodniik Setnja kroz Etno'g.rafski muzej u Zagrebu Od W,315 'r. za'c'zęły wycihOlcJiZ'ić "Btnog:raflolka ist:raziv3jn'j:a i g.ratdja", kitó,ryclh osvavnU n'Ulll1'el'uka7-a1ł Si'ę w 19142 'r., maIZ "V'jei3!rJ1i!k EtIIlotgr<llf1sikog murz;eja u Za~elbu". Rdk 1M2 z.amknął Qlkires, k~eldy ukaz:a'la się aSitatl1'i'a dI'u'kowóma po'zy,Qja muzeum. ,Bo dnu'giej 'WOIjni-eŚwilaitdW~.Ld~i,er:o w HMI6 .r. mu;zeUlm zac'zyna l'O'LlW'idać SiWIO(ją dz-ialaiLnJość,pr,z·ede wszysJtkim wystawienniczą i badawczą omz p€lneLr<l.cY'jnąw te.renie dla wz.,bogia·c·enia:Zlbiou·ów. Stałą eks:pozycję OiLwa.rto w 1955 r.; wZJra..;t.\Ć zaczęła także l'icziba 'n'Clukowycil pm'CoVv'ników i dzięki ter.nu mdŻna bylo znac:znif' rCJl.zszen:yć kontakty muzeum, obejmujące nie tylko całą republikę c:horwacką, al~ �Recf'nzje. prze.glqdy wydawnictw i czasopism 351 !ol!kże CJłą Jugosławię ulraz 'tereny poza je'j gI1ar.icami. ;t"aa'darptowalnn wówczas dili1 '.elów eksp[)zyeyjiny(~h i ji<llkoob'i.ekit iln situ I10dzinny dom prezy,denta 'Dibo w ,K,umww()u. Ohe:::,nie muzeu,;n składa s<ię z 9 działów na,u1oowo...;ba'dalwczyah, idzilału dydaktY'('Zl10-<;X{)pa;gandJlw€;~o('Czyl'i na'u'kawo-ośw:iart,c'wetg,o), działu dOikiumentacgi, b;hl iOJteki m.lu:k<\Jwejoraz c,.fllJżby'k101n:Sell."'W:atoJrSlkQ-:pr.ep.arators:k:iej. MUileum Ojprócz rozmaitych prac i thowiąz.ków !1earl<i!ZJUj-e ta;k!że ,prallctylki s'tud€lIlcki,e ocr'az slu:ży fachawymi \{'()In.sullita.cdamietnCllgra1f,om kiragorwyim i ZJaI!~rnmtiJc.z.ny;m.. Tutalj też (l)rodlził sic zamysł ul1:wolrz'Ciniawok.Oili'cy ZaiglrZelhia iPar!ku e'tmJOIgrafk:znego dla ziemi chorwac'kilej, któ,ry miałlby kap';:ta.ln.c LZJIlICiIC'Zeni'e W' żYIC:iukulturalnym Rerpub.l'i.kli i c.ałego kraju. Pi'ell'w:ciząaz<;,ść P'U~ltj:k:rl:elji "EtnlOlo&ka i.sItraZivanja", za'ty'tułowaną: reZJuHaty n:aj!lowszyoh e:trJJOIlogi:::znydl badań ortwi<er.l ref.erat, który przYlgotowała Dund8 Ri!htma>n~A'UgTUstin,Pit. "Ba,dam:i>aetnolloglkzne i wlslpólazes.na ku1ftUJra". A!Ut:o:r'kasl1:aJ"a sli'ę dać oąoo'W'iedź r.a py'tanie, lCoO110izumie prz,ez owe tytula;we olkreślenia. Wychodzi od pojęe,ud etJn.'Ollogijja:k;o Il!?u'ki z,aJjmującej się kul'tmą ró.:imyoh ;gJrIUCJ ludInO,ści.,t'j. SIPO~CJlbem życl10l i myrŚ1eni.a oraz us,tnego k'CJmuni.k:ow:arniasi'ę. Dal.s,ze rozważania sprowadzają się do 'S'tJwieI'dzenia, ż,e trady;cyjne w'ZJulmienie pojęc.ia "ku ltur.a" odno$Ho s.ię do te~o cw.su., w k'tÓTy[,'11dom,jlIllo:wał\Vi~Is;ldmoldel żyda, a więc do e;zas.u za,nim n~l's'tą'P"ły Slpoole:::'lJnei ekclIło'llUJczme przemiany,. ROIZJWi.jają'cas~ę nauka slzwkala }ednalk odipowiredzi IlU pytanie, 00 ta jesrl. ,;kiul1Jt1rn ludowa", "trady'eja" i co w ni0h u{.1ho,dziza "nasne", a co !uwa'Ża s'ię, że do nich prz,eni.knęł{) ja'kio abc,e. Skona etm<Oilotg'iJa bada kiulrtJurę gI1UP ludnO\Ści., s.tara się również wyjaśnić, czym s·ię te ~nulPY miiędzy s,olbą różnią. Tym samym zaha-cza zalrównO o k:udtlUrę luc!inalści wiojski'ej, juk i innyrCh grurp żYljąleyclh poza j~j OIbrębem. S.ZJUikia si~ róiWnocześni,e rela{;lji ,pomiędzy przeszł'o'ścrią a teraźn:iejswś'Clą. Drugrm rClf.era'tJcm był·a moja wY\Powueldź.na temwt "TmdYC'ia i wSipókzes.nośt w śląskiej lill'd'Jwc;j JmJtJunze", ChodziŁo mi o wY;kia.zaltie h'iis'tory,c.znych i eik'onomi·aznyc.h uwar,un.kowań, pno("esów .zmiarn, jakie dOikJonały 'Slię w kultuyz;e lu:dowej r>.aŚląsikJu :na jpmzesil.'I'zem:i 'WieikóiW.GłÓiWtllyiplI'2y tym allocent połOlŻY1am'00 Iwyika.zal:1Jie oiągł,CliŚCitradyąh omz te formy li wa.r'tOtŚlc'ikultwI1owe, które tutaj przeit!rwały do clinia dziis'iej,szego. K,CJllej'nyreferalt S]a!bcdan'a Zecev~~ia do'tY'czył na,ukowo-badawlczyah pra~ e,tno· graficzJIle.g,o muzeum w Belgn~diie, Pr'OJgcr"am.naUlk;O'wo~ba:da,wezywYlmi'enion"gQ muzeum obejmuj,e: Qpra.cc}wywa.nie ZJbiorów, tematYC!ZJnY'chi regiona.l.nych monografii. oraz SlPeeY'f.ie.znych e.tnO'logiaznY'C1hZJj-awisk. P,OiW tym prowadz.i s'ię linidYlwiduaJne' i ,gI1UpO'webadall1iia terenIawe opaz baJd'm:ia ]niterdys>cY'plinwrIJIe, zwł'ais.z.c'Zaw za· kl1esie materialnej kui1tury Sielioow. Muzeum współdziała równi,etż w pr<licaClhAt1asu EtnolQgicznego Jugosławii i\Jlaksa,nidra S~~nja Laz,v'ević pr.zecJ:stJw'la pl'zye,zyne.k Saila:mona Bergera do azjatyroj.{'j.('h ibiolfÓ<w muZ!eum €!tnCJgrafimmego w Za,grZJebiiu. Doty<azy' on ko.le.k{;ji· tkani!n, kitóra łączlI1!ie jako egzotyczne tek.s'tyl\;iia l.'iczy 1,65 okazów. PoSlia1da.ją o.n~ n:ie:z;wYJk!ąwa:rtość mu ze<l!Jlną, gdy;ż w w:ięksilQŚci z.~rO'mardz.;onezO'sibły w koń'Cll uhieg'!'eg,o wieku. Aumnc'e clhotdzi blLt<1Jjgłó:wltie o tlmniny indYljskie, których jeM w :zibi<Olracih .p!2., ,a k,tóJ'e wecllUlg kla.sy;iiikacj,i J<JIhna II'Wina (Tekstu i nakit Indije, New Yonk 19>516) zanazyć można do 3 grupy, OIbeijmującej ha~y :i tka.ctw,o l'Udo'wf' (włąewjąt: w to 1,5.ka,sz.mitrowych sZdlhl. ,są 10 tkaniny 1) oteclhIll]ce plalngil (archaiJazna tee,hnlilkla fairibowaniu tJkalIlilD,w efekaie czego() kh powierzchnlia jesit ty;1ko częś" ciowo po:fau-bowalna, l'Ub koll,Otry ukła,dają się w pasy, czy ni€lregulaTne plamy),' 2) z jedwabnym half-tern tkaniny jedwabne, 3) ~karniny bawełiniane z jedwabnym, haftem i 4) kas.z.m~r.ow·es.zale. �352 Recenzje, prze.glqdy wydawnictw ! czasopism N.iezwy'k<Je ciekawym refemtem ,oka'zał gcię temat podjęty przez .Jelkę Radau5-RiIbarić o OZldo!J,ny,c'heleomen:tadh we~nianY'ch nakryć fl(Jjon;u pa.noński>ego i antycznyah mozaik. Au't'orka próbuje poifóiwnać zd.dbniicihV1lJs·amodziałowych tkanin wełnianY'cih, wys:tępują'CY{.1h w ludowej tradY'cji jaklo na;kJrycila w Sla-woni.i, Bar.anti J częśd Sri;jemu oraz Wojwodiny i Bena:bu z oMan,eniami st.alrc,ży'tn)'eh greckihc,h moza:ik. Zwraca pr.zy tym uwaigę lnie tylk,o na s.a,me motywy, ale na i'lJh k,ompozyc:ję i k!ol,o,rystykę. W'edług najstarsZJeg,o znanego cLclkumenltu, pOl<h<~dzą'Oegoz V w. wY'n;i,ka,że starożytni Grecy i RZyJmim'JJi1e używa:li podobnych nak:ryć, a ic:h zdoioniotwo przYlPomin.aŁo moro'iiki, k'tó:re z bli'egi-em ew,SIU ccraz to() balrdziiej Slię wz;bogaca..Jy pod W1zgjlędem delk'OIl'l<lcj:L Autod~a s.1Jw:i'erazCl,żc kiliimy, używane jako przykrycia podlug w wi'ej,skilch dGimaclh wspClmni1al'lyJc'ł1Verenów, pnejęły wi,cle ze stal'ożytnyJch 'mozalik, IPo<:zYlna:ją'cod geOlffie:try'cz,nyah ;ncytywów, jak koncent.ry·c:zJnc rOlmlby',;plecioon.kri,C1Z1tepolisi1mia 'rOlleta, kwadraty 1 ,iilesy, .pr..pI'z:ez l1Oś,hnme,.ZJW'~erzęoe, a na wet człekOlks.z;bał'bne. Wy:raz beg·o daj'e talk.że na z.ałącwny.Clh k(~l(~I'()wyJC'hilu· ;;t:raoja'ch, zes,talwi'ając porównawC'z'o moza'i<k.ii kJi'l,imy. Następnie Zdenka Leohner om.aw'i'a dlugi'e ~o;sZlule, tzw. Tu/Jine katolkkich kobiet z G,oriana w Sla!wO>nii,które I1JOSZiono mniej więc.ej do poŁowy XX w. jaka pods.tawowe odziernj,e. Składają się one z dwu c:zęśd: stanirka - 7.waJHeglooplećaf.; i dm'zy.t'ej S(pódl1Ji,cypołącz;ony'oh ozdolbnym harfltem, czyE Citrnicom, ormo z długich snenoiki1c'h rękawów. A.utmika zas'talTIa,w:ia.się nad g,en.ezą bej fo~my, .stwier:dza przy tym, że z biegi'em ,cza;sIU:mniietniły się w n~Cih: rodzaj tkaniny, motywy zdobnicze haftóiW, ich ){1o],ory,nLe uległ natomi<a'st Zmiikl.ie krój iwszuli, jej biały kol,m i sposób rozmlesZiczarnia zdab~n. KaJŻda ,g'eneracja na slwój sposób modyfi,kowała nie· któ'Pe detale, prz'ez 'Co na r,oZJległym dhszamze wschodniej Oh<wwa,cjli pow talr;) szereg odmil<lir1tY'cih częŚoc,iodzieży. We wsi Gorj"\Jl1)iu:żyv.'1alrJesą dwi,e j.ej farmy: jedoo ZJdecydoWla'nile biaŁa, dŁuga, bog'3lto haftowana OiI1azdr.u'ga - uszyta z lŻJej,s.zejLk<łJniny, ubierana na spec;j,alln'eoka.7Jje, podcw,s ,gdy pi·eJ.'WSiZąnos'i się Oldświę'ta. 'Wy,n:iiki ostatnioh badań nad 17..em.i,Q;sIeIlTI piClIln!ilkaJ's,kiimj wosk'owym w rej,~n.i~ Varazdina są prnedmiJo!tem I'ef'era:tu Libuse Ka~palr. Na.jstalrsze WlialdClmo5cina ten temat znajdują się w zClipisach cechu malsar:sik,iego z 159.2 r., gaz,ie w;spomina się o wYJrlobie świec z wO'sk,u, na ołta,!'z i świiecZJelilkiiw paract'ia,j,llym koŚociale. Natomia.s:t z wLlJgiej p~ło\Vy XVII W. poclhodzq dall1e o wara:żdińskim cel ,hu l>iNnikarzy. Móry był filiąee::hu stYlrYJi'skiego o bard:w sł.<1irYClh ka,dYl~ja'c;h, 10 c.zym WSipomiil1a wmowa kupna-s.prZiedaiży z g~9'4 r, Wd:,ugiej połow.ie XVII 'W. s'tyryjSlki c-ech piernikarzy zr.zes,zał 60 maJj.strów l1oz1akO'wia.nych w 4,;3 miej,sc·awO'sC:i::I'ch, a ,między n:i'mi w:S'pcfmniany j.est także V.aDaz.di;n. W XV'lll w. naj,eż·eli do tego ceClhu rron1Ji,eśLniey z Za,g,rze1:Yia,Kopnivnicy, uuioLj<lJny ! Ku·anja. Zgodni'e z c.esarskim ;pa:ten.t,em z 20 .sty,czuia 1'l~59 T. ws:zySltlde cechy zostały ,zl:iikwidowaJne. W p:>łOlWi<? XIX w, bybo tuLaIj LI pii'ennika:rzy, pooCZJas gdy w Zagrz-ebtu pozosltal0 ich 4, a w Os!ijeku jes7Jc7!e 316.Pirydkoniec X1;X W. ,i na .poclZątku XX w. isbn/iala w VaTazdilI1iie już tyTko jedna wytlWólln!i:a świ,ee. Red'elrat jlelsit bogato iausltro'wallly, dokumentlując sceny z pracawI1Ii wOIsi]wwej i pi,e:r,I1Iiikanski.ej,jak ,rówl1!!,eźsame wyróby, ich z,d:ob:rukltwoora,l, wier.szowalne tek;s,ty wypiJsy'WalI1ena pier'l1!iJkaich. ,PIrabilem ba'danlia i prez'enta'cJi,i lu;dcrwego p()ŻylWi'enia w mUZi€'um p'l'z·eds.tarwił z k{)~'ei 13iori'sK,u:haa".UwaiŹJa 0111,ŻJetemu za~druieniu poświęca ,się zbyt ma~o ulwagi w praJCa.clh .muz-ea1ny,dh, a j'est ono 7!WIiąZianez szer:dI«> podętym byt.ow,alI1iem czlowiiek:ł i s,pI~ętaimi, znalj drują'CY'mi się w ~o'SipOidains,'twie.Pożywieni·e mo:ilna prezentawnć na wy's'talW'a'clh,wYkłada,ch., w .speC:ja.linY'Clh reS'tla1.1ra aj.a1cłh i kJuchnia.Clhu;względni;aiją'C zróżmlioowanlie 'W c'Zi3l9ile, pI'zestrwni i Iza1eiJIJIieod środowiska. W jego świ,etle daje Sdę lepiej poznać sp'osób żyda o.ruz eIDcmomi1C'ZiIly i ~uliU'mliny palliom okre·ślonej 1 �Recenzje, przeglqdy wydawnictw czasopism 353 gyUpy ludności. AutOl' odwołuje się do slary'ch dokumentów, manuskryptów, pa·miętrrików, receptur, ksiqż€k Irooha'rskich i do w;S'zySit'kkh tych utensyliów, któr~ .świadczą o rodzaju i cha:rakiterze pożywi·ania. Na koń0U omawł1a wystawę pt. "Z łyżką po świecie", ja.ką zamierza zOl'gan'iz·o'wać muzeum einogra!f.iJCz;new Lubljanie. Ostatni ref€Tat w lej części pubBkaaji pf'z'e<istawił Vii-omi,r .Bel,aj na temat występowan.ia SipecyJ'i.cznej formy "bożo.naI'odzendowej ps z:eni!cy" w północ,no-zachodnLej Ohoawacj:i, którą w p()lsta·ci z:ieliOlnokiełkujących Ipędów stawia się w naczyniu n.a stole lub poid drzewkiem. Z;daniem au'\.ora., ma ()Im mvIiąZilk z wierz'e'1iaimi i klUl,tem świata roślin jako nieprzerwa1nego łailoucha wegetacJi, która n'l okres ZJimy tyllko usypia. Chodm a sltałe jej p()lbu;dzanlie do 'życia, dlatego już a tej porze pozomie wysi€wa S:ię z>ia,f'JlJo, aby wz,eszło. Czyni się to zw!Jas,zcza z nasionami z,ooż (1p8lZenii cy,il"'w,diziejjęczJmlie<n'i,a) jalko najlWaJŻin;iejl';lZymi TooJILmm'j w życiu człowLeka - dającymi chl,elb, a za'siewanymi t)'llk'o ra,z do r,oku. Ta zielona roś:I,~na spełnia wai.ną rolę w ZlimiOWylch i noworoczmyC!h zW)'lcza,jach, poczem ,po ich upływie. podaje się ją bydlętom, któr'e zarpI1zęga .się do plulga lluib wynQsi na niwę. W ni'ektó:,ych ,rejonaC'h Ju.gosławii i Eurlopy, co a,utor ,p:reZJen'tuje na trzeah map~ka,ch, owo wysiewanie w nae,zy'aiu nasli,on sIPelnia, obQk kultowej, nie magkz:ną, le.cz w:,ói.ebna funkcję - przepo'w:ia'da u,rodzaj pLl;ctóW. W tym przypadku zwyczaj telll z,wiązany jes,t racz'ej z za:pustam~, a ni€ Bożym N~H·odzell1'ieim.Niektórzy w na'czyniach wy~iewalją tnzy l'odzade ziail'en o .różnY'Cih,porach ~np. przez tr,zy dni, ,lub rano w południe i wi'e'C:ZOIrem)i z tego w,różą, gdy zia!ma wzeJdą, kiedy nad.1Cipiej będzi", ,,·iać na wiosnę. Autor z kolei pOrÓWlJllujoC i omawia podobne zW)"Cz.aJjezm.ane z in,· Ilyc h środkowo-€lu,ropejSiki,ch rejoOll1ów. 1 Tr,z€lclia i ostatnia -część piUJhlilka.cji poś'w.ięe-ona jest mo.żl~woś'c!~om reaJizacji ~tnogI'aJfilCZlnegJopalrku (etnopal'!ku) w okolky Zagr,zebia. Tu.taj zoojciu1ją się następujące refenaty: 1) Wstępne i'nf<JlI'm.acje o powstaJnuu etnqpar.k6w w Ell'ropi'e, Aleksand'ry S. Laz<1lnlwić; 2) jeden, czy więc-ej e1mqparkó.w w o,kolky za~rzehia, Dusana Drl'j'acy; ,3) oC'hrona tr,a;dycyjnego 1JudloWegoblldowni'Otwa - idee i prób:! stwur,zenia etnoparku w r~'Orrie północno-za.ohadi11:iej OhOI1WHQji,K!seniji Ma,rković; 4) pl~z'estrzenno-ul'ballliisty,cz;ny a:Sipekt realhzaaji e1Jnopanku w rejl(.mie Zagr·zebia. Slavka Dakić; 5) zamiar budowy muzeUlm na otwar'tym pOiwielfr'w w kontynen'laJJtn:ejczęści r€ipub1ilki ch(u;wa:ak!i'Cli,Zodcy ŚimuD'oV'ić Petr'ić; 6) mOiŻ:Iiilw:ość budClWY muzeum na oLwa'l1tylmpow;ieiI'ZJu w ,okoHcy Za,gr,:oo'bi;a,Zdra'v:ka Zivković'a; 7) muzeum na Q1t,waI'tympowietr,z,u i sbui.by CichI'OII1Y dobr .kUltury, N<lidy Duić; 8) polSlkie panki etnQglrad1iK.'ZJne - pro]jl'em ich m'lga'!1Iiza'cj:i,JÓZJefa K01waleWlSIklLeg,o z Bytomia w Pols,oe; 9) pr,ze~lą!d etl1!og.raf'i0z,nyoh z,biloirow w IVUJnovom Se1u koło G.I'ubrisnog Palja, Nady Gjetvaj; 10) n1eznane ludolwe budown!i,d1iwlopołudn~owej Serlb'ii - z planami, f:olto~rafiami i mapą, Naidezdy Pesić-M.aksjj:nović; liI) etnog)ralfic~na pamiątka w et:nQpar~u., JO'ilipa Millióev1i:oi!a;12) Zlałoi.enia, naukowe przyg)01to',wanie i ekspo-· zycja Za:V!ica,jn:egomuz,C!um IW Do~:nd{)jKruiPaun!i-- z ,f,OI1;'ograJuami li 1P11all1em, Malrijall1Y Gusić; 13) prOblem wy,~ąidu lalek wekspozyoj>i etl1iOlPa,rkuna przykładzie Zavicajnego muzeum w DolnJoj ,Kiupci,rti- z fat-ClIgiraifiami,Pauli GaJ1Jrić. Na tY1ffi zamYKa się zawa'r.t()lŚĆksią':Ż;kli.,ikitórą ostaiec.zrrie ~oń,czy s:pis treści w chOll'wa:C~o-ISerbskim i a~i,eills;rohm języrou. W QgÓlnej ooenie podroreŚilić na!leży prwde wszysltibm fakt, że Eilnografski mu.zej w Ziagrzehiu z,ddbył się na wzm.owiJenie stałtej pu:bilikacjL Wlia:domo mi.aJoowide, że w 1Ylffi w;Zlględzie posliJa;da ono tChlU!bne tra,d)"C'j,e. PrZiCidwojenn€ bowiem jego wydalwnictwa, o któ.rych mowa we ws,tępie (s.. 5), a tak;Ż€ w w)'lpawi'edz,i MalI'i,a Petrić'a '(5. 19) zaj:mrudą poważne i li,czące się miiejsDe \V li'teratu'rze et'nagraillkznej. CieS'Zyć się zaitem trzeba z zapowie- �354 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopi."m dzianej kClID:tymuacj'ii życzyć należy Komitetowi Redakcyjnemu, aby ta \}beCllJ. ,pujjli!ka,c;ja zdobyła sobie również ogólne uZJna.nie. Wprawdzie długo trzel),a byłD i;zekać .na jej wz<now.ieni.e, ale żywić można nadzieję, że unikając już błędów dl'Uka,rskklh, ukazywać się będzie w mliarę regularnie, realizując może nie ,tylklo dw" proponowane tema,ty·ezne po'stulaty, lecz także inne jeszcze problemy. Ważną dzie-· ;kLną wydają .się tutaj pra'ce i oSliąglnięcia muz·eUlm, dort)"czące cieka.wszych wystaw ·Jtno.grafi'czn)"ch oraz .sy,mpozjów i kOimerencji naukowych, czy innych wydarzeń, godn)'lc,h odnotowania, nadto rec'Eln7)je lub omówienlie aktualnych etnografic.znych· publ'ilka:cji. SzJkolda" że z ra·c'ii jubileus.zu .ni'e uczy;nj·ano tego ,ad razu. Wiadomo mi bowiem, że w lataoh po drug\i'ej wojnie z·ongan'izow'dlno w muzeum, a także i poza jego ohręhem w kra,ju i za granicą, Wliele interelSują'cyeh i zasługujących na uwag~ wystaw. Wydnukowano takJże, oprócz oibszelrnej pu!bilikacjl pL Tumac izlozene gradje, Malr.ijlany Gusić niej,eden katallog, o 'czym warto było wspomnieć przy sposobności drukawa'n.ia obecneg:o t,omu. Za!powiada:jąlc wznowienJie w)"dawn:iCltwa, nie podano jednak bliżej, ja'kJi będzie jego profil w pr.zyszł.ości li jak częsTo będzie si~ !Ukazy.wać. Tym .ni,emIliiej pienws\zy ważny kr·oIk ucz)'lt1,iono, t,oteż dla wZboga·cenia ir,eś'eii dokulmentaejli rróżny.dh fa:któw sądzę, że winno slię tutaj zn,a;]eźć miejsce jes.zcze na t2!w. kronikę i r,e()e'nzjle. Wy.daje się również, że wy:j,a,śni,el1liawymaga molŻe nie tyie zmiana tyltułiu w)'ld~wnlilcltiWa.z "Bt1nolgra,Jisikilchi.sbrazivanja i gradje'" if1:a,.,E1mo'l:os:kia is:trazivall1lja", co pos!ugiiwani,e się s'amą 1erminologią - etnogirafskL etnolośki - równJveż w świe'tle na;7)wy muzeum. Barbara Bazielich Źenska oglavlja. Nawdni Muz,ej Za1dar - EtnogTaf5ki Od}'?!1 7 -28 X 11982 Ka1ta,]'O,gwys!tawy o t)'lm samym tytule, przyg·otowany przez komisarza wystawy JasienJke LUlić, SIS.bez nUlmeraej:i i '13 iluIstracji. Zeńi~kue nak:ry,clie głQwy to t,emait podejiHl'owany bardzo rzadko nic 'tylko w I,i-· te,ratur:zJe etnQg:mifiJc.zne;j,ale taik!że w wysta.w,a'eih mUZJea],nyoh.Pozwol1ić sobie na to· mogą muzea o bolgaty;oh z!biJoraidhi tyTko t)"cn oibszalrów, ,gdzie jstniej.e żywa jeszcze tradycja wśród oIk'Clllicznej,1ud'nolś'ci;W:ZJbio-ga1clć je mogą przy tym slpeajallnie na 'Le·n temalt pOldjęrte b:aldania. Nalogół jądnak pf'CJibl~mnalkryć głowy traktowany jes: łącznie z eałdlkis'ztałtem odziJeży kobieoej i męslkiej ,i nie wy1ania się, zwła,S\7.czaw poask!iJej IIteraltiUlrZ'El, jako odrębne zagaid!n.ienie. Podabulie rzecz ma się z Ucz,Elsaniem' glowy, kJtócrez koleli je'slt lilstlo'tnepnzy uWZJględnianiJu nakryc,ia głowy. ,Jedną z a!Utorek, która ten temalt podejmlllje w etnqgim'f,icznej literaturze jugosłowiańskiej jest MaT:Ljana Grs.ić i J:elka Radaus~Riba:Tić 1,. Osta·tIlIio na,tomiast 'muzeum e:tnografk.zne w 'Zadane .zo.rgall1!i'zo-wałowys'tawę o koib~ec)"ch na'k:ryclaah głowy i wydalo nie·· wi,ell]{ji,lecz iinlt'elf.eslU,j~cy ka:tai].oIg.UW2)gllędnia on ma tCTiały, które boga,to prezen'towały siię w tradycji półnlolcnej Dalma,c;j'i, tj. Ilia pcbrZJcżu adplalyckim, zwła.s.ZJcza ,na wyslpalcih ·od Ra!bu do M'uritera oraz w pals~e dynarskim, czyli na pogórzu VelebiHsik'i:m,na Ra'V1nih Ko'tarah i B'lIkov.icy. W rejona'oh tych widać wyraźnie, jak 2)mie.niaj~cy się stan ka7Jdej kobiety znajlduj.e odbi,c·ie w j-ej luczesaniu i nakr)"c.iu 1 M. Gusić, Neki primjeri zenskog og!avlija u Hrvatskoj narodnoj noiinji, [w:] "Zb0rni-k za narodni ;;ivot iootcaje Ju;;nih Slavena", Za,greb 1975, knjiga 46, s. 369- 4~6; M. Gusic i G. Turkovic. Starinsko znesko og!av!je u hrvatskoj narodnoj noiiniji, Zagreb 1974. J. Radaus-Ribarić, S!avonska djevojacka p!etenica, [w:] V Medjunarodna smotra fo!k!ora, Zagreb 1970,. s. bez nr; tejże, k'alendarz z komentarzem i ilustracjami na 1977 r. �Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism 355 .glo-wy. Są one czytelnym zna'kiem ok'reśla,jącym wiek dziewczyny, czy jej matry:nonialne zamiary, męża-t-kę, bądź starą kobietę oraz okoliczmości lub sytuację, w jakiej s,ię znajdują· W rejonie dynars,kim dziewczynki splatały dwa war,kecze, do których dołączały dwa inne, spleci<o,ne za uchem i w t)"le wiązały je ba'wełnia'ną czerwoną 'tasiemką izer. 2 - 3 cm. W miarę, gdy włosy podrastały, ~platały w tyl·e jeden war·kocz tzw. perCin, do któregu też Wlplaitały czerwoną ta.si€lmkę, kurdele. Ale aby w.arko(;z był g[\uby, wzma'(."niały go z.ieloną, błęk'Ltną lub żółtą ta!s.iemką. Sta:rsze dzJi'ewc'zęta wplalały szers:z,e ta'Siemki - poste, któl"e luzem opaidały w tyle, a do których doczepiały oZldo;byna talSiiemce [Iuibsikó-flc~,jaik metalowe WlVS'~OIlWi" bąldź wIS1tąwCzlki.Na gławę wkładały crvenkapu, czyli czerwoną, piwwot,nie st'oż:k,owatą, później równych roz:niarów cza,peczkę z cze.rwon'ego sukna, kupowaną w Zadarze lub w Szibenilw. ByłnOlna haf,t.QIwamafoN aałośc,i, aLbo na ()b:rz.e'Żuc=!ITl:l'lJ!lijedwabmy.mi li baJwelinianymi nićmi, o wijących się motywach. Kandydatki do zamęś'cia przyszywały nad czołem 3 wełnliane rO'Zletyoraz perełki, palWlie ,piór'o i pieniążki rozmieszczone na całej powierzchini czapecz!ki. IClh ioJo:śćzależała od stanu majątkowego dziewczyny. Ozdoby te oddalały od dziewczyny .złe moce" a także świadc·zyły o jej wierności, gdy wyjdz'ie za mąż. Ksz'lałt crvenkapy pochodZJi }esZJcze z czasów ilir.S:kioh, o czym świ",·dczy Slta;ry€gz,emplanz zna'ny z Liki o'raz pÓŹI1iejszy, Xv.rII-wi<€'c:z.nyzaJpis. Była una o'Zlnaiką panieństwa i nosiły ją wszyst!kie dziewczęta. D.ziewczyn:ie, która źle się prowadzHa, proibo'S,z,czmiał pr,awo zrzU'cićcz3ipeczkę z głowy i ()bc~ąć warkocz. Te same OIbyczaj,e poświadcza!ją XIX-Wl~eczne materiały znane takż,e z i,nnych miej scowośc.i. W rejOI1~e dynarskim .f.ol'lma crvenkapy i SlPOS{fuzaczesywania włosów w warkocze ni·e są jedookClwe. Na.j!dł!uŻ€ij.,bo do II wojny św.iatawej jeden wa,rkocz 'i czerwOIną czapecZkę noszono w Bu:kovicy, która ,najśCiiślej powiąmna jest z pozostałymi d~m:\lnSlkimirejonami. Na pogórzu Velebi't!Slkim i w RaV1ll!i'hKota,ra czes'aTIlie w je'den wa-r'!<Joezzas'tąpiło zapla!tanie włosów iW dwa warkocze i okręcanie ich wokoło głowy<, jak to był.o w zwycza1jIUtaikie w rejll)O'i'ea.driaiyockfm; nia głowę zaTIlucały dziewczęta chustkę, tz,w. facol, wiązaną z przodu lub z tyłu. Mło.de męża,tki także zaplatały warkocz,e pUJszc:z·onewolno, a glClwę nakrywały kwad!ratową ohtis'tką, któr:a na ,pogórzu Veil€lbitt~ktimzWlie się jasmak, jak i na Ravn.ih Kotarah; w RaV1ll!i\hKoitarah i BukClwicy Serbki nazywają ją povezaca, a Chorwatki okru,ga. Nosi się ją złc,żoną w t1rójikąt ta.k, by ezęśćOlpa'd:ają'ca na plecy była dob.rze widoDZna, gdyż .naroŹI1ik jeslt haftlowany. Chius'tkę tę wykonywano z gmJ\beg,o lun cienkiego !płótna bawe1JnianegQ, aile są 'l'eż weł'!1iane, baweł:niane lub jedwabne, a także z bawełnianego i-aihrYCiZ1neg,o płótna, o nazW'i'e biały jasmak. Ha~t na nic,h był piDZ€JWain:ie z moity.wamirQiś,!in-nych gałąrelk, o s,z,er.oldej skallii ba,pw, wytkfJ'nany krzy;Ż:ykami, śdegiem płaslbm, kcmturQlwym i innymi. HaH bywał. taikiże biały, zwłaszcza na białych ba wełnia'Oy<.'h c'huistk,ach paooodze:nia fabry,cZ!nego, do kitórY'CIh przyszywu,n,o także białą baweł'!1iianą '1VOiwnikę. NajdaWlniiej!sza int10rmacja o jasmaku poahOldzi 'z ;po!łqwy XIX "II'. Był oin .b<i<:ły:z C!z,er[wolny;m Mójik.ąitellTI iZ :p1ótna n.<1S1Zy!tY;J1l na nairożlliilku, który zwano mavez i kar:Olniką przyszy.tą na obirz.eżaJch. P'r.zykrytwał głOlwę'na tyle, że był.o widać pr,z~dZlj,ałwłOiSÓW:na śr,odku głowy i lekk,o przysłaniał policzki, a jegJo końlce spinano pod brodą i puszczano luzem z pr,zodu. Ten spclsób noszenia ciharakterysrtyczny jest dla całeg,o dy.olalI"skiegiO.abs-zaIlU północ'!1Iej Da,]:na1cj,ii po1Jwiel'dz.ony jesz'clze w !Jatach między I a I.I wQijną śWlia,tawą. Były i ,iQ1iDJe ';posOlby ,noGz,emiac.hu'S1y, co znaj'Gow,ało ta:kże ol(jlbicie w odpow,iednich na,zw.ach. Chus:ty młOidy:oh ku,biet -odzna-cizały się dużą s.trojIUOiśoią,często w pos-t:aci zwisa!jących kolorowych wstążek, tasiemek, frędzli w kiolo,rze żółtym, zielonym, błękitnym, 23· �356 Recenzje, przeglqdy wydawnictw czasopism czerwonym, a na!wet w pO:Sltaciłańcuszków l metallowyc'h ozdób, pc,dwies,zonyeh od 'Ucha do ucha, 00 okr,eślalno jako primetaca. W Bulwvicy młocia mężatka takle na'kryde g10wy noslim od 3 miesięcy do r'Oku, a w RaVinuha Kotarah zakładała tylkJ nas,woj:e wes,ele. W RalV!ni:hKotarah i w rejonie bliJżej Adniatyku z: tej 'OkazJI nOlsiło się też "kononę",. Była to obręcz opleciona ISiztuc,zn),mi kwiatami z przymo· 'eo,waną chustką, oz,dobrioną zielonymi, cz,erwon)'m i, niebieskoimi wstążoczkaml i pIe cionkoanlli. ;Przed ślubem dz'ień lub. dwa chodziła dziew.c;zyna w rcj,ente pogórza Velebitskie· go z roz'P1l:ecionymi włosami, a gdy szła do ślubu, zaplatab jei okręcała wOikok Igłowy. Inną fOI'mą okresu przecliśluibnego był,o wplata,nie w wankocz,c wszelkich ozdób, k!tóre nosiilo się na cz,erwonej c,zarpelczce.Ozdoby te przysZ)'lwalno do w:s'tążek i noszono do pierwslzelg'O po'ro!du. J,e~li do ,3 lal po śhlrbie nie b)'ło dz:i'edka" zdejmo· warw z głowy te ozdoby. Dla sprowokowa'nLł pł,odności, kobidy w okoIj,cy K,rus,eva i Virani wplatały w warkcze mulslzle śHmaików Ol'az tailairy przysizy,te do tm;iemek Ich zna,czenie zalpewne bylo niegdyś o wiele szersze, ale z upłYlwem czasu przesz!: w zapomni'6nie. IPia uriOldZJeniupierrwiilzeg,o dziecka k'ob:ieta nosiła chustkę o3do,biOD<j ,zna'Clzlnieskl1omnli'ej. Serbki miały hality w ciemni,ejszych k'olorach, a Chorwatki w kalo~ach jlaśni:ejszy,crh. Chustki zaikładaiIle na ,święto były też !Spinane bardziej dekolracyjną s,pi'nką i m~ały ladnilejs,?je i sta,rannliej wykonane ha,f!ty j inne ozdoby: był t'eż nieco inny iSlPo,sób:ich ;;:a:kłaidania. Na eo dzień lewy opadający z głowy koniiec onuLstiki,przerzmcallllo na praiwą sitr.o:nę,przyslanj.ając policzek. Na żał10bę z:aipla;tano w war~kocze ciemną \\Cstązkę, a na ·chustce zamiast czerwonego mavezu był czarny, azas,em też zielona talsiemka. Z:ało,ść po z,maTłym nosik się od roiku do br:?jech l<a;t,a naljdłiU!żejpo mężu. Na znak głębokiego smutku w Ravnih K,ot,a'nah To.zlpuls:zclZlano W10iSYna 8 .ruruii pr!Zle!zroik .ll!QSZiono 'CZa.lny lubniclYies.kJi jaśmak. R'oZIPuls.zc:z,Qne włosy nosilo się leż pflZy innY'ch okaZ!jaich, dla iPodlkir'2IŚ1,enj~1 taj:emnJi1czQśd" był to także obolwiiązek potępiony,oh społeCJznie kc)]:)iet i ladaclznic, Po clmugi'ej'Wlo:jnileśw,iat!owej dZJiewczętastOlPnidwo za,rzUicają tradycyjne chuSJty a stalre kabi'ety naszą jesz1c.ze po staremu białe jaśmaki w mniiejszyoh rOZJmialrach l o ogI1all1Jie?jcmycih oz;daiba'oh, dbszyte kUiPną koronką. IW rej:anie ad:ri:aitydk!i'm male dzi,ewc;zynki czesała ma1Jka, ]1ozdizi~laijąc ,włosy przez ,śr,odek i w pqprziek głowy, alby lepilej r,os,ły. Z pl'Ziodu zalplatJła z kaiżdeJ sitrony po j,ednym walrlkoozm i wpla:tała ,go w dwa tyllne, podobD'ie jak bo czyni,on~i w n~jonie dynal~sk,im, nazywarjąc tę flry:z,UiręIla rogljice. Natomia,S't dziewczęta i kobiety ?jriarcząpnZlediz~ałna środku glo'wy i splaitalją war:ko'cze w tyLe, a potem ()kTę'cają w,o!koło g'ł,oiwy. Do włlO'Sówwplatają ezel'wonle, ?jiel,ane, żóne, niabie'ski'e ,wstążk'. 'Sizero.kie na 2 -3 cm na święta, na ,eo dzień n<łtom!ialst -- białe płó,cie'nme hdki Na talką fryzurę wiązały długą clhus'tę - sza'l Gdł. od 8P -170, 190 elm, szeL 30 - 4() lub 70 -190 cm) z 1nianego luib bawełnianeg.o płó,1Jna, albo ;;: tkaniny poethodzeni'i fabrycznego, ozdohioną na koncach haftem, bądź kOlfonką. Okręcano nią glow!; li pra,wy koniec pUis::wzano ,o,d tyŁu kill przodowi luzem tak, by zwis".! na piea's',. Fod chustką w,iidać bylo walr'koCize. Stosowalno również inne ~posClby jej wiąza.rria, jak nIP. na Wy:slPiiePa:g, GO IPoitlwierdza rzeźba z XVI w. na ,por.tallu taJInt€js,z,eg" koścj,oła. Bardziej s!komp]ilk!QWa!lliy !był oli;pski sposób wiązarnia, który poJegał ne; ,0kiręcalDlrug1owy, pI1zy'kry:tej jledinym końcIem chU!st)", skręGanym w walek dru,gim koń!ceim, Ta p'ojdłlużlnad~Uls~a o na:zJwie pokrivaca ma baIidzo wiele pOiclabinYloh nazw. używany1c'h w poslzc:zególny'c'h miej's'cowoiściarClhiteglo rej.o,DIui na wys(pac,h (pokrivaoo. pokrivaca, pokrovaca, pokrivacica, povezaca i i,nne). Nazwy jaśmak, jacmak s.tosuje się do 'clhuls:tklw.adra,tolwych, jaikibh UŻy1walnow T'ej.(miedynar'slk'~m.RoZIPr7!eI~trzenieni,e się ty'elh na,ZlW ~wi'adczy o dyn:arski'Ch wpływach na te tereny, które spo- �Recenzje, przeglądy wydawnictw 357 i czasopism wodQWaly Imigracje za czasów turecki.ej nawa.łnicy. Naj,s'ia:rs'za pokrivaca ze złotym J:w.,ftem,j.xka s'ię zachCJlWał:ao, lPQ!C,ltOdZli z XVI w. z gr,dbu .św, S'~me w jednym z kościołćw w Ząda!rz.e 2. O;prócz niej iZinane są j:es;zcze diwa pl",zyJda'dy z XVI i XVII w. - haJitowiłJne je~waibnymi ,nićmi. Również w XV1H w. !lJooiła ją wdowa pr.z,edstawi<ma na ()braz~e w kapilicy !IXliI'afiail!nejw N'inie. G tęg,o typu nakryJC'llu głowy W.5'Po:mun.ająlLcme .prace (M. G.us.ić, V. Cv,i'baJllav'ića, B Sirol1i, a przede wszys,tkam zapiski opala Abber'ta Forlii·s:a z XVI,N WI.). Dz,iewczyna WlPilatała w wa:rkoC':z.es::z.erokie, najczęściej czer,v!'OOlew.stążki, a na głowę wkładała koronę z obręczy opleci'onej mil1'tem, C7;~cmą 'tka.niną, plecionką iZ ko].orowyoh wełni<łlf1yrc!h.aioi (tzw. venae na fjoke)" albo kora·lIIk3Jffili połączO!l1ymi ? różnymi W'sfl:ążeczkaJmi. Środek wieńca wY1pełniały zieJ,one ,i ClrenWone wstążkoi, które też z,w:isały po bokach. Koronę pr:ZYlPiJnano do włosów .srebirnym i SlzpiUmmi. o1'ierzadko o filigranowych główkaclh. KJolo,[ w!st~eik zielony i czer,wony był wyTazem mł:odośc'i, wZJrastania, p0fWIOdz:eol1:ia, z,dro'w,ia. W końcu XIX w. właslnej r,oboty K'oTonę zastąpiono kUipnym w,i,eńe'em ze sztucznych kwiatów, W :tym też c;zasie niecnoitoliiwe dZliewc;zęta nos'iły chustkę dłuis.z.ą niż s,zerSizą o nai~wie mahrama. Na czas żał~by zakładano czarną pokrivacę lub pokr'ivacę z czarnym obrzeżem. Pod kon:i'ec XIX w.ll1iej'sce po!dł:użnej cihu,s,ty z,"jmuje facol nas,zo!na przez dziewczęta i kobiety, tj. kwa,drat'owa chustka nlie w,ięks.za 'n'iożo boku 8,0 cm. Na:~yrwano ją rozmaicie (faco, fa col, vaco, vacol, haco, hacol, śudar). Były bo chustki ::: 'tkaniny produkcji faibryc,zned, najoc.zęśC'iej w intenlSYJwno oze;rwonym kolorz'e w moty<wy kwiatów. Wiązano je pOoczątkOlW,opad brodą, .a przy pracy w tyl'e J.ub ~ya demien-iu; dziewczęta wiązały je w tyile li nosiły w jaśniejSiZY'C!hkiOilo.rad1 .ni·ż ~oo'i,ety, zdobiąc także p·awim piór'em, QlchraJniają'cyrm od złych oc:z.u oj mibez:p~eczającym wi'erność małżeńską. Facol :zap!l"Zes;tanonosić po II wojn.ie ŚiwLa,t'Oweji tylko ~nO'żna ją było Sopotikać u nieLic:z.nych starych kobiet w nioeWliełe lat poi'em. Omawiany katalog do wyst.aJWYpo,święcOlllej kobi,ecym Okryciom głowy .uw.zględnia Ws.zys,tkie wym.ienione fO'l"my, tj. dziewczę{;ą cza,peczkę, kwadra,towe dziewczęce .~hu'S.tki zł·ożOol1ew trójkąt, ,o.zdoby dziewczęcy,ch warkoc.zy, rói.nego rodzaju jaśmaki nie ty'lko ha.Howane, aie także z naszylym czerwonym trójkątem płótna zwalnym "1UJ,vez nos!Zolne prrz·ez Clhotwaitikii i Ser.ljk;j, dalej tZlW. povezace j okruge" ozdoby gławy zamężnych kobiet - wszystko ,z rejon.u dynarskiego oraz z rejO'Ilu a,dr,iatyckiego: okryc.ia glOlwy !starszyc"h ,dziewcząt i mężatek, pokrivace z wyspy Pag i wyspy Glib, ozdoby warkoczy, okrycie głowy pain:ny młodej, nowoczesne kwadratowe ·l:hu.s:t.ki- marame, o.raz przykła'dy nakryc'ia glowy zdradzające dynarskie wpływy. i\fateriały te boga'to j.I'ustrowano fotografiami i rysunkami, przez co w sumie za,;ługują na uwagę bada-ozy. Barbara Bazielich Stani diHnick(i l'TCIha. Zivot akultum prazskych cJelniku 1848 - 1939. Pod red. A. R o b k a, M. M o r a v c o v e, J. s t' as t n e. CeskCislovenska Akademie Ved. Cstav pro Etnografii a Folklm·istiku. Praha 19'81. Wydanie I, ss. 316+4 nlb. (241 il.+ -'.J map). Po,13ka rcfleksja naukowa na.d kultw'ą robotniczą, czy też lepiej ku1turą srndmvisk robotniczyc'h nie może, jak do'tąd, poszczY0ić się pełną syntezą, a nawet jedną bodaj pozycją książkową, która - jak na przykład R. Hoggarta Spojrzenie : M. Gusnk, ".·enske Akademije Profani teks~i! lL "aki Znanosti i Umjetnosi sv. SimlLna u ZadrlL, [w:l Radovi Instituta Jugoslau Zadru, Zadar 1965; sv XI - XII, S. 229 - 268. �]58 Recenzje, prze.gLądy wydawnictw czas·opism na kuLtu.rę robotniczą w Ang~ii I(Warszawa 1976) davlilałaiby 'w m.iaJf'ępc1ny opis całości lub chocia,ż wyb.raInego aspektu ku\ltJtLry połskiC'hśwdowisk r.dbotnkzych. Roz.,proszone w cZa!s·opisiffi<lloh iozęsto - pr,zyzmać należy - oe:nne i iluteresującl." aritykuły omz liczne,zwłas'ic,za po 11980 ro1ru, glosy podejmujące temat kultury politycznej, kul'bury pracy i bytu oraz a'lctywności kUlbtu1'al'nej r-obCltnikÓiwi ich luc!zes'1midlwaw kuHurze (np. Czesława Herna,sa, Bn::mislawa G,ołęhi'Clws:kie-go,Roch" ,sUiJ.1my,A:dama Krz,emińskieg!O, Tadeu's,za Swata i in.) stanowią przyslowi.ową kroplE; w morzu polskiej wiedzy .o kulturze wS[Jólozesnej. W tej sytua,cji godną poleoeni,a polskim ba,da'czom, jako przykła,d dobrze opra'cowanej, obf'it'ując'ej w maiterial faktog,raii,czlny mOI!1<graf1iwybran0go ,ś·rodQwisk., ;r·obomi·czego (tu: p.ras.kiego pI1OI,etarLa'tu- r,oibomików i ich rodzin, biedoty miejskiej, lurnpen;pwleta'r,iatu i żyjącyc'h na przedm'i.eś'oiach robotników sezrmowyc,h), zdaje s.ię być wydana ostatni.o prz'ez Instytut Etnogra.£ii i Folklorystyki CzeCihoslowaiC~ej Aka,demii Nauk praca Stara de~nickĆl Praha. 2ivot a kultura prazskiich de~niku. Stanowi ona udaną próbę uchwycenia wielqpłas:zczyznowych za,leżnoścj i wpływÓi.Ww'ielkoprzemysłO!weg·o m·ia.sta mLejslca koncen'tracj,ifunkcj-i politycZJnych. gos'Poda1rczyoh i kUólturowych - na s'tyl życia i ku.Jturę zam'i,eszkujących jle gr'up społecznych. Uwzględniając .hi i.ouyc.zn,Q-geQigr'aJfic zm:e,poLityczne, ekorlomi'ClZlnei s.poł€'c.zne wa.runki na-rodZJim prask!i,e;j klaJSY ro!botnic.zej, autorzy książki preze.nJtuj" jej dojrzewanie i LntegrOlWalD'i.e się w wailoe o wspóLne Ii-nter,esy. Dow.ocizą, ż·e "Zpus,ob zivota de'ln~ctva v P.raze a na predmestich se ,f,of'mDva,1a meni.l v pnibeht:. boju za vlastini hospodarS:ka, socia~tl.i a poliiilcka prava. Od [prve p~l,oviny 19. sto· 1eii do roku }.(~14pr.oseJ. etyrmi V y,v-'Oj.()lvymi etapami, v 'D'iohz se pos1Jupne v)'tv'ori' v.]als!tnri.prOJ1etar.skY zivQtini slyl a prOJ1etaiisk:i ku,J.tllIra" (s. 6). ROZJpad spoleazności trady,cyjnej, na :ba-Zliektór<e.j f.oTlffiowawsię śro:dClwisk,opm'ski,eg,o proleta·nia.tu. nOW2 warunki pracy i :mi'ElsZJkalnia,miały zas·adniClz.y w:pływ na przemiany świadomości i obyczaju. Wraz Z I'ozwojem masowych .ruchów rewoJucy;jnyah cal,ej Europy .pTal5k" klas.a raboitnicza uświadamiała sobie slwoją oldrębność, stając si'G z klasy "w sobie" kllasą "dla s'iebie". Zachodzący na przest'rzEJni ki,lkudz.iesrię'oiu lat pro'c€'~ polity,czmej i kulturowe.: emaln'cYlpacj.i proletariatuodZ!wief'ciedlają głębokie przemialny robotniczego SYrstem'~ wartści, stylu życia .i szerroko pojętej kODS'urnpclji,a;le także te efekty działań. które okre&Ja się mianem kultury sy:m:b,olli~cmed.Ten 'Obszar kul1ury robotnkzej orrnaw'iają c,zescy baida'cze wnikliwie i dokla,dnie charakteryzując śpiewy praskieg prole'tadatu (rewOJ1·ucyjne pieśni buntu, piosenki satyryczne 'i kabaretowe ora:: folklor praskiej ulicy), milczeniem pomij-ając nliestety wszeI:kii,e inne j~j przejawy Stanowi to is,totny mankament tej pracy o życ:iu i kulturze pralskich roibounikÓ!w .szczegółowo natomiast .omawia ona ku.lturę bylu praskie.go pr-oJ.etariatu, przemiany standardu kulturowego, sposob mieSlZJka'niai warunki .mieszkarn.qwe wibotniczYc,h rodzin Ow.lonie robotnicze, mieszka'ruia nędzarzy, kamienice C.zy.1szowe i "pavla60vy domy"). Osobny 'jej wzdział s:tanetwi Toh()l1.mi.cza rodzi'na, małżeństw.-' i malżeńskie współżyoie, dZJieei, kr'ewni i wszelki'e oby(."zaj'e powszechnie p.rzyjęt2 w pra'skiej rodzi'nie proleta:rhllizy. P,cidobnie - pożywieni·e - 'jego l:akup i sprzeda;' oraz tQwarzyszące temu insty:Vu'oj,e:targi i hale targowe, ulkzni i domokrążni s;przedawcy, restaura'cje, 'garkuchni'e, j-adlddajlnie stowa'rzyszeń fiJanlf.Qpi,jnych, itd. Na szczególną uwagę zasl;ll'gują rozdziały poświęcone symbolice i fun:kcji odzie· ży praskiej klasy ,I'oootn:iczej i tzw. po;dk'Ul:turzedziecięcej. Wychowanie w cr'odzini.~ i szkole, zaj-ęciJa czasu wolneg·o, giry i zabawy dZJiecięce oraz folklor grup rówie~n~- �Recenzje, przeglądy wyd2wnictw 359 i czas.opism 'czych - .to zagadnienia p.rezenlt.owdi~e w opaI'etu o ooga1ą literature; <przedmiolL:. 2. dużą znaj.(lmością rze::.zy. Zas'obna w ilusb'acj,e, obf.ibu:jąc. w daine 'statystyczne, ma:py i fra;pu;jący ma· teri~ł, jak na przy:kła:d zestawienia menu uhcznych garkuc'hini Gpor. s. 211-1 - 214). Starci diHnickil praha .slanojWli -polzycje; go!dną .z.allln'1Jer03Gwa!nia 'n!i.e tyl:k,o cuno.graLc i folklorysty, ale także socjGlcrga i aonotl'OIpol'oga k'1.l'~tury. DobroslawQ Franciszek sqsiadów. Próba Kotula, Miasteczko, biografii. na Towarz.ystwG przykładzie Naukowe W ężowirz-ZióUwwska Głogowa Malopolskiego w Rzeszuwie, Rzeszów i jego (ma'2). ss. 2313, 8'5 ilustracji. MonQgrni'ie małych miast są w nauc,e pOiLs:kliejstosunkowo nLehczne. Do Gzasów woj'ny ślwiatQwej liczba taki'ch mong;rafVida się PQliczyć na paka'ch obu rąk Frarnci.s.zek Bujak, swoją WZQfcową, his:tOJ'ycz;no~Slpołecz.no"igO''<;iPodar<Jzą ,monografi;;,' Li:nanowej (UlO2), pragnął otwo.rzyć s€lI'ię takiah monografii, przJlDlaJjmniPj db b. Galicji, jego i·nic:jatywa nic mallazla jednak !<JO'ntynuaiorów. Rozwinęły się natomiast jak wiadomu monografie społeczności wi'ejl'i!kiioh. Podobnie byL, w okresie międzywojennym, aż prawie do naszy.c,h cza·sów. To dopier·o OŚ[oQ'de\~ B'l.dań NauikoJWych im. W. KęJtInzyńsikliegow OlJsztJlnie - ja\~by w ślad za PO!ZIWlijaJlymi w kiLku ośrodkach ba,daniami s.oc,j'o<I'Og.~cznymi, podejn1ującymi fa'Czej wybifal!lą proib:lema,tyikt; maly,cih milasJt, a nie ty:pu rn'o[lolgJrafiiJipelin-ej - padjął p;rze.d 'kiJlk-oma laty szerzej zakr-ojone badani.a !nad s;poł€oCm'Ościami małych mia's-ti ich ,ku.Jturą na t'CrenJie Warm1!i i MaiZUJr,taikŻie poróiWlilllM'K:ZO w inl!lJ1ChregJi.Oin;aIClh. Na 'efekty tych badań trzeba jeszcze ni'eco poczekać. Na tym, du'ść pustJlm połu bad3:\wc.zym, swoistym wydarzeni·em w y.dawr,ic zYl!r! jeci.t książka nie3lt'u.dwrn~go rzeszowskieg·o badacza-regionalisty, FraJnciJSzlm Kotu1:, Miasteczko. KotuJa znany jest szeroko ze swej da-ść oryginalnej a niezmiernie bogatej pr-o;du~kcjinaukowo-badawczej dotyczącej wyłącznie regiunu rZe'szowskieg,o, w postaci kLlkun"lstu kSliążek (,ebno:graofic.zmych,his'toryczno-kul~ur·owych, folkloifYstycznych) oraz (lnJiewSZYS'cyo tym wiedzą) '7 oka-ło 700 rozpraw, studiów, szkicóW, .arty~ulów publi'cystyczmy.oh ze w,slPomnianych dziedzin oraz na najpr-zeróż:-JJiejsz;, tematy. (O twó:rclzOiŚcibadawcw-nauk,o:wej Kotuli, zob. "Lud" t. 57: 1973 oraz poświęconą jemu książkę Prace i materiały z badań etnograficznych, Rzeszów 1979. wydaną przez lamt. Muzeum Okręg·owe). Smiało i bez przesadymoŻIla pow i·eid1Ji'eć , że Miasteczko Kotuli jest monografią uliezwykłą. Na jej orygi:nai!nolść sik'łada slię ni,e ·tyl\ko to, że a.utornie naśladOJWat ia.dne.g.o z praktykoowany.ah modeli monograf.ioi społeczności lokal1nej o sztywne.: sekwencji przedmiotowej, a za:S!tO's'ował!Zupełnie włas:ny układ tre.śc;[owy i jeg" na poły literackie tytuły ;przed!.'1lIiotlOwe.Wysta:rczy nadmiellllić, że cała pra'c.a składa się z trzech części zatytułowanych nalSitępująC{): "P.rz.edW!CIzoraj i wczoraj", ,,Dzi~ jak przedwczo.raj" oraz "HiBtmua płomieniami pisam:a". Na atrakcyjność książki Kotu.li skła,da się ta'lcie SIty.]i i£posób narrareji oraz walmy źródlC1we, które łąc:z;n!i·e - w sposób wręcz doskonały - relkoln's'tru:ują żYCiie·i koulturę tego mias'tec'likloweg.) środowiska. Bo tak: �360 Recenzje, przeglqdy wydCl.wnictw Kotula znany j,es.t ze swego wła'Slnego typu nal;racji, który sam określa jaku ga'Wędzi<IJrs~i. S'Pmwia on, że fakty poc'hodzą'ce z ,różnych źródeł zostają włączone iW wairtki ciąg qpiiSJu,kJtóry nie ty1J,!{JO odb'j'era się jak najlle.PSlzy tok pcrw.ieśCliowy (oiPowieŚcli<Olwy), aU'e ·także wytwarza w c.zytel'rii.k!uwizualrne obrazy P()szczególnych sytuacj,j życiOWYClh.Sty,l ten 'POzwala także a,utoroWl J~ swobndnc włączanie w tok 'narracjii własnYicih ws.pomnień, doświadczeń i pos't·3I\V. Wchodz1my tu już w Wlkres żródł()'Wy monIQg;raJi.i. Otóż taką mOln,r)gmi,iGmógł napisać tyTko l~toś tak'i, jak wła,śnie F,ralncis.zek Kotula, k'tóry: uWldził się w tyn~ środQw~siku, spędiił w nim larta mboldzi'eńcze .i jakiś okres czasu jako miejscowy naJUc,zyciel; roz;porządza zmaik'Omitą i wierną pa·mięc,ią, pozw.ala-jącą na <J'dtwar.za'nie doświa'dcZień i prZleŻYć; ni,gdy nre sl1:Tac'iiJrontaiktu bez.pośreidnie~o ze "swGim'" miasteczkiem, pOZlnał g·o tei 'd;Qkła,ci;nioe "od podszQW:ld"; od dZJiesiątkÓ'Wlat systema'tyc.znie gr-omaJdził do teg,o mia'steez!k.a (jak ZreS!Zitą do całag,o RzesZowski,eg'')i wsz,elk,ie.g,o roidza,j!Uźródła pislane - wycJinki praso,we, broszury, druki ulOltne, wypisy z a;rohiwów państwQWYcih i prywatnych, lis'ty, pamiętniki, rysunk'i, i<luis'tracje it,d; zap.i.sYJWałl'egrularinie własne -obs-erwacje i prwżycia, przypadkowe rozmowy z ,ludźmi ora,z dane z eelOiWoo,pI'Z€!pr.qwadz.anYClhwywi'<-i'dów, często na,grywa.nych 'Ila ta.Śimyma@le'tof'onow:e. A interelsiQwało g'o dosłownie wszystko, nawet taki., ~zcz'agóły, na które zwyk}.o s'ię nie iw,racać w ogóle uwa!?Ji. DQP1e'f'0 na 'taJ<'iej ato podstaiwie źródłowej możliwe było stworzenie dzieła, które3iu!tOlr !n,arzyrw;a 1:Ira;f,nń·e ,ipróibą btil(JigrafiV'mia's'1:ec.z,ka.Bo ist'GLllJieJest ,to hio,gra.f.b ?~j oaŁOiŚcti, jaJką była li Ijes,t isipoł:OOZ,lliOCŚĆ miiej·skażyjąca JW lk'OIn:kr.etny.chwa,wnkach hiisi;QrylC:Zinych i e'k01].o~~cziJ1y-c,h. Celem "utara było odtworzeni,e żyda tej s:połecz:nościi tak, jak 'to tylLkiomożliwe na podSlt<llwj'ewspomniany·ch tak wszcclhstronnylch dalllY'ch. Koi1:,ul,azauważył, że mieszkańcy Głogowa o .swoj oj przesz}.,)ści "ni, wiedzą nic a nic", co więcej, są wobec tej przeszłości zupełnie (}boj<;tni. Ogarnął g.o żal, bo to byIo ja'klby "zakopy'waln.ie luuZli żywcem". Z kj Dangaiowai1€j pCJ-· stajWy "zro,dziła .się myIŚIlnaiPi!.,atnia galWędy <) żyoi1u miasteczka; b i o g·r a f i c z n e j g a w ę,d y" (s. 9). Autar wy=je udeę, ŻJe "twór.cami tego wszy:stki€lg,o, co składało się .na wszechstrorl!Ile pojęC'ie mia:steczka - bezpośrednio i po,średn.Lo - by.1i lu·· uZie, j1e,g,omiesikańcY,mi,eszczanie. I ni,e tylkc ci os'tatni. alc również porprz,~dzająclo, jch liczne p~olen:ia ... " (s. 7). 'Ta SłUs.Zina,humaniSltyc~na postawa autora, połąc.zona z fomlą gawędy z jednej. a z o.gromną zoo'j{)lmQśc>iąrzeczy z drugiej stnony, dała w efek'Cie JYalder i,n.teresują'cą, balr'WJną i "żywą" reJw.nstruk,cję wszelk'ioh stron życia i kultury śr-odowisk~' w jego. h:is,t()ir~z'nejzmiennośioi. Tak więc forma,1nylm, S7.Cze-gół-qwymolpisom urbanjstycznY'm (roz,planowania, zabudowy, zabytków budownictwa munumentalnego pałacu, zamku, kościołów, ra;tusóZICI, fOlr'tylfi,kacjiitd.) towarzyszy żywy ',tosunet mi€lSz:kańców (i samego autara) do pr.z.ed'stawiOlnyc.h obiektów i takie szczegóły z żyda mieszkańców związanego z ty:mi ob.iektami, że c.zyt-clnik -o.dc:z.U'wamaksy m<IJ1nezbliż·enie do abmo&fery óiwc.zesne:go życi,a. Równo'~zeŚlnie są tu Olpi~y ')dpowiaciają,ce oojbardziej rygorystycznym wylmoglom rO!:H;'ji naukowej. Jesz,cze p-ełnie'j.sz:, obraz teg·o życ:ia otrzymuje czytel.n!1k pr.zy opisie ,dawnego świętowania ro.dzinneg'J_ cyklu doroczneg.o, Olbrz~doweg,o - .z przylclczani-ean odpowiednich tekstów pieśn:, kolęd, przemówień itp. - przy QPLs'ie.mLejskieh zaibaw, kierma,;zów, odpustów, i V. na tle krótkich biografii szeregu (57!) "wdów" mi,es.zczańskich. Czytelnik dOZlll.ajc wrażenia, że sam jest uczestn.ikiem tych ws;zys~kich for'm życia zbiorowego: żn obserwuje w karczmie zatarig:i żoł,nlierzy miej,slcolweg,ogarlllizlmu (zwłaszcza Czechów), z miejscową młodzieżą; bierze udział w gawędzi'c ,w Jakimś ,.klubie domowym''i wręcz odczuwa zapachy dominujące w tym domu; przysłuchuj,c się chara'!<.Łery- �Recenzje, przeglqdy wyd!1wnictw 36r .i czasopism s1ycznym kłótniom (,;S'war'z€\l1liJusię") sąsiadek; ma przed sobą mj'ejs.cC'v,:yo.h oryg:nułów: figila'fZY, skąiIYCów, pi'ja'ków, rOZir:ZJUit:niJk6w, żelbT<lików, IliJsban:oSlzy,połi..::}alIltóvv, uI1zę.dniJkQw,,,tra'jib:row" 'fjhand!alfzy ,nJiJeTO'glCloiZJną). !CZy - Izwł1alSiroza- pnzepy!s'zmtie' Qdma\.owalilych miejs'wwych Zydów. To je'st istotnoie biogra'via mias'teICzkia! Co pewien czas autOlr 'podchoid"lli do ,.,biQgiralfiii" muastec.z.ka od innej s·brony .. sporo mi'ej.sca pooWlięca udziałdWJi m'ie.szJro'ńcÓiWw pO\v"'Staliliac:h1"8i31-, 1\8418, 1'863 r., Gwardii NaP<1dowej,orlga'n!iJza'Qj.iSoikołJa, Oc:hqbn/ica.e,iStraży p.o:ŻJa'rn-ej,służbie w wooj_· 6k!U a,u~tTiadkilm, ulc,zesit,ni'cZieniuw n~wQlLucj:i 1905 To, w obydwu woj,na,oh świa to"· wyc:h, w wielkiej emijgraicj:i do Ameryki, w życ'iu C'ocnoiwym i'td. To zmów szero1-;() OipiJs!\1je"hJisltOiIiię'p101m'i!en'i.'em,pisaną", gdzie 'ZJI1IUj,duj,cmy,dakłalooe ;relacje o ,ta'k' gnębi~cych miasta ,POOairdchi o'dbllidOlwiiepo ZiIlli'SlZiC'Z€II1Ii<loh. Towarzyszy .tym wzmianka o .mieojse-owyc'h f,jgur<lch św. F,lior'i,ana, patrona od oiglIlia, a przy tej okazj-i znakomrty wywód o kJu:~aie świętych oraz malgii olbrl(]nlli€lj,st~d passlus o kCliphczkach, dzwonka:ch loret<lfu:;'kich itp. - W,szysitko bo,gato udokJUJmen'towane z€l5lt<:lwem35 ilu· stracji, rysun:kÓiW i f,ot~a[,~i. Takiimi to spos'0IbaimJi u'Siłuje KlO>tu~a,odtw,OfZYĆ "duszę" miastec:z!ka rodzinnego. Aby ten obraz był peł<n'iejs.zy, rlllUituje Igo' 00 Uo porównawC'z.e, a wię.c w zes'ba'wiel1'i~ z podobnymi m'i'as~eClz.k.ami sąs.ield!lJ~mti, szc.z.egoo.nie z S.olkJołowe:m i Kolbu.sz'ową. o których to miejsc.oiWo5c'iach autor niejeoC!lno:\(lf{)tnie już p1sał. MoŻina więc po w iedzJi'eć, że "p'ró!ba bi'o;g,ra;fii~"miastecika Gl-o;gow,a udała s.ię /{,ot'ttli w pebni. Zawiera ona treść zIllacz!l1:ie'bQg:a:tszą, -niliJby to m(}gło być przy sz,tyw:nym mo,delu mCIDlgrafii mi1ejscl)woś'ci, a od s:trony faldograrfvcznej odpowiada wszeLkim wymog'cńn OjpiSlUe1.nogra,fk7mego. Pozwana p,rzy tym na ,dalsze inteTpre~a-ejc i wn~,os;kiiw,s.ze·!'kiego ro:dzaju (JlIP. takie, że w.iele sitron życ:'ia miasteczkowego :ui.e róŻlIlii>k)Slię od t~o na W1S!i).ZiaJCihęDamdo p11Z.eiczyltOO"]ia bej n31delf iJnJtC\f16s.ująoej ksiiążJkli. Na,ślatdo\\~nli,ctw·o jel3tw:sllmlza,ne, .al'e .moż1l1we tyl<J-;:-odla 'ta,kJich,kltóryoh(lsobOlwość :badalwcz.a byłaby zbliżona ,do 'tej, j'aiką FcnU10i!s,z.elk Kotul,l T'€lpreZeJlliuje tałym SJwoim ;i.yci,cm. Józef Richard Jerabek s kolektivem, promeny z Brumovic, >Brno '1'9'8'1, ss. 189. Jihomorf!vske vesnice. Bu.rszta Narodopisll!~ siudie MO'niO~l'afia WIS.iBTU.m'ovi'ce z .r€l~c;nu połudnti,owyeh Moraw, tak zwanego Moraws·kiego Slowacka, jest kaled.ną monogmiią 're:g~on",Lną. Z jednej sir-any jcstana kontYlilu:acją ,dług,ale'tniej tradycji wydawania tego typu prac etmagra.ficzlnych -''1 Czechols,ło'Wacj!i a z drUigiejs'[.rony, w pewnym sen!sie, jalkby je'j zalPl"Z,eclzeniem Spr.zeozIliość tla wynika pr,zede w:szy.st:kiun .z ,c:dirębne,go iPocrej:śc.ia ·do iP1"acy, jak i z nowej - w .pOlrównlcllni,uz baldaniiam'i POIPTzechn!imi- m et'Oidy:ki 'PfOwadzonyc,h stu· diów i opra'cOMIanja materiałów. Sam.a pu;olJ,ilkiac>ja .Ies't 'wy,IlIi1ki'empOInad 20-,I'et'nieg;0 W) s'ił:ku bachalw,07JegoprH'CO'WI.ików ii studentów Kaltedry Etnogr:l'fiii UniJwersy'telu .T. E. PUlr.kyne w firnlie. Jv{'o,r;ogralfia ,,8:rumovice" po,w's,ta/Wała z w'1elorrna ilf!Udin,ośc.iami ioią;żyły nad nią niepo-· wCldzenia studiów ,m.Oit1JOgJraf-iC'liIlych wiS·i POŁUiOOi{)wdm,oraws'kiejz p.i,erws'ZJC'jpolo-, wy [at 50-tych. W miarę upływu 'c.zasu wy.szły na jaw niedOlstaiki przyjętej wtedy koncepcji Ipwwad'zanych ,prac. W!blrew założeniom, ówczesny pozi'om ;natikl i jej, za'sto,s.owani'e w bud'anliach t.c'renowych nie po'Zwailalo etno-gra,fom Izarejestrować pro·· �362 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism cesu zmian zachodzącyoh w ów,czesnej wS.i - co było głównym postulowany,n zad,niem - a j'ed)'!nie opisać iiS1m:iejącestatus quo. Wspomniane niElPowodz.enie znieclhęciło ,na dłuŻiszy 'czas ,środowisko ebnOigraficzne uniwer.sytetu. CzęstoZJada'wano soibi,e pytanie, czy w ogóle prohlema'tyka badal, współczesnej wsi 'należy ido s,f,ery zarntere:s,owań etno@ra.fii, Now:! .rc'zpcczętc stud' 'w roku '19,69:pO(pr:ZJedzało staranne ,przygot'owanie warsztatu b:1idawczego, metod pnleJ jak i dobór Imiejscow,ośc.i,. Na wybór ws:i Brumovioe wpł)'!nął między in:nYll11i fak' iż sto ,lat temu wydrukowalny został szJkic etno,g'raficzny Bnumovi,c, napi:sany prze~ Jana Herbena. Na:stępny:m kryter1ium była Eczba mieszkań,ców Wioli,która umoe.!:wiała użyc:ie w ,o:praoowaniu metod 'ilości'owych, po raz :pi'erwszy W tclk szer,oki,", zak,resie zas'to'sowanych w badania.ch monc:gnaficz:nych iW Czechosłowacji. Prac' przygolowawcze charakteryzowały ,się w,Zlmożo1nym wys:ilkiem mającym na cel: uniknięc'ie 'P~przedDiich błędów. Uz;nano, że ,Ponieważstudium ws:i we współczesno.'" 'ci jest jakoś'Ciowo ,nowym 'zadaniem, wymaig:a ,ta,kże jakościowo nowego postępow<'.,nia ,metodycZJnego. Zadaniem pierWSZ'Elj'częś'oi badań było uchwycenie danych pods'tawowyc.h d',tyczących -dzis,iej-szyeihmieszkańców Brumovic, zwią.zków pokrewieństwa, struktur'; s.połecznejws'L, zat,r:udni'enia mężczyzn ,i koibi.e't we wsi i !pO,Wjej obsza.rem. Zgrl.madzone też zostały materiały o naij-l.epszyoh in£ortma't-orac!h, ,gawędzia'i'Z2.ch, śpiewc' ,kach, producentac'h nalrzędii, naczyń li iill1inychpr10iduktów domowych przeznaczonyc". na handel. Malteriały zachowane zostatnie:j ćwierci W-ego wieku UlHOIż!:iwiłybad,',.cZCift1porównanie ,sytuacji dzi,siej's.ZJejze s-talnemsprz'ed stu la't. Po-równanie takL dak wynika z zlalażeń autarów mOlnog'raii-i, olddajelepiej sy'lua,cję i charakterystyczne: rysy wsi ws;półclzes'nej. Całość monograJJii zło,żona jest z następującyohrozdziałów: 1. '2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. Wls'tęp :Studiumetnogmf.i-ezme Wisi współczesnej (Rhjhard Jei'iiJb-ek) Ludność i jej s,tl'Uktura srr>oleczna 1,869- 1930 '.qan KI'list) Ludność ,i jej 'stopaży:CioWla we w,spółcZJesnośc,i (Jarmila Lidmil{)va) Mieszlk:anie (VaCllav Frolec) S,trój i odzież (Alena .J ei'<'lbkova) \ Estetyka lUidowa :i aktywność pla,s'tyezna (Richalrd Jei"aibek) Gawędziarsbwo 'Ludowe (OldNcih Sur,ovatka Marta SramJmva) Repertuar 'śjjiewac,zy~Dusan Hollly) Sama struktura pracy \MskazlUje nam, lż uwagę skoncentr.owano w niej tyl;'; na ,peWln)Cc:hwy!branych z:j:a'Wlislk:aeh żyda li kuLtury wSIPółczes:nej wsi. Nie me; wie.: chara:kitenu 1~omlplek:sowejmonogralf1iii, poruszone problemy 'doty;czązwła,szcza kullury użytkowo-technicznej ,i częśdowo problematyki folkloru słowlneg,o i muzy,czne,go. Bm,kuje, j'edna:k moim ,zd<Lniem, za'LnteH~siOw-aniatakimi niezmiernie ważny;nL. interesują'cy:mi poznawczo oraz :i's-t,atnY'mi dziedZlinami kiuJtury symbolicznej, jak np. sfera lświatopOlgllądo\Ma,'obrzędowość, balrdzi.ej S:ZJc,zegółowe,oprac:owalnie prablema:ty,ki Irodz:iny, IUtp.Tak, jaik ,Wlslpom.inapr:o!. J,ei'<i.lbekw ,~w()\Lmw'ltępny1m r'oILdizJuale, "błędem nie do napraWiel1iLa Z01S!ta'jebez mała 20-letnia przerwa w :badanluu świadomości spał'ecznelj, a uchwyciić procesy, ktÓire lprzechodz:iłaona w o·~re5.ie tolalneg, r,o,zpaldu tr:ad)'cY'jlnyoh :strul~t:ur, można ty1ko wtedy, kiedYZJna s,ię po :prostu 5ta:'sze formy rozwoju" (,s..1'2). Prezentowania publUka.cj.a Oi~azJUjesię więc mO'nograiią szezegółową, ,skonce.l1Itr,owalną na okreś].olnyc:h proiblj'emaclh. lich :dobór zdeteI"mincwany Ij.es,t z]{;alei d()ltych· <:zasowYjl11ioSliągrrięc.iam,i w l,ej dziedzinie, stanem 'wypra,c,owanych :ml."tod hadaw<:zych i moż]i;wolśc.ialmilich stoslowa.nia,czy wręcz moino'ścią pr()lWadZetilDa{)~reś'lone- �Recenzje, przeglądy wyd.awnictw i czasopism 36:::- go ly:pu pos,zukiwati. P,rzedsbwiona praca jest w ,duż,ej anierze odzwie.wi0dlenien~ sytuacji, jaka jui l,d dawna :panuje 'W etnogra,fii. N3da,j wysląpU'je niejedn,olilość i rozmai'lOlŚć 'w s,ferZJe teor'etycznej, a zwłas.zcza ni'e'kons-ekwentneslosowani~ postulowail1)"cihzałożeń w !pra,k'tyce. Za/isuniała sytuacja, od dawna !dobrze Z)na:nas,zer-okiiemu ,gronu etnogr,afi'czoomu, zainstPir,owała prof. J,erabka do wyr,ażenia wiel.u nurtujących, ,rl1ltere:s:ujących iniewąt;pliwie cennych ro.zwa,żań ,oraz :pr,OIPozycji d,: rozwiąz.alnia niektórych proibl'emów, wys'tępujących przy powstawanim tej ,pra,cy (<.\ z pewnością nie tylko pl:Zy niej). ,W r,ozdziale Studium etnograficzne wsi współczesnej, a'utor z góry Z<lZJoo,cza, ,ii wąt,pl'iwości (JIraz kł-~p,O'tyu:jaWlniające sJię przy opraww<łJn.iu koncClpcF 'Pracy i :samej j'ej rea1i-zaoji, sącharak·terys'tyczne nie ty,lk' dla ,h~g,o typu mot1ogra.fii, a.l,e ·dJla C'ałej :nauki et nograd',i'C.zn ej w ogóle. Zwrac;a'n~' uwagę na fakt, i::' a.kc·el"t etnog,raf'i.czmyc;h hadań pr.ze-nasi ,si'ę z rozw.iązywanie;. kwestii ,genety,cznyclh na tłumaczeni,e jaskrawych zmLa'n, do który,oh do'szł,o wżyci\.' mi·eszkań-ców w"i spółJdzi'elclJej, na Huma'c.zen-i.e ,przyczyn, które spowodowały te zmiany w 'życiu i świadDmoś'ci ludzi •.·Wedlug r'eda,ktora 'tom.u,s.pecy;filC'zna rola przypada e'tnoglr-af,ii 'w studiow:1i11:ilu!zmian Izc,rhc,dząt:yc.h iW ,~u1'tU!rz'eIm:1teTi~alm,('j, tiV, w kontekście ,zmian 'W -"polsoibiemyśle'rJIi':1.W siferZJe kultu'ry 'sy;mbOiliczJnetjtak, ja~: już wspomniałam !poprzedini'o, 'Sytuar:ja przedistawia s.ię ,o wiele g,ol1zej; naukowcy zdają sobi'e z t~g() Slplrawę i w dużej mierze us:pJ"awi'edliwia ich isbn:iejąca luke. w bada-ni,u WSipomnianej dziedziny .kultury. JejpoWlstanie nie 'jest przecież ich wyłączną wiJną, a,le c2Y11ln'ików,llJa j-akiie oni s,ami, :nii'estety;, t!lJie malją w;ęks,zeg, wpływu. Ni'e p(~wi'n;no ,t'o ,jednak 'U'siPraw.iedliwiać postawy ,ca~kawi,tej rezyg,mlcj~ i z,waJinti'3.ćod pró'b jelj por,z,ellWyJClię:i..enia. W ·tym wYlp.aldlm c,hoclziloby więc o wysiłki 'l11.<'1jące Ina c,elu ,podjęc1ie tego tYlpu studiów i ,wbrew iPrzeei\vlnośCliom real.iza· cję I.>zeregmtematów ,n:iez;będnych .dla calośc'~f)łwego poznani-a lpr-aktyki i kultury społecznej. Elimina,cja z pola .za-iln'teresowań kuTtury :sy;mbolicznej ,prowa'dzi ,w kan,:ekwenc>j;iInlie tylk'O do ograni.czen.ia i zuhożC<nliaibada,nej rzeczywi'stoś-e.i, ale, prze': po.minięcie jedn.ej z IPows1ają,cych w ś,cisłej relacji sfer cal'ośeikultury, wręcz L 2lniekształca. Niellnoż:J!iwe w ,takich układach staj,e się peIne wyja:śni,enie is,tnieni' dkreGlonyoh form kultu1'y użytkowej, :ich trwa,nia i zmi,en:nośoi. O,graniczmnie Slę d" odnotow;m'ia i'llIwenl!<lIDza oj j,ego 'St~pniiowej 'l.ransfOlfm,acji eWYlp.ierallliaj-ednych elementÓiW przez ,drugie a wła!śc,iw.ie al{;C-€~ptowania pr.zez działająee pOtdmio'.y o.kr,eś.l'Onycih'norm i dyre'ktyw działania, prowadzące do stasowaJllJia przez llJi'eda"v'nych !przedmiotów lub ich części) ,nue pozwala <na ;s;fol1muławanie .praw r,ządzą'cy-e'1 tymi ZJmiJail1ami. P'c}Z;awy:jaśni'eniem .p,oZ:O'Sitaje też cala ,sfera motywaoj'i ,podejmow.anych działań, akcęptowanych wartośc!i śWi-a'i-opog,jądowy,ch,a więc ~felra subiektywnych ,determinant kSlz'tałtujących .1udikiie postawy. P,ows.tałą pr&żnię, jak dalej pisze autoII", m()IŻJnaw)"peŁnić :tY'i'ko sZJuka,niem no· wych ,m'etod ,pra,cy i ,icih 'efektywną :aJpl:ilka,cjąw IPI'aktyc,c. Sdsle powiąza!ni~ 'z naukami hJi:storyc!ZJnymii ich meto'dolO'gJią nie wys'tarcza w baldaniaoh klultury i życi" wsJi wSipółczesnej. !Przy 'pierwszych powa,żnych ,probac'h ha dania k'orYll])1ekis.ow:elgo uw> da,cznia się kOllJiecZJność interdis.cypliinar.nej w'S:pó~racy. Zamia,st koncepcj.i historycznej, proponowana }.est orienta-cja sOCljolo~iezna, która ma zdolność nie ty:liko objęcia znaJcznQj c,zęoci procesów pr,Ziemian w.s-i, ale nawet :dyspon:uj'e takimi rozwiązaJniaJITlii metodycZllytm1i, va -pomocą 'których mogą być te prooe.sy 'i .ich dy.namib uchwytne :i wytŁumaczalne w aspekcie r'ozw,oju s.połecznego. Kunkretne .za's'tos.owani'e s ocjOil,og i i ·Wiidziautor zwłaszcza przy .stud-i·urn IlmJtry .socjai!:nelji stosunków .spO''' łeezny.c.h; s,ocjQLQgia kul'tury ,zaś m.ajdowałaby sw,Qje m!ilejsce w ha,da;ni3lCih .na;d kształtowaniem się luczes:tnictwa w :kulturze ws.póŁczesnej ludno:śc i wj'ej's1kJi'e'i,n<l!d zmianami 'Co l e'ty,cz,nych zapatrywań pOid 'wpływem współczesnycih mass-,mecilów. Hp. �364 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism Pod wątpliwość poddalna jest te'ż kw,e'stia, czy w badaniach wsi są dostatecznie dokładnie otkr;eŚ!10ne:celie, któr;e .mają być oSlą@nięte. NalrZluca się pytarnie: w CZY:1) tkWli właś'Cliwy s'ens badJalniia Wls'i we ws!pókzes:ności - odkrywa.ni,e ZJmlian, do któ· ,rych doiszło w olsiaitnk.h clzielsiętii'oileciaclh, zaTE'ljresltrowanJie,wspókzeSlnClgo stalnu, czy Iteż dąiżenie do wy:WJ,erani,a wpłylwJu na formowanie życiia i kluilltlUryna wSli u progu '3-elgo tylsliąlc[~~a. Prof. J,eraibek prQPonuje dwa SiporS,Qby rozWliązania wspomnian~j problematyk:. {a) z j,edll'eij SitI10IllY zalsltioS1olwanJie ikonc1ejpiC'jli 'eksr1JralwerityciZlnej - tizn. głównym przedmitotem za'interreso1warnia j,est OjgÓllne'sIPoj.l'ZJenie'na wileś, a specyfika E:tnogr:.liiczna będz1ie rac!zejZJalnilkać; (b) jatko allit,er!llia~ty:wa, pI1OpO'lliOlWane jest po,dporzą,dlko[Wanie 3z'erro.kieg,0 S'poj,rz,enia kitlku skoordYlI1Jowa.nj'IChdyscyplin ln:a'llkawj'IC:h,celem etno· graf.icZJnego studiuim WIS'i,a zwłasZJcza .zasa'Cini'c.ZJejkwe5ti,i - jej .ZJmianie. Czy typ ha,dań D€!prezentawanyc'h w ·omawianej puiblirkaeji ZJdrewaluoiwał Się i skazany jest, jakby to chclinło wieilu ."prog,rlcsywnych" Ibadaczy, na zaigładę? x;~· sposób się z tym poig,O/dzić .. "Metoda rel~ional:nej alho lokalnej monogra,fii do tej pory 'fiLe,siTa,diła ,s:weg.o'uzla,sadn1enia .i !też we współClzesnym okresie poZr0statje jedną 'L fonm pOlzna,n:ia naukowego ,i liiteI'<wk1elgo wyrarżarnia wyników kompl'eksoweg) dtUO'~rafj,cZJnp.g,oibadania, 'i to 'wb!f'ew Jieznylm trudinościom, które ze sobą przynoEi ... " (s. lr9). Monografia BrUlmO'vic jrest, wbrew rniektórym wyrażonYIm tu uwag'Jll:l krytycznym, .dowc>delm zarcyt'owanej konstai~aoji,a za:raz'em przyczynkiem do głębszego pG-' znaniawspół'cze6~ny,(~h procesów sipołeczl1'o-kultur.owyc;h. Sta nisLa va Bucho1.Vska Aleksander wego Łuczak, Społeczeństwo i państwo w myśLi politycznej Ludowa SpóŁdzielnia Wydaw.nicza, Wa.rszawa II Rzeczypospolitej, ruchu Iudo-· 19'8;2, ss. 2,11 ~godz,ić się po części wypada z autorem prezeui.owanej pracy Aleksandre:" LuczakJiem, że myrśl ludowa w ,dkJre9ie IT Rzeezypospcli'lej cha:rakte,yzowClła s;~ znacznyimi niedoskonałościami .str;uktury, ,fommy przyjętych wzorów itd., tym niemniej jej pojawli'enie się J(ljuż woikJresrie za!borów) i stopnIOwe krzepnięcie śWIadczyly o doj'rzewlan'iJu chłopów ,i leh przywódców. Myśl ruchu ludowego zawsze byL' 'I:!yś1ą bardzietj związaną z .konkrletnyun dzLałaniem, niż teorią; więcej w :llerj był I pralgmatyki niż ode.rwa.nej od :rzeczywis'tości teorii, czy dalekos,iężnej w,izji. Poznci!Lie jej jest niezmi'erni'e wa1ż;n;e,g;dyż bez wiedzy o tym, co mówili i pisali dzialacze lrudowi na temat pods't:awowych 'Problemów społecznych, 'roli chłopów jako klaf y, problematyki ,państwa ,i jego struktur nie będziemy w stanie zJ'{)Lumieć ba,rdz, wielu is'tortnych ,posunięć ohŁopsklich o.rganizacji; nie tylko po.sunięć politycznych. "lei kulturrallnyoh. E'tnog'mfowie, trzeba to przyznać, poza p e\vnylm i wyją'tk:lmi, d" :riedawna ni'e do'oeniarli rolli ruchu ludowego w dok,ornujących sil: przerniana~h W:': w okresie międzY'wojennym. Dziś .stanowis.ko ,Jakie nie możesrię j1u'żutrzyirnać. Wartd ,za!t~m siięg:nąć dio pra.c o drzli,ejarcih TUCihulUldJow.ergo,do prac dhra,ralkilerYlzujących myś' 'teoretyczną tego iI1Uiohu,!by li 'oid t'elj ,,'(Irlonysprojrrz.,~ć:na wie.ś 'otk:resĆlwminionych; Zilk~adadąc oczywi,ślCrLe,że myśl liUldowa odzwierciedlała s'tanowisko tej klasy i mlctL1 wpływ na ks.z'taHowanie s,ię s,połeczno-kulrturalnej rzeczywi'stości wsi 1 wyznaczał:.. �Recenzje, ]J'rzeglqdy wydawnictw czasopism 365 :'l' ejalro w ,pewnym przy,n:ajm,niej stopnuu - ,jej przyszłość. Wydaje mi się, że zdożenia taki,e można w pełni przyjąć. Niestety, uprawianie dzie'jów ruchu Iudoweg'o ,i dz~ejów Wispiemją'cej goO myś'ti :eoretyczmej, jak są'dzę, ,mj,ało ~koniunkibura.lny w)'lmua,r i w rzeczywistości nieWiiele :'z,eczy prawdziwy.dh i -obiekityw.ny'ch o tyc1h ,sprawaoh da s.ięz prac - doś'ć przecież \\. przeszłośC'i dbhoie wyst~pując)'lc,h - wyczytać z pożytkiem dla przedstawiciel; dyscy,pj'in zajmu.jąc)"Ch się najls.zerzej fOZJumianą his'torią wsii polsk!~ej. Praca A. Łuczaka jest tu bez wątpienia ;pewnym postępem na trudnej drodze <eJicrWI'OtU od ni'ebeZJpiecznego sohem:a'tyzmu w 'ry:sowa,niu dz,iejów łudowego .llUic'hu,ohQĆ i ona ni·c stanowi bu je5jzcze ,rew-oluoj-L IiIlteres:ując'o 'prz:eds:tawiając wachlarz s1ano.wis-k P().szcZl~ÓiI'nYIC~h ugrupowań lu;ddwYClhw okresie III Rz,zc.z)'lpos,po1'i:tej,()Id kO!l's'erwa',yvll:'lyc,h do uJltJra'rady.ka-l,ny,ch,'Die poka.zuje autor }e!dmocześTI!tepciLaxYW0jlistanowLsk, ~ecz linów suger.u1je - 'jaJk Wliel'u ,pr.zed nim - :ż,e ruah ludowy \Vieloe ·i Ina potęgę s'ę w latach trz)'Idziestych r,ady:kaIizowai. Sądzę raczej, 'że ,owa ,radykalizacja bez wątpienia wią'żą'oa s'ię z rosnąC)'Im w siłę Stronrnic1wem Ludowym - pci!·egała na k(mf.wntac<ji politycznej w ramach ,pog,lCldów ni'e odbiega,jącyoh od tych z lat np. dwudzies'lyoh, w sytual(!j1imniejszej elastyc,znośoi rządu sa:nalcyjnego, W praktyce ant)'llu dow€lg.o. Radykalne poglądy w 'ilsD:>cr.e ,D1ugdy!ni'e zyskały 'uzna,nia w ma .. ;::ach lu,dowych; były one obce mentalnoś'ci wLejskieji ni·e wi,dziano w Inich drogi do zbudO'w<łlIl,ia.p~wdz:iwie -l!udowed !PoIIs,ki,której to WLZjęlll1Iiellira'Czej działacz,2 umiamkowani .niż L9krajrni(za,równo rozJmieszczeni na lew,iicy, jak i .na prawicy ruchu). DZJiałac:zeJ:u.dow-im'leli skonk;retywwa!ną, wy'rastającą z Ina'jllep.sxyd1 źródeł ruchu luid'oweg,o wizję demdkr<l!cj'i..P.o zama'ohu ma:jdw)'lm pIsał J. iBu't·ek (:skądill1ąd \\. naj.zu,peln'iej ,oJ'ic.jalll1ie'wy·cho·dzącym pi:śmi'e "Wy.zwoknie"): "Chłoopi muszą zdac so.1:;esprawę, ·ż,eJ'Ząidoibec.ny tnie j-e;>tr.ządem lu.dowym, a co ,g·or.sza, że z poczynm'1 '))inisteria-l'ne'i "brac.i ,s7llaohe'Ckiej" wyniilm, ,że nawet nie choe ona być :rządem demo'kra.t)'lc.znyim. Obecny rząd nie je!S't 'W ted ohwHi 'przed ,nikiim odpowiedzia:lny; władz:a kontro!uljąca - obec,ny ,parlament - została przez rządsparaHżawa:na, a au wyboru nowego ,parlaimelntu rządtJeż idapu.ś'oić nie chce. Rządy ,faktyczmie pl'zed nik,im nieoqpowiedzUa:Lne, rządy ,c'himery, fantazji ,i ,ni.eSjpodzi,anek, uważamy za s,zk:adEwe dla pańlstwa i neszy ludowej i .dlatego Iprzeciw takiemu systemowi rządZieDlb państwem ja:Jw st'ron:nictwo walczymy i waJoczyć'ffiusiIIl1Y". Dzi'ałacze 'lu'dowi .z ILnsty;nkitem,prawdziwych polityków widz,ieili zasadniczą ITÓŻ" nicę mi'ędzy pojęC'i'em pańsitwa 'i pojęciem .rządu .. Z W1it"lką mocą pis.ał M. Rataj: " ... słyszehśmy tę tezę, ,która identylfi,lruje ,r.ząd z państwem. ,Zwa.Lczamy tę prz-eslankę z całą mocą i z ,całą śwUad-CIlnością.Z całą mocą i z ,całą świaldomaścią chcemy oderwać 'te -dwa pojęcia dd s.iebue, jako nie '~denty;cz.ne - powiązane, a.le n~e !dentyt:zne. I uwu'żam, że działamy w int'eres'i'e państwa, rdbiąc to. Z Clh:wiJlą,kiedy kraj, kiedy masy zidentyifiiikJuljąrzą,d z państwem, z tą 'ehw.ilą państwo znajdzie się w wi'elkim n'iebezJpiec.zeńs'twi'e, bo rząd to są J.udZiie,a ludzie sącl1ldtl.iwi i ,g,rzes,wi, są źli li /doibrzy, są gŁupi i mą:drzy, al'e państwo jC'st dObre, państw,o 'jes't Wii!CiCZne i państwo j,est mądr.e". C2y2; w świietłe 'pioddbnyc'h wystąipiell z.a.rwcać mOŻJna myśH 'ludowej okIr.csu r.1iędzywojenncgo,że była ogral1'i.cwna i płytk,a,kton~unkltU:ral'na i .pl'a~matyczna ~ Sądzę, że była t>{)my;śl :bagata ii godna uwagi ,ni,e tylko dla okresów, w których .siC; kS1.'t-ałi·()wała. A na.jwylbitniejsi ,prz.edsta'Wi~ciele .ru,ohu .l,udowego wY)powiadaE sit; glę'boko na t.e-maty ba,rdz·o 'róiŻ:ne,choć przede V\lSzys't'kt~m .na te, ,które miały wie1kue z.nac7.enie dla wizji ,ludowej pr.zY:S'ZłOlści .pańJstwa pcilski,ego. "UwatŻiaJmza rze.::z najważniejszą -- ,pisał Wineen'ty W'itos - by armia była tym czym musi być w pań- �366 Recenzje, przeglądy wydawnictw czasopIsm !>iwie. Aru11ia nie 'm-oibesłużyć ani żadnej osobie, ani bdnej koterii, ani żadnej pa'rti:. Musi służyć państwu i n:arodowi", Jdeo,lo'gia l,udowa wywodziła się z ide,obgii Jiboral:nej - choć ,liberalizm zna·:z.ył ,niegdyś, moim zdani,em., co:ś znacZiDie po:nad tzw. "realiZJm politycZJny", kióry :nu s:ięostatni1o 'bezpo,ds,tawnie imputuje. ~godnie z autorem, zręoby owej ideo,l'ogll :11oŻ!naspro,wa:'izić do poniiŻ.S.zycihstwierdzeń: ,,~deo,lo,g,ja ludowa miała wyrażać lJragnienia, dążenia, potrzeby materialne i ,duchowe w~ększ()oścj narociu, a przede wszy,sltkim ,chłopów .. Powinno jej przyświecać dążenie do wY'Yva!'Cze:n.ia woLności , rówlnOiŚ,ciczłOi\VlLeka, walIka z ,przejawami zła i krzywdy w żYC'liU .społcc:zmym; ideo';olgia ludowapowinl!1a dop.rDwadz'ić ,do zdOlbyc.i.a władzy dla "ludu" - chłopów: w przeds:ięwzięc·iach Jou telmu ZJmierzającycih, pr,zekonanie o dz'iałaniu w więi~sz,ośC! ,narodu .miało s,ta'nowić ,uzasadnienie !podjętych kroków; ZDobycie władzy dla ludu n:t,~ jest akcją zm.i'enzają.cą :do pokonanua inn)"Ch, aJ'e wypływa z ogólnych zasad sprawiedliwooci -dziejowej. tRoUtyka ludowa po'leg'a .na wyrównYlwaniu i usuwaniu krzywd społeczmyc,h, a 'ITi'ena ich pawstrzy,mywaniu lub zmt€lllli~m.i'U;st'l'on'Dii,ctwa ludowe - real'izu'jąc idee ludowe - powinny zac,hować w,ierność hasłom i ZiłJsadom polHycz.nym, które wysuwa lud. Ich po:s.tępowE.lnienie 'może doprowadzić do rozhieiŻnOiŚcim'iędzy ,gIosz01l1-ymi 'hasłami a po.d:ejm·owanymi czynamd; ideo].o.glialudowa ni-c· mo·że poprzestawać na dOTy:w.czychdziałania,ch, ileal. .na stałYIm &1edzeni'u i rea,~owaniu :na ZJmiail1Yw życiu społeczmo-;pcll:itycZ<IlYlffi kraju; idee liudow,e mus.zą s'ię opierać na zasaida,ch mo.ra1l!1QŚ:ci oIbywarte1s:k>iej,mus'zą dQpr'owa'dzić do wyzwOil,eoU<:' i odrodzenia -charaiktenu człowieka, by .s'tał się 0'J1 istotnie woLnym człowiekiem". Istnieje przekonanie, że roz;hczne pJThe chIopsk<ie i ugrupowa.nria lludowe w okresie międzywojel1Jllym zajmowały siię głów.nie "walką party.jną", zamii:ast reaJi· i:Ować hasła ideologii lu.dQwe'j. Uważam ten pogląd za .nie 'oldjpowiada'ją<:yprawdzie OW's.zem, wiele !było doktrynerstwa i demagogJi'L, sporo partykularyZlffilu w poc.zynaniae:h niejednego dz'iałacza - lu:dowca. J,ednakrż'e ogólny stosunek i praktykę 1l'Uchu ludowego w tych sprawacih Widzę jako zgodną z progcramem zamies,z'Cz,ony.m w 1936 roku w,,~ielo.ny1lU SzJtanoorz;e". "O He nadmiar partii - c.zyitamy tam -powodujący r,olz\p,voszkowarniesił :>poł'ecz.nych jest zjawiskiem ujemnym, joe'>tzłem, które ,należy ].ec.zyć - to prZJe.ciW'nym biegunem teg:o samego zła j,est ,dy,k,tatlUra jednej partiii. Zlgulbną i s.z'koidJliwąi bezowo<:'ną j,est wailk.a z tymi part'iami tPolitycZiIJ.y.mi,które są wyrazem wielk'kh ideowych i społecZJnyah ;prądów. Zycie narodu 'ni,e da się zamknąć w ramach joednoej"i.deolOigii", ·choćby ona była nie frJZJes'em ~ błyskotką, za:kry:waljącą ideową pus'Łtkę,ale cZYimśprawdZJiwYlffii .isi.oltiniepięknym". 'Rulch l,udiO)wyn!ie ZJaJmienza·ł SIMądOlPIiOlW<lldizJić do pliz:ejęciirawladzypr,z'C'z "lud" "gół członków nalrQidu utrzymujących się z pracy. Spodzi'ewano siG wzrostu z,naczenia ruchu ludowego .j zdoby6a władzy drogą pa,tlamentar.ną. Jak pi,s,ze - czyżby z .przekąsem A. Łuczak "abS'olut~owa:no <drOlgęparlarmentar.ną". Sądwl!1J po'.'I'szec:hni'e, że jest t,o dr·oga jedynile słuszna; że lud zdobędzile władzę. "dzięki swaim wartoociom mo-rall!1ym id.zięki swej .sii!leQ,d:dZ'iaływa:l1Ii,a". Skądinąd partie ahlopskie nieJeden raz prredk-ła!dały i'nter-es nwradowy a nawet państwowy .nad swój interes k1asowy, wc.hodząc w soj-usze polityczne z lewi.cą i z prawką. Cieka wa książka A. Łuczaka ma ki'lka braków. Wydaje mi się ,np., że dJa kogQś, kto nie po.s:iada gruntownej z;!1a'jomośC'idzjiejÓ'Wpuchu ludowego, będzie zagad.ką do momentu pogłębi-enia 'ini'onma'Cji (ale gdzie'?), jakie były rzeczywist.e wpływy poszczególny.ch paTtii ohł'OJPskich w spoJeczeństwie polsk'im, jakie były na.kła,dy pism ludowy,ch, czy gł'oszone programy docierały i w ja1kiim.sl·opn'j,una wieś ,po<ls'ką,z jaki!m oddźwiękiem spotykały się w p::;iszcrególny~h kate.goriach ludno6c.j wsi itd. Informacje na te tematy, choćby najbardziej s.królowe, bardzo ułatwiałyby przyjmo- �Recenzje, przegLądy wyd:lwnictw 367 i czasopism ·.vanie i ocenę taki,ch c.zy innych ~ądow IPrzytac.za,nyoh w pracy. Bo jeśli T. ReK ,):."11 w "M!odej Myś.1i Ludowej", że "dwory są ŹJródł<emwszelkiioh ,prą,dów r,eakcyj;,ych, w,;zys't:kich 1'as,zy2Jmów, dyktatur, ce.zHry.ZJmów",to chciaŁbym WJiedzieć, czy ;Jo;g.lądta'k,i dO~lie'rał do tysią'ca czy do s'ebek ty,slięcy czytelni'ków iezy w ists>C.iewy,-dża! poglądy jakiej,ś partii, ·czy tylko jednego działacza. Mim.o pewnyc.h zasir,zeżell wolbec powy.ższej pra,cy, .zw!as.zc.za brakujoe mi w niej r,a.kre.ś·[enoiaszers'zeg,o tła, na którym prez.et11Jto'WJa~by dopiero 'a,u'bor sądy i wypowi'edzi d.zial'aczy ludowyc.h, zwlasz.cza mni,ej zna'nyc,h, czy,l1!;ąc je Ibardziej zr·ozumiałymi, uważam ją z:l niez.miennie p[jżyteczną i c:eka'wą, g,O'dną polecenia. Rijsz:nd j Wspomnieniu o Jędrzeju Ciernia ku, Wylbóri Leo:ni,lda Wyszomi-rska, Warszawa 119,8e, SiS,309, il. opracowanie Kantor Zof,i01 Mazurowa Jerzy Z3o'wieyski w pr.zeldmowie do wydanego V'/119'5,6roku wybO'r,u prac Jędrzeja Cierniaka pl. Zaborowska nuta napisał: "Oi-efllllia'kbył twórcą teatI'u ludowego., Twórcą ,prawdziwY'fn, to z:na!czy, że odr,zuClH'Wszystko, co w tej dziedzinie zastał i urzec.zywiistnił własną wizję, włalsne ,ma,rz.Emia Ot tym, jaki pow,i,nien być teatr ludowy, noowOC'7!eISiIly, 7Jgodny ,z dążeni:ami w!>półczesillej wsi,., Bo to z jego myśli, z jego buntu prZJOOiwt'a!J]doo}ei z j.e!?iowiZlj'i zrodził s·ięteatr nowy, twor.2Jo:1Y z pieŚoIJii,obrzędów, z całej s'kalI'ibn!cy Jwolw-rallneg-ooby Cza.jIU , ,przeka.zyw-aJI1eg,onR ·.vsi .z polrol,eni-a w po'kolenie. Mnożą się dZli;S1ajw PoLsoe Ludowej zespoły :regiiorJJaJIne:ślą&kie, iPodhala.ńskie i in:ne,k'tóre lświadomie Lub nieświ'adomi'e nawiązywać mus.zą do ,ide.i Cierollii:aka:,I to j,est jego "za gir,olbem ZJwycięstwo", wi,erki,e i piękne,. tym piękniej.s.:ue, ,że niejako a'nonumow'e, bezosooiste, 'bez iblla"lm imienia,kstórego jedna,k zapomnieć nie wolino" . .!lmienia Cienniailm zapomnieć nie wolno. Zapomnieć po pr·ostusię miie da. :Ten chłQPs:ki syn całym swo'imżyóem wyikazal, jaka ;powinna by<':,jak !powinna działato inte.Jo1gencjachł.opskielgo J)oahodz'enia. W czasie, gdy mnożyły się posltawy polegające na "zapominaniu" przez wykształcone p.dkolenie wywodzqce się .ze wsi wiiej-· skich t-rady.cji, gaI1dzell'li-unliomi,om'zu-canuu ich na rzecz bez.kryty,cZlni'e nieraz przyj-o :nO'Warrej "kulltury miejskiej", Oi'eirn!ak I)r<Jg)r,a,mow·(} odw.ołał s'ię w swojtej pracy cJświaltowo-k'u:ltUJra.lnejdo war'loŚlci ludO'Wycih, uczymJił z nioh siłę, jądr-o nowej i'deo-iogii wy'erna:n!cYlpowaneg'o,świ-a,dome'goOswoli~h oelów chlopstwa., Nie sip-osó!b w kn)tkim omówieniu prz.ed~t'alwić zaw.artości tOImU wspomnień ,J tej niezwy,kl-ej posbci. Z kiJikud.ziesli'ęciu sz'kiców, krótszy'ch i dłuższych, anali:ycz•.:1ych, czy .po prastu ws.pom.niellli-QwY<:lh, wyła.nlia się Jędrzej Ciemiak jako pas'Łać ~iezwy;kła, -inodywidua1l11.o·ść co się z.owi·e. .Dz·ś jeswcze, ,po czt€'rdzies'bu lata.ch od śmierci C'ierniaka, we WSlPomnlieniaich o nim, piswnych prz'ez ~udz'i ,r,oz.m.ai-tejpml'esji, zainteresowań i pochodzenia społecz:nego, diwięc.zy ta 1'a.s,cYlllacja,jak,a wią3ała się z jego oS'OIbą.Oierniak imponował ws.zys'tk,jm pracow.itością i zapał'em. energią, raz;l,egłOościąwiedzy i ,fa:nta'2Jją,wr,esz.cie - co dz'uś nie J1,ależy jak się zdaj,e do cech c,hętnie pO,dnoszonych - skir'omnością li.a'udzJką dobr-o:eią. Z widu wypowie.dz:i i w.slPomnień a Jędrzeju Oiernialku zwraca uwagę niezwykle oS'obiJStya jednO'cz-eŚl'1begłęiboko analil\;yczny szkic Kaz'bmiery ZalWJis to wic z- �:368 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism -Adamskiej, ukazujący nie tylkopo.stać działa:cza ,i artysty, ale i jego nieu5lann~zW'iązek z ro'dzinną w.s'ią, ZafbClHyw.em.·Ze związku tego, jak dowodzi K. Zawi.;-to'w icz-AdaJmska, cz'eflPał sHy do sWoO,ejwa:lki. :Był zatem w tej lin1ter;pretacji Oler,niak .Antcuszem, warstwa zaś c;hlOlPslkaprzyszłość swoją ks.zlal'bowala prZJcz siłę przywiązani;} do tradyoji., do waTtości iudow,ej kultury. Zwra,ca uw.a,g'ę napi.salny jes,ZJc'ZJe w 19~9 roku sZlk:ic:Stanisława Pi:gOiniatmktlują'cy o roli teatrallrlej dZliaiła,llnoiśaiJędrzeja Oiernialka OITaztemu samemu tenna:'towi poświ·ęccme Tozwa'żatniaJ'ędrzeda Zawieysikiego. Piszą o Cierniaku zarów!n() teoretycy Id'tera!1Jury:Koma,d Górs,ki i Zofia Szmydbowa, ja,k i jego w,Slpółpracow.niiCY,idziałacze wiejscy i kUJlturaJni. Jedni .star.ają sięokreśJ.ić ,rangę dokonań C.iernia:ka w .kateg,o.ri.aoahjak n.aOS'2leI1szych, inni po ,prostu piszą () S;pobka.nia z nim i o Clma.tl1ującej .z niego siły. Obok rOZJwai:a,ń a Człowieku i Art)'lki.e, mamy l'Ozważani'.1 o nim sam)'lm, o .sikromnym, ż,jllczJLiwy;m c.złow.ieku, który poświęcił życie~dei I joedne. .i drugie skla'dają .s.ię na obraz całości. Naj'bardzi,ej jednak wz.rus.za'ją te ws;pomni,e.nia, któne ukaoZJutiąpostawę Oier.niiaika w osta'tnim okr'esie życia, podJczas okupacji. 'W wię7Jieniu ,h~tllewwiśkim. ;W niah widać, jak w,i,elka o.s.obowoŚć wielolkr0tnieje, :umsta j.eszcz'e w ogniu p.rÓlby. Ki>iążka paw.stała z uni'cja;ty'wy grana przy,j,aciół i wS'pó~praeowników J ędrzej,1 Cierniak,a w ,róimych dZli'edz;iJnachjeg,o długoletniej pra-c.y artystycznej i oświato·wej. J,est hołdem złożonym pamięc'i t'ej wybHmej postact, hołdem, który dowodzi. jak wiJeLk,iei trwałe było j~,o dzieło. Księgi pamią't1rowe, księgi wspomnień są ni,e'ki€ldy rozpaczliwą próbą wc:howa.tl1,iaułam:ków wiiedzy o ludziach, którzy od-esz;li. Oluidziach, 'kitóry(lh dzieła być moil; je.sz<cZletrwają, lecz pami'ęć a ni<ah s-amych zanika. W wypadku JędTz,eja Cierniak •• Sitała się TZec:z zdumiewa.jąca. '&pora lat minęło od jego śmielrci, lecz w Zaborowie ·czas ten zdaJe s,ię nie odgrywać Ż3dnej wli. W tej niewi.elki'ej wsi w były;m powie.cie bnres;J{jim,niedallek,o T,ar.nowa, iJstniejoeaut€ll1.tycZJnY kui't Jędr.zeja Oiewliaka, kuN;. .który zr.oclz,ił s'ię bez żadnych naci"ków. trwa bez .sztucznego POdiSYCMlJia. zadZJiwia każ-deg,o, kito do tej wsi ,na :dŁUlżejczy król:ej za'wi'ta.ł. Uroczy:sbośc'i z okazji czte.rdzi,estej 1"oczni<cyśmiJerci Ci!er.nia'ka były ma,ni£e.stalc:ją nie tyllko pamięc'i o ni!m, ale Itakże dowodem żyw:otnośc:i jeg'0 liJdei.I dhy(ba i:s't-otni'esprawdzą się słowa iŚ;piewanej jesZC<Zleza życia Ciel1nia1ka niby to żartobYiw.ej piJosen:ki: "J ędrzej.owa nuta nigdy lnie .m~inie, ,hej,all1i na wi.ensycku, ani na doli ni,e"" ·WYlso.k:oooenia:jąc tom wspomnień -o Jędr-zeju Cierni.aku, chciałbym upomni,eć .się o pełni~jiSzy wYlbór jeg,o iPu'bEcy:>tYlkJi, lliub choć'by o wz,nowi'e'nie wydanej przed la'ty Zaborowskiej nuty. By wlSlpÓ'łc'Ziesne pokolenie dZiiałaczy wiejskich ni'e musi.ał,l wi:eTZYć:na sł,owo., że Jęd,rzej Cliern;iak desit j-edną z naj,świetni'ejszych postac-i w dziejach ,lruJ;tul'awn€!~oI"uclhu wsi pols'lciej" a jego ws-!caz;ania i rady go:dine najwy.ższej ,uwagi i wp:r,owadZJaJIl·i.a w żY'cie. Ryszard Franciszek Midura, Sierpecki ośrodek ficzny w S'ienpcu, Siervc. 119lU, s·s. 60, ił. rzeźby ludowej; Kantor iMlUz;eum Park Et-nOlgIa- Male muzeUlffi w Sieru>c.u wydało pra'cę, której mogłoby pad wieloma wz'ględ.ami poz:azdroś<:~ć!szereg dUJŻYCih muZJeÓw etnOlgrad\i0znY'ch.Pram F. Mi,dury w sposób .syn;tetycZJnY i <usystematyzowany omawia siJer'pec,kiiQlŚir,adekw~półczesnej rzeźby lu-dowej, będącej fenOlmel1iempodobnym do ośrodka w Paszyni,e. �Recenzje, przeglądy wydawnictw 369 czasopism Autor podzielił pracę na 'Cztery zasa.dnic7£ częśai. W pi'erwszej za;poZiooj;ecZYite\nika .z ·historią miasta i regiom'u oraz z hi:storią daWlli!j twórczośCli ludowej w tym reg.ion.ie, stwierdrojąc, że mo2'.ina mówić .0 pewneg.o rodzaju związk:aah między tą dawną twórczośc.ią, a rz,eżbia·rs.twem wL';·pół0zesnym, mimo że brak między 11JimE beZipośredniej aiągłości. W drugim l'ozdzia,le zatytulowanym Główne etapy rozwoju F. Mi,dura wyrÓŻJl1ia 'trzy okJr:esy. Pierwszy, Obejmujący lata 1~5'7- 11959, ohara·kteryz.uje się powstail1;i,em tego fenomenu. o.k·res ,drugi, to Lata ,1,9'60 - :I<968.. ·W·tedy to twórC'ZOiść.si€lI1Pec:ld.cilrzeźbiarzy zosltał<1w1prezen1oowalna szerszemu widz,dWli na wystawie w iP,Q'W'iatowymDomu Kultury w SlieI1pcu. ,W okresie tym s,ierpec.cy r:z,eŹJbiaa-z,ezddbywają solbi.e c·oraz szersze uznalrJIie. Wystawia'ją swe pra'ce w Płocku i Walr~zawi'e. Vv brredm oikJr,es'ie. obejmującym lalia W69 - :li978, si,el1pecki oŚ'r,odek zaczyna być jlUż znany nie ty,lko na Mazowszu, a,l'e w całym .kraju, a także pow jego granicami. W tym c.zas'ie za'czyna s'ię też ,rozwijać dzi.ała'\;nOlŚćk.U!1turaJna w Sii,erpcu li powstaj:e Muzeum E.tno;grafie'we. W rozdzi;a,le trzecim F. Midura charakterylz;uj,e poszc.Zielgólnych If.zeźbli:a,rzy,omawiając nie tyJk'o ich żY'ciorysy, ale ,t'a:k,że stalra się cha.rakteryz.orwać liahtwórczOiŚć. Czwarty rozdz'ial umawia Zinaczenie ośrodka dla ,polskiej rz,eźiby luidow,ejl Au'tor wymiel1lia ,tu Im. in. zusitos()walll'i'enO'Wyc;hs'chematów i:konog;ra,£ieznych i pdbudzan~;; uzdollnlioonyoeh .osób dO' zajęcia się r.z'eŹJbąludową. oN.Lewąlbp\wwymwa;larem tej .pracy j,est jej syntetyc.zny charoJkter, p.rzySitępnoś<:· na;rra'cji autora oraJZ duża j'101ŚćfotogJr'afii <fZie.ź:b, w :tym wiele bar\winydh. Praaa posiada także s'tTeszczenia w j'ęzyku angielskim, francuis,k'im i ni·emieokJiJm. Mariusz Baumann Tadeusz Chrzanowski, Ksawery Piwo ck i, Drewno w pols1ciej architekturze i rzeźludowej, Wraclaw-W:arszawa~K'rakórw-Gdańsk-Łódź, "Ossoliineum" J~IH, ss. 58, ił. 1il'2. bi.e KoJ.ejna pra,ca .rrn~ty,tutu Sztuki PAN pOswlęcona sztuce ludow,ej w Polsce poru.sza wylwr.zystanie drew,fi<\ jako tworzYwa w archii'te!kiturze i .roZJeŹ!bi'e fiJgu.r.al1nejludu pol.skiego.Jest to fra'gment W1iękJsllejcałości międzYlnar·odowe.gO' .wyoown:iJc:twa po5wil;eonego ku.!tJutr,z;enarrodów słoWliańslkicil, po'WIS,tal'eg,O'z.ifnircj,atywy UNESCO. Praca T. Ohrza.nowskj'ego ,i K. P1iwooki€lgo jest ozęśClią dUiżejmono~rad'i.i pol'Uszającej tę pr.oblematy'kę u Słowian. CPraca nie.niejsza składa g;ięz dwóch części: ,pierwsz.ej, a,Uitors'twa T. Chrzanows.kiego o drewnLe w a.rcruiiteik.'1;'lIJrze i budowni~bw'i'e, araz .dnugiej, pióra K. Pi;wocki,ego, o dr'eWllllieow Ludowej r.z'eŹJbieii,gumbnej. Ma ona ra.czej chara'k'tetr wyda·wmdtwa albumowegO'opatr~o.ne'g,o OIbsz;eroniejszyrrnwtst,~Pe~ wprowadzającym w problematykę . .W ·części napisanej przez T. Chrzanowski'e.g,o ,mażemy zapozinać się pokrótce .z zasadn<hc,zYlmitypami kO'nstt'ukQji w bu.downi'c'twi,e ludowym Qlraz jego :zodobniotwa tak w ,za'kresie ma,\ow,allJia jak ,i T.Zieźlbi'~~-a.Nlie ma 'ten telks't aspiralCjli odikJryW1C.zy.oh .ezy s:t-r-icte,paznawiczY'Cih.Jest to raczej .!rrótka usystematyzowana synteza dotychcza.sowej wiedzy zjedinoczesnym .zasY1WI1ailizow<l'n iel1n stanu ba·dań. ~e.kst ni,eżyjąCE'~O już K. PiwO'c!ki€lgo, marjący formę esejou, ukazuje roz.wói 1 :!!-1 Lud. l. LXVII �370 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism skiej rzeŹJby figura,1'11le,jod wars zta't owej rzeźby oficjalnej do ,tradycyjnej j wspólczesnejrzeźby ludowej. P.orusza teź sprawy związaine 7. ornamenLlcją towCllrzyszącą r'zeŹibie, jej f'liln~cjo'ITalnemu ulokowaniu oraz przeprowadza krótką charakterystykĘ typów forrnalny1Clh. Każda z tych częśai zakol'lczona jest wyborem literatury przedmiotu onz - co ba,Ddzo cenne dla badaczy sztukii ludowej - kalta'logiem l.'lby'lków wymi"nionyct w tek,ście. Osobną część pracy s!cln'owi zespół pcmad 100 ilustracji, których duża część nawiązuje do obydwóch !ek1stów. Część iIlustrcl'Cyjna poprzediz(ma je.st sk>wnikiem biograficznym artystów rzeźbiarzy, cieśli, clf'c1hitektów i malarzy zawierają~ym 3·2 nazwiska. Reasumując, praca stanowi dobry Ima'loriał źródłowy dla \);;daczy OTaz może być z powodzeniem wyk01fzystywana przez studentów ctnog.r'lfii. },[ariusz Baumann Krzysztof Braun, Materiały do bib!iograjii lw!tury regionu łowickiego, Łowic? 1980, Mazowiecki Ośrodek Badań Naukowych - Stacja Naukowa w Łowi.cZJu,ss. n. Omawiana praca K. Brauna jest kontynua,cją podohnych wcześniejszych zeslaw,ień hiiblio.g.ra.fi'cz:nyc:h.Szko,da tylko, że autor na wstępie nie WYJaśnił, co rozUll1liclł pod pojęciem "Iregi'onu łowk]Qiego". Dopi'efo z treki czytelnik uświadamia sobie. że chodzi tu o teren dawnego Ks1ięs!wa ŁC'wi'c'.k1ieg0,to jest cz~ści gmin dawnyc'J powiatów łowickiego i .sbennieW1kkiego zamieszka1ny'Oh przez grupę etniczną Księżaków. Swego rodza:ju wtrętem są natomiast p(Jz~cje dotyczące Bolim()wa i akolicy. chociaż milejsco1wość la należała do pow. ław,jc'kiego. Materiały obejmu<ją iW zasadzie druki, choć ,trafiają się niclicz.ne wyhltki w p> :;taei prac rna:g'is!ersk,l,ch pozostających w maszyn()lpis,ie. Aulor uwzględnił ogółem 3313 pozy:cj,e bihliolgrafic.zne, z których '.1'10 (33'%) ukazało się w lataCihl&92 - 1,9;)9 i 2,23 (67U/o) w okresie 19'45- i1:917'9. Nie wycZierpuje to calej produkcji, jak sLlszni·~ sa!m aul!or zalzlIllaiclzył. J~gio zameir:ZJElD'iiem by~o w~kalzać na isliniejące ludk,i w opracowaniaich pos,z,czególnych tematów. Szkoda. tylko, że przyjął w :-wojej pracy układ alfabelyczny według na,zwis'k autorów zarn ias't przedmi,oioweg.o Ten dwgi byłby dogodniejszy dla czytelnika. W Materiałach autm wy,zyskał wczieśniejsze clpracowania tibliografkzne. \Ve wstępie na,j'eży jednak POiprawić po'dane pozycje 65 na 6G, 86 na 89, 1'21 na 125 i 166 na In. Nie można teź pOiwiedzieć, aby autor sy.stema'tycznie grom,ldził materiał bibliogra,f.iczny. Jeżeli uznał za celowe, że nal'eży dać miejsce hleraturzc dotyczącej mi~lsia Ła,wikiza, to dla!czego oglra!!1'iczyłlsię do wydawniclw llajs'l,HS,zych (poz. 97, 295). a pc:mLnął w ini,cihR. Oc,zy:kowskiego Przechadzkę po Łowiczu (Lowi2Z 1 92'1,II wyd.). Na1leżało w ,pierwiS\zym rzędzie wymi,enićdziełahislmyków, a nic amalmów. Mam tu na rnyś,j,i M, Mału:s:zyilskie!go Lowicz w wiekach średnich (LCiWICZ 19,34) i J. W,eg· nera Łowicz w latach "Potopu" (Lo'wiez 119'47). W,śród opracowań dotyczących wsi traktowanych kornpleksow() zabrakło: J. Króla Jackowice. Szkic monograficzny ~W-wa 1~56), St. ł'lisa Króih:i zarys dziejów wsi 1 �Recenzje. wydawnictw 371 i czasopism M. Małuszyń.skiego Z dZiejów WBZ Zielkowice ("Życie Gro26 - 28), a także miej s,c·owo.ści uwzględnionych w Sl,ownil-:n Geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiairs!"ich. Z litera:tury pdmiętnikars:kiej nie znajdu}emy takich publikacji, jak: T. Kur{:zaka Jak dal·eko pamięć sięga. Wspomnienia z wybór art.ykułów (W-Wil 1958) oraz T. Kazimierowicza Moja droga życia. Wspomnienia (W-wa 1970). Obaj autorzy pochod.zih ze wsi ks·ię,żac:kieh. W Materia/ach ma.jdujemy pel'ną liter<\tu-rę doty.c,zącqA-n.ieli ChmieliI'lsk~ej, twór'czyni Muzeum Etnogirafi-ezn:ego Pol. T-wa .Krajoznawczego w Łowiczu. Brak natomiast jakicjko'[wiek pozycji biog.rafi:cznej mówią,cej o życi,u i dmo<bku Romualda Oczy;kow:;kil'gO, prekunonl badań e'tno.graficzmych na omawianym tea"'enie. Tymczasem życiorys jego zna.leźć mo'żnd w 'opracowani,u córki w ks-iążcc Przechadzka po Łowiczu (wyd. II), bio.gnumy w Polskim słowniku biograficznym (to';-n XXIII) Bocheń (Olsztyn przeglądy madzkie", t Słowniku 1935. 1964), nr nr pracowników ksiqżki polskiej. Ws'ka.zującna cizi,ela ji.tera'ck'ic jako źródło do pC;Z"l1.ilntia kultury ludowej, ba·rdziej słusz.ne wydaje się powoływać całość, nie wyjątki z nkh. Tak właśnie postąpiono z Chłopami WI. SL Reymonta (poz. 233 i ~34) i to drukowanymi w <:7.-a!So,piśmie. ~a uwzględnienie za.slugiwało raczej ozdobne wydani,e tej powieści z lat trzydziestych z barwnyml ilustra'cjami A. Kędz,lers;kiego, stanowiącymi źródło ikonograficzne. !\. jeżeLt już ,ws;xnTI·r.Ii,ałem'o tematy.ce towl~oki·ej 'w pla",.lyce ·pr.zyci:atinEj etnograf.owi, to t~zeba .za,;maczyć, że cenne, ·i jedyne wł-a.śoiwie. informacje po,dał Zygmunt Pągowski w .airtyku.le Łowicz i Łowickie w sztuce ("P.oLska Na,:'odowa", '1'937 n.r 18) Ole odnotowanYl!11 prZl'Z K. Brauna. Zamykając uwa,gii o moiŻliwoś-c.ia,ch kryjących się dla etn.Qgrafa w dziebc-h literac'ki·Clh trzeba dodać. że szukać ~ch me-żna w powieści J.. Weys>s'enhoJa Gromada, :vIieczysława Fijałkowskiego i K. Ryback-ieg·o - Księżanka Zocha. K. Braun odnotował także ut.wory muzyczne związane z kulturą Księiaków .(poz. 130, 207). Wykaz ic:h maina wZ!}(J!gacić o U'tWOTYM.a:k;Lakiewic7..a,Lahuńskieg·o. Literaturę a dawny-ch muzeach i o obecnym w Łow,i-czu należy uzmpełnić artykułem .J. Wag,nera Muzeum w Łowiczu ("Muzealnictwo", 1961, nr 10). Kryptonimy O.R (po,z. 202) i R.O. (pr.z. 232) kryją R. Oczyko\Vskiego, co ,należało roz:"zy.frować. Po,żądana byłaby większa starannnść w redagowaniu zapisów. Tak np. w poz. 65 b.rak jes't informacji, że nie mamy do czynienia z pra,cą A. C.hmi'elil1s,kiej w jęz. nie:-nieckim, lecz jej przekładem d"konanym przez E. Fi:edlera. Pod poz .. 59 tejże autorki nie wspu';nniano o jej recenzji, choć iiguruje ona w bihliOlgrafi<i w książce :.vI. Chmielil1skiej (poz. 6li). Poprawna pisownia ,pierwszego członu nazwuska pod poz. 17 i 18 n,ie "Blum", ale "Bluhrn-Kwia.ik,owski". Nic ma uz,'.sadnie'llIia w omawianej bibliografi,i zapis o widokach Lowi'cza J. KOl1opackiego (poz. HiD). Ma on waczeni·e tyl.ko dla historyków szVuki. Mim'Q drobnych za,trzeień pracę K. Brauna uzmac trzelba z.a ważną P0i1.ycję ; 'to ni,e tyle .,dla s'p().]eczeństwa lo.wick1i'ego", jak sam ją widzi, ale i dla przyszłych badaczy. Tadeusz 24· Gumiii.ski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6d96d4720be65c539b1e6d124814eaa1.pdf 72848462caf73f0af2416d8726c2eb58 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3861 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Subject The topic of the resource ceramika ludowa parzenice spiskie hafty sieradzkie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3619 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje / Polska Sztuka ludowa - Konteksty1952 t.6 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.3; s.170-185 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryc. 1. Dwojaki wykonane przez St. Konopczyńskiego z Bolimowa. Fot. B. Brachacka. KONKURS i W Y S T A W A CERAMIKI L U D O W E J WOJEWÓDZTWA ŁÓDZKIEGO CHWALISŁAW Dnia 4.ХП ub. r. odbył się w Łodzi konkurs, zorga­ nizowany przez Wydział Kultury W.R.N., obejmujący wyroby garncarstwa ludowego woj. łódzkiego. Materiał zgromadzony drogą konkursu został następnie pokaza­ ny na wystawie, urządzonej w łódzkim Ośrodku Pro­ pagandy Sztuki, której otwarcia dokonano w styczniu br. Organizacją wystawy zajął się Wydział Kultury W.R.N. wraz z miejscową Delegaturą C F L i A . Konkurs miał za zadanie wydobycie wartości arty­ stycznych Istniejących w tej gałęzi rzemiosła ludowego. Chodziło o to, żeby stworzyć możliwie dokładny obraz zdobnictwa w ceramice, pochodzącej z bliższych i dal­ szych okolic Łodzi. Zadanie to nie było łatwe, gdyż w województwie łódzkim na 27 ośrodków garncarskich zaledwie połowa wykonuje wyroby ozdobne, podczas gdy reszta produkcji, to niezdobione naczynia użytkowe. Wyniki konkursu były zadawalające, chociaż prace nadesłane na konkurs nie zawsze odpowiadały stawia­ nym wymaganiom. Na 16 uczestników, 12 nadesłało na­ czynia zdobione, z czego 8 wykonało je specjalnie na konkurs. Inni garncarze, w których pracowniach nie ma tradycji zdobniczych, nadesłali eksponaty w postaci zwykłych naczyń użytkowych, niezdobionych, tylko szkliwionych, względnie tzw. „zgrzebnych", tj. pozba­ wionych szkliwa. Ogółem nadesłano na konkurs 216 eksponatów, pochodzących z 10 ośrodków. ZIELIÑSK1 B o l i m ó w reprezentowany był przez wyroby Stefana Konopczyńskiego i Walentego Smeli. Konop­ czyński dał szereg dzbanków, misek, talerzy, wazoni­ ków i dwojaków ozdobionych charakterystycznymi dla tej pracowni motywami kwiatowymi i ptaszkami malo­ wanymi podszkliwnie na białej polewie (ryc. 1). Od powyższych odbijały s w ą surową prostotą wyroby Sme. li, który prócz dwóch foremek do ciasta dał tylko parę niezdobionych naczyń użytkowych (ryc. 2) żółto pole. wanych i glazurowanych. Drugi ośrodek garncarski z okolic Łowicza to B a r t к o w 1 с e. Z ośrodka tego wzięli udział w konkursie Agnieszka Urbanek i Franciszek Jezierski. Wyroby Urbanek, na które składały się garnki, dzbanki, dwojaczki, doniczki i skarbonki były bądź „zgrzebne", tzn. nieglazurowane, bądź pokryte glazurą w kolorze żół­ tym lub zielonym. Wśród wyrobów jej zwracał u w a g ę dzbanek „zgrzebny", posiadający na brzuścu wzór ma­ lowany pobiałką w postaci pionowo ustawionych mo­ t y w ó w roślinnych. Jezierski nadesłał na konkurs szereg garnków użytkowych zewnątrz częściowo glazurowa­ nych (ryc. 3) oraz serię naczyniek miniaturowych sprzedawanych dawniej na targach jako zabawki dla dzieci. Z B r z e z i n koło Łodzi wziął udział w konkursie Bolesław Kawecki. Wyrabia on dzbanki i garnki o pro­ stej tradycyjnej formie, „zgrzebne" lub szkliwione jedy- �nie od wewnątrz, zdobione w górnej części brzuśca równoległymi paskami białej polewy względnie orna­ mentem falistym wyskrobywanym na tle białego pasa polewy (ryc. 4). E d w a r d ó w w pow. piotrkowskim reprezento­ wany był przez wyroby Wawrzyńca (ojca) i Franciszka (syna) Kostrzewskich. Wyroby przez nich wykonane nie wiele się różnią, od siebie. Są to przede wszystkim naczynia użytkowe, jak dzbanki, garnki, dwojaki, donice, misy czy doniczki na kwiaty, bądź całkowicie „zgrzeb­ ne", bądź glazurowane w całości czy w części (ryc. 5). Czerepy zgrzebnych naczyń bywają przeważnie zdo­ bione ornamentem falistym lub w postaci poziomych pasków wykonanych pobiałką. Podobne zdobnictwo występuje wewnątrz glazurowanych misek. Ciekawym przykładem archaizmu niektórych wytworów garncar­ skich jest pokrywa wykonana przez Wawrzyńca Kostrzewskiego o kształcie zbliżonym do pokrywek zna­ nych z czasów średniowiecza. Ceram'ke z Ł a s k u (koło Sieradza) reprezento­ wały wyroby Józefa Serwecińsklego. Dzielą się one wy­ raźnie na dwie grupy, a mianowicie: grupę naczyń gla­ zurowanych o kolorze intensywnie czerwonym, pozba­ wionym najczęściej jakichkolwiek malowanych deko­ racji (ryc. 6) i grupę naczyń „zgrzebnych" zdobionych pobiałką o ornamencie geometrycznym. Wśród tych ostatnich zwracają uwagę starannością wykonania do­ niczki o wygniatanych czyli „bryzowanych" brzegach (ryc. 7). W P o r ę b i e — G r o c h o l t c a c h (pow. Piotrków) posiada s w ą pracownię Józef Kostrzewski. Naczynia przez niego nadesłane pokryte żółtą lub zie­ loną glazurą zdobione są poziomo biegnącymi paskami kremowej lub białej polewy. Stefan Czerkawski z R a d o m s k a przedstawił zaledwie kilka naczyń użytkowych całkowicie lub czę­ ściowo glazurowanych o formach tradycyjnych (ryc. 8) różnych jednak nieco od tych, jakie wyrabiane są w Edwardowie czy Brzezinach. Z pracowni Hieronima Muszyńskiego w S i e r a ­ d z u pochodził szereg naczyń, głównie dzbanów i do- Ryc. 2. Dzbanek żółto -polewany, wykonał Walenty Smela z Bolimowa. Fot. B. Brachacka niczek w kolorze białym (ryc. 9) lub żółtym, zdobio­ nych ornamentem geometrycznym, obiegającym naczy. nie poziomo, złożonym z linii prostych, falistych, łama­ nych i kropek. Bogactem dekoracji i jej ogólnym cha­ rakterem nawiązują one do wyrobów Jana Wierzbickie­ go ze Stefanowa Barczewskiego (pow. Sieradz). J a n Wierzbicki należy niewątpliwie do najbardziej uzdolnio­ nych garncarzy województwa łódzkiego. Wyroby jego w liczbie ponad 20 sztuk dały przegląd jego bogatych możliwości zdobniczych. Spotykamy tu naczynia o for­ mach tradycyjnych, jak dzbany, miski, dwojaki, rynien­ ki trójnożne glazurowane lub „zgrzebne", a także na­ czynia wykonywane pod kątem widzenia potrzeb miej­ skich, jak imbryki, karafki itp. Wyroby swe zdobi J a n Wierzbicki bogatym ornamentem geometrycznym wy­ konanym pobiałką na ścianach naczynia lub delikat­ nym rytem słabo widocznym spod glazury (ryc. 11). Ostatni z reprezentowanych n a konkursie i wystawie ośrodków był T o m a s z ó w M a z o w i e c k i , skąd nadesłały swe wyroby aż 4 pracownie. Najobficiej przedstawiał się zespół naczyń (użytkowych i miniatu­ rek) wykonany przez Józefa Budkiewicza. Wyroby jego przeważnie szkliwione o intensywnym czerwonym lub zielonym kolorze, zdobione są potrójnym najczęściej paseczkiem białej polewy (ryc. 12). Podobny do wyro­ bów Budkiewicza był dzbanek nadesłany przez Jana Malczewskiego (jedyny eksponat tego garncarza) i gar­ nek wykonany przez Edwarda Arkuszyńskiego, który z Dąbrowej nad Czarną w pow. opoczyńskim przeniósł się do Tomaszowa Mazowieckiego i tu swój garncar­ ski zawód kontynuuje. Ze wspólnej pracowni Heleny Wasiakowej i Józefa Trześniowskiego pochodziła spora ilość naczyń, głównie dzbanków, garnuszków, talerzy i doniczek w kolorach czerwonym, zielonym, żółtym, glazurowanych i malowanych we wzory kwiatowe lub geometryczne (białe paski). Józef Trześnlowski pocho­ dzi z Kosowa. Po przeniesieniu się do Tomaszowa wy­ konywał początkowo wyroby ceramiczne zdobione na sposób pokucki, obecnie tego zaniechał. Helena Wasiakowa pierwsza wprowadziła do ceramiki tomaszow­ skiej swobodnie rzucany motyw promienistego kwiat. Ryc. 3. Garnek Jezierskiego tzw. „zgrzebny" wykonany przez Fr. z Łowicza. Fot. B. Brachacka �Ryc. 5. Garnki wykonane przez Wawrzyńca Kostrzewskiego chacka ka w kolorze zielonym i białym, który spotyka się na naczyniach pochodzących z omawianej pracowni. Nadesłane na konkurs prace oceniane były dwukrot­ nie. Raz przez jury konkursowe, w skład którego wcho­ dzili przedstawiciele władz i instytucji organizujących konkurs, drugi z a ś raz przez komisję złożoną głównie z plastyków. Oceny obydwu komisji wykazały pewne, drobne zresztą, rozbieżności, które uwidacznia poniż­ sze zestawienie: Ryc. 11. Dzban polewany, ciemnozielony, wykonany przez J. Wierzbickiego ze Stefanowa Barczewskiego, pow. Sieradz. Fot. B. Brachacka z Edwardowa, pow. Piotrków. Fot. B. Bra- Bolesław Kawecki I nagroda dobry Stefan Konopczyński I „ dobry Stefan Czerkawski II (nie zdobi) Edward Arkusiński II dostateczny Jan Wierzbicki III -I- dostateczny Hieronim Muszyński III dostateczny Wawrzyniec Kostrzewski I V niedostateczny Franciszek Jezierski IV „ (nie zdobi) Józef Budkiewicz IV — dostateczny Józef Serweciński IV dostateczny Franciszek Kostrzewski • — — dostateczny Józef Kostrzewski — — dostateczny Agnieszka Urbanek + niedostateczny Helena Wasiakowa niedostateczny Józef Trześniewski — niedostateczny W ocenach zarówno jury jak i późniejszej komisji ar­ tystycznej odsunięty został na miejsce poślednie wspom­ niany w y ż e j Jan Wierzbicki ze Stefanowa Barczew­ skiego. F a k t ten nie bardzo jest zrozumiały, gdyż pra­ ce jego posiadają duże zalety artystyczne i techniczne, nie odbiegające od regionalnych form ceramiki ludo­ wej z okolic Sieradza. Przeciwnie, Wierzbicki nie tylko odtworzył zapomniane zdobnictwo sieradzkie, ale je rozwinął i uszlachetnił. Człowiek ten pełen entuzjazmu i zapału do swej pracy zawodowej w prace konkureo- �Ryc. 6. Dzban polewany, czerwony, wykonany przez J. Serwecińskiego z Łasku. Fot. B. Brachacka Rys. 4. Dzieżka B. Kaweckiego tzw. „zgrzebna" wykonana przez z Brzezin. Fot. B. Brachacka we włożył wyjątkowo dużo wysiłku i inicjatywy. Wy­ kazał on nieprzeciętny talent, wykonując zarówno re. gionalne naczynia zdobione jak i przyjemne w formie naczynia o charakterze miejskim. Pokaz pokonkursowy ma tę właściwość, ż e nie wy­ maga specjalnej oprawy ekspozycyjnej i akcentów pro. blemowych, jest bowiem raczej podsumowaniem pew­ nych wyników i osiągnięć artystycznych w dziedzinie objętej konkursem. Jeżeli jednak pokaz nosi charakter wystawy, co podkreślone jest przez formę ekspozycji jak i wysuniętą problematykę, musi już stać na wy­ sokim poziomie nie tylko artystycznym, ale i dydak­ tycznym, w przeciwnym razie wystawa nie może speł­ nić swego zadania w sposób należyty. Zagadnienia sztuki ludowej w y m a g a j ą szczególnie wnikliwego i sta­ rannego opracowania materiału ekspozycyjnego. T y m . czasem omawiana tu pokonkursowa wystawa ceramiki wiele pod tym względem pozostawiała do życzenia. Eksponaty poustawiane były w grupkach autorskich, bez specjalnej koncepcji ułatwiającej zrozumienie i ob­ jęcie całości lub poszczególnych zagadnień, bez stara­ nia o podkreślenie specyfiki j podobieństw poszczegól­ nych ośrodków czy pracowni. Wbrew założeniom opie­ ki nad tradycyjną twórczością ludową wysunięto na czoło prace eksperymentatorskie zakładu ceramicznego C.P.L.iA. w Sieradzu, stawiając je obok okazów ceramiki bolimowskiej, która na wystawie powinna sta­ nowić trzon zasadniczy. Na ścianach lokalu wystawowego rozwieszono plan­ sze, których celem miało być zapoznanie zwiedzają­ cych z procesem pracy garncarza. Treść dydaktyczna poszczególnych plansz pozostawiała jednak wiele do życzenia. I tak np. plansza zatytułowana: „Jak powsta­ je dzban" była wręcz bałamutna, ponieważ mylnie in­ formowała o kolejnych etapach powstawania dzbana, podobne niedociągnięcia powtarzały się również przy technice zdobienia naczyń. Szczególnie duże zastrzeże­ nia budziła umieszczona na wystawie mapa ośrodków ceramicznych. N a mapie tej brak było zasięgów po­ szczególnych regionów garncarstwa ludowego, brak Ryc. 7. Doniczka tzw. „zgrzebna" bryzowana, wyko­ nana przez J. Serwecińskiego z Łasku. Fot. B. Bra­ chacka Ryc. 8. Garnek Czerkawskiego tzw. „zgrzebny" wykonany przez St. z Radomska. Fot. B. Brachacka �Ryc. 9. Dzbanek biały z ozdobą zieloną, wykonany przez Hieronima Muszyńskiego z Sieradza. Fot. B. Brachacka Ryc. 12. Dzbanek polewany, ciemnoczerwony, konany przez J. Budkiewicza z Tomaszowa Fot. B. Brachacka podziału na powiaty i co ważniejsze brak typowych przykładów charakteryzujących dane ośrodki czy re­ giony garncarskie. Od poszczególnych punktów na ma­ pie, które oznaczały ośrodki garncarskie biegły sznur­ ki, łączące te punkty z grupkami naczyń, mających charakteryzować produkcję odnośnego regionu. Konopczyńskiego, które, jak już wspomniałem, stano­ wią zjawisko wyjątkowe w tamtejszej ludowej cera­ mice, podczas gdy za typowe formy ,uznać można by bezpretensjonalne wyroby Walentego Smeli z Bolimo­ wa czy Franciszka Jezierskiego z Bartkowie, tradycyj­ nego garncarza. Wyroby garncarzy tomaszowskich w żadnym wypadku nie m o g ą charakteryzować okolic Brzezin, gdyż Brzeziny należą do regionu łódzkiego, zaś garncarze pracujący w.Tomaszowie robią garnki dla całego powiatu opoczyńskiego. Nie uwidoczniono też na omawianej mapie wpływu regionów sąsiednich na tereny województwa łódzkiego, co zachodzi zwłasz­ cza tam, gdzie nie ma miejscowych ośrodków garncar­ skich lub też są one produkcyjnie słabe. Przykładem może tu być okolica Rawy Mazowieckiej i Skierniewic, gdzie wyroby ceramiczne dowozi się z Mszczonowa, oraz okolica Kutna, gdzie znów ekspandują wyroby garncarskie z ośrodków północnych Lubienia i Gosty­ nina. Oprawa artystyczna wystawy wykonana bardzo sta­ rannie. Dostosowano ją specjalnie do ekspozycji na­ czyń. Zaprojektowane i wykonane na w y s t a w ę sprzęty w postaci niskich stolików i półek o ciekawym kształ­ cie w połączeniu z dekoracyjnymi tkaninami rozwie­ szonymi na ścianach i firankami nadawały wystawie miły wygląd o kameralnym nastroju. Na terenie województwa łódzkiego da się wykreślić 6 regionów, wyróżniających się wyrobami ceramiki garncarskimi, a mianowicie: tomaszowski, łowicki, piotrkowski, sieradzki, łódzki i rawsko-mazowieckl. Niejako poza powyższym podziałem znajduje się pra­ cownia bolimowska Stefana Konopczyńskiego, która charakterem swych wyrobów odbiega w ogóle od po­ zostałych garncarskich wyrobów ludowych i stanowi sama dla siebie osobną klasę. Błędy wspomnianej w y ż e j mapy polegają między in. nymi i na tym, że cały region sieradzki charakteryzują garnki Hieronima Muszyńskiego z Sieradza, niegdyś ucznia Antoniego i Jana Wierzbickiego ze Stefanowa Barczewskiego w pow. sieradzkim, dziś początkującego pod kierunkiem C . P . L . i A. eksperymentatora, który szuka dopiero pewnych form i wartości artystycznych, pominięto natomiast zupełnie twórqposc dawnego jego mistrza i wybitnego artysty Jana Wierzbickiego. Region łowicki niesłusznie reprezentowały wyroby bolimowskie wy­ Maz. �T A B L . I . N A C Z Y N I A O K R E S U W C Z E S N O ŚREDNIOWIECZNEGO. R Y S . W E N K R Y N O W I C Z . 1. Biota, pow. Lubusz. 2. Syrynia, pow. Rybnik. 3- Nurnina Wielka, pow. Jarosław. 4. Orzeszkowo, pow. Środa, 5. KI. Steinersdorf, pow. Susz-lława. 6. Ruda, pow. Wieluń. 7. Lisowski Młyn, pow. Rypin. 8. Żer­ ków, pow. Jarocin. 9 Wolin. �. 13 10 T A B L . I I . M O T Y W Y O R N A M E N T U W Y K O N A N E G O R Y L C E M . R Y S . D. O S I K O W S K A . 1. Klenica, pow. Zielona Góra. 2. Klenica, pow. Zielona Góra. 3. Klenica, pow. Zielona Góra. 4. Kurcewo, pow. Pyżyce. 5. Mierczyce, pow. Legnica. 6. Kiecko , рогу. Gniezno. 7. Golącin, pow. Poznań. 8. K l e ­ nica, pow. Zielona Góra. 9. Kiecko, pow. Gniezno. Ю. Kłecko, pow. Gniezno. 11. Wolin. 12. Brzeżno, pow. Starogard. 13. Zerniki Dolne, pow. Stopnica. 14. Zerniki Dolne, pow. Stopnica. 15. Kłecko, powGniezno. 16. Kłecko, pow. Gniezno. 17. Kłecko, pow. Gniezno. 18. Zerniki Dolne, pow. Stopnica. 19. Kłec­ ko, pow. Gniezno. 20. Sandomierz. 21. Nieborowo, pow. Pyrzyce .22. Lemborg, pow. Brodnica. 23. Syrynia, pow. Rybnik. 24. Gostyń, pow. Głogów. 25. Gniezno. 26. Klenica, pow. Zielona Góra. 27. Strumiany, pow. Środa 28. Gniezno. ��T A B L . I V . M O T Y W Y O R N A M E N T U W Y K O N A N E G O G R Z E B Y K I E M . R Y S D. O S I K O W S K A . 1. Zerniki Dolne, pow. Stopnica. 2. Żerniki Dolne, pow. Stopnica. 3. Syrynia, pow. Rybnik. 4. Kłecko, pow. Gniezno. 5. Kalbuda (Kahlbude), pow. Gdańsk. 6. Gniezno. 7. Jasudów, pow. Augustów. 8. Wolin. 9. Gniezno. 10. Warszawska, pow. Kalisz. 11. Gniezno. 12. Gniezno. 13. Gniezno. 14. Gniezno. 15. Syry­ nia, pow. Rybnik. 16. Syrynia, pow. Rybnik 17. Gniezno. 18. Kiecko, pow. Gniezno. 19. Kłecko, pow. Gniezno. 20. Kłecko, pow. Gniezno. 21. Kłecko, pow. Gniezno. 22. Kłecko, pow. Gniezno. 23. Przodkowo, pow. Kartuzy. 24. Kłecko, pow. Gniezno. 25. Kłecko, pow. Gniezno. 26. Przodkowo, pow. Kartuzy. 27. Lu­ bomia, pow. Rybnik. T A B L . V. M O T Y W Y O R N A M E N T U W Y K O N A N E G O S T E M P L E M . R Y S . D. O S I K O W S K A . 1. Gniezno. 2. Rusiec, pow. Łask. 3. Kałdus, pow. Chełmno. 4. Osiek, pow. Świecie. 5. Kl. SteinersdorU pow Susz. 6. Morgi, pow. Stoiecie. 7. Tczew. 8. Kałdus. pow. Chełmno. 9. Ostrowite, pow. Chojnice. 10. Korolewo, pow. Starogard. 11. Mały Starzyn, pow. Morski. 12. Ryńsk, pow. Wąbrzeźno. 13. Ryńsk, pow. Wąbrzeźno. 14. Dakowy Mokre, pow. Nowy Tomyśl. 15. Przywidz, pow. Gdańsk. 16. Szczecin. 17. Ostro­ wite, pow. Wąbrzeźno. 18. Oksywie, pow. Morski. 19- Jedwabno, pow. Toruń. 20. Łężkowice, pow. Boch­ nia. 21. Gorzędziej, pow. Tczew. 22. Chmielno, pow. Kartuzy. 23. Rzęczkowo, pow. Toruń. 24. Kłecko, pow. Gniezno. 25. Gniezno. �— '/^У PARZENICE — у GR A N K A PAŃSTWA CHANICA áPlóZA PAR2ENICA JURbe^K-A PARZENICA TR/BÍKA SPISKIE EDYTA Parzenica haftowana, ozdoba góralskich „portek", nie przedstawia się jednolicie na obszarze Podhala . Inna jest na terenie Zakopanego i najbliższych wsi , inna na Orawie i odmienna na Spiszu. Parzenice z a ­ kopiańskie, jakkolwiek wykazują wiele odmian, s ą za­ sadniczo jednakowe w samym założeniu, tzn. zawsze mają te same części składowe: centralną gwiazdę, boczne pętle i dolne zakończenie w postaci krzesiwka. Różnice zachodzą jedynie w kolorycie, proporcjach, ilości bocznych pętli, których liczba zmieniała się od 8—5. Wszystkie te przemiany kształtowały s i ę w za­ leżności od mody, miejsca i czasu pochodzenia. Dokład­ nie i wyczerpująco opracował zagadnienie parzenicy T. Seweryn („Parzenice góralskie", Kraków 1930). Parzenica spiska nie była dotychczas opracowana. 1 2 Na podstawie dostępnego nam materiału m o ż e m y ustalić, że na terenie polskiego Spiszą występują 4 typy parzenice. Terytorialny z a s i ę g pokrywa się z z a s i ę . giem 3 różnych typów ubiorów spiskich z tym, ż e 1 Nazwa Podhale użyta jest w późniejszym szerszym znaczeniu, tzn. odnośnie do całego powiatu nowotar­ skiego. tzn. na terenie Podhala rozumianego w w ę ż s z y m znaczeniu tego słowa, czyli na terenie tzw. „Skalnego Podhala". 3 Nazwy parLenicy użyłam w tym wypadku na ogól­ ne oznaczenie wszystkich ozdób spiskich bez względu na miejscowe określenie. 2 STAREK w obrębie jednego z tych typów występują dwie różne odmiany zdobienia spodni. A więc: 1) Spiszacy z Jurgo­ wa, Czarnej Góry i Rzepisk mają odrębny typ parze­ nicy, 2 ) inny mieszkańcy Trybsza i Dursztyna, 3) jesz­ cze inny ludność Nowej Białej i Krempach i wreszcie odmienny 4) górale spiscy z Kacwina, Niedzicy, Łapsz Wyżnich 1 Nižních 1 Frydmana. Rozmieszczenie po­ szczególnych typów Ilustruje w y ż e j podana mapka (ryc. 1). Różnice między odmianami zdobienia przyporów znajdują wyraz także w terminologii. A więc mianem „parzenic" określa się obecnie grupę 1 i 2, tzn. haftowane ozdoby przyporów. Nazwa „parzenica" na określenie spiskich w y s z y ć musiała być prawdopodob­ nie przejęta od górali tatrzańskich 1 to stosunkowo nie­ dawno, gdyż w pracy T . Seweryna pt. „Parzenice gó­ ralskie" na str. 8 czytamy takie zdanie: „terytorialny zasięg „parzenicy" jako nazwy haftowanej ozdoby jest ciaśnlejszy od rozprzestrzenienia samego motywu, któ­ ry w postaci serca, wyszytego na spodniach, występuje jedynie u górali pienińskich i u Lachów z Sącza", a jednocześnie w przypisach na str. 9 tejże pracy autor podaje: „na Spiszu znają „parobskie wysite przipory" oraz „borytasy", wskazywałoby, ż e w latach 30-tych jeszcze nazwa „parzenica" nie występowała na Spiszu, gdzie haftowane ozdoby przy przyporach nazywano „parobskie wysite przipory". �Ryc. 2. Parzenica spiska wyhaftowana na konkurs Fot. S. Wymieniona grupa trzecia zwie się zarówno w Nowej Bałej jak i w Krempachach „cyframi"*. Nazwy tej używali powszechnie Słowacy jako określenia każdej sznurowej ozdoby stroju. Grupa czwarta zwie się na Spiszu „borytasy" i oznacza ogólnie dawne, husarskie, ułożone w pętle naszycia ze sznurów. Historyczny rozwój każdego z wyżej wymienionych typów da się prześledzić niemal z fotograficzną dokład­ nością. W odległych czasach, kiedy w sporządzaniu ubiorów panowała całkowita samowystarczalność, tzn. kiedy prawie nic kupnego nie stosowano, spodnie nie były zdobione. Wskazuje na to sztych rytownika ho­ lenderskiego (z ok. 1680 r.) Kaspra Luyckena, przed­ stawiającego zbójnika tatrzańskiego, który ubrany jest w spodnie bez żadnych ozdób. Ten stan rzeczy mu­ siał przetrwać do pierwszego ćwierćwiecza lub połowy X I X wieku, kiedy to spodnie zaczęto ozdabiać sznu- * powszechnie używa się nazwy „cyfra" nie tylko na określenie sznurowych, pętlowych ozdób spodni, ale również na określenie wszelkich ozdób zarówno na ręcz­ nych drukach, jak i rytych w metalu Itp. Sama czynność zdobienia zwie się „cyfrowanie". haftu i Zwolińska rzeźby w 1950 r. przez 3. Martniczaka rowymi motywami. Pierwotnie obszywano przypory trzema sznurkami, które otaczały dookoła rozcięcie przypora, a u dołu ułożone były w m a ł ą kolistą pętlę (Czarna Góra, Jurgów, (Tabl. l a ) . Boczne szwy nogawic i szwy dookoła pośladków również ozdobione były trzema sznurkami. Sznurki skręcano z kupnej wełny kilimowej w dwu kolorach: czerwonym i granatowym. Stopniowo sznurowa ozdoba przy przyporach zaczęła się poszerzać, dochodząc do pięciu sznurków. N a tej embrionalnej formie, a właściwie dookoła niej nagro­ madzały się z czasem motywy złożone ze ściegów haf­ ciarskich, tworząc różne w typie ozdoby. W Jurgowie, Czarnej Górze, Rzepiskach najstarszą formą, powstałą po sznurowych naszyciach z kolistą pętlą u dołu było przybranie rozcięcia przyporów otoka złożoną z trzech sznurków z wyhaftowaną dookoła przyporu krokłewką i tzw. „szpicem" u dołu (Tabl. lc)f¡, zamiast kolistej pętli uwitej ze sznura. Inną odmianą tego typu była ozdoba przyporu, złożona z pięciu dwubarwnych sznur­ ków, obhaftowana dookoła jednobarwną krokiewką z romboidalnym „szpicem" u dołu. Otok „szpica" ob? forma analogiczna do romboidalnego zakończenia parzenicy podhalańskiej, zwanego „krzesiwkiem". �haftowany był ściegiem łańcuszkowym, środek — peł­ nym (Tabl. l , b ) . Czasami zamiast sznurów otaczających przypór dawano dookoła rozcięcia wyszycie ściegiem łańcuszkowym. Po każdej stronie haftowanego otoku występowała również krokiewka przerywana dużymi „kropkami". U dołu zakańczał ozdobę „szpic" (Tabl. 1, d). Wyżej wymienione typy ozdób przyporów stanowi­ ły grupę pierwszą w łańcuchu przemian. Dalszą ewolucją jurgowskich w y s z y ć przy przyporach było zastąpienie krokiewki występującej po bokach sznurów przy roz­ cięciu przypora, gadzikiem, między zębami którego umieszczano motywy kwiatowe na razie ograniczające się do jednego kwiatka w k a ż d y m zagłębieniu. Uzyska, no w ten sposób znaczne poszerzenie całej ozdoby na boki. Równocześnie umieszczony jako zakończenie dol­ ne „szpic" zaczął zmieniać kształt i górne jego boki tworzyły k ą t rozwarty, a linia prosta, łącząca dolne końce górnych boków równała się szerokości całej ozdoby (Tabl. 2, d). W ten sposób romboidalna forma „szpica" zaczęła się zniekształcać i wg relacji wy­ twórcy ludowego Józefa Marticzaka z Jurgowa, który zawód przejął po ojcu, stopniowo zaczęła zatracać swój właściwy kształt, zmieniając się w serduszko. Wykształciła się w ten sposób nowa grupa wyszyć, w której dookoła przyporów występują dwojakie mo­ tywy: bądź ściegi, tworzące kombinacje geometrycz­ ne, bądź roślinna stylizacja. Do pierwszych należy roz­ szerzona krokiewka ujęta z dwu stron dookoła otokiem z pazdurkami, rozmieszczonymi w odstępach (Tabl. 1, e), do drugich należą ozdoby z tzw. „ślimockami" z wy­ rastającymi po bokach kwiatkami (Tabl. 2, e) lub gadzik również z kwiatkami. Wewnątrz serduszka umieszcza­ no pierwotnie jeden czterolistny kwiatek bez łodyżki i liści, potem pięciolistny kwiatek na łodyżce z dwoma listkami po bokach. Dalszy rozwój parzenicy jurgow­ skiej polegał na całkowicie hafciarskim jej traktowa­ niu, tzn. odrzuceniu sznurków przy rozcięciu przypora i umieszczenie na miejscu ich krokiewki lub gadzika oraz na dalszym rozszerzeniu całej ozdoby. Kwiatki dookoła gadzików lub „ślimocków" zaczęły występo­ wać nie w jednym, ale w dwu rzędach, przegradzane „pazdurkami" (ryc. 5). Ten typ parzenicy wyszywano około 1930 roku. Ostatnim wyrazem paradnej parze­ nicy jurgowskiej była 7-dobina o dalszych tendencjach rozwojowych w kierunku odśrodkowym. Oba boczne szlaki przy rozcięciu przypora, znacznie poszerzone w stosunku do poprzedniej ozdoby, składały się już z trzech rzędów kwiatów, przy czym zapełnione zosta, ły haftem wszystkie wolne miejsca między kwiatami. Motyw serca przestał być zamknięciem kompozycji od dołu, gdyż otoczony był dookoła motywami kwiatowy­ mi (ryc. 2). Klapa przykrywająca przypór, tzw. „załózka", ozdobiona również została bogato roślinnym ornamentem, jak i „pieski" przy szwach bocznych. Ten typ parzenicy cechuje nie tylko tendencja do nadmiernego rozrostu, ale i stosowanie ujemnych natu. ralistycznych motywów w postaci szarotek i ostów po­ jawiających się t a k ż e w wyszyciach portek podhalań­ skich pod w p ł y w e m tyrolskiej mody szerzonej m. in. przez kupców rozpowszechniających tandetę pamiąt­ karską. Przeładowane, paradne parzenice jurgowskie nosili tylko młodzi parobcy. Starsi gazdowie natomiast prze­ kładali spodnie ze skromnymi wyszyciami przy rozcię- Ryc. Ryc. 3. Parzenica 4. „Cyfry" z Trybsza. Fot. Z. Kamykowski z Nowej Białej. Fot. Z. Kamykowski ciach przyporów (Tabl. 1, b-d).' Spodnie z tą zdobiną są w użyciu do dnia dzisiejszego. Paradny natomiast typ sercowej parzenicy, noszonej przez młpdych, osiągnąw­ szy swój punkt ezozytowy w ewolucji, zanika obecnie 177 �łu, 2) „kogutkl"e lub „pazdurki" — boczne ślimakowato zawinięte ramiona, powstałe z połączenia kropek ze sznurową ozdobą, 3) „mutyczka" czyli dolne romboidal­ ne zakończenie. Uzupełniały ją „gwiazdki", występu­ jące w środku „motyczki" i między „kogutkami" (ryc. 3). Dalszą przemianą parzenicy typu trybskiego był jej rozrost w kierunku odśrodkowym, polegają­ cy na dodaniu „kwiatków" wyrastających spomiędzy „kogutków" czy „pazdurków". Ten typ parzenicy był ostatnim ogniwem w rozwoju parzenicy trybskiej. W la­ tach przedwojennych (1937—1938) mieszkańcy Trybsza zaczęli zarzucać swój sposób zdobienia 1 z a m a w i a ć portki z wyszyciami podhalańskimi u wytwórców w B u ­ kowinie Tatrzańskiej. Przejęte od Podhalan parzenice miały jednak koloryt w ł a ś c i w y ozdobom spiskim, tzn. przeważały tony róźowo-czerwone, a nie granatowe. W latach międzywojennych zarzucono już i własną barwę i zamawiano spodnie u wytwórców z Gronkowa z parzenicami właściwymi modzie podhalańskiej za­ równo pod względem formy jak i pod w z g l ę d e m kolo­ rystycznym. Ryc. 5. Parzenica z Jurgowa. Fot. Z. Kamyřcowsíci w tym sensie, że nie zamawia jej sobie u wytwórcy ludowego młodzież, która w dobie powojennej, jeśli cho­ dzi o ubiór, przeszła na miejską manufakturę. W Trybszu i Dursztynie haftowana parzenica rozwi­ nęła się z tej samej formy sznurowej ozdoby przyporu co w Jurgowie (Tabl. 1, a ) . Pierwotnie dookoła kolistej pętli zaczęto haftować kropki (Tabl. 1, f). Z tej przej­ ściowej formy wykształciła się późniejsza parzenica trybska niewielkich rozmiarów, której częściami skła­ dowymi były: 1) sznurowa ozdoba z kolistą pętlą u do­ Przejęcie sposobu zdobienia portek przez Trybszaków od Podhalan było ostatnim wyrazem ciągłego, pod­ świadomego zapewne, wzorowania się w zdobnictwie portek na motywach sąsiadów górali tatrzańskich. Po­ szczególne części składowe bowiem parzenicy trybskiej, jakkolwiek inaczej nazwane niż podhalańskie, wyka­ zywały wyraźne podobieństwo. T a k więc boczne od­ gałęzienia przy kolistej pętli parzenicy trybskiej na­ zwane przez miejscowych wytwórców bądź „kogutka­ mi" bądź „pazdurkami" przypominały wyraźnie boczne pętle parzenicy podhalańskiej. Dolne zakończenie pa­ rzenicy natomiast zwane przez Spiszaków „motyczką" nie jest niczym innym, jak podhalańskim krzesiwkiem. Późniejsze motywy kwiatowe dodane między poszcze­ gólnymi „kogutkami" wzorowane są wyraźnie nie na motywach parzenicy podhalańskiej lecz jurgowskiej. W wykształconej zatem parzenicy trybskiej widocz­ ne jest krzyżowanie się wpływów najbliższego sąsiedz­ twa, a więc podhalańskich i jurgowskich. 3 nazwę „kogutków" nosiły również ozdoby na „kist­ ką" u dołu szwa bocznego nogawic. Ozdoby natomiast na szwach bocznych na linii bioder z w a ł y się „raki". T A B L . 1. f Слота Góra Czarna Góra Rzepisko Trybse �Prototypem trzeciej grupy ozdób przy przyporach, noszonych w Nowej Białej i Krempachach, była pier, wotnie również sznurowa m a ł a kolista pętla. Nie wy. kształciła się jednak z niej, tak jak to miało miejsce w typie parzenicy jurgowskiej i trybskiej haftowana zdobina, zdradzająca tendencje rozwojowe w kierunku odśrodkowym, lecz uwita z trzech sznurków „cyfra", przypominająca wybitnie ozdoby sznurowe węgierskiej piechoty?. Ten typ sznurowego obszycia przyporów przetrwa) лг niezmienionej formie zapewne od drugiej poł. ХГХ wieku do czasów obecnych (ryc. 4). Jedynie zróżni­ cowaniem są tzw. „kluczki", tzn. dwie koliste, małe pętelki, uwite po obu bokach przyporu nad właściwą cyfrą". Jedne „cyfry" wije się bez „kluczek" (Tabl. 2, a), inne z „kluczkami" (Tabl. 2, b). Ten typ zdobienia występuje w Nowej Białej i Krempachach powszechnie. Spodnie z „cyframi" noszą wszyscy bez względu na wiek, a więc zarówno mali chłopcy, w wieku szkolnym, jak i parobcy, i starsi mężczyźni. „Borytasy", występujące niegdyś na pozostałym ob­ szarze polskiego Spiszą (patrz mapa), były bardziej skomplikowaną ozdobą, uwitą już nie ze sznurków skręconych z wełny, lecz z tasiemek wełnianych czer­ wonych z granatowym brzeżkiem i szafirowych (Tabl. 2, b). Tasiemki te kupowano na Spiszu słowac­ kim, skutkiem czego po odcięciu granicą polityczną w roku 1920 cntrów i źródeł zakupu odpowiedniego tworzywa „borytasy" zaczęły zanikać wcześniej niż haftowane i uwite z wełnianych sznurów ozdoby spodni na pozostałym terenie polskiego Spiszą. Kacwińskie „borytasy" były bardzo zbliżone do ozdób spodni miesz­ kańców ździarz n a Spiszu słowackim, z tą w s z a k ż e ró­ żnicą, ż e te ostatnie były gorsze w formie i otoczone dookoła szeroką ośminą. W obrębie ozdób typu kacwińskiego wyróżniamy dwie nieco odmienne zdobiny, uwite na tej samej za­ sadzie, różniąc się między sobą jedynie proporcją: jed­ ne były węższe i bardziej wydłużone (Tabl. 2, c), drugie krótsze a szersze. i T . Seweryn: „Parzenice góralskie", Kraków 1930, str. 24, ryc. 11. Występujące na interesującym nas obszarze ozdoby spodni można połączyć grupami wedle techniki wyko­ nania w dwa zasadnicze zespoły: jurgowska z trybską, jako ozdobiny haftowane, oraz „borytasy" kacwińskie z „cyframi" z Nowej Białej 1 Krempach, jako pętlo. we naszycia przy przyporach. Przy czym ozdoba z wi­ tych, naszywanych sznurów z kolistą p ę t e l k ą . u dołu (Tabl. 1, e) poprzedziła haftowaną parzenicę, z tym, że nie weszła w skład parzenicy jurgowskiej, natomiast była zawsze częścią składową parzenicy trybskiej (ryc. 3). Często przy szyciu portek dla oszczędności wełny odpruwano od starych spodni sznurową pętlę \ prze­ noszono na nowe. W grupie parzenic haftowanych najczęściej wystę­ pują elementy zdobnicze: krokiewka, tj. krzyżujące się ściegi, pazdurki — 3 ściegi wychodzące z jednego punk­ tu, ślimocki, gadzik. U ż y w a n e do wykonania haftu ściegi, to: ścieg łańcuszkowy, dziergany i płaski. W pętlowych ozdobach z Nowej Białej i Krempach występuje tylko jeden element hafciarski i to nie w uwi­ tej potrójnej pętli, lecz przy kieszonce, a mianowicie krzyżujące się ściegi, zwane ogólnie krokiewka, w ję­ zyku mieszkańców Nowej Białej natomiast „piłką". W „borytasach" kacwińskich środki pętli haftowane są krzyżującymi się ściegami. Koloryt haftowanych parzenic zmieniał Się wraz z ich rozbudową. Naszycia pętlowe poprzedzające haf­ towane ozdoby, jak również „cyfry" 1 „borytasy" były dwubarwne, późniejsze parzenice jurgowskie ze szpi­ cem u dołu (Tabl. 1, b, c) były trójbarwne, jeszcze póź­ niejsze z motywami kwiatowymi pierwotnie oznacza­ ły się umiarem w stosowaniu kolorów, w miarę jednak rozpowszechnienia się w handlu włóczek fabrycznych gama barw się rozszerza, co widoczne jest szczególnie w okresie rozrastania się w kierunku odśrodkowym parzenicy jurgowskiej i trybskiej — im więcej moty­ wów roślinnych, tym więcej kolorów, szczególnie od­ cieni różowych, czerwonych, jasno zielonych, żółtych i niebieskich. Parzenica trybska w okresie, gdy składała się tylko z uwitej pętli „kogutków" i „motyczki", wyróżniała się ogromnym umiarem barw, gdyż użyte były do wyszy. T A B L . 2. a Nowa Biata b Nowa Biała с Kacwin d Rzepisko e Rzepisko �eia. tylko dwa kolory: czerwony i czarny. Przejęta przez Trybszaków od sąsiadów górali tatrzańskich pa. rzenica utrzymana była jednak w barwach właściwych modzie spiskiej, tzn. w odcieniach różowych. Według relacji miejscowych ludzi, starzy, konserwatywni góra­ le tatrzańscy przy zetknięciu ze Spiszakami na jar­ markach w Nowym Targu, po pierwszej wojnie świa­ towej, wyrażali się z uznaniem o zachowywaniu daw­ nej mody przez Spiszaków, wyrażającej się w prze. strzeganiu używania czerwonego koloru w ozdobach spodni: „Wy jeszcze trzymiecie dawną modę, a nasi już zarzucili". Parzenice spiskie zanikają, w szybkim tempie. W pierwszym rzędzie przestano zdobić „borytasami" spodnie kacwińskie i najbliższych wsi z powodu braku tworzywa. Paradne wyszycia jurgowskie, zamawiane niegdyś przez zamożnych gazdów, którymi kierowała chęć posiadania jak najbardziej bogatych wyszyć, rów­ nież zanikają obecnie. Różnice ekonomiczne, zachodzą­ ce wśród ludności spiskiej, wpływały wydatnie na kształtowanie się samej ozdoby haftowanej. I m bar­ dziej zamożny gazda, tym paradniej chciał mieć wy­ szyte „portki", stąd tendencje do rozwoju parzenic w kierunku odśrodkowym. Wytwórcy, chcąc dogodzić swym klientom dodawali coraz więcej motywów kwia­ towych u bocznych szlaków przy rozcięciach przypo­ rów. Tworzyła się w ten sposób moda, którą i biedniej­ si starali się naśladować. Jaka była ogromna rozpiętość cen na spodnie szyte niezdobione i zdobione może świadczyć fakt, iż wytwór­ cy z Jurgowa do niedawna za uszycie spodni z powie­ rzonego materiału z wyhaftowaniem parzenic brali po 150 zł, a za samo uszycie 10 zł. Obecnie w wyszyciach spodni jurgowskich, szytych z sukna samodziało­ wego, zaobserwować się daje nawrót do pierwszej gru­ py ozdób, a mianowicie do zdobienia rozcięcia przypo­ rów otokiem wyszytym ściegiem łańcuszkowym oraz krokiewka z romboidalnym szpicem aołu. Spodnie zdobione w ten sposób zamawiają sobie starsi gazdo­ wie. Młodzież, uczęszczająca do szkół, pracująca w spół. dzielniach itp., przeszła prawie całkowicie na miejską manufakturę. Stąd krawcy ludowi, mając coraz mniej pracy w swoim zawodzie, szukają dodatkowych zajęćs. u W Trybszu, z którego duży procent ludności wyemi­ grował przed pierwszą wojną światową do Ameryki, skąd wielu gazdów później wróciło, daje się zaobser­ wować ogromne poszanowanie dla tradycyjnego stro­ ju, ale jednocześnie oddziaływuje tu silnie strój pod­ halański, z którego młodzież trybska już ok. 1937 roku przejęła sposób zdobienia, zachowując pierwotnie swo­ je barwy zastosowane do form podhalańskich parzenic. Obecnie zamawiają sobie już u wytwórców w Gronkowie czysto podhalańskie wyszycia, nie szczędząc na nie pieniędzy. Przeciętnie za wychaftowanie spodni z uszy­ ciem płacą 350 zł. Posiadanie „portek" z parzenicą podhalańską należy obecnie do mody. Spodnie z dawny­ mi tradycyjnymi wyszyciaml dodziera się już przy co­ dziennej pracy. „Cyfry" z Nowej Białej i Krempach przetrwały do dnia dzisiejszego i pomimo trudności w zdobyciu do skręcenia sznurów odpowiedniej w kolorze wełny, nie zarzucono tego sposobu zdobienia, farbując nieraz do­ mowym sposobem na odpowiedni kolor wełnę z w ł a s ­ nych owiec. N a j w i ę k s z y rozkwit narciarstwa w zakresie zdob­ nictwa spiskich portek przypada na pierwsze trzy­ dziestolecie X X w., kiedy to parzenice osiągnęły swój szczytowy punkt rozwoju. Z czasem będzie je można oglądać jedynie w zbiorach muzealnych. 'i R. Reinfuss: „Wytwórcy ludowych ubiorów w K a r _ patach Polskich", Polska Sztuka Ludowa, Rok V, n r 1—2. �POKONKURSOWY P O K A Z HAFTÓW SIERADZKICH MARIA • Dnia 24.П br. odbyło się w Muzeum w Sieradzu otwarcie pokonkursowego pokazu kolorowych haftów ludowych wykonanych na zapaskach kobiecych szytych z materiałów fabrycznych. Konkurs zorganizowany został z inicjatywy i fundu­ s z ó w Wydziału Kultury W.R.N. w Łodzi i Referatu Kultury P.R.N. w Sieradzu. Zadanie zorganizowania konkursu w y m a g a ł o ze stro­ ny organizatorów ostrożności i znajomości miejscowe­ go zdobnictwa ludowego, gdyż zwyczaj noszenia hafto­ wanych ręcznie zapasek szytych z materiałów fabrycz. nych przyjął się w ubiorze sieradzkim dopiero przy koń­ cu ubiegłego stulecia, przyniesiony przez kobiety wy­ jeżdżające na sezonowe roboty rolne. Naukowym opra. cowaniem konkursu zajęła się mgr Zofia Neymanowa, kustosz muzeum sieradzkiego, z a ś w pracach tereno­ wych pomagała jej referentka wydziału kultury P.R.N. ob. Janina Jaworska. W wyniku przeprowadzonych poszukiwań zebrano 44 haftowane zapaski szyte z wełnianych lub bawełnia­ nych materiałów fabrycznych w kolorach: białym, czar­ nym, zielonym, niebieskim i kilka zrobionych z białego perkalu w drobne różowe paski. Krawędzie zapasek zdobione były kolorowym haftem wykonanym przy po­ mocy włóczki lub tzw. „bawemiczki". Motywy tych haftów wzorowane były na drukowanych wstążkach i chustkach fabrycznych oraz na innych tym podobnych wzorach pochodzenia miejskiego, co jednakowoż nie wykluczało pewnego wkładu inwencji artystycznej ze strony hafciarek. STANKIEWICZÓW indywidualnego i regionalnego. Niemniej biorąc pod uwagę pojawiające się od lat 60 zamiłowanie do haf ciarstwa i uwzględniając jak najszerszy aspekt społeczny w specyficznych warunkach tego terenu jury przyznało uczestniczkom konkursu szereg nagród, których sume ogólna wynosiła 4.680 zł. Kwota ta została rozdzielona między 34 uczestniczki konkursu, pochodzące z 14 gromad położonych w naj­ bliższej okolicy Sieradza (gminy Bogumiłów, Charłupia, Chojny). Pokaz według własnej koncepcji plastycznej zorga­ nizowała art. plast. Helena Samorewicz.Waręska z War­ szawy. Ekspozycja zapasek wypadła bardzo dobrze, by­ ła przejrzysta, prosta, estetyczna 1 uwzględniająca za­ łożenia dydaktyczne. Dla dekoracji i ożywienia pokazu na ścianach umieszczone zostały sieradzkie wycinanki i wiązanki sztucznych kwiatów. Dla pokazania jednego ze źródeł inspiracji haftów sieradzkich rozwieszono na jednym ze stelaży kolonowe wstążki fabryczne oraz olejny obraz, przedstawiający sieradzką pannę młodą w wieńcu weselnym na głowie, ozdobionym haftowany­ mi wstążkami. Otwarcie pokazu, na którym uczestniczki stawiły się wyjątkowo licznie, urozmaicone zostało w y s t ę p e m zes­ połu dziecięcego w regionalnych strojach sieradzkich. Zebrany materiał wystawiony został na pokazie w trzech grupach. W pierwszej znalazły się najstarsze za­ paski w liczbie siedem (w tym jedna z r. 1890), zdobio­ ne z umiarem ornamentem przejrzystym w motywach t kolorach przejawiającym samodzielną inwencję twór­ czą. Do drugiej grupy zaliczono 34 okazy późniejsze, pochodzące z okresu mlędŁywojennego o bogatym wzo­ rze kwiatowym wykonanym haftem wielokolorowym, stanowiącym mniej lub więcej swobodną interpretację wzorów czerpanych z kwiecistych w s t ą ż e k fabrycznych. Trzecią grupę, składającą się z trzech tylko okazów tworzyły zapaski wykonane w ostatnich latach. Wzory haftowane na nich kopiowane były z banalnych wzorni­ ków miejskich. Orzeczenie jury potwierdziło słuszność podziału ma­ teriału na grupy, zaznaczając, ż e hafty jakkolwiek wy­ raźnie oparte n a wzorach przemysłowych nie s ą pozba­ wione cech swobodnej interpretacji, o czym w niektó­ rych wypadkach świadczy ich kolorystyka i układ. Jury uznało, że w obecnej formie hafty te nie nadają się do dalszej adaptacji w przemyśle przez C.P.L.iA., chyba ż e w dalszym swym rozwoju nabiorą wyrazu bardziej A Stara zapaska haftowana przez Józefę z Monie, gm. Bogumiłów, Płachtę ok. r. 1906. �BUŁGARSKIE I RUMUŃSKIE W Y D A W N I C T W A STROJÓW L U D O W Y C H ROMAN Zagadnienia ludowej kostiumologii stanowią od daw­ na przedmiot ż y w e g o zainteresowania ze strony etno­ grafów. W literaturze naukowej narodów europejskich wymienić można szereg kapitalnych dzieł z tego za­ kresu, czy to posiadających charakter ogólny, jak zna­ ne prace Maxa Tilkego, czy monograficzny, jak nie­ dawno wydana praca Drahomíry Stranskyej, poświęco­ na czeskim ubiorom ludowym. Również w Polsce bada­ nia nad strojem ludowym prowadzone są w niesłabną­ cym tempie, czego wyrazem jest na miarę monumen­ talną zakreślone dzieło zbiorowe wydawane przez Pol­ skie Towarzystwo Ludoznawcze pod tytułem „Polski Atlas Strojów Ludowych", którego pierwsze zeszyty pojawiają się od dwóch lat na półkach księgarskich. Fakt, że tego rodzaju wydawnictwo jest u nas w toku, zmusza nas do tym staranniejszego śledzenia najnow­ szych wydawnictw innych narodów, poświęconych za­ gadnieniom ludowej kostiumologii. W ostatnich czasach nadesłano do Polski dwa tego rodzaju wydawnictwa, jedno bułgarskie, drugie rumuńskie — obydwa o cha­ rakterze albumowym. Wydawnictwo bułgarskie zatytułowane „Blgarski ná­ rodní nosii i szewici" (Sofia 1950 r.) zawiera krótki tekst, który opracowała Maria Welewa, 60 plansz fi­ guralnych, wykonanych techniką offsetową z orygina­ łów malowanych przez N e w ę Tuzsuzową i Wenerę Naslednikową, pod kierunkiem artystycznym Georgija Atanasowa, oraz 20 plansz barwnych, drukowanych techniką siatkową z 35 fragmentami haftów ludowych. W tekście potraktowanym bardzo zwięźle i synte­ tycznie podaje M. Welewa najogólniejszą charaktery­ stykę bułgarskich ubiorów ludowych, podkreśla ich za­ leżność od zmiennych w rozwoju historycznym stosun­ ków gospodarczych i społecznych. Wstęp ten, napisa­ ny raczej dla laików i miłośników kultury niż dla etno­ grafów, z natury rzeczy jest dla nas mniej interesu­ jący, natomiast plansze s ą podwójnie ciekawe, jako ma­ teriał naukowy i próba artystycznego rozwiązania pro­ blemu ilustrowania ludowych ubiorów. Album obejmuje szerokj wachlarz ubiorów ludowych od form archaicznych, zawierających elementy wspólne wszystkim ludom słowiańskim, poprzez późniejsze, świadczące o wpływach kulturalnych islamu, aż do war­ stwy najmłodszej, kiedy w ubiorze ludowym przyjmują się swoiście przetransponowane elementy ogólnoeuro­ pejskich ubiorów mieszczańskich. Dla badacza polskiego stroje opublikowane w albu­ mie dostarczają cennego materiału porównawczego, zwłaszcza jeśli chodzi o ubiory naszych górali, tkani­ ny pasiaste T "hafty. Szkoda tylko, i tu przechodzimy do zagadnienia drugiego, że plansze te, jak na potrzeby analizy naukowej, są potraktowane zbyt mało reali­ stycznie. Nie zawsze np. możemy sobie zdać sprawę z jakości materiału, z którego dany. szczegół gardero­ REINFUSS by został wykonany, często pomijane są szwy, co utrud­ nia odczytanie kroju, nie zawsze też wiadomo j a k ą techniką są przedstawione ubiory zdobione. Ogólnie uderza duża generalizacja szczegółów, co przede wszy­ stkim jaskrawo uwidacznia się np. w sposobie rysowa­ nia obuwia. Plansze figuralne potraktowane s ą w sposób gra­ ficzny, malowane zasadniczo płasko z lekko tylko pod­ kreślonymi tu i ówdzie cieniami, względnie fałdami szat. Rysunek postaci wyraźnie stylizowany razi nie­ kiedy dowolnością proporcji i sztucznością gestu. Znajdujące się w drugiej części albumu plansze, przed­ stawiające fragmenty haftów i tkanin, drukowane są techniką siatkową na papierze kredowym. Reprodukcje barwne wykonane z oryginałów oddają wiernie wszel­ kie szczegóły techniki i właściwości materiałów. Drugi ze wspomnianych powyżej albumów zatytuło­ wany: „Costumes nationaux de la République Populaire Roumaine" wydany został przez Institut Roumain Pour Les Relations Culturelles Avec L'Etranger (bez miejsca i daty wydania), zawiera 11 plansz barwnych wykonanych z kolorowych fotografii, reprodukowanych techniką siatkową na papierze kredowym. W doborze plansz starano się uwzględnić różne re­ giony Rumunii. Znajdują się tam więc ubiory z pogra­ nicza rumuńsko-węgierskiego (okręg Bihor i A r a d ) , pomocnego (Mołdawia), południowego (okręg Dolj) z Rumunii centralnej i wschodniej (okręgi Prahová, Sibiu, Arges, okolice Bukaresztu), mimo to album nie daje obrazu istotnego zróżnicowania i bogactwa ty­ pów tamtejszych ubiorów. Zdjęcia b o w i Q m są w albumie dobrane tak, że można by na ich podstawie odnieść wrażenie, iż strój ludowy rumuński daje obraz na ogół dosyć wyrównany. Przyczyna leży w tym, że pokazano jedynie ubiory letnie, które istotnie nie wykazują zbyt wielkiego zróżnicowania, pomijając zupełnie ubiór wierzchni, zwłaszcza zimowy, posiadający największą różnorodność form, często niezwykle ciekawych, np. bun­ dy baranie noszone włosem na wierzch z okolic B r a sov, Fagaras i Avrig, wspaniałe zdobione aplikacjami i haftem kożuchy z okręgu Sibiu, wełniane samodziało­ we narzutki podobne do huculskiej „gugli", występu­ jące w okręgu Huniedoara, czy płaszcze z olbrzymimi, spadającymi na plecy kołnierzami, przypominające „czuchy" karpackich Łemków, noszone w Rumunii w okręgu Sibiu. W sumie omawiany album daje nam mniejsze wyobrażenie o bogactwie strojów rumuńskich niż np. dawna praca T . Papachagi (Imagines d'Ethnographie Roumaine), czy album fotograficzny K . Hilschera (Rumanien 1933). Omawiane tu wydawnictwo stanowi ciekawy przy­ kład, w jakiej mierze fotografia barwna może dziś zna­ leźć zastosowanie w pracach nad strojem ludowym. Czę- �sto wypowiadane bywa u nas przekonanie, że w związku z postępującym udoskonalaniem się fotografii barwnej, stała się ona podstawowym i jedynym absolutnie wier­ nym sposobem utrwalania materiałów etnograficznych tego rodzaju jak barwny strój, malowane sprzęty itp. Niestety omawiany tu album wskazuje, że w praktyce metoda ta nie daje jeszcze zadawalających rezultatów. Plansze zawarte w albumie daleko odbiegają pod wzglę­ dem ścisłości kolorystycznej od precyzji w oddawaniu szczegółów, od laboratoryjnych przykładów publiko­ wanych np. w podręczniku H . Windischa (Schule der Farbenfotografie 1940). Kolory plansz s ą często zbrudzone, nienaturalne, skala barw ulega typowym prze­ sunięciom w zależności od naświetlenia podczas ekspo­ zycji negatywu, szczegółów w partiach ciemnych brak zupełnie, a rysunek np. haftów w związku z powiększa­ niem obrazu z t a ś m y małoobrazkowej zaciera się w wielu wypadkach aż do zupełnej nieczytelności. SPRAWOZDANIE XXVII W A L N E G O ZGROMADZENIA POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO W KATOWICACH Tegoroczne Walne Zgromadzenie ( X X V I I ) Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, które odbyło się w dniach 16—18 maja w Katowicach, miało nieco inny charakter niż zjazdy dotychczasowe, na plan pierwszy bowiem wysunięto problematykę śląską. Wyraziło się to szczególnie w pierwszym i drugim dniu obrad, mia­ nowicie w referacie inauguracyjnym prof. S. Szczotki ..Odbicie przeszłości w kulturze ludowej śląska", oraz w referatach wygłoszonych w drugim dniu przez dr M. Gładysza „śląskie grupy etniczne i etnograficzne", mgr J . Ligęzy „Próba charakterystyki grupy zawodowej na śląsku", mgr M. żywirskiej „Folklor i kultura ma­ terialna górników śląskich" oraz mgr M. Suboczowej „Stan badań etnograficznych na śląsku". Dopełnieniem tego ściśle etnograficznego cyklu zagadnień były refe­ raty popołudniowe w dniu 17 maja, mgr S. Bronicza „Podłoże klasowe kultury ludowej Górnego śląska" i mgr J . Pawłowskiej „Proces kształtowania się nowego oblicza etnograficznego wsi dolnośląskiej", w których ujęto zagadnienie powstania śląskiej grupy etnograficz­ nej z punktu widzenia rozwoju klasowego, uwarunko­ wanego faktami historycznymi. Ważnym wprowadzeniem do zagadnień kształtowania się pogranicza polsko.niemieckiego na terenie ś l ą s k a miał być referat prof. К. Dobrowolskiego „Problem gra­ nicy etnicznej polsko-niemieckiej w X V I I I — X X wieku", którego niestety, wskutek zwołania w tym samym cza­ sie konferencji komisji P.A.N. w Nieborowie, prelegent nie mógł wygłosić. Szczególnie ciekawie toczyła się dyskusja nad trze­ ma pierwszymi referatami, zabierali w niej głos: prof. Czekanowski, Antoniewicz, Adamska, dr Burszta, dr Karwot, dr Reinfuss. Dr E . Karwot przeprowadzając ocenę referatu prof. Szczotki podkreślił ubóstwo przytoczonych dokumen­ tów historycznych dotyczących śląska, oraz w związku z t ą krytyką, przedstawił zebranym dokument z X I I I wieku zwany katalogiem brata Rudolfa z klasztoru Cystersów w Rudach w powiecie Raciborskim, datowa­ ny na lata 1235—1250. Katalog ten znajdował się w bibliotece uniwersytetu wrocławskiego do 1945 roku, po czym zaginął. Zawiera on niezwykle cenny dla etno­ grafii materiał z X I I I w. związany ze zwyczajami ro­ dzinnymi, dorocznymi, medycyną ludową, m a g i ą itp W zakresie kultury materialnej istnieje według recen­ zenta uderzająca zbieżność między materiałem zawar­ tym w dokumencie a wynikami badań archeologicznych w Opolu. Sprawozdanie dr Karwota było swego rodzaju odkryciem etnograficznym, które znajdzie wyraz w naj­ bliższych publikacjach Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego, podobnie jak wszystkie referaty ośrodka śląskiego, które po przystosowaniu ich do druku wejdą w skład X I I tomu „Prac i materiałów etnograficznych". Oprócz tematyki śląskiej wysunięty został problem współpracy etnografów z archeologami w cennym re­ feracie prof. A. Nasza „Perspektywy naukowej współ­ pracy archeologów z etnografami", nawiązujący do analogicznego referatu prof. К. Jażdżewskiego na X X V I Walnym Zgromadzeniu P . T . L . w Łodzi. W a ż n e to za­ gadnienie z punktu widzenia planowania przyszłych prac badawczych w zakresie obu dyscyplin stanowi dal­ sze ogniwo w całokształcie przemian znamionujących współczesną etnografię polską, a polegających na uhistorycznieniu etnografii. W dyskusji nad zagadnieniem powyższym wypowiadali się prof. Antoniewicz, dr War. tołowska, dr P r s e s ł a w s k a i inni. Ostatni dzień obrad wypełniły sprawozdania Zarządu i 9 Oddziałów oraz wycieczki do śląskich muzeów et­ nograficznych w Gliwicach, Bytomiu, Sosnowcu; zorga­ nizowano również wycieczkę do kopalni węgla. Ważnym osiągnięciem zjazdu katowickiego było opracowanie i zatwierdzenie planu wydawniczego i na­ ukowego na rok bieżący przez Zarząd oraz Walne Zgro­ madzenie. W dziale wydawniczym Zarząd zmierza do wzmocnienia tempa swoich publikacji, zwłaszcza „Lu­ du", „Prac Etnograficznych", „Prac i materiałów etno­ graficznych", „Archiwum etnograficznego" i do przy­ gotowania pierwszych opracowań kartograficznych „Polskiego Atlasu Etnograficznego" z zakresu kultury materialnej. Walne Zgromadzenie zatwierdziło również �wniosek o zawarcie umowy z P a ń s t w o w y m Instytutem Sztuki w sprawie współpracy nad „Atlasem Polskich Strojów Ludowych". W planie naukowym Towarzystwa zatwierdzono pro­ jekt badań terenowych, które obejmą w tym roku za­ gadnienia związane z rolnictwem i hodowlą. Plan ba­ dań terenowych został opracowany na specjalnej kon­ ferencji w dniach 21—23.III.br. w Krakowie, na której opracowano również kwestionariusz oraz ustalono pierwszy rzut siatki badań dla P . A . E . Walne Zgromadzenie zatwierdziło również dwa wnio­ ski oddziału śląskiego, a to: w sprawie konieczności zorganizowania planowych badań nad kulturą grup za­ wodowych oraz w sprawie utworzenia na ś l ą s k u w po­ bliżu Katowic w Wielkim Parku Kultury i Wypoczynku, śląskiego Skansenu, w którym należało by zgromadzić przede wszystkim resztki drewnianych zabytków archi­ tektury ludowej śląskiej. Dodać należy, że na Walne Zgromadzenie Pol. Tow. Lud. w Katowicach przybyło około 8§ etnografów z ca­ łej Polski oraz delegaci: Polskiej Akademii Nauk, P a ń ­ stwowego Instytutu Sztuki, Ministerstwa Kultury i Sztuki, licznych towarzystw naukowych śląskich oraz instytucyj społecznych a także przodownicy pracy — górnicy. o.a RADOSTNÁ ZEME MIECZYSŁAW Kwartalnik śląskiego Instytutu Naukowego oraz ludoznawców Ziem'; Opawskiej. Czasopismem kieruje: R. J . Rohel (etnografia) i dr D. Sajtar (folklorystyka) przy współudziale zespołu 29 pracowników naukowych (kolektyw opawskich studentów S U E N oraz kolek­ tyw współpracowników P a ń s t w o w e g o Instytutu Pieśni Ludowych w Brnie). Wydawca: śląski Instytut Nau­ kowy w Opawie. Opawa 1951, г. I , nr 3, str. 48+2 ni., 26 il. siat. w tekst. + 3 il., 4», papier ilustr. bezdrzewny, okładka i wkładki papier kredowy cena pojed. zesz. 30 kc. Nowe czasopismo ś l ą s k i e g o Instytutu Naukowego w Opawie obejmujące swoim zasięgiem ś l ą s k Opawski, a więc najbliższe tereny ś l ą s k a Cieszyńskiego 1 Opol­ skiego, zamieszcza materiały ludoznawcze zebrane głów­ nie z ziem zamieszkałych przez ludność wchodzącą w skład wielkiej grupy etnograficznej zwanej Lachami śląskimi. Jest to wystarczający powód, aby było do­ kładniej znane przede wszystkim naszym etnografom, a zwłaszcza zajmującym się kulturą ludową południowo-zachodniej Polski. Zresztą są i inne powody, dla któ­ rych należy stale omawiać, bądź sygnalizować prace pojawiające się w tym interesującym nas czasopiśmie. Zaraz na wstępie należy podkreślić, że Komitet Re­ dakcyjny stara się zamieszczać zespół różnorodnych, a przy tym krótkich i wyczerpujących artykułów po­ wiązanych wspólnym zagadnieniem, a także terenem przynależnym do danej grupy etnograficznej, bądź zawodowej. Takie wydają się być wytyczne omawiają­ ce czasopismo. Oczywiście, niejednokrotnie z braku od­ powiedniego czy wyczerpującego materiału odbiegają one od wytkniętego programu. Ukazują się wtedy pew­ ne nieścisłości czy niedomówienia, które zresztą są nieu­ niknione przy najbardziej starannej i przemyślanej re­ dakcji. W numerze 3 (roczn. 1,1951), poświęconym folklorowi górników ostrawsko-karwińskich, w artykule wstępnym GŁADYSZ autorzyi m. in. wskazują na elementy zawarte w fol­ klorze miejscowym, a zwłaszcza w ludowej poezji, świadczące o dużym rozwarstwieniu wsi opawskiej, na co dawniejsi, a nawet współcześni etnografowie nie zawsze zwracają uwagę, ś w i a d c z y to równocześnie, jak poważnie zaciążyło nad całą działalnością tamtejszych ludoznawców głęboko zakorzenione ich romantycznoidealistyczne nastawienie. Albowiem jednolitość kultu­ rowa wsi i jej mieszkańców jest fikcją. Dalej autor wskazuje, iż procesy rozwoju i zaniku twórczości ludo­ wej w okręgach przemysłowych pozostają w ścisłym związku z rozrostem kapitalizmu i wyzyskiem robot­ nika. W artykułach monograficznych autorzy zwracają uwagę na pewne odrębności słownikowes i właściwości gwarowe tamtejszych mieszkańców3. Do najciekaw­ szych jednakże należą materiały wchodzące w zakres literatury ludowej, a więc opowiadania, legendy, poda­ nia względnie wspomnienia górników zanotowane w gwarach łaskich . Większość zebranych materiałów posiada polską podstawę językową . W ogólnej cha­ rakterystyce górniczej literatury ustnej autorzy pod­ kreślają zanik tej bogatej dziedziny sztuki ludowe je. 4 5 Do najbardziej rozbudowanego działu tegoż czasopis­ ma należy folklor muzyczny. Zarówno poezja jak i mu­ zyka ludowa stanowią bowiem na tych terenach obok 1 Dr Drahomiř Šajtar, Otárky nad dělnickým folklo­ rem, str. 105—209. Josef Malý, Slovniček náreč frýdlantského, str. 138—141. Dr Vaclav Křistek, O mlově našich horniku, str. 110—113. Jan Rohel, Z paměti starého haviře, str. 116—121. Antonin Satke, Lidové povídky ze Stěpankovic, str. 135—158 — Jan Rohel, Z hornického humoru, str. 125—127. Dr Alois Sivek, K. charakteristice hornického prostredi a vypravěče, str. 113—114. 2 3 4 5 e �tradycyjnej literatury ustnej najbujniej rozrosłą gałąź ludowej twórczości. Twórczość ta jest dominującą zwłaszcza na obszarze zamieszkałym przez ludność pol­ ską. Podobny folklor muzyczny jest znany w całym Zagłębiu karwińsko-ostrawskim oraz dorzeczu Olszy. Zarówno pieśni górnicze?, j a k też zanotowane wśród ludności rolniczej noszą te same wspólne znamiona, jakie widzimy w poezji i muzyce ludowej całego Śląska Cieszyńskiego. 8 Do wartościowych przyczynków należy także krótki artykuł o drewnianym budownictwie ludowym ziemi frysztackiej . Zwłaszcza wiadomość o istnieniu na tych terenach dawnych stodół sześcio- czy ośmiobocznycłt znacznie rozszerza znajomość zasięgu tego typu budownictwa notowanego przede wszystkim na obsza­ rze małopolsko-górnośląsklm. 9 Najmniej uwagi poświęcono twórczości plastycznej. Artykuł o ozdobnych siekierkach z w. X V I I I , będą­ cych przy tym pochodzenia niemieckiego, nie charakte­ ryzuje zasobów zdobniczych tej ciekawej grupy zawo­ dowej. Czyżby w inwentarzu tamtejszych górników tak 1 0 czeskich jak też polskich, nie można odnaleźć ich własnych wytworów kulturowych, j a k np. ozdobnych dawnych narzędzi, świadczących o wrażliwości arty­ stycznej tego ludu. Jeśli tuż z a miedzą, n a naszych te­ renach, twórczość zdobnicza istniała i jakże różnorodna. Każdy numer „Radostná Země" posiada bogatą szatę ilustracyjną !, omawia publikacje zarówno własne, jak i obce, zwłaszcza nowe z zakresu p i e ś n i , litera­ tury ustnej (opowiadania, przysłowia itp.). Nadto pro­ wadzi ciekawy dział zapytań i odpowiedzi, w których znajduje się sporo materiału etnograficznego w pierw­ szym rzędzie informującego o znajdujących s i ę w te­ renie zahytkach sztuki, l u d o w e t w ó r c a c h i jej. odtwór­ cach itd. 1 12 W obszernej kronice znajdujemy informacje o wy­ stawach muzealnych, działalności kulturalnej n a odcin­ ku folkloru oraz notatki o czołowych folkorystach czeskich^. Dział ten zamyka nowy dorobek ludoznaw­ ców czeskich rozwijających swoją ożywioną działal­ ność naukowo-popularyzatorską na tak bliskim śląsku Opawskim. 11 Kaganki i lampki górnicze, str. 123—124. F. Suchý a K. Fiala, Hornické pisně, Praha 1950.— Lidové pisně heviřské, str. 121—123. Fr. L. Celakowský, slovenské narodni pisně, Praha Lidové pisně z Petřvaldu. — Slezské narodni pisně. 1946. — K. udec, Slovenské lidové pisně, Bratisla­ » Jaroslav Zahradnik. Jak bydlel a jak se oblékal lid va 1950. na Fryštatsku prěd 80 lety, str. 132—3. Jan Rohel a Josef Svatek, Hornické sekery z 1 pol. Dr V . Schenfler, Sedmdesát let prof, dr К. Chotka, X V I I I století, str. 114—115. str. 152. 1 2 7 8 1 0 1 3 PIERWSZY R O K DZIAŁALNOŚCI WĘGIERSKIEGO I N S T Y T U T U TWÓRCZOŚCI LUDOWEJ SZANDOR Węgierski Instytut Twórczości Ludowej powstał przed rokiem, w ramach inwestycji kulturalnych planu pięcioletniego. Powstanie jego wywołane było koniecz­ nością ujednolicenia ogromnej działalności n a polu upo­ wszechnienia kultury ludowej, prowadzonej dotychczas przez różne związki i organizacje. Życie w y s u w a ł o zre­ sztą coraz to nowe problemy zarówno badawcze jak i popularyzacyjne, które należało rozwiązać. Skaso­ wano więc różne organizacje i stowarzyszenia prowa­ dzące te prace na poszczególnych odcinkach, j a k np. stowarzyszenie im. Beli Bartoka, i powołano Instytut, którego zadaniem było odpowiedzieć na te wszystkie problemy, które dojrzały i dojrzewają w toku rewo­ lucji kulturalnej, który miałby objąć swym zasięgiem wszelkie dziedziny twórczości ludowej oraz problema­ tykę jej umasowienia. Tak więc Instytut objął wszystkie gałęzie sztuki lu­ dowej, począwszy od tańca i przyśpiewek, a skończyw­ szy na rzeźbie czy garncarstwie. Nie chodziło przy tym o zbadanie po prostu samego zagadnienia, o ewidencję pieśniarzy, bajarzy czy naj­ lepszych ludowych hafciarek — ale o to, by wtopić te bezcenne skarby wielowiekowej tradycji w organicz. ASTALOSZ ną całość życia naszego narodu — ludności zarówno wiejskiej j a k i miejskiej. Obok więc prac ewidencyjno-badawczych, stanęło przed Instytutem ogromne zadanie wpływania n a ż y ­ wy nurt twórczości mas ludowych. Wystarczy zacyto­ wać kilka cyfr, aby zdać sobie sprawę z rozmachu i za­ sięgu rewolucji kulturalnej, która dokonała się w na­ szym kraju. Powstało ok. 4 tysięcy chórów zrzeszają­ cych w przybliżeniu ok. 120 tysięcy pieśniarzy, 4 tysią­ ce zespołów tanecznych z ilością 45 tysięcy uczestni­ ków. Około 3 tysięcy słuchaczy uczęszcza do 80 wie­ czorowych szkół artystycznych, ok. 6 tysięcy osób liczy 800 zespołów teatrów kukiełkowych itd. Jeden rok to krótki okres czasu — ale może on przy­ nieść ogromne wyniki, ś w i a d c z y o tym doświadczenie rocznej pracy Instytutu. Pierwszy rok był okresem przygotowań i zapoczątkowania pracy. Swoją uporczy­ w ą i konsekwentną pracą Instytut przenika do wszyst­ kich dzielnic, bez rozgłosu i prawie niepostrzeżenie ogarniając s w ą siecią cały kraj. N a Węgrzech nie ma już dziś prawie miejscowości, do której nie dotarłyby jego wydawnictwa repertuarowe, jednoaktówki opa­ trzone wskazówkami reżyserskimi, w której nie wie- �dziano by o pierwszomajowych uroczystościach wiosen­ nych, o nowych świętach pracy, o dożynkach, o wino­ braniu czy o święcie 7 Listopada. Burżuazyjna nauka uczy, że technika i cywilizacja zabijają samodzielną twórczość artystyczną, że zatem okres ludowej twórczości przeminął, że tradycja się za­ traca. My tymczasem obserwujemy fakty narodowego od­ rodzenia się twórczości ludowej, o czym świadczyć mo­ że choćby nowa forma stroju w południowej części węgierskiej niziny, czy też napełnione nową treścią dawno zapomniane obyczaje winobrania w Taie i in­ nych nadbalatońskich miejscowościach. Ze smakiem udekorowane witryny sklepów z wyrobami sztuki lu­ dowej i coraz to wzrastająca liczba kupujących — do­ wodzą takiego rozwoju i odrodzenia twórczości ludowej, 0 jakich nie śmieliśmy nawet marzyć. Weźmy dalsze przykłady: a więc zespoiy ludowe w naszych restauracjach, odgrzebanie z zapomnienia 1 rozpowszechnienie „werbunkoszo", starego tańca re­ krutów). Przejdźmy się po zakładach zbiorowego ży­ wienia - - usłyszymy w nich narodowy taniec kallo, utwór napisany przez Z. Kodalyěgo w oparciu o zapi­ sy ludowych melodii prof. Lajtha. Do zaistnienia tych faktów przyczynił się niewątpliwie Instytut Twórczości Ludowej. Trudno byłoby zresztą zliczyć te wszystkie proble­ my, które już podjął lub rozwiązał Instytut w 1951 г., jak trudno też byłoby wymienić wszystkie sprawy, któ­ re Instytut zaplanował na rok 1952. Wymieńmy jednak dla przykładu, że 1300 słuchaczy ukończy 8- i 12tygodniowe kursy, które organizuje Instytut w celu dostarczenia nowych kierowników organizacjom mają­ cym na celu upowszechnienie kultury; że Instytut po­ wierzy! czołowym literatom węgierskim napisanie 30 jednoaktówek — zaznaczmy przy tym, że wydał już na użytek masowego odbiorcy utwory pisarzy radziec­ kich, pisarzy demokracji ludowych oraz dzieła klasy­ ków literatury; że opracował filmy, mające na celu za­ poznanie oraz doszkolenie dyrygentów i kierowników zespołów muzycznych z instrumentami muzycznymi; że utworzone przy zakładach pracy tzw. „brygady pio­ senki ludowej" (czastuszek) otrzymają w niedalekiej przyszłości — „księgę pieśni powitalnych", zbiór sta­ rych i nowopowstających pieśni dla uczczenia świąt i uroczystości. W tej wielostronnej działalności Instytutu, współpra­ cują z nim związki artystyczne i organizacje masowe, nie mówiąc już o zakładach naukowych, jak np. Insty­ tut Etnograficzny. Na podstawie tego krótkiego przeglądu mógłby ktoś sądzić, że Instytut Twórczości Ludowej to pewnego ro­ dzaju Instytut Etnograficzny, który tylko „między in­ nymi" zajmuje się problematyką masowego upowszech­ nienia kultury ludowej. W istocie jednak Instytut wraz z całą działalnością etnograficzną nie stanowi bynaj­ mniej archiwum przeróżnych zbiorków, czy topogra­ ficznego i statystycznego katalogu przeróżnych ośrod­ ków twórczości ludowej, lecz jest instytucją, mającą głęboki i ż y w y związek z życiem. Nie chcemy oczywiście przez to powiedzieć, że w pierwszym roku swej działalności Instytut nie po­ pełnił błędów, że żaden z oddziałów Instytutu nie zbo­ czył z właściwej linii działania propagując wyłącznie twórczość wiejskich ośrodków. Błąd ten, niebezpieczny zresztą, tłumaczy się po części tym, że istotnie arcy­ dzieła ludowej twórczości wiejskiej, które się przed na­ mi obecnie otwierają — mogą zafascynować zbieracza czy badacza sztuki ludowej. Stąd też wynikają wspom­ niane w y ż e j błędy czy przesadna idealizacja ludowej twórczości wiejskiej. Ponadto niektórzy stawiają za­ gadnienie w ten np. sposób: co jest ważniejsze — pieśń ludowa, czy pieśń masowa ? Również i w takim po­ stawieniu sprawy zawiera się pewne niebezpieczeństwo, polegające na stwarzaniu przedziału między dwoma bliskimi, nierozerwalnie ze sobą związanymi proble­ mami. Pieśń masowa jest bez wątpienia ważniejsza na nią też kładziemy główny akcent — ale chodzi nam o taką pieśń masową, która potrafi w swoim własnym języku wykorzystać i rozwinąć najcenniejsze, najpięk­ niejsze tradycje pieśni ludowej. A zatem chodzi tu o twórczość milionów budują­ cych socjalizm i walczących o pokój Węgrów — opartą 0 tradycję ludową. I to stanowi główny akcent dzia­ łalności Instytutu, nie tylko w zakresie muzyki, ale 1 we wszystkich innych dziedzinach twórczości ludo­ wej. Akcent ten wyczuwamy szczególnie wyraźnie w zaprojektowanym na rok przyszły planie Insty­ tutu — wyraźniej niż w jego dotychczasowej działal­ ności. Wyniki osiągnięte w pierwszym roku pracy zasłu­ gują na pochwałę, zwłaszcza z a ś zasługuje na nią śmia­ łość inicjatywy, która — nawet gdyby do pracy zakra­ dły się pewne błędy — cenniejsza jest od oportunistycznej ostrożności, którą świetnie określa znane powie­ dzenie: „lepiej nic nie robić, niż popełnić błąd". Tak więc dotychczasowa działalność Instytutu dajt nam nadzieję na wiele nowych osiągnięć w najbliższej przyszłości. ERRATA do nr 1 — 1952 r. „Polskiej Sztuki Ludowej" s. 9, lewa kolumna, wiersz 22 od góry: zamiast kredytów ma być kryteriów. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/da1b91255970839b18f8968d56ca9d73.pdf 0f1a22cbfa1319c492c137d02d5354eb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3852 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3611 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka ludowa - Konteksty1952 t.6 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.3; s.114-116 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUD om W O W Y I N S T Y T U T �ZESPÓŁ R E D A K C Y J N Y Dr Mieczysław G'adysz, Mgr (redaktor naczelny), Dr Ksawery Piwocki, Dr. Roman Reinfuss, Mgr Jan Sadownik (sekretarz redakcji), Aleksander Jackowski Mgr Marian Sobieski, Mgr Barbara Suchodolska niczny), Mgr Aleksander (redaktor tech­ Wojciechowski. R E D A K C J A i ADMINISTRACJA PAŃSTWOWY I N S T Y T U T W A R S Z A W A , D Ł U G A 26. SZTUKI �POLSKA SZTUKA LUDOWA D W U M I E S I Ę C Z N I K W Y D A W A N Y P R Z E Z P A Ń S T W O W Y I N S T Y T U T S Z T UK1 TREŚĆ: str. Aleksander Jackowski. Na marginesie prac P a ń s t w o w e g o Instytutu Sztuki w zakresie badań nad sztuką ludową i folklorem Maria Zywirska. Józef Ligęza, Stanisław Mieczysław Śląskie Gładysz. Seweryn. Trzepacz. Chwalislaw 117 w kulturze górniczej 127 K i l k a uwag o muzycznym folklorze górniczym . Wallis. Tadeusz Maria Podłoże ludowe pieśni . . Markowski — górnik . Konkurs i wystawa . wielicki ceramiki ludowej . Starek. 170 Parzenice spiskie Maria Stankiewiczowa. Roman 163 województwa łódzkiego Edyta 147 135 Ornamentyka ceramiki okresu wczesnośredniowiecznego Zieliński. 131 134 Z twórczości plastycznej górników śląskich. Józef . górnicze Reinfuss. 175 Pokonkursowy pokaz haftów sieradzkich . Bułgarskie i rumuńskie wydawnictwa strojów . 181 ludowych. . 182 Sprawozdanie z X X V I I Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa L u ­ doznawczego w Mieczysław Szandor Gładysz. Katowicach Radostná 183 Země 184 Astalosz. Pierwszy rok działalności węgierskiego Instytutu czości ludowej 1952 P A Ń S T W O W Y Twór­ 185 MAJ - CZERWIEC I N S T Y T U T NR 3 S Z T U K I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/976c6b9cc172845172bc21c8c9f3ee75.pdf ee0e9ebcc7ebde6fc4bf11a3b807cb89 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4254 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1950 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3965 Title A name given to the resource Sprawozdania, recenzje, drobne wiadomości / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1950 t.4 z.7-12 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1950 t.4 ,z.7-12; s.133-158 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryc. 1. Budynek liceum rolniczego w Weryni. obozu. Fot. R. Reinfuss. Siedziba Z OBOZU N A U K O W E G O W W E R Y N I ROMAN Zagadnieniem kultury ludowej tzw. Lasowiaków, zamieszkujących teren dawnej Puszczy Sandomier­ skiej, rozciągającej się w widłach Wisły i Sanu, zaj­ mowano się w swoim czasie dosyć intensywnie ale ra­ czej od strony gwary i folkloru. Wymienić tu należy prace Szymona Matusiaka'), Karola Matyasa2), Zyg­ munta Wierzchowskiego ) , 7 nowszych Stanisława B ą k a ) i Stanisława Kryczyńskiego») Inne dziedzi­ ny kultury mniejsze już budziłv zainteresowanie. Bar­ dzo ogólny zarys kultury materialnej iako część wstęp­ ną do opisu zwyczajów i literatury ludowej Lasowia­ ków dał w jednej ze swych prac wspomniany wyżej Zygmunt Wierzchowski ) sporo wiadomości z różnych dziedzin życia wsi lasowiackiej znajdujemy w pamięt­ nikach .Tana Słomki ^) O kłusownictwie w Puszczy Sandomierskiej pisał ICarol Matyas ^) o sokołowskim garncarst^vie ks Stanisław ICoziarz ^) z a ś Stanisła * Vii i 3 4 A wnictwa wsc h o dnie'' j ochodza kilk ' ł n h we • p wiatu t t h u irw, , -ci ta oorzesKiego u^ręoow, u p a w a b l a l e J e r K ,71 ' ' ^° °> )• iworczoscią plastyczną basowiakow me zajmował się dotychczas, o ile mi wiadomo, nikt i ta właśnie przyczyna skłoni­ ła Dyrekcję P a ń s t w o w e g o Instytutu Sztuki do przyjęcia planu, przeprowadzenia na terenach wideł Wisły i Sanu REINFUSS zespołowych badań, wysuniętego i opracowanego przez mieszczący się w Krakowie Dział Zdobnictwa Ludo­ wego Państwowego Instytutu Sztuki. Przygotowania do badań, mających się odbyć w mie­ siącach letnich, rozpoczęły się już w grudniu 1949 r. W okresie tym na podstawie analizy mapy, wiadomo­ ści zaczerpniętych z literatury, oraz informacji osób znających ten teren, ustalono prowizorycznie siatkę punktów, przeznaczonych do badań, rozrzuconych mniej więcej równomiernie na obszarze zawartym między Wi­ słą a Sanem, ustalono rejestr zagadnień, które mają zostać przebadane, oraz skład cyfrowy zespołu pra­ cowników z podziałem na wywiadowców — etnogra­ fów, rysowników i fotografów, także pracowników administracyjnych (intendent, obsada kuchni). Plan przewidujący przeprowadzenie badań wraz z. koszto­ rysem został Dyrekcji Instytutu przedstawiony do za­ twierdzenia w pierwszych dniach stycznia. Równocze­ śnie zapoczątkowano przygotowania naukowe. Poszły one zasadniczo w dwóch kierunkach: zebrania możli­ wie najbogatszego materiału informacyjnego, odnoszą­ cego się do terenu zamieszkanego przez Lasowiaków i wyszkolenia pracowników. W związku z punktem pierwszym sporządzony zo­ stał wykaz literatury, który następnie zmapowano aby 133 �1. 2. Ryc. 2. Mapa zbadanych miejscowości w czasie obozu w Weryni w 1950 r. oprać. Z. B. Kurkowa uzysksx obraz wskazujący, jakie miejscowości na in­ teresującym nas obszarze były już w dotychczas ist­ niejącej literaturze omawiane. Prócz w y ż e j wspom­ nianej, zostały jeszcze, na podkładzia mapy admini­ stracyjnej zawierającej granice gromad, opracowane mapy: gleb, zalesienia, rozwoju osadnictwa H ) , zasię­ gu parafii z końca X I X wieku i mapa przemysłu lu­ dowego, wykreślona na podstawie danych czerpanych głównie z publikowanych w prasie artykułów Dr K a ­ zimierza Skowrońskiego. Prócz map sporządzono też kartotekę miejscowości, do której wpisywano krótkie dane informacyjne, za­ czerpnięte ze Słownika Geograficznego, oraz wszyst­ kich innych publikacji figurujących w wykazie litera­ tury. W związku z koniecznością przygotowania pracow­ ników do badań terenowych, począwszy od stycznia odbywały się co tydzień w lokalu Działu Zdobnictwa Ludowego dwugodzinne zebrania, na których omawia­ no zarówno zagadnienie teoretyczne (problem zasto. sowania metody materializmu historycznego w bada­ niach nad ludową twórczością artystyczną) jak i kon­ kretne zagadnienia, będące przedmiotem projektowa­ nych badań terenowych. W czasie wspomnianych ze­ brań przyszli uczestnicy badań referowali kolejno na podstawie wiadomości zaczerpniętych z literatury i materiałów, znajdujących się w Muzeum Etnogra­ ficznym w Krakowie, te działy kultury ludowej Lasowiaków, które zostały im do badania wyznaczone i przedstawiali opracowane lub adaptowane przez sie­ bie kwestionariusze, ulegające po dokładnym przedy­ skutowaniu licznym poprawkom. 134 Werynia 24. Ruda Kolbuszowa Dolna 25. Wampierzów О О. Przedbórz 26. Czarna 4. Kupno 27. Sokolniki 5. Widełka 28. Wielowieś 6. Klapówka 29. Zbydniów 7. Raniżów 30. Purmanv 8. Lipnica 31. Jastkowice 9. Wola Raniżowska 32. Domastawa 10. Kamień 33. Grębów 11. Łętownią 34. Miętne 12. Wola Zarczycka 35. Cygany 13. Brzoza Królewska 3G. Jadachy 14. Sokołów 37. Jaślany 15. Łowisko 38. Wilcza Wola 16. Hadykówka 39. Dzikowiec 17. Wola Rusinowska 40. Wolina 18. Krzątka 41. Ruda Łańcucka 19. Siedlanka 42. Wojsław 20. Tuszyma 43. Trzciana 21. Biały Bór 44. Krawce 22. Ocieka 45 Nienadówka 4G. Górno 23. Niwiska Kółko z punktem w środku —. siedziba obozu Kółka pełne --= miejscowości zbadane Kóika puste = miasta Z początkiem czerwca Kierownik Działu Zdobnictwa Ludowego w towarzystwie czterech osób (w tym 2 pracowników Działu Zdobnictwa) odbył czterodniowy objazd powiatów: niskiego, tarnobrzeskiego i kolbuszowskiego, mający na celu skontrolowanie wyznaczo­ nych poprzednio miejscowości do badań i wynalezienie odpowiedniej bazy, dającej możność zakwaterowania i dogodnych warunków pracy dla większego zespołu. Objazd rozpoczęty został od Rzeszowa, gdzie w Wo­ jewódzkiej Radzie Narodowej omówiono sprawy zwią­ zane z zapewnieniem pomocy terenowych Władz Ad­ ministracyjnych podczas prac badawczych, oraz za­ gadnienie związane z wyżywieniem grupy w czasie badań letnich. Dalsza trasa objazdu wiodła do Niska, Tarnobrzega, Kolbuszowej i Mielca. Po drodze zwie­ dzone zostały miejscowości wyznaczone poprzednio do badań, przy czym w większości z nich przeprowadzono wstępne wywiady, dotyczące twórczości artystycznej mieszkańców, oraz ogólnego stanu zachowania kultu­ ry ludowej. W czasie objazdu okazało się, że centrum dawnej Puszczy Sandomierskiej, na które przy ustalaniu pierw­ szej siatki punktów położono specjalnie silny nacisk jest, jeśli chodzi o stan zachowania ludowej sztuki, te­ renem mocno zdewastowanym, gdyż za czasów oku­ pacji Niemcy wysiedlili cały szereg wsi a budynki porozbierali. W ten sposób zniszczone zostało sporo miej­ scowości położonych koło Bojanowa i Woli Raniżowskiej. W wyniku objazdu opracowano nową mapę, na któ­ rej wyznaczono obszary wysiedlone i te, które zostały przez Niemców zniszczone. Zebrane w terenie wiado- ��Ryc. 6. Dom z wnęką. Kamień, moSci pozwoliły на skorygowanie poprzedniej siatki punktów przez wykreślenie miejscowości zniszczo­ nych i wprowadzenie na ich miejsce takich, które z punktu widzenia badań etnograficznych dawały większe możliwości osiągnięcia należytych wyników. Ponadto na podstawie zebranych danych jeszcze raz uzupełniono kwestionariusze. Z czterech branych poprzednio pod uwagę miejsco­ wości, gdzie możnaby założyć stałą bazę dla ekipy badawczej (Gtogów, Kolbuszowa, Mokrzyszów i Werynia) wybrano Werynię, zarówno ze względu na jej centralne położenie jak i możliwości lokalowe (obszer­ ny pałac, w którym mieści się Liceum Rolnicze i in­ ternat wolny w czasie wakacji) (ryc. 1). Miesiąc li­ piec zeszedł na przygotowaniach do wyjazdu. W okre­ sie tym zakupywano materiały techniczne (papier do pisania, karton, tusze, farby itd.) i angażowano grupę malarzy — rysowników, rekrutujących się spośród studentów Akademii Sztuk Pięknych, Wyższej Szko­ ły Sztuk Plastycznych i absolwentów Liceum Plastycz­ nego. W dniu rozpoczęcia prac badawczych 1 sierpnia pełny zespół uczestników obozu składał się z 31 osób. Praca terenowa została w ten sposób zorganizowa­ na, że grupa naukowa wraz z fotografami wyjeżdża­ ła co drugi dzień, podczas gdy malarze podzieleni na dwie grupy brali udział w wyjazdach na zmianę. Dzię­ ki takiemu rozkładowi zajęć, etnografowie na opraco­ wanie notatek zebranych w terenie mieli 1 dzień cza­ su spędzany w bazie, zaś malarze rysownicy 3 dni. W praktyce okazało się to bardzo celowe, gdyż mala­ rze nie byliby w stanie w ciągu jednego dnia opraco­ wać swych szkiców na czysto. Rozkład dnia ujęty był w stałe i ściśle przestrzega­ ne normy. Po śniadaniu wydawanym o godzinie 7.30 w dniu wyjazdowym zespół wywiadowców, fotografo­ wie i jedna grupa rysowników udawała się samocho­ dem w teren (wyjazd o godz. 8.30), zaś druga grupa rysowników zaczynała w tym samym czasie s w ą pra­ 136 pow. Nisko. Fot. R. Reinfuss. cę, trwającą od godziny 8.30 — 13-ej i od lC-ej — do zmroku. O godzinie 13-ej grupa rysowników dosta­ wała obiad, a czas wolny do godziny 16-tej spędzała w sposób dowolny kąpiąc się lub grając w siatkówkę. Grupa wyjazdowa zaopatrzona na drogę w suchy prowiant powracała do bazy koło godziny 21-szej. W j e . dnym dniu przeprowadzano zwykle gruntowniejsze badania w 2 tylko miejscowościach, położonych o kil­ ka kilometrów od siebie, czasem krótsze wywiady in­ formacyjne bywały też robione w miejscowościach po­ łożonych po drodze. Zespół badawczy był w ten sposób zorganizowany, że każdy z wywiadowców opracowywujący któryś z działów plastyki miał do swej pomocy 2 stałych rysowników, wyjeżdżających z nim w teren na zmianę. Wyjątkowo do badań architektury i meblarstwa przy­ dzielonych zostało 4 rysowników, tak że każdorazowo w terenie pracowało ich dwóch. Fotografowie obsłu­ giwali cały zespół według napływających zgłoszeń. Niezależnie od nich zdjęcia fotograficzne dokonywane bvłv przez Dr Romana Reinfussa, Mgr. Zofię Reinfuss o w ą i asystentkę Działu Zdobnictwa Zofię Kurkową. Rysunki i zdjęcia robione były na zlecenie i pod kie­ runkiem pracownika naukowego opracowywującego da­ ną dziedzinę N a ścisłość wykonania rysunków i szki­ ców położony był duży nacisk Wykonując rysunek np okuć na Avozie haftu rytu na drzewie rysownik oboprócz szkicu ś c i e r k ę " na nanierze która nastennie dl ci kontro l f o d d a w a ł wraz z rysunkiem na czysto. Podczas oprali, notowano tez Kolor aoDierając go a js p У pomocy kredek lub akwareli, po aaw ока у с sze były fotografowane. W ten sam sposoD p ęp wano z meblami, strojem i innymi pr eamiotami a bionymi, jak np. samami itp. Przy badaniu budownic­ twa wykonywano przekrój poziomy i pionowy o a szereg rysunków przedstawiających tragmenty, ni zależnie od tego budynek byl fotografowany, w csae �sie, gdy pomocnicy zajęci byli pracą rysunkową, wy­ wiadowca obowiązany był przeprowadzić wywiad na podstawie kwestionariusza i zebrać dane odnoszące się do rysowanego (fotografowanego) przedmiotu. Obfitość materiału w jednych wsiach, trudność je­ go znalezienia w innych, zmuszała pracowników do bardzo wytężonej pracy. W czasie kiedy poszczególni wywiadowcy zbierali od informatorów wiadomości, Kierownik obozu kontrolował ich prace i robił własne wywiady ze wszystkich objętych badaniami dziedzin, które następnie porównywał z wynikami uzyskanymi przez poszczególnych pracowników. W dniach wolnych od wyjazdów cały zespół nauko­ wy wraz z obydwoma grupami rysowników opracowy­ wał na czysto swe materiały. O godzinie 9 rano wszy­ scy uczestnicy wczorajszego wyjazdu zgłaszali Kie­ rownikowi swe wyniki (wywiadowcy — ilość prze­ prowadzonych wywiadów, rysownicy ilość wykona­ nych szkiców). Zgłoszone dane cyfrowe były notowa­ ne i następnie służyły za podstawę podczas odbierania materiałów opracowanych na czysto. twa w widłach Wisły i Sanu, precyzyjniejsza *d wy­ mienionej na wstępie. W świetle tej mapy okazuje się, że interesujący nas teren osiedlony był zasadniczo w trzech rzutach. Rzut pierwszy to osadnictwo średnio­ wieczne posuwające się z północy ku południowi wzdłuż Wisły i Sanu, obejmujące wyłącznie pobrzeża tych rzek. Element osadniczy rekrutował się z przeludnio­ nych terenów Sandomierszczyzny. Rzut drugi to osad­ nictwo X V i X V I wieku obejmujące żyźniejsze gleby wzdłuż linii Majdan, Kolbuszowa Sokołów. Osadni­ cy w tym czasie napływali głównie z południa z Rze­ szowskiego gdzie proces osadniczy przebiegał o wiele szybciej Pewną role w osadnictwie Puszczy Sando­ mierskiej odegrali też pasterze wołowscy którzy pizyj^jy^rj^lj 2e swymi o^vcami z Karpat na zimowiska.^) W trzecim rzucie pokrywa się osadami samo centrum d*~wnei Puszozv Sandomierskie! pod koniec X V I I i X V I I I wieku posiadają zrazu charak• • f A 11 A , -f mczy jest wówczas bardzo rozmaity «Л» Ъ. / mejednokrotnie W dniach bazowych z nadchodzącym zmrokiem, pra­ cownicy wywoływani po nazwisku oddawali wykona­ ne prace, wywiadowcy — wywiady przepisane i upo­ rządkowane według punktów kwestionariusza, mala­ rze swe rysunki i malowane plansze. Ilość oddawane­ go materiału bywała notowana i odliczana od zapisa­ nej w czasie porannego zgłaszania. Systematyczne kontrolowanie wyników i odbiera­ nie materiałów pozwoliło Kierownikowi obozu oriento­ w a ć się w toku pracy każdego z uczestników i zmniej­ szyć do minimum „uciekanie" materiału, który zebra­ ny w terenie nie byłby na czysto opracowany. Naszkicowany tu system pracy był dla uczestników obozu niewątpliwie bardzo wyczerpujący, zwłaszcza jeśli weźmiemy pod uwagę, że przyjęty rozkład zajęć (wyjazd, baza) stosowany był bez względu na nie­ dziele i święta. Trud wkładany przez uczestników obozu starano się kompesować przez doskonałe w y ż y ­ wienie, oraz przez umożliwienie im gier i ćwiczeń sportowych w czasie przerwy południowej. W ciągu trwania obozu (od 1 — 30 V I I I ) odbyto 14 wyjazdów terenowych samochodem, robiąc łącznie 1124 km. oraz jedna wyprawę pieszą do pobliskiej Kłapówki (razem 12 km.). Badania prowadzone były w 46 miejscowościach z czego 18 w powiecie kolbuszowskim, 10 w tarno­ brzeskim, 6 w niskim. Dla celów porównawczych zba­ dano też 2 wsie w powiecie dębickim, 7 w mieleckim, 3 w łańcuckim ,ryc. 2). W wyniku podjętych prac zebrano 139 plansz barw­ nych, 495 rysunków wykonanych w tuszu, 1113 rysun­ ków ołówkowych oraz 1161 stron rękopisów zawierają­ cych treści wywiadów. Na zakończenie obozu w dniach 27 i 28 V I I I urządzo­ na została w świetlicy Liceum Państwowego w Kol­ buszowej wystawa mająca na celu zobrazowanie wy­ ników 4-tygodniowych badań naukowych. W czasie otwarcia wystawy członkowie grupy naukowej w krót­ kich 10 minutowych przemówieniach zaznajomili ze­ branych z najważniejszymi osiągnięciami w zakresie swych specjalności. Przystępując do krótkiego zreferowania wyników naukowych obozu rozpocznę od badań historycznych prowadzonych przez Dr Kazimierza Skowrońskiego. Na obozie opracował on nową mapę rozwoju osadnic­ Ryc. 7. Skrzynia malowana, tło żółte, krawędzie czerwono-brązowe, pole środkowe zielone, kwiaty białe z czerwonymi kreskami. Fot. R. Reinfuss. Ryc. 8. „Slabonek" — rozsuwana ława do spania. Tuszyma. pow. Mielec. Fot. R. Reinfuss. 137 �etnicznie: ob.-.y. Na przełomie X V I I I i X I X wieku po­ wstaje w ramach tzw. kolonizacji Józefińskiej kilka kolonii niemieckich. i' I? li ii W czasach feudalnych obszar, zawarty w widiach Wisły i Sanu, rozpadł się na królewszczyzny obejmują­ ce s::crokim pasem środek puszczy i dobra magnackie rozrzucone po jej krajach, jak np. należący do Lubo­ mirskich klucz kolbuszowski, do Tarnowskich — dzi­ kowski, do Kostków a później Stadnickich — so­ kołowski. Znaczniejsze kompleksy wsi stanowiących własność drobniejszej szlachty, ciągły się po obu stro­ nach Sanu u jego ujścia do Wisły i w okolicy Ulanowa. Mapa podziału własności została w czasie obozu wy­ konana przez Dr Kazimierza Skowrońskiego. Wyrazem gospodarczej zapobiegliwości ze strony wielkiej w ł a s ­ ności było przemysłowe osadnictwo terenów położonych w centrum puszczy. Czasy feudalne, a zwłaszcza ucisk szlachty i wyzysk pracy pańszczyźnianej żywo jeszcze tkwią w tradycji ludowej. Dr Skowroński zebrał sporo opowiadań ilustrujących grozę czasów pańszczyźnia­ nych jak i ruchy społeczne wśród chłopów, których wyrazem stał się bunt przeciw panom pod wodzą Jaku­ ba Szeli. Prócz wyżej wspomnianych zanotowano też znaczną ilość opowiadań o wypadkach historycir.ych, zwłaszcza bitwach i najazdach jakie według tradycji miały miejsce na badanych terenach. Szczególnie żywo zachowała się tradycja wojen szwedzkich oraz najaz­ dów tatarskich. Słabiej reprezentowane są opowiada­ nia związane z konkretnymi postaciami historycznymi. W dziale tym występują najczęściej pospolite watki wędrowne jak np. o królach sadzących drzewa, lub pod nimi wypoczywających. Socjograficzne badania prowadzone przez Edwarda Pietraszka koncentrowały się głównie na strukturze ekonomicznej i społecznej wsi lasowiackiej od czasów upadku feudalizmu po dzień dzisiejszy. Z materiałów przez niego zebranych wynika, że wsie położone w głębi lasów do czasów pierwszej wojny światowej przedstawiały obraz pod względem gospodarczym bar­ dzo zacofany. Rolnictwo, które w tym czasie było już głównym źródłem utrzymania mieszkańców dawnych osad przemysłowych, prowadzone było najprymityw­ niejszymi sposobami technicznymi We wsiach położo­ nych na wschód od gościńca łączącego Majdan z Rud­ nikiem w pospolitvm użyciu była wówczas dwupolicowa socha z o ś w części zachodniej drewniane radło lufo plu°* o drf * ni'* ne j odkład nicy i kolcach Postęp na odcinku P'cs'io'l" "-' 4' m przejawił się najwcześniej w ЪоT? v , 7 T wsiach położonych "-z nuż W i ^ . * i <4nu Ważnym wynikiem przemian , , , .• tvrh ' łerenarh hvł n wielka 1 ' - • . Г prowa ° : . . . . . . cy wsi nadbrzeżnych, pozni j także cmopi z i oa У У f r k t r У Г a 8 ę k a ń lesnycft. JJiugim memmej w a ż n y m czynnikiem p mian była emigracja zarobkowa głownie do Ameryki, która na pizełomie X I X i X X wieku objęła wsie lasowiackie. Sporo reemigrantów powróciło do kraju bez­ pośrednio po zakończeniu I wojny światowej kiedy wsie były pomszczone. Oszczędności przywiezione ze sobą lokowali oni w odbudowie gospodarstw, stawiając nowe pięknie zdobione domy, zakupując nowocześniej­ sze narzędzia. Okres międzywojenny me wprowadził donioślejszych przemian, co wynikało z trudnych wa­ runków gospodarczych w jakich znajdowało się wów­ czas rolnictwo i braku zarobków dla ludności wiejskiej. W czasie I I wojny światowej wsie wewnątrz puszczy 138 położone uległy z polesenia dowództwa niemieckiego wysiedlaniu i rozbiórce. Ludność rozrzucona po okoli­ cy uratowała część ruchomości i po wyzwoleniu przez Armię Radziecką powróciła do swoich siedzib przystę­ pując szybko do odbudowy. Wstrząs jakim dla wsi lasowiackiej była I I wojna światowa okazał się bardzo silnj/. Nowa wieś lasowiacka odbudowuje się w sposób odpowiadający dzisiejszym potrzebom kulturalnym mieszkańców. Kilka szkół rolniczych rozrzuconych w terenie przyczynia się do podniesienia gospodarki i stopy życiowej, nadmiar zaś sił roboczych znajduje ujście w rozbudowie przemysłu (Nowa Huta) Budownictwo ludowe było przedmiotem badań pro­ wadzonych przez studenta krakowskiej politechniki Aleksandra Jaklińskiego. N a podstawie zebranych przez niego materiałów zarysowuje się w sposób pla. styczny obraz rozwoju budownictwa lasowiackiego w okresie od likwidacji ustroju feudalnego po czasy dzisiejsze z uwzględnieniem różnic jakie zachodzą w obrębie poszczególnych klas społecznych, na które rozpada się gromada wiejska. Ogólnie w historii budownictwa lasowiackiego wy­ różnić można trzy okresy. Pierwszy sięgający w głąb czasów pańszczyźnianych a trwający do końca ubieg­ łego stulecia charakteryzuje budownictwo o zrębach węgłowych zaciętych „na obłap" pokrytych czterospa­ dowymi dachami poszytymi słomą (rys. 3). Chałupy uboższych i średniaków posiadały piece dymne, bez przewodów kominowych, u bogatszych dym odprowa­ dzany był nad dach przy pomocy komina plecionego z patyków i wylepionego gliną (rys. 4). Chałupy były w tym czasie niezdobione, jedynie czasem na zrębie malowano glinką lub wapnem packi czy ozdoby kwia­ towe N a przełomie wieku X I X i X X oraz w czasach międzywojennych rozpowszechnił się w budownictwie Lasowiaków węgiel w „kaniuk" ( - na „rybi ogon") dachy zaczęto stawiać dwuspadowe z pionowym „facjatem". W okresie tym pojawia się dosyć bogate zdobnictwo, znajdujące wyraz w dekorowaniu „facjatów" ażurowanymi listwami okien (ryc. 5), rzeźbio­ nymi „nadokiennikami" i drzwiach o ozdobnie wyko­ nanej tafli. Trzeci okres w rozwoju chałupy lasowiackiej na­ stąpił po zniszczeniach spowodowanych przez I I woj­ nę światową. Charakterystyczny dla niego jest prawie zupełny brak zdobnictwa, przy równoczesnej dbało­ ści o wygodę i celowe rozwiązanie wnętrza. W budow­ nictwie tym zanika charakterystyczna dla budownic­ twa ludowego sień zmieniająca się w oszkloną weran­ dę lub rodzaj holu. Dachy zamiast słomą kryte są szarą dachówką. Interesującym zjawiskiem w budownictwie Laso­ wiaków są chałupy z prostokątną otwartą w n ę k ą w pośrodku ściany licowej (ryc. 6) zbliżone do tych ja­ kie występują w budownictwie Dołów Sanockich. Wnętrze izby lasowiackiej przedstawiało obraz bar­ dzo niejednolity. Żywa jest jeszcze po wsiach pamięć o pryczach zamiast łóżek, o braku stołów i stołków, które zastępowały ławy. W większości izb spotykało się jednak dosyć obfite umeblowanie, na które skła­ dały się łóżka, krzesła, ławy do spania tzw. „ślaboniki", (ryc. 8), półki, kredensy i skrzynie. Meble te wy­ konywane były początkowo przez małomiasteczkowych Al IF ii'i �stolarzy później zaś i na wsi. W badaniach meblar­ stwa prowadzonych przez Zofię Kurkową przy współ­ udziale Zofii Dybowskiej zebrano znaczną ilość zarów­ no wywiadów na temat rozwoju urządzenia izby jako też i sporo materiału ilustracyjnego. Zwłaszcza bo­ gate są zbiory plansz przedstawiających skrzynie ma­ lowane, pochodzące przeważnie z Sokołowa (ryc. 7), który był do niedawna jednym z najpoważniejszych centrów wyrobu skrzyń malowanych. Jest rzeczą zna­ mienną, że w ludowym meblarstwie nie stwierdzono najmniejszego nawet wpływu znanych w swoim czasie mebli kolbuszowskich. Zdobnictwo wnętrza na ogół raczej ubog e znajduje swój wvraz w postaci pają­ ków" wieszanych u powały sztucznych, kwiatów i ma­ katek z kwi° te mi naklejonymi z ciętej i prasowanej słomy (ryc 12) W Jad chach koło Tarnobrzega wymalowane o^rf^c^nie lub nrzez "oatronv w ł a snej roboty wielokolorowe^ malowanki śc-enn- (ryc.' 1-1 Przedborzu malowa p z e z a z i . с . et ? . na ь^ р 'era , h 1 pak w n'm ip z ed tawmją^e mo.j у i e .o p sta i zwie ąt np. jeleni), c z ę s t o w cn. upacn wie Kicn spotyka się sy wetki zwierząt wykonane z łusek szyszek naszywanych na papier. . jS Badania tkactwa prowadzone początkowo przez В Bazielich później mgr. Z. Reinfussową nic dały zbyt obfitych rezultatów. Tkactwo jest jeszcze na te­ renie lasowiackim żywe, ale ogranicza się do białych wyrobów płóciennych wykonywanych dziś najprost­ szym splotem tkackim w trzech gatunkach zależnych od grubości przędzy. Strój opracowywany przez wspomnianą w y ż e j B. Ba­ zielich i B. Kaczorowską utrzymał się u Lasowiaków już tylko w resztkach, z których mozolnie trzeba było zestawiać obraz całości. Ubiory Lasowiaków w po­ równaniu z innymi np. rzeszowskimi cechuje znaczny piywitywizm. Kobiety nosiły tam stroje białj płócien­ ne o' wyglądzie bieliźnianym, ozdobione haftem (ryc. 9), mężczyźni ubierali się w odzież płócienną, na którą zimą narzucali brązowe sukmany z grubego sa­ modziałowego sukna. Do nielicznych części garderoby szytych z materiałów fabrycznych należały kobiece żupany" wykonywane z pięknego błękitnego sukna We wsiach śródleśnych zachowała się żywa pamięć o obuwiu plecionym z łyka TJbiory Lasowiaków wyka­ zują ścisłe analogie z terenami powożonymi na wschód od Sanu w okolicy Bił°*oraja W dolinie Wisły i nad dolnym Sanem ubiory ludowe różniły sie dosyć znacz nie od ] a sowi ° ckich co należ v zvoisac pie życiowej mieszkańców wsi nadbrzeżnych <ako też" n n r r^ i i ii bliższymi ich kon kontakt t ak. t a 1x1 i z ^"r up am i n.4f oś cipenny W hafcie lasowiackim utizymanym dawniej w kolo. rze czarnym i czerwonym przeważały motywy geome­ tryczne z charakterystycznymi ślimacznicami, (ryc. 9). U schyłku wieku X I X zaczęto na terenach zachod­ nich wprowadzić motywy roślinne w postaci kwiatków i gałązek z listkami ułożonymi z przecin­ ków. Kolor czarny i czerwony ustąpił z czasem białe­ mu. N o w ą formę w hafciarstwie reprezentuje haft biały, dziurkowany, rozpowszechniający się w stroju kobiecym w czasach poprzedzających I wojnę świa­ tową. Garncarstwo, kwitnące w licznych wsiach na tere­ nie wideł Wisły i Sanu jeszcze w ubiegłym stuleciu, utrzymuje się do dnia dzisiejszego już nie tylko w czte­ rech ośrodkach. Z materiałów zebranych przez E . J a - Ryc. 9. Dawny ubiór kobiecy lniany, czarno haftowany. Grębów, pow. Tarnobrzeg. Fot. R. Reinfuss. Ryc. 10. Zona garncarza, malująca wzory na miskach. Sokołów, pow. Kolbuszowa. Fot. R. Reinfuss. 139 �Ryc. 11. Malowanka ścienna wielokolorowa, wykonana przez Bolesławą Kosior, lat 40. Jadachy, pow. Tarnobrzeg Fot. R. Reinfuss. nikowską wynika, że najpoważniejszym ośrodkiem tej zamierającej gałęzi ludowego przemysłu jest dziś mia­ steczko Sokołów, wyrabiające naczynia polewane i barwnie malowane (ryc. 10). W Porębach Dębskich koło Majdanu, w kilku warsztatach garncarskich wy­ konywana jest ceramika polewana ale niezdobiona, natomiast w Domastawie, położonej na wschód od Sa­ nu, wyrabiane są w jednym warsztacie naczynia o po­ lewie kremowej ozdabiane zielonym ornamentem ro­ ślinnym lub zoomorflcznym (ptaki) zapożyczonym przez wytwórcę z ceramiki lubelskiej wytwarzanej w t eżku koło Zamościa W Niwiskach wsi leżącej na za¬ chód od Kolbuszowej wyrabiane SQ n a c z y n i a niepole lew. ne kODcone na, czarno o powierzchni zdobionei OJ zez gładzenie. - W przeciwieństwie do garncarstwa, które w świetle zgromadzonych materiałów przedstawia się dosyć skromnie, bogate jest, opracowywane przez tę samą badaczkę, zdobnictwo w metalu. Dział ten nie posia­ dający zresztą na terenie lasowiackim odleglejszych tradycji, rozwinął się w drugiej połowie ub. wieku w sposób imponujący. Kowale wiejscy wykonywali oz­ dobne zawiasy, wykładki do zamków (ryc. 13), kra­ ty do okien w komorach, a przede wszystkim okucia do wozów zdobione na powierzchni bogatym ornamen­ tem tłoczonym przy pomocy stempli Sztuka plastyczna badana przez Z. Dybowską repre­ zentowana była prawie wyłącznie przez rzeźbę reli­ gijną występującą w przydrożnych kapliczkach i nie­ liczne obrazy malowane na płótnie lub desce. Zbieraniem materiałów dotyczących rzeźby w y s t ę ­ pującej w związku ze zdobnictwem przedmiotów drew­ nianych zajmowała się mgr. Z. Reinfussowa. Pod jej kierunkiem wykonanych zostało sporo rysunków przed­ stawiających rzeźbione ramki do obrazów, zdobione nanie (ryc. 14) i inne. Zwyczaje zarówno doroczne jak i rodzinne badane były w ramach prac obozowych przede wszystkim od strony plastyki (zdobnictwo przedmiotów obrzędowych) i jako przejawy ludowego teatru (przedstawienia szop­ kowe, teatralność zwyczajów weselnych). Cykl zwy­ czajów dorocznych w pierwszej połowie miesiąca ba­ dany był przez mgr. Z. Reinfusgową w drugiej przez 140 dyr. F . Kotulę. W wyniku ich pracy zebrany został bardzo bogaty materiał wskazujący na różnorodność obchodzonych dawniej zwyczajów i ilusaujucy ich ewo. łucję od obrzędu do zabawy uprawianej przez młodzież wiejską. W tekstach pieśni dożynkowych znalazły się między innymi strofy posiadające zdecydowany wy­ dźwięk społeczny. Skromniej przedstawia się materiał z zakresu zwy­ czajów rodzinnych zbierany przez M. Gierowską. W po­ równaniu do dorocznych zwyczaje rodzinne są na te­ renie lasowiackim mniej zróżnicowane i uboższe. Badania prowadzone przez Jana Sadownika w dzie­ dzinie ludowej literatury przyniosły obfity zbiór tek­ stów głównie wierszowanych. Obok twórczości trady­ cyjnej bardzo ciekawie zarysowała się twórczość współczesna będąca odbiciem dzisiejszego życia wsi, czego przykładem są między innymi utwory na temat spółdzielni wiejskiej. Przedstawiony tu obraz osiągnięć w dziedzinie badań nad twórczością artystyczną Lasowiaków posiada dwie luki, brak w nim wzmianki o ludowej muzyce i tań­ cu. Zagadnienia te istotnie w ramach prac obozowych badane nie były, a złożyły się na to dwie przyczyny. Muzyka ludowa stanowi przedmiot badań osobnego Działu Muzyki Ludowej mającego swą siedzibę w Po­ znaniu. W roku 1949, w czasie badań prowadzonych w Opoczyńskim przyjechała do Suleiowa na kilka dni ekipa poznańska pod kierunkiem prof. M. Sobieskie­ go i mgr Jadwigi Sobieskiej wvposazon.i w odpowied­ nia aparaturę i dokonała szeregu nagrań dających obraz zasobów muzycznych te°"o terenu W tym rc/ku równo­ legle do badań obozu weryńskiego prowadzona była przez Państwowy Instvtut Sztuki wielka akcja obiera­ nia muzvki ludowej obejmująca równocześnie znacz ne nołacie kraiu Placówka noznańska została bez re sztv zaabs rbow na wvzei wsDomnianvmi b daniami k rkie e- Oh S b e s c miel' możnoś" wnaść do 4 Wer ń- zaieci\vie I d w - nna ńciv^a -я Zhiar po drod e kilka vver\ni om rroDią_c cłrocize itiiłta nagrań orientacyjnycn w Kupnie i Macnowie, o adając dokładniejsze badania na czas późniejszy. Inaczej ma się rzecz z tańcem. Zagadnienie to, tak bardzo dla ludowej kultury istotne, nie może być ba­ dane w ramach zwykłych terenowych prac poezuki7 :4М �wawczych. Przyczyna leży w tym, że chcąc badać ta­ niec musimy najpierw całą akcję bardzo starannie wyreżyresować. Należy postarać się o dobrą kapelę, zaopatrzoną w typowe dla danego regionu instrumen­ ty, zebrać tanecznice i taneczników znających trady­ cyjne tańce, stworzyć im warunki najbardziej zbliżone do naturalnych. Jednym słowem zorganizować wiej­ ską zabawę z poczęstunkiem. Rzeczy te w y m a g a j ą sporo czasu, zabiegów, przy­ gotowania i nie dają się improwizować w każdej chwi­ li. Gdy dodamy do tego, że jedyną poważną metodą notowania tańca jest jego filmowanie w y m a g a j ą c e w warunkach wiejskich skomplikowanej aparatury (re­ flektory, agregat itp.) staje się rzeczą zrozumiałą, że synchronizowanie badań tańca w obrębie jednej gru­ py z innymi badaniami w praktyce stałoby się niewy­ konalne. Z przyczyn powyższych taniec został w na­ szych pracach pominięty, z tym oczywiście, ż e w przy­ szłości zagadnienie to będzie uwzględnione przez osob­ ną ekspedycję zorganizowaną na terenie lasowiackim przez Dział Tańców Ludowych W porównaniu z badaniami zeszłorocznymi prowa­ dzonymi w Opoczyńskim prace tegoroczne w widłach Wisły i Sanu stanowiły znaczny krok naprzód zarów­ no, jeśli chodzi o stronę metodyczną, jak i technicznoorganizacyjną. W dziedzinie metody postęp polegał na tym, że w ba­ daniach nie ograniczano się jedynie do notowania prze­ jawów współczesnej ludowej plastyki, ale zgodnie z wskazaniami marksizmu problem twórczości arty­ stycznej Lasowiaków starano się uchwycić w jego roz­ woju historycznym, w ścisłym powiązaniu z innymi dziedzinami kultury a w szczególności z tymi, które wchodzą w skład bazy gospodarczej. W badaniach baczną uwagę zwracano na klasowy charakter sztuki ludowej i na zróżnicowanie jakie w obrębie t'vj sztuki występuje w zależności od czynników natury społecz­ nej. W zakresie techniczno-organizacyjnym momentem zasługującym na szczególne podkreślenie był fakt za­ angażowania znaczniejszej ilości rysowników, co w zu­ pełności odciążyło w y w i a d o w c ó w od konieczności ła­ mania się z trudnościami wynikającymi z potrzeby ry­ sunkowego notowania zjawisk z zakresu plastyki. W badaniach zeszłorocznych z powodu oraku dostatecz­ nej ilości rysowników szkice w terenie wykonywali w zasadzie wszyscy wywiadowcy, co odbiło się fatal, nie na ilości i jakości przeprowadzanych wywiadów, rysunki zaś wykonane z dużym- nakładem w y s i ł k u w wielu wypadkach z powodu usterek technicznych nie nadawały się do użytku. W obozie weryńskim cały ba­ last rysunkowy spadł na barki ludzi w tym kierunku wyszkolonych, którzy pracowali bez porównania szyb­ ciej i lepiej. Wywiadowcy z a ś mogli swój czas poświę­ cić bez reszty na przeprowadzenie wywiadów które zarówno pod względem treściowym jak i objętościo­ wym stały się bez porównania bo'^itsz Jako iedno ^ ważnych osiągnięć technicznych pragnę podkreśli* to że mimo bardzo znacznej ilości 2 * brany с^т w tero 0 nie niTteriałów zostały one w całości opracowane n a с z у s to i oddane do chwili zwinięcia obozu Dzięki te inwenta . . ' , . . \ . _ , . J L P ^ rozestany «o opracowania poszczególnym autorom. s У w m e s e f f l a m l e s l c Zorganizowane przez P a ń s t w o w y Instytut Sztuki badania zespołowe w widłach Wisły i Sanu zostały przeprowadzone w sposób sprawny dzięki pomocy ca­ łego szeregu Władz i Instytucji, które w poszczegól­ nych fazach prac obozowych w różnych zakresach przychodziły ze swą pomocą. Lista Instytucji, którym w tym miejscu należałoby złożyć wyrazy podzięko­ wania jest długa i tak np. Departament Szkolenia Kadr przy Ministerstwie Rolnictwa zezwolił na bez­ płatne korzystanie z budynku i urządzeń internato­ wych Liceum Rolniczego w Wervni, z a ś Dyrekcja wy­ mienionego zakładu dołożyła wszelkich wysiłków aby uczestnikom obozu zapewnić wygodne i miłe warunki pracy i mieszkania Dyrekcja Liceum w Kolbuszowej wypożyczyła ze swego internatu kilka brakujących łóżek, przybory gimnastyczne i udzieliła sali na urządzenie wystawy, Zarząd Spółdzielni Spożywców w Kolbuszowej dokła­ dał wszelkich starań, aby w sposób możliwie najspraw­ niejszy dostarczać dla grupy obozowej produkty spo­ żywcze. Prezydium Miejskiej Rady Narodowej m. Kra.- 141 �Kierownictwu obozu z wydatną pomociężarowego samochodu, którym z K r a cryni zostały dostarczone materiały techхъ do wiezieni uczestnicy ohozu. czekający, . defektu samochodu przydzielonego przez ję Państwowego Instytutu Sztuki w trudnej syw punkcie zbornym w Mielcu odległym od bazy /szlo 30 km. Najgorętsze jednakowoż wyrazy wdzięAości zarówno ze strony organizatorów jak i uczest­ ników obozu należą się miejscowej ludności, która brr/ d z o życzliwie odniosia się do badań udzielając chętnie i szczerze wywiadów wpuszczając wywiadowców do mieszkań komór i na strychy pozwalając bez sprze­ ciwu na foto ''rafowanie i rysowanie sprzętów Przypisy: il i) Szymon Matusiak „Gwara lasowska z okolic Tar­ nobrzega" (Rozprawy Wydziału Filologicznego A U . t. V I I I Kraków 1880). „Historia polska w opowiadaniach ludu" (Przegląd Polski, Kraków 1881 г.), „Nasze polne kwiaty" (Przegląd Akademicki K r a ­ ków 1881), „Ueber die Waldbewohner der Sandomierer Wuste" (Arch, i slov. Philologie Berlin 1880), „Volkstiimliches aus dem Munde der Sandomierer Waldbewohner" (Arch. f. slaw. Philologie Berlin 1881), „Z pieśni i podań Lasowiaków" (Przegląd Akade­ micki t. I, s. 66), ••*) Karol Matyas „Jesień, studium z życia ludu daw­ nej puszczy Sandomierskiej" (Gazeta Warszawska 1903), „Przezwiska ludowe w powiatach tarnobrzeskim, ni­ skim i brzeskim w Galicji (Wiała t. X i X I ) , „Wesele w Stalach" (Wisła t. I X ) , „Zapust, Popielec, Wielkanoc, kilka zwyczajów lu­ du w Tarnobrzeskim" (Lud t. I ) , Zygmunt Wierzchowski „Baśni i powieki z Pusz­ czy Sandomierskiej" (Zbiory prac i mat. t. X V I ) , ".Jastkowskie, powieści i opowiadania z Puszczy San­ domierskiej", (Materiały Antr. Archeol. i Etnograf, t. V I ) . ^) Stanisiaw Bąk „Morfologia gwary „lasowskiej" (Sprawozdanie z posiedzenia P A U Kraków 1928), Że słownika ludowego w powiecie tarnobrzeskim (Lud Slow. t. I I ) . Ryc. 13. Zamek żelazny. Łowisko, Fot. R. Reinfuss. pow. Łańcut. •>) Stanisiaw Krzyczyński: „Materiały etnograficz­ ne" (Lud. t. X X X I ) . «) Zygmunt Wierzchowski: „Materiały etnograficz­ ne z powiatu tarnobrzeskiego i niskiego w Galicji" (Zbiory X I V ) . ") Jan Słomka „Pamiętnik włościanina" Kraków 1912. ) Karol Matvas „Pobrzeże dawnej Puszczy Sando­ mierskiej" (Przew. Nauk i Lit. 1905), ») Stanisław Koziarz: „Cech garncarski w Sokoło­ wie" Lwów 1899. i°) Stanisław Bąk: „Chata wiejska w okolicy Tar­ nobrzega" (Lud. X X I X ) . 11) Na podstawie pracy Marii Dobrowolskiej „Osad­ nictwo Puszczy Sandomierskiej między Wisłą a Sa­ nem" Kraków 1926. 12) Kazimierz Dobrowolski „Migracje wołoskie na ziemiach polskich" (Pam. V Pow. Zjazdu Historyków Pol. Lwów 1930). t*£J i• I Ryc. 14. Rzeźbione sanie. Przed", órz, pow. Kolbuszowa. Fot. Z. Reinfussowa. 1 J �ZAGADNIENIA METODOLOGICZNE W poprzednim numerze „Polskiej Sztuki Ludowej" wydrukowane zostały kwestionariusze, używane w ro­ ku 1940 podczas badań terenowych prowadzonych pod kierunkiem P a ń s t w o w e g o Instytutu Badania Sztuki Ludowej na terenie powiatu opoczyńskiego. Obecnie publikujemy z kolei instrukcje oraz plan badań opra­ cowany przez badacza radzieckiego O. A. Korbego przeznaczony do użytku na terenie Kazachstanu. Zarówno w ogólnej instrukcji, jak i w szczegółowo opracowanej problematyce badań zwraca uwagę fakt przesunięcia centralnego punktu zainteresowań z za­ gadnień historycznych na przemiany zachodzące w kulturze tradycyjnej w czasach najnowszych w związ­ ku z realizacją ustroju socjalistycznego. Red. PROGRAM E T N O G R A F I C Z N Y C H BADAŃ KAZACHSKIEJ KOŁCHOZOWEJ W S I O. A. Przedstawiony niżej program różni się tym od po­ przednio ogłoszonego, że główny nacisk kładzie się tu na zbadanie tych procesów, które zaistniały i rozwi­ nęły się w związku ze zwycięstwem socjalizmu na n a . szej ziemi i dalszym jego postępem na drodze do ko­ munizmu. Zgodnie z tymi założeniami — zbieranie materiałów dotyczących przeszłości nabiera drugorzędnego zna­ czenia i winno być uwzględnione tylko w takim stop­ niu, w jakim jest to potrzebne do prześledzenia prze­ biegu zachodzących przemian i zrozumienia rzeczywi­ stości. W związku z tym należy ustrzec badacza te­ renowego przed zbytnim zaabsorbowaniem się tą czę­ ścią kwestionariusza, która dotyczy rejestracji zabyt­ ków przeszłości i uczynienia z niej zagadnienia oder­ wanego, zamkniętego w samym sobie, gdyż ma ona służyć jedynie jako wprowadzenie do badań nad teraź­ niejszością oraz dostarczyć materiału porównawczego, któryby wykazał nasze osiągnięcia na tle minionej epo­ ki. Odnosi się to nie tylko do rozdziału pt. „Wiadomo­ ści z historii regionu" ale również do wszystkich na­ wiązań do przeszłości spotykanych w pozostałych roz­ działach. Mając to na uwadze — badacz terenowy przeprowa­ dzający badania winien ściśle przestrzegać metody konkretno-historycznej przy ustalaniu zjawisk. W każ­ dym konkretnym wypadku należy dokładnie wyjaśnić czy dane zjawisko jest wynikiem postępu kulturalne­ go i przebudowy społecznej w danym regionie czy też tylko czczym przeżytkiem przeszłości, — w tym wy­ padku jak mocno zakorzenił się ten przeżytek i jak według relacyj badanych postępuje proces jego zani­ kania, następnie jaki obejmował zasięg (rozpościerał się szeroko czy też zamykał w ciasnym kręgu) do j a ­ kiego czasokresu odnosi się jego największe nasilenie — do niedawnej przeszłości, dającej się ogarnąć gra­ nicami lat, czy też do dalekiej — przedrewolucyjnej i do jakiej mianowicie epoki). N a l e ż y przy tym mieć na uwadze, że bardzo w a ż n y m dziejowym punktem granicznym dla danego tematu jest moment kolekty­ wizacji stanowiący rewolucyjny przewrót — równo­ ważny w swych skutkach z następstwami wielkiej re­ wolucji październikowej 1917 r. Głównym przedmiotem zainteresowań badającego winny być zjawiska nowe — prześledzenie ich tenden­ cji rozwojowych oraz związku z innymi otaczającymi zjawiskami. Jednocześnie z ustalaniem zjawisk kołchozowego ż y ­ cia, wykazujących wzrost i utrwalenie kołchozu, a tym KORBĘ samym wzrost kultury kołchoźników, należy zwrócić baczną uwagę na zbadanie specyficznych osobliwości wynikających z etnicznych tradycji miejscowej lud­ ności (np. pastwiskowa hodowla bydła itd.). Zawsze zaś głównym przedmiotem badania winni być sami l u d z i e wzrost ich kultury, przebudowa życia •— stosunków rodzinnych i społecznych, które s ą wy­ razem rewolucyjnych przemian. I tak np. przy po­ kazie mechanizacji wiejskiego gospodarstwa dla na­ szych celów nie tyle w a ż n y m jest zdobycie wiadomo­ ści o stopniu upowszechnienia traktorów lub kombaj­ nów w danej miejscowości ile ustalenie stosun­ ku k o ł c h o ź n i k ó w do mechanizacji, jej wpływu na podniesienie stopy życiowej i poziomu kul­ tury oraz powstanie nowych więzi społeczno - towa­ rzyskich wyrosłych na podłożu współpracy i pomocy wzajemnej. Ostatnie zwłaszcza ważne przy ustalaniu wzajemnych stosunków zawodowych i społecznych między mężczyznami i kobietami panującymi w danym środowisku. Metoda zbierania materiału według powyższych da­ nych nie różni się w zasadzie od ogólnie przyjętych me­ tod w etnograficznych badaniach terenowych. Podsta­ wowymi metodami okazują się: częste obserwacje i wy­ wiad. Przy zdobyciu materiałów przewidzianych w in­ nych rozdziałach a nie dotyczących bezpośrednio koł­ chozu wielką pomoc obok zarządu kołchozu mogą oka­ zać rejonowe organizacje, które dostarczą wiadomości statystycznych, udzielą odpowiednich map i planów, za­ znajomią ze stosunkami panującymi w kołchozie i z dynamiką jego życia. Te wiadomości należy uzu­ pełniać na drodze częstych bezpośrednich obserwacji a także na drodze wywiadów przeprowadzonych wśród członków kołchozu, a zwłaszcza jego aktywistów i lu­ dzi starszych pamiętających historię jego powstania i organizacji. Przy zdobywaniu materiałów dotyczących części historycznej należy zwracać się w pierwszym rzędzie do tych ludzi starszych, którzy przed kolekty­ wizacją należeli do najgorzej wyposażonych warstw ludności oraz do młodzieży pamiętającej opowiadania starców. Wszystkie materiały zdobyte na tej drodze należy niejednokrotnie konfrontować za pomocą skrzyżowa­ nych wywiadów oraz sprawdzać z danymi zawartymi w literaturze przedmiotu. Co się tyczy wytwórczego i rodzinnego życia koł­ choźników to tu podstawową metodą winna być dłu­ gotrwała osobista obserwacja a do wywiadu należy się uciekać tylko jako do czynnika wspomagającego. 143 �W związku z tym naieży więc koniecznie przewidzieć" dłuższy pobyt w tym samym miejscu i wnikliwe zba­ danie szczegółów życia większej liczby rodzin kołchoźniczych, rekrutujących się z różnych ośrodków wytwórczo-społecznych i różnego poziomu kulturalnego: kołchoźników aktywistów i kołchozowej Inteligencji, prostych szeregowców (w tej liczbie osobno uczestni­ ków Wielkiej Wojny), rodzin na czele których stoją kobiety, rodzin bardziej i mniej wyposażonych, bar­ dziej lub mniej kulturalnych, rodzin należących przed kolektywizacją do różnych warstw ludności itp. Przy badaniu osobistego gospodarstwa kołchoźnika należy zwrócić u w a g ę na ustosunkowanie się do indywidual­ nej własności i do własności zespołowej na kojarze­ nie interesów osobistych z interesami wspólnoty Badanie mieszkania należy przeprowadzać w ścisłej łączności z badaniem wzajemnych stosunków panują­ cych w rodzinie, wydobywając to wszystko nowe co wynika ze zmian w organizacji gospodarki. Interesu­ jące dane pod tym względem można zdobyć przez zba­ danie budżetów — przychodów i rozchodów rodziny — poszczególnych jej członków, stamtąd też można za­ czerpnąć wiadomości o zaspakajaniu potrzeb koł­ choźników o rozbudzeniu potrzeb kulturalnych. Przy zbieraniu materiałów dotyczących domu i zagrody na­ leży ogarnąć możliwie większą liczbę obiektów, w tym celu aby ustalić co typowe dla danego kołchozu czy regionu. Koniecznym jest przeprowadzenie dokładnych pomiarów i zestawienie planów każdego budynku i ich wzajemnego usytuowania, naszkicowanie zewnętrznych elewacyj i wnętrz z zawartymi w nich sprzętami, do­ kładne ich odrysowanie i zanotowanie, odnoszącej się do nich terminologii. T a k jak na przykładzie miesz­ kania tak i na odzieży należy prześledzić proces przej­ ścia od starych do nowych form, w y k a z a ć które z tych starych form stają się przeżytkami, a które przeciw­ nie — żyją, co jest typowego dla bliskiej przeszłości i dla współczesności, co wykazuje tendencję rozwojo­ wą na przyszłość. Przy badaniu odzieży, niezależnie od szczegółowego opisania wszystkich składowych elementów należy po­ czynić szkice detali (możliwie w barwach naturalnych), sfotografować ubiór w całości i w poszczególnych jego częściach, zanotować związaną z nim terminologię. Bardzo w a ż n y m zagadnieniem jest prześledzenie pro­ cesu wytwarzania nowych typów narodowego stroju, ścierania się lokalnych różnic i wypierania tradycyj­ nej odzieży związanej z gospodarką prymitywną. Przy zbieraniu materiałów dotyczących hodowli by­ dła, gospodarki mlecznej, łowiectwa i rzemiosł należy skrupulatnie zapisywać terminologię odnoszącą się do tych dziedzin działalności, jak również wykonywać zdjęcia i szkice specjalnych narzędzi i procesów wy­ konywania. Odnosi się to zwłaszcza do rozdziałów 0 przemyśle chałupniczym i rzemiosłach, gdzie zacho­ dzi konieczność dokładnego opisania (w miarę moż­ ności z pomiarami, szkicami i fotografiami) kolejno wszystkich etapów wykonawstwa, używanych narzę­ dzi i otrzymywanej produkcji. Należy także podawać opisy życia i działalności wybitniejszych majstrówchałupników, poświęcając u w a g ę ich roli w przekazy­ waniu innym tajemnic swego kunsztu i doświadczeń. Przy badaniu pożywienia należy rozróżnić pożywie­ nie codzienne i świąteczne, odróżnić co umieją goto­ w a ć od tego co rzeczywiście gotują, czym się żywią 1 na tym ostatnim ześrodkować uwagę. 144 Przy badaniu stosunków rodzinnych należy glówttą uwagę zwrócić na przeżywanie się starych, poniżają­ cych dostojeństwo człowieka obyczajów i na wprowa­ dzenie nowych stosunków, związanych z zasadniczymi przemianami w dziedzinie wytwórczej, i społecznej ży­ cia ludzi. Zwłaszcza dotyczy to zmian zaszłych w sy­ tuacji społecznej kobiety w ciągu lat władzy sowiec­ kiej. Przy zbieraniu materiałów do wszystkich rozdzia­ łów należy poświęcić szczególną uwagę na wykazanie przewodniej, organizującej i naprowadzającej roli par­ tii komunistycznej we wszystkich dziedzinach społecz­ nego i kulturalnego życia kołchozu i kołchoźników, jak również wykazaniu wpływu przodującej rosyjskiej kultury we wszystkich dziedzinach życia miejscowej ludności. Przedstawiony program przystosowano do specyficz­ nych warunków kazachskiej kołchozowej wsi, przy wykorzystywaniu go do badań etnograficznych we wsiach kołchozowych innych narodów ZSRR, należy poczynić właściwe poprawki i uzupełnienia. C h a r a k t e r y s t y k a t e r e n u p o d w z g l ę d e m g e o g r a f i c z n y m (krótko) Rzeźba terenu, sieć wodna, bogactwa naturalne, wa­ runki klimatyczne. Odległość od miejskich ośrodków i od kolei żelaznej. W i a d o m o ś c i z h i s t o r i i regionu. Ustrój administracyjny w okresie przedrewolucyj­ nym. Ustrój wewnętrzny, podział rodowy i rozmiesz­ czenie rodów. Stosunki spoleczno-ekonomiczne. Sto­ sunek wzajemny hodowli bydła do rolnictwa w gospo­ darce tubylczej ludności. Rodzaje bydła. Statystyka podziału bydła pośród poszczególnych warstw ludno­ ści. Organizacja gospodarki hodowlanej. Koczownictwo i osiadłość. Szlaki koczownicze. Organizacja staniszcz. Rola czabanów. Podział pastwisk i wodopojów pomiędzy rodami. Walka o ziemię i wodę. Ludność osiadła. Kiedy rozpoczęło się osadnictwo. Czym zosta­ ło spowodowane. Narzędzia rolnicze. Podstawowe kul­ tury. Podział wód i technika nawadniania. Podział prac pomiędzy mężczyznami i kobietami w przedrewo­ lucyjnym gospodarstwie rolnym i hodowlanym. Uwar­ stwienie ludności pod względem społecznym. Kto wła­ dał ziemią i podstawową masą bydła. Warunki życio­ we warstw upośledzonych, eksploatacja ich przez in­ stytucję bajów. Uciemiężenie. Wykorzystywanie prze? bajów przeżytków rodowych w celach eksploatacji („saun" itp.). Walki międzynarodowe. Udział miejsco­ wej ludności w powstaniu 1916 г., w Wielkiej Paź­ dziernikowej socjalistycznej rewolucji, w organizowa­ niu się władzy sowieckiej. Specyficzne formy uświa­ damiania socjalistycznego (czerwone, koczownicze jurty itp.). Klasowe i międzyrodowe walki w tym okresie. Konfiskata majątków feudalnych bajów. Wal­ ka o kolektywizację. Przejście koczowych na osiad­ łych. Usuwanie przeżytków stosunków rodowych w pierwszych latach budownictwa socjalistycznego w K a ­ zachstanie. H i s t o r i a o r g a n i z a c j i k o ł c h o z u . J a k odbywało się zrzeszanie w kołchoz. Pierwotna forma zrzeszania. Skład pierwotny kołchozu i jego or­ ganizacja. Liczba objętych gospodarstw. Do jakich ro- �dów należały. Jak się przedstawiała gospodarka koł­ chozu (ilość bydła, inwentarza Itp.). O g ó l n a c h a r a k t e r y s t y k a chozu. koł­ Liczba ludności w kołchozie. Skład narodowościowy, zawodowy, wiekowy, ślady podziału rodowego. Licz­ ba zrzeszonych gospodarstw. Liczba kobiet członkiń kołchozu. Zajmowana przestrzeń — jej podział na róż­ ne resorty gospodarki. Ośrodek kołchozu. Czy obejmuje on kilka aułów, czy odwrotnie w jednym aule jest kilka kołchozów. Czy na terenie kołchozu mieści się aułsowiet, jeśli nie — to w jakiej odległości od niego. W skład jakiego rejonu wchodzi auł, do którego nale­ ży kołchoz. Odległość od centrum rejonu, od stacji ko­ lejowej, od najbliższego targu. Gospodarczy wzrost kołchozu. Wzrost przestrzeni uprawnej i wydajności gleby (ogólny i dla każdej z kultur osobno). Wzrost pogłowia bydła. Wzrost dochodów kołchozu. Majątku społecznego. Wzrost dniówki obrachunkowej i docho­ dów kołchoźników. miotów ż wojłoku. Kobiernictwo. Przędzenie i tkac­ two. Różne rodzaje tkanin. Ornamentyka tkacka. Spo­ soby barwienia. Farby roślinne i chemiczne, sposoby otrzymywania farb roślinnych. Przedmioty ze skóry, rogów i kości. Obróbka drzewa i metali. Sztuka sny­ cerska. Rola i znaczenie rzemiosł w gospodarce koł­ chozu. Organizacja pracy kobiet i mężczyzn w cha­ łupnictwie. Związek z przemysłowymi artelami. S i e d l i s k o k o ł c h o z u . Jego położenie zasięg rozplanowanie (pomia­ ry i fotografie). Urządzenie osiedla: zieleń, zaopa­ trzenie w wodę i inne. Kiedy rozpoczęła się zabudowa osiedla, ślady rozmieszczenia rodowego w przeszłości. Zabudowania kołchozowe: budynki gospodarcze (szcze­ gółowe opisanie ośrodka w y t w ó r c z e g o ) , pomieszcze­ nie zarządu kołchozu, szkoły, klubu, ośrodka zdrowia i punktu weterynaryjnego, łaźni. Nowa technika bu­ dowlana i nowe formy architektoniczne budynków społecznych. D r o g i G o s p o d a r k a polowa. Podstawowe kultury. Wprowadzenie nowych kultur (buraka cukrowego, ryżu itp.). Narzędzia służące do uprawy ziemi — zmechanizowane i niezmechanizowane. Wykorzystywanie starych narzędzi przy uprawie ziemi i czym się to tłumaczy. M.T.S'y i ich organiza­ cyjno-techniczna rola w ugruntowaniu danego koł­ chozu. Agrotechnika. Stosunek mieszkańców kołcho­ zu do maszyn i nowej agrotechniki. Walka o wysokie urodzaje. Zbiór plonów i ich przechowywanie. Jakie stosuje się rodzaje młynów — mechaniczne i ręczne. Pola arbuzowe, ogrodnictwo i warzywnictwo. H o d o w l a bydła. Podstawowe rasy bydła i liczebność kołchozowych stad. Obsługa. Opieka weterynaryjna. Pomieszczenie zimowe dla bydła. Przygotowywanie paszy. Sianokosy i posiewy traw — od jak dawna są te ostatnie wpro­ wadzone. Kołchozowe fermy hodowlane. Zastosowanie mechanizacji. System zmienno-pastwiskowy w hodo­ wli bydła. Położenie, rozmiary i odległość pastwisk od auła.Marszruty i czas jaki zajmuje przepędzanie bydła na pastwisko. Czas wypędzania i powrotu bydła. Znakowanie, przesądy i zwyczaje związane z wypędem, przebywanie bydła na pastwisku, powrotem do auła. Kto kieruje przepędami i wypasami. Zestaw pa­ stuszej brygady. Biografie wybitniejszych czabanów. Wyrabianie i przechowywanie mlecznych produktów (szczegółowe opisanie sposobów przygotowywania i na­ czyń ze szkicami i notatkami terminologicznymi). Ł o w i e c t w o . Sprzęt łowiecki. Sposoby łowieckie. Widoki zwierząt i ptaków będących przedmiotem łowów. Strój i wypo­ sażenie myśliwego. Łowieckie rezerwaty. Do kogo one przed tym należały (posiadłości rodowe). Organiza­ cja zajęć w ochotniczych brygadach łowieckich. Spo­ sób wynagradzania. Znaki, przesądy i obyczaje zwią­ zane z łowiectwem. Terminologia. P r z e m y s ł c h a ł u p n i c z y i r z e m i o- s ł a. Obecny stan wszystkich rodzajów stosowanego tu rzemiosła. Obróbka wełny. Wyrabianie wojłoku i przed­ k o m u n i k a c y j n e t r a n s p o r t o w e . i ś r o d k i Podstawowe środki transportowe przed rewolucją i obecnie. Stan dróg — do kogo należał obowiązek ich utrzymania. Wykorzystywanie w dobie obecnej niezmechanizowanego transportu: konnego, jucznego. Za­ przęg, siodła, sprzęt do przenoszenia ciężarów (szcze­ gółowe opisy, fotografie). — Terminologia. Pocztowotelegraficzna obsługa. Radiofonizacja kołchozu i do­ mów kołchoźników. Wymiana korespondencji kołchoź­ ników. O r g a n i z a c j a p r a c y w k o ł c h o z i e . Liczebność brygad. Ich skład według płci, wieku i rodowej przynależności. Organizacja pracy w rolnych i pasterskich brygadach. Podział pracy pomiędzy męż­ czyznami i kobietami w pracach rolnych i hodowli by­ dła. Wzrastanie roli kobiety w kołchozowej gospodar­ ce. Socjalistyczne współzawodnictwo i ruch stachanowski i ich rola w wyrabianiu socjalistycznej postawy. Biografie wybitniejszych stachanowców - - bohaterów pracy. Zarząd kołchozu: jego skład według płci, wieku, narodowości i przynależności partyjnej. Aktyw koł­ chozu. Rola społeczna kobiety i młodzieży. P a r t y j n a o r g a n i z a c j a kołchozu. Jej liczebność — rozwój i skład. Rola jej w produk­ cyjnym i społecznym życiu kołchozu. Kobiety — komunistki. Ideowo wychowawcza praca wśród komuni­ stów i bezpartyjnych. K o m s o m o l ' s k a o r g a n i z a c j a . Stosunek procentowy młodzieży komsomolskiej do młodzieży niezrzeszonej — w szczególności dziewcząt. Praca komsomolców. I n d y w i d u a l n e g o s p o d a r s t w o koł­ c h o ź n i k a . Rozmiary indywidualnych działek. Co sieją i sadzą. Sposoby uprawiania ziemi i narzędzia. Rodzaje i li­ czebność bydła pozostającego w indywidualnym w ł a ­ daniu kołchoźnika. Przynależność bydła do poszcze­ gólnych grup ludności. Organizacja letnich w y p a s ó w i postojów zimowych bydła. Hodowla drobiu. Podział zajęć gospodarskich pomiędzy kobiety i mężczyzn w 145 �indywidualnych gospodarstwach. Stosunek kołchoźni­ ków do indywidualnej i do zespołowej gospodarki. M i e s z k a n i e . Współczesne i zachowane stare, przejściowe formy. Okres pojawienia się i rozpowszechnienia stałych sie­ dlisk. Różne rodzaje pomieszczeń mieszkalnych. J a k się odbiło na typie domu przejście do osadnictwa sta­ łego. Wpływ narodu rosyjskiego oraz innych sąsied­ nich na kształtowanie się typu mieszkania. Szczegó­ łowe opisy (z fotografiami i szkicami) najbardziej roz­ powszechnionych — typowych dla danego kołchozu mieszkalnych budynków. Kto buduje: majstrzy na­ jemni czy miejscowi — ich narodowość. Materiały bu­ dowlane, ich wyrób. Technika budowlana stara i no­ wa. Zakładanie fundamentów, wznoszenie ścian, kry­ cie. Zewnętrzne ozdoby. Zwyczaje, przesądy i obrzędy związane z budową domu obchodzone w przeszłości, a zachowane do dnia dzisiejszego. Rozplanowanie do­ mu i jego wewnętrzne urządzenie (szczegółowe opisy, plany, przekroje). Rozmiary domu i poszczególnych jego części. Przeznaczenie poszczególnych części domu podyktowane rodzinnymi stosunkami, zmiany w tej dziedzinie związane ze zmianami w stopie życia ro­ dziny. Ilość i rozmieszczenie okien, drzwi. Podłoga, sufit. Usytuowanie i budowa pieca i ogniska. Oświe­ tlenie domu. Rodzaj paliwa. (Szczegółowo zanotować nazwy poszczególnych części domu i terminologię związaną z techniką budowlaną). Usytuowanie domu w stosunku do ulicy, sąsiednich domów, stron świata. Szczegółowy opis i plan zagro­ dy. Budowa i przeznaczenie budynków gospodarczych. Czy w obrębie zagrody jest sad. Szczegółowy opis j u ­ rty (w całości i poszczególnych jej częściach). Wyko­ rzystywanie jurty w czasach obecnych. Które części jurty weszły w skład współczesnych domów. W e w n ę t r z n e u r z ą d z e n i e P o ż y w i e n i e . • Podstawowe rodzaje pożywienia (mięsne, mleczne, roślinne) — w okresie przedrewolucyjnym i obecnie. Zmiany w pożywieniu związane z rozwojem gospodar­ czym i zmianami społecznymi. Wprowadzenie i roz­ powszechnienie nowych potraw. Sposoby przygotowywa. nia jedzenia. Gdzie i przez kogo jest przygotowywane. Co umieją gotować, a co zwykle gotują. Ulubione po­ trawy (w tej liczbie myśliwych, pastuchów itp.). Czy utrzymują się zakazy spożywania niektórych zwierząt lub ptaków, lub poszczególnych ich części i odwrotnie: czy niektóre z tych części uważa się za poczesne ką­ ski, świąteczne i obrzędowe dania (weselne, pogrzebo­ we itd.). Przygotowywanie zapasów. Napoje. Przygo­ towywanie ich i używanie. Wyrób kumysu. Organiza­ cja zespołowego żywienia. d o m u — s p r z ę t a r s t w o . Opis rozmieszczenia mebli. W jakim czasie pojawił się i rozpowszechnił ten lub ów przedmiot sprzętarstwa. Co wytwarza sama ludność miejscowa, a co jest przedmiotem importu. Gdzie przechowuje się produk­ ty żywnościowe, odzież i pościel. Jak rozmieszczają się na noc członkowie rodziny i na czym śpią. Na czym jedzą. J a k się rozmieszczają w czasie jedzenia. Czy jest „honorowe miejsce" w domu i komu przysługuje. Ozdoby wewnątrz domu: malowidła, rzeźby, dywany, koszmy, hafty kazachskie i zapożyczone od rosyj­ skich i innych narodów. N a c z y n i a . Czy używa się obok naczyń sprowadzonych — na­ czynia miejscowego wyrobu: gliniane, drewniane, skó­ rzane. Czy wytwarza się je obecnie, czy są tylko po­ zostałością czasów przeszłych (szczegółowo opisać i odrysować w y g l ą d naczyń miejscowego wyrobu i za­ notować nazwy). Odzież. Szczegółowo opisać wszystkie części męskiej, kobie­ cej, dziewczęcej i dziecinnej odzieży. Różne rodzaje odzieży: domowa, robocza, wyjściowa i świąteczna. Odzież spodnia, wierzchnia, letnia i zimowa. Bielizna. Odzież związana z zawodem (pastuchów itp.). Odzież obrzędowa: weselna, żałobna. Staroświecka odzież 146 męska i kobieca - - jeśli się zachowała i przechowuje się w rodzinie. W czym wyrażały się różnice społeczne w tradycyjnych strojach. Lokalne różnice w strojach i ich wzajemne ścieranie się. Upowszechnienie ubrań typu miejskiego (wyznaczyć granicę czasową tego roz­ powszechniania). Zachowujące się elementy strojów tradycyjnych w ubraniu współczesnym. Kształtowanie się nowego mieszanego typu. Krój poszczególnych części ubrań. Kto szyje. Materiały używane na jej sporządzanie. Ulubione kolory i dese­ nie materiałów. Obuwie — męskie, kobiece, dziecinne, zimowe, let­ nie itp. Formy lokalne. Nakrycia głów — męskie, kobiece, dziewczęce, dzie­ cinne (współczesne i przechowywane stare, przejścio­ we formy). Ozdoby. Kosmetyka i osobista higiena. Mycie się, kąpiel dorosłych i dzieci. Obrzędowe obmywania. Pra­ nie bielizny. Pielęgnowanie włosów — uczesanie kobiet i dziewcząt. M a ł ż e ń s t w o i rodzina. Przedślubne stosunki między młodzieżą. Wybór m ę ­ ża i żony — swaty. Czy ograniczają się do wyboru małżonka ze swego auła i swego rodu czy też to nie ma znaczenia. Czy dopuszczalne są małżeństwa mię­ dzy krewnymi. Porównawcza tablica ślubów w star­ szym pokoleniu i obecnie. Udział starszych w kojarze­ niu par. Przeżywanie się starych zwyczajów w tej dziedzinie: różnorodnych zakazów, zrękowin małolet­ nich dzieci, zwyczaju umykania, lewiratu, sororatu, wypłaty kałyna itp. J a k zawiera się związek małżeń­ ski w razie braku zgody rodziców. Kiedy rejestruje się związek. Co składa się na posag niewiasty. Kto daje. Czy otrzymane wiano zostaje po ślubie nadal osobistą własnością wychodzącej za mąż, czy też sta­ je się własnością wspólną nowej rodziny. Kto ponosi wydatki na urządzenie ślubu. Szczegó­ łowy opis współczesnego ślubu (począwszy od zmowin). Przechowujące się stare weselne obyczaje. Miejsce osiedlin i gospodarowania młodych. Małżeństwa mie­ szane (między ludźmi różnej narodowości). Stosunek rodziny do niewiasty z innej narodowości. Stan liczeb­ ny i skład rodzin. Kto pozostaje głową rodziny — prawa i obowiązki Prawa i obowiązki innych, człon­ ków rodziny (zwłaszcza kobiet i młodzieży) Kto roz­ dziela prace domowe Rozkład dnia w kołchozowej ro­ dzinie Czy zachowują się przeżytki wielkich rodzin stara terminologia pokrewieństw J a k odbijają się �stosunki rodzinne na zorganizowanej pracy kołchozu (np. organizacja zespołów w duchu nakazów rodzin­ nych). Stanowisko kobiety w rodzinie. Stosunki wza­ jemne z mężem i jego rodziną, zmiany spowodowane społecznym podniesieniem roli kobiety. Budżet kotchozowej rodziny — przychód i rozchód. Źródła do­ chodu. Stosunki majątkowe wewnątrz rodziny. Ogólna i wyłączna własność poszczególnych członków rodziny (zwłaszcza czy zarobki poszczególnych jej członków wchodzą do budżetu całej rodziny). Prawo dziedzicze­ nia. J a k dzieli się mienie po śmierci g ł o w y rodziny. ność sowieckich pieśni w kołchozie. Samorodna twór­ czość artystyczna. Rodzaje i wzory miejscowego fol­ kloru. Odbicie się w nim Wielkiej Wojny i innych hi­ storycznych wydarzeń. Zabawy i rozrywki. Sport. Uroczystości kołchozowe. Zastąpienie dawnycji uro­ czystości religijnych uroczystościami narodowymi. Opis „bajgi" i innych narodowych rozrywek. Narodziny dziecka. Obyczaje związane z jego naro­ dzeniem. Odwoływanie się do pomocy lekarskiej w cza­ sie porodu i pierwszych zabiegach przy dziecku. Sto­ sunek rodziców i krewnych do dzieci (chłopców i dziewcząt). Władza rodzicielska (ojca i matki) nad dziećmi. Dziecięce przedszkolne instytucje (żłóbek, ogródek, przedszkole). Zasięg ich działania. Zabawy dziecinne. Dziecięce rysunki, odbicie się w nich wpły­ w ó w nowych warunków życia i współżycia w groma­ dzie Społeczne wychowywanie dzieci. Czy są miejscowi artyści. Upiększanie mieszkań, ubrań itp. Artystyczne rzeźby, malatury na drzewie, inkrustacje, wyroby ze skóry, hafty, aplikacje i inne rodzaje sztuki. Artystyczna obróbka metali (srebra i innych). Kucie i odlewy. Recepty przygotowywania stopów. Szczegółowe opisy i szkice narzędzi oraz foto­ grafie procesów obróbki. Ornamentyka, wzory orna­ mentów (rysunki, fotografie, dokładne opisy). Prze­ kazywanie przez majstrów tajemnic ich sztuki. Bio­ grafie wybitnych majstrów. Obyczaje i obrzędy związane ze śmiercią członka ro­ dziny. Współczesne obrzędy pogrzebowe. R o z w ó j k u l t u r y k o ł c h o ź n i k ó w . Nauczanie początkowe przed rewolucją i obecnie (osobno kobiet, osobno mężczyzn, osobno starszego pokolenia). Znajomość rosyjskiego języka. Procent dzieci objętych nauczaniem. Czy wszystkie dziewczyn­ ki chodzą do szkoły i do których klas. W jakim wieku rozpoczynają chodzić do szkoły (chłopcy, dziewczęta). Przeciętna odległość od szkół i jak ją przebywają. Ję­ zyk wykładowy w szkole. Stosunek do szkoły i nauczy­ cieli dzieci i rodziców. Czy warunki domowe sprzyja­ ją nauce dzieci. Rola szkoły w uspołecznieniu dzieci i wpajaniu w nie poglądu materialistycznego na świat. Pomoc dzieci w pracach kołchozu. Wpływ szkoły na życie kołchoźników. Nauczanie dorosłych.. Uczęszczanie młodzieży do szkoły. Walka z analfabetyzmem. Członkowie rodzin kołchoźników uczęszczający do szkół technicznych i szkół wyższych. Wychodźcy z kołchozu w rzędzie inteligencji (pedagogów, mżynierów lekarzy, litera­ tów itp.). Kołchozowa inteligencja. Rozpowszechnia­ nie w kołchozie i w rodzinach kołchoźników gazet i książek (w jakim języku i tłumaczeniach). Popular­ ność pisarzy rosyjskich i innych. Formy pracy kultu­ ralnej w kołchozie. Kluby. Izby — czytelnie. Obsługa kołchozu przez kino i teatr zawodowy. Teatr własny. Pomoc lekarska — jej popularność. Przeżywanie się znachorstwa i zwyczajów tamujących podniesienie stanu higienicznego i zdrowotnego miejscowej ludno­ ści. Ludowa medycyna i weterynaria. Sposoby lecze­ nia różnych chorób. Przygotowywanie lekarstw. U ż y ­ walność ziół leczniczych. Ludowy kalendarz — jego związek ze słonecznym i księżycowym rokiem. Stare miary czasu. Nazwy miesięcy. Meteorologiczne obli­ czenia - - przepowiednie pogody. Rok obrzędowy. Miejscowe miary długości, wagi, sposoby obliczań, określenie czasu. ; F o l k l o r i m u z y k a w k o ł c h o z i e . Ulubione utwory muzyczne. Instrumenty. Współ­ czesna tematyka w regionalnych utworach. Popular- S z t u k i p l a s t y c z n e i a r t y s t y c z n e r z e m i o s ł o . P r z e ż y w a n i e się w i e r z e ń religij­ nych i u t r w a l a n i e p o g l ą d u materia­ l i s t y c z n e g o na ś w i a t . Przynależność wyznaniowa ludności. Siady przedislamsklch wierzeń. Stosunek kołchoźników do religii. Przeżywanie się wierzeń religijnych 1 wpływów ducho­ wieństwa. Rozwój poglądów materialistycznych. Jak przedstawiają się prace w tej dziedzinie. S t o s u n k i s p o ł e c z n e . Zmiana poczucia przynależności rodowej na poczucie przynależności do kołchozu, swego narodu, do całego Sowieckiego Związku. Rozwój świadomości narodowej. Stosunek do innych narodowości. W jakiej mierze po­ kutują jeszcze poczucia przynależności rodowej — praw i obowiązków wynikających z tych więzi. Stosu­ nek do kołchoźników z innych rodów. Wzajemne sto­ sunki starych i młodych. Kształtowanie się nowego stosunku do kobiet, do towarzyszy pracy, do zbioro­ wego wysiłku, do socjalistycznej wspólnoty. Zrozumie­ nie wspólnoty interesów. Pomoc okazywana niezdol­ nym do pracy. Stosunek do czynów aspołecznych. Za­ bytki prawa obyczajowego i zestawienie ich z ustawo­ dawstwem sowieckim. Udział kołchoźników w życiu społecznym. Wspólne zgromadzenia. J a k zasiadają na nich (kobiety osobno, mężczyźni osobno czy razem). Zabieranie głosu przez kobiety na zebraniach i usto­ sunkowanie się do nich mężczyzn. Udział kołchoźników w samorządzie kołchozu, rejonu, republiki, całego Związku. Sowiecki patriotyzm. Udział kołchoźników i ich rodzin w Wielkiej Ojczyźnianej Wojnie na froncie i na tyłach. Wpływ jej na wyrabianie się socjalistycz­ nej świadomości. Rola tych co powrócili z wojny w życiu kołchozu. Kołchoźnicy — bohaterzy socja­ listycznej pracy. Biografie zasłużonych ludzi kołchozu. Rola partii w wyrabianiu poglądu materialistycznego i nowych społecznych stosunków. Tłumaczyła Zofia Tur ska *) Tłumaczenie z rosyjskiego Institut Etnografii. Kratkije Soobszczenia V I 1949. 147 �W Y S T A W A MATERIAŁÓW Z ZAKRESU SZTUKI L U D O W E J DZIAŁU ZDOBNICTWA LUDOWEGO W KRAKOWIE ZOFIA W dniach od 10 do 20 grudnia 1950 r. w sali Domu Plastyków w Krakowie otwarta była wystawa, sta­ nowiąca pokaz materiałów zebranych przez Dział Zdobnictwa Ludowego P I S . Wystawa ta pozostawała w związku z odbywającą się w tym czasie I Ogólno­ polską Konferencją w Sprawie Badań nad Sztuką. Ze względu na szczupłość miejsca wystawiono zaledwie drobny ułamek materiałów, jakie w czasie od r. 1947 do 1950 zostały zgromadzone przez Dział Zdobnictwa Ludowego. Na wstępie przy pomocy szeregu map zilustrowano zasięg terenowych badań Działu Zdobnictwa Ludowego, dokonywanych bądź przez pojedynczych badaczy wysy­ łanych w teren, bądź to zespołowo w czasie letnich obozów. Prócz map obszarów przebadanych wystawio­ no również mapę badań zaplanowanych w najbliższym 4-leciu, które mają objąć całą Polskę. Dzięki planowej akcji badawczej ilość materiałów, gromadzonych przez Dział Zdobnictwa szybko rośnie, dochodząc w bieżącym roku do 6000 pozycji inwentarzowych. Wzrost archi­ wum naukowego przedstawiony został w postaci wy­ kresu. Materiały zebrane, bądź są publikowane w wy­ dawnictwie P I S (Polska Sztuka Ludowa), bądź w in­ nych wydawnictwach naukowych, jak wydawany przez P T L Atlas Polskich Strojów Ludowych. Korzystają też z nich muzea etnograficzne i regionalne jak np. Muzeum w Rabce, Myślenicach, Zakopanem, Krakowie a także Centrala Przemysłu Ludowego i Artystycznego. Po części informacyjnej następował uporządkowany działami przegląd zebranych materiałów naukowych. Na wstępie pokazano wybór materiałów dotyczących budownictwa, na które złożyły się duże powiększenia fotograficzne i rysunki techniczne. Jak widać z wy­ stawionego materiału w badaniach prowadzonych przez Dział Zdobnictwa silny nacisk położony jest na śledze­ nie rozwoju historycznego i wychwytywanie różnic zachodzących w kulturze wsi na skutek podziału klaso­ wego jej mieszkańców. Przy pomocy materiału foto­ graficznego pokazany został rozwój budownictwa wiej­ skiego od czasów pańszczyźnianych po dzień dzi­ siejszy. W ostrym kontraście wystąpiły różnice w wyglądzie zewnętrznym wsi z czasów feudalnych. Wspaniałym rezydencjom szlachty przeciwstawiają się nędzne mieszkania służby folwarcznej — czworaki. Po­ dobne różnice występują w obrębie samej wsi, gdzie na ONYSZKIEWICZ obok wielobudynkowej zagrody kmiecia widzimy nędz­ ne domy zagrodników i chałupników. Różnice te wy­ nikając z podziału majątkowego ludności pańszczyźnia. nej utrzymały się na wsi i po likwidacji ustroju feu­ dalnego. Pod koniec ubiegłego wieku wchodzi budow­ nictwo ludowe w okres szybko postępującego rozwoju, wyrażającego się w coraz bardziej wzbogacającym się zdobnictwie ścian zewnętrznych budynków. W czasach ostatnich na niektórych obszarach pęd do zdobnictwa nieco osłabł, natomiast rozwój domu Wiejskiego idzie po linii zapewnienia mieszkańcom większej wygody, lepszych warunków higienicznych i trwałości materiału budynku przez zastosowanie, jako materiału budulco­ wego cegły, cementowych pustaków i dachówki. W części poświęconej budownictwu pokazane zostały również dwie stosowane przez Dział Zdobnictwa meto­ dy inwentaryzowania zabytków ludowej architektury, jedna stosowana do obiektów szczególnie ważnych pod względem naukowym obejmuje pełne zdjęcie architekto­ niczne z szeregiem plansz, przedstawiających przekro­ je, rysunki elewacji i szczegółów architektonicznych, drugim jest inwentaryzacja skrócona, w której na jednym arkuszu znajduje się elewacja frontowa, plan, przekrój pionowy i rysunek szczegółów zdobionyeh. Tego rodzaju inwentaryzację zastosowano na szerszą skalę w czasie badań budownictwa orawskiego, prowa­ dzonych przez Dział Zdobnictwa w 1948 r. Osobny ekran poświęcony został malarskiemu zdob­ nictwu zrębów chałup wiejskich. Szczególną uwagę zwracały ilustracje, przedstawiające malowanie zrębów na Powiślu Dąbrowskim, gdzie zdobi się w ten sposób budynki gospodarskie, jak stajnie, chlewy itp. Równie silnie jak w budownictwie występują różnice społeczne gdy rzucimy okiem na wnętrze chałup. Symbolem wsi pańszczyźnianej i nędzy chłopskiej jest izba kurna, wykluczająca wszelkie zdobnictwo wnętrza, czy utrzymanie czystości. Izby takie spotykało się u nas jeszcze w okresie międzywojennym. Przeciw­ stawiają się im bogato zdobione wnętrza chałup za­ możnych gospodarzy. Wnętrza chałup są zdobione naj­ częściej wycinankami lub malowankami. Wycinanka ludowa zachowuje szczególnie silnie s w ą odrębność regionalną. Można wydzielić tutaj szereg typów. Wy­ stawa zapoznała nas z wycinanką kurpiowską, łowicką, lubelską, miechowską. Malowanie ścian izb mieszkal­ �Fragment wystawy fot. St. nych szczególnie bogato rozwinęło się na Powiślu Dąbrowskim. Polska Ludowa w trosce o zachowanie pozytywnych przejawów sztuki ludowej, które niekiedy miały tendencję do zanikania otoczyła ludową twór­ czość artystyczną troskliwą opieką. Zorganizowano na Powiślu szereg konkursów, obdarzając znacznymi na­ grodami miejscowe malarki a także zorganizowano na tym obszarze spółdzielnię, która przyjmuje zamówie­ nia na wykonywanie ozdób do świetlic, wzory dla prze­ mysłu tkackiego itp Naukowe rozpracowanie terenu przed konkursem na malowanie wnętrz przeprowadził na zlecenie ]Vfini4terstwa Kultury i Sztuki Dział Zdob­ nictwa P I S N a wystawie pokazano również materiały dotyczące meblarstwa wiejskiego Przy pomocy kilku¬ set barwnych plansz wvbranych z archiwum P3ziału ' rozwói ludowego meblarstwa w czasie minionego stulecia z uwzględnieniem różnic * 1 * Ic'e się \у zakrP4*p wvtworzvlv regionainycn, так . wy yy. Wdoborze materiam sta ano s ę p Kazać oz " utrwalania materiałów etnograncz yen. w y wionę zostały lysunla tusze.n wykonane w rzutacn, w perspektywie, barwne plansze malowane temperą, przy czym jedne z przedstawionych obiektów ujmowa­ ne były w perspektywie i z uwzględnieniem patyny i wszelkich uszkodzeń widocznych na powierzchni, inne zaś przedstawione były w rzutach z malaturą częś­ ciowo rekonstruowaną według stanu pierwotnego. Szczególnie bogato ilustrowany był dział skrzyń ma­ lowanych, wśród których wybijały się bogactwem form skrzynie południowej Polski: krakowskie i świeżo ze­ brane w widłach Wisły i Sanu, skrzynie sokołowskie. Ciekawy fragment wystawy stanowiły rysunki skrzyni typu sarkofagowego, zwanych przez Górali gorczań­ skich „kobyłczystymi" oraz mapa wskazująca drogi, jakimi zawędrowały one do Polski. W dalszym ciągu wystawy pokazano inne działy zdobnictwa ludowego, uporządkowane według ma­ teriałów i technik. Dziedziną zdobnictwa ludowego Deptuszewski. która często przechowuje bardzo odległe tradycje jest garncarstwo. Uwidoczniono to na przykładzie ornamen­ tu falistego, który w garncarstwie ludowym powtarza się od czasów wczesnohistorycznych po dzień dzisiej­ szy. Naczynia gliniane z okresu wczesnohistorycznego, znalezione w czasie badań archeologicznych m a j ą nie­ mal te same kształty i motywy zdobnicze, jakie spoty­ kamy dziś w wyrobach wiejskich garncarzy. W przeciwieństwie do garncarstwa, posiadającego w kulturze ludowej odległe tradycje, zdobnictwo kowal­ skie rozpowszechniło się stosunkowo późno, głównie do­ piero w okresie popańszczyźnianym. Kowale wiejscy, wykonując przedmioty żelazne, narzędzia pracy, okucia wozów, klamki itp. nadawali lm ozdobne kształty a powierzchnię pokrywali ornamentami, tłoczonymi przy pomocy stempli. N a szeregu plansz pokazano zdo­ bione w ten sposób sierpy, okucia do wozów, wykładki do zamków, kraty do komór czyli tzw. w krakowskim kotwiczki". Ludowe tkactwo i sposób przygotowania pokazane zostało przy pomocy materiałów zebranych przez Dział Zdobnictwa w Opoczyńskim. Zostało wystawionych szereg próbek usystematyzowanych według surowców i techniki wykonania. Całość uzupełniał szereg plansz, przedstawiających sposób wykonania dekompozycji tka­ nin, notowania przewleczeń itp. Na szeregu ekranów zostało pokazane zdobnictwo stroju ludowego. Strój ludowy należy do tych dziedzin kultury ludowej, które w ostatnich dziesiątkach lat zanikają coraz szybciej, co zmusza etnografów do energicznej akcji zbierania i notowania materiałów. Na wystawie pokazano technikę utrwalania i prze­ pracowywania materiałów z tego zakresu. Widzieliśmy więc z kolosalną cierpliwością 1 dokładnością wykonane na papierze milimetrowym rysunki krojów, kopie haf­ tów, wykonane w naturalnej wielkości z zachowaniem zupełnej wierności techniki i uwzględnieniem ściegów hafciarskich. Na podstawie tak przepracowanego ma- 149 �teriału wykonuje się plansze całości stroju. Dziesięć tego rodzaju plansz przedstawiających najpopularniej­ sze polskie ubiory ludowe zostało wykonanych dla przygotowywanego przez Dział Zdobnictwa P I S „Małe­ go Atlasu Strojów Ludowych", którego wydanie ma za zadanie zaspokojenie narastającego zapotrzebowa­ nia społecznego. Drogi rozwoju ludowego narciarstwa i jego kolosal­ ne zróżnicowanie regionalne pokazane zostało na przy­ kładzie góralskiej parzenicy. W sposób szkicowy potraktowane zostało zagadnie­ nie ludowej twórczości plastycznej. N a dwóch sąsia­ dujących ze sobą ekranach pokazano twórczość wsi dawnej i dzisiejszej. Wieś dawna utrzymywana w wielo­ wiekowym zacofaniu, której zainteresowania z koniecz­ ności skupiały się wokół kościoła i ciężkich warunków życia, jako tematykę swej twórczości wybiera tema­ ty religijne, rzeźbi świątki, względnie w wyjątkowych wypadkach apoteozuje w swojej twórczości chłopskie ruchy społeczne, przykładem są rozpowszechnione na Podhalu obrazy na szkle, przedstawiające Janosika i zbójników. Zbójnicy bowiem byli dla ludu góralskiego symbolem walki o chłopską wolność, równość społecz­ ną i majątkową („zbójnik równa świat"). Wieś dzisiej­ sza rozwijająca się w innych warunkach społecznych, kroczącą drogą postępu ma nowe zainteresowa­ nia, które znalazły wyraz w jej twórczości. N a plan pierwszy wysuwa się tematyka świecka, widzimy rzeź­ by przedstawiające sceny z życia ostatnich lat, na­ wiązujące do przeżyć wojennych, a wreszcie sławiące pokojową pracę na roli i gospodarczy postęp wsi. Wystawa była niewielka, skrępowana ciasnotą po­ mieszczenia. Widoczna była na każdym kroku walka pomiędzy nadmiarem materiału a chęcią zachowania przejrzystości i nieprzeładowania. Mimo, że jej zasad­ niczym celem było pokazanie nagromadzonego przez Dział Zdobnictwa materiału dokumentacyjnego od stro­ ny raczej techniki jego utrwalania, przez swój przy­ stępny sposób traktowania zagadnień w postaci wy­ branych problemów, ujmowanych w rozwoju historycz­ nym, z położeniem nacisku na tak mało dotychczas uwzględniane zróżnicowanie kultury ludowej w wyniku istniejących podziałów klasowych stała się wystawa dla zwiedzających interesującym skrótem ukazującym całokształt sztuki ludowej jej dynamizm i stronę społeczną Strona ekspozycyjna wystawy potraktowana została w sposób funkcjonalny. Proste ekrany, obite tekturą falistą, przejrzysty układ plansz, spokojna gama kolo­ rów, zastosowanych w napisach i czytelny krój liter składały się na całość wewnętrznie jednolitą i przy­ jemną dla oka. Echem nawyków z okresu formalizmu byłoby może rozmieszczenie niektórych napisów, uję­ tych w bloki o geometrycznych kształtach, złożone z wyrazów dzielonych czasem w sposób bardzo przypadkowy. Oprawę artystyczną wystawy zaproje­ ktowali i wykonali studenci A. S. P. w Krakowie: Andrzej Darowski i Danuta Wołkowska. �Ryc. 1. Wycinanka wykonana przez Marię Owcę z Pliczy Żelichowskiej. Fot. R. Reinfuss. WYSTAWA SZTUKI KOŁO Ryc. 2. Wycinanka wykonana przez Marię Fot. R. Reinfuss LUDOWEJ W DĄBROWIE TARNOWA ZOFIA Z inicjatywy Ministerstwa Kultury i Sztuki, Departematu Twórczości, przy współudziale Wydziału Kul­ tury i Sztuki Wojewódzkiej Rady Narodowej w K r a ­ kowie i czynników miejscowych, została w dniu 26. X I . 1950 r. otwarta w Dąbrowie koło Tarnowa wystawa sztuki ludowej z Powiśla Dąbrowskiego, zorganizowa­ na przez spółdzielnię przemysłu ludowego „Wieś Two. rżąca" w Zalipiu. Jest to już druga wystawa urządzo­ na na tym terenie. Pierwsza, połączona z konkursem na malowane wnętrza chałup odbyła się we wrześniu 1948 г ale miała nieco inny charakter Na pokazie ów czesnym który miał miejsce w Domu Ludowym w Podlipiu wystawione były jedynie malowanki na papierze czvli dvwanv" nodczas srdv na obecnym maiacvrn dać orzee-lad wszystkich eałezi sztuki ludowei Powi śla onrócz nrzeważaiace liczby zgromadzonych ma lowanek lazł ' d s' du" v n nek on dto a Kiwior ft г ° к огаг mniej ' л е е hnartowane gorsety zapaski, na roboty z pior, fasoli i włókien kukurydzy. Łączna ilość eksponatów wynosiła około 800, z cze­ go na malowanki przypadało ponad 600 sztuk, co kil­ kakrotnie przewyższyło ilość malowanek wystawio­ nych w 1948 r. Wystawa mieściła się w Domu Kultury w dwóch niedużych salkach, z których jedna była ciemna. Wsku­ tek ciasnoty pomieszczenia zgromadzony materiał zo­ stał stłoczony. Ściany od sufitu do podłogi były ściśle pokryte malowankami, czy wycinankami, a reszta le­ żała w dziesiątkach sztuk na stołach, co ogromnie utrudniało ich przegląd. Cały materiał był rozwieszo­ ny na ścianach i umieszczony na stołach w sposób CIEŚLA-REINFUSSOWA ^ przypadkowy tak, że prace tych samych malarek znaj­ dowały się w różnych punktach wystawy, przez co trudno było sobie wyrobić sąd o wynikach poszczegól­ nych artystek. W każdym razie wydaje się być słusz­ nym zdanie, że pierwszeństwo wśród malarek prze­ chodzi od starszych artystek jak Curyłowa Felicja, Kosieniak Felicja na młodsze jak Wojtyto Maria, K i ­ wior Maria i Owca Maria. W tegorocznym konkursie dał .się zauważyć ko­ rzystny w p ł y w opieki, jaką została otoczona twórczość artystyczna na Powiślu Dąbrowskim w ostatnich cza­ sach. Poprzednio wśród „dywanów" malowanych przez kobiety z Zalipia i okolicy w y s t ę p o w a ł y często naturalistycznie traktowane motywy kwiatowe niejedno­ krotnie kopiowane z pocztówek i tapet, a także moty­ wy figuralne, przedstawiające tańczące pary góralskie(') najwidoczniej zapożyczone z malowanych ma­ katek które dziś jeszcze „zdobią" ściany drobnomieszczańskich mieszkań Obecnie tego rodzaju m o t y w ó w już się nie spotyka W mala stwić^ dekoracyjnym Po­ wiśla widoczny jest nawrót do dawniejszych własnych wzorów tradycyjnych z tym jednakże że wzory te są w dalszym ciągu rozwijane i wzbogacane nowymi ele¬ mentami zarówno jeśli chodzi o kompozycję jak i spoko!orvstvczne2"o I tak no kompo zycja dawniejszych dywanów" ograniczała się zwykle H *H t" PTit 1т1е^*о umieszczonego W r ¬ т 0 1 и ao jeonego У™ . Z '. . . miczsrodku, w z g i ę a m e k u k u , powta ją у ę у me obok siebie. Obecnie oprócz go a ją ę ze kompozycje w ktorycn bukiety к la w wy » dosrodkowo z dwu a czasem z czterecn narożników. r v t 151 �Zjawiskiem nowym, które się pojawiło w teraźniej­ szych malowankach, są dwubarwne liście z kolorowym żyłkowaniem (zielone liście, czerwone żyłki) (ryc. 5), a także większa niż dawniej różnorodność tła. Obok zielonych, szarych, czy kremowych mamy jeszcze nie­ bieskie i różowe. Prócz „dywanów" wyłącznie kwiecistych spotyka się też inne o tematach aktualnych, świadczących o tym, że wieś wyszła z dawnego zaściankowego trybu życia i interesuje się żywo zagadnieniami współczesnej rze­ czywistości. Przykładem może tu być „dywan" wyko­ nany przez Leokadię Kosłeniak zatytułowany „My pracą zbudujemy plan 6-letnl" (ryc. 3). N a „dywanie" widać przejeżdżający przez pola traktor z dziewczyną, siedzącą przy kierownicy. W lewym górnym rogu na tle korony przydrożnego drzewa wzbija się w górę gołąbek pokoju. Obraz ten stanowi apoteozę pokojo­ wej pracy na roli i podkreśla nowe możliwości, jakie w tej dziedzinie otwierają się przed kobietą. Prócz malowanek, służących do dekoracji ścian, wy­ stawiono również malowanki, będące wzorami na tka­ niny, zamówione przez Ministerstwo Przemysłu Lek­ kiego. Kobiety z Powiśla z poruczonego sobie zadania wywiązały się bardzo dobrze. Dały szereg wzorów, któ­ re nie były mechanicznym przeniesieniem kompozycji „dywanów" na tkaniny, lecz przeciwnie motywy miej­ scowe zostały przez nie przetworzone i rozpracowane w sposób dostosowany do w y m o g ó w druku na materia­ łach odzieżowych. Przede wszystkim zmniejszono w niach ilość kolorów, a motywy ujęto bądź w formie tzw. wypełnień rytmicznych, bądź w układy pasowe. Po­ nadto pokazano wzory przeznaczone do drukowania chustek na głowę. Rye. 3. Malowanka wykonana przez Leokadią 152 Drugim działem twórczości artystycznej Powiśla są wycinanki, które stanowią jednak pewien kontrast z malowankami. Podczas gdy w tych ostatnich widać duże opanowanie techniczne materiału i kompozycji, to wycinanki są pod względem technicznym trochę nieporadne, grube, co nie znaczy jednak, ażeby one były pozbawione walorów artystycznych. Według in­ formacji kobiet z Zalipia wycinanka posiada na tym terenie tradycję równie dawną jak i malowanka tyl­ ko pozbawiona tej co ona opieki zeszła na plan drugi i nie b^^ła talc deleffnowana i rozwiiana ^tVvcina^ilci к li Za Г • s tosunk owo r ozletrł z окопе i pia po s la dają g у wacnlarz form i technik. Spotyka się na tym terenie w y . cinanki jednokolorowe, jednoosiowe o dużym motywie roślinnym, bardzo zbliżone do tych, które występują np. w Opoczyńskim. Obok nich wycinane są też moty­ wy ośrodkowe komponowane w kwadracie, gwieździe i kole. Wzory tych wycinanek są przeważnie geome­ tryczne (ryc.2), rzadziej roślinne, a wyjątkowo zwie­ rzęce. Przykładem może tu być kolista wycinanka (ryc. 1), w której występują realistycznie ujęte syl­ wetki lisów. Cechą specyficzną wycinanek dąbrowskich jest operowanie kolorowym tłem (ryc. 4). Zarów­ no sam wycięty motyw, jak i pozostałą po jego wycięciu resztę arkusza nanosi się na barwny papier i nakleja. W pierwszym wypadku dominuje nakle­ jony wzór, w drugim zaś właściwy motyw wychodzi z tła. Wykorzystanie w celu dekoracyjnym zarówno w y c i ę t e g o wzoru jak i pozostałej reszty papieru po­ woduje, ze w wycinankarstwie z okolic Zalipia często występują pary identyczne pod względem formy, a róż­ niące się kolorem motywu głównego. Kosieniak z Zalipia. Fot. R. Reinfuss �1 Ryc. 4. Wycinanka wykonana przez Stefanię Oprócz wycinanek, na terenie Powiśla, spotyka się też pokrewne im wyklejanki robione z wielobarwnego papieru o motywach roślinnych. Następnym działem reprezentowanym na wystawie w Dąbrowie były hafty, które potraktowano trochę po macoszemu. Wystawiono kilka gorsetów, zdobionych kwiecistymi wzorami wykonane haftem płaskim, ko­ lorowym jedwabiem. Należy wyrazić żal, że na wysta­ wie nie pokazano zupełnie charakterystycznych dla Powiśla Dąbrowskiego czerwono-czarnych haftów ro­ ślinnych, którymi były zdobione kołnierzyki i gorsy koszul, zapaski, poszwy na poduszki i inne. Dziś już haft ten nie jest wykonywany na Powiślu jednak ży­ ją tu jeszcze hafciarki znające technikę i wzory Na­ leżało pokazać właśnie te hafty na wystawie aby stwo­ rzyć podstawę do ich reaktywowania Oprócz tego na wystawie znajdowały się, choć w bardzo skromnej liczbie, nieznane dotąd naklejanki z fasoli oraz wyroby z gęsich piór (mały pająk i orzeł). Zebrany materiał na wystawie pochodził tylko z 4 miejscowości, a mianowicie: Zalipia, Pilczy Żelichow­ skiej, Klyża i Kosierówki (gros było artystek z Zali­ pia — 27 osób, co stanowi ca 69% całości — reszta przypada na pozostałe 3 wsie), mimo to w wystawie wzięło udział aż 40 malarek. Fakt ten świadczy o wielkim ożywieniu malarstwa wśród kobiet Powiśla Dąbrowskiego, co należy przypisać przede wszystkim opiece jaką ten ośrodek został otoczony przez Mi­ nisterstwo Kultury i Sztuki. Gdy w 1948 r organizowa­ no I konkurs na malowanki wnętrza i papierowe .dy­ wany'* liczne malarki z okolic Zalipia odnosiły się z nie­ dowierzaniem do tej akcji i nie posłały nawet na nią swoich orać £dvż nie wierzvlv ллл iei nowod7enie ani nie wyobrażały sobie korzyści jakie z tego m o g ą wyniknąć* Uznanie z jakim spotkały się wówczas m a lowatiki i wysokie nagrody zachęciły i pociągnęły c&łc - Kosieniak z Zalipia. fot. R. Reinfuss. szeregi kobiet do malowania. Wyraz tego mamy. na ostatniej wystawie, gdzie na 40 nazwisk przypada 24 (czyli 60%) nowych, nieznanych nam z wystawy po­ przedniej. Według załączonego niżej zestawienia ciekawie przed­ stawia się struktura wiekowa kobiet, które dały swe prace na obecną wystawę. Otóż najliczniejszą grupę sta­ nowią malarki w wieku lat 21 - - 30 (15 osób), nastę­ pnie od 15 — 20 (9 osób), 41 — 50 (7 osób) i 31 — 40 (6 osób). F a k t ten jest bardzo znamiennym, świadczy on bowiem o tym, że sztuka na Powiślu Dąbrowskim nie jest czymś wymierającym, znanym tylko starszym gospodyniom, lecz wprost przeciwnie, młodsze kobiety i młodzież coraz liczniej garnie się do malowania czy wycinania. Na szczególną u w a g ę zasługuje trójka dzieci, z któ­ rych dwóch braci: Stanisław (lat 11) i Józef (lat 5) są synami bardzo uzdolnionej artystki Kiwior Marii, wstępują w ślady matki, podtrzymując malarskie tra­ dycje rodzinne. Również trzecia z tej trójki Kosieniak Stefania (lat 9) córka jednej z wybitnych malarek, wyróżnionej specjalnie za pracę nad krzewieniem ma­ larstwa na Powiślu, pielęgnuje te tradycje a posiadając sama duże zdolności, zapowiada się dobrze i jako ma­ larka i wycinankarka. W obecnej wystawie wziął po raz pierwszy udział 22-letni mężczyzna, niejaki Jan Szlosek. Jest to wypadek bardzo charakterystyczny gdyż dotychczas mężczyźni uważali malowanie za rzecz niegodną siebie i zostawiali to zajęcie wyłącz­ nie kobietom. Teraz kiedy ich matki, żony i siostry są wyróżniane i popierane zaczęli się oni inaczej odnosić do tej dawniej tak przez nich lekceważonej pracy. Jak informują malarki najpierw spróbowali mężczyźni im pomagać przy malowaniu, a potem zaczęli samodziel­ nie malować, czego wyrazem s ą właśnie na ostatniej wystawie „dywany" Jana Szloska. 153 �Wystawę urządzała „Spółdzielnia Przemysłu Ludo­ wego Wieś Tworząca" z siedzibą w Zalipiu. Do tej spółdzielni należą prawie wszystkie malarki z okoli­ cy. Przewodniczącą spółdzielni jest Maria Kiwior. Spółdzielnia została założona 16.VII.1950 r. Zrzeszo­ ne szeregi malarek mają przed sobą wiele zadań do wykonania. Spółdzielnia przyjmuje zamówienia z Mi­ nisterstwa Kultury i Sztuki, Ministerstwa Przemysłu Lekkiego itp. Wzory te zostają zakupione a materiały zużytkowane praktycznie czy to jako ozdoby świetlic, druki na tkaniny odzieżowe itd. Ostatnio malarki z Za­ lipia zostały zaangażowane do wykonania malatur w izbie krakowskiej na statku Batory Malowanki z Zalipia i okolicy są znane nie tylko w Polsce, ale też i zagranicą. Bawiący u nas przed dwu laty goście węgierscy, dwukrotnie jeździli na Po­ wiśle, gdzie byli zachwyceni pięknymi „dywanami" i malowanymi wnętrzami chałup. Poczynili nawet sze­ reg zakupów dla swych muzeów. Również dziennikarz szwajcarski, niejaki Werner Bischof, w swojej podróży po krajach Europy środkowej i południowej, skierowa­ ny przez Departament Twórczości przy Ministrestwie Kultury i Sztuki w Warszawie w okolice Zalipia, zo­ stał dosłownie oczarowany tym „kwietnym" zakąt­ kiem Polski, czemu dał wyraz w swym artykule, opu­ blikowanym w szwajcarskim czasopiśmie „Du" w~1949 roku. �WYKAZ ARTYSTEK LUDOWYCH, BIORĄCYCH UDZIAŁ W WYSTAWIE W DĄBROWIE TARNOWSKIEJ W R. 1950 i L.p. Nazwisko i imię 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 1.1. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. Bednarz Dominika Boduch Stanisława Borek Anna Borek Maria Bułat Władysława Ciepiela Rozalia Curyło Felicja Curyło Stanisława Dymon Wiktoria Głód Maria Janeczek Rozalia Kiwior Maria Kiwior Józef Kiwior Stanisław Kloczkowska Janina Kosienlak Felicja Kosieniak Leokadia Kosieniak Stefania Mosio Felicja Owca Maria Planeta Janina Sierak Maria Stanek Janina Stanek Józefa Szlosek Monika Szlosek Jan Wierzbicka Maria Golonka Maria 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. Kądzielawa Rozalia Lizak Stefania Łata Zofia Owca Janina Owca Maria Wnęk Janina Wnęk Maria Wojtyto Maria z domu Mosio Nawrocka Helena Samel Maria z domu Janeczek Zaród Rozalia Szczygieł Genowefa Wiek Wieś 39 Zalipie 40 28 44 18 44 44 16 24 17 48 35 5 11 29 49 18 9 42 38 15 32 25 28 26 22 28 16 Pilcza żelich. 18 26 26 20 24 20 22 27 35 Kłyż 30 44 23 Kosierówka Wystawa w 1948 r. nagroda Wystawa w 1950 r. Co robi mai. II + + + + + mai. i wyc. mai. mai. i wyc. mai. i wyc. mai. mai. i wyc. II -1- mai. i wyc. mai. I + wyróżn. mai. + mai. i wyc. mai. + III + -r- mai. i wyc. mai. II III III + + + + + + + + + + JrП I I I + + mai. i wyc. mai. �Ryc. 1. Szopha krakowska z konkursu z roku 1950 wykonał Jerzy Lelito. Fot. R. Reinfuss Z KONKUfiSU SZOPEK W K R A K O W I E Z. 22 grudnia 1950 r. odbył się w Krakowie V powojen­ ny konkurs szopek zorganizowany jak w latach ubie­ głych przez Dyrekcję Muzeum Historycznego Miasta Krakowa. W roku bieżącym do konkursu zgłoszono tylko 26 szopek co w stosunku do roku ubiegłego (40) stanowi bardzo dużą obniżkę. W tegorocznym konkursie poziom szopek był bardzo wyrównany, przeważały liczebnie szopki trójwieżowe i typu „ezenekierowskiego". Poza jednym wypadkiem, w którym szopka przybrała postać piętrowego modelu scenograficznego nie zanotowano ani jednej, odbiega­ jącej w sposób zasadniczy od regionalnego typu szopki krakowskiej. Przeważały szopki średniej wielkości i małe, nie było zupełnie dużych szopek ze scenami dla przedstawień kukiełkowych. Między szopkami średniej wielkości przeważały dwu­ piętrowe z trzema wieżami, dwie boczne mniejsze posiadały zakończenia gotyckie, podobne do wież ko­ ścioła Mariackiego, środkowa wyższa miała kopułę. .Szopek pięciowieżowych było tylko kilka. 156 KURKOWA Wśród małych szopek najwięcej było trójwieżowych, nakrytych dachami stożkowatymi. Obok szopek w y ż e j wspomnianych występowały w tym roku, podobnie jak dwa lata temu szopki, w których przestrzeń między dwoma wieżami bocznymi wypełniał poprzecznie usy­ tuowany dach dwuspadowy z wieżyczką w pośrodku. JM a szczególną uwagę zasługiwała szopka wykonana przez studenta A. Sz. P. Lelitę Jerzego (rys. 1). Była to szopka średniej wielkości dwupiętrowa, trójwieżowa w konstrukcji podobna do szopek typu „ezenekierow­ skiego'. N a powierzchni oblepionej kolorowymi papie rami wykonane zostały bardzo misterne naklej anki przedstawiające motywy wzięte z ludowego zdobnictwa krakowskiego, a w szczególności ze skrzyń. Tematem witraży również bardzo starannie wykonanych były sceny czerpane z podań krakowskich (smok wawelski i inne). W tegorocznych szopkach jako materiał używany do dekoracji przeważały kolorowe papiery, natomiast mało stosowano Jaskrawych metalowych folii. Dłieki �Ryc. 2. Szopka krakowska z konkursu z roku 1950 wykonał Zdzisław Dudzik. Fot. R. Reinfuss. powyższemu wykonaniu dal się zauważyć pewien nawrót do dawnej prostoty. jakgdyby W konkursie brali udział starzy szopkarze, którzy rokrocznie wystawiają swoje szopki jak Morys Wacław, Dudzik Zdzisław, Zygmunt Ludwik, Ruta Tadeusz, Mitka Stefan, Turski Władysław, Wojciechow­ ski Antoni. Zabrakło jedynie wśród nich Franciszka Tarnowskiego wielokrotnego zdobywcy pierwszych na­ gród. Po raz pierwszy wzięła udział w tym roku w konkursie szopek kobieta Wanda Witkowska. Pierwszą nagrodę otrzymał Wacław Morys. Szopkę jego możemy zaliczyć do szopek większych. Była ona dwupiętrowa z trzema wieżami, z których dwie bocz­ ne były w stylu gotyckim, trzecia środkowa zakończo­ na barokową kopułą. Szopka Morysa znakomita była pod względem proporcji, strzelista, smukła o bardzo wypracowanym zdobnictwie fasady i bardzo dobrze rozwiązana pod względem kolorystycznym. Cztery drugie nagrody otrzymali: Ruta Tadeusz, Dudzik Zdzisław, Mitka Stefan i Lelito Jerzy. Szopka Ruty dosyć duża, pięciowieżowa, nawiązy­ wała do typu „ezenekierowskiego". Dwie wieże boczne posiadała w stylu gotyckim, następne dwie, niższe od poprzednich zakończone były dwoma przecinającymi się pod kątem prostym daszkami dwuspadowymi * iglicą i kulą. Wieża środkowa tej samej wysokości, Ryc. 3. Szopka krakowska z konkursu w roku 1950 wykonał Stefan Mitka. Fot. R. Reinfuss. co dwie zewnętrzne, zakończona była kopułą. Dudzik Zdzisław rozwinął swój typ zeszłorocznej szopki opar­ ty na elementach czerpanych z architektury Krakowa. Kolorystycznie szopka jego była bardzo słabo rozwizana. Całość oklejona była papierem w kolorze blado niebieskim, dachy i wieże pokryte ciemno-zieloną folią (rys. 2). Szopka Mitki bardzo dobra w proporcjach posia­ dała boczne wieże gotyckie, środkową barokową. Uwa­ gę zwracała w niej umiejętnie rozwiązana część parterowa składająca się z trzech wnęk ostrołukowych rozdzielonych niskimi smukłymi wieżyczkami (rys. 3 ) . Trzecie nagrody otrzymali: Wojciechowski Antoni, Zygmunt Ludwik, Jędrszczyk Jan i Kowalski Marian. Ten ostatni po raz pierwszy brał udział w konkursie. Ze starych szopkarzy zawiódł trochę Władysław Turski, którego szopka w części górnej była przełado­ wana ozdobami i wieżami (7 sztuk) w dolnej z a ś świe­ ciła pustką. Materiał jaki znalazł się na tegorocznym konkursie wskazuje na to, że szopkarstwo krakowskie zaczyna przechodzić okres pewnego wyjałowienia. Szopkarze cały swój wysiłek wkładają w doskonalenie techniki wykonania i drobiazgi dekoracyjne przy równoczes­ nym braku usiłowań w kierunku stworzenia nowych rozwiązań eałofiei. 157 �WYCINANKI OPOCZYŃSKIE NA W Y S T A W I E W K I E L C A C H JAN A. ZAREMBA W kieleckim Muzeum Świętokrzyskim otwarto po­ konkursową w y s t a w ę sztuki ludowej, obejmującą tkac­ two świętokrzyskie i wycinanki pochodzące z powiatu opoczyńskiego. Różne były przyczyny, że tym razem konkurs tkacki dla okolic łysogórskich nie dał wyników pozytywnych. Znacznie ważniejszym pod każdym względem był konkurs na wycinankę opoczyńską, ogłoszony na całym obszarze regionu opoczyńskiego, a więc i poza powia­ tem opoczyńskim, który obecnie ponownie należy do województwa kieleckiego. W konkursie brały też udział wycinankarki z powiatu rawsko-mazowieckiego i brzezińskiego. Plonem konkursu podzieliły się dwa województwa, tj. łódzkie i kieleckie. Pokaz wycinanek z obszaru lewobrzeżnego Pilicy odbył się dnia 8 grud­ nia 1950 r. w Rawie Mazowieckiej, a w y s t a w ę wycina­ nek z powiatu opoczyńskiego otwarto w Kielcach w dniu 17 grudnia 1950 r 14a otwarcie wystawy za­ proszono wycinankarki nagrodzone na konkursie z 1949 r Ryc. 1. Przykład wycinaki z ćwiartki arkusza wykonała Stępniak Weronika Libiszów. I nagroda. Fot. J. Gan. Konkurs na wycinankę był z tego względu tak waż­ nym, że po raz pierwszy w Polsce Ludowej usiłuje się nadać dawnemu przekazowi sztuki ludowej nowe za­ stosowanie przez zwiększenie wycinanki tak, aby ona mogła w przyszłości służyć do dekoracji wnętrz świe_ tlicowych, domów kultury itp. Warunek dostarczenia na konkurs wycinanek jak największego formatu przysporzył artystkom ludowym trochę trudności, które jednak na ogół zostały można powiedzieć z chłopskim rozmachem pokonane, dając bardzo dodatnie wyniki, tak w sensie kompozycyjnym, jak i w utrzymaniu dotychczasowych typów regional­ nych o nieskazitelnie tradycyjnych formach. Dla pew­ nych wycinankarek zwiększenie formatu stworzyło zu­ pełnie nowe możliwości twórcze. Te same artystki lu­ dowe, a są to przeważnie kobiety w wieku dojrzałym (nie dziatwa szkolna jak to wielu ludzi mniema) które w ciągu wielu lat życia nawykły do wielkości ćwierćarkuszowej, wycinają zupełnie swobodnie, dosto­ sowując kompozycie całości do zwiększonego forma­ tu Nie jest to więc bierne i mechaniczne powiększe­ nie skali lecz całkowite przetworzenie dotychczasowej małe j wycinanki i świetne dostosowanie sie do z^^vi^kszo ne^*o f or ma tu z zaohov^aniiem. dawnych j ale by powie dziec" założeń formalnych." oraz tradycyjnych motywow. Dowodzi to ogromnych uzdolnień plastycznych wycinankarek i ich doskonałego wyczucia formy. Eksperyment zwiększenia formatu wycinanki, który ze strony niektórych etnografów budził pewne za­ strzeżenia, udał się i jest nadzieja, że wielka wycinan­ ka przyjmie się jako element dekoracyjny w naszych świetlicach. Ryc. 2. Rózga całoarkuszowa, wykonała Grzybek Genowefa Małoszyce. I nagroda. Fot. J. Gan. 158 �E R R A T A Errata do artykułu R. Reinfussa pt. „Orawski dom z wyżką" (Pol. Szt. Lud. 1950, nr 1 — 6) ryc 8 (a, b, c, d), 9 (a, b), 10, 20, 21 wykonane zostały przez Z. Milczewskiego. Tablice 1 — 8 z r y s u n k ó w Z. Milczewskiego przerysowała Z. Kurkowa. Podpis pod ryc. 28 i 29 zamiast Kocwina powinno być Kacwina. W przypisie 9 zamiast Karwinie ma być Kacwinie. Prenumerata: za rok 1950 — rocznie 30 zł, za rok 1951 — półrocznie 15 zł, rocznie 30 zł. Prenumeratą za rok 1950 i 1951 należy wpłacać na konto w P K O Nr 1-16099, Centralna Ekspedycja P K P „Ruch", Warszawa, Srebrna 12. Przy zgłoszeniu prenumeraty należy podać dokładny i czytelny adres. Poprzednie numery „Polskiej Sztuki Ludowej" (od Nr 1—2 z r. 1949) oraz innych czasopism P a ń s t w o w e g o Instytutu Sztuki można n a b y w a ć w Warszawie w Klubie Międzynarodowej Książki i Prasy (Salon P r a ­ sy), Bagatela 14 i w Księgarni „Domu Książki", Rynek Mariensztacki oraz w księgarniach „Domu Książki" w innych miastach wojewódzkich. Osoby z poza Warszawy mogą również zamawiać poprzednie pojedyncze numery, .wpłacając należność na konto w P K O Nr 1-15207 , P P K „Ruch", Warszawa, Srebrana 12. Sprzedaż Archiwalna, z zaznaczeniem na odcinku blankietu przeznaczenia wpłaty. p~ rH Щт.'л i - m Druk. Stołeczne Zakłady Graficzne, Nr 1, Warszawa, ul. Wiślana 6. Zam. 148 z dn. 5.II.51 r. Obj. 96 + 2 kol. — Papier druk. sat. bezdrzewny 61 x 86, 100 g. N a k ł a d : 3.000. — 2-B-29409. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2fb3d711c7e73ee1a9cbdb7be80f9ec1.pdf 9bde104ecc3b0f20882e42f1f384ee97 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4256 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3966 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1951 t.5 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1951 t.5, z.1-2; s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA DWUMIESIĘCZNIK, SZTUKA WYDAWANY PRZEZ R E T LUDOWA PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKI 0: Ś ARTYKUŁY T E O R E T Y C Z N E I P R A C E Roman Reinfuss — U progu piątego roku. Juliusz K o stysz — Z dziejów krakowskiego garncarstwa. Franci­ szek Kotula — Malowane zręby chałup w Rzeszowskim. Roman Reinfuss — Wytwórcy ludowych ubiorów w Karpatach polskich. Eleonora Janikowska — Stare gorsety krakowskie. Maria Żywirska — Twórczość plastyczna górników cz. I . Z NAUKI RADZIECKIEJ N. P. Gorbaczewa — O zagadnieniach pochodzenia odzieży. SPRAWOZDANIA, RECENZJE D R O B N E WIADOMOŚCI A. K. Obrady etnografów. Roman Reinfuss — Kursy malowania na szkle. Roman Reinfuss — Rudolf Bednarik — Ludove nahrobniky na Slovensku. Jadwiga Sobieska — Chorosiński Jan — Melodie taneczne Po­ wiśla. R. R. — Ludowe motywy w wyrobach dzianych. P A Ń S T W O W Y ROK V I N S T Y T U STYCZEŃ - KWIECIEŃ 1951 T S Z T U K I NR 1-2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/58b559f2704ff30fa085726ec178aa79.pdf 8d4075f706cd2de099c9981b12e657e7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2058 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1910 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1993 t.76 Description An account of the resource LUD 1993 t.76, s.3-12 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L ORGAN U D POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO l KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK TOM LXXVI ZA ROK 1993 ���Fol. M. Pokropek PAMIĘCI PROFESOR ANNY KUTRZEBY-POJNAROWEJ AUTORKI ROZWOJU ETNOGRAFII I ETNOLOGII W POLSCE, CZŁONKA POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH PAN, OGARNIAJĄCEJ MYŚLENIEM I PUBLIKACJAMI CAŁOŚĆ SPRAW ETNOLOGII POLSKIEJ �u L D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH ORGANE DE LA SOCIETE POLONAISE D'ETHNOLOGIE ET DU COMITE DES SCIENCES ETHNOLOGIQUES ZAŁOŻONY W ROKU 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OGÓLNEGO ZBIORU TOM LXXVI ZA ROK 1993 PIl 1895 POLSKIE KOMITET TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE NAUK ETNOLOGICZNYCH POZNAŃ - WARSZAWA POLSKIEJ - AKADEMII WROCŁAW 1993 NAUK V\/v -lvJ. 0;13 �KOMITET REDAKCYJNY Maria Biernacka, Zbigniew Jasiewicz (przcwodniczący) Bronisława KopczYłlska-Jaworska, Anna Kowalska-Lewicka, Antoni Kuczyński - sckretarz ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny - Zbigniew Jasiewicz, Zastępca redaktora naczelnego - Jacek Bcdnarski, Sekretarz redakcji - Monika Leonowicz Tłumaczenie angielskie Zbigniew Nadstoga ISSN 0076-1435 POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE - WROCŁAW 1993 ADMINISTRACJA. 50-U9 WROCŁAW, UL SZEWSKA 36 REDAKCJA, 61-R09 POZNAŃ, ŚW MARC! n WROCŁAWSKA DRUKARNIA NAUKOWA - zam. 2701/94 �SPIS TREŚCI Zbigniew J a s i ew i cz, Zygmunt Ludoznawczego K łod n i ck i, Przed ETNOLOGII Towarzystwa 1\ I. STUDIA A. DZIEJE lOO-leciem Polskiego I MIEJSCE I MATERIAŁY DOROBKU Z PRZESZŁOSCI W TERAŹ TEJSZOSCI Elżbieta M i II e ro wa, Kolbergowskie metody dokumentacji źródłowej folkloru. Danuta P a w Ia k o w a, Obraz ludowej kultury muzycznej w pracach Oskara Kolberga. Agata S k ru k wa, Ikonografia ctnograficzna w zbiorach Oskara Kolberga . Witold Przewoźny, Podstawowe założenia komputerowej bazy danych Dz;el wszystkich Oskara Kolberga Edward Piet raszek, Muzeum Etnograficzne w Krakowie w pierwszym okresie istnienia (1910-1948) Wacław Urban, Obyczaje Słowian w świetle książki Jana Boemusa (1520). Antoni K u c z YJ\s k i, Z dziejów polskiej oceanistyki etnograficznej . fl. w KRI;OU WARTOSCI ORAZ INNYCH ASPEKTÓW I WYTWORÓW Conceptualizing (Wojciech society, pod red. Adama Dohllal) . 67 91 99 137 151 167 195 I DYSKUSJE Refleksja i konkret (Wojciech J. Burszta) . Projekt słowiaJ\skiego atlasu etnograficznego (Mojm;r Benza) . Czy Camilo Jose Cela jest etnografem? (Hubert Czachowski) a syberystyee i antologii polskich tekstów syberystycznych (Halina Maria Malgowska) III. 59 KULTURY Adam N o b i s, Geneza wartości w świetle badaJ\ nad meJanezyjską wymianą kula. Franciszek M. Rosiński, Wierzenia religijne pierwotnej ludności Tasmanii. Dan Wołkowycki, Analiza typograficzna tradycyjnych narzędzi łowieckich. Aleksander N y re k, Uwagi o systemie odwadniająco-melioracyjnym na Śląsku w okresie folwarczno-pańszczyźnianym II. POOLĄDY 21 37 47 203 211 217 . 221 RECENZJE Kupera, Routledge, London 1992, ss. 152 227 �6 Krzysztof J. Brozi, Ludzie i kryzys cywilizacji. Szkice antropologiczne, Norbertinum, Lublin 1992, ss. III (Barhara Olszewska-Dyoniziak) .... Michał Buchowski, Magia i rytuał, Instytut Kultury, Warszawa 1993, ss. 169 (Tarzycjusz Marek Bufiński) . .... . . . . . 230 236 . Sławoj Szynkiewicz, Pokrewieństwo. Studium etnologiczne, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 1992, ss. 354 (Danuta Penkala-Gaw(!cka). . . . . . . Wartości w kulturze polskiej, praca zbiorowa pod red. L. Dyczewskiego, Lublin 1993, ss. 276 (Ryszard Kantor). . . . . . . . . . . . . .. Urszula Janicka-Krzywda, Patron-atrybut-symbol, Pallottinum, Poznań 1993, ss. 237, il. (Ryszard Kantor). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Aksjosemiotyka karty pocztowej, pod red. P. Banasia, Wrocław 1992, ss. 253, il. (Ryszard Kantor). . . . . . . . (Ryszard Kantor) (Ryszard Kantor) . . . . Dzieje Polaków . . . . . . . . 254 258 . . . . . . . . . . . . . na ziemiach bułgarskich, . . . . . . . Poznań . . Kantor). . . .. Leszek Dzięgiel, Węzeł kurdyjski, . czuk). . . Universitas, . . . . Kraków . 1992, ss. 446 (Roman . . . 260 262 264 265 268 270 . 1993, ss. 120, il. . 271 . Edward Soltys, Benedykt Heydenkorn, Trwanie w walce. Kulturowa analiza Stowarzyszenia Polskich Kombatantów w Kanadzie, Toronto ł992, ss. 245, il. (Ryszard KallIar) . . Władymir Nikołajewicz Basiłow, Szamanstwo u narodow Sredniej Azii i Kazachstana, Nauka, Moskwa 1992, ss. 328 (Maria Kaśko). . . . . . . . . Marek M. Dziekan, Arabia Magica. Wiedza tajemna Arabów przed islamem, Warszawa 1993, ss. 152 (Anna Barska). . . . . . . . . Derek Bryce, Symbolika krzyży celtyckich, tłum. P. Gręda, Kraków 1993, ss. 118, il (Ryszard 249 252 Kraków. Przestrzenie kulturowe, pod red. J. Bujaka, A. Zambrzyckiej-Steczkowskiej i R. Goduli, Kraków 1993, ss. 139, ił. (Ryszard Kantor) . . . . . Marian Morawczyński, Rzeź 1846 r., Dębica, Pilzno, Tarnów i okolice, Tarnów 1992, ss. 192, ok. 50 il. (Ryszard Kantor). . . . . . . Maria Paradowska, Wkład Polaków w rozwój cywilizaeyjno-k ulturowy Ameryki Łacińskiej, Wydawca: Komisarz Generalny Udziału Polski w Wystawie Uniwersalnej EXPO'92 w Sevilli, Wydawnictwo "Warsawa", Warszawa, bez roku wydania, ss. 297, indeks nazwisk (Zbigniew Wójcik). .. Zygmunt Librowicz, Polacy w Syberii. Posłowiem opatrzyli A. Kuczyński i Z. Wójcik, Wrocław 1993, ss. 380 (reprint, Kraków 1884)+51 (Hanna Maria Ma/gowska). . . Polacy na Łotwie, pod red. ks. Edwarda Walewandera, Lublin 1993, ss. 348, aneksy, mapy Urszula Kaczmarek, 247 250 . "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" 1992, nr 3-4, ss. 224 (Numer specjalny poświęcony antropologii filmu i fotografii) (Dorota Skotarczak) . . Kultura ludowa śląskiej ludności rodzimej, pod red. Doroty Simonides przy udziale Piotra Kowalskiego, Wrocław- Warszawa 1991, ss. 438 (Teresa Smoli/iska). . . . Teresa Smolińska, Rodzina o sobie. Folklorystyczny aspekt rodzinnej tradycji kulturowej, Opole 1992, ss. 196 (Zbigniew Jasiewicz). . . . . . . . Włodzimierz Piątkowski, Jagoda Jezior, Rafał Ohme, Listy do Kaszpirowskiego. Spojrzenie socjologiczne, Wydawnictwo Marek Łoś, Lublin 1993, ss. 143 (Danuta Penkala-Gawęcka) 241 . . . 273 275 277 280 Karczmar- . Regina Merkiene, GyvuliV iikis XVIa.-XXa. pirmojoje pusćje. Etnincs patirties iśtakos (Iś Lietuviv kultiiros istorijos, t. 14), Mokslas, Vilnius 1989, ss. 236, il. (Jan Jurkiewicz) Adrian Kaszczenko, Opowidannia pro sławne wijs'ko zaporoz'ke nyzowe, Weselka, Kiew 1922, ss. 271, il. (W/adysław Bielecki). . . . r. A. I1UOlCOTT], Ciintili Armane~ti di-Amineiu. BAUX!KUTpyaolJow TOUMr:"to"ó~ou(Pieśni Aromunów z Aminciu, Metsovo), TOmKO! I10AtT!0"1l0!,t. I, EKoom;l~ rl:pOU, AST]UU 281 283 289 �7 1999, ss. 15g; r. A. nUOlCJJTT],Ciinti(i Fiir~erote~ti. Tpuy060w <jlapoaplffiTÓJVAp~l1vLTollA{ąOV(Pieśni Farserotów - Arwanitowołochów), TomKol nOALTtOJlOl, t. 2, Emlplfl<; ApffiJlUVlKOU(BAUXlKOU)nOAlTlOJlOU,AST]vU 1991, ss. 166 (Tomasz Wicht'rkit'wicz) Publikacje . Koła Zainteresowań . . . Kulturą . Ormian (3) (Grzegorz Pełczy/iski). . . . . 290 292 IV. KRONIKA Sprawozdanie l. działalności Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego za okres od wrzcśnia 1992 roku do września 1993 (Magdalena Rostworowska) 69 Walne Zgromadzenic Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Chorzowie 24 września 1993 (Maria Niewiadomska) . . . . . . Sprawozdanie z działalności Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej Polskiego TowarZySlwa Ludoznawczego za okres od czerwca 1992 roku do czerwca 1993 (Bronisława Kopczyńska-Jaworska) . . . . . . . . . . . . . 92 Doroczne Spotkanie American Anthropological Association, Waszyngton, 17-21 listopada 1993 (Michał Bachowski). . . . . . . . . . . . . . . Tam gdzie spotykają się ludzie - wystawa "Ameryka Indiańska - Spotkanie Dwóch Światów", M uzeum Etnograficzne w Poznaniu, 13 czerwca-31 października 1992 (M arek M aciołek) . . . . . . . . . . 8 Przegląd Filmów Etnograficznych, Łódź, 13-15 października 1992 (Danato Nadaj).. Konferencja "Polska a Europa Wschodnia. Dziedzictwo i przyszłość", Warszawa, 17-19 czerwca 1993 (Zhigniew Jasiewicz). . . . . . Kultury i religie Afryki a ewangelizacja. Sympozjum naukowe w Katolickim Uniwersytecie Lubelskim (ks. ł/t'nryk Zimoń SVD). . . . . . . . . . . . . . . . .. .,Oswoić śmierć" - sesja popularnonaukowa, Kraków, 19 listopada 1993 (Anna Spiss) Sesja "Ekologia a filozofie tubylcze świata", 14 grudnia 1993 (Waldemar Kuligowski).. V. IN 299 302 . Informacja o działalności Koła Zainteresowań Kulturą Asyryjską przy Poznańskim Oddziale PTL w okresie od marca do października 1993 (Michael Abdalla) . XI Międzynarodowa Konferencja Etnomedyczna - Środki lecznicze i pożywienie: podejście etnofarmakologiczne, Heidelberg, 24-27 marca 1993 (Danato Penkala-Gawęcka).. IV Konferencja Antropologów Społecznych Wspólnoty Europejskiej, Oxford, Wielka Brytania, 26-30 lipca 1993 (Joanna Ziemian) . . . . . Pierwszy Międzynarodowy Festiwal Filmów Etnograficznych w Gctyndze (G6ttingen International Ethnographic Film Festival - GIEFF), 16-19 września 1993 (Jerzy Kaniewski) 295 304 305 306 308 312 314 317 319 320 323 325 MEMORIAM Anna Kutrzeba-Pojnarowa 1913-1993 (Zojia Soko/ewicz, Marian Anna Zambrzyeka-Stcczkowska 1931-1993 (Małgorzata Maj) . Zofia Cieśla-Reinfussowa 1910-1993 (Ewa Fry.~-Pietraszkowa) Mario D. Zamora 1935-1993 (Zhigniew Jasiewicz). . Pokropek) 327 329 332 336 ��CONTENTS Zbigniew Jasiewiez, Zygmunt centennial Klodnieki, . . .. The Polish Ethnological .... I. STUDIES A. TIll' IIISTORY OF ETlINOLOGY AND TIlE Society. Before the 13 AND MATERIALS PLACE OF PAST ACHIEVEMENTS IN THE PRESENT Elżbieta Millerowa, Kolberg's methods to document folklore. . . . _ Danuta Pawlakowa, Folk musical culture in Oskar Kolberg's works. Agata Skrukwa, Ethnographic iconography in Oskar Kolberg's collections. Witold Przewożny, Basic assumptions of a computer database of Oskar Kolberg's Collected Works . . . .. .... Edward Pietraszek, The Ethnographic Museum in Cracow in its early years (1910-1948) Wacław Urban, Slavonic customs as depicted in Jan Boemus's book (1520) . Antoni Kuczyński, On the history of Australian ethnographic studies conducted by Poles B. VALUES AND OTlIER ASPECTS 21 37 47 59 67 91 99 OF CULTURE Adam Nobis, The genesis of value in the light of research on Melanesian exchange kula Franciszek M. Rosiński, Regious beliefs of Tasmanian aborigines. . . Dan Wolkowycki, Typological analysis of traditional hunting weapons. Aleksander Nyrek, Remarks on the drainage and irrigation system in Silesia during the grange-corvće period 137 151 167 195 II. VIEWS AND DISCUSSIONS ReDection and the concrete (Wojciech J. Burszta) . Slavonic ethnological atlas (Mojmir Benźa) . Is Camilo Jose Cela an ethnographer? (Hubert CzacllOwski) On Siberian studies and an anthology of Polish texts on Siberia (Hanna Maria Mal{lowska) 203 211 217 221 III. REVIEWS Conceptualizing Dohnal) society, ed. by Adam Kuper, Routledge, London 1993, pp. 152 (Wojciech 227 �10 Krzysztof J. Brozi, Ludzie i kryzys cywilizacji. Szkice antropologicznc (Pcoplc and the civilizational crisis. Anthropological essays), Norbertinum, Lublin 1992, pp. III (Barbara O/szewska-Dyoniziak) . 230 .... Michał Buchowski, Magia i rytuał (Magic and ritual), Instytut Kultury, Warszawa 1993, pp. 169 (Tarzycjusz M arek Bu/iński). . . . . . . . Sławoj Szynkiewicz, Pokrewieństwo. Studium etnologiczne (Kinship. An ethnological study), Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 1992, pp. 354 (Dl/nutu Penka/a-Gawl(cka) . . 24 I . Wartości w kulturze polskiej (Values in Polish culture), cd. by L. Dyczewski, Luhlin 1993, pp. 276 (Ryszard Kantor) . Urszula Janicka-Krzywda, Patron-atrybut-symbol (Patron-attribute-symhol), Pallottinum, Poznań 1993, pp. 237, i1. (Ryszard Kantor). . Aksjosemiotyka karty pocztowej (Axiosemiotics of a postcard), cd. by P. Banaś, Wrocław 1992, pp. 253, i1. (Ryszard Kantor). . . . . . "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" (Polish Folk Culture. Contexts) 1992, 3-4, pp. 224 (Special issue on the anthropology of film and photography) (Doro/a Skoturczak) . Kultura ludowa śłąskiej łudności rodzimej (Folk culture of Silesian Poles), cd. by Dorota Simonides and Piotr Kowalski, Wrocław- Warszawa 1991, pp. 438 (Teresa Sl1lo/ińska) Teresa Smolińska, Rodzina o sobie. Folklorystyczny aspekt rodzinnej tradycji kulturowej (The family about themselves. The folkloristic aspect of the family cultural tradition), Opole 1992, pp. 196 (Zhigniew Jasiewicz) . . . . . . . . . Włodzimierz Piątkowski, Jagoda Jezior, Rafał Ohme, Listy do Kaszpirowskiego. Spojrzenie socjologiczne (Letters to Kashpirovsky. A sociological look), Wydawnictwo Marek Łoś, Lublin 1993, pp. 143 (Danuta Penkala-Gawl(cka). . Kraków. Przestrzenie kulturowe, (Cracow. Cultural dimensions), cd. hy J. Bujak, A. Zambrzycka-Steczkowska and R. Goduła, Kraków 1993, pp. 139, ił. (Ryszard Kantor). 236 . . . . 247 249 250 252 254 258 260 262 . Marian Morawczyński, Rzeż 1846 L, D~bica, Pilzno, Tarnów i okolice (The slaughter of 1846 - Dębica, Pilzno, Tarnów and environs), Tarnów 1992, pp. 192, about 50 il. (Ryszard Kantor) . . . . 264 . Maria Paradowska, Wkład Polaków w rozwój cywilizacyjno-kulturowy Ameryki Łacińskiej (Polish contrihution to the development of the civilization and culture of Latin America), Publisher: General Commissioner of Poland's Participation in the EX PO'92 Universal Exhibition, Seville, Wydawnictwo "Warsawa", Warszawa, no year of publication, pp. 297, name index (Zhigniew Wójcik) Zygmunt Librowicz, Polacy w Syberii (Poles in Siberia). Afterword by A. Kuczyński and Z. Wójcik, Wrocław 1993, pp. 380 (reprint, Kraków 1884)+51 (l/anna Maria Ma/gowska) . . . . . . Połacy na Łotwie (Poles in Latvia), ed. by Rav. Edward Walewandcr, Lublin 1993, pp. 348, appendices, maps (Ryszard Kantor) ..... ..... Urszula Kaczmarek, Dziejc Polaków na ziemiach bulgarskieh (Thc history of Poles on Bulgarian lands), Poznań 1993, pp. 120, ił. (Ryszard Kan/ar). . . . . . .. Edward Soltys, Benedykt Heydenkorn, Trwanie w walce. Kulturowa analiza Stowarzyszenia Polskich Kombatantów w Kanadzie (Benedykt Heydenkorn, Enduring in fight. Cultural analysis of the Association of Polish Veterans in Canada), Toronto 1992, pp. 245, i1. (Ryszard Kantor) . Wladymir Nikolajewicz Basilow, Szamanstwo u narodow Sredniej Azii i Kazachstana, Nauka, Moscow 1992, pp. 328 (Maria Kaśko).. ..... Marek M. Dziekan, Arabia Magica. Wiedza tajemna Arabów przed islamem (Arahia Magica. Occult knowledge of Arabs before Islam), Warszawa 1993, pp. 152 (Anna Barska) 265 268 270 271 273 275 277 �11 Derek Bryce, P. Gręda, Leszek Symbolika krzyży celtyckich (Symbolism of Celtic Kraków 1993, pp. 118, il. (Ryszard Kantor). Dzięgiel, (Roman Węzel kurdyjski Karczmarczuk) (The Kurdish .. knot), crosses), translated Kraków 1992, pp. 446 280 Universitas, .... by . . . . 281 Regina Merkienć, Gyvuli\l iikis XVla.-XXa. pirmojoje puseje. Etnines patirties istakos (IS Lietuvi\l kuJtiiros istorijos, vol. 14), Mokslas, Vilnius 1989, pp. 236, ił. (Jan Jurkiewicz) 283 Adrian Kasze7.enko, Opowidannia pro slawne 1992, pp. 271, ił. (Władysław r. A. nUÓlWTIl, Ciintili of Aromuns from Aminciu, . Interest Group) Kulturą (3) (Grzegorz . . Weselka, Kiev . 289 T01tlKOl nOAlTl<JIlOI, vol. I, EKÓO<Jcl<; łł:pOU, nllÓlWTT), Ciintiti - Far~erote~ti. Tpuyouólu Arvanitowalachians), vol. 2, ET<IlpLU<;ApWllllUlKOU (BAuXlKou) Wicherkiewicz) Kola Zainteresowań nyzowe, BAUXlKU TpfLyOiJÓlU TOU Mł:T<Jópou (Songs AP!3(lVlTOPAIIXOV (Song of Farserots Publikacja zaporoz'ke . di-Amineiu. Metsovo), r. A. A9T)uU 1988, pp. 158; - Bielecki) Armiine~ti wijs'ko <jlUp<JUplWTÓlU T01tlKOl nOAlTl<JIlOl, nOAlTlGIlOU, A3T)uU 1991, pp. 166 (Tomasz . . . . Ormian (Publications Pełczy/iski). . of Armenian Culture 290 Special . 292 IV. CHRONrCLE Report on the work of the Board of the Polish Ethnological 1992 to September 1993 (Magdalena Rostworowska). . 69th General Assembly 24 September Report 1993 (Maria on the work Polish Ethnological Information Poznań Branch International cological 26-30 July 1993 . . 1993 (Michal (Where Worlds), Ethnographic people Film Conference "Poland 1993 (Zhigniew African cultures University "To tame "Eeology and and and aborigine (Waldemar Eastern Europe. of Lublin the death" - . Łódź, Jasiewicz) from - medicines . . . 299 Centre of the Kopczyń- affiliated March . . . and . food: 1993 (Danuta . . to October 1993 304 an ethnopharma- Oxford, ~ the . . Festival with Penkala-Gawęcka) . . GIEFF, . Great . . 305 Britain, . 306 16-19 September . 308 Association, .. Washington, 17 - 21 .... "Ameryka . Group Anthropologists, 312 Indiańska "Indian Poznań, . . American 13 June-31 - Spotkanie - a Meeting October Dwóch of Two 1992 (Marek . 13-15 314 October Legacy 1992 (Danuta and the future", Nadaj) Warszawa, 317 17-19 June ..... versus (Rev. Zimoń, Kraków, philosophies . 319 evangelization. Henryk a session, Kuligowski) Interest . exhibition in . 1993 (Bronislawa Society . . wystawa - . in Chorzów, Information . Film Buchowski). Festival, religions to June Anthropological . Ethnographic . Museum . and . March . meet . Society 302 Social . - . Special . Ziemian). się ludzie Światów" 1992 Ethnographic of the American spotykają . 24-27 Maciolek) 8th . Community Kuniewski) . September . Conference International . Ethnological . Heidelberg, Meeting . Culture Polish . 1993 (Joanna November gdzie . Ethnomedieal (Jerzy 92nd Annual Tam of the of European Gottingen June . of Assyrian approach, 4th Conrerence First . . from 295 Ethnological Documentation rrom . Ahdalla) Polish Niewiadomska) Society . on the work (Michael of the of the Ethnographic ska-Jaworska). llrh of Delegates Society . Scientific SV D). of the world", . . . . 19 November . . . . .. . . 1993 (Anna a session, . symposium Poznań, .... . at the Catholic . . Spiss). . . . . . 14 December 320 323 1993 325 �12 Y. IN MEMORIAM Anna Kutrzeba-Pojnarowa 1913-1993 (Zofia Sokolewicz, Marian Anna Zambrzycka-Steczkowska 1931-1933 (Małgorzata Maj). Zofia Ceśla-Rcinfussowa 1910-1993 (Ewa Fry.~-Pielraszkowa) Mario D. Zamora 1935- 1993 (Zbigniew Jasiewicz) Pokropek) . 327 329 332 336 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8618de58e4f2548b3b2df06f3ce41704.pdf 0553b7cb7347728fddfdc50412f2e02b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5108 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4739 Title A name given to the resource Kronika / LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.363-410 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88, 2004 v. KRONIKA 80. WALNE ZGROMADZENIE POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO, ŁÓDŹ, 23 WRZEŚNIA 2004 23 września 2004 roku w Łodzi, w Łódzkim Domu Kultury, odbyło się 80. Walne Zgromadzenie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Obrady otworzyła prezes Zarządu Głównego PTL, prof. dr Dorota Simonides. Po powitaniu zgromadzonych zaproponowała na przewodniczącą obrad prof. dr Teresę Smolińską, wiceprezesa ZG PTL, a na sekretarza dr Annę Spis s, zastępcę sekretarza generalnego PTL, co zyskało aprobatę Zgromadzenia. Przewodnicząca przedstawiła porządek obrad, zaakceptowany przez zebranych: - Wspomnienie o zmarłych członkach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego; - Nadanie godności członków honorowych PTL; - Podziękowanie za zorganizowanie 79 WZD w Słubicach; - Informacja o zatwierdzeniu nowych deklaracji członkowskich; - Powołanie Komisji Wnioskowej; - Odczytanie protokołu z 79 WZD w Słubicach; - Sprawozdanie sekretarza generalnego; - Sprawozdanie skarbnika; - Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej; - Sprawozdanie Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej; - Sprawozdania Oddziałów i Kół Zainteresowań; - Dyskusja; - Wystąpienie Komisji Wnioskowej; - Zakończenie obrad. Minutą ciszy uczczono pamięć dziewięciu zmarłych członków: prof. Czesława Hemasa, redaktora "Literatury Ludowej" i prof. Edwarda Pietraszka, redaktora ,,Prac i Materiałów Etnograficznych", z Oddziału Wrocławskiego; Stefana Aleksandrowicza z Oddziału Lubelskiego, Kaliny Antonowicz z Oddziału Toruńskiego; Janinę Dydowicz z Oddziału Poznańskiego; Andrzeja Łaszczyńskiego z Oddziału Krakowskiego; dr. hab. Jacka Olędzkiego i Piotra Szackiego z Oddziału Warszawskiego oraz Czesława Rutkowskiego z Oddziału Łódzkiego. Godność członków honorowych otrzymały: mgr Elżbieta Królikowska i mgr Ewa Zawiejska z Łodzi. Laudację wygłosiła prezes Oddziału Łódzkiego, dr Anna Nadolska-Styczyńska. Ozdobne dyplomy uroczyście wręczyła prezes ZG PTL, prof. Dorota Simonides. Przewodnicząca złożyła serdeczne podziękowanie na ręce p. Dyrektor Biura ZG PTL mgr Pauliny Sucheckiej za znakomitą organizację zjazdu PTL w Słubicach, której nie podjął się żaden Oddział, podziękowała również za pomoc prof. Michałowi Buchowskiemu z Instytutu Etnologii UAM w Poznaniu i dr. Wojciechowi Sadowskiemu z Oddziału Poznańskiego PTL. �364 Kronika Przewodnicząca poinformowała o nowo zatwierdzonych deklaracjach. Po otrzymaniu przez Biuro PTL fotografii, legitymacje dla nowych członków zostaną przesłane pocztą na adres Oddziałów. Do Komisji Wnioskowej zaproponowano: dr Janinę Hajduk-Nijakowską, mgr Krystynę Kaczko, mgr Elżbietę Filip oraz mgr Wiktorię Blacharską, która jednak nie wyraziła zgody na udział w Komisji. Protokół z 79. WZD w Słubicach odczytał sekretarz generalny dr Jerzy Adamczewski. Następnie przedstawił sprawozdanie sekretarza generalnego z działalności Prezydium i Zarządu Głównego za okres lipiec 2003-wrzesień 2004, składające się z następujących części: 1. Dane ogólne; 2. Realizacja wniosków z 79. WZD w Słubicach; 3. Działalność ZG i Prezydium ZG; 4. Sprawy finansowe; 5. Działalność wydawnicza; 6. Funkcjonowanie Biblioteki Naukowej im. 1. Czekanowskiego; 7. Prace Archiwum Naukowego; 8. Oddziały Towarzystwa; 9. Sprawy różne. Sekretarz generalny poinformował m.in., że zrealizowano wszystkie wnioski z 79. WZD. Podkreślił wielką zasługę prezes prof. D. Simonides w podtrzymaniu nieprzerwanej działalności PTL, uwieńczone ostatnio sukcesem w staraniach o pozyskanie nowego pomieszczenia dla biura, biblioteki i archiwiim naukowego przy ul. Szczytnickiej 11 we Wrocławiu. Zawdzięczamy to przede wszystkim wielkiej życzliwości rektora Uniwersytetu Wrocławskiego, prof. Zdzisława Latajki. Zawiadomił też, że w związku ze śmiercią dr. Stanisława Chmielowskiego, przewodniczącego Sądu Koleżeńskiego, w skład Sądu, zgodnie ze Statutem, wchodzi mgr Elżbieta Oficjaiska, jako że uzyskała odpowiednio dużą liczbę głosów w czasie głosowania w wyborach do Zarządu w 200 l roku. Sąd koleżeński ukonstytuuje się w nowym składzie. Skarbnik mgr Zbigniew Toroński odczytał sprawozdanie za okres drugiego półrocza 2003 i pierwszego 2004, z którego wynika, że wszystkie zobowiązania finansowe są obecnie regulowane na bieżąco, jak również wszystkie rozliczenia publiczno-prawne. Działalność gospodarcza Towarzystwa, przypomniał, winna być działalnością pomocniczą, służącą pozyskiwaniu środków finansowych na prowadzenie i rozwijanie działalności statutowej. Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej za okres 5.05.2003-31.08.2004 roku odczytała jej przewodnicząca, dr Anna Kowalska-Lewicka. Kontrola objęła całokształt działalności PTL. Nie dopatrzono się uchybień w zakresie gospodarki finansowej, zaplanowane wydawnictwa ukazały się. Obecny lokal wydaje się najlepszy, odkąd PTL ma siedzibę we Wrocławiu. Komisja wnioskuje o mianowanie mgr Pauliny Sucheckiej Dyrektorem Biura i Biblioteki PTL; należy nadal podejmować starania o dalsze dotowanie umów-zleceń przez Ministerstwo Nauki i Informatyzacji, a jeśli Uniwersytet Wrocławski przedłuży umowę z PTL na dalszy rok (lata), należy postarać się o etat dla bibliotekarza. Sprawozdanie z działalności Ośrodka Dokumentacji i Infonnacji Etnograficznej wygłosiła prof. Bronisława Kopczyńska-Jaworska, która funkcję kierownika Ośrodka pełni społecznie, od 1999 roku ośrodek nie posiada etatów. Na umowę-zlecenie pracuje pani Małgorzata Wilbik oraz pozostałe osoby. Pani Profesor zaapelowała, aby członkowie PTL �Kronika 365 przysyłali wykaz swych prac naukowych oraz swe publikacje książkowe w darze, ewentualnie tylko do wglądu. Powiadomiła też, że przystąpiono do prac zmierzających do uprzystępnienia bieżącej bibliografii etnografii polskiej w Internecie. Do 2006 roku ma być opracowana internetowa bibliografia za lata 2001-2003. Na ten cel Pani Profesor uzyskała imiennie grant naukowy. Następnie zebrani wysłuchali sprawozdań następujących Oddziałów: Bielsko-Bialskiego, Północno-Mazowieckiego, Gdańskiego, Krakowskiego, Lubelskiego, Łódzkiego, Opoczyńskiego, Opolskiego, Poznańskiego, Toruńskiego, Śląskiego, Warszawskiego, Wrocławskiego, Zamojskiego. Nie wszystkie oddziały, a jest ich) 8, nadesłały sprawozdania, natomiast Oddział Cieszyński, z nieznanych przyczyn, wciąż nie może się ukonstytuować. Na początku dyskusji przewodnicząca ustosunkowała się do przeczytanych sprawozdań zwracając uwagę, iż oddziały koncentrują się przede wszystkim na działalności popularno-naukowej, szczególnie należy cenić, dodała, wkład amatorów, osób o nieprofesjonalnym wykształceniu, mocno zaangażowanych w sprawy Towarzystwa. Dr Aleksander Błachowski wywołał ożywioną dyskusję stwierdzając, iż w sprawozdaniach należy umieszczać wszystkie dokonania naukowe członków oddziału. Głos zabierali: dr Anna Kowalska-Lewicka, dr Janina Hajduk-N,ijakowska, dr Marcin Piotrowski, mgr Anna Walczak, mgr Małgorzata Oleszkiewicz. W końcu prawie wszyscy zgodzili się, że należy prezentować tylko te dokonania, które faktycznie firmuje oddział, różny jest bowiem potencjał naukowy poszczególnych oddziałów. Prof. Barbara Bazielich zwróciła uwagę, iż sponsorom koniecznie należy posyłać nasze wydawnictwa, aby uświadomić im, iż pomoc finansowa przeznaczona jest na naukowy, społecznie przydatny cel, a przy okazji zachęcić ich do dalszej pomocy. Dr J. Hajduk-Nijakowska dodała, iż w promocji wydawnictw pomocny jest Internet. Dyr. P. Suchecka poinfonnowała, że nie wszyscy sponsorzy pragną mieć nasze książki - większość darczyńców życzy sobie wyłącznie egzemplarze tzw. dowodowe, np. Urząd Miasta w Wilamowicach nie był zainteresowany większą liczbą egzemplarzy Atlasu stroju wilamowickiego, mimo iżjest to świetny materiał promocyjny. Bożena Wrońska uzupełniła, że na 150 ofert sprzedaży wysłanych w okresie między marcem a lipcem br., zainteresowanych zakupem było tylko) 7 instytucji: muzea, ośrodki kultury, biblioteki miejskie i wiejskie. Przewodnicząca Komisji Wnioskowej, dr 1. Hajduk-Nijakowska, odczytała wnioski: l. dublety czasopism zagranicznych należy rozdysponować odpłatnie, a pieniądze przeznaczyć na zakup książek; 2. na ręce naszego dobrodzieja, rektora Uniwersytetu Wrocławskiego, prof. Zdzisława Latajki należy wystosować w imieniu ZG PTL i wszystkich oddziałów tzw. adres z podziękowaniem; Janowi Górakowi w 2005 roku przyznać honorowe członkostwo PTL (wniosek Oddziału Lubelskiego); 4. 81. WZD, połączone z sesją naukową o tematyce "pogranicze polsko-białorusko-litewskie", zorganizuje Oddział Warszawski w 50-lecie jego istnienia i 11O-lecie PTL, w Supraślu, przy organizatorskim udziale Muzeum Wsi Białostockiej (list w tej sprawie do prezesa ZG PTL wystosował wiceprezes Zarządu Głównego, dr Andrzej Stawarz); 5. do Biura PTL należy przesyłać materiały "propagandowe" np. afisze, jak również wyroby artystyczne w celu ozdobienia nowego lokalu; 6. do drugiego tomu zbiorowej publikacji Etnografowie i ludoznawcy polscy ... należy przysyłać biogramy lub propozycje haseł (Oddział Krakowski); 7. (wniosek prof. B. Jaworskiej): nadsyłać do ODiIE dane bibliograficzne, infonnacje o indywidualnym aktualnym dorobku naukowym; 8. (wniosek dr. A. Błachowskiego): do Biura ZG PTL przekazywać również infonnacje na temat wkładu danego oddziału dla swego środowiska. Wnioski zostały przegłosowane. �366 Kronika W dalszej dyskusji zabrała głos m.in. główna księgowa, p. Agata Sikora, przypominając, że jedynym uprawnionym płatnikiem w rozliczeniach z Urzędem Skarbowym i ZUS jest Zarząd Główny, a nie oddziały. Dyr. P. Suchecka ponownie zaapelowała o pomoc w ozdobieniu lokalu Biura. Dr A. Spiss przypomniała, iż termin nadsyłania na adres Oddziału Krakowskiego biogramów do drugiego tomu Etnografowie i ludoznawcy polscy ... upływa z końcem grudnia 2004 roku. W podsumowaniu obrad prezes prof. D. Simonides przyznała, że z zainteresowaniem wysłuchała sprawozdań oddziałów, choć generalnie większość była za długa, rozumie jednak, że aktywne oddziały chcą się pochwalić swoimi dokonaniami. Zamiarem Pani Prezes jest wydanie wszystkich sprawozdań z okresu dwóch jej kadencji oraz "historii ilustrowanej fotografiami" dwukrotnych, w niewielkiej odległości czasowej, przeprowadzek biura, biblioteki i archiwum, a to w celu zaprezentowania na szerszym forum skądinąd mało znanego Towarzystwa naukowego, jego osiągnięć naukowych i popularyzacyjnych oraz zasług dla podtrzymania tożsamości kulturowej i etnicznej lokalnych społeczności. Przewodnicząca prof. T. Smolińska w serdecznych słowach podziękowała zebranym za uczestnictwo w obradach i zaprosiła na dwudniową sesję naukową "Kultury wobec globalizacji. Problematyka unifikacji kulturowej w zainteresowaniach polskiej humanistyki". Na zakończenie, w imieniu organizatorów zjazdu, dr Anna Nadolska-Styczyńska wygłosiła komunikat organizacyjny. Anna Spiss "KULTURY WOBEC GLOBALIZACJI. PROBLEMATYKA UNIFIKACJI KULTUROWEJ W ZAINTERESOWANIACH POLSKIEJ HUMANISTYKI". KONFERENCJA TOWARZYSZĄCA JUBILEUSZOWEMU - LXXX ZJAZDOWI POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO, ŁÓDŹ, 24-25 WRZEŚNIA 2004 Między 23 i 26 września 2004 roku odbywał się w Łodzi Walny - jubileuszowy LXXX Zjazd PTL. Towarzyszyła mu konferencja naukowa "Kultury wobec globalizacji. Problematyka unifikacji kulturowej w zainteresowaniach polskiej humanistyki". Organizatorami spotkania byli: Zarząd Główny i Oddział Łódzki PTL, Katedra Etnologii Uniwersytetu Łódzkiego i Łódzki Dom Kultury. Konferencja została dofinansowana przez Ministerstwo Nauki i Informatyzacji. Zarówno Zjazd, jak i konferencja odbyły się w gmachu Łódzkiego Domu Kultury, który zapewnił także pełną obsługę techniczną obu spotkań. Współorganizatorami Zjazdu byli ponadto: Muzeum Sztuki w Łodzi, Muzeum Kinematografii oraz Centrum Informacji Kulturalnej w Łodzi. Pierwszy dzień spotkania przeznaczono na sprawy organizacyjne Stowarzyszenia i Walne Zgromadzenie PTL. Dwa kolejne wypełniła konferencja naukowa, a ostatni dzień - tradycyjnie zajęła wycieczka, która tym razem pokazywała Łódź z okresu "Ziemi Obiecanej". W skład komitetu powołanego do organizacji Zjazdu i konferencji weszli: dr hab. Katarzyna Kaniowska, dr Anna Nadolska-Styczyńska oraz dr Paweł Schmidt. �Kronika 367 W rozesłanych do zainteresowanych zaproszeniach organizatorzy podali, że celem konferencji było zwrócenie uwagi na kulturowe konsekwencje procesu globalizacji, rozpatrywane zarówno z punktu widzenia wynikających z niej zagrożeń, jak i działań badawczych i popularyzatorskich podejmowanych w celu ochrony dziedzictwa kulturowego różnych grup etnicznych świata. Autorów koncepcji wstępnej interesowała antropologiczna analiza procesów towarzyszących globalizacji oraz zjawiska odradzania się tożsamości etnicznej i kulturowej, a także potrzeby ochrony dziedzictwa kulturowego. Planowano obrady w trzech grupach zagadnień: - kultury etniczne wobec globalizacji; - dziedzictwo kultury narodowej wobec unifikacji kulturowej; - globalizacja a polityka. Recenzujący plany konferencji prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz zwrócił uwagę na podjęcie tematyki pozaeuropejskiej oraz na wartość przyjętego założenia, że "globalizacji towarzyszy zjawisko glokalizacji związane z lokalnymi tradycjami kulturowymi, z ich możliwością przekształcania bodżców płynących ze świata globalnego". Referaty zgłosiło 37 osób. Ze względu na ograniczone możliwości czasowe i wynikające z doświadczeń lat ubiegłych zalecenie Zarządu Głównego PTL dotyczące ograniczenia obrad w równoległych sekcjach na rzecz spotkań plenarnych, po przeprowadzeniu wnikliwej analizy nadesłanych propozycji referatów wybrano ostatecznie 25. Z powodu braku zgłoszeń zrezygnowano z tematu "globalizacja a polityka", a wystąpienia zgrupowano w trzech zespołach tematycznych: pierwszy dotyczył reakcji rozmaitych typów kultur na procesy globalizacyjne, drugi - ochrony dziedzictwa kulturowego, a trzeci - polskich badań prowadzonych w odniesieniu do obszarów pozaeuropejskich i poruszających zagadnienie zachodzących tam przemian kulturowych. Konferencję otworzyła prof. Dorota Simonides - prezes ZO PTL, witając w imieniu Zarządu Głównego i Zarządu Oddziału Łódzkiego PTL obecnych gości, a zarazem współorganizatorów: J.M Rektora Uniwersytetu Łódzkiego, prof. dr hab. Wiesława Pusia, dyrektora Łódzkiego Domu Kultury - mgr. Zbigniewa Ołubka, wicedyrektora gospodarzy - mgr Elżbietę Krawiec i kierownika Katedry Etnologii UŁ - prof. dr hab. Władysława Baranowskiego. Kolejnym, miłym punktem spotkania było złożenie życzeń wieloletniemu kierownikowi Katedry Etnologii UŁ i wielokrotnemu prezesowi ZO PTL - prof. dr hab. Bronisławie Kopczyńskiej-Jaworskiej z okazji obchodzonego w tym roku jubileuszu urodzin. Po zakończeniu części oficjalnej rozpoczęto obrady. Prowadziła je prof. B. Kopczyńska-Jaworska. Na wstępie prof. K. Kaniowska poinformowała zebranych o głównych założeniach merytorycznych konferencji. W tej części sesji wygłoszone zostały cztery referaty, stanowiące niejako "zapowiedź" wymienionych powyżej obszarów zainteresowań poszczególnych części spotkania. Wygłosili je kolejno: prof. Z. Jasiewicz - "Sposób przedstawiania i stosunek do procesów unifikacji kulturowej w etnologii polskiej przełomu XIX i XX wieku", prof. M. Wieruszewska - "Wyzwania globalizacji jako tło refleksji o kulturze wsi", prof. S. Szynkiewicz - "Dobrodziejstwa globalizacji z perspektyw kultur dalekowschodnich", oraz dr Jerzy Kuniewski - "Globalizacja poza kontrolą". Dyskusja dotyczyła problematyki różnorodności zakresów definiowania globalizacji oraz metodologii badań jej przejawów i następstw. Sesja popołudniowa, której przewodniczyła prof. Teresa Smolińska, skupiła uwagę na problematyce mechanizmów globalizacji ijej kulturowych następstw oraz różnorodności antropologicznych perspektyw badawczych dotyczących tej problematyki. �368 Kronika Kolejną grupę tematów zaprezentowano w dwóch sekcjach w sobotę przed południem. Prowadzone były one równolegle przez prof. Irenę Bukowską-Floreńską oraz prof. Zbigniewa Jasiewicza. Wygłoszone referaty dotyczyły działań podejmowanych przez rozmaite instytucje: muzea, ośrodki kultury, stowarzyszenia regionalne itd. na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego. Wystąpienia opracowano na podstawie doświadczeń badawczych i zawodowych z różnych obszarów Polski. Prezentowano w nich przykłady sprawdzonych działań z tego zakresu, zwracano uwagę na potrzebę objęcia nimi nowych mniejszości etnicznych w Polsce, a także omawiano niepokojące przejawy stereotypowego myślenia i działania, wykorzystującego do celów komercyjnych swoistego rodzaju "modę" na regionalizm, etniczność, dziedzictwo kulturowe itp. Kilka wystąpień poświęcono wykorzystywaniu "narzędzi globalizacji", takich jak Internet czy reklama dla propagowania treści obejmujących problematykę dziedzictwa kultury regionu. Ostatnia, popołudniowa, plenarna sesja poświęcona była problematyce tożsamości etnicznej i kulturowej obszarów pozaeuropejskich oraz mniejszości etnicznych i narodowych w Polsce. Przewodniczył jej prof. Sławoj Szynkiewicz. Zebrani mogli zapoznać się ze zjawiskiem tworzenia w ZSRR jednolitej idei "miast słońca" kosztem miejscowych, etnicznych i narodowych tradycji urbanistyczno-architektonicznych, ze specyfiką ruchów feministycznych w Ekwadorze, czy też nowymi formami wypowiedzi artystycznej mieszkańców Tanzanii, powstałymi na skutek kontaktów miejscowych artystów z turystami z Europy i Ameryki. Podobną tematykę - zmian zachodzących w wypowiedziach artystycznych, tym razem w odniesieniu do tkanin afrykańskich, poruszała towarzysząca konferencji wystawa "Bogolan, korhogo i inne tkaniny Afryki Zachodniej", którą zorganizowało w Galerii "Nowa" Łódzkiego Domu Kultury Muzeum Miejskie w Żorach, przy współpracy Ośrodka Regionalnego ŁDK oraz Oddziału Łódzkiego PTL. Autor scenariusza tej ekspozycji, mgr Lucjan Buchalik, oprowadził uczestników konferencji po wystawie, przedstawiając jej główne założenia i udzielając odpowiedzi na liczne pytania. Na zakończenie konferencji zebrani wysłuchali dwóch komunikatów relacjonujących efekty badań prowadzonych przez młodych badaczy wśród polskich Tatarów i Karaimów. Wywołały one ciekawą dyskusję z udziałem badaczy-specjalistów z tego zakresu: prof. Swietłany Czerwonnej, prof. Sławoja Szynkiewicza i dr Anny Kowalskiej-Lewickiej. Ponadto wypowiedzi dyskutantów krążyły wokół problemów przemian zachodzących w kulturach Ek~adoru oraz współczesnej sztuki pozaeuropejskiej i jej miejsca w kulturze miejscowych społeczności. Na koniec wszyscy goście mogli zapoznać się z materiałami filmowymi prezentowanymi przez uczestników konferencji i powrócić raz jeszcze do tematyki różnorodności sposobów podtrzymywania tożsamości etnicznej i kulturowej oraz ochrony dziedzictwa kulturowego w wybranych regionach Polski. Konferencję podsumowała merytorycznie prof. Katarzyna Kaniowska, zwracając uwagę na najważniejsze efekty spotkania, precyzując między innymi następujące wnioski: - z przytoczonych badań i rozważań wynika, że proces globalizacji nie niesie ze sobą aż takich zagrożeń dla kultur, jakie zwykło się z nim kojarzyć, że wytwarzają one pewne mechanizmy obronne lub wykorzystują niektóre elementy globalizacji dla ratowania lub podtrzymania tożsamości; - wyrażnie widoczna jest różnorodność reakcji na procesy globalizacji, uzależniona od typu kultury (lokalna, regionalna, etniczna itd.); - w naukach antropologicznych widoczna jest różnorodność spojrzeń i rozmaitość interpretacji zjawisk związanych z globalizacją; �Kronika 369 - konferencja wskazała, jak bardzo znacząca jest rola etnologicznego i antropologicznego spojrzenia na procesy globalizacji; - spotkania po raz kolejny podniosły kwestię roli, jaką antropolog odgrywa i może (lub powinien) odgrywać we współczesnym, zmieniającym się świecie oraz konieczności poszerzania obszarów zainteresowań antropologii o sfery dotychczas niechętnie podejmowane (np. ekonomia); - po raz kolejny zwrócono także uwagę na rozmaite i nieścisłe pojmowanie terminów powszechnie stosowanych w etnologii i antropologii. Konferencję zakończyła w imieniu organizatorów wiceprezes ZG PTL - prof. Teresa Smolińska, dziękując wszystkim organizatorom i uczestnikom sesji za liczny i aktywny udział. Wszystkich zebranych zaproszono na kolejne Walne zgromadzenie PTL, które odbędzie się we wrześniu 2005 roku w Supraślu. Anna Nadolska-Styczyńska POSIEDZENIE KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH OLSZANICA, 14-15 MAJA 2004 PAN, Kolejne posiedzenie KNE PAN odbyło się w dniach 14-15 maja w Olszanicy i połączone było z konferencją naukową poświęconą współczesnej roli muzeów skansenowskich. Organizatorami spotkania byli - obok Komitetu Nauk Etnologicznych PAN - Stowarzyszenie Muzeów na Wolnym Powietrzu w Polsce (dr hab. Jan Święch), Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku (dyr. mgr Jerzy Ginalski) oraz prof. dr hab. Jerzy Czajkowski, pomysłodawca i koordynator spotkania. Organizatorzy uzyskali też finansowe wsparcie z Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podkarpackiego. Spotkanie zgromadziło 25 uczestników - członków KNE oraz pracowników naukowych muzeów, a także gości z zagranicy, skansenologów: dr. Jiri Langera z Rożnova (Czechy), dr. Miroslava Sopoligę ze Svidnika (Słowacja) oraz dr. Romana Radowycza ze Lwowa. Program spotkania był przez organizatorów tak skonstruowany, by w krótkim czasie pobytu uczestnicy mogli nie tylko wziąć udział w debacie Komitetu i konferencji naukowej, ale także poznać Park Etnograficzny Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku i uczestniczyć w wycieczce do ukraińskich wsi karpackich na trasie Stary Sambor Chyrow - Libuchora o zachowanej kulturze ludowej bliskiej kulturze bojkowskiej. Niezwykła serdeczność i ujmująca gościnność gospodarzy oraz organizacyjne talenty i dbałość o każdy szczegół zaplanowanego programu sprawiły, że będziemy wszyscy wspominać pobyt w Olszanicy z uznaniem i z przyjemnością. Pierwszy dzień spotkania miał napięty program. Wcześnie rano zaplanowany był kilkugodzinny pobyt w Parku Etnograficznym Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku. Dyrektor Muzeum, Jerzy Ginalski, zapoznał nas z dotychczasowymi osiągnięciami i pracami Parku, przedstawił plany rozwoju i związane z tym problemy. Z pomocą kustosza, mgr Huberta Ossadnika, zwiedziliśmy teren Parku, wybrane obiekty, w tym niezwy- �370 Kronika kle interesujący, nowy sektor - ekspozycję urządzeń przemysłu naftowego, gromadzący unikatowe zabytki. Wprowadzenie tej ekspozycji do Parku sprawiło, że uwiarygodnia się świadectwo przeszłości - kultura ludowa na tych terenach współistniała na przestrzeni dokumentowanych przez Muzeum czasów z przemysłem naftowym. Zapoznaliśmy się też z najbliższym i planami Muzeum, tj. z projektem powstania nowego sektora Parku. Ma to być rekonstrukcja małego miasteczka (rynku i odchodzących od niego krótkich uliczek). Projekt ten wprowadziłby dodatkowy element przeszłej rzeczywistości, tym ważniejszy, że takich ekspozycji brakuje w muzeach na wolnym powietrzu. Po południu, w Olszanicy, odbyło się posiedzenie Komitetu Nauk Etnologicznych, a po nim konferencja. Posiedzenie KNE rozpoczęło się od uczczenia pamięci zmarłych członków Komitetu: prof. dr. hab. Czesława Hemasa i prof. dr. hab. Edwarda Pietraszki. Po krótkich komunikatach dotyczących środków przeznaczonych przez Wydział I Nauk Społecznych, przyjętych przez Komitet priorytetowych kierunkach badań (teorie i metody etnologicznych i antropologicznych badań nad kulturą; kultury lokalne i ich dziedzictwo wobec procesów globalizacji; etniczność we współczesnym świecie: przejawy i konsekwencje), apelu ODiIE o nadsyłanie danych o publikacjach oraz negatywnej oceny wniosku o powołanie nowej dziedziny nauki - "nauki o cywilizacjach", prof. A. Posem-Zieliński złożył sprawozdanie z pracy Komisji ds. Nowego Programu Studiów Etnologicznych. Przedstawiając nowe ramy programowe studiów, zwrócił uwagę na zmiany i uzasadnienia tych zmian. W dyskusji dotyczącej nowego programu zabierali głos: prof. S. Szynkiewicz, prof. J. Stęszewski, prof. W. Baranowski, prof. J. Czajkowski oraz ks. prof. H. Zimoń. W konkluzji dyskusji prof. Posem-Zieliński zaznaczył, iż możliwe są jeszcze dyskusje nad zawartością ustalonych nowym programem zajęć i spotkania zainteresowanych tym pracowników katedr i instytutów. Prof. Zimoń zwrócił uwagę, iż część zgłaszanych w dyskusji wątpliwości jest bezprzedmiotowa, bowiem program realizuje ustalenia tzw. Karty Bolońskiej, wyznaczającej kierunek zmian w kształceniu uniwersyteckim. Kolej~ punkt porządku obrad referował prof. Z. Jasiewicz. Była to kwestia członkostwa PAN dla przedstawiciela nauk etnologicznych. Ponieważ etnologia nie znalazła się pośród dziedzin reprezentowanych wśród członków PAN, w dyskusji zrodził się wniosek o zaktywizowanie starań o obecność naszej dyscypliny w PAN. Prof. M. Drozd-Piasecka podkreśliła, iż choć brak etnologa wśród członków PAN, fakt pojawienia się jej na liście dyscyplin, z których będzie się wybierać członków, jest już znaczącym sygnałem świadczącym o randze etnologii. Wskazano na prof. dr. hab. A. Posem-Zielińskiego, spełniającego warunki wyboru do PAN. Zebrani podjęli następnie uchwałę o przekazaniu części nakładu publikacji z serii "Prace Komitetu Nauk Etnologicznych" (nr 12) Wschód w polskich badaniach etnologicznych do dystrybucji Polskiemu Towarzystwu Ludoznawczemu. W czasie przeznaczonym na wolne wnioski powrócono jeszcze do sprawy obecności przedstawicieli etnologii wśród członków PAN. Prof. L. Mróz zwrócił uwagę, iż dodatkowym argumentem przemawiającym za posiadaniem przez nasze środowisko członka PAN - jest liczne grono pracowników naszych instytutów i katedr. Prof. Z. Kłodnicki zasugerował, by etnologowie rozpoczęli starania o reprezentowanie naszej dyscypliny w PAU. Sugestię tę prof. D. Tylkowa uznała za szczególnie trafną i wartą realizacji. Uczestnicy zebrania poparli tę inicjatywę. Po krótkiej przerwie rozpoczęła się sesja naukowa "Rola muzeów skansenowskich w zjednoczonej Europie". W przedmiot debaty wprowadził prof. Z. Jasiewicz, omawiając funkcje społeczne współczesnego muzeum na wolnym powietrzu. Prof. J. Czajkow- �Kronika 371 ski mówił o muzealnictwie skansenowskim w Polsce na tle europejskich dokonań w tej dziedzinie. Dyrektor Muzeum Budownictwa w Sanoku, mgr 1. Ginalski, przedstawił interesujące efekty analiz stanowisk archeologicznych w Trepczy pod Sanokiem, mówiące o kształtowaniu się zrębów organizacji państwowej w XII-XIII wieku na tym terenie. W drugiej części sesji zostały przedstawione referaty przygotowane przez zaproszonych na sesję gości zagranicznych. Dr J. Langer wygłosił referat "Muzea na wolnym powietrzu - tezaurusami tradycyjnej architektury w Europie". Dr M. Sopoliga omówił" Stan i perspektywy muzealnictwa skansenowskiego na Słowacji". Dr R. Rodowycz przedstawił natomiast wyniki badań nad "Budownictwem drewnianym na Ukrainie w pobliżu granicy z Polską". W dyskusji, jaka wywiązała się po wystąpieniach referentów, a której przewodniczył prof. Z. Kłodnicki, zabierali głos: M. Drozd-Piasecka, S. Szynkiewicz, 1. Stęszewski, 1. Czajkowski, K. Kaniowska, A. Posem-Zieliński. W dyskusji, jak i w rozmowach po zakończeniu sesji dominowały kwestie dotyczące specyfiki ekspozycji skansenowskich, przyszłości muzeów na wolnym powietrzu, dokumentacyjnych i dydaktycznych funkcji tych muzeów, a także wagi pracy naukowej prowadzonej przez te placówki.Następny dzień spotkania przeznaczony był przez organizatorów na wyjazd na Ukrainę. Zobaczyliśmy karpackie wsie z zachowanym tradycyjnym budownictwem i licznymi żywymi jeszcze elementami kultury materialnej, cerkwie i niezwykłej urody krajobraz tych terenów. Znakomita wiedza o tych terenach, jaką służyli nam organizatorzy - Jerzy Ginalski iHubert Ossadnik, pozwoliła dzięki temu jednodniowemu pobytowi na wsi karpackiej dostrzec i zrozumieć bardzo wiele. Na wszystkich nas ten świetnie zorganizowany wyjazd wywarł ogromne wrażenie. W imieniu wszystkich uczestników pragniemy jeszcze raz podziękować gospodarzom i organizatorom spotkania za znakomite przygotowanie konferencji, wyjazdu na Ukrainę i całego pobytu w Sanoku i Olszanicy. Serdeczność, gościnność i niezmiernie interesujący naukowy program spotkania będzie z pewnością długo przez wszystkich jego uczestników wspominany. Katarzyna Kaniowska KONFERENCJA "TOLERANCJA I JEJ GRANICE W RELACJACH MIĘDZYKULTUROWYCH" , POZNAŃ, 27-28 LISTOPADA 2003 27-28 listopada 2003 roku w budynku Collegium Historicum Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu spotkali się badacze pochodzący z różnych środowisk naukowych, wszyscy zajmujący się sprawą tolerancji. Zorganizowanie obrad stało się możliwe dzięki współpracy trzech ośrodków: Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM i Szkoły Wyższej Psychologii Społecznej z Warszawy. Konferencja, z założenia interdyscyplinarna, miała na celu przedstawienie szerokiego spektrum problematyki tolerancji. Zaproszeni goście byli bowiem antropologami, historykami, politologami, filozofami, psychologami i socjologami. Stąd też tematów i punktów widzenia było wiele. Dla większej przejrzystości, organizatorzy podzielili czas obrad na sześć sesji tematycznych. W blokach kolejno wysłuchaliśmy referatów dotyczących podstawo- �372 Kronika wych zagadnień związanych z tematyką tolerancji, jej wymiarem politycznym i prawnym, perspektywie porównawczej i międzykulturowej, a także przyjrzeliśmy się polskim kontekstom tolerancji. Drugiego dnia zajęliśmy się praktyką i szczególnymi przypadkami związanymi z problematyką tolerancji. Każdą sesję kończyła dyskusja, w której uczestnicy mieli czas na wyrażenie własnych opinii i komentarzy, a także podzielenie się wątpliwościami, które się narodziły w trakcie słuchania referatów. Otwierając konferencję, organizatorzy zwrócili uwagę na istotność podjętego tematu we współczesnym, rozwijającym się świecie. Pierwszą sesję otworzył referat Wojciecha J. Burszty (Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej), który zwrócił uwagę na istotność relatywizmu kulturowego w postrzeganiu tolerancji. Czy można bowiem mówić o cnocie tolerancji bez założenia relatywizmu kulturowego? Przedstawione w trakcie referatu postawy tolerancji (od postawy biernej, poprzez otwartość do entuzjastycznej aprobaty odmienności), a także modele tolerancji były dalszym wyznacznikiem późniejszych dyskusji. Kolejnym referentem był Aleksander Posem-Zieliński (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM), który przedstawił pragmatyczno-liberalny punkt widzenia tolerancji. W swoim wystąpieniu zaproponował kilka sposobów unikania konfliktów międzykulturowych, m.in. budowanie komunikacji międzykulturowej, dialog, negocjacje oraz ustalenie pewnych kompromisowych rozwiązań. Jedną z form negocjowania jest tolerowanie tego, co łączy, a nie tolerowanie tego, co separuje. Tutaj też pojawiło się pytanie, jak poradzić sobie z dualizmem: uniwersalizm praw człowieka a poszanowanie innych kultur. Metafora ruchu drogowego, gdzie każdy ma inny cel, ajednak wszyscy przestrzegają pewnych wspólnych zasad, jest próbą odpowiedzi na to pytanie. Następnie Beata Pająk (Instytut Nauk Politycznych i Dziennikarstwa UAM) przedstawila tolerancję w warunkach demokratycznych na przykładzie Czech i Słowacji. W krajach tych, gdzie panuje równość wobec prawa, a rozwiązania prawne są na wysokim poziomie, panuje negatywny stosunek do mniejszości romskiej. Czy zatem można rozważać specyfikę krajów Europy Środkowo-Wschodniej pod względem tolerancji lub jej braku? Ostatnim referatem pierwszej sesji było wystąpienie Jaromira Jeszke (Zakład Komunikacji Miltdzykulturowej UAM), który naświetlił punkt widzenia historyka. Historyk może poszukiwać jednej obiektywnej prawdy lub też może założyć, że takich prawd jest wiele. Ten drugi - to historyk antropologizujący, czyli mający świadomość swojej kultury, która jest zawsze filtrem każdej prawdy. Referent postuluje odejście od narodowego punktu widzenia w poszukiwaniu prawd historycznych, w zamian za ujęcie wielowątkowe, regionalne. Drugą sesję, zatytułowaną "Tolerancja - wymiar prawny i polityczni' rozpoczął Walter Żelazny (Wyższa Szkoła Społeczno-Gospodarcza, Tyczyn) referatem "Prawo czy tolerancja w relacjach międzykulturowych". Analizował on możliwość wprowadzania praw zbiorowych do państw narodowych, a także wielokulturowych i konsekwencje z tego wynikające. Monika Sobako (Instytut Filozofii UAM) przedstawiła natomiast filozoficzny aspekt tolerancji w kontekście władzy oraz dylematy związane z praktyką uznania w świecie współczesnym. Głównym celem referatu "Tolerancja a władza. O ksztaltowaniu tożsamości kulturowych w przestrzeni polityki" było sproblematyzowanie samego pojęcia "relacji międzykulturowych" oraz pokazanie nieusuwalnego splecenia mechanizmów konstruowania tożsamości z relacjami władzy. Natomiast Anna Urbańska (Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Poznań) wygłosiła referat na temat ograniczonej tolerancji w Chinach, a dokładnie asymilacji mniejszości w tym kraju. Odmienność kulturowa jest o tyle akceptowana, o ile dostosowuje się do systemu chińskiego. Tu jednak pojawiło się pytanie, na ile w krajach niedemokratycznych można w ogóle mówić o tolerancji. Dyskusja po tym referacie trwała aż do przerwy obiadowej. �Kronika 373 Kolejny, trzeci blok dotyczył aspektu tolerancji w perspektywie porównawczej i międzykulturowej. Rozpoczął go Ryszard Yorbrich (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM) referatem "Tolerancja racjonalna czy subiektywna. Europa wobec okaleczania narządów płciowych". Referat cieszył się dużą popularnością również wśród studentów. Szczegółowe przedstawienie liczby osób poddających się rokrocznie obrzezaniu oraz ekscyzji, przedstawienie możliwych aspektów dokonywania tych zabiegów, wzbudziło jednak wiele kontrowersji, które ujawniły się w dyskusji. Następnym referentem był Sławoj Szynkiewicz (Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa), który przedstawił referat "Ideologizacja jako źródło nietolerancji na przykładzie Europy i Tybetu". Referent zwrócił uwagę na to, że prawa człowieka nie są uniwersalne, bo nie dotyczą wszystkich kultur w tym samym zakresie. Zauważył też, że istnieją sytuacje, ki~·dy asymilacja do pewnego stopnia może być przejawem tolerancji w stosunku do inności. Ewa Nowicka (Instytut Socjologii UW) w referacie zamykającym tę sesję, przedstawiła reakcje na odmienność kulturową wśród ludów syberyjskich i europejskich. Zwróciła też uwagę na istotną rolę antropologa i jego uprzywilejowaną, ale też trudną pozycję w dyskursie o tolerancji. Antropolog rozumiejący mechanizm kulturowy ma też prawo poczuć wewnętrzny sprzeciw wobec kultury, którą bada. To, jak zareaguje, często zależy jednak od niego oraz celu i problematyki prowadzonych badań. Ostatni blok tego dnia, dotyczący kontekstów polskich, otworzyła Izolda Topp (Instytut Kulturoznawstwa Uniwersytetu Wrocławskiego). Jej referat dotyczył Kotliny Kłodzkiej i ujęcia etniczności jako towaru. Kotlina Kłodzka jest swoistą enklawą zamieszkaną przez przedstawicieli wielu kultur, jednocześnie zderzenie tych kultur nie doprowadziło do konfliktu. Wyjaśnieniem tej sytuacji może być powojenna solidarność, a dziś wspólne interesy, oparte na wykorzystaniu właśnie tradycji i przebudzonej etniczności. Sławomir Łodziński (Instytut Socjologii UW) w referacie "Tolerancja czy akceptacja. Stosunki większość-mniejszość w Polsce w oczach przedstawicieli mniejszości narodowych i etnicznych po 1989 roku" przedstawił badania prowadzone z liderami organizacji mniejszości narodowych i etnicznych. Być mniejszością łączy się z uczuciem inności, marginalizacją, ale nie z uczuciem "gorszości", to również ciągła walka o utrzymanie swojej tożsamości. Obrady tego dnia zakończył referat Jacka Nowaka (Instytut Socjologii UJ) "Przestrzeń i czas w konstruowaniu granic symbolicznych". Zaprezentował on badania dotyczące pojęcia przestrzeni na Łernkowszczyźnie. Drugi dzień obrad wypełniły prace w dwóch sesjach. Pierwszą z nich otworzyła Agnieszka Borowiak (Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej), która przedstawiła referat "Tolerancja a światopogląd". Referentka przedstawiła punkt widzenia psychologa na trzy rodzaje światopoglądów: tradycyjny, modernistyczny i postmodernistyczny. W badaniach prowadzonych w Warszawie uzyskała wyniki świadczące o wpływie świadomości respondentów na ich otwartość na postawy tolerancyjne. Kolejny referat, "Praktyczny wymiar tolerancji", wygłoszony został przez Izabelę Idzik (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM), autorkę tego sprawozdania. W swoim wystąpieniu zaprezentowałam jedną z możliwości kształtowania się postaw tolerancji na międzynarodowych wolontariackich wymianach młodzieży (tzw. workcampach). Referat ujmował "workcamp" jako miejsce trwałego uczenia się tolerancji, przekraczania własnych granic kulturowych oraz odrzucania, a czasem też tworzenia nowych stereotypów. Ostatnią sesję, zawierającą cztery referaty dotyczące studium przypadków, otworzył Witold Misiura-Rewera (Wydział Politologii UMCS) referatem "Status cudzoziemców w relacjach regionalnych we Włoszech". Referent przedstawił stan prawny nielegalnych imigrantów we Włoszech i ukazał też pewne luki prawne, wykorzystywane przez niektó- �374 Kronika rych z nich. Agnieszka Chwieduk (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej DAM) w referacie "Tolerancja wśród alzackich elit - trzy przypadki" ukazała obraz elit alzackich i ich postaw, deklaracji i czynów wobec obcych. Materiał zebrany w Alzacji ukazuje postawy ambiwalentne, gdzie deklaracje wypowiadane przez respondentów nie zawsze pokrywają się z czynami wobec cudzoziemców. Referat wygłoszony przez Magdalenę Lorenc (Instytut Nauk Politycznych i Dziennikarstwa DAM) "Determinacja i kompromis z perspektywy konfliktu izraelsko-palestyńskiego", przedstawił dylematy związane z konfliktem mającym miejsce od wielu lat i uzmysłowił, jak trudno jest niekiedy osiągnąć porozumienie i przezwyciężyć konflikt. Ostatnim referatem konferencji był wykład orientalisty Macieja Gaca (Katedra Orientalistyki DAM), "Zamorskie diabły, długie nosy ... Recepcja obcych ludów i narodów w języku Chińczyków Han". Językoznawcze próby przedstawienia uczestnikom wpływu języka na postrzeganie danego ludu było ciekawym ujęciem problemu przenoszenia stereotypów narodowych. Obradom towarzyszyły dyskusje i rozmowy kuluarowe, tak istotne w odnajdywaniu płaszczyzn porozumienia na wszelkich konferencjach interdyscyplinarnych. W końcu to od nas samych musimy rozpocząć kształtowanie zrozumienia innych, również tych, którzy mają inne poglądy od nas samych. Konferencja została zakończona podsumowaniem dokonanym przez organizatorów. Zagadnienie, w jaki sposób zajmować się tematem, który jest tak różnorodnie definiowany i tak odmiennie ujmowany, pozostaje otwarte. Izabela Idzik "ENTRE AUTRES/AMONG OTHERS" - VIII KONFERENCJA SIEF ORAZ III KONFERENCJA ADAM, MARSYLIA, 26-30 KWIETNIA 2004 Konferencja ta zorganizowana była przez SIEF wspólnie z L' Association d' Anthropologie Mediterraneenne (ADAM), we współpracy z la Mission pour Ie musee national des Civilisations de l'Europe et de la Mediterranee (MNTAP-CEF) oraz lnstitut d'Ethnologie Mediterraneenne et Comparative - CNRS (instytut wchodzący w skład Maison Mediterraneenne des Sciences de I'Homme, Dniversite de Provence d' Aix-Marseille w Aix-en-Provence). Tytułowe "Entre Autres" uzupełniał podtytuł: "Rencontres et conflits en Europe et en Mediterranee/Encounters and Conflicts in European and Mediterranean Societies", Tak ogólne ramy pozwoliły zbudować wielką (i bardzo sprawną pod względem organizacji) strukturę, zdolną wypełnić czas wszystkim przybyłym. Obrady i praca w grupach dyskusyjnych trwały nieprzerwanie przez prawie 4 dni (ostatniego dnia można było skorzystać z bogatej oferty wycieczkowej po muzeach Marsylii i Prowansji). Stawiło się 414 referentów z 38 krajów świata - reprezentowane były wszystkie kontynenty. Oczywiście, z racji tak wielkiej liczby osób, przewidziano pracę w małych grupach seminaryjnych, tworzących większe tematyczne zespoły, a każdy z nich skupiony był wokół jednego, ogólniejszego zagadnienia. Każdy dzień otwierały odczyty plenarne. Do ich wygłoszenia zaproszono sześciu naukowców: Christiana Brombergera (Universite de Provence, IDEMEC-MMSH, Aix-en-Provence), który wygłosił wykład inaugurujący, jako współgospodarz konferencji - "Entre autrcs en Mćditerranće"; Ja- �Kronika 375 snę Capo-Zmegac (Institut of Ethnology and Folklore Researche, Zagrzeb), "Encounter and Conflict of Co-Ethnic Populations: Discourse and Practic"; Barbarę Kirhenblatt-Gimblett (Departement ofPerfonnence Studies, New York University), "From Ethnology to Heritage: The Role of the Museum"; Barbro Klainna (SCASS, Upsala), "Becoming rooted in the North: Twenty years of Conlifct and Co-existence"; Daniela Millera (University College; London), "Ethnography in Private"; Susan Slyomovics (University of Massachussests, Boston), "The Martyrs' Village"; Mohammeda Tozy'ego (Universite de Casablanca), "L'anthropologie religieuse fi I'epreuve des peurs du 11 septembre". Jak widać z powyższego, dobór głównych referentów oddał w ścisły sposób tytułowe zagadnienie przywołujące spotkania i konflikty w Europie i Śródziemnomorzu (wykłady takie powinny być reprezentatywne dla idei i celu każdego spotkania naukowego, szczególnie planowanego na tak wielką skalę i przy tak ogólnie sfonnułowanym temacie, co rzeczywiście pozwoliło w tym przypadku na liczny udział wielu osób, prezentujących różne zainteresowania badawcze). Uwypuklono zasadniczy aspekt, charakteryzujący te dwie przeciwstawne sobie sytuacje, które określająjakość wszystkich relacji międzyludzkich, kiedy to szukająca samookreślenia jednostka buduje swoją tożsamość w opozycji do innych lub czyni to, odnajdując elementy wspólne, które ją z nimi łączą. Śledzić to było można, zapoznając się z czterema zagadnieniami badawczymi, wokół których zorganizowano odrębne grupy dyskusyjne (one także były otwarte dla wszystkich zainteresowanych). Jednym z takich problemów było znaczenie terytorium i przestrzeni, widzianych jako miejsca jednoczenia się oraz podziału, co znajduje wyraz w różnych kulturowych i społecznych strategiach (np. wytyczanie granic, oznaczanie sfer publicznych i prywatnych, odróżnianie "swoich" i "obcych", turystyka, mobilność spontaniczna czy przymusowa w postaci różnych ruchów migracyjnych, stąd wyrasta także zainteresowanie dziedzictwem kulturowym i tradycją). Innym obszernym tematem, który obudowano kilkunastoma grupami seminaryjnymi, była kultura materialna (dyskutowano nad zagadnieniami związanymi z pożywieniem, z kulturąjedzenia, medycyną naturalną i zdrowiem, sportem, grami i zabawami, ,językiem" przedmiotów, będących świadectwem wzajemnych wpływów ikontaktów, również na tle pytań, jakie zadaje sobie muzeologia). Trzecim zagadnieniem była religijność i ideologia (rozważane było np. zjawisko synkretyzmu, konfliktów religijnych, przemocy, współczesnego znaczenia pielgrzymek, stosunków między płciami). Do ostatniego działu włączono muzykę i folklor słowny oraz rozprawy traktujące o organizacji pracy (m.in. na przykładzie pasterstwa czy przemysłu drzewnego w kontekście stosunków z władzą różnego szczebla, sposobami zarządzania, ochroną środowiska itp.). Ogółem, wokół owych czterech głównych osi tematycznych, utworzono 34 grupy dyskusyjno-seminaryjne. Z tego względu, w obecnym tekście sprawozdawczym nie sposób dokładnie omówić treści wszystkich (lub nawet wybranych) wystąpień. Było ich bowiem tyle, ilu uczestników, a każda z grup seminaryjnych, pracująca oddzielnie nad wybranym zagadnieniem, zasługuje na uwagę. Mam jednak nadzieję, że cel i charakter owej konferencji oddało przynajmniej streszczenie zawartości głównych działów tematycznych, które były rozwijane szczegółowo przez każdego z referentów. Co najwyżej może zastanawiać wydzielenie Śródziemnomorza z Europy. Podkreślana kulturowa odmienność Śródziemnomorza (chociażby w tekście wykładu inaugurującego autorstwa Christiana Brombergera), nie doczekała się przeciwwagi w postaci głosu próbującego wskazać na równie swoisty charakter kultury europejskiej jako odrębnej i równie swoistej całości. Konferencja raczej postawiła nacisk na ukazanie kulturowej specyfiki obszaru śródziemnomorskiego, który pełni rolę centrum wobec pozostałych części Europy. Paradoksalnie, wykazały to wystąpienia pre- �Kronika 376 zentowane· nie przez specjalistów od Śródziemnomorza, ale referentów zajmujących się innymi terenami europejskimi. Swoiste i typowe problemy charakterystyczne dla kultury śródziemnomorskiej (co podkreślali eksperci od tego obszaru), jak np. współżycie grup odrębnych kulturowo najednym obszarze, czy problem separacji płci, poruszane w referatach "europeistów" udowadniały, że pewne problemy mają jednak o wiele szerszy zasięg, niż wybrany obszar rozciągający się wokół Morza Śródziemnego. To zaś i tak mogłoby posłużyć jako argument przemawiający na korzyść wizji o centralnej, kulturotwórczej funkcji spełnianej przez Śródziemnomorze w stosunku do pozostałych terenów. Przedostatniego dnia konferencji odbyło się zebranie organizacyjne SIEF, na którym wybrano następujących członków do władz stowarzyszenia: na prezydenta ponownie wybrano Reginę Bendix (Niemcy) oraz na jednego z wiceprezydentów Bjame Rogana (Norwegia). Drugim wiceprezydentem został Peter Jan Margry (Holandia). Pozostali członkowie zarządu to: Reginald Rogan (Wielka Brytania), Luisa del Giudice (USA), Marjetka Golez-Kaucic (Słowenia), Ullirch Kockei (Wielka Brytania), Caterina Pasqualino-Regis (Włochy), Brigitta Svensson (Szwecja) oraz Joao Leal (Protugalia). Powołana została także nowa grupa robocza SIEF: "The Ritual Year", na której czele stanęła dr Emily Lyle z Uniwersytetu Edynburskiego (Department of Celtic and Scottish Studies). Dodatkowym punktem programu, wynikającym z tego, że konferencję współorganizował MNTAP-CEF, była wystawa robocza dotycząca projektu wystawienniczego przyszłego, zreformowanego Musee des Arts et Traditions populaire, mieszczącego się w Paryżu. Od 2002 roku trwają intensywne prace nad jego przenosinami do Marsylii. Placówka zmieni swój charakter, jak wskazuje na to propozycja przemianowania jej na Musee national des Civilisations de I'Europe et de la Mediterranee. Rozciągnie swoje zainteresowania na większy obszar, poszerzając swoją kolekcję o nowe nabytki oraz dokonując zmiany koncepcji aranżacji ekspozycji stałej i wystaw czasowych. Muzeum zajmie nowoczesną siedzibę, która powstanie specjalnie na jego potrzeby (ulokowana będzie tuż u wejścia do Starego Portu w Marsylii z widokiem na jedną z naj piękniejszych panoram miasta portowego w Europie). Otwarcie planowane jest na rok 2008. Konferencji towarzyszyła także miniksięgarnia, zorganizowana specjalnie na czas trwania tego spotkania naukowego oraz wystawa publikacji, które fakultatywnie mogli przywieźć ze sobą uczestnicy, aby zaprezentować wybrane, krajowe pozycje, dotyczące naszej dziedziny naukowej. Inga Kuźma KONFERENCJA "WARTOŚCI UNIWERSALNE I ODRĘBNOŚCI NARODOWE TRADYCYJNYCH KULTUR EUROPEJSKICH W WARUNKACH PROCESÓW INTEGRACYJNYCH", LUBLIN-KAZIMIERZ DOLNY, 23-27 CZERWCA 2004 Konferencja została zorganizowana przez Sekcję Polską Międzynarodowej Organizacji Sztuki Ludowej (w skrócie rov, Intemationale Organisation fLirVolkskunst, organizacja działająca przy UNESCO) oraz Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie - Wydział Politologii. Odbywała się ona w 25-lecie działalności Sekcji Polskiej lOY. �Kronika 377 Głównymi założeniami konferencji było ukazanie wartości tradycyjnych kultur i ich funkcji w kontekście jednoczącej się Europy, a także ich roli w ksztahowaniu postaw tolerancji, wspólnych i odrębnych wartości ukazanych w makro- i mikroskali, aktualnych przemian oraz rzeczywistych i urojonych zagrożeń w procesach integracji i globalizacji. W konferencji wzięło udział około 70 osób z Polski i zagranicy (Litwa, Białoruś, Ukraina, Czechy, Austria, Bułgaria, Grecja, Cypr i Hiszpania). Z ramienia IOV uczestniczył w niej Sekretarz Generalny Aleksander Veigl. Na konferencję zgłoszono 36 referatów, w tym 14 z zagranicy i 22 z Polski. Organizatorzy przyjęli odmienną formułę prezentacji przygotowanych materiałów. Referaty zostały opublikowane w formie książkowej i przekazane uczestnikom przed rozpoczęciem konferencji. Publikacja przygotowana została w wersji dwujęzycznej i zawiera wszystkie zgłoszone referaty w pełnej wersji w języku zgłoszenia (polskim lub angielskim) oraz rozbudowane streszczenia w tłumaczeniu. Dodać należy, że zawiera ona także noty biograficzne autorów referatów. Opierając się na przekazanej publikacji zdecydowano, iż w trakcie konferencji prezentowane będą jedynie wprowadzenia lub naj istotniejsze elementy referatów. Zgrupowano je w pięciu blokach tematycznych: 1. "Kultura jako zjawisko społeczne w procesie globalizacji i integracji europejskiej" W części tej, w referatach V. Krawczyk-Wasilewskiej, A. Ziętek, P. Petrykowskiego, Ż.Stasieniuk skupiono się na kwestiach tożsamości społecznej w aspekcie narodowym, regionalnym, etnicznym i kulturowym oraz przekazie dziedzictwa kulturowego i zmianach w funkcjonowaniu kodów kulturowych, które doprowadzić mogą do dezintegracji zbiorowości społecznych; 2. "Aksjologiczne problemy kultury ludowej" W części poświęconej problemom aksjologicznym - referaty A. Brzozowskiej-Krajki, H. Mielickiej i O. Mikitienko - omawiano przechodzenie od 'świadomości tradycyjnej' do 'świadomości tradycji', zwrócono uwagę na rozbicie tradycyjnego, jednolitego systemu semantycznego i segmentowanie rzeczywistości przez kulturę współczesną oraz na znaczenie badań ponadregionalnych na przykładzie ukraińskiej bal1ady o "siostrze-trucicielce". W tej części w publikacji znalazł się także referat nieobecnego na konferencji J. Adamowskiego; 3. "Uniwersalne i narodowe wartości kultury ludowej w krajach europejskich w warunkach procesów integracyjnych" We wstępnym referacie organizator konferencji, Mieczysław Marczuk, zanalizował sytuację kultury ludowej w procesach cywilizacyjnych i transformacji ustrojowej krajów postkomunistycznych oraz próby wspierania jej rozwoju w skali euroI"ejskiej. Kilkanaście kolejnych referatów poświęconych zostało regionalnym aspektom kultury ludowej w kontekście zachodzących przemian (życie na greckiej wyspie Korfu, wartości greckich tańców ludowych, obrzędowość i folklor słowny Bośni i Hercegowiny, rzemiosło ludowe na Białorusi i w Turcji, działalność mniejszości polskiej na Ukrainie, świętowanie w Hiszpanii i in.), elementom uniwersalnym w Europie (np. tradycje niedźwiedzie, mu- �Kronika 378 zyka ludowa jako źródło stylów narodowych) oraz badaniom i programom z tym związanym (recepcja wartości kultury tradycyjnej na Litwie, badanie dynamiki społecznej folkloru na Białorusi, programy "Trwałego dziedzictwa kulturowego" na Łotwie i "Żywe skarby ludzkości" w Bułgarii). Autorami referatów byli: E.L.J. Theotoky, Ch. Tentzerakis i M. Pappa-Sevou, 1. Marti, M. Santova, A.V. Morozov, O. Lobachevskaja, A. Jansone, M.O. Oguz, R. Astrauskas, L.Vakhnina, L. Milicewie i R. Soldo, B. Bazielich, E. Szubertowska i A. Leonova; 4. "Uniwersalne przemian" i narodowe wartości kultury ludowej w warunkach polskich W czwartym bloku tematycznym w referatach W. Bryniewicz, I. Bukowskiej-Floreńskiej, ZoKupisińskiego omówione zostały wartości występujące w kulturze polskiej w odniesieniu do innych Europejczyków oraz wartości uniwersalne i lokalne w polskiej obrzędowości i plastyce ludowej. W kolejnych referatach S. Rosiński, ToZaniewska, T. Smolińska, Z. Chojnowski, A. Krupa, 1. Laskowska-Otwinowska zwrócili uwagę na specyfikę niektórych regionów (Śląsk, Mazury) oraz takie aspekty, jak znaczenie ludowego muzykowania, kulturowe znaczenie domu i relację 'swój-<>bcy' na współczesnej wsi; 50 "Edukacyjne i wychowawcze wartości kultury ludowej" W części tej J. Damrosz, D. Kubinowski, M. Pająkowska-Kensik omówili podstawy nauczania regionalizmu w szkołach, możliwości wykorzystania tradycji ludowych w edukacji szkolnej, rozwój i główne założenia etnopedagogiki oraz znaczenie edukacji regionalnej. Wśród materiałów konferencyjnych znalazły się ponadto dwie ciekawe publikacje: IOV Międzynarodowa Organizacja Sztuki Ludowej, Sekcja Polska. Kalendarium 1984-2004 oraz Mieczysława Marczuka, Aleksander Veigl - wspólpraca folklorystyczna z Lubelszczyzną i Polską, Lublin 2003. Konferencja odbywała się pod patronatem władz wojewódzkich i samorządowych Lublina, które w pierwszym dniu obrad gościły jej uczestników, przedstawiając uwarunkowania, stan aktualny i możliwości rozwoju województwa. Zwrócono przy tym uwagę na utrzymywanie się w tym regionie silnych tradycji kultury ludowej, co daje podstawę do organizowania targów i przeglądów sztuki ludowej i zespołów folklorystycznych oraz wykorzystania tych możliwości w dalszym rozwoju regionu, zwłaszcza w sferze turystyki. Podkreślano także historyczne znaczenie Lublina - miasta, w którym zawarto w XVI wieku pokojową unię dwóch państw: Polski i Litwy - oraz obecne znaczenie wschodniego położenia województwa lubelskiego w kontekście wschodniej granicy Unii Europejskiej. W czasie pobytu w Lublinie uczestnicy konferencji mieli okazję poznać wybrane zabytki miasta oraz zwiedzić obóz koncentracyjny na Majdanku. Praktyczną częścią sesji była wizyta w Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie, w czasie której uczestnicy zapoznali się z różnorodnością i bogactwem prezentowanych społeczności: wiejskiej, ziemiańskiej oraz planowanej małomiasteczkowej. Pięknie położony skansen jest miejscem ukazywania przeszłości nie tylko w formie zabytków materialnych, ale także róźnych dawnych form gospodarki (upraw)', rolne, hodowla zwierząt itp.). Obrady konferencyjne, rozpoczęte w Lublinie, w dalszej swej części odbywały się w Kazimierzu Dolnym nad Wisłą. W przerwach między sesjami uczestnicy konferencji brali udział w odbywających się w tym czasie 38. Ogólnopolskim Festiwalu Kapel i Śpiewaków Ludowych oraz targach �Kronika 379 sztuki ludowej. Był to ciekawy przegląd aktualnego stanu utrzymywania się tradycyjnych form ludowych w tych dziedzinach oraz dokonujących się przemian. . Konferencja ponadto stworzyła okazję spotkania ludzi zajmujących się kulturą tradycyjną, reprezentujących różne dziedziny nauki (kulturoznawstwo, etnografia, folklorystyka, socjologia, muzyka, historia literatury, slawistyka, teologia i in.), pochodzących z różnych krajów europejskich. Spotkanie to dało możliwość wieloaspektowego spojrzenia na podejmowane problemy badawcze. Ważne było porównanie wyników badań, zwłaszcza w odniesieniu do naszych wschodnich i południowych sąsiadów. Istotną część konferencji stanowiły ponadto nawiązane bądź odnowione kontakty osobiste oraz pozaoficjalna wymiana poglądów i informacji na temat aktualnie prowadzonych i planowanych badań. Bożena Kubit WARSZAWSKA SPECJALNA KONWENCJA ASSOCIATION FOR THE STUDY OF NATIONALITIES, UNIWERSYTET WARSZAWSKI, 18-21 LIPCA 2004 Konwencja ASN została zorganizowana przez Studium Europy Wschodniej UW. Inicjatorem spotkania w Warszawie był Jan Malicki, dyrektor Konwencji i Studium, redaktor "Przeglądu Wschodniego", zasłużony w inspirowaniu badań nad problematyką wschodnią i przygotowywania kształcenia z tego zakresu, wspierany przez zespół współpracowników, z bardzo pomocną dr Marzeną Godzińską. Konwencja ASN w Warszawie zwołana została pod tytułem "Narodowości i pluralizm od starych do nowych czasów. Europa Środkowo-Wschodnia i kraje postsowieckie, narody, narodowości, kultura, religia, historia i polityka". Była ona jednym z nielicznych spotkań tego Stowarzyszenia zwołanym poza Nowym Jorkiem i pierwszym w kraju dawnego obozu socjalistycznego. ASN reprezentował m.in. honorowy przewodniczący Stowarzyszenia, prof. Michael Rywkin (Stany Zjednoczone), oraz obecny przewodniczący, prof. Dominique Ariel (Kanada). Uczestnictwo w konferencji, poza korzyściami płynącymi z możliwości pozyskania nowych informacji i kontaktów, pozwoliło etnologowi zapoznać się z organizacją tak wielkiego, międzynarodowego spotkania, gromadzącego blisko 500 uczestników z przeszło 20 krajów oraz zastanowić nad sposobem przedstawiania zagadnień narodowościowych. Szczególnie jednak interesujący był dla mnie udział w tym spotkaniu etnologów i antropologów oraz miejsce analiz etnologicznych i antropologicznych w interdyscyplinarnych i wielokierunkowych debatach. Spośród nadesłanych prawie 550 propozycji referatów komisje programowe przyjęły 380. Zgrupowano je w blisko 100 panelach tematycznych, mających do dyspozycji po dwie godziny każdy i gwarantujących czas na dyskusję. Uzyskano w ten sposób pewne całości, choć zdarzały się także zestawienia nieudane, np. włączenie do panelu ReI. 76 - "Old and New Religions in the Context of Social-Political Changes in Eastern and Central Europe" referatu "Post-Communist Modernization as Social Capital Building". Dużą wagę poświęcono, w czasie poza sesjami roboczymi, prezentacji historii i kultury polskiej oraz wybitnych postaci polskiego życia kulturalnego i politycznego. W trakcie otwarcia Konwencji odczytano przesłanie Czesława Miłosza i wystąpił Chór Kameralny �380 Kronika Uniwersytetu Warszawskiego "Collegium Musicum", a na uroczystość zamknięcia zaproszono Lecha Wałęsę. Wieczory wypełniły prezentacje filmów Andrzeja Wajdy, Krzysztofa Zanussiego i Kazimierza Kutza oraz spotkania z ich twórcami. Poza sesjami panelowymi zorganizowano ponadto okrągłe stoły: "Polska i upadek komunizmu w l 989 roku" i "Stosunki polsko-żydowsko-niemieckie". W korytarzach Audytorium Maximum Uniwersytetu, stanowiącym centrum Konwencji, wydawnictwa polskie i zagraniczne wystąpiły z specjalistyczną ofertą publikacji wschodoznawczych. W trakcie obrad zaprezentowano szeroką panoramę problematyki narodowościowej i jej uwarunkowań. Głównym jej elementem, związanym z charakterem spotkania, były przemiany sytuacji etnicznej i narodowościowej po upadku ZSRR, stworzenie na jego terytorium szeregu niezależnych państw i odzyskanie suwerenności przez inne kraje obozu komunistycznego. Dostrzeżono jakościowe zmiany związane z wstąpieniem części z tych krajów do NATO i Unii Europejskiej oraz przygotowaniem się do akcesji innych krajów. Specjalne panele poświęcone sprawom Rosji, Ukrainy, Białorusi, państwom bałtyckim, państwom Europy Środkowo-Wschodniej, Mołdowie, Bałkanom, Azji Środkowej i Kaukazowi. Sprawy narodowościowe i etniczne rozważano, zajmując się, z perspektywy interdyscyplinarnej, budowaniem wspólnot narodowych i przemianami tożsamości narodowych oraz sytuacją mniejszości narodowych i etnicznych w szerokim kontekście uwarunkowań ekonomicznych, społecznych, religijnych, prawnych i kulturowych, m.in. związanych z globalizacją i migracjami. Wyraziste było zainteresowanie polityką, podkreślone partnerstwem w organizacji spotkania Ośrodka Studiów Wschodnich w Warszawie, rządowej instytucji dla monitorowania sytuacji politycznej i ekonomiczno-społecznej w Europie Wschodniej, na Bałkanach, Kaukazie i w Azji Środkowej, oraz udziałem w pracach Konwencji pracowników instytucji studiów strategicznych z innych krajów europejskich i azjatyckich. O zainteresowaniach politycznych świadczyła również obecność i zaangażowanie w pracach konferencji ambasadorów i pracowników ambasad krajów wschodnich, a także polskich ambasadorów w tych krajach, m.in. dr. Andrzeja Ananicza, byłego już ambasadora RP w Turcji, turkologa i iranisty, dobrego znawcy kultur Wschodu. Udział etnologów i antropologów w Konwencji nie był liczny, być może ze względu na porę letnią sprzyjającą badaniom terenowym. Prof. Zofia Sokolewicz kierowała kilkoma panelami, prof. Swietlana Czerwonnaja z Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika wystąpiła z referatami: "Tradycyjne pogaństwo i nowoczesne neo-pogaństwo w świadomości, kulturze i polityce ludu ugrofińskiego w Rosji" oraz "Tatarzy krymscy wobec nowej rzeczywistości na Krymie, Ukrainie i w południowo-wschodniej Europie", prof. Katya Mihaylova (Bułgarska Akademia Nauk) zajęła się "Folklorem Polaków w Bułgarii. Spojrzenie antropologiczne na ich tożsamość etniczną, kulturową ireligijną". Wiele natomiast innych referatów zawierało materiały interesujące dla etnologa i zostało przygotowanych z zastosowaniem warsztatu antropologicznego. Teza stwierdzająca, że antropologia jest terenem spotkania się różnych.,dyscyplin, uzyskała potwierdzenie również w trakcie tej konferencji. Spośród wysłuchanych referatów szczególnie interesujące było dla mnie wystąpienie Natalii Kosmarskiej (Rosja) "Jeśli nie diaspora, to co? "Zredefiniowanie statusu mówiących po rosyjsku na obszarze "bliskiej zagranicy", dotykające ważnego problemu ponad etnicznej, wielomilionowej grupy ludzi mówiących po rosyjsku, zamieszkujących poza Federacją Rosyjską w krajach postradzieckich. Uszczegółowienie tej interesującej kwestii stanowił referat Triin Vihalemm (Estonia) ,,0 perspektywach formowania tożsamości wśród estońskich Rosjan". Tożsamością narodową i etniczną zajmowało się zresztą wiele referatów, m.in. przedstawianych w ramach panelu "Stare �Kronika 381 i nowe identyfikacje na terenie pontyjskim" (przewodniczący Igor Kuznetzov) lub panelu "Tożsamość Białorusinów" (przewodniczący Andrei Verdomatski). Dla etnologa zajmującego się Azją Środkową interesujący był m.in. referat Aziza Bur1<hanova (Kazachstan) "Tradycyjne klany familijne i regionalne w środkowoazjatyckiej tożsamości i polityce". Obok wymienionej już prof. K. Mihaylovej Polakami za granicą zajmowało się kilku innych jeszcze referentów, przedstawiając sytuację tej grupy na Ukrainie, w Rosji i w Kazachstanie. Zgromadzenie tak licznej grupy prelegentów pozwoliło na zorientowanie się w problematyce studiów podejmowanych w różnych ośrodkach naukowych i krajach. Nie umożliwiło jednakże, w trakcie Konwencji, na dotarcie do wszystkich występujących. Dlatego szkoda, że w wykazie uczestników paneli, zamieszczonym w przewodniku spotkania, zabrakło szczegółowych adresów, choćbye-mailowych. Prezentacja studiów polskich pokazała, że wschodoznawstwo polskie nie pracuje dzisiaj w izolacji od nauki światowej i instytucji naukowych w krajach badań. Różnorodność problematyki referatów, zróżnicowanie poziomu i odmienność ujęć przedstawianych zagadnień nie stworzy zapewne możliwości łącznego opublikowania wszystkich materiałów spotkania. Dostarcza natomiast podstaw do opublikowania wartościowych tomów tematycznych. Przeprowadzenie Konwencji Association for the Study ofNationalities w Polsce pozostanie, bez względu na sposób utrwalenia jej prac, bardzo poważnym osiągnięciem naukowym i organizacyjnym Studium Europy Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego i świadectwem jego roli w inspirowaniu i integrowaniu badań wschodoznawczych w Polsce. Zbigniew Jasiewicz KONFERENCJA "SFERA SACRUM I PROFANUM W KULTURZE WSPÓŁCZESNYCH MIAST EUROPY ŚRODKOWEJ", WARSZAWA-PUŁTUSK, 16-18 WRZEŚNIA 2004 Od 16 do 18 września 2004 roku w Warszawie i Pułtusku odbyła się międzynarodowa konferencja "Sfera sacrum i profanum w kulturze współczesnych miast Europy Środkowej". Jej organizacja była wynikiem współpracy Polskiego Towarzystwa Etnologii Miasta (inicjatora przedsięwzięcia) oraz Mazowieckiego Centrum Kultury i Sztuki, Wyższej Szkoły Humanistycznej im. A. Gieysztora w Pułtusku, Czeskiego Centrum, Instytutu Słowackiego i Muzeum Niepodległości w Warszawie. Honorowy patronat nad konferencją objęli: marszałek województwa mazowieckiego Adam Struzik, ambasador Republiki Słowackiej Magda Vasaryova, ambasador Republiki Czeskiej Hedrich Kopecky, przewodniczący Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz i rektor Wyższej Szkoły Humanistycznej im. A. Gieysztora w Pułtusku, prof. dr hab. Adam Koseski. W konferencji wzięło udział 18 referentów związanych z kilkunastoma ośrodkami naukowo-badawczymi w Polsce, Czechach i Słowacji. Dało to możliwość wymiany doświadczeń, prezentacji wyników badań, dokonania wstępnych podsumowań i dyskusji, zwłaszcza że wśród uczestników znaleźli się nie tylko etnolodzy, ale także historycy �382 Kronika kultury, geografowie, historycy sztuki. Zgodnie z przyjętą perspektywą (wynikającą z tematu sesji) punktem wyjścia dla autorów referatów stały się wartościujące działania i zjawiska społeczne, związane z funkcjonowaniem społeczności różnych współczesnych miast Europy Środkowej (zarówno metropolii, jak i mniejszych ośrodków). Warszawską część obrad zainaugurował referat dr Magdaleny Złockiej-Dąbrowskiej "Sacrum i profanum, teoria trzech funkcji społecznych i ekumena Dumezilowska". Wystąpienie dr Jolany Darulowej z Uniwersytetu Mateja Bela z Bańskiej Bystrzycy, poświęcone sakralizacji życia społecznego na Słowacji w ostatnim piętnastoleciu "Rozsirovanie sakralneho v slovenskych mestach po roku 1989" - zestawiono z rozważaniami Seweryna A. Wisłockiego na temat "Przestrzeni miejskiej jako zdesakralizowanego tworu człowieka". Przedpołudnie następnego dnia poświęcono problematyce występowania sfer sacrum i profanum w powiązaniu z zachodzącymi w XIX i XX wiekach procesami kształtowania się świadomości narodowej, przedstawione przez czeskich badaczy: prof. Milos Havelka: "Sakralni a profanni v konstrukci obrazu ceskych dejin" oraz dr Blanka Soukupova z Uniwersytetu Karola w Pradze: "Ceska narodni identita a Praha. Sakralni a profanni mista ve velkome.ste". Zjawiska sakralizacji lub desakralizacji wybranych przestrzeni polskich miast na przykładzie Warszawy i Torunia przedstawili: dr Mikołaj Madurowicz (Uniwersytet Warszawski): ,,Aksjologia największego kwartału Warszawy", oraz dr hab. Piotr Petrykowski (UMK w Toruniu): ,,0 różnych obliczach tych samych miejsc w przestrzeni miasta". Problematykę tę kontynuowano w odniesieniu do Warszawy i sposobu funkcjonowania w jej przestrzeni cmentarzy oraz miejsc pamięci (prof. dr hab. Roch Sulima, Uniwersytet Warszawski: "Sfera sacrum i profanum w świetle wzbierającej fali niszczenia cmentarzy"; Karol Mórawski, Muzeum Woli, Warszawa: "Warszawskie cmentarze - sacrum we współczesności europejskiej metropolii" oraz dr Andrzej Stawarz, Muzeum Niepodległości, Warszawa: "Między sacrum i profanum: Warszawskie miejsca pamięci"). Trzydniową konferencję zakończono w Pułtusku rozważaniami na temat procesów zachodzących we współczesnej kulturze masowej: kształtowania się nowych obszarów sacrum, nadawania cech sacrum działaniom i zjawiskom o charakterze profanum, wykorzystywania pojęć i obrazów związanych z sacrum w kulturze popularnej - w reklamie telewizyjnej, radiowej czy ulicznej (Adam Regiewicz, Zabrze: "Uliczna neoewangelizacja - czy możliwy jest dialog chrześcijaństwa z kulturą popularną?"), w przypadku organizacji krakowskich festiwali medycyny naturalnej (dr Piotr Jordan Śliwiński OFM Cap. Kraków: "Miejska «mistyka instant»") czy imprez o charakterze ludycznym (Magdalena Szal bot, Uniwersytet Śląski, Cieszyn: "Na pograniczu sacrum i profanum. Przestrzenie ludyczne współczesnego miasta"). Ph. dr. Katarina Kostialova, Uniwersytet Mateja Bela w Bańskiej Bystrzycy, przedstawiła wyniki swoich badań dotyczących współczesnych fascynacji praktykami z pogranicza magii i mistyki oraz wzrostu zainteresowania tego typu tematyką po 1989 roku ("Chiromantia, astrológia, numerológia, jasnovidectvo, vestenije z karat [z vyskumu vestic a ich klientely]"). Zjawiskom związanym z funkcjonowaniem w mieście społeczności narodowych i wyznaniowych poświęcone były referaty PhDr. Daniela Luthera CSc., Instytut Etnologiczny SAY, Bratysława: "Sakralne a profanne symboly ceskcj identity v Bratislave v 20. storoci"; PhDr. Petera Salnera CSc., Instytut Etnologiczny SAY, Bratysława: "Reflekxie zidovskej religiozity v sucasnJj Bratislave"; PaedDr. Slavomiry Ocenasovej-Strbovej, Uniwersytet Mateja Bela w Bańskiej Bystrzycy, "Obsah a forma sakralnych prejavov prislusnikov evanjelickej cirkvi na Slovensku" oraz Hedviki Novotnej, Uniwersytet Karola w Pradze, "Povaleca situace zidovskych nabozenskych obci v Cechach". �Kronika 383 Uczestnicy sesji mieli również okazję wzięcia udziału w szeregu imprez towarzyszących: koncercie fortepianowym zorganizowanym przez Mazowieckie Centrum Kultury, otwarciu wystawy "Przyjaciele - nie tylko porcelana" w Czeskim Centrum, wieczorze towarzyskim w Instytucie Słowackim w Warszawie oraz obejrzenia korowodu historycznego w Pułtusku. Materiały z konferencji zostaną opublikowane w formie osobnego wydawnictwa przez Polskie Towarzystwo Etnologii Miasta (Warszawa, ul. Srebrna 12). Jolanta Wiśniewska ODSŁONIĘCIE TABLICY PAMIĄTKOWEJ BRONISŁAWA PIŁSUDSKIEGO, KRAKÓW, 3 LISTOPADA 2003 Pomniki, nazwy ulic, księgi pamiątkowe, nazwy geograficzne, symboliczne mogiły, wreszcie tablice pamiątkowe, to powszechnie znane formy czczenia pamięci ludzi zasłużonych na polu polityki, działalności społecznej czy naukowej. Każda z tych form to swoisty rodzaj pozytywnego wartościowania dzieła tych ludzi i zapewnienia im trwałego miejsca w przestrzeni pamięci zbiorowej. Jeśli idzie o postać Bronisława Piłsudskiego (1866-1918), zesłańca i katorżnika, a jednocześnie badacza kultury tubylczych ludów wyspy Sachalin, tzw. Pomorza Amurskiego oraz Hokkaido, wspomniane powyżej tzw. znaki pamięci przybrały niektóre z tych form, bo oto na Sachalinie jest góra jego imienia, tam też w mieście Jużno-Sachalińsk wzniesiono mu w roku 1991 pomnik, swoisty symbol wdzięczności nauki rosyjskiej za jego osiągnięcia badawcze nad kulturą Ajnów, Niuchów i Oroków oraz ochronę tych ludów przed procesem akulturacji i depopulacji'. Wspomnieć także należy, że na tych rubieżach rosyjskiego imperium powołano w Jużno-Sachalińsku naukowo-edukacyjny Instytut Dziedzictwa Bronisława Piłsudskiego, wydający prestiżowy periodyk pod nazwą "Izwiestija Institute nasledija Bronisława Piłsudskiego" oraz inne prace z tego zakresu, a także, śmiało rzec można, koordynujący wielość międzynarodowych przedsięwzięć badawczych związanych z życiem i pracą B. Piłsudskiego. Wspomnieć tu należy, że drugim periodykiem związanym z postacią B. Piłsudskiego są "Piłsudskiana de Sapporo", założone i redagowane przez etnologa Koichi Inoue z Uniwersytetu Hokkaido. W tę formę dokumentowania i oceny dziedzictwa B. Piłsudskiego wpisuje się także edycja jego Dziel zebranych2, redagowanych przez prof. A. Majewicza we współpracy z uczonymi z wielu krajów oraz Polski, nosząca monumentalny charakter, realizowana od 1998 roku przez prestiżową firmę wydawniczą Moutin de Gruyter w serii ° l piśmiennictwie polskim i rosyjskim poświęconym B. Piłsudskiemu zob.: A. Kuczyński, Z. Wójcik, Bibliografia prac polskich autorów o Bronisławie Piłsudskim, "Lud" t. 75, 1992, s. 332-347; WM. Łatyszew, Materiały do bibliografii publikacji a Bronisławie Piłsudskim wjęzyku rosyjskim, "Lud" t. 77, 1994, s. 205-222. 2 A. Kuczyński, "Opera omnia" Bronisława Piłsudskiego. "Orzeł Biały" (Londyn), 1999, nr 1555-1556, s. 50-54. �384 Kronika "Trends in Linguistics". Dużą rolę w ocenie dorobku naukowego B. Piłsudskiego odgrywają także międzynarodowe konferencje. Pierwsza z nich odbyła się w 1985 roku na Uniwersytecie Hokkaido w Sapporo, druga w Jużno-Sachalińsku w 1991 roku, trzecia w Krakowie i Zakopanem (1999). Ponadto odbyły się jeszcze trzy konferencje krajowe w Zakopanem (2000), w Warszawie (2001) i w Krakowie w 2003 roku. Wszystkie one przyczyniły się nie tylko do oceny naukowej dokonań badawczych B. Piłsudskiego, ale także do wyjaśnienia wielu złożonych problemów związanych zjego życiem i pracą, zapełniając puste dotąd przestrzenie w biografii tego niezwykłego człowieka. Czas przypominany powyżej i czas, w którym kształtowały się zainteresowania etnograficzne B. Piłsudskiego, są czasami odległymi od siebie. Natomiast czas współczesny w działaniach czczących pamięć tego badacza i katorżnika powołuje się na różne etapy tego życia i czci je w odpowiedni sposób. Do takich spektakularnych wydarzeń należało poświęcenie symbolicznej mogiły B. Piłsudskiego na cmentarzu na Pęksowym Brzyzku w Zakopanem, wzniesionej tam w roku 2000 z inicjatywy Ośrodka Badań Wschodnich Uniwersytetu Wrocławskieg03• Nie od rzeczy będzie tu także wspomnieć o emisji znaczka pocztowego w serii "Wielcy Polacy", który ukazał się w roku 20024• Pragnąc ocalić pamięć o tym przez lata zapomnianym wybitnym ludoznawcy, gdy odbywały się zakopiańskie uroczystości poświęcenia jego symbolicznej mogiły, uczestnicy tego spotkania zastanawiali się nad kolejną formą zapisania w pamięci zbiorowej jego naukowych dokonań. Powstał wówczas pomysł ufundowania tablicy memoratywnej. Sprawa miejsca jej umieszczenia pozostawała otwarta. Zastanawiano się np. nad tym, czy nie umieścić jej na którymś z budynków Zakopanego, gdzie przez pewien czas przebywał B. Piłsudski po powrocie z zesłania, były propozycje, by tablica taka zawisła w holu Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem itp. Ostatecznie zdecydowano się na to, by miejscem tym była siedziba Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie, przy ul. Sławkowskiej 17. W roku 1903 B. Piłsudski wysłał bowiem z Sachalinu do Akademii Umiejętności propozycję zgromadzenia dla niej kolekcji etnograficznej, a po powrocie z zesłania pozostał w kontaktach naukowych z tą placówką, która w roku 1913 powierzyła mu stanowisko sekretarza Sekcji Etnograficznej utworzonej w ramach Komisji Antropologicznej Akademii. Wreszcie w archiwum Akademii znajduje się najbogatszy w Polsce zbiór jego korespondencji, rękopisów prac, fotografii i różnych "papierów osobistych". Ważny również jest fakt, iż w przestronnym holu PAU znajdują się tablice pamiątkowe poświęcone wybitnym polskim uczonym związanym z tą placówką. Wśród nich tablica czcząca pamięć Bronisława Malinowskiego (1884-1942). Łączyły go bliskie kontakty z B. Piłsudskim, zwłaszcza z okresu pobytu w Zakopanem, i spotkanie się tych dwu tablic pamiątkowych w jednym miejscu ma symboliczne znaczenie. Wspomniał o tym prof. dr Jan Machnik, witając przybyłych na uroczystość odsłonięcia tablicy memoratywnej B. Piłsudskiego. Uroczystość tę oraz towarzyszącą jej sesję naukową poprzedziła msza św. za "spokój duszy B. Piłsudskiego" odprawiona w kościele pod wezwaniem św. Marka. W wygłoszonej wówczas homilii ojciec Jerzy Pająk ze Zgromadzenia Ojców Kapucynów, wspominając drogę życiową B. Piłsudskiego, powiedział: "Dzisiaj podczas tej Eucharystii wspomi- 3 A. Kuczyński, Zakopane ucz(:iło pamięć Bronisława Piłsudskiego, "Niepodległość i Pamięć" t. 17,2001, s. 201-216. : 4 A.,l,(uczyński, Pamięć o Bronisławie Piłsudskim w znaczek pocztowy przyodziana, "Zesłaniec" 2002, nr 9, s. 118-123. �Kronika 385 namy i polecamy miłosiernemu Bogu śp. Bronisława Piłsudskiego, brata wielkiego Wodza Józefa Piłsudskiego, wielkiego naukowca i bojownika o wolność Ojczyzny. Z jego skarbca mądrości, wiary i doświadczenia chcemy wydobyć to, co wiecznie żywe, aktualne i ubogacające. (...) Jego dokonaniom poświęcona jest dzisiejsza sesja naukowa w Wielkiej Sali PAU przy ulicy Sławkowskiej 17. My, tu zgromadzeni na uczcie eucharystycznej, pragniemy polecić miłosiernemu Bogu jego duszę i prosić o radość życia wiecznego". Tablicę odsłonili krewni B. Piłsudskiego, Agata Kadenacówna i Witold Kowalski (notabene etnolog). Wykonana jest ona z czerwonego granitu i przyozdobiona została wizerunkiem B. Piłsudskiego (odlew płaskorzeźby), wykonanym przez prof. Helenę Łyźwę. Pod wizerunkiem jest napis: Bronisław Piłsudski Zułów 1866 t 1918 Paryż Patriota, syberyjski zesłaniec i uczony Sekretarz Komisji Etnograficznej AU Współpracownik Komitetu Narodowego Polskiego Brat pierwszego Marszałka Polski A.D. MMIII Poświęcenia tablicy dokonał Jego Eminencja ks. kardynał Franciszek Macharski, metropolita krakowski, poprzedzając ten akt słowami wzruszającej modlitwy. Sesję naukową otworzył prof. dr Jan Machnik, wiceprezes PAU, informując, iż na adres Akademii nadeszły liczne listy. Wśród nich był list od Jadwigi Piłsudskiej-Jaraczewskiej, córki Marszałka; o krakowskich uroczystościach nie zapomniał także Instytut Józefa Piłsudskiego w Nowym Jorku, przysyłając pozdrowienia dla uczestników krakowskich uroczystości i słowa podziękowania pod adresem PAN za inicjatywę czczącą pamięć B. Piłsudskiego. Z dalekiego Sachalinu przysłał list Władysław M. Łatyszew, założyciel i dyrektor Instytutu Dziedzictwa Bronisława Piłsudskiego. Podczas sesji naukowej wygłoszone zostały cztery referaty: Jan Stasze I omówił "Drogę życia Bronisława Piłsudskiego", Alfred Majewicz przedstawił założenia edycji Dziel zebranych Bronisława Piłsudskiego, Janusz Kamocki zajął się "Etnograficzną działalnością Bronisława Piłsudskiego w Polsce", natomiast Antoni Kuczyński wygłosił referat "Niedoszła nagroda im. Lwa Kuźniecowa dla B. Piłsudskiego i Instytut Naukowy jego Dziedzictwa w JuŻno-Sachalińsku". W organizacji uroczystości krakowskiej współpracowali: Polska Akademia Umiejętności, Związek Sybiraków, Towarzystwo im. Józefa Piłsudskiego oraz Ośrodek Badań Wschodnich Uniwersytetu Wrocławskiego. Tablica pamiątkowa w gmachu PAU jest swoistą spłatą długu wobec tego, przez wielu zapomnianego a zasłużonego etnografa, niezwykłe go człowieka, któremu los nie poskąpił trudu zesłańczego i życiowej goryczy. Antoni Kuczyński �Kronika 386 ARCHIWUM NAUKOWE ANTONINY PISARCZYK Antonina Pisarczyk (1907-1995) to Polka urodzona w Kokandzie, w ówczesnym Turkiestanie, wybitna etnograf Uzbekistanu i Tadżykistanu I. Ukończyła Państwowy Uniwersytet Azji Środkowej (SAGU), pracowała w Muzeum Sztuk Uzbekistanu w Taszkiencie i Samarkandzie, w Instytucie Historii i Archeologii Akademii Nauk Uzbekistanu. W latach 1951-1965 kierowała oddziałem etnografii w Instytucie Historii, Archeologii i Etnografii AN Tadżykistanu. Skompletowała wiele kolekcji muzealnych, organizowała i uczestniczyła jako kierownik w licznych wyprawach etnograficznych. Opublikowała około 60. własnych książek i artykułów oraz przygotowała do druku wiele zredagowanych przez siebie znaczących pozycji z archiwum naukowego męża - jednego z wybitnych etnografów i językoznawców Azji Środkowej - Michaiła Stiepanowicza Andriejewa (1873-1948). W 1949 roku stworzyła i do roku 1990 kierowała Muzeum Archeologii i Etnografii im. M.S. Andriejewa. Archiwum znajduje się w Milanówku pod opieką córki Antoniny Pisarczyk, p. Katarzyny Andrejewej-Prószyńskiej i jej rodziny. Jest to jedynie część materiałów naukowych uczonej, którą udało się wywieźć podczas przeprowadzki z Tadżykistanu do Polski. Była ona porządkowana przez doktorantkę Antoniny - Nawrastę Babajewą, której zapiski niejednokrotnie okazywały się pomocne, zwłaszcza w przypadku materiałów w języku tadżyckim i językach pamirskich. Oprócz pamiątek, listów i zdjęć osobistych są to przede wszystkim nie wydane jeszcze materiały, które uczona miała nadzieję opracować. Materiały są zazwyczaj w języku rosyjskim, o innych przypadkach informuję. Oryginalna numeracja większości teczek potwierdza ich przynależność do większej całości. Numeracja nadawana była zazwyczaj według opracowywanego zagadnienia lub miejsca prowadzenia badań. Porządek ten został zakłócony podczas licznych przeprowadzek, stąd wprowadzona przeze mnie, podczas opisu, numeracja porządkująca, uwzględnia jedynie zastane położenie około osiemdziesięciu teczek na czterech półkach o łącznej długości około czterech metrów. Na potrzeby niniejszego opisu burzę ten przypadkowy porządek, grupując materiały tematycznie i w miarę możliwości chronologicznie. Usprawni to zapoznawanie się z nimi, zwłaszcza, że archiwum nie było jeszcze opracowywane przez archiwistów. Tytuły teczek, zeszytów itd. pochodzą w zdecydowanej większości od Antoniny Pisarczyk i pozostawiam je w oryginale. Archiwum ma zostać przekazane do Sankt-Petersburga zgodnie z wolą zmarłej i prośbą jednego z tamtejszych etnografów, Iwana Stieblin-Kamienskiego. O przekazaniu do Rosji zawartości teczek opisanych jako osobiste zadecyduje córka uczonej. I Jej postać i dokonania naukowe przedstawia moja praca magisterska Antonina PisQlY:zyk(1907-1995) badaczka Uzbekistanu i Tadżykistanu oraz jej archiwum naukowe, napisana pod kierunkiem prof. dr. hab. Zbigniewa Jasiewicza w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu w 2003 roku. Jeden z rozdziałów jest opisem archiwum naukowego uczonej, inna część pracy to szczegółowy spis jego zawartości sporządzony w lipcu 2002 roku w Milanówku. �Kronika 387 Fot. l. A. Pisarczyk w czasach studenckich, Taszkient. �388 Kronika a) Nur-Ata Badania w Nur-Ata i prowadzony tam szeroko zbiór kolekcji muzealnych były przede wszystkim związane z historią odzieży Tadżyków. Teczka NIO/I, OT'ł eT hl o KOMaHJlHpOBKaxB Hyp-ATa B aBrycTe H B oKTH6pe 1940 r. CaMapKaHA 1940 zawiera maszynopis sprawozdania z wyjazdu w celu zakupienia materiałów etnograficznych dla działu historycznego muzeum w Samarkandzie. Dotyczy: tiubietiejek, haftów, kompletów męskiej i żeńskiej odzieży ślubnej (z lat 1905-1915 i wcześniejsze) oraz odzieży codziennej. Znajdujemy także spis części odzieży panny młodej i pana młodego z końca I i początku II dziesięciolecia XX wieku z oryginalnymi nazwami oraz numerowane fotografie (także architektury i ruin) i rysunki. Maszynopis dotyczący tkanin, materiałów, aplikacji, sukien żeńskich oraz rejestry posagów i fotografie to m.in. zawartość teczki NIO· HypaTa. MaTepHaJlhI K HCTOpHH o,u:e~hI Ta,u:IKHKOB HypaTa. TKaHH. CTapHHHhIe lKeIICKHenJlaThH. )l.J1Hc6. O,u:e~a, MocKBa 1978. Natomiast teczka NI0 3Kcne,u:HuHoHHhIe,u:eJla.HypaTHHcKaH o,u:e~a. nOJleBhIe 3anHCH mieści opisy zdjęć odzieży i negatywów, opisy biżuterii oraz przedmiotów zebranych dla muzeum w 1938 roku, a także opis kolekcji odzieży ślubnej z lat 90. XIX wieku zebranej w 1939 roku (67 pozycji). Są tam również rejestry odzieży ślubnej i rejestry posagów, także w języku tadżyckim. Inne materiały z tej teczki odnoszą się do przełomu XIX i XX wieku; są to m.in.: notatki terenowe, imponujący zbiór zdjęć haftów z kolekcji muzealnych oraz zbiór ponad dwustu zdjęć dżijaki (tasiemek do tiubietiejek), haftów i aplikacji, rzeźbień drzwi, domów i wnętrz. Efektem wyjazdów nierzadko bywały wystawy muzealne, czego ślad pozostał w teczce lOll MhICJlH 06 y36eKcKoMHCKycCTBe,w której znajdziemy brudnopis planu wystawy oraz fragmenty inwentarza eksponatów. Pięć związanych razem teczek zostało opisanych przez Nawrastę Babajewąjako całość materiałów do odzieży z Nur-Ata: I) Teksty; 2) Rejestry posagów; 3) Ilustracje. W teczce 41 zgromadzono materiały dotyczące tkanin, ich nazw, przygotowywania materiału pod hafty, obróbki materiału (np. krochmalenie itp.) oraz oryginalne nazewnictwo, zwyczaje związane z odzieżą, opisy posagów - nierzadko z opisem rzeczy, opisem, co kiedy nakładano wraz z dokładnymi danymi informatorek. Teczka NI0' zawiera zdjęcia oraz maszynopisy na temat tkanin, tradycyjnych sukien żeńskich, przybrania głowy, wyrobów jubilerskich, odzieży żałobnej i jej kolorów, procesu i okoliczności powstawania odzieży, sposobów noszenia, a także rejestry posagów, wykroje, wymiary odzieży i krótką charakterystykę Nur-Ata. Zeszyty terenowe zaś przykuwają uwagę rysunkami. Interesujący jest m.in. maszynopis wykładu Antoniny o historii odzieży z NurAta od początku XIX wieku z uwzględnieniem metod pracy i problemu datowania pozyskanych artefaktów. Teczka N7a to niemal artystyczne fotografie odzieży, biżuterii, przybrania głowy z materiału i biżuterii, a także rękopisy indeksów wyrobów jubilerskich zawierające nazwy z opisami oraz materiały traktujące o wyrobach jubilerskich, uczesaniach, kolczykach, biżuterii weselnej, przybraniu głowy, piersi, szyi. Materiały dotyczące tkanin, opracowywane wspólnie z O.A. Suchariewą w 1978 roku, m.in. fotografie oozieży - ubrań i noszących je ludzi oraz inne maszynopisy i rejestry posagów znajdują się w teczce N 10i. Teczka 6, HypaTHHcKaH BhIUłHBKa.3auHcH 1937--40 H., mieści m.in. bardzo staranny rękopis dotyczący haftów zebranych przez A. Pisarczyk dla Muzeum Antropologii i Etnografii w 1938 roku z dokładnymi rysunkami, oryginalnymi nazwami, wiekiem eksponatów, ich przeznaczeniem, kolorem, rozmiarami, jak również notatki z rozmów z haf- �Kronika 389 ciarkami oraz zeszyty na temat: ściegów - ogólny opis wprowadzający oraz opisy poszczególnych ściegów z ich nazwami, opisem i rysunkami biegu igły; nici - wypisy z literatury, nazwy nici, pochodzenie, od kiedy są stosowane; barwników i farbowania. Jest też słowniczek terminologiczny dotyczący hafciarstwa, notatki na temat handlu prowadzonego przez hafciarki oraz wzornik z rysunkami wzorów w oryginalnej wielkości. W podobnie zatytułowanej teczce (7 HypaTHHcKaH BbIwHBKa) znajdziemy maszynopisy rozdziałów planowanej większej pracy o haftach (m.in. Wstęp; Krótka charakterystyka Nur-Ata; Główne etapy rozwoju haftu w Nur-Ata; Rodzaje haftów w Nur-Ata i ich zastosowanie; Wytwórstwo i handel haftami; Tkaniny) oraz plany prac A. Pisarczyk na temat nuratińskiego haftu i bucharskich dżijaków, jak i maszynopisy na temat rozwoju haftów, tradycyjnych tkanin, czy handlu haftami; są też maszynopisy tekstów pojawiających się w teczkach wcześniejszych. Teczka 57, Onucb KOJJJJeKUHU 06paluoB «aJJaąH» c06paHHbIX B 1939 Hyp-ATa. PalHbIe nepBHąHble lanHCH. He yHH'ITo)JCaTb6e3 npocMoTpa, oprócz materiałów na temat tkanin - wypisy z literatury; zdjęcia; notatki; fiszki na temat rzemiosł, krosien itp.; spis 169 wzorów wraz z rysunkami i doszytymi kawałkami materiału alaezy (pstrokata lub prążkowana chałupnicza tkanina bawełniana lub bawełniano--jedwabna, przeznaczona na chałaty) w języku tadżyckim i rosyjskim; opisy wzorów wraz z doszytymi oryginalnymi kawałkami kalami (grubsza tkanina z wyraźnym wzorem, często wplata się w nią białą nitkę); notatki terenowe; wypowiedzi tkaczy; zeszyt YprymcKaH aJJa'la (spis około 200 datowanych tkanin z rosyjskim opisem i tadżyckimi nazwami oraz doszytymi kawałkami opisywanego materiału, z podaniem jego przeznaczenia) - zawiera opis z rysunkami i tadżyckimi nazwami wyrobów jubilerskich zebranych przez A. Pisarczyk dla Muzeum Historycznego w Samarkandzie oraz materiały ze sfery kultury symbolicznej i społecznej - m.in. zapiski na temat śmierci i żałoby, wróżb, podań, wyobrażeń animistycznych, gier itp.; materiały dotyczące ślubu, przeżytków kulturowych z nim związanych, swatania i wiana, dzieci, nadawania imion, przyczyn i leczenia niepłodności, ciąży, narodzin, sposobów radzenia sobie z dzieckiem płaczącym, mającym trudności z zasypianiem itp., obrzezania i edukacji. Wiele badań, studiów i prac poświęciła A. Pisarczyk architekturze Azji Środkowej. Materiały, również fotograficzne, na temat architektury z lat 1938-1940 (domy, meczety - w tym zdjęcia z zewnątrz i wnętrza głównego meczetu w Nur-Ata z 1937 roku mauzolea, schematyczne plany budowli) składają się na zawartość teczki N59, Hyp-ATa. MaTepHaJJbI no HypaTa obok wiadomości na temat administracyjno-ekonomicznej sytuacji rejonu - pieniędzy, handlu zbożem, pastwisk, hodowli bydła oraz oddzielnie na temat rodowych cmentarzy i zabytków. Są tu także szkicowe plany meczetu Dżuma-choni albo Czil-ustum oraz pomieszczenia ehonako i pandżwakszti. Teczka 41, KOpH3bI. HypaTa to zgodnie z tytułem zaopatrzone w zdjęcia maszynopisy dotyczące korizów - kompleksów studzien. Znajdziemy w niej także spisy korizów (nazwy, liczba studzien, zawartość wody itp.), materiały i notatki terenowe na temat sprzedaży wody, nawożenia, maszynopis o rolnictwie, nawadnianiu i specyficznych formach korzystania z ziemi oraz podziale ziemi. b) Samarkanda Teczka 161, CaMapKaH,lJ.CKHeIJJOTO,lJ.JJHaJJb60Ma, zawiera zdjęcia (również z Chiwy) z dokładnymi opisami na odwrotach. Fotografię planu miasta i inne częściowo opi- �390 Kronika sane zdjęcia znajdziemy także w teczce 13, CaMapKaH.ll:.nepBHqHble 3anHCH, która kryje notatki A. Pisarczyk do wystąpienia podczas obrony doktoratu 9 VII 1945 roku; ewidencje zespołów architektonicznych Samarkandy (nazwa, poprzednie i ówczesne przeznaczenie obiektu2, adres, opis wraz z rysunkami, planami budynków, zapisem rozmów z informatorami, rysunki wnętrz i fasad meczetów); spis guzarów Samarkandy; dwa zeszyty z opisem domostw, meczetów, minaretów z rysunkami; maszynopis o cechu mistrzów budowniczych; mapy, plany i schematy wnętrz oraz rozmieszczeń budowli w kompleksach i wreszcie maszynopis o kurgonach - podmiejskich siedzibach Samarkandy, jak i zeszyt ze wzorami rzeźbień na domach oraz notesik zawierający przeliczenia lat według M.A. Terentiew, O musulmanskom letoisczislenii i kopertę z fiszkami dotyczącymi meczetów i ich budowniczych wraz z kartoteką mistrzów Samarkandy. Inne materiały dotyczące zagadnień tego rejonu to m.in. spis eksponatów muzeum w Samarkandzie zebranych przez badaczkę w 1940 roku oraz opis negatywów jej zdjęć architektury z 1939 roku, a także znajdujące się w teczce 47, A.K. nHCapqHK. APXHBbI cTapbIX MacTepoB-CTpOHTeJIeUCpe.ll:HeUA3HH, HaqaTO B 1943 r. zdjęcia i opisy rzemieślniczych archiwów mistrzów samarkandzkich (np. szablony malarskie, tzw. priporochy), czy notatki z rozmów w Chiwie i maszynopis o archiwach dawnych mistrzów budowniczych Azji Środkowej. c) Kermine Teczka 49, II3)J;AHO He nOJIHOCTbIO. A.K. nHCapqHK, PYKonHCH ony6JIHKOBaHHbIXpa60T. naMHTHHKHKepMHHe 1943 ony6JIHKOBaHaB Co06IlI,. IIHTa HCTOpHHH TeOpHHapxHTeKrypbI N4 1944 r. mieści m.in. kopię artykułu Antoniny Architiekturnaja razwiedka w Kerminie w 1940 g. opublikowanego w 1944 roku oraz maszynopis Pamiatniki Kerminie na temat jej odkryć archeologicznych tamże. Znajdują się tu również: rękopis zakończenia artykułu A. Pisarczyk, Mawzolej Mir Said Bachrama w Kerminie; zdjęcia planów tegoż mauzoleum oraz meczetu Kosym-Szacha, wykonanych przez architekta B.N. Zasypkina według pomiarów Antoniny i schemat ołówkiem położenia mauzoleum Mir Said Bachroma w kompleksie budynków meczetu. W archiwum uczonej jest też dziennik terenowy oraz brudnopisy notatek terenowych wraz z planami, rysunkami i notatkami. d) Kotlina Fergańska Także w tym rejonie A. Pisarczyk sporo uwagi poświęca architekturze, o czym świadczą IIlateriały z teczki 20, HalJ,HOHaJIbHbIe MacTepa-cTpOHTeJIH Y36eKHcTaHa. CTeHorpaMMa .ll:OKJIa.ll:aHa Pecny6JIHKaHCKOM COBeIlI,aHHH no HapO.ll:HOU apxHTeKType Y36eKHCTaHaB 1941 r., a więc tegoż stenogramu maszynopis; przygotowane do prezentacji podczas wykładu zdjęcia usto Jusufa Alego Musajewa, jego genealogii, domostw, ich planów, meczetów, rozwiązań architektonicznych; charakterystyka i życiorys Jusufa Alego Musajewa wraz ze spisem głównych jego budowli (36 budowli 2 Sporządzanie fotografii i utrwalanie jak największej liczby informacji na temat tradycyjnych budowli Samarkandy czy Taszkientubyło próbą zachowania oryginalnej zabudowy niszczonejpodczas socjalistycznej przebudowy miast. �Kronika 391 Fot. 2. Podczas wyprawy, Kartegin 1957. Fot. 3. Badania w Pamirze, z N.N. Jerszowem, Wrang 1962. �Kronika 392 Fot. 4. M.S. Andriejew z córką Katarzyną i Antoniną w ogrodzie domu w Taszkiencie. Fot. 5. Z N.N. Jerszowem nad kolekcją ceramiki, 1966. �Kronika 393 i od 1930 roku 22 łaźnie w kołchozach); maszynopisy o mistrzach z Kokandu, 150 fiszek dotyczących mistrzów fergańskich oraz 82 fiszki dotyczące mistrzów z Taszkientu. Natomiast teczka 28, I 06~aH xapaKTepHCTHKacJlepraHcKoro iKHJIH~a H ero OTll:eJlbHblX ąaCTeH. IV )l.eTaJlH Hl ll:epeBa to głównie maszynopisy na temat domostw i ich części, rozmiarów i detali oraz 47 stron maszynopisu poświęconego detalom architektonicznym i zdobieniom budowli fergańskich wraz z częścią dotyczącą detali z drewna. Teczka 29, )l.HeBHHKHnOelll:KH B C1>epraHyB ceHTH6pe-OKTH6pe 1947 rOll:a, to dzienniki z rysunkami i zapisami rozmów, sprawozdanie naukowe o pracach w Andiżanie w 1947 roku oraz plany Andiżanu i okolic z różnych lat (1881). W teczce 65, APXHB pHCyHKOB Tl06eTeeąHblx ylOpoB npHHall:JleiKaBWHu ąyCTCKOMyMaCTepy MyXH6yJlJlo CaypoBy, znajdujemy oryginalne rysunki wzorów sporządzone przez ojca M. Saurowa, z których naj starsze pochodzą z drugiej połowy XIX wieku. Przekazane zostały Antoninie w Czuście, w 1948 roku. Ich opisy znajdują się w dziennikach z Fergany z lata 1948 roku. Natomiast rysunki wzorów haftów na tiubietejki z Czustu to zawartość teczki 65". Z omawianą tematyką łączą się materiały teczki 67, nOelll:Ka B C1>epraHy1948 r., MaTepHaJlbl no T106HTeUKaM,w której umieszczono: maszynopisy rozmów terenowych zawierające nazwy wzorów; opis kolekcji wzorów Muchibułło Saurowa z Czustu; notes z rysunkami Ojszabu (Ojsza-bibi) i ich opisami; rysunki aplikacji zdobiących brzegi tkanin; kartki z opisanymi wzorami nakłuwanymi szpilką oraz wzory malowane białą, żółtą lub brązową farbą na czarnym papierze, a także rysunki innych hafciarek i tym podobne materiały; notatki dotyczące mistrzów z Czustu i ich tiubietiejek oraz rysowników, mistrzów i arteli, a wreszcie opisy kolekcji zebranych w Kokandzie w 1948 roku. Teczka 63 opisana też 3E, YlopHaH TeCbMa )l.iKHHKH.Palll:eJl rJlaBbl BblWHBKa B TOMeCOBeTCKoeHCKyCCTBO Yl6eKHcTaHa 1949 roll:, to m.in. maszynopis dotyczący taśmy służącej do obszywania brzegów tiubietiejek, odzieży kobiecej i męskiej, a która wchodzi czasem w skład większych haftów dekoracyjnych. e) Pamir Materiały dotyczące jednego z najważniejszych dla A. Pisarczyk badanych rejonów dzielą się w archiwum na dwie części - tematykę opracowywaną w latach 40. i późniejszy o dwie dekady temat domostwa. Teczka 38, CpaBHHTeJJbHblHcnHCOKnpHnaMHpCKHX nOCJlOBHIlH norOBopOK H Il:OnOJlHHTeJlbHbleBblBepOąHble lanHCH TawKeHT 1944 to imponująco obszerny zbiór powiedzeń i przysłów w oryginalnych językach, niekiedy zaopatrzonych w tłumaczenia na rosyjski, z wielu terenów pamirskich (Jazgulem, Szugnan, Ruszan, Chuf - także z 1900 roku zebrane przez M.S. Andriejewa - Bartang, Badachszan). Jest to przykład kolosalnej pracy, nie wyjątkowy zresztą w przypadku Antoniny - wielość wariantów, uwzględniająca różnice dialektowe, wielokrotne sprawdzanie i konfrontowanie zapisanych form z innymi rozmówcami, badania porównawcze z innych lat. Przykładem podobnie gromadzonych i podobnie obszernych materiałów jest także teczka 46, Ta6JlHIlbl TepMHHoB pOIl:CTBaK npoBepKe C ony6JlHKOBaHHblM MaTepHaJlOMzawierająca: przekazane Antoninie tablice systemów pokrewieństwa sporządzone przez L.E Monogarową, D.A. Olderogge oraz zapisane przez S.I. Ibrahimowa; tablice dotyczące terminów pokrewieństwa i powinowactwa m.in. w języku jazgu1emskim, iszkaszymskim, szugnańskim, baruszańskim, sipondżańskim; chufijskim, bartangijskim, wachańskim, chodisec(?); notatki terenowe; fiszki bibliograficzne i wypisy �Kronika 394 z literatury; spis alfabetyczny tłumaczeń na rosyjski starych form językowych z doliny Wancz oraz podobny spis sporządzony przez M.S. Andriejewa w 1925 roku. Teczka 39, lloe3~Ka B CTaJlHHa6a~ B HIOJle 1946 r. TepMHHbl pO~CTBa H TepMHHbI 06pam.eHHSl H npoqee to m.in. materiały dotyczące naczyń antropomorficznych z górnego biegu Piandża (Chuf), kwestie rozprzestrzenienia ceramiki, występowania naczyń z trój guzkowym (triochbugorczatym) ornamentem, nazwy tego ornamentu, notatki na temat "ło" i "ro", areały pocałunku w rękę, zagadnienia chufijskie, sposoby pozdrawiania, a także dziennik J.l. Babajewa z wyjazdu do Stalinabadu z roku 1946 oraz wypisy z dzienników wyprawy w 1943 roku. Teczka 34", JKHJIHm.e npHnaMHpueB. JKUJIHme. OCHOBHOU 3K3eMnJISlp, z niemal dwustoma stronami maszynopisu, wypisami i mapą, rozpoczyna prezentację materiałów drugiego istotnego zagadnienia badawczego Antoniny Pisarczyk - pamirskiego domostwa. Teczka 34" llpunaMupcKoe :lKUJIHme B pa60Te to materiały dotyczące kolumny kanako; mapa Pamiru; artykuł T.A. Czikowani, Opyt srawnitielnogo izuczenija ży/iszcz tipa darbazi; F. Leinbock Puulukud - fragment książki o zamknięciach drzwi, skoblach itp., w języku fińskim; materiały do planu historyczno-geograficznego zarysu domostw Pamiru wraz z terminologią; plany, rysunki, dzienniki terenowe dotyczące domostw Wachanu, Iszkaszymu iGoranu. Ilustrację tego bogatego materiału zapewnia teczka 34" llpunaMupbe $OTO 1962 H 1965 r. zawierająca: opisane zdjęcia drewnianych sufitów, domostw i innych budowli, ludzi, uprawy roli; cztery zdjęcia z archiwum M.S. Andriejewa; zdjęcia z negatywami: rok 1925 - Jazgulem; lata 60. XX wieku (Wancz, Karategin, Darwaz, Wachan, Ruszan, dolina Chuf); zdjęcia rodzajowe, okolicznościowe, przedmioty, kanały na zboczach gór, architektura, wnętrza domostw, a także fotografie stron z Through the Unknown Pamirs - the second Danish Pamir Expedition 1898-99 autorstwa O. Olufsena z 1904 roku. Teczka npunaMłfpcKoe :lKUJIUme. nepeneqaTKa qacTeu, roTOBblX K KOHUy 1969 r. prezentuje m.in.: maszynopisy dotyczące domostw; schematy orograficzne Tadżykistanu; fiszki z bibliografią i literaturą cytowaną; notatki z różnych regionów Pamiru; prawdopodobnie fragment katalogu odzieży mieszkańców Pamiru Zachodniego; dwie strony maszynopisu w języku tadżyckim w formie pytań i odpowiedzi na temat przejścia od starych typów domostw ku nowym oraz wypisy z A. Von Le COQ, BilderAtlas zur Kunst und KulturGeschichte Mittelasiens, Berlin 1925 na temat sufitu kasetonowego. Natomiast materiały opisane jako JKHJIHme KapTa. llJIaHOBaSl TeMa 1980 r. K KapTe THROB :lKUJIHma Oce~JIoro lIaCeJIeHUSl Ta~:lKUKUCTalla na py6e:lKe XIX U XX BB. «)lJlSl HCTOpHKQ-3THorpa$HqeCKoro aTJIaCa Cpo A3HH If Ka3aXCTaHa» to przede wszystkim: maszynopisy dotyczące domostw (typu pamirskiego, równinno-karategińskiego); mapy tradycyjnych typów domostw osiadłych Tadżyków; mapa rozprzestrzenienia tradycyjnego ocieplania domostw na terenie Tadżykistanu; wypisy o domach do mapy; zdjęcia palenisk; maszynopisy notatek na temat palenisk; tezy do wykładu badaczki na temat samarkandzkich siedzib podmiejskich - kurgonów, wygłoszonego w roku 1973. f) Etnografia w Tadżykistanie A. Pisarczyk brała udział w powstawaniu etnografii jako odrębnej dyscypliny naukowej w Tadżykistanie i, choć nie prowadziła systematycznych zajęć dydaktycznych, dbała, np. poprzez praktykę terenową, o nowe kadry, zwłaszcza wywodzące się z Tadżyków. K UCTOpUU pa3BUTHSl 3THorpa$uu HayKu B Ta~:lKHKHCTaHe to maszynopisy dotyczą- �Kronika 395 ce rozwoju etnografii. Znajdujemy tu także: spis etnografów Tadżykistanu, którzy obronili dysertacje i otrzymali stopnie naukowe kandydatów (14 osób) i doktorów (4 osoby) nauk historycznych w latach 1951-1983 (Antonina była promotorką 4 prac); recenzję B.Ch. Karmyszewej i W.N. Basiłowa pracy Antoniny o etnografii w Tadżykistanie i jej rozwoju w okresie władzy sowieckiej; bibliografię naukowych i popularnonaukowych prac etnograficznych opublikowanych w Tadżykistanie (527 pozycji); biobibliograficzne charakterystyki tadżykistańskich etnografów - maszynopis dotyczący 27 osób i zawierający dane personalne (data i miejsce urodzenia, narodowość3, wykształcenie, udział w ekspedycjach naukowych i indywidualnych wyprawach, uczestnictwo w sesjach, konferencjach itp., opublikowane prace, prace w druku, nagrody, rękopisy, przygotowywanie kadr naukowych, ostatnio opracowywane tematy; spis etnografów według wieku. Tematykę tę porusza również artykuł N.N. Jerszowa, K istorii razwitija etnograjiczesko) nauki w Tadżykistanie oraz KpaTKHH OIJepK3THorpa!JlHHJa 60 JIeT, czyli maszynopisy z wersjami zarysu rozwoju nauki etnograficznej w Tadżykistanie w latach władzy sowieckiej i materiały związane z opracowywaniem tego tematu oraz fiszki z monografiami autorskimi. Tematycznie bliskie są też inne materiały. lly6JlHKaIJ.HHno MyJee 3THorpa!JlHH to maszynopisy dotyczące Muzeum im. M.S. Andriejewa w Duszanbe i ludzi dla niego zasłużonych, tu też wymienić należy artykuł A. Pisarczyk i Z.A. Szyrokowej, Muzie} archieołogii i etnograjii im. M.s. Andrie}ewa z 1952 roku oraz artykuł, Muzie} w}ezża}et w nowy} dom; są też w archiwum materiały dokumentujące starania o nowe lokum oraz walkę o uratowanie niszczejących od wody zbiorów. «I>oTorpa!JlHHzawierają zdjęcia M.S. Andriejewa i J.M. Pieszczeriewej z lat 1925 i 1927, N.W. Rusinowej z roku 1927 i A.A. Siemionowa do zbiorku poświęconemu osiemdziesięcioleciu koła naukowego Wydziału Wschodniego SAGU. Do przedstawienia postaci męża uczonej może posłużyć teczka M.C. AHJl:peeB, zawierająca m.in.: spis z czerwca 1948 roku książek zabieranych z Taszkientu do Stalinabadu; notarialnie poświadczone zaświadczenie o prawie do spadku; spisy majątku osobistego; spisy rzeczy M.S. Andriejewa przekazanych po jego śmierci córce z pierwszego małżeństwa, Oldze; dokument rozporządzający ziemią w Taszkiencie - podział między dwie córki; testament i późniejsze umowy o podziale spadku; akty, pisma itp. w sprawie archiwum naukowego M.S. Andriejewa rozdzielonego na dwie części - część główna w Tadżykistanie, do którego została przywieziona pod koniec jego życia (ponad 100 teczek) i część w mieszkaniu w Taszkiencie (około 40 teczek); opis archiwum naukowego M.S. Andriejewa - zawartość szafy w bibliotece w Taszkiencie; oddzielny spis książek znajdujących się w gabinecie pracy w Taszkiencie z 30 listopada 1948 roku. Istotne są materiały z teczki 1) ABT06Horpa!JlHH M.C. 1944, 2) BoenoMHHaHHH M.C. JanHe AKn, czyli maszynopisy wspomnień zapisanych przez żonę ze słów M.S. Andriejewa 18 marca 1946 roku w Taszkiencie oraz maszynopisy kopii autobiografii M.S. Andriejewa spisanej 10 kwietnia 1944 roku w Taszkiencie. Biografów innej etnograf tego rejonu, Olgi A. Suchariewej, zainteresować może teczka MaTepHaJlbl K 6Horpa!JlHH O.A. CyxapeBoH zawierająca: artykuł, który ukazał się po śmierci O.A. Suchariewej; spis jej ważniejszych prac; korespondencję ręczną i maszynową; cztery strony biografii l.l. Andrzejewskiego-Bieleckiego; maszynopis wyjątków z listu córki O.A. Suchariewej - M.R. Smirnowej z 4 listopada 1987 roku; ręczny 3 W biogramie dotyczącym Antoniny Pisarczyk figuruje narodowość polska także przy innych okazjach, nie bacząc na konsekwencje, uczona zawsze podawała narodowość polską. �396 Kronika rodowód Suchariewów od początku XIX wieku; pośmiertnie wydany artykuł O.A. Suchariewej, Ornamient diekoratiwnych wyszywok Samarkanda ijego swiaz' s narodnymi priedstawlenijami i wierowanijami (wtoraja połowina XIX - naczało XX w.) oraz spis głównych prac O.A. Suchariewej. Natomiast sylwetkę N.A. Kisijakowa przedstawia artykuł Antoniny, O drugie-issledowatiele z gazety "Kommunist Tadżykistana" z 16 grudnia 1986 roku z okazji 85. rocznicy urodzin nieżyjącego wówczas od trzynastu lat etnografa. Pora na materiały dotyczące samej Antoniny Pisarczyk. Znajdujemy je w różnych miejscach archiwum. Najbardziej istotny jest w całości poświęcony osobie i dokonaniom naukowym badaczki maszynopis B.A. Litwinskiego, Stranicy iz istorii etnograficzeskogo izuczenija Sriedniej Azii. Informacji dostarczają także: W Czorku za kieramikoj, artykuł A. Pisarczyk i N.N. Jerszowa o wyprawie w celu zebrania materiałów do zbiorów dla Instytutu Historii; materiały dotyczące badaczki i korespondencja z B.W. Łuninem oraz materiały dla niego do biobibliograficznego słownika uczonych nauk humanistycznych Uzbekistanu 1969-1979. Ciekawy jest scenariusz programu telewizyjnego o Antoninie nadanego w Duszanbe 26 stycznia 1975, warto też wymienić artykuł, Udiwities' jejo tałantu; artykuł, Etnografia i nrawstwiennost' z roku 1987 m.in. o A. Pisarczyk i innych etnografach jej pokolenia; artykuł o jej albumie, Narodnoje prikładnoje iskusstwo tadżykow; charakterystyki naukowe uczonej pióra innych osób, czy jej własne życiorysy z różnych lat. Biurokratyczna strona bycia etnografem znajduje swe odbicie w wielu dokumentach zachowanych w archiwum. Jest to m.in.: umowa między A. Pisarczyk i Instytutem Etnografii AN ZSRR zobowiązująca uczoną do odpowiedzialności za zakupienie kolekcji nuratińskich haftów za sumę 4 tys. rubli; przekaz na 4,5 tys. rubli; wyliczenie zakupionych materiałów za sumę 3980 rubli; umowa między badaczką i dyrekcją Okręgowego Muzeum w Samarkandzie, w której uczona przekazuje zebrane kolekcje wraz z opisem naukowym - muzeum nabiera pełnych praw do kolekcji oraz prawa do wystaw, Antonina zaś zachowuje prawa autorskie do kolekcji; maszynopis umowy z 20 kwietnia 1938 roku między A. Pisarczyk i dyrekcją Uzbeckiego Muzeum Sztuk, co do opracowania przez uczoną zebranych przez siebie materiałów dotyczących haftów (rezultatem mają być dwa artykuły, których daty ukończenia są ściśle określone; muzeum zobowiązuje się udostępnić potrzebne materiały, Antonina zobowiązuje się zaakceptować i wnieść poprawki, do których prawo zastrzega sobie muzeum; ustalone zostają warunki finansowe, mowa o zaliczce - do zwrotu w wypadku przekroczenia terminu); rękopis listu A. Pisarczyk z prośbą o przesunięcie terminu oddania pierwszego artykułu z powodu poważnej choroby ucha wewnętrznego; propozycja dodania do artykułu krótkiej charakterystyki ekonomicznej Nur-Ata, z racji póżniejszej możliwości porównywania rozwoju haftów w regionach w zależności od ich sytuacji ekonomicznej; oficjalne pisma i zaświadczenia, że A. Pisarczyk jest kierownikiem, opiekunem różnych wypraw itp.; rozporządzenia Instytutu Historii, Archeologii i Etnografii AN Tadżyckiej SRR, wypisy z tychże dotyczące obowiązków naukowych uczonej; umowy z muzeami co do sporządzania, przekazywania i opracowywania kolekcji. g) Varia Teczka 45, TpaKTaT o 3CMJJCJJ,CJJHH 1942 r., zawiera m.in. brudnopis rozdziału III oraz spis nazw miesięcy i znaków zodiaku, prawdopodobnie w języku tadżyckim. W tecz- �Kronika 397 ce 70 - AiIlraHcKaH napaJIJIeJlb K KynaJIbHoMy CBOJl<faToMy iKHJIHUJ.Y Ko6aJlHaHa (?), a w teczce 71 - artykuły na temat domostw, w większości z dedykacjami dla A. Pisarczyk: W.A. Lewina, Pozdnije posielenija i żylio jużnoj Turkmienii (XVIII i XIX ww), K woprosu o gieniezisie itipach pozdnich posielenij jużnoj Turkrnienii (po dannym archieołogii), Żyliszcze Anau, Pozdnije gorodiszcze Anau; P.Sz. Zachidowa, Narodnyje zodczyje Samarkanda XIX - naczała XY ww (kproblemie samarkandskoj architiekturnoj szkoły); M. Ilina, Driewniejszyje tipy żyliszcz Zakawkaz 'ja; B.Ch. Karmyszewa, Żyliszcze Uzbiekow plemieni karłuk jużnych rajonow Tadżykistana i Uzbiekistana; N.A. Kisljakowa, Żyliszcze gornych tadżykow bassiejna rieki Chingou; G.M. Alizade, K izuczeniju narodnogo zodczestwa Azierbajdżana; E.G. Hafferberga, Chazariejskajajurta chanai chyrga (k woprosu ob istorii koczewogo żyliszcza; L.Z. Sumbadze, Darwazi driewniejszyj tip gruzinskogo narodnogo żyliszcza i jego miesto w istorii architiektury; lA. Szybajewa, Iz istorii chakasskogo żyliszcza. Są też dzienniki A. Pisarczyk z delegacji do Leningradu, Ura- Tiube, Isfary. nOe3JlKa B )l.awTH-)].iKYM 1953 r. to notatki i rysunki; zorientowany geograficznie plan domostwa na papierze milimetrowym, z podaną skalą i wymiarami; zdjęcia i rysunki wzorów rzeźbionych w drewnie; kalki z rysunkami wzorów i opisem oryginalnych kolorów. Wśród materiałów z teczki <l>OTO pa3Hble znajdziemy odbitki zdjęć z trzech pierwszych dziesięcioleci XX wieku; w większości opisane zdjęcia; kilka zdjt(ć z pieczątką fototeki muzeum sztuk w Taszkiencie; zdjęcia z lat 50. XX wieku i różnorodne zdjęcia luzem. Teczka 51, A.K. "Hcap<fHK, BeceHHHe C"beJl06HbJeTpaBbl Co6p. B Hyp-ATa BecHoH 1939 r. to zielnik z uzbeckimi nazwami roślin, w kilku przypadkach równieź łacińskimi, MaTepHaJIbI no KyJIbTy paCHHH" zaś zawierają: maszynopis notatek M.S. Andriejewa odnoszących się, według jego żony, prawdopodobnie do 2. połowy XIX wieku, kiedy uczony przebywał w Chodżencie; wypisy z różnorodnych materiałów; "Czerwony zeszyt" - zapis rozmów z infonnatorami, m.in. botanikiem - lK. Błoszenko, geologiem - E.A. Dmitrijewem; maszynopis tablic lat w 12 cyklu zwierzt(cym; fiszki bibliograficzne na temat m.in. Afganistanu, również domostw oraz notatki na temat domostw w różnych regionach; notatki na temat roślin; wypisy z literatury; listy do A. Pisarczyk zawierające wiadomości o przesądach i wierzeniach związanych z roślinami (np. przebłagalne ofiary przy ścinaniu drzew) oraz o zwyczaju strugania palika w zakrt(cone wiórki na wigilię, który występuje też w Gruzji. W archiwum znajdziemy również fiszki poświęcone roślinom i zwyczajom związanym z nimi, maszynopis na temat śladu kultu dzikiej róży u Tadżyków według materiałów zgromadzonych przez uczoną, maszynopis z tezami wykładu Sz. Ustojewa na temat tamaryszku i dzikiej róży w wierzeniach mieszkańców górskich rejonów Surchandari i maszynopis dotyczący materiałów etnograficznych na temat dzikiej róży i róży oraz maszynopis rozmów z Usto Dżachonowem z roku 1983 na temat roślin, dzikiej róży, orzecha, topoli, bocianów i złych duchów. Teczka 55, A.K. "Hcap<fHK, CJIeJlblillaJIJIH<feCKoroKYJIbTaB CpeJlHeH A3"H 1936/ 1941-47 ... mieści fiszki bibliograficzne, notatki terenowe i notatki z listu B.Ch. Kannyszew ej o wcześniejszym pojawianiu się w literaturze zagadnień związanych z kultem fallicznym, a także notatki terenowe M.S. Andriejewa oraz wypisy z pracy LF. Barszczewskiego, Fallokteizm i ritualnaja prostitucyja. Nie związane z większą całością są też fiszki z bibliografią do Sadeh - irańskiego święta ognia oraz artykuł A.A. Siemionowa Wzgliad na koran w wostocznom ismailizmie z 1926 roku. W teczce "M6op MOHXpa60T ~JIH nepenJIeTa znajdujemy ułożone chronologicznie opublikowane artykuły Antoniny Pisarczyk. Są to: Pamiatniki Kierrninie (1944); Antropomorfnyje czerty w kieramiczeskich sosudach w wierchowiach Piandża (1948); Tablicy �398 Kronika godow dwienadcatiletniego żywotnogo cykla s priwiedieniem sootwietstwujuszczich im godow sowriemiennogoletoisczislenija (1949); Kulabskaja etnograjiczeskaja ekspiedicyja 1948 g. (1949); Tierminy obraszczenija "lo" i "ro" w szugnano-ruszanskoj gruppie jazykow w wierchowiach Piandża (Amudarii) (1949); Pamirskije poslowicy i pogoworki (1951); Siektor etnografii Instituta istorii, archieologii i etnografii AN Tadżykskoj SSR, (wspólnie z N.N. Jerszowem, 1952); Opyt splosznogo etnograjiczeskogo obsledowanija Kulabskoj oblasti (wspólnie zB.Ch. Karmyszewą, 1953); O niekotorych tierminach rodstwa tadżykow (1954); Etnograjiczeskaja rabota w Tadżykistanie (1954); Etnograjiczeskaja rabota w Tadżykistanie w 1952-1953 gg., (wspólnie zB.Ch. Karmyszewą, 1954); Stroitielnyje matieriały i konstruktiwnyje prijomy narodnych mastierow Fierganskoj doliny w XIX-naczale XX ww. (1954); Niekotoryje dannyje po istoriczeskoj topografii gorodow Fiergany (1956); Donr ba wazniati chynari dasti dar Toczikiston (1958); wstęp do książki Pamiati Michaiła Stiepanowicza Andriejewa (1960); Onarodnom prikładnom iskusstwie Tadżykistana (1960); Michaił Stiepanowicz Andriejew issledowatiel kultury i by ta narodow Sriedniej Azii (1977); Matieriały k istorii odieżdy tadżykow Nurata. Starinnyje żenskije płatia i gołownyje ubory (1979). h) Polonica Antonina Pisarczyk nie zajmowała się zagadnieniami etnografii Polski, choć korzystała ze zdjęć ze zbiorów Leona Barszczewskiego przechowywanych w Warszawie. Uczona wysoko ceniła zarówno Barszczewskiego, jak i Bronisława Grąbczewskiego. W swoim archiwum zachowała m.in.: artykuły J. Bednarskiego i Z. Jasiewicza; korespondencję ze Z. Jasiewiczem (np. list z 27 października 1977 z prośbą o przygotowanie i przesłanie artykułu do zbiorowej pracy pod redakcją Z. Jasiewicza, dotyczącej wybranych zagadnień z etnografii Azji Środkowej), poświadczającą także wymianę lektur i publikacji; telegramy z życzeniami na różne okazje. Oddzielną grupę stanowią dokumenty związane z nadaniem Antoninie Pisarczyk w roku 1978 tytułu honorowego członka Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Oprócz oryginału i tłumaczeń na rosyjski dyplomu mamy także maszynopis listu Antoniny Pisarczyk do Edwarda Pietraszka, Sekretarza Generalnego Zarządu PTL, po przyznaniu jej tytułu, z potwierdzeniem przyjazdu na WZD PTL w październiku 1979 wraz z informacjami na temat kalendarzy używanych przez górali pamirskich. Wśród innych materiałów związanych z PTL są np. programy walnych zgromadzeń oraz notatki Antoniny z jednego z nich, połączonego z wycieczką krajoznawczą, w których wzięła udział. Rezultatem podróży Grażyny i Andrzeja Miłoszów po Azji Środkowej są dwie publikacje popularnonaukowe - artykuł Duszanbińskie spotkania i wydana w 1973 roku książka Uśmiech bez parandży, w których wspominają spotkanie z Antoniną Pisarczyk jako uczoną-Polką w Duszanbe. W archiwum znajdujemy Nr 39(161) "Perspektyw" z 29 IX 1972 z artykułem zaopatrzonym w dopisek "uzupełnione w Warszawie" oraz podpisem autorów i datą 3 I 1973. Są także kserokopie fragmentów książki Miłoszów z dowcipnym komentarzem Antoniny. Recenzja Marka Bero książki Antoniny Pisarczyk Narodnaja architiektura Samarkanda XIX-XX ww. (Po matierialam 1938-1941gg.) została przesłana przez autora 261istopada 1980 roku wraz z listem, z którego dowiadujemy się, że recenzent otrzymał tę książkę od A. Pisarczyk wraz z dedykacją w czasie jej pobytu w Katedrze Etnografii �Kronika 399 UAM w Poznaniu w 1976 roku. Omawiano wtedy m.in. organizowaną przez Katedrę Etnografii wyprawę do Azji Środkowej oraz spuściznę po Leonie Barszczewskim, przede wszystkim zaś wysłuchano wykładu, w którym uczona przedstawiła swoje dokonania naukowe, dzieje etnografii w Tadżykistanie i swoją książkę. Hanna Kossak-Nowocień "SZKOŁO! SZKOŁO! GDY CIĘ WSPOMINAM ...". WYSTAWA W MUZEUM ETNOGRAFICZNYM, KRAKÓW PAŹDZIERNIK 2000 - CZERWIEC 2001 Wystawa "Szkoło! Szkoło! Gdy cię wspominam ...", prezentowana w Muzeum Etnograficznym im. Seweryna Udzieli w Krakowie od października 2000 do czerwca 200 l roku, przedstawiała funkcjonowanie szkoły ludowej, publicznej, głównie w społeczności wiejskiej, na terenach Polski południowej i południowo-wschodniej, w trzech okresach: od końca XIX wieku do I wojny światowej, w dwudziestoleciu międzywojennym oraz od końca II wojny światowej do lat 70. XX wieku. Tytuł wystawy "Szkoło! Szkoło! Gdy cię wspominam ..." zaczerpnięty został z wiersza Juliana Tuwima Nad Cezarem. i w pełni oddaje ideę wystawy. Miała ona przywołać wspomnienia związane ze szkołą elementarną, powszechną, podstawową, której uczniem każdy kiedyś był. Stąd też wystawa adresowana była do naj szerszego kręgu odbiorców. Dla starszego pokolenia była ona powrotem do wspomnień z lat szkolnych, a dla młodego okazją poznania szkoły swoich rodziców, dziadków i pradziadków. Zwiedzający zaproszeni zostali na wycieczkę w czasy szkolne, którą rozpoczynali wchodząc do klasy z okresu międzywojennego. Pierwsza część wystawy prezentowała budynki szkolne, wnętrza klas oraz ich wyposażenie, a także sposoby gromadzenia funduszy na ten cel. Jednak szkoła to nie tylko budynek. Jako instytucja zajmująca się kształceniem jest także zespołem ludzi nauczających i uczących się, czyli nauczycieli i uczniów. W następnej sali przedstawiano więc sylwetkę nauczyciela, jego drogę do zawodu, warunki życia i pracy, relacje pomiędzy nauczycielem a społecznością, w której żył i pracował, oraz jubileusze pracy nauczycielskiej. Podstawową funkcją szkoły jest edukacja, toteż przedstawiano specyfikę kształcenia w szkole wiejskiej, oraz stosowane podręczniki i pomoce dydaktyczne. Starano się też scharakteryzować ucznia szkoły wiejskiej; pokazać, co ułatwiało, a co stanowiło dla niego przeszkodę w wypełnianiu roli ucznia, jakie było jego wyposażenie w przybory szkolne. W tej części ekspozycji prezentowano także zwyczaje związane z rozpoczęciem i zakończeniem roku szkolnego, z przyjęciem pierwszoklasistów do społeczności szkolnej oraz z pożegnaniem uczniów kończących szkołę. Szkoła spełnia nie tylko funkcję edukacyjną, ale i wychowawczą, wspomaganą systemem kar i nagród. Temu tematowi poświęcona była trzecia część ekspozycji. Pokazywano też, jak szkoła wpajała w uczniów uczucia patriotyczne poprzez uroczyste obchodzenie świąt i rocznic państwowych. Szkoła uczestniczyła również w wychowaniu religijnym, poprzez lekcje religii, w przygotowaniu dzieci do I Komunii św., obchodzeniu świąt patronów szkoły i młodzieży, jak np. św. Jana Kantego, w pielgrzymkach do sanktuariów. �400 Kronika Szkoła także opiekowała się uczniami, organizując różne formy pomocy materialnej, jak akcje dożywiania lub rozdawanie prezentów w dniu św. Mikołaja i pod choinkę. Ważną funkcję w społeczności szkolnej pełnił teatr amatorski, gdyż przedstawienia organizowane przez uczniów dawały nie tylko możliwość działalności artystycznej, ale były także sposobem zdobywania funduszy na różne potrzeby szkolne. Przypominano też Gregorianki. zwyczaj wywodzący się ze szkółek parafialnych, a znany jeszcze pod koniec XIX wieku. Najbardziej ulubionym czasem dla większości uczniów jest jednak nie lekcja, a przerwa, dawniej nazywana pauzą. Czas ten przeznaczony jest na gry i zabawy; wewnątrz klasy czy na korytarzu, na boisku szkolnym lub w pobliżu szkoły. W czwartej części ekspozycji przypominano nie tylko te gry, które były aprobowane przez nauczycieli, ale także takie, które były naganne, a udział w nich wręcz karalny. Wycieczki klasowe czy to w niedaleką okolicę, czy do znanych miejsc, to nie tylko rekreacja, ale również spełnianie przez szkołę funkcji edukacyjnej. Ze szkołą związanych jest wiele porzekadeł, przysłów, a także istnieją bardziej lub mniej rozpowszechnione odmiany gwary uczniowskiej. Niektóre zabawne powiedzenia powstawały niejako bez intencji ich autorów. Są nimi cytaty z wypracowań szkolnych gromadzone i publikowane przez "Przekrój", od 1960 roku, w rubryce Humor zeszytów szkolnych. Kończymy szkołę, wychodzimy w świat z bagażem wiedzy i umiejętności wyniesionych z lekcji. Wyrzucamy niepotrzebne już zeszyty, podręczniki, przybory szkolne. Przez różne koleje losu tracimy niejednokrotnie świadectwa, nieliczne zdjęcia. Czasem zostaje wytrzymała na próbę czasu przyjaźń szkolna, wielekroć jednak zacierają się w pamięci rysy nauczycieli, dawno nie widzianych kolegów i koleżanek. Przypomnieć je mogą zachowane w wielu domach pamiętniki szkolne, w których nieporadny rysunek i dokonany niewprawną ręką wpis Gdy opuścisz szkolne mury i w daleki pójdziesz świat, wspomnij mile koleżankę z dawnych lat wywołuje tak wiele wzruszeń. Wystawę zamykała więc prezentacja kolekcji pamiętników oraz pamiętnik wystawy, do którego zwiedzający wpisywali się w konwencji wiersza pamiętnikowego. Wystawa ta była najpełniejszą realizacją muzealną o tematyce szkolnej, jaka powstała w ostatnich latach. Przedstawiono tu problematykę szkolnictwa ludowego w ujęciu społeczno-kulturowym, czego dotychczas nie prezentowano wcale lub tylko w bardzo wąskim zakresie, a w założeniu wystawa miała nie tylko LICZYĆ, ale takźe wzruszać i bawić. Dla współczesnych uczniów przygotowana została i prowadzona z dużym powodzeniem lekcja muzealna pt. Tabliczka, rysik. kajet, obsadka. już jesteśmy w szkole pradziadka. Wystawa została bardzo dobrze oceniona przez specjalistów takich dziedzin nauki, jak etnologia, muzealnictwo, pedagogika i stała się miejscem wielu zajęć dydaktycznych dla studentów tych specjalności. W 2003 roku wystawa ta, w węższym zakresie tematycznym, prezentowana była w Dworze Zieleniewskich w Trzebini i nadal stanowi stałą ofertę wystawową Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Małgorzata Oleszkiewicz, Grażyna Pyla * Autorki koncepcji i scenariusza wystawy oraz tekstu informatora towarzyszącego wystawie: M. Oleszkiewicz, G. Pyla, "Szkoło! Szkoło! Gdy cię wspominam...", Kraków 2000. Oprawę plastyczną wystawy przygotował Andrzej Sułkowski. �Kronika 401 Fot. I. Gabinet nauczyciela, fragment wystawy "Szkoło! Szkoło! Gdy cię wspominam ...", Muzeum Etnograficzne, Kraków, fot. Ewa Oprocba. Fot. 2. Klasa szkolna, fragment wystawy "Szkoło! Szkoło! Gdy cię wspominam ...", Dwór Zieleniewskich w Trzebini, fot. Małgorzata Oleszkiewicz. �Kronika 402 MUZEALNY PRZEGLĄD STROJÓW I KOSTIUMÓW, KRAKÓW WRZESIEŃ-PAŹDZIERNIK 2003 Na przełomie września i października 2003 miała miejsce w Krakowie konferencja Komitetu Kostiumologicznego (Costume Comite) ICOM z siedzibą w Paryżu. Z tej okazji krakowskie muzea przygotowały kilka interesujących wystaw czasowych. Ogromna ekspozycja w Głównym Gmachu Muzeum Narodowego według scenariusza Beaty Biedrońskiej-Słotowej, zatytułowana "Za modą przez wieki", prezentowała stroje polskich elit z różnych epok, podążające za kolejnymi trendami europejskimi. Można było tam zauważyć wiele wzorów tkanin, krojów czy haftów, przejmowanych póżniej bezpośrednio lub przetwarzanych w kulturze ludowej. Na wystawie "Stroje i kostiumy z kolekcji Jana Matejki" w Domu Matejki (Oddział Muzeum Narodowego), przygotowanej przez Martę Kłak-Ambrożkiewicz, nie było tym razem ubiorów ludowych, których sporo znajduje się w tym zbiorze. W Muzeum Historii Fotografii wystawa: "Nam ubiór niedbały nie przystoi" została przygotowana przez Lucynę Król i Magdalenę Skrejko, one są także autorkami bogato ilustrowanego i pięknie wydanego katalogu pod tym samym tytułem (Kraków 2003). Na 98 zdjęciach powstałych w latach 60. XIX wieku do lat 30. XX wieku w atelier znakomitych fotografów krakowskich, lwowskich oraz innych polskich (z Tamowa, Drohobycza, Brzeżan i in.), a także z Wiednia, Berlina i Wiesbaden pokazano, jak wyrosły ze szlacheckiego strój narodowy funkcjonował w XIX wieku i później. Noszony z okazji świąt kościelnych i narodowych symbolizował patriotyzm i szacunek dla tradycji. Czamara była ubiorem powstańców 1863 roku, a po klęsce tego powstania stroje, zwłaszcza kobiece i specyficzna biżuteria demonstrowały żałobę narodu. Elementy stroju szlacheckiego przejęło krakowskie Bractwo Kurkowe, także m.in. Towarzystwo Gimnastyczne "Sokół". Ponieważ strój krakowski również awansował do rangi narodowego, pokazano jego najstarszą dokumentację fotograficzną (fotografie Ignacego Kriegera, Tadeusza Rzący i in.). Do ostatniej części wystawy w MHF nawiązywała ekspozycja "Strój krakowski. Między prawdą a wyobrażeniem" w Muzeum Etnograficznym. Jej trzon stanowiły bowiem stroje krakowskie z okresu największego rozkwitu (przełom XIXIXX w.), pokazane w trzech grupach terytorialnych. Pierwsza to najbliższe okolice Krakowa, wsie włączone w jego obszar i sąsiadujące z jego granicami, Modlnica, Szyce i Zielonki. Drugi, szerszy krąg obejmował wsie położone na prawym brzegu Wisły, począwszy od Kijaków z krakowskiego Podgórza po Wadowice, Kalwarię, Myślenice i Gdów, Bochnię oraz na lewym po Olkusz i Byczynę. Trzecia grupa to Krakowiacy wschodni (według określenia T. Seweryna), zamieszkujący okolice Miechowa, Pińczowa, Brzeska, Tamowa i Dąbrowy Tarnowskiej. Każdą grupę prezentowało po kilkanaście pełnych ubiorów męskich i kobiecych pokazanych na manekinach, a ponadto wiele pojedynczych elementów ubioru, dodatków, biżuterii, zarówno starszych, datowanych często na przełom XVIII/XIX wieku, jak i znacznie późniejszych, z okresu międzywojennego. Ilość i różnorodność eksponatów, wśród których znajdowało się wiele unikatowych obiektów pochodzących nawet z XVIII wieku, a także wyjątkowych dzieł sztuki, prezentujących niezwykle wysoki poziom techniczny i artystyczny, dobitnie obrazowała bogactwo inwencji towarzyszącej wykonawcom strojów i wynikające stąd bogactwo i różnorodność samych strojów. W wyniku rozległej kwerendy archiwalnej każdą z wymienionych grup podstawowych podbudowano obszerną dokumentacją ikonograficzną, na którą składały się rysunki i akwarele m.in. K. Kielisiń- �Kronika 403 skiego, W. Gersona, K. Preka, Gąsiorowskiego (ze zbiorów Biblioteki PAU i PAN w Krakowie, Biblioteki Jagiellońskiej, Muzeum Lwowskiego i in.) oraz obrazy M. Stachowicza, W. Kossaka, F. Franica i innych malarzy, stare fotografie wymienianego już Kriegera i in. Początki popularności stroju krakowskiego sięgają końca XVIII wieku. Wiążą się z jednej strony z modą na sielskość i wysoką ich wówczas oceną artystyczną. Stylizowane pojawiły się w baletach króla Stanisława Augusta, w operze Cud mniemany czyli Krakowiacy i Górale (1794) i odtąd przez ponad wiek były wzorem kostiumów balowych i kuligowych. Przede wszystkim jednak wpłynęły na tę popularność względy patriotyczne - krakowskie chłopskie wojsko uczestniczyło w insurekcji 1794 roku, której wódz przybrał białą krakowską sukmanę. Notabene legendarna sukmana Tadeusza Kościuszki (ze zbiorów Muzeum Narodowego) eksponowana była na otwarciu wystawy. Elementy stroju krakowskiego weszły później w skład mundurów wojskowych w różnych okresach historii naszego kraju. Szeroko zadziałał na wyobraźnię czas Młodej Polski, kiedy to sceny rodzajowe z Bronowic i innych podkrakowskich wsi uwieczniali na płótnie liczni artyści. Wiele tego rodzaju dowodów awansu strojów krakowskich w różnych epokach pokazano na wystawie, łącznie z licznymi ciekawostkami w postaci fotografii banderii w strojach krakowskich, uświetniającej przedwojenne wesele w rodzinie rabina z Bobowej, fotografii prezydenta Wałęsy w rogatywce, stylizowanej sukmany ubieranej okazjonalnie przez posła z Krakowa, czy oryginalnego gorsetu, w którym występuje pieśniarka Piwnicy pod Baranami. Stroje krakowskie ogromnie się spopularyzowały, zwłaszcza jako reprezentacyjny, okazjonalny kostium dla dzieci i młodzieży z okazji świąt kościelnych i uroczystości narodowych, noszone są też przez zespoły folklorystyczne z różnych regionów. W powszechnej świadomości funkcjonuje w zasadzie tylko jeden typ takiego kostiumu, bardzo uproszczony i na ogół dosyć tandetny, lansowany od początków XX wieku w krakowskich Sukiennicach, nieco poprawiony później w cepeliowskich warsztatach. Stąd doniosła rola społeczna omawianej wystawy, która powinna rozpropagować i utrwalić poczucie, iż prawdziwa wartość strojów krakowskich, to ich różnorodność i bogactwo krojów, pięknych haftów i detali dekoracyjnych. Wystawę przygotowały według własnego scenariusza Barbara Kożuch i Elżbieta Pobiegły, które zarazem są autorkami niewielkiej objętościowo, ale dobrze opracowanej i ilustrowanej książeczki Stroje krakowskie, stanowiącej komentarz do wystawy. Zapowiedziany duży album na ten sam temat niebawem ma się ukazać. Ewa Fryś-Pietraszkowa "ZOFIA I ROMAN REINFUSSOWIE. ŻYCIE, PRACA I DZIEŁO". WYSTAWA W MUZEUM ETNOGRAFICZNYM IM. SEWERYNA UDZIELI, KRAKÓW, PAŹDZIERNIK 2003 -STYCZEŃ 2004 Z prof. Romanem Reinfussem zetknęłam się po raz pierwszy jako studentka II roku etnografii Uniwersytetu Jagiellońskiego, kiedy to słuchałam jego fascynujących wykładów "Sztuka ludowa w Polsce". Jako duże wyróżnienie przyjęłam zaproszenie profesora �404 Kronika Profesor Roman Reinfuss z żoną Zofią i zespołem, posiłek w trakcie badań terenowych, Bujny, pow. Piotrków Trybunalski. do uczestnictwa w obozach naukowerbadawczych Instytutu Sztuki PAN (Sosnowica, pow. Parczew [1960], Bujny, k. Piotrkowa Trybunalskiego [1961]), organizowanych w różnych regionach Polski od 1949 roku z inicjatywy i pod kierownictwem Profesora. W obozach tych uczestniczyła żona Zofia, podwójnie wówczas obciążona jako nie tylko badacz terenowy, ale i matka dwóch małoletnich córek, które rodzice zabierali ze sobą. I właśnie młodszej, Krystynie (zamężnej Janusz), etnografce, jako kustoszowi krakowskiego Muzeum Etnograficznego, które w ten sposób chciało uczcić zasłużonych dla Muzeum Romana i Zofię Reinfussów, przypadło w udziale zorganizowanie jubileuszowej wystawy i towarzyszących jej spotkań. W 2003 roku minęło bowiem 5 lat od śmierci profesora i l a od śmierci jego żony. Krysia, dla rodziny i dawnych znajomych po prostu Ciut, opracowała scenariusz na podstawie obfitych zbiorów rodzinnych i archiwalnych. Oprawę plastyczną, dostosowaną do specyficznych warunków sali odczytowej, przygotował Andrzej Sułkowski. Uroczyste otwarcie wystawy nastąpiło 28 pażdziemika 2003 roku. Towarzysząca wystawie sesja naukowa pod tym samym tytułem, której oprócz Muzeum współorganizatorami była Komisja Etnograficzna PAN/Oddział w Krakowie i Oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Krakowie, zgromadziła wyjątkowo liczne towarzystwo. Referaty nawiązujące do dorobku naukowego profesora zakończyły wspomnienia i refleksje byłych uczniów i współpracowników, a pogodny nastrój udzielił się wszystkim gościom wieczoru towarzyskiego. Roman Reinfuss, niedoszły notariusz, słuchacz wykładów profesorów Kazimierza Dobrowolskiego i Kazimierza Moszyńskiego (stopień mgr etnografii uzyskał w 1945, doktora w 1946 r.) poznał swą przyszłą żonę Zofię Cieślankę, studentkę matematyki i geografii UJ, na ... seminariach etnograficznych. Jeszcze przed wojną rozpoczęli pracę �Kronika 405 w Muzeum Etnograficznym pod dyrekcją Seweryna Udzieli, aby po okupacji kontynuować ją, Roman do lutego 1951 jako zastępca dyrektora, Zofia w latach 1967-1975 jako kierownik Działu Obrzędów. Pobrali się 29 maja 1944 roku, a po wojnie zamieszkali w obszernym mieszkaniu przy ul. Karmelickiej 70, którego narożny salon w 1946 roku "tymczasowo" (tj. do 1997 r.) zamienił się w lokal biura i archiwum zorganizowanej przez R. Reinfussa Sekcji Zdobnictwa w nowo utworzonym przez Ministerstwo Kultury i Sztuki Państwowym Instytucie Badania Sztuki Ludowej (od 1950 r. Sekcja została wcielona do Państwowego Instytutu Sztuki, który w 1959 r. przekształcił się w Instytut Sztuki PAN). Pracownią Dokumentacji Polskiej Sztuki Ludowej IS PAN, bo taką nazwę przyjęła Sekcja, Profesor kierował nieprzerwanie do 1980 roku, tj. do emerytury. Miał dosłownie "pod ręką" powiększające się z latami archiwum - teksty, rysunki, fotografie gromadzone w czasie wieloletnich zespołowych badań terenowych, w prowadzeniu których był mistrzem. W 1997 roku nastąpiła likwidacja krakowskiej placówki, a wszystkie archiwalia przejęło Muzeum Etnograficzne w Krakowie. W obliczu szybkiego tempa urbanizacji kraju R. Reinfuss postulował intensywne badania terenowe nad szeroko pojętą sztuką i rękodziełem ludowym na terenie całej Polski. Drogą do tego miały być miesięczne obozy naukowo-badawcze oraz dwutygodniowe objazdy, prowadzone przez etnografów, historyków sztuki, socjologów, z udziałem rysowników i fotografa. Sztukę ludową pojmował jako zespół wszystkich zjawisk plastycznych tworzonych przez mieszkańców wsi i małych ośrodków miejskich, a obiekty swych badań postrzegał w całym ich kontekście kulturowym. Interesowała go geneza, rozwój historyczny i przemiany tej sztuki, związane z tradycją cechów, a także sztuką elitarną. Zebrane materiały udostępniane w formie kwerend (do 200 rocznie), posłużyły do systematycznych publikacji naukowych i popularnonaukowych. Warto tu przypomnieć fundamentalne dla polskiej sztuki ludowej pozycje książkowe Profesora oparte o rzetelne źródła i szeroki materiał porównawczy, m.in. Polskie druki ludowe na płótnie, Ludowe skrzynie malowane, Malarstwo ludowe, Ludowe kafle malowane, Meblarstwo ludowe w Polsce, Sztuka ludowa w Polsce (wspólnie z "wiernym" fotografem J. Świderskim), Ludowa rzeźba kamienna w Polsce (bibliografia prac liczy ponad 400 pozycji, w tym 13 zwartych). Szczególne zainteresowanie profesora budziła kultura ludowa krajów karpackich ijej powiązania z krajami bałkańskimi, wszak od zaciekawienia strojem i gwarą Łemków - interesantów wuja notariusza w Gorlicach w połowie lat 30., zaczęła się pasja etnograficzna R. Reinfussa. Inną bliską mu dziedziną były muzea na wolnym powietrzu. Zaczęło się od Sanoka z końcem lat 50., gdzie zwolniony z łagrów Aleksander Rybicki, przedwojenny pracownik miejscowego Muzeum, zaczął organizować pierwszy duży skansen w PRL. Panowie znali się jeszcze z wędrówek po szlakach Łemkowszczyzny. Potem zasiadał w radach naukowych m.in. Muzeum Wsi Kieleckiej w Tokami k. Kielc i Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie, które tworzyli jego bliscy współpracownicy i uczniowie, a więc muzea te bliskie były jego sercu. Profesor spełniał się też w pracy dydaktycznej. Lubił młodzież, jego żywo i obrazowo prowadzone wykłady, gęsto przetykane anegdotami, zapadały mocno w pamięć. Wykładał na Uniwersytecie Wrocławskim (tu już w 1945 r. zorganizował katedrę etnografii, którą kierował do 1949 r.), w Krakowie na Akademii Sztuk Pięknych (1948-1963), na Uniwersytecie Jagiellońskim (1951- ok. 1985), a także na UMCS w Lublinie w 1957 roku, gdzie reaktywował i prowadził do 1967 roku Katedrę Etnografii i Etnologii. Należał do wielu gremiów naukowych, pracował jako redaktor "Polskiej Sztuki Ludowej" (naczelny w latach 1948-1952, do 1990 roku w Radzie Redakcyjnej). I on, i żona byli członkami Komisji Etnograficznej w krakowskim �406 Kronika Oddziale PAN, której Profesor przewodniczył w latach 1984-1991. Należeli do Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, którego Roman Reinfuss był w latach 1945-1953 sekretarzem generalnym, oboje wyróżniono tytułami członka honorowego. Uczestniczyli w licznych komisjach i jury festiwali folkloru, konkursów na plastykę ludową. Profesor naj dłużej i najbardziej emocjonalnie był związany z Festiwalem Folkloru Ziem Górskich w Zakopanem (przewodniczący jury w latach 1968-1992). Życie tak bogato wypełnione wymagało nie tylko żelaznej kondycji, ale i odpowiedniej żony. Tę znalazł idealną. Pani Zofia zajmowała się dziećmi, gospodarstwem domowym, słynęła z konfitur i wybornych ciast, przyjmowała licznych gości, a przy tym z niewielkimi przerwami pracowała zawodowo, w tym, jak wspomniano, w Muzeum Etnograficznym. Uczestniczyła do 1965 roku w obozach naukowo-badawczych, była pierwszą czytelniczką i redaktorką prac męża, a jako osoba ciepła i pogodna łagodziła jego wybuchowe usposobienie. Przy takim obciążeniu obowiązkami rodzinnymi i zawodowymi, nie najlepszym zdrowiu, w jej dorobku znalazło się "tylko" ponad 50 artykułów, w tym już pośmiertnie wydane Herody. Studium z badań nad teatrem ludowym w Polsce ("Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie" t. 12, 1995). Zważywszy na tak bogate życiorysy, szczególnie Profesora (por. biogramy obojga w pierwszym tomie Etnografowie i ludoznawcy polscy ... , Kraków 2002) i obfitości materiału, autorka wystawy, przecież mocno zaangażowana emocjonalnie, miała nie lada kłopot, jak zaprezentować sylwetki rodziców. Cały materiał podzieliła na kilka działów (tu życzliwą radą służyła dr Ewa Fryś-Pietraszkowa, następczyni Profesora w Pracowni): a więc życie rodzinne (wśród zdjęć rodzinnych, zaproszeń ślubnych, laurek, królowała lalka małej Zosi i... czapka uczniowska Romana); kształtowanie się zainteresowań (młody Roman z aparatem fotograficznym na piersi, "na kołku" torba skórzana, obok szkicownik), karta muzealnego katalogu naukowego z opisem przepięknie zdobionej prochownicy przywiezionej z Huculszczyzny (oryginał opodal); czasy okupacji hitlerowskiej (Roman mieszkał z mamą do końca 1940 w budynku Muzeum Etnograficznego, wówczas na Wawelu), otwarty dzienniczek Zosi Cieślanki, na którego kartach sugestywnie oddała nastrój pierwszych dni wojny w Krakowie. Uśmiech wywoływały kukiełki i teksty z szopki noworocznej 1944 roku urządzanej od roku 1943 w siedzibie Muzeum Archeologicznego w gmachu PAU. Autorem i wykonawcą był R. Reinfuss (przy współpracy Adolfa Nasza i Zbigniewa Langnera), który w czasie okupacji pełnił rolę opiekuna zbiorów Muzeum Etnograficznego, tu zdeponowanych, i wykładowcy w tajnym nauczaniu). Zofia pracowała jako tłumaczka i bibliotekarka w Institut fur Deutsche Ostarbeit, gdzie jej konspiracyjnym zadaniem było m.in. dozorowanie zagrabionych księgozbiorów i udostępnianie książek polskim naukowcom. Kolejny dział poświęcono założeniu rodziny (zabawne wyklejanki z okazji rozmaitych uroczystości, rodzice z córkami, potem wnuczętami, listy, fotografie); następnie badania terenowe (tu bardzo liczne fotografie, głównie z zespołowych penetracji), utrwalano też na kliszy różne komiczne sytuacje, np. dziwne pozy zaciekawionych wnętrzem pieca garncarskiego lub nabożnie wpatrzone w Profesora wiejskie babcie nagrywane na taśmę magnetofonową. "Folklor obozowy" w postaci humorystycznych rysunków, gazetek ściennych, teatrzyku kukiełkowego, z braku miejsca, niestety, musiał być mocno okrojony. W dalszych działach pokazano: fotografie z narad z budowniczymi skansenów i z uroczystości ich otwierania, także z wystaw galeryjnych muzeów. Inne przedstawiały posiedzenia różnych komisji, twórców ludowych i ich dzieła, zespoły folklorystyczne, w których ocenianiu brali udział państwo Reinfussowie. Nie zabrakło na fotografiach wypromowanych magistrów (szczególnie ukochanej trzynastki "dzieci lubelskich"), i sześciu doktorów. Wzruszały osobiste pamiątki - dary �Kronika 407 "od serca". Osobną dużą gablotę wypełniały książki autorstwa R. Reinfussa, czasopisma z artykułami obojga, "przeplatane" odpowiednimi do lektury eksponatami. Obok stała para manekinów w strojach górali szczawnickich, stanowiąca ilustrację i nawiązanie do pielWszego zeszytu Atlasu Polskich Strojów Ludowych, wydanego przez PTL (Stroje górali szczawnickich, 1949) autorstwa R. Reinfussa. Odznaczenia i dyplomy zajęły również sporą gablotkę (m.in. Romana: Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski, Medal im. Oskara Kolberga, "Zasłużony dla Kultury Narodowej", Zofii: Złoty Krzyż Zasługi). Zwiedzających witał i żegnał profesor ,jak żywy" ... w stroju tadżyckim, którym niegdyś obdarował go na Festiwalu w Zakopanem zaprzyjaźniony zespół Tadżyków. Jak wiemy, często wystawy ,,ku czci" są sztampowe, a zatem nudne. Ta, dzięki niebanalnym życiorysom bardzo zasłużonych dla etnografii i muzealnictwa postaci, ich oraz współpracowników i uczniów poczuciu humoru i fantazji, nie tylko informowała, ale i bawiła, co widać było po minach zwiedzających. Wystawie towarzyszył informator zawierający wspomnienia i kalendarium. Profesor przeżył żonę zmarłą 9 marca 1993 roku o 5 lat. 26 września 1998 roku, na zakończenie LXXIV zjazdu PTL w Krakowie, w trakcie którego otrzymał uroczysty adres od Zarządu Głównego dla zasłużonego członka Towarzystwa, dosięgła nas okrutna wiadomość o jego nagłym zgonie. Anna Spiss "ZABAWKI Z JARMARKU. KIELECKI OŚRODEK ZABAWKARSTWA LUDOWEGO". WYSTAWA W MUZEUM ETNOGRAFICZNYM, KRAKÓW, MAJ-CZERWIEC 2004 W zbiorach Muzeum Etnograficznego im. Seweryna Udzieli w Krakowie znajduje się kolekcja zabawek licząca ponad 2.200 obiektów. Jest to z pewnością naj starsza i największa kolekcja tego typu w naszym kraju, która przetrwała z niezbyt wielkimi stratami obie wojny światowe. Wprawdzie w Polsce nigdy nie było tak rozwiniętego przemysłu zabawkarskiego jak w zachodniej Europie, to jednak od drugiej połowy XIX wieku, głównie w południowej Polsce, dynamicznie rozwijało się kilka ośrodków wytwórczych zabawek ludowych wykonywanych z drewna i gliny. Znaczniejszymi ośrodkami zabawkarskimi na terenie południowej Polski, produkującymi na zaopatrzenie wsi, były: ośrodek żywiecki, obejmujący wsie: Koszarawa, Peweł, Lachowice, Stryszawa; myś1enicki z wsiami: Trześnia, Poręba; kielecki, zlokalizowany we wsiach Łączna i Ostojów, oraz rzeszowski, którego centrum stanowi dziś wieś Brzóza Stadnicka, a do II wojny światowej taką rolę pełnił Jaworów (obecnie Ukraina). W większości tych wsi tradycja wytwarzania zabawek sięgająca końca XIX wieku kontynuowana jest do dziś, choć w znacznie mniejszym zakresie. Ważnym ośrodkiem zabawkarskim było również samo miasto Kraków i jego okolice. Krakowskie wiosenne odpusty: Emaus, Rękawka, odpust św. Stanisława na Skałce, od dawna spełniały rolę wielkich targów zabawek. Cykl wystaw planowany w Muzeum Etnograficznym w Krakowie pod wspólnym tytułem "Zabawki z jarmarku", przedstawiać będzie w kolejnych latach tradycyjne ośrodki zabawkarstwa ludowego w Polsce południowej i południowo-wschodniej. Zarówno pre- �408 Kronika zentowane wystawy, jak i akcja edukacyjna będą miały na celu zainteresowanie dzieci atrakcyjnością tradycyjnego wzornictwa, a wytwórców zabawek skłonienie do poszerzania oferty. Pierwszą z tego cyklu była wystawa "Kielecki ośrodek zabawkarstwa ludowego", prezentowana od maja do czerwca 2004 roku w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. Wystawie towarzyszył pokaz prac i umiejętności wykonywania zabawek z drewna z udziałem Włodzimierza Ciszka z Ostojowa. Ludowe zabawkarstwo drewniane w Polsce rozwijało się na terenach, gdzie jałowa gleba zmuszała chłopów do poszukiwania dodatkowych źródeł dochodów, a zalesione obszary obfitowały w łatwo dostępny surowiec. Na Kielecczyźnie, w okolicach Suchedniowa, we wsiach: Łączna. Ostojów, Krzyżka, Czerwona Górka, Podłazie i in. rzemiosło drzewne istniało już w XVII wieku. Wyrabiano tu w dużych ilościach: łyżki, "warzochy", szufle, międlice, cierlice i wrzeciona, sprzedając je na targach i jarmarkach nie tylko w najbliższych okolicach. Na bazie tej wytwórczości rozwinął się tu w XX wieku chałupniczy przemysł zabawkarski. Znaczny wpływ na wyrób zabawek w Łącznej miały osiadłe tu w latach 1880-1890 rodziny Galicjoków: Sitarskich i Krawczyków, pochodzących ze wsi Lochów, czyli prawdopodobnie Lachowic (pow. żywiecki), a w Czerwonej Górce osiadły tu na początku XX wieku Karol Sawuła z Pieskowej Skały koło Ojcowa. Z początkiem XX wieku wyrabiano tu bryczki z konikami i kołyski na biegunach wykonywane tą samą techniką i w podobny sposób zdobione jak w żywieckim. W okresie międzywojennym obok bryczek z konikami oraz kolebek asortyment zabawek powiększa się o karuzelki, ptaki klepiące skrzydłami, taczki, wózki, koniki na biegunach i wiele innych. Od lat 40. do 70. XX wieku nadal masowo produkowane były zabawki o podobnych formach, ale pojawili się też twórcy, którzy kontynuując wyrób zabawek według dawnych wzorów, stworzyli własny styl, niejednokrotnie zajmując się również rzeźbą. Do nich należą: Stanisław Ciszek i Marian Brzeziński z Ostojowa, Jakub Materek z Podłazia czy Stanisław Marcisz z Jaworza. W wielu zabawkach widoczne są wpływy innych ośrodków, jak żywieckiego czy Jaworowa (obecnie Ukraina), ale najbardziej typowe dla kieleckiego ośrodka, a nieznane gdzie indziej w takiej formie, są "koniki z klocka" na biegunach lub na kółkach, malowane na siwo wraz z czerwono-szafirową uprzężą oraz z grzywą i ogonem z pakuł lub króliczej skórki. Prezentując ludowe zabawkarstwo Kielecczyzny, trudno byłoby pominąć zabawki z gliny. Ośrodki garncarskie należą tu bowiem do najstarszych na ziemiach polskich. Wedle przekazów historycznych naj dłuższe tradycje garncarskie na tym terenie posiada Iłża, Denków i Chałupki. Powstanie cechu garncarskiego w Iłży datuje się już na XIV wiek, w Denkowie na początek XVI wieku, a w Chałupkach na koniec XV wieku. Pod koniec XIX wieku na tym terenie istniało ok. 50 ośrodków garncarskich. Dla porównania, w latach 70. XX wieku było ich już tylko 15. Warsztaty te produkowały głównie naczynia użytkowe, zaś zabawki z gliny stanowiły jedynie margines ich działalności. Wykonywane były głównie przez czeladników i uczniów warsztatów garncarskich i sprzedawane na okolicznych targach i jarmarkach. Tematycznie nawiązywały do tych lepionych z gliny przez same dzieci, odznaczały się jedynie lepszym technicznym wykonaniem i zastosowaniem kolorowej glazury. Najczęściej były to figurki zwierząt i ptaków, laleczki z gliny, miniaturowe instrumenty muzyczne, takie jak fujarki, trąbki! gwizdki, miniaturowe naczyńka wzorowane na formach użytkowych, a także ozdoby w postaci wisiorków i koralików. �Kronika 409 Fot. I. Zabawki wykonane przez Stanisława Ciszka z Ostojowa oraz ptaki i zwierzęta wykonanc przez Stanisława Marcisza z Jaworza, fragment wystawy "Zabawki zjam1arku. Kiclecki ośrodek zabawkarstwa ludowego", Muzeum Etnograficzne w Krakowie, fot. Jan Tomaszewski. Fot. 2. Wlodzimierz Ciszek, syn Stanisława, przy swoich pracach, fot. Jan Tomaszewski. �Kronika 410 Po II wojnie światowej większość garncarzy współpracowała z "Cepelią", która pośredniczyła w zbycie wyrobów dotychczas przez nich wytwarzanych oraz starała się adaptować dawne formy naczyń garncarskich dla potrzeb głównie miejskiego odbiorcy. Zabawki z gliny, kupowane w sklepach cepeliowskich, najczęściej pełniły już tylko funkcję dekoracyjną. Na ich popularyzację wpływ miała nie tylko "Cepelia", ale także liczne konkursy na tradycyjne wyroby garncarskie. Na Kielecczyżnie zabawki z gliny, podobnie jak naczynia użytkowe, wykonywane były trzema głównymi technikami. Były to wyroby glazurowane najczęściej w kolorze zielonym, żółtym i brązowym; wyroby nie glazurowane, o naturalnym jasnym kolorze wypalonej gliny, zwane były biskwitami i wreszcie nie glazurowane, wypalane przy zmniejszonym dostępie powietrza, nazywane siwakami. Zdobiono je najczęściej nalepianymi różnie formowanymi kawałkami gliny, rytem, malowaniem kolorowymi glinkami i ornamentem stempelkowym. Wszystkie prezentowane na wystawie zabawki z drewna i gliny pochodziły wyłącznie ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie, a uzupełnione zostały fotografiami i rysunkami zabawek wykonanymi podczas badań prowadzonych w 1953 roku przez Pracownię Dokumentacji Sztuki Ludowej Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk. Małgorzata Oleszkiewicz, Grażyna Pyla / � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/09e76db0d8b23ece948793d33982bba7.pdf fcd1289238e1b0b069ee502a303da593 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5107 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4738 Title A name given to the resource Recenzje i noty recenzyjne/ LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.301-362 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88, 2004 IV. RECENZJE I NOTY RECENZYJNE Benjamin L e e W h o r f, Język, myśl, rzeczywistość, przeł. Teresa Hołówka, KR, Warszawa 2002, ss. 364. Benjamin Lee Whorfzajmuje poczesne miejsce w almanachach historii zarówno językoznawstwa, jak i zajmujących się człowiekiem i kulturą nauk humanistycznych. Nie zdobył on jednak wyższych tytułów naukowych i nie był trwale związany z żadnym ośrodkiem akademickim. Pomimo tego, ten specjalista od zabezpieczeń przeciwpożarowych zasłynął jako znawca starożytnego pisma Majów i Azteków. Przede wszystkim jednak dał się poznać jako współtwórca koncepcji relatywizmu językowego, znanej również pod nazwą hipotezy Sapira i Whorfa. Głosi ona, mówiąc w największym skrócie, że nasze postrzeganie rzeczywistości i obraz świata zależą od struktury naszego języka i zaznacza równocześnie, że wszystkie języki są na równi racjonalne. Tytuł recenzowanej pracy Język, myśl, rzeczywistość zaczerpnięty jest z książki, którą Benjamin Lee Whorfzamierzał napisać i której krótki zarys odnaleziono w jego papierach. Zamierzał dedykować ją dwóm osobom, które szczególnie wpłynęły na jego sposób myślenia: Edwardowi Sapirowi i Antoine'owi Fabre'owi d'Olivetowi - francuskiemu dramaturgowi, filologowi i mistykowi z początku XIX wieku, którego, niewiele znacząca z punktu widzenia dzisiejszego językoznawstwa, koncepcja rdzenia-znaku, fascynowała Benjamina Lee Whorfa w początkowych latach jego kariery naukowej. W zamierzeniu miał to być podręcznik, w którym miały się również znajdować pytania kontrolne oraz krótki zarys na temat języków, między innymi łaciny, greki, hebrajskiego, rosyjskiego i hopi. Podobne poglądy jak Benjamin Lee Whorf,jakoby w każdym języku zawarty był pewien określony pogląd na świat czy też obraz świata, głosił już w XIX wieku niemiecki filozof Wilhelm von Humboldt. Trzeba jednak zaznaczyć, że Benjamin Lee Whorf nie znał pism tego myśliciela. Na jego przekonania wpłynęły natomiast silnie etnolingwistyczne badania amerykańskiej szkoły antropologicznej Franza Boasa, a szczególnie prace Edwarda Sapira. To właśnie autor Language sformułował ogólną tezę, że język jest "przewodnikiem po rzeczywistości społecznej" natomiast Benjamin Lee Whorf przeprowadził na jej podstawie konkretne badania nad językami Indian. Po raz pierwszy Język, myśl, rzeczywistość została wydana w języku polskim w 1982 roku nakładem Państwowego Instytutu Wydawniczego. Obecne wydanie różni się od poprzedniego jedynie tym, że pominięto w nim wstęp do polskiego wydania autorstwa Adama Schaffa, który analizował hipotezę Sapira-Whorfa z pozycji filozofii marksistowskiej. Od prac Benjamina Lee Whorfa powinien rozpocząć studia każdy, kto zainteresowany jest problemem związku języka z kulturą i sposobem myślenia. Kwestia ta nie jest przedmiotem analiz wyłącznie językoznawczych i lingwistycznych. Wiele uwagi poświęcająjej bowiem również inne dyscypliny, jak np.: socjologia, psychologia, antropologia czy niezwykle ostatnio modna interdyscyplinarna analiza dyskursu. Warto nadmienić w tym miejscu, że dla Benjamina Lee Whorfajednym z istotnych celów jego badań było popularyzowanie językoznawstwa i lingwistyki. Znajdował on zawsze czas, by wygłosić krótkie pogadanki o językach starożytnych Majów i Azteków w bibliotekach, klubach i towarzystwach historycznych, i uważał ponadto, że badania językoznawców powinny dotyczyć problemów �302 Recenzje i noty recenzyjne bliskich każdemu człowiekowi. Jednym z takich zagadnień była, jego zdaniem, treść i sposób naszego myślenia. Według Benjamina Lee Whorfa dokładniejsze przyjrzenie się zjawisku relatywizmu językowego stwarza nadzieję, że uświadamiając sobie, iż struktura języka wpłYwa na nasze postrzeganie świata, umożliwimy dialog między kulturami, realne staną się szanse na uniknięcie wielu konfliktów. Wierzył on również, że jego badania przyczynią się do rewizji mniemań o rzekomej wyższości języków europejskich (a co za tym idzie zachodniego sposobu myślenia) nad innymi językami etnicznymi i do stworzenia "ogólnoludzkiego braterstwa myśli", również dzięki uświadomieniu sobie własnych nawyków myślowych. W recenzowanej książce czytelnik znajdzie osiemnaście artykułów autorstwa Benjamina Lee Whorfa. Siedem z nich: Momentalny i odcinkowy aspekt czasowników w hopi, Niektóre kategorie czasownikowe w hopi, Model uniwersum Indian, Rozważania lingwistyczne nad myśleniem w spolecznościach pierwotnych, Czynniki językowe w terminologii architektonicznej u Hopi, Technika psychologii postaci w zalożeniach szawni oraz Związek między nawykami myślenia i zachowaniem ajęzykiem dotyczy zasady relatywizmu językowego. Koncepcję relatywizmu językowego Benjamin Lee Whorf sfonnułował podczas badań nad językiem Indian Hopi prowadzonych od 1932 roku. Zauważył on wówczas istotne różnice pomiędzy językiem hopi a standardowymi językami europejskimi, które manifestują się nie tylko w materiale słownikowym (leksyce), lecz również w strukturze gramatycznej (między innymi w czasach gramatycznych, aspektach czasowników, klasach rzeczowników). W artykule Momentalny i odcinkowy aspekt czasowników w hopi np. pokazuje on, iżjęzyk hopi znacznie precyzyjniej nazywa zjawiska wibracyjne, co pociąga za sobą bardzo istotne konsekwencje: "Opisane tu fakty językowe nie są tylko zwykłą ilustracją fonn aspektu gramatycznego. Ich sens jest znacznie szerszy. Pokazują one, jak język organizuje nasze doświadczenie (...). Widzieliśmy, jak język hopi wyznacza pewną dziedzinę, którą moglibyśmy określić mianem pierwotnej fizyki, jak konsekwentnie i z naukową niemal precyzją klasyfikuje wszelkie rodzaje zjawisk wibracyjnych w przyrodzie poprzez powiązanie ich z elementarnymi typami procesów defonnacji. Taką analizę fragmentu rzeczywistości można dowolnie rozbudowywać, a jest ona na tyle zbieżna ze współczesną fizyką, że dokonanie pewnej ekstrapolacji być może pozwoliłoby nam na trafne ujęcie rozmaitych zjawisk stanowiących domenę współczesnej nauki i techniki, takich jak na przykład ruchy obserwowane w maszynach i mechanizmach, falowanie i wibracja, procesy chemiczne i elektryczne. Indianie Hopi nic o nich nie wiedzą i nie potrafią sobie tego wyobrazić, nam zaś brakuje adekwatnej tenninologii" (s. 72-73). W artykule Model uniwersum Indian amerykański językoznawca analizuje natomiast język Indian Hopi pod kątem odmiennego sposobu postrzegania czasu i przestrzeni niż ten rozpowszechniony w zachodnim świecie. Problem racjonalności języka hopi i kształtowanego przezeń świata jest z kolei przedmiotem rozważań w jego tekście pod tytułem Rozważania lingwistyczne nad myśleniem w społecznościach pierwotnych. Pisze on tam: "Tak więc wiele społeczności niepiśmiennych ("pierwotnych"), nie znajdując się bynajmniej w fazie irracjonalnej, potrafi wykazać się bardziej zracjonalizowanym i funkcjonującym na wyższym poziomie sposobem myślenia niż ludzie cywilizowani. Nie wiadomo, czy rzeczywiście cywilizacja jest synonimem racjonalności. Wśród plemion pierwotnych nie było filozofów; ich pojawienie się wiąże się z dobrobytem ekonomicznym, który w historii osiągnęło niewiele kultur. Być może zresztą zbytnia racjonalność gubi sama siebie albo wytwarza silne czynniki kompensujące" (s. l 07-1 08). Pozostałe artykuły zamieszczone w książce dotyczą bądż językoznawstwa ogólnego lub też stanowią, jak np. tekst Inskrypcja środkowomeksykańska zawierająca znaki dni Meksykanów i Majów czy Odszyfrowanie fragmentów językowych w hieroglifach Majów, studia nad narzeczami środkowoamerykańskimi. Dla czytelnika nic zaznajomionego �Recenzje i noty recenzyjne 303 z problematykąj«zykoznawstwa Benjamin Lee Whorfnapisał trzy artykuły popularnonaukowe, opublikowane w "Technology Review": Nauka ajęzykoznawstwo, Językoznawstwo jako nauka ścisła oraz Języki a logika, a także artykuł zatytułowany Język, myśl, rzeczywistość, zamieszczony w hinduskim czasopiśmie teozoficznym "Theosophist". Te artykuły również czytelnik odnajdzie w recenzowanej pracy. Na koniec warto zaznaczyć, iż zasada relatywizmu j«zykowego nie została do tej pory ani dostatecznie obalona, ani wystarczająco potwierdzona. Dlatego też słuszne wydaje się nazywanie jej hipotezą, mimo że sam Benjamin Lee Whorf określał ją mianem prawa. To bowiem, że języki różnią si« w swej strukturze, nie ulega wątpliwości. Czy jednak te różnice przyczyniają się do odmiennego sposobu postrzegania i pojmowania świata? Odpowiedź na to pytanie nie jest już tak oczywista. Wynika to między innymi z faktu, że niewiele było prób zweryfikowania tej hipotezy, szczególnie brakuje badań, które dodatkowo uwzgl«dniałyby możliwość występowania pozajęzykowych zachowań mogących wpływać na nasze postrzeganie świata. Analizując różnice językowe, nie należy ponadto ignorować problemu uniwersaliów językowych, czyli elementów wspólnych, pojawiających się we wszystkich językach. Które elementy, wspólne czy odmienne dla różnych języków, są bardziej znaczące dla percepcji rzeczywistości, oto pytanie, na które jednoznacznej odpowiedzi jak dotąd nie znaleziono. Magdalena Parus-Jaskulowska Jeremy R i fk i n, Wiek dostępu. Nowa kultura hiperkapitalizmu, w której placi się za każdą chwilę życia. Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2003, ss. 280. Ten niepokojąco brzmiący tytuł dosyć trafnie odzwierciedla ciągle kształtującą się, niejako na naszych oczach, nową sytuacj« ekonomiczno-kulturową. Autor w swojej książce analizuje skomplikowane relacje, wzajemne powiązania i zależności pomiędzy sferą kultury i ekonomii - jak ściśle są one ze sobą powiązane, udowadnia na kartach swojej pracy. Książka została podzielona na dwie części. Część pierwszą autor zatytułował: "Następna granica kapitalizmu". Omawia w niej mechanizmy powodujące zmiany podstawowego układu gospodarczego: konsument - rynek - stan posiadania, który ustępuje miejsca relacjom typu: konsument - sieć dostępu - dzierżawca. Powodzenie ekonomiczne stopniowo przestaje być zależne od rynków wymiany dóbr. Istotne stają się długoterminowe umowy, których długość uzależniona jest od przydatności danej usługi szybko wypieranej i zastępowanej nową - bardziej nowoczesną, prostszą w użytkowaniu i cz«sto tańszą. W związku z tym długoterminowe posiadanie traci swojąracj« bytu, staje si« wręcz uciążliwe i powoduje wi«cej strat niż korzyści. Niesamowicie szybkie tempo wszelkich innowacji tak oto skomentował specjalista firmy Microsoft: "Nieważne jak dobry jest wasz produkt, za półtora roku b«dzie już po nim". Dlatego tak ważny stał si« tani i szybki dost«p do danych usług, a czasy rządzące si« takimi regułami autor nazwał wiekiem dostępu. Rządzi się on całkiem nowymi zasadami. Rynek zostaje zastąpiony sieciami, sprzedawcy i nabywcy zamieniają si« w dostawców określonych usług w obrębie danych sieci, a klienci w użytkowników, chwilowych odbiorców ich oferty. Nowy etap rozwoju ludzkości cechuje także zasada szybkiego obrotu posiadanymi zasobami, a nie zasada akumulacji. To z kolei przyczynia si« do łatwego dostępu do wszelkich kredytów. Łatwa ich dostępność przyczynia się do przemiany ludności z osób oszczędzających w dłużników mających do spłacenia pokaźne sumy zaciągni«tych długów. Konkluzja pierwszej części książki sprowadza si« do stwierdzenia, że o ile w wieku dwudziestym starano się zapanować nad wymianą dóbr, o tyle w wieku dwudziestym pierwszym �304 Recenzje i noty recenzyjne starania idą w kierunku zapanowania nad wymianą koncepcji, a przedmiotem sprzedaży są wszelkie pomysły. Część druga pracy otrzymała tytuł "Ogradzanie kulturowych pastwisk". Autor podejmuje w niej próbę wytłumaczenia tego, co dzieje się w sferze kultury, a przede wszystkim mechanizmu jej "wyprzedaży" w masowej skali. Zamiast naturalnego poruszania się w obrębie wypracowanych przez wieki i przekazywanych z pokolenia na pokolenie wartości i tradycji - traktuje się kulturę na zasadzie konsumpcji. Autor dochodzi do następującego wniosku: "kiedy wszelkie formy komunikacji stają się towarami rynkowymi, wtedy kultura - materia komunikacji - też nieuchronnie staje się towarem". Dostęp do dóbr kultury przestaje być oparty na tradycji, stopniu pokrewieństwa czy prawie dziedziczenia, narodowości bądź płci, lecz uzaleźniony jest od ceny rynkowej kształtowanej prawem popytu i podaźy. Wiek dostępu nie oferuje stanu posiadania dóbr materialnych, lecz dostęp do przeźyć, coraz to nowych i coraz bardziej absurdalnych doświadczeń mijających się z sensem, ale nie o to przecież chodzi. Chodzi o prześciganie się w zadziwianiu, zaskakiwaniu niedorzeczną licytacją na ilość wrażeń - im bardziej intensywnych i nietypowych, tym lepiej. Wytwarzanie wyrobów zostaje zastępowane przez wytwarzanie wspomnień. Takie nastawienie przyczynia się do powstawania określonych rodzajów przemysłów kulturowych typu turystyka - która dostępna jest dla tych, których stać na zapłacenie za przyjemność doświadczenia czyjejś kultury. Etnolog nie może się powstrzymać przed dodaniem, że jest to dośwjadczenie zazwyczaj pozorne, pozbawione głębi i często wręcz zafałszowane - chociażby przedstawianiem swej kultury przez tubylców zgodne z wyobrażeniami o niej turystów. Kalkulacja jest prosta, należy sztucznie podtrzymywać tradycje, szczególnie te, których nigdy nie było, które tak naprawdę z dziedzictwem kulturowym niewiele mają wspólnego, ale to nie jest istotne -liczy się fakt, że takie działanie przynosi dochody - wcale niemałe i nie naraża niepotrzebnie podróżnych na rozczarowania. Stan zastany nie różni się od oczekiwanego. Wszelkie kultury redukowane są do pojedynczych rekwizytów pozbawionych swego znaczenia poprzez wyjęcie ich z określonych kontekstów, a co za tym idzie, nadaje się im coraz to nowe znaczenia, niejednokrotnie nie mające nic wspólnego z ich pierwotnymi sensami. Zjawisko to można zaobserwować chociażby w reklamie, obfitującej w pokaźną ilość skojarzeń nadających nowy wymiar poszczególnym fragmentom określonych kultur. Obecnie przestano poszukiwać sensu. Szuka się raczej zabawy i rozrywki, którą można znaleźć zarówno w cyberprzestrzeni,jak i centrach handlowych. Świat coraz bardziej przestaje być rzeczywisty, a zaczyna być światem nieskończonej ilości rzeczywistości symulowanych. Sytuacja sprzyja ciągłemu wcielaniu się w różne role, dostosowane do danej chwili. "Jesteś tym, kogo udajesz", oto zdanie odzwierciedlające istotę kondycji współczesnego człowieka. Autor porusza też kwestie rosnącego, bardzo okrutnego dysonansu pomiędzy tymi, którzy mają dostęp totalny do wszystkiego, czego zapragną - są ograniczeni jedynie możliwościami technicznymi, aktualnym stopniem ich rozwoju, i tych, którzy nic mają dostępu nawet do podstawowych i wręcz zamierzchłych zdobyczy cywilizacji, takich jak elektryczność czy podstawowa edukacja. Jeremy Rifkin przedstawia dane dotyczące dochodów niewielkiej garstki wybrańców losu, które wystarczyłyby na zaspokojenie potrzeb milionów ludzi. ,,385 miliarderów na świecie dysponuje łącznym majątkiem przekraczającym sumę rocznych dochodów prawie połowy ludności świata". Zmiany ekonomiczne nie dzieją się w próżni. Zdecydowanie wpływają także na poważne zmiany w kulturze. Nowe możliwości, jakie daje Internet, przyczyniają się do błyskawicznej sprzedaży wytworów kultury: muzyki, filmów, programów telewizyjnych, usług turystycznych. Słowem: "Wszystko jest na sprzedaż", wszystko można- za mniejszą bądź większą sumę gotówki kupić. W nowej sytuacji kulturowej nie tylko kupujemy dostęp do interesujących nas usług, ale, co jest dosyć przerażające - kupujemy także czas innych ludzi, pozyskujemy za pieniądze ich uczucia takie jak współczucie, miłość, przyjaźń; bez gotówki nie �Recenzje i noty recenzyjne 305 chcemy poświęcać im uwagi ijakiegokolwiek zainteresowania. Relacje międzyludzkie zaczynają przypominać coraz bardziej relacje rynkowe regulowane prawem podaży ipopytu. Zależą one od stopnia atrakcyjności danej jednostki dla innych mierzonej parametrami typu: modny i często młody wygląd, niezależny od metryki, odpowiednia zasobność portfela i zapewne sprawa najważniejsza - zasobność potencjału, jakim ktoś dysponuje, czyli znajomość osobników wpływowych, tych, którzy decydują o ważnych sprawach, tych, którzy dużo mogą. Kondycja poszczególnych kultur zaczyna być zagrożona narzucanym przez wielkie firmy, choćby w dziedzinie tego, co jemy np. u McDonalds'a - ujednoliceniem. Wirtualna edukacja nie stwarza najlepszych warunków do powstawania w sposób naturalny i spontaniczny więzi emocjonalnych pomiędzy rówieśnikami. Współczesna, mocno zagmatwana kultura rodzi wiele pytań i wątpliwości. Powinniśmy znależć na nie odpowiedzi, nim będzie za póżno. Mam nadzieję, że przynajmniej na niektóre z nich czytelnik znajdzie propozycje rozwiązań zawarte w prezentowanej książce. Anna Torobińska ODIE PTL - Łódź Po co nam rzeczywistość? Ekran, mit, rzeczywistość, red. Wojciech Józef Burszta, Wydawnictwo Książkowe "Twój Styl", Warszawa 2003, ss. 259. Żyjemy i działamy w czasach zasadniczych zmian. Owe zmiany postawiły współczesnego człowieka w obliczu wielu wyborów idylematów. Książka pod redakcją Wojciecha Burszty Po co nam rzeczywistość? Ekran, mit, rzeczywistość to kilkanaście szkiców i esejów traktujących o rzeczywistości i świecie, w którym przyszło nam żyć. Główny nurt dyskusji zawartej w tej publikacji dotyczy próby odpowiedzi na pytania: Na czym polega istota przemian we współczesnym świecie? Kim w tym świecie jestemja? Gdzie jest moje miejsce w kalejdoskopie zdarzeń, przedmiotów i ludzi, którzy mnie otaczają? (s. 6). W Zaproszeniu do lektury autor charakteryzuje cztery części książki. O pierwszej, zatytułowanej Kłopoty z tożsamo.~cią, mówi, że dotyczy niepewności, ,jaka towarzyszy naszemu dzisiejszemu życiu, życiu, w którym prawie wszystkie dotychczasowe pewniki kulturowe - tożsamość, ciało, piękno, płeć, edukacja, dzieciństwo, kultura, tolerancja - poddane zostały swoistej wiwisekcji, a niekiedy wręcz zanegowane" (s. 8). Aby się przekonać o słuszności słów Wojciecha Burszty, musimy zatopić się w lekturę tej części. Zbiór otwiera tekst Ewy Krzyżaniak Nie ma tożsamości darowanej, czyli poszukiwanie siebie w Innych. Autorka niemal prosi - powiedz kim jesteś? Ale znalezienie odpowiedzi na to pytanie nie jest wcale takie proste. "Niegdyś człowiek przychodził na świat jako członek określonego plemienia - opiekuńczy pasterz, zręczny myśliwy czy spolegliwy rolnik, zachowując i pielęgnując tę rolę przez całe życie" (s. 14). Współczesność zjej wielowymiarowością i wirtualnościąpozwoliła na "przywdziewanie różnych masek". Tożsamość to rezultat identyfikacj iz wieloma zbiorowościami. Inni odgrywają doniosłą rolę w kształtowaniu obrazu nas samych. Według Magdaleny Tomaszewskiej, autorki Melting pot proszę! "wszyscy ludzie są twórcami lub posiadaczami jakiejś kultury, a rozmaite kultury kształtują odmiennych ludzi" (s. 21). Ta myśl może służyć za motto analiz różnic kulturowych. Autorka poddaje logicznej interpretacji relatywizm normatywny i etnocentryzm. Przychyla się do opinii, że rewolucja informacyjna, a zwłaszcza rozwój Internetu, odcisnął piętno na kulturze. �Recenzje i noty recenzyjne 306 W trzecim tekście, zatytułowanym Dziecko, wychowanie iponowoczesność. Antropolog maluje obraz Tarzycjusz Buliński porusza zagadnienie pedagogiki konserwatywnej, liberalnej i radykalnej. W ciekawy sposób, posługując się "figurami symbolicznymi" Strażnika, Ogrodnika i Rewolucjonisty, kreśli historię i współczesność wychowania. Zastanawia się nad sposobem pojmowania w różnych okresach dziejowych zwrotu "kochać swoje dziecko". Snuje refleksje nad dzieckiem w świecie ponowoczesnym. Następne dwa teksty - pierwszy autorstwa Andrzeja P. Kowalskiego Archeologia ciała i drugi - Joanny Łagody Dworzec Glówny w Poznaniu, czyli niezobowiązujące refleksje na temat ciała koncentrują się na cielesności. "Ciało to temat kuszący" (s. 49) - tak rozpoczyna Andrzej P. Kowalski swój esej. Wraz z autorem obserwujemy wpływ żywiołu Erosa i Tanatosa na kształtowanie stosunku do ciała. Przenosimy się w zamierzchłe czasy, kiedy człowiek przyjmował postawę wyprostowaną i oswajał ogień, poznajemy modelowe ciało w klasycznej Grecji i groteskowe w kulturze archaicznej. Często na co dzień posługujemy się słowami: gorąca namiętność, płomienne uczucia, pocałunek, kosmetyka. Czy wiedzą Państwo, jakie one mają znaczenie? Jeśli nie, to koniecznie trzeba sięgnąć po tekst Andrzeja P. Kowalskiego. Przebierająca się kobieta przed wejściem na Dworzec Główny w Poznaniu stała się inspiracją dla Joanny Łagody do rozważań na temat piękna i brzydoty ludzkiego ciała. "Szaleństwo piękna i brzydoty opanowuje nieszczęsnych uczestników naszej kultury, która ceni tylko ciała wzorcowe" (s. 65). W modzie są dziś wszelkiego rodzaju poradniki: jak być pięknym, sławnym i bogatym, jak się kreować, aby odnieść sukces towarzyski i zawodowy. Pewno niebawem pojawią się anonse matrymonialne typu: "wyjątkowo brzydki, gruby, w dodatku prostak i cham poszukuje zjawiskowo pięknej i inteligentnej partnerki życiowej". Coś, co nie demonstruje piękna lub brzydoty, nie istnieje. Nie ma miejsca na nonnalność i przeciętność. Część pierwszą publikacji kończy spacer po berlińskich zaułkach. Maciej 1. Dudziak Wpejzażu berlińskim pokazuje nam życie industrialnego i wielokulturowego miasta. Bcrlin jawi sięjako miasto bywalców, czyli ludzi bez mocnych korzeni, ale też nie czujących "nieznośnego fetoru człowieka znikąd" (s. 72), Love Parade, największej manifestacji ponowoczesnej żądzy wspólnoty" (s. 75), uniseksu, różnic między częścią wschodnią i zachodnią. Oddajmy znowu na chwilę głos Wojciechowi Burszcie, który mówi, że "tytuł części II Rzeczywistość ekranu - wyjaśnia właściwie wszystko" (s. 8). I tak jest niewątpliwie, bo przecież współczesny człowiekjest zawieszony między światem rzeczywistym i medialnym. Ale co z tego wynika? Może schizobajka? Może doświadczenie simulacrum? Może zamiast face-to-face pojawi się inter-face itp.? Monika Łukasiewicz, posługując się przykładami Cher, Michaela Jacksona i Zsy Zsy Gabor, pokazuje ich stosunek do siebie i do innych ludzi. Jej bohaterowie ujawniają trendy epoki. Lustro i zintemalizowane standardy wygl~du, chęć bycia kimś innym, potrzeba akceptacji przez określoną grupę etniczną, religijną itp. skłaniają do zmian za pomocą skalpela chirurgicmego. Nawet miłość ma charakter warunkowy "...można kogoś kochać ze względu na to, że..., lub nie kochać z uwagi na brak pewnej cechy" (s. 90). Jeżeli ktoś nie jest sprawny - wysportowany - szczupły - seksowny - zadbany - młody, to zrobi wszystko, by posiadać te walory cielesne, często nie licząc się z konsekwencjami zdrowotnymi czy finansowymi. "Śmierć (...) stała się pornografią: tematem, którego się nie porusza w przyzwoitym, szanującym się towarzystwie"! - twierdzi Zygmunt Bauman w książce Razem osobno, jednak nie dotyczy to mediów. Paweł Majchrzak w eseju Media w objęciach Tanatosa dowodzi, że śmierć jest główną bohaterką programów infonnacyjnych, filmów, gier komputerowych. Mówi się o niej w następstwie katastrof, klęsk żywiołowych, wypadków, wojen, zamachów terrorystycznych, przestępstw. Tworzy się fabułę filmu wojennego, sensacyjnego czy horI Z. Bauman, Razem osobno, Kraków 2003, s. 21. �Recenzje i noty recenzyjne 307 roru ukazującego różne jej oblicza. Śmierć w filmie ,jest magnesem przyciągającym przed ekrany tłumy chętnych do obejrzenia jej kolejnego ekranowego oblicza" (s. 10 l). Śmierć w mediach jest odrealniona i odległa, nie dotyka człowieka bezpośrednio, dlatego fascynuje i pociąga. Piotr Zwierzchowski, w swojej pracy Bohater, który nie może umrzeć, analizuje tematykę śmierci w kontekście kina popularnego. Stwierdza, że "kino popularne kocha swoich bohate~ów i niechętnie się z nimi rozstaje, nie pozwala im więc umrzeć" (s. 118). Zorro, Obcy, Superman, Rambo, Batman to bohaterowie, którzy ciągle stykają się ze śmiercią, sami giną, ale pomysłowość scenarzystów przywraca ich do życia. Śmierć w tego typu filmach jest czymś odwracalnym, widzowie mają do czynienia ze swego rodzaju zmartwychwstaniem czy odradzaniem się herosów. Dwa ostatnie teksty części drugiej opisują zagadnienia związane z reklamą. Adam Pomieciński zatytułował swój szkic Odczytać reklamę - zrozumieć kuiturę, co sugeruje, że komunikaty reklamowe to ważny element kultury współczesnej. Autor zwraca uwagę na zależność między muzyką, sportem, reklamą i globalizacją. Omawia reklamy niektórych znanych produktów i pokazuje, jak motywy regionalne, głównie kultura podhalańska, funkcjonują w świecie reklamy. Waldemar Kuligowski w tekście Natura a reklama, czyli gepard w trampkach snuje refleksje na temat roli zwierząt w reklamie. Pies, kot, lew, żubr, pingwin, foka i inna menażeria jest złączona z wytworem człowieka. "Świat zwierząt przekształcony został w spektakl, natura uległa zawłaszczeniu przez kulturę ..." (s. 152). Trzecia część W sieci cyberprzestrzeni oscyluje wokół problematyki przestrzeni wirtualnej. Cytując słowa z Zaproszenia do lektury "... rzeczywistość wirtualna fascynuje i poddawanie się urokowi bycia on line, prowokuje do pytania o życie offline" (s. 8). Życie "przy włączonym i wyłączonym komputerze" starają się pokazać Wojciech 1. Burszta, Remigiusz Szczechowicz, Katarzyna Butkiewicz i Joanna Wołyńska. Antropologiczne wyjaśnienie zaniku elementów społeczeństwa tradycyjnego i rodzenia się nowej rzeczywistości znajdziemy w Internetowej polis w trzech krótkich odsłonach Wojciecha Burszty. Te tytułowe trzy odsłony to po pierwsze, pokazanie nowych tendencji w relacjach międzyludzkich. Rodzina, narodowość, religia nie wszystkim wystarczają do pełni szczęścia, powstają "neoplemiona - a to miłośników fantasy, a to antyglobalistów, to znów zwolenników tego i owego - są przykładem poszukiwania więzi z innymi, nawet jeśli są to więzi nietrwałe, oparte na powierzchownej fascynacji, zmieniane zależnie od nastroju" (s. 161). Po drugie, analiza wpływu innowacji technicznych na udział w życiu obywatelskim i politycznym - mowa tu o demokracj i elektronicznej. I po trzecie, autor opisuje specyfikę komunikowania internetowego i surfowanie w sieci. Hiperteksty, "linki", przeskoki, skróty, żargon komputerowy to język wirtualnej rzeczywistości. Remigiusz Szczechowicz w artykule Po drugiej stronie lustra, czyli w cyberprzestrzeni wprowadza czytelnika w świat Globalnej Sieci Komputerowej. Stajemy się Alicją w krainie wirtualnych czarów, wędrującą przez cyberprzestrzeń i oglądającą odbicie realnego świata i fikcyjną rzeczywistość. DziC(kikamerom internetowym możemy " ...oglądać niebo nad Antarktydą, bezkresne pustkowia Doliny Śmierci, sprawdzać pogodę naMazurach lub upewnić siC(co do braku korków w centrum stolicy" (s. 179), na podstawie domen internetowych identyfikować państwa. Możemy też oglądać nierealną rzeczywistość w grach on-line, wyimaginowanych państwach, księstwach i miastach oraz delektować się sztuką net artu. Esej Tożsamo~~ć.Halloween przez 365 dni w roku Katarzyny Butkiewicz moglibyśmy streścić jednym zdaniem - narodziny człowieka w cyberprzestrzeni lub "czatoprzestrzeni". Wchodząc do tego nowego świata, wybieramy nick, czyli swoje nowe imię. "lm ciekawszy nick, tym więcej osób będzie chciało z nami rozmawiać" (s. 192). Po samoochrzczeniu zaczynamy "czatowe" życie. Odpowiadając na pytania: skąd jesteś?, kimjesteś?,jesteś kobietą czy mężczyzną?, ile masz lat?, czym się zajmujesz?, co lubisz?, zaczynamy tworzyć swoją �308 Recenzje i noty recenzyjne nową postać, mniej lub bardziej odbiegającą od rzeczywistości. Możemy mieć tyle tożsamości i osobowości, ile nasza wyobraźnia zdoła wykreować. Jesteśmy stworzycielami samych siebie. Autorka zwraca uwagę na to, że anonimowość i brak wizualnych relacji neutralizuje lęk przed konsekwencjami mówienia nieprawdy. Część trzecią kończy tekst Joanny Wołyń skiej zatytułowany Baśnie, czyli o grachfabularnych. Któż z nas nie pamięta różnych bajek i baśni z dzieciństwa. Budziły one tyle emocji, radości i wzruszeń. Ale nie o tym pisze autorka. W kręgu jej zainteresowań są gry fabularne, czyli swoista ucieczka od rzeczywistości w świat fantazji. Gra fabularna to połączenie opowieści z przeżyciami. To bycie kimś innym, wcielanie się w inną postać i uczestnictwo w wymyślonej fabule. Ten tekst jakby troszkę odbiega od poprzednich "cyberprzestrzeniowych" esejów. Ostatnia część książki zatytułowana jest Codzienność mitu. Wojciech Burszta nie uważa, "że mit to coś typowego dla kultur archaicznych i prymitywnych. Mit i mitologiczna wyobraźnia przenikają także świat początków XXI wieku; trzeba tylko trochę głębiej poszperać w naszej codzienności, aby się o tym fakcie przekonać" (s. 8). Pierwszym "szperaczem w rzeczywistości" jest KrzysztofPiątkowski kierujący swą uwagę na Bałkany. Wokół mitu kosowskiego to spojrzenie na wydarzenia w Kosowie z perspektywy historycznej, politologicznej i etnograficznej. Ingerencja wojsk NATO w 1999 roku w Jugosławii obudziła "stary panslawistyczny mit, będący nośnikiem idei jedności Słowian" (s. 217), ale też zapatrzenie w świetlaną przeszłość historyczną Serbii. "Narodził się mit Wielkiej Serbii, który ... wypierał ze świadomości narodu poczucie przynależności do wspólnoty jugosłowiańskiej. Jego miejsce zajął serbocentryzm" (s. 218). Autor serwuje nam krótką powtórkę z historii Serbów i Albańczyków w rejonie Kosowa oraz opis stereotypów narodowych. Zwraca uwagę, że bez mitów i pewnych idei drzemiących w świadomości ludzi nie byłyby możliwe społeczne działania. Esej Marcina Rychlewskiego intryguje czytelnika tytułem Sex, drugs & rock 'n 'roll. Wokół mitu muzyka rockowego. Zastanawiamy się, który z muzyków jest dla autora mityczną postacią. Szybko okazuje się, że żaden rockman nie jest apoteozowany. Padają nazwiska ilustrujące w rocku "rozprzężenie wszystkich zmysłów" (s. 232), ale i "ekstraklasę" tego gatunku. Cały tekst jest polemiką z Allanem Bloomem, który dostrzega tylko ciemne strony kultury rockowej. A w rocku, jak w życiu, nie wszystko jest białe i czarne. Istnieje jeszcze cała gama szarości. W poszukiwaniu współczesnego mitu Ludwik Stomma "wybrał" się na Tour de France. Przedstawia życie peletonu - zależności, relacje, mobilność, to tak samo jak w "strukturze społecznej Republiki". "Po pierwsze hierarchia jest zdefiniowana i mobilność pionowa minimalna, sprowadzona właściwie do rotacji pokoleniowej" (s. 240). Mityczną sławę może zyskać kolarz, który przez chwilę zaistnieje, taki, co trochę "namiesza" w systemie. Tour, zdaniem Stommy, niewiele ma wspólnego z rywalizacją sportową, jest świętem Francji i jej systemu społecznego. Książkę kończy artykuł Krzysztofa Jaskułowskiego i Magdaleny Parus-Jaskułowskiej pt. Nie zginie naród, który w piłkę gra. Wszystkim kibicom futbolu, którzy przeczytają ten tytuł, urośnie serce z dumy, że dzięki piłce są wielkimi patriotami. Autorzy uważają, że piłka nożna jest przykładem manifestacji narodowych uczuć, różnic i gloryfikowaniem własnej nacji. Relacje z zawodów dzięki mediom docierają do masowego odbiorcy, są tak prezentowane, żeby podkreślić nacjonalizm. Przejawy polonocentryzmu autorzy skrzętnie odnotowują w różnego rodzaju relacjach sportowych. ,,zadziwia łatwość, zjaką potrafimy się identyfikować z jedenastką mężczyzn, których głównym atutem są mięśnie czwórgłowe uda, a następnie przenosić tę lojalność na «naród», i vice versa" (s. 258). Książka pod redakcją Wojciecha Burszty stanowi zbiór niezwykle ciekawych obserwacji i refleksji z zakresu tak zwanej "antropologii codzienności". Trudno jest uwydatnić najbar- �Recenzje i noty recenzyjne 309 dziej istotne zagadnienia podnoszone w tej publikacji. Każda z jej czterech części analizuje problem ważny, dopełniający się z kolejnym i tworzący harmonijną oraz interesującą całość. Oryginalność tego głęboko humanistycznego przedsięwzięcia polega na wykorzystaniu różnych znanych tematów do snucia naukowych refleksji. Współczesność niesie ze sobą przemiany we wszystkich dziedzinach życia. Metaforycznie rzecz ujmując, tworzy się Wieża Babel, gdzie wszystko jest wymieszane. Po co nam rzeczywistość? Ekran, mit, rzeczywistość to pozycja pozwalająca na komunikację wewnątrzi międzykulturową. Kiedyś RalfDahrendorfnapisał: "Wspólny język, którym teraz mówimy, to przecież nie jest język Zachodu przyjęty przez Wschód; to głęboko uniwersalny język, który nie należy do nikogo, a tym samym jest własnością wszystkich"2. Teksty zawarte w prezentowanym tomiku mają właśnie taki uniwersalny charakter. Odnoszą się do szeroko rozumianej kultury. Poruszają ważką problematykę kondycji człowieka uwikłanego w wielość światów. Z jednej strony mamy do czynienia z nowoczesnymi urządzeniami komunikacji - telewizją, internetem, filmem, które przełamują bariery czasu i przestrzeni, a nawet barieręjęzyka. Tworzą globalną wioskę, w której porusza się człowiek. Skutkiem globalizacji jest upodabnianie się kultur do siebie, czyli unifikacja zwana przez G. Ritzera mcdonaldyzacją3. Rzeczywistość nie jest dla człowieka obca, bo może spotkać w niej znane sobie z mediów przedmioty i tak samo je interpretować. Z drugiej strony pojawiają się problemy - czy człowiek żyje on line, czy offline?, kimjest?,jakajestjego tożsamość?, jakie są mechanizmy związków z innymi?, itp. Autorzy szkiców i esejów zebranych przez Wojciecha Bursztę udowadniają czytelnikowi, że żyje w różnych światach. W tym rzeczywistym, w którym pracuje, spaceruje, kocha i w tym medialno--wizualnym, gdzie nowoczesne mass media nadają prawdziwość i realność wszelkim prezentowanym obrazom. Zacierają się wszelkie granice, pojawiają się dwuznaczności, a nawet wieloznaczności. Wiele "na pierwszy rzut oka" oczywistości wymaga ponownego zdefiniowania i nowej refleksji. Bywa też, że to, co przywdziewa ponowoczesny strój, prezentuje w istocie idee i pytania towarzyszące ludzkości od setek lat. Autorzy artykułów zgrupowanych w tej pracy ukazują wątek nowego myślenia nad zagadnieniami cielesności, tożsamości, sposobów wychowania, śmierci, itp. Na marginesie warto dodać, że w Ekranie, micie, rzeczywistości język mający pozór, a może lepiej powiedzieć - wygląd języka potocznego ułatwia zrozumienie szkiców i esejów. Z analiz dokonanych przez autorów zbioru wyłania się współczesna rzeczywistość, zjej wadami, zaletami i problemami. Książka trafia w sedno rozterek człowieka XXI wieku. Jest zaledwie wierzchołkiem góry lodowej tekstów humanistów o życiu w postindustrialnym świecie. Możemy na koniec zadać pytanie: O co w tych wszystkich tekstach chodzi? Otrzymamy odpowiedż: O przyszłość! Małgorzata Dziura Marek Z a I e s k i, Formy pamięci, słow%braz, terytoria, Gdańsk 2004, ss. 240. Przedstawiania przeze mnie książka Marka Zaleskiego wpisuje się w niezwykle żywy w humanistyce (zwłaszcza na przestrzeni ostatniej dekady) nurt zainteresowań pamięcią, rozumianąjako szczególna kategoria psychologiczna, społeczna i kulturowa. W warstwie treściowej nie jest to rzecz całkiem nowa, lecz zmieniona wersja pierwszego wydania tej pra2 3 R. Dahrendorf, Rozważania nad rewolucją w Europie, Warszawa 1991, s. 36. G. Ritzer, Mcdonaldyzacja społeczeństwa, Warszawa 1997. �310 Recenzje i noty recenzyjne cy (które ukazało się w 1996 roku nakładem Wydawnictwa Instytutu Badań Literackich PAN). W stosunku do pierwowzoru autor wprowadził trzy znaczące modyfikacje. Przede wszystkim wyłączył z całości szkic Piosenki niewinności i doświadczenia, w którym analizował wypowiedzi poetyckie stanowiące repetycję z "pamięci gatunkowej" wierszy-piosenek (esej ten został zamieszczony pod nowym adresem, a mianowicie w książce Zaleskiego poświęconej twórczości Czesława Miłosza). Zaistniała na skutek tego przesunięcia luka została wypełniona dwoma innymi tekstami: Ludzie ludziom ... ?, Ludzie Żydom ... ?, Świadectwo literatury? (zaprezentowanym na zorganizowanej w listopadzie 1999 roku przez Żydowski Instytut Historyczny i Instytut Badań Literackich PAN konferencji naukowej "Literatura polska wobec Zagłady" i mającym swój pierwodruk w "Res Publice Nowej" ze stycznia i lutego 2000 roku), oraz - współbrzmiącą z podejmowaną w wielu miejscach pracy kwestią powtórzenia - rozprawą Nuda powtórzeń? (wygłoszoną w marcu 1998 roku na sesji naukowej "Nuda w kulturze" na Uniwersytecie imienia Adama Mickiewicza w Poznaniu i opublikowaną w "Res Publice Nowej" z maja tegoż roku). Powstała w ten sposób całość składa się z ośmiu odrębnych tekstów, spiętych klamrą wspólnego tematu, którymjest pamięć - rządzące nią prawa, mechanizmy oraz właściwa jej dynamika i różnorodne formy ekspresji. Kwestie te rozważa Zaleski z pozycji literaturoznawcy (którym jest z zawodu). Obszarem, jaki penetruje w poszukiwaniu tytułowych form pamięci, jest więc przede wszystkim (choć nie wyłącznie) teren narracji literackiej, dziedzina pisarstwa o ambicjach wysokoartystycznych. W umieszczonym na początku zbioru eseju Świat powtórzony autor porusza temat nostalgii będącej jednym z możliwych sposobów przeżywania rzeczywistości - takim mianowicie, który za najwyższą wartość uznaje przeszłość, co z jednej strony prowadzi do nałogowego jej rozpamiętywania, z drugiej zaś - do idealizowania jej obrazu, jego upiększania i uwznioślania. Historia literatury (zwłaszcza XX-wieczna) oferuje niezliczone bogactwo tekstów żywiących się wrażliwością nostalgiczną. Dolina Issy Miłosza, Dziura w niebie Tadeusza Konwickiego, Pamiętnik statecznej panienki Simone de Beauvoir, Posłaniec Leslie P. Hartleya to tylko niektóre z nich. Jak pisze Zaleski (powołując się na innych badaczy tego zagadnienia), zawrotna kariera myślenia i obrazowania nostalgicznego w pisarstwie ubiegłego wieku jest zapewne "następstwem porażki, jaką poniosła zbiorowa wiara w impuls modernizacji. Stanowi też efekt zmęczenia upowszechnionym wzorem kulturowym, który zalecał, by «żyć na fali» i czuć się z tym jak w domu. Zmęczenia wzmagającego poczucie zamętu, w jaki wprowadzało zawrotne tempo zmian cywilizacyjnych i politycznych. Widoczna gołym okiem różnica między tym, jak wyglądał świat w roku 1988 i w roku 1930,jest większa aniżeli ta zakreślona datami 1938 i 1888. Nostalgiczne wycieczki w przeszłość były manifestacją tęsknoty za wartościami trwałymi, myśleniem, które nie uznawało zmiany za jedyny trwały komponent rzeczywistości" (s. 19). Na kartach literatury postawa nostalgiczna manifestuje się wielorako. Jej "wyrazicielkami" są m.in. pamięć epifanijna oraz ejdetyczna - jakją nazywa Frances A. Yates - "pamięć widząca miejsca". Ta pierwsza swój najsłynniejszy wyraz artystyczny znalazła w cyklu powieściowym Marcela Prousta, gdzie smak umoczonej w herbacie magdalenki wywołuje u bohatera utworu całą lawinę wspomnień, pozwalając mu na ponowne doświadczenie przeszłości. Ta druga natomiast związana jest ze specjalną strategią narracyjną, jakąjest "przywoływanie zdeponowanego w pamięci fragmentu rzeczywistości jako chwili powracającej pod postacią przedmiotu, krajobrazu, sceny rodzajowej, fragmentu zapisanego w literackiej stop-klatce, niczym na fotografii" (s. 34). Ten rodzaj przedstawiania upowszechnił się w literaturze u progu XX wieku pod wpływem nagłego rozwoju technik służących reprodukcji i dokumentacji rzeczywistości. Nowolipie Józefa Hena czy Zagłada Piotra Szewca stanowią exempla dzieł, w których zastosowana została ta właśnie forma relacji o przeszłości. �Recenzje i noty recenzyjne 311 W następnym szkicu Niekończąca się opowieść: spowiedź dziecięcia wieku w literaturze ostatnich lat autor rozpatruje (gorąco dyskutowany obecnie w całej humanistyce) problem referencyjności tekstów, w których dochodzi do głosu postawa autobiograficzna - postawa intymisty, pamiętnikarza, świadka. Interesują go zwłaszcza wypowiedzi stanowiące syntezę doświadczeń biograficznych ich twórców, tym samym zaś tworzące świadectwa epoki, w której przyszło im żyć. Chodzi tu o takie m.in. utwory jak: Mój wiek Aleksandra Wata, Dziennik myśliwego Miłosza czy Hańba domowa. Rozmowy z pisarzami Jacka Trznadla. Pogląd Zaleskiego na kwestię autentyczności (rozumianej jako pełna zgodność z faktami obiektywnymi) autobiografii jest zbieżna z założeniami - wywodzącej się z nurtu poststrukturalistycznego - teorii konstruktywizmu. Uważa on zatem, iż narracja autobiograficzna nie jest wiernym odwzorowaniem przeżyć osoby wspominającej, lecz jedynie swobodną ekspresjąjej wyobrażeń na ten temat. Wynika to z jednej strony z naturalnych właściwości ludzkiej pamięci Gej niekompletności i selektywności), a z drugiej - z naszej wrodzonej predylekcji do literaturyzacji życia, "ubarwiania" składających się na nie zdarzeń i epizodów. Ta druga okoliczność ma niewątpliwie związek z naturą języka, który nie jest neutralnym medium poznania, odbijającym niczym zwierciadło rzutowane nań obrazy i sytuacje. Niewspółmierność porządku empirycznego i językowego powoduje wszak, iż żywe zdarzenie oddziela zawsze odjego słownej reprezentacji dotkliwa i głęboka luka. Od rozważań dotyczących pamięci autobiograficznej Zaleski przechodzi do analizy pamięci literatury - zakorzenionych w niej struktur, form i trybów komunikowania. Czyni to w eseju zatytułowanym Czarna dziura, w którym przedstawia własną, oryginalną próbę interpretacji powieści Pawła Huellego Weiser Dawidek. Powieść ta - będąca artystyczną rekonstrukcją mitu dzieciństwa - zbudowana jest na powtórzeniach, naśladuje wzorce fabularne i gatunkowe odsyłające do bogatych pokładów tradycji literackiej, przywołuje zadomowione w niej na stałe tropy, metafory i symbole. Stąd też widoczne pokrewieństwo WeiseraDawidka z takimi choćby tekstami jak: Blaszany bębenek, Kot i mysz Giintera Grassa czy Mój prz)jaciel Meaulnes Alain-Fourniera. Dalszym przedmiotem refleksji jest w książce pamięć historyczna. Autor poświęca jej trzy kolejne rozprawy. W pierwszej z nich Zagubiona szansa tropi - warunkowane wpływami polityki i ideologii - przemiany, jakim w ciągu ostatniego półwiecza podlegała pamięć jednego z naj donioślejszych wydarzeń w dziejach narodu, a mianowicie klęski wrześniowej z 1939 roku. Zagadnienie to rozważa w dwóch planach: z punktu widzenia tradycji lokalnej, polskocentrycznej oraz europejskiej, uniwersalnej. Dochodzi do wniosku, że jakkolwiek na rodzimym gruncie pamięć Września udało się ocalić oraz oczyścić z - nawarstwionego na nią przez okres komunizmu - nalotu kłamstw i przeinaczeń, to próba wpisania klęski 1939 roku w ponadnarodowy porządek symboliczny nie powiodła się. Dla Europy i świata pamięć o polskim Wrześniu jest wciąż pamięcią nieprzyswojoną, zapadłą w piasek niewiedzy i milczenia. Dwa następne studia Różnica oraz "Ludzie ludziom ... ? ", "Ludzie Żydom ... ?, Świadectwo literatury są polemiką, jaką Zaleski nawiązuje z Henrykiem Grynbergiem w kwestii Zagłady. Przedmiotem sporu jest tutaj teza Grynberga, iż nie można stawiać znaku równości pomiędzy ofiarą poniesioną przez Żydów i nie-Żydów w czasie II wojny światowej, albowiem sytuacja tych pierwszych była ze wszech miar wyjątkowa i nieporównywalna z sytuacją żadnego innego narodu. "Sprzeciw Grynberga - pisze Zaleski - sprowadza się do sprzeciwu wobec prób uniwersalizacji Holocaustu. (Zdaniem Grynberga, Nałkowska i Tadeusz Borowski w imię prawdy artystycznej dokonują uniwersalizacji Holocaustu, tymczasem od prawdy artystycznej ważniejsza jest «prawda nieartystyczna» i w imię ocalenia tej prawdy Holocaustu uniwersalizować nie wolno). W swoich wcześniejszych ęsejach, jak również w drukowanym na łamach «Res Publiki Nowej» eseju Nowoczesne wielkie zło, polemizując z Zygmuntem Baumanem i innymi, Grynberg powiada, że Holocaustu nie moż- �312 Recenzje i noty recenzyjne na sprowadzać do ludobójstwa, zbrodni przeciwko ludzkości, i nie wolno czynić go metaforą cierpienia ludzkości, gdyż takie stawianie sprawy «odbiera Holocaustowi jego unikalność i jego żydowskość». Holocaust «przydarzył się» Żydom dlatego, że byli Żydami" (s. 141). Namysł, jaki autor Form pamięci podejmuje nad tym stwierdzeniem, prowadzi go do zakwestionowania możliwości ostatecznej interpretacji Zagłady, albowiem jej unikatowość polega właśnie na tym, iż opiera się ona wszelkim wysiłkom intelektualnego opanowania i oceny, włączenia w określony porządek narracyjny. Każda próba jej racjonalizacji, wyrażenia za pomocąjęzyka dyskursywnego, jest z góry skazana na niepowodzenie. W obliczu złożoności i tragizmu tego wydarzenia okazuje się zawsze czymś nad wyraz nieudolnym i ułomnym, niezdolnym do wyczerpania całości. Według Zaleskiego zasadnicza niewyrażalność doświadczenia Holocaustu swój najpełniejszy wyraz osiąga na polu literatury. Dzieje się tak, gdyż "ontologia literackiego doświadczenia jest ontologią niemożności przedstawienia, ontologią nieobecności (przedmiotu przedstawienia, znaczenia, sensu). (oo.) z powodu właściwego dla literatury spóźnienia, w przedstawianiu czegoś, co się wydarzyło (pismo, literatura zawsze jest «po fakcie»), niemożliwe jest przedstawienie teraźniejszości i tym samym niemożliwe jest znalezienie się w sercu rzeczywistości. Literatura stanowi domenę aporii, paradoksu, jakim jest przedstawianie teraźniejszości (jako niemożliwe) - istnieje jako wirtualna przestrzeń, w której zachodzi przedstawienie. Literatura w swej próbie odzyskania tego, co niewyrażalne czy nieobecne, utrwala owo nieobecne (ale jako nieobecne właśnie), tak że pozostajemy ze świadomościąjęzyka jako wcielenia czegoś, co jest pustką, miejscem pustym" (s. 173). A zatem literatura nie jest żadnym świadectwem epoki Masowej Zagłady, nie odsłania ona bowiem rzeczywistości, lecz jedynie ociera się o nią, nie dosięgając nigdy jej istoty i sensu. Tym samym jak żadne inne medium uzmysławia wyjątkowość i jedyność tamtego Zdarzenia, bolesną niemożność zamknięcia go i powtórzenia w słowie. W przedostatnim rozdziale Naprzód w przeszłość uwaga autora koncentruje się na tekstach, które opowiadają o przeszłości z myślą o przyszłości. Zawarta w nich wizja historii podlega w ten sposób swoistej funkcjonalizacji - staje się źródłem inspiracji i projektem działania. W konsekwencji teksty te ustanawiają wzór ciągłości obowiązujący w kulturze, usiłują one bowiem uchronić od zapomnienia to, co bezpowrotnie minione, z kształtu przeszłości pragną uczynić pożądany model dla przyszłości. Przykładami tego rodzaju wypowiedzi są m.in. utwory sytuujące się w kręgu tzw. literatury kresowej (pisane przcz Andrzcja Kuśnicwicza, Józefa Wittlina, Stanisława Vincenza, Włodzimierza Paźniewskiego iwielu innych). wszystkie one kreują mityczny obraz Kresów jako baśniowej krainy, w której różne narodowości i wyznania wiodą zgodny żywot na tle malowniczych pejzaży niczym z Mickiewiczowskiego opisu. Wizerunek ten odbiega dalece od prawdy historycznej, obfitujący w konflikty i dramaty społeczne; materiał dziejowy w wielu miejscach poddawany jest tu upiększającemu retuszowi i celowym przemilczeniom. Wynika to z faktu, iż przeszłość nie jest w tym wypadku przedmiotem dokumentacji czy archiwizacji, lecz przedstawiana jest jako wzór do naśladowania. Siłą rzeczy więc uwypukla się to, co w jej obrazie dobre i pozytywne, pomijając ciążące nań rysy i skazy. Zamykające zbiór rozważania Nuda powfórzel1 podejmują kwestię, przechowywanych w pamięci kultury oraz nieprzerwanie aktualizowanych i uobecnianych przez nią, fonn i przedstawień. Zjawisko to jest szczególnie widoczne na gruncie literatury współczesnej, bezustannie powielającej znane tropy i figury językowe, uciekającej się do sprawdzonych po wielekroć rozwiązań poetyckich i prozatorskich. Na pytanie, czy owa - utkana z powtórzeń i cytatów przeszłości -literatura zachowuje swą wartość, Zaleski odpowiada twierdząco. Za Jacquesem Derridąpodważa on bowiem ten wzór myślenia, który deprecjonuje kopię jako coś wtórnego i drugorzędnego względem oryginału. ,,(...) co powtórzone - piszezależne jest od wcześniej istniejącego oryginału - to wydaje się oczywiste, ale również da się pomyśleć, że to, co oryginalne w równym stopniu zależy od siebie istniejącego w po- �Recenzje i noty recenzyjne 313 wtórzeniu. Jeśli warunkiem powtórzenia jest uprzednie istnienie czegoś, co skończone i obecne, to równie dobrze można powiedzieć, że obecności oryginału nie można uchwycić, dopóki nie zaistnieje on w powtórzeniu, jako kopia właśnie" (s. 194). Taki sposób rozumowania dowartościowuje kopię, przyznaje jej status równy oryginałowi. Jeśli chodzi o literaturę, to Zaleski dodaje, iż - widoczna w jej obrębie - tendencja do odtwarzania zastanych stylów, poetyk i konwencji językowych nie daje się sprowadzić do pustego naśladownictwa. Działanie to nie wypływa bowiem z braku inwencji artystycznej, lecz jest przejawem w pełni świadomej gry intelektualnej, jakąjej twórcy nawiązują z dziedzictwem przeszłości. W podsumowaniu tego krótkiego przeglądu warto zaznaczyć, iż praca Marka Zaleskiego, choć pisana jest z perspektywy literaturoznawcy, mieści także wiele cennych uwag i analiz z zakresu innych dziedzin wiedzy: psychologii, filozofii, historiozofii, antropologii kultury. Autor nie ogranicza się w swej refleksji do warsztatu krytyka i historyka literatury, lecz umiejętnie oraz konsekwentnie korzysta z dorobku poznawczego rozmaitych gałęzi humanistyki. Taki tryb postępowania przynosi liczne pożytki: owocuje intelektualną głębią i treściowym bogactwem konstruowanego wywodu, a także zapobiega ugrzężnięciu Form pamięci w okowach jednej dyscypliny, czyniąc tę książkę interesującą i atrakcyjną nie tylko dla filologów, lecz wszystkich tych, którzy w swej praktyce naukowej, w taki czy inny sposób, zajmują się problemem pamięci i zapomnienia w kulturze. Szczególną wartość pozycja ta przedstawia dla tych spośród humanistów, którzy (podobnie jak ja) zgłębiają to zagadnienie w oparciu o materiał językowy: wspomnienia, pamiętniki, listy, opowieści "zwykłych" ludzi. Bo choć - w przeciwieństwie do literatury - teksty te (niejako z założenia) mają charakter niefikcjonalny, a także pozbawione są na ogół jakichkolwiek walorów i ambicji artystycznych, to - jak przekonują badacze narratywiści - tworzone są w myśl tych samych co ona zasad i schematów konstrukcyjnych, przy użyciu jednakowych sposobów i środków artykulacji sensu. Warto zatem w procesie analizy tych wypowiedzi sięgać do lektur takich jak ta - po to, by czerpać z nich nowe idee i ożywcze pomysły interpretacyjne. Aleksandra Rzepkowska Jarosław Rok i c k i, Kolor, pochodzenie, kultura. Rasa i grupa etniczna w społeczeństwie Stanów Zjednoczonych, Universitas, Kraków 2002 ss. 360. W myśli socjologicznej i politologicznej pojawia się od paru dziesięcioleci prognoza stopniowego spadku znaczenia więzi o charakterze etnicznym, a także wagi kryteriów i podziałów rasowych w globalizującym i unifikującym się świecie. Wydarzenia tych samych ostatnich dziesięcioleci zarazem wskazują na coś przeciwnego - dowodzą, że emocje biorące za początek więż etniczną czy rasową ciągle są ważnym żródłem tożsamości, nabierając niekiedy charakteru burzliwych wybuchów zbiorowej nienawiści owocującej zbrodniami czasem o wielkiej skali. Etniczność i rasa - oczywiście rozumiane w kategoriach społecznych, a nie biologicznych - nic tracą znaczenia w całym świecie. Dlatego ze wszech miar społecznie ważny wydaje się temat rasowych i etnicznych podziałów społeczeństwa amerykańskiego podjęty przez Jarosława Rokickiego w jego ostatniej książce. O ile dotychczasowe opracowania autora dotyczyły przede wszystkim etnicznych problemów mniejszości polskiej w Stanach Zjednoczonych, o tyle Kolor, pochodzenie, kultura... zakres zainteresowania Rokickiego rozszerza na wszystkie grupy etniczne zamieszkują- �314 Recenzje i noty recenzyjne ce Stany Zjednoczone. Tym razem autor wprowadza także problematykę społecznego sensu podziałów rasowych w Stanach Zjednoczonych. Pracę swą autor opiera przede wszystkim na bogatej literaturze, choć także odwołuje się do własnego badania empirycznego. Problematykę, którą autor się zajął, lokowałabym na pograniczu dwóch dyscyplin: socjologii i antropologii społecznej. Książka zawiera fragmenty zarówno teoretyczne, jak i empiryczne; składa się z ośmiu rozdziałów, z których jeden ma charakter sprawozdania z empirycznych badań, przeprowadzonych w latach 1995-96 w Stanach Zjednoczonych, pozostałe rozdziały powstały woparciu o literaturę zastaną. Ta niespójność książki bynajmniej nie jest wadą, a rozdział empiryczny, do którego autor wydaje się przywiązywać stosunkowo niewielkie znaczenie, uznaję za wyjątkowo ciekawy i inspirujący, mimo że zgłaszam do niego sporo uwag merytorycznych i metodologicznych. Osobiście byłabym za postawieniem tego rozdziału bardziej w centrum opracowania i rozbudowaniem go. Swoją refleksję nad książką 1. Rokickiego ujmę w kilku punktach: l. Nikt nie ma wątpliwości, iż zjawiska więzi rasowej ietnicznej wykazują specyfikę lokalną i regionalną. Można by zatem stwierdzić - odrzucając oczywiście sens oceniający - że etniczność etniczności nie równa, rasizm nie równy zaś rasizmowi. Jarosław Rokicki wybrał - zgodnie ze swoją długoletnią linią rozwoju intelektualnego i doświadczeniami badawczymi - przypadek społeczeństwa amerykańskiego i kształtowania się kategorii etniczności i rasy w obrębie tego społeczeństwa. Przyjmując jako przedmiot badania problem etniczności w Stanach Zjednoczonych, siłą rzeczy ograniczył swoje zainteresowanie do pewnego typu zjawisk etnicznych, które mogły się zdarzyć tylko w sytuacji społeczeństwa imigracyjnego. Zarazem omawiając różne teorie etniczności, korzysta on głównie z autorów amerykańskich, lecz również w kręgu jego zainteresowania pozostają teorie badaczy europejskich, np. wybitnego norweskiego antropologa Fredrika (a nie Frederika) Baltha. Refleksja amerykańska nad etnicznością z natury rzeczy skupia się na innego typu zbiorowościach niż badania uczonych zajmujących się społecznościami nieimigranckimi. Wydaje się, że koncepcja Bartha, którą zresztą bardzo sobie cenię i traktuję jako inspiracj~ w różnych analizach mojego materiału badawczego, jest stosunkowo mało przydatna do badania imigranckiego społeczeństwa amerykańskiego. Dotyczy to również wielu innych rozważań teoretycznych, które znajdujemy w pracy Jarosława Rokickiego. Rozważania te mają oczywiście walor informacyjny, pozwalają czytelnikowi nabrać rozeznania w szerszym kontekście problematyki etnicznej, lecz nie pomagają zrozumieć struktury etnicznej tego społeczeństwa, które leży w centrum zainteresowania autora książki. Uwaga ta wymaga głębszego wyjaśnienia. Otóż skłonna byłabym wyróżniać trzy sposoby rozumienia grupy etnicznej: I) jako zbiorowości opartej na poczuciu wspólnoty kultury, pochodzenia, historii, terytorium i czasem też typu osobowości (wchodzą w grę zatem ukształtowane narody, jak i zbiorowości zorganizowane słabiej politycznie, czasem rozmiarami mniejsze, czasem cywilizacyjnie odbiegające od standardów zachodnich - zarówno np. Buriaci, Jakuci, Nawahowie,jak i Polacy czy Anglicy); 2) jako autochtonicznej zbiorowości o nienarodowym charakterze, która ma poczucie kulturowej odrębności i więcej niż regionalnego statusu, np. Łemkowie, którzy nie optują za tożsamością ukraińską, czy Kaszubi; 3) jako grupy oderwane od własnych narodowych całości i daleko od nich bytujące np. Polacy lub Grecy w Australii czy USA. W grubych zarysach te trzy sposoby pojmowania grupy etnicznej wyczerpują spotykane w literaturze rodzaje ujęć tego pojęcia. Wśród różnych sposobów rozumienia etniczności wydaje się, że tylko jeden (trzeci) ma zastosowanie do społeczeństwa amerykańskiego. Jarosław Rokicki wydaje się ignorować to rozróżnienie. �Recenzje i noty recenzyjne 315 2. Polityczno-administracyjny punkt widzenia, który przyjmuje Jarosław Rokicki, narzuca stosowanie kategorii emicznych, czyli obowiązujących w społeczeństwie badanymw tym przypadku amerykańskim. Prowadzi to w konsekwencji do spojrzenia umożliwiającego niejako na jednej płaszczyżnie rozważanie zbiorowości traktowanych jako grupy tego samego rzędu grup zasadniczo odmiennych: imigranckich społeczności Włochów, Polaków czy Greków, Afro-Amerykanów,jak również rdzennych mieszkańców Ameryki Północnej - Indian i Innuitów (Eskimosów). Afro-Amerykanie to zbiorowość, której autor sam boi się traktować jako grupę, zaś zbiorowość rdzennych Amerykanów stanowi jeszcze inny, zupełnie swoisty przypadek. Ze zbiorowości plemiennych (nie wahałabym się nazwać ich etnicznymi) tworzą w ostatnich dziesięcioleciach etniczność wyższego rzędu w postaci wspólnotyogólnoindiańskiej . Podziały rasowe czy etniczne w społeczeństwie amerykańskim, które dla zewnętrznego obserwatora nie są oczywiste, Rokicki traktuje więc zarazem - chyba niezupełnie świadomie - jako przedmiot badania, jak ijako narzędzie analityczne. Autor zdaje sobie sprawę, że niektóre używane przez niego pojęcia są w zastosowaniu do społeczeństwa amerykańskiego w ogóle wątpliwe lub bardzo swoiste co do zakresu; nie bez przyczyny pisze we wprowadzeniu: "Jeżeli więc w jakimś miejscu tej pracy pojawi się pojęcie narodu amerykańskiego, to należy je rozumieć jedynie w znaczeniu politycznym (społeczeństwa zorganizowanego w formę państwa), a pojęcie procesu narodotwórczego oznaczać będzie proces przemian stosunków rasowych i etnicznych zachodzących w obrębie tego państwa" (s. 17). 3. Kilka uwag bardziej szczegółowych nasuwa mi się w związku z problematykązbiorowości czarnych Amerykanów, którą zajmowałam się kiedyś bardzo intensywnie. Pisząc o kulturowej odrębności ludności murzyńskiej, czyli A fro-Amerykanów, autor książki mówi słusznie o całkowitym zerwaniu z afrykańską kulturą. Ciągłość w zasadzie została zerwana, ale trzeba zarazem pamiętać, co Rokicki nietrafnie ignoruje, że ze strzępów afrykańskich kultur plemiennych, elementów chrześcijaństwa i kultury białych powstała, przede wszystkim na niewolniczym Południu, odrębna kultura murzyńska, która zawiera w sobie elementy afrykańskie, a która staje się symbolem w obrębie różnych ruchów społecznych - albo negatywnym albo pozytywnym, w zalcżności od orientacji polityczno-kulturowej ruchu czy ideologii. Kategoryzowanie Murzynów czy raczej Afro-Amerykanów jako zbiorowości etnicznej jest oczywiście nieporozumieniem z punktu widzenia analiz socjologicznych, ale taka kwalifikacja obecna jest w myśleniu amerykańskim, co mogłoby być interesującym przedmiotem zabiegów badawczych; zachęcałabym autora recenzowanej pracy do podjęcia w przyszłości tego tematu, a raczej tej perspektywy badawczej. Sądzę, że autor mógłby się bardziej zagh;bić w niuanse podziałów rasowych w Stanach Zjednoczonych, sięgające korzeniami do XIX wieku; sprawiają one, że możemy mówić o rasowej obsesji w tym społeczeJlstwie. Podział nie dotyczył tylko "mieszańców" drugiego pokolenia, czyli Mulatów, byli także kwarteroni i oktoroni, a zasada, która rozdzielała białych i Murzynów, to - zasada jednej kropli krwi. Stosunek do odmicnności rasowej nie jest w USA zdumieniem, zaskoczeniem, podziwem dla nieznanego, z którym zetknąć się możemy w Europie Wschodniej, gdzie bliskich kontaktów między osobami różnych ras praktycznie do niedawna nie było. Bliskość, styczności o określonym wymiarze społecznym, spowodowała w społeczeństwie amerykańskim wytworzenie się fenomenu świadomościowego - nadania znaczenia niuansom pochodzenia rasowego. Natręctwo, zarówno szczegółowego niegdyś wnikania w rasowe pochodzenie, jak i obecnie całkowitego unikania tego rodzaju rozważań w duchu poprawności politycznej, jest wyrazem tej swoistej obsesji. Nie jest też prawdą, że kategoria rasy została �316 Recenzje i noty recenzyjne z dokumentów wycofana. Kiedy we wrześniu 1994 roku zapisywałam mojego syna do piątej klasy Elementary Public School w Kencie, Ohio, otrzymałam długi formularz, w którym pojawiła się kategoria rasy mojego dziecka, zgodnie z klasyfikacją, którą autor recenzowanego opracowania stosował we wcześniejszych rozważaniach. Poprawność polityczna jeszcze tak głęboko nie sięgnęła. Pisząc o zjawisku asymilacji Jarosław Rokicki wskazuje na odwrotny proces w przypadku amerykańskich Murzynów - tworzenia się świadomości wspólnoty rasowej w oparciu o poczucie odrzucenia i wspólnoty interesów. Sądzę, że ten mechanizm można zauważyć w przypadku wszystkich grup, które pochodzą z Europy, Azji czy Ameryki Łacińskiej; zaobserwować go można wszędzie tam, gdzie pojawiają się zjawiska wykluczania i dyskryminacji oraz stopniowej integracji; powrót do dawnej tożsamości lub nawet budowanie jej od nowa stanowi reakcję na różne formy społecznego wykluczenia. 4. Rozważania w wielu miejscach książki sąz konieczności powierzchowne, gdyż autor zdecydował się na temat o ogromnym zasięgu. Pojawiło się też wiele drobnych nieścisłości, których nie miejsce tu śledzić. Osobiście dotknęło mnie przypisywanie Tańcowi Duchów roli prekursorskiej wobec Amerykańskiego Kościoła Tubylczego; wszak są to zupełnie odrębne ruchy religijne, które typologicznie zaliczyłam do osobnych kategorii; reprezentują zarówno psychologicznie, jak i historycznie odrębne nurty myśli i obrzędowości indiańskiej. Pisałam o tym w książce Bunt i ucieczka. Zderzenie kultur a ruchy społeczne. W ogóle historia Indian w pigułce wydaje mi się nazbyt skrótowa, schematyczna i chyba niepotrzebna. Dobór faktów, które autor podaje, jest dość przypadkowy, bo nawet o termination policy - tak ważnej dla kształtowania się współczesnej etniczności indiańskiej w ogóle nie wspomina. Poza tym chętne przyznawanie się do pochodzenia indiańskiego tłumaczone "modą na indiańskość" uznałabym za unik badawczy. 5. Rozdział empiryczny, poświęcony badaniu ważności kategorii etnicznej przynależności u osób identyfikujących własne pochodzenie, odebrałam jako bardzo ożywczy i interesujący. Narzucają się tu oczywiście pewne zastrzeżenia, z których do pewnego stopnia zdaje sobie sprawę autor badania. - Przy bardzo skromnej próbie podział na kategorie wewnętrzne i ich krzyżowanie prowadzi do tak małych podzbiorowości, że posługiwanie się odsetkami wydaje się nieporozumieniem, dostarcza jedynie pewnej orientacji. Doradzałabym tego rodzaju materiał traktować jako bliższy jakościowemu; odsetki zaś podawane nawet z jednym miejscem po przecinku w takim ujęciu wydają się zbędne. - Jeszcze jedno zastrzeżenie metodologiczne - identycznie, jak się zdaje, autor traktuje i "razem zlicza" wyniki pochodzące z badania techniką audytoryjną i wywiadu ankieterskiego. Jak wiadomo, kontakt bezpośredni twarzą w twarz z badanym bardzo poważnie wpływa na odpowiedzi, zwłaszcza jeśli stosunek badacza do tematu jest nieobojętny w tym przypadku jest Polakiem z Polski. Nie mam wątpliwości, że na efekty mojego badania jakościowego na Syberii, wśród Jakutów czy Buriatów, istotny wpływ miał fakt mojej narodowej przynależności. (Mógłby się też autor zdecydować na terminologię - pochodzenie pojedyncze i wielokrotne czy złożone). - Ponadto trochę naiwnie brzmią ciągłe zapewnienia, że sfera przekonań i poglądów należy do zjawisk subiektywnych. To chyba nawet wie nie nauczony socjologii czytelnik. - Zarazem muszę też autora książki uspokoić, że nie tylko on jeden niechętnie reagował na badanie dotyczące postaw etnicznych; mój kwestionariusz dotyczący dystansów społecznych o charakterze etnicznym i rasowym, przeprowadzany wśród młodzieży niemieckiej w Bielefeldzie, został wielokrotnie określony przez moich badanych jako rasistowski. �Recenzje i noty recenzyjne 317 - Najciekawszy fragment rozdziału empirycznego relacjonuje część badania dotyczącą zjawiska, które określiłam w jednej z publikacji jako "obcość odzwierciedloną", czyli przekonania o wyobrażeniach grupy obcej na nasz temat. Mam przekonanie, że interesująca byłaby kontynuacja badań podjętych przez Jarosława Rokickiego i ich pogłębienie. Sądzę, że obok materiału ilościowego, który autor zebrał, przydałyby się dane jakościowe, które poszłyby w głąb badanego problemu. Wywiady pogłębione z wybranymi osobami z różnych grup etnicznych Uakkolwiek by tę etniczność rozumieć) byłyby, w moim przekonaniu, właściwą drogą kontynuowania interesującej ścieżki badań podjętych przez Rokickiego. 6. Zastosowana w rozdziale podsumowującym przez autora koncepcja kultury Mary Douglas (której nazwiska zresztą nie znajdujemy w bibliografii) w tej formie jest wybrana dość przypadkowo; w gruncie rzeczy obecna jest w różnych kierunkach antropologii współczesnej,jak i dość starej. Cała szkoła francuska z przyległościami, choćby polskimi, od Durkheima poprzez Huberta, Maussa, potem Levi-Straussa, a u nas Czarnowskiego, angażuje się w analizę kultury pod kątem jej roli klasyfikacyjnej i porządkującej świat społeczny. 7. Książka dr. Rokickiego posiada pewną zaletę, która jest zarazem jej wadą; zawiera ogromną ilość syntetycznie i systematycznie podanych informacji, które mają spory walor dydaktyczny; nadaje to jednak książce charakter bardziej encyklopedyczny niż problemowy. Pytania badawcze, na które autor chciałby odpowiedzieć, czy też problemy, które chciałby rozwiązać, gubią się często w dużej masie materiału sprawozdawczego. Sprawia to, że zaprezentowane podejście ma charakter raczej opisowy niż problemowy. Chwilami poetyka pisarska przybiera też postać publicystyki naukowej; autor nie stroni od wartościowania; czasem odwołuje się do poważnych ocen, np. kiedy pisze o obszarach skradzionych przez USA Meksykowi. W sumie traktowałabym książkę Rokickiego bardziej jako głos w dyskusji nad ważnymi społecznie i doniosłymi teoretycznie kwestiami niż jako ich rozwiązanie. Książka: Kolor. pochodzenie, kultura zawiera obszerną bibliografię, która początkującemu studentowi może dostarczyć informacji i orientacji w temacie etniczności; dlatego recenzowana praca - w moim przekonaniu - będzie stanowiła cenną pomoc naukową przy nauczaniu problematyki etnicznej oraz wszelkich przedmiotówamerykanistycznych. Ewa Nowicka Zbyszko M e los i k, Kryzys męskości w kulturze współczesnej, Wydawnictwo Wolumin, Poznań 2002, ss. 182. Nie jest zaskoczeniem, że problematykę kondycji męskości w otaczającym nas świecie podejmuje Zbyszko Melosik, od lat zajmujący się analizą kultury współczesnej w kontekście zmian, jakie wprowadza ona w obrębie tożsamości cielesnej i płciowej. Gender studies to jednak nie jedyny obszar zainteresowań, w którym porusza się wspomniany autor. Będąc kierownikiem Zakładu Socjologii Edukacji na Wydziale Studiów Edukacyjnych UAM, pracuje on na pograniczu różnych nauk - socjologii, politologii, filozofii, pedagogiki i antropologii. Interdyscyplinarny charakter ma zatem większość jego prac. Wśród najbardziej znanych można wymienić: Tożsamość, kultura, edukacja - migotanie znaczeń (napisana wspólnie z Tomaszem Szkudlarkiem), Postmodernistyczne kontrowersje wokól edukacji, czy Ciało i zdrowie w społeczeństwie konsumpcji. Kryzys męskości w kulturze współczesnej jestjed- �318 Recenzje i noty recenzyjne nak przede wszystkim kontynuacją rozważań autora z wydanej w 1998 roku książki Tożsamość, ciało i władza. Główna teza omawianej pracy przeziera do czytelnika już z okładki książki. Umieszczony na niej rysunek przedstawia kobiecą dłoń przesuwającą po szachownicy pionka - w tym przypadku symboliczne wyobrażenie mężczyzny. Można się zastanawiać, czy za chwilę zostanie on usunięty z gry, czy jest jedynie marionetką w ręku kobiety; w każdym razie utracił swą władzę. Widniejący pod spodem tytuł dopowiada - we współczesnej kulturze mamy do czynienia z kryzysem męskości. Autor wyjaśnia we wstępie, że kryzys ów zawiera się przede wszystkim w trudności odpowiedzenia na pytanie - co oznacza dziś bycie mężczyzną. Kolejne dziewięć rozdziałów stanowi próbę ukazania różnych kontekstów przejawiania się tytułowego kryzysu i reakcji, jakie on wywołuje. Autor podkreśla, że jego "książka dotyczy codzienności, codziennych sytuacji, drobiazgów (które wyznaczają rytm naszego życia), poczucia naszej tożsamości płciowej, poczucia ciała, miejsca wśród innych, miejsca w społeczeństwie" (s. 8). Nie jest to zatem wywód teoretyczny, lecz analiza konkretnych zjawisk występujących w otaczającym nas świecie. Tekst dotyczy czterech grup zagadnień. Pierwsza grupa to rozważania na temat współczesnej męskości w odniesieniu do kobiecości. Mowa tu zarówno o różnych obliczach kobiecej emancypacji i jej wpływu na poczucie męskiej tożsamości, jak też o feminizacji tejże w wielu przejawach. Jednym z przykładów feminizacji mężczyzny jest przyjmowanie przez niego roli nieodpowiedzialnego konsumenta. Do tej pory, jak twierdzi autor, była to rola zarezerwowana dla kobiet, jednak współczesna, wszechogarniająca kultura konsumpcyjna zawładnęła również mężczyznami, nakazując im nieustanne poszukiwanie przyjemności i realizowanie chwilowych pragnień. Mężczyzna-konsument, nastawiony na maksymalizację wrażeń, traci swą dawną stabilność, racjonalność i niezłomność, upodabniając się do labilnej emocjonalnie kobiety. Kolejny objaw feminizacji to medykalizacja życia mężczyzn. Dawniej mężczyzna był symbolem siły, odporności i niewrażliwości na ból. Obecnie - w dobie rosnącego wpływu medycyny na naszą codzienność, również ijego ciało Uak do tej pory ciało kobiety), okazuje się kruche i słabe. Za główny znak owej przemiany autor uznaje fakt, że coraz więcej mężczyzn sięga po Prozak - tabletkę szczęścia, dotychczas stosowaną przede wszystkim przez kobiety. Uzależnienie własnego samopoczucia od chemii pozbawia mężczyznę samokontroli - jednego z głównych dotychczas wyznaczników jego tożsamości. Feminizacja tytułowego bohatera przebiega dalej na płaszczyźnie ciała, które upodabnia się do ciała kobiecego. Autor wiąże to zjawisko z narastającą, ogólną tendencją do fascynacji ciałem i redukowania doń tożsamości. Wskazuje również, że emancypacja kobiet w sferze erotycznej sprawiła, że ciało męskie stało się, jak nigdy dotąd, obiektem seksualnym. Mężczyzna, mniej lub bardziej uświadamiając sobie, że jego ciało jest poddawane ocenie, szuka sposobów na uatrakcyjnienie go. Sięga zatem po chirurgię plastyczną i perfumy, jak kobieta - stroi się i depiluje. W ten oto sposób, w obliczu ekspandującej feminizacji kultury współczesnej, zacierają się granice wyznaczające męską tożsamość. Tyle mówią czytelnikowi pierwsze trzy rozdziały książki. Kolejne cztery części pracy koncentrują się wokół zagadnień męskiej seksualności i potencji jako głównych wyznaczników rozróżnienia płciowego, czyli wyodrębniania czegoś takiego jak męskość w ogóle. Pojawia się tu problematyka mniejszości seksualnych i ich rosnącego znaczenia w kulturze, jak też związany z tym temat zacierania różnic płciowych, czyli upłynniania granicy pomiędzy byciem mężczyzną i byciem kobietą. Autor wykazuje, że heteroseksualność we współczesnym świecie przestaje być jcdyną obowiązującą normą, a staje sięjedną z wielu możliwości budowania własnej tożsamości seksualnej. Pojawia się wręcz moda na "seksualny pluralizm" i "płciową ambiwalencję". Zdaniem autora ten stan rzeczy sprawia, że współczesnemu mężczyźnie, dawniej hetcroseksualnemu i dominującemu z związku, coraz trudniej jest jasno określić własną tożsamość. Powraca tu kwestia wyzwolenia seksualnego kobiet. Tym razem rozważanajest w kontekście zanegowania �Recenzje i noty recenzyjne 319 schematu mężczyzny - dominującego zdobywcy i pasywnej, uległej niewiasty. Kobiety świadome własnej seksualności i zdecydowane na osiąganie maksymalnej rozkoszy w ramach tej sfery wysuwają coraz większe oczekiwania w stosunku do swoich partnerów. To sprawia, że "w umysłach przerażonych mężczyzn pojawia się (...) obraz «seksualnie żarłocznej kobiety», która staje się «źródłem pełnej przeraźenia fascynacji». Jej nienasycenie kwestionuje męskość każdego, kto «wpadnie w jej ręce»" (s. 57). Ponieważ potencja seksualna jest, jak twierdzi autor, jednym z głównych kryteóów oceniania męskości, wśród panów daje się zaobserwować dwie skrajne postawy wobec zaistniałych w tej sferze kobiecych wymagań. Jedną z nich jest wycofanie, czyli całkowita rezygnacja z życia seksualnego, które budzi niepokój. Druga to próby maksymalizowania własnej potencji. W tym kontekście wiele stron autor poświęca tematowi Viagry. Jest ona, jego zdaniem, jednym z trzech głównych symbolów ,,kultury instant", opisywanej skrótowo metaforą:jast JoodJast sexJast car. Viagra, choć z założenia jest jedynie lekarstwem dla mężczyzn z problemami erekcji, w istocie stała się magiczną tabletką zapewniającą natychmiastową, skondensowaną przyjemność, stosowaną nie tylko przez osoby chore, lecz - coraz częściej przez te, które poszukują silnych, szybkich wrażeń. Viagra jest również spełnieniem mitu o wiecznej młodości oraz mitu American Dream. Pozwala bowiem zatuszować objawy starzenia się czy niedomagania organizmu i osiągać "sukces" na zawołanie, niezależnie od naturalnych możliwości. Wszystko to sprawia, że zamierzone lekarstwo staje się w wielu przypadkach rodzajem narkotyku, a mężczyzna, chcący zapewnić sobie sprawn,ośćseksualną, od której w znacznej mierze zależy jego poczucie własnej wartości, uzależnia się od "seksu w pigułce" - w znaczeniu dosłownym i przenośnym. Kontynuacją rozważań nad męską potencją seksualnąjest rozdział ósmy książki, który wyodrębniłabym jako trzecią grupę zagadnień - skoncentrowanych wokół problematyki męskości "białej" i "czarnej". W tej części autor wykazuje, że o ile czarne kobiety starają się za wszelką cenę upodobnić do białych, internalizując mit o dominującym pięknie białego ciała, o tyle biali mężczyźni pragną mieć potencję czarnych mężczyzn i ich "czarnego fallusa". Pojawienie się tego typu pragnień było niejako nieuniknioną konsekwencją ideologii rasizmu. Wywodząca się już z czasów niewolnictwa tendencja do postrzegania czarnego mężczyzny jedynie w kategorii wydajnego ciała, sprawiła, że został on zredukowany do własnej cielesności. Odmówiono mu inteligencji i duchowości, ograniczając jego wizerunek do wyobrażenia istoty o niepohamowanych popędach, ale w związku z tym także o nieograniczonych możliwościach w sferze seksualnej. Tak skonstruowany obraz czarnego mężczyzny stał się przedmiotem odrazy, lecz jednocześnie fascynacji i zazdrości ze strony mężczyzny białego. Kultura konsumpcyjna znakomicie wykorzystuje ową fiksację na punkcie czarnej potencji. W mediach wizerunki czarnych mężczyzn są maksymalnie seksualizowane, a na ich bazie kreuje się image mężczyzny typu macho, władczego "twardziela" emanującego zwierzęcą siłą iseksualnością. I oto w dobie kryzysu męskości, czarny mężczyzna staje się symbolem odrodzenia męskiej dominacji, heteroseksualizmu i nieograniczonej, naturalnej seksualnej potencji. Biały mężczyzna staje natomiast wobec paradoksalnego pragnienia zachowania swego białego ciała - symbolu inteligencji i wyższości w człowieczeństwie, pragnąc jednocześnie posiąść czarnego fallusa - symbol prawdziwej męskości. Ostatni rozdział książki ukazuje dyskursy męskości dominującej, czyli sposoby współczesnych mężczyzn na przełamywanie dotykającego ich kryzysu. Z. Melosik omawia tu między innymi stanowisko krytyków feminizmu i zwolenników "powrotu do tradycji", którzy propagują przywrócenie męskiej dominacji w kulturze. Dalej prezentuje próby "ocalenia" wizerunku męskości takie jak kreowanie image'u mężczyzny sukcesu czy mężczyzny kulturysty, którego umięśnione ciało, tak jak ciało czarne, samo w sobie jest symbolem siły i seksualności. Kolejne analizy dotyczą wzorów męskości typu Rambo, macha i playboy, które, każdy na swój sposób, zakładają nadrzędność mężczyzny wobec kobiety i dążą do uprzedmiotowienia płci pięknej. Innąpróbą przywrócenia męskości jej dawnego znaczenia �320 Recenzje i noty recenzyjne jest seksturystyka, która białym mężczyznom pozwala na nowo odnajdywać w postaciach Azjatek i Afrykanek ideał kobiety podporządkowanej i uległej. Ostatnim przykładem odzyskiwania przez mężczyzn pozycji dominującej jest dążenie do trywializacji i komercjalizacji feminizmu. W wyniku takich działań przestaje on być traktowany jako krytyczna idea o istotnym znaczeniu, staje się zaś jedną z propozycji kultury konsumpcyjnej. Ta część książki pokazuje zatem, że mężczyźni, świadomi, czy też nie, kryzysu, jaki ich dotyka, nie pozostają biernymi jego ofiarami. Po krótkiej prezentacji zawartości pracy, przejdę teraz do jej krytycznego omówienia. Z. Melosik jest niewątpliwie znawcą gender studies i czuje się to, czytając jego książkę. Zjednej strony Kryzys męskości zawiera bowiem wiele odwołań do innych, ważnych autorów z tej dziedziny, takich jak np. L. Luciano, T. Gmerek czy C. Lasch, z drugiej zaś strony Melosik dzieli się z czytelnikiem szeregiem własnych, dojrzałych przemyśleń. Opierają się one na analizie współczesnych reklam, zawartości stron internetowych lub popularnych czasopism, co skłania czytelnika do refleksyjnego i zdystansowanego przyjrzenia się elementom otaczającej go kultury. Co więcej, odwołują się do badań autora nad postrzeganiem różnych zagadnień związanych z męskością i płciowością w ogóle. Niemal pół rozdziału poświęconego tematowi konsumpcji seksu i Viagry to prezentacja różnych sposobów postrzegania przez osoby badane roli "niebieskiej tabletki" w budowaniu relacji pomiędzy mężczyznami i kobietami. W rozdziale dotyczącym feminizacji ciała męskiego zapoznajemy się natomiast z wynikami eksperymentu, testującego, w jaki sposób zapach wpływa na konstruowanie tożsamości płciowej. Tego typu odniesienia do doświadczeń i poglądów innych ludzi poszerzają ogląd tematyki i czynią pracę ciekawszą. Ograniczający jest natomiast fakt, że autor bazuje jedynie na ankietach wypełnionych przez studentów - grupy posiadającej niewątpliwie interesujący sposób postrzegania rzeczywistości, lecz niereprezentatywnej dla ogółu społeczeństwa. Wynik to zapewne wygodnictwa autora, dla którego, jako pracownika uczelni, najłatwiejszym sposobem zbierania danych było rozdanie ankiet swoim słuchaczom. O ile nie mam podstaw przeczyć, że zjawiska opisywane przez Melosika, a dotykające mężczyzn, rzeczywiście mają miejsce we współczesnej kulturze, o tyle uważam, że błędnie zdiagnozował je on lub też przyjął do ich opisu nieadekwatną definicję. Kryzys, rozumiany jako trudność odpowiedzi na pytanie "co oznacza dziś bycie mężczyzną", nie może bowiem, moim zdaniem, dotykać tylko jednej z płci. Określanie każdej ze stron binarnego podziału opiera się bowiem na odwołaniu do drugiej jego strony. Jeśli nie umiemy określić, czym jest jasność, nie będziemy potrafili zdefiniować ciemności, jeśli rozmywa nam się granica między pięknem a brzydotą, trudno będzie nam opisać jakąkolwiek rzecz w tych kategoriach, każda będzie niedookreślona. Jak zatem, nie mając pojęcia o tym, co oznacza dziś bycie mężczyzną, można określić, co oznacza bycie kobietą. Gdy utraciliśmy jasne kategorie, niepokój definicyjny zapanował po obu stronach. Złudzenie, że kryzys dotyka jedynie mężczyzn, wynika moim zdaniem z faktu, że to oni znajdują się na pozycji defensywnej. Kobiety, upomniawszy się o swoje prawa, zaczęły przejmować coraz więcej, dotychczas zastrzeżonych dla mężczyzn, ról i cech. Co więcej, o czym szeroko pisze Melosik, mężczyźni w wielu sferach podlegają feminizacji, taki bowiem, feminizujący charakter, ma otaczająca nas wszystkich kultura konsumpcyjna. l w tym znaczeniu, w znaczeniu wypierania męskich wartości z kultury, można mówić o kryzysie męskości. Jednak będące w ofensywie kobiety mają, moim zdaniem, takie same problemy w określeniu standardów swej kobiecości, co strona przeciwna w przypadku męskości. Gdy zanikły jasne kategorie, każdy sam poszukuje odpowiedzi na pytanie o kształt i tożsamość własnej płciowości. Czy bycie kobietą to bycie matką, businesswoman, wrażliwą i uległą niewiastą czy wampirem seksu? Czy bycie mężczyzną to dominacja i niewzruszoność, a może więcej empatii i czułości? W społeczeństwie konsumpcyjnym, jak to zresztą doskonale opisał Melosik poprzez metaforę Kaczora Donalda, każdy z nas może być tym wszystkim po trochu lub co jakiś czas zmieniać opcje. Społeczeństwo �Recenzje i noty recenzyjne 321 konsumpcyjne bowiem, cytując za autorem, "opiera się na zasadzie: żadnych zasad, jedynie wybory, każdy może być każdym" (s. 15). W takim kontekście zaproponowana przez autora definicja kryzysu męskości traci zasadność. W rzeczywistości książka Mełosika opowiada raczej o kryzysie płciowości jako takiej, z intencją szerszego uwzględnienia problemów mężczyzn, jakie z owego kryzysu wynikają. Sama struktura pracy wskazuje tymczasem, że z głównymi jego bohaterami nie jest jeszcze najgorzej. Ponad 1/3 objętości książki to bowiem opis tzw. "dyskursów męskości dominującej", a dodać do tego można również przeszło 20 stron na temat dominacji czarnej męskości. Okazuje się zatem, że ci sami mężczyźni, którzy na początku lektury jawili nam sięjako zniewieściali i pozostający w defensywie kulturowej, w końcowym wrażeniu stają się "twardzielami", aktywnie dążącymi do dominacji i uprzedmiotowienia kobiet. Proporcje tekstu podważają zatem niejako główną tezę autora. Usilne udowadnianie, że to właśnie mężczyźni przeżywają kryzys w naszej kulturze, wydaje mi się wynikać z ogólnej tendencji autora do binarnego postrzegania rzeczywistości i przypisywania symbolicznych znaczeń wyróżnionym przeciwnościom. Chociaż bowiem omawiana książka prezentuje szerokie spojrzenie na problematykę płciowości, rozważaną w różnych kontekstach i z wielu płaszczyzn (kulturowa, psychologiczna, pedagogiczna), można zauważyć, że Melosik dąży do ścisłego rozgraniczania prezentowanych zjawisk, zawężając tym samym ich interpretację. Mamy zatem mężczyznę, który się feminizuje i kobietę coraz bardziej wyzwoloną. Mamy czarną męskość jako bastion męskości esencjalnej i zakompleksionąmęskość białą. Gdzieś w tle analogicznie pojawia się czarna, zakompleksiona kobiecość, będąca zastępczym obiektem fascynacji białych mężczyzn, szukających sposobów na wyzbycie się kompleksów, oraz biała kobiecość jako wzór esencjalnej kobiecości. Obok tradycyjnego podziału na czarne i białe oraz na Wenusjanki i Marsjan, autor umieszcza bardziej wyszukane binaryzmy. Nawiązując do Freuda, odnajduje analogie pomiędzy Viagrą a Erosem, popychającymi ludzkość do korzystania z uciech życia i usuwającymi strach przed AIDS - Tanatosem. Takie symboliczne porównania czynią pracę niewątpliwie ciekawszą w odbiorze, dostarczają czytelnikowi obrazów, poprzez które łatwiej jest rozumieć rzeczywistość. Sąjednak nacechowane uproszczoną, czarno-białą kategoryzacją, której umyka różnorodność współczesnego świata. Tematyka płciowości i seksualności, stosunkowo niedawno pozbawiona znamion tabu, dopiero kształtuje własny język. Melosik w tym zakresie wykazuje tymczasem swoisty kunszt i wysoce zindywidualizowany styl. Jego sfonnułowania, odważne, a jednocześnie nietuzinkowe,jak np. "ona zaprasza męskie oko do inwazji", czy "mężczyzna powraca do fallusa jako ostatecznego insygnium męskości", ubarwiają lekturę książki i przykuwają uwagę do jej treści. Jest to niewątpliwie zaleta. Kryzys męskości ... wywalczył już sobie w Polsce miano jednej ze sztandarowych pozycji z zakresu geneder studies i tej nie zamierzam podważać. Bez wątpienia książka Melosika pozwala przyjrzeć się bliżej zjawisku przemian dokonujących się w sferze płciowości w naszych czasach, z uwzględnieniem różnorodnych jego kontekstów. Dodatkowo wspomniane przemiany są analizowane na szerszym tle problematyki współczesnej kultury konsumpcyjnej, której autor jest znawcą i fascynatem. Lektura zatem jest niezwykle inspirująca do indywidualnych przemyśleń na temat chociażby własnej kondycji w świecie zacierających się granic i nieskończonych możliwości samokształtowania. Z zastrzeżeniem, że na wstępie odrzucimy wszelkie szufladkujące koncepcje autora, z główną tezą książki włącznie, i skupimy się na prezentowanych przez niego faktach i, potraktowanych z dystansem, przemyśleniach. W taki sposób czytana, książka Melosika staje się niezwykle ciekawą refleksją nad kondycją współczesnego człowieka w kontekście jego tożsamości cielesnej i płciowej. Aleksandra Kosakowska �322 Recenzje i noty recenzyjne Anna M a I e w s k a-S z a ł y g i n, Wiedza potoczna o sprawach publicznych. Rozmovry o władzy lokalnej w vrybranej gminie mazurskiej w latach 1994-1995, "Studia Ethnologica", Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego, Wydawnictwo DiG 2002, ss. 200. Jednym z potocznych sądów dotyczących naszej współczesności jest stwierdzenie, wedle którego wszyscy interesujemy sit( polityką: ona ma być pretekstem dla rozmów, powodem spt(dzania długich godzin nad lekturą gazet czy śledzeniem telewizyjnych newsów, a także zarzewiem gorących towarzyskich sporów. CZt(ść obserwatorów wspólnotowego życia Polaków skoryguje ten jednoznaczny sąd, przekonując, że rozpolitykowanie ustąpiło obecnie miejsca desinteressement wobec kwestii politycznych, społecznej apatii bądź zaangażowaniu w niezwykle ekspansywną rzeczywistość kultury popularnej (to ikony tejże "nadają" imiona tysiącom malutkich obywateli - a nie postaci znane z mównic sejmowych). Anna Malewska-Szałygin wychodzi jednak z założenia, że "Wszyscy mówimy o polityce" (s. 9). Tak brzmi pierwsze zdanie jej książki Wiedza potoczna o sprawach publicznych. Rozmowy o władzy lokalnej w wybranej gminie mazurskiej w latach 1994-1995. Praca ta składa sit( z dwóch zasadniczych cZt(ści."Założenia i konteksty badania wiedzy potocznej o sprawach publicznych" to najpierw analiza najistotniejszych dla całej pracy pojt(ć, dalej zaś zbiór podstawowych informacji na temat idei samorządności w Polsce oraz rodzimych społeczności wiejskich. W końcu nastt(puje prezentacja terenu badań, jakie przeprowadziła autorka, czytelnik dostaje także coś na kształt politycznego inwentarza tegoż terenu. CZt(ść druga - trzykrotnie obszerniejsza - to "Wioskowe opowieści o władzy gminnej". Zapoznajemy sit( w jej ramach z owocami badań prowadzonych w dwóch mazurskich gminach w latach 1993-1994 i 1995-1996. Spośród ponad trzech setek przeprowadzonych w terenie rozmów ("nie był to klasyczny kwestionariusz ... używaliśmy dyspozycji do badań ... staraliśmy sit(jak najrzadziej przerywać naturalny tok relacji" - s. 57), autorka zdecydowała sit( na przedstawienie ośmiu z nich. W rezultacie mamy do czynienia z dążącym do wierności zapisem pytań iodpowiedzi, których zasadniczym przedmiotem jest wiedza o strukturach i funkcjonowaniu władzy politycznej w jej lokalnym wydaniu. Każda z rozmów opatrzona została autorskim komentarzem, który podsumowuje jej wyniki i zwraca uwagt( na najbardziej intrygujące wątki. Ostatnie strony Wiedzy potocznej o sprawach publicznych zawierają wnioski autorki, jej diagnozt( kwestii zasygnalizowanych w tytule pracy. Malewska-Szałygin proponuje zestawienie dwóch pojęć, a szerzej i poprawniej mówiąc, dwóch zjawisk kulturowych, dwóch rodzajów nastawień, postaw. Z jednej zatem strony autorkt( zajmuje to, co nazywa ona zamiennie "gminnym punktem widzenia", "wiedzą lokalną", "zdrowym rozsądkiem" lub "wiedzą podręczną". Są to określenia omawiające potoczne rozumienie rzeczywistości, przekonania i oceny zwyczajnego mieszkańca codzienności. Gdyby rzecz dotyczyła tradycyjnej społeczności wiejskiej, należałoby posługiwać sit(kategorią wiedzy ludowej, omawiana praca prezentuje jednak realia wsi współczesnej, stądoznajmia autorka - mówić należy o wiedzy nieprofesjonalnej. Drugim kluczowym terminem dla omawianej pracy jest civility, element republikańskiej refleksji nad funkcjonowaniem państwa. Najczt(ściej zwykło sit( rozumieć ten termin jako cnott( obywatelską, pewien idealny wzorzec zainteresowania wspólnymi sprawami wraz z imperatywem zaangażowania w służbę lokalnej społeczności. Malewska-Szałygin deklaruje wysoki stopień sympatii wobec ujęcia civility przez Edwarda Shilsa. W tym wariancie jest to nade wszystko "zbiorowa samoświadomość", z którą związana jest "sieć instytucji, działań i podzielanych przekonań" (s. 20). Ostatecznie przyjmuje ona, że będzie traktować ów termin w kategoriach "zaangażowania obywatelskiego (...) wiążącego sit( bardziej ze sferą działań niż przekonań" (s. 23). �Recenzje i noty recenzyjne 323 Zapewne uzasadnionym działaniem, mającym zbliżyć autorkę do potocznego myślenia o sprawach publicznych (politycznych), było zwrócenie się ku społeczności lokalnej, podjęcie rozmów z jej przedstawicielami, pochylenie się nad "małą" rzeczywistością ijej "małymi" wymiarami. Przekonuje o tym lektura rozmów, owych "wioskowych opowieści", które snują: Wójt, Przewodniczący Komitetu Obywatelskiego, Zwolennik Wójta, Opozycjonista, Radny-Stronnik Wójta, Nauczyciel, "Ukrainka" oraz Rolnik. Malewska-Szałygin kilkakrotnie wyjaśnia powody, dla których jej narracja rozgrywa się w ,jednej z mazurskich gmin" (w rzeczywistości w dwóch gminach), dlaczego nazwy pobliskich miejscowości są starannie wykropkowane, ajej pierwszoplanowi bohaterowie skryci zostali za bezosobowymi maskami. "Wyrażenie zgody na rozmowę było dowodem zaufania, że nie wykorzystamy tych materiałów, aby im zaszkodzić - czytamy. - Było to w znacznej mierze zaufanie do Uniwersytetu, jako instytucji niezaangażowanej w walkę polityczną" (s. 59). Dostajemy tym samym pierwszą ważką informację tyczącą lokalnego wymiaru myślenia o polityce: kto cicho siedzi, ten jest roztropny. Afery, nadużycia i kolesiostwo na każdym kroku, wszyscy to wiedzą, ale - jak w wyśpiewanym refrenie przeboju ostatnich miesięcy o cudownie tautologicznym tytule - "Jest, jak jest". Tego należy się trzymać. Jakie inne wnioski wyciąga autorka? Jej zdaniem civility jest w lokalnym środowisku polskiej wsi tak naprawdę pieśnią odległej przyszłości. Brak odpowiedniej "infrastruktury społecznej i kulturowej" (s. 190) powoduje, że większość członków lokalnej społeczności nie angażuje się w sprawy publiczne. Tłumaczą to niedostatkiem własnych kompetencji, ale także zawłaszczeniem tej sfery przez "nich", iluzorycznością wpływu na działania podejmowane przez władze. Wiele elementów civility jest co prawda realizowanych przez "stronnictwa Wójta", małą grupę osób aktywnych w przestrzeni publicznej, reszta społeczności postrzegająjednakjako środowisko hermetyczne, które świadomie separuje się od większości. Nadziei na zmianę tej niekorzystnej tendencji upatruje Malewska-Szałygin w rozwoju systemu wolnorynkowego i idącego za nim wzrostu poszanowania własności prywatnej. Jeśli jednak, jak chce autorka, wiedza potoczna stanowi jeden z poziomów Braudelowskiej struktury długiego trwania, to należy liczyć się, że "zmiany w niej zachodzą bardzo powoli i wymagają dziesięcioleci, by stały się zauważalne" (s. 191). Temat badawczy podjęty przez autorkę Wiedzy potocznej a sprawach publicznych zasługuje na uznanie. Niezbyt często przecież podejmuje się u nas kwestię świadomości politycznej i potocznych wyobrażeń tyczących państwa, jego organów i ich funkcjonowania. Badacze pracujący w warunkach współczesnej wsi nadal zwyczajowo zajmują się powtarzalnym wachlarzem problemów: tożsamością, rudymentami świata ludowego, a ostatnio także zjawiskiem biedy. W tym sensie omawiana książka stanowi interesujące urozmaicenie. Na tym wszelako atrakcyjność tej pracy, w mojej opinii, się wyczerpuje. Niestety. Skoro kluczowym - tak dla badań terenowych, jak i pracy pisarskiej - terminem, na którym skupia się Malewska-Szałygin, jest wiedza potoczna, warto byłoby na pewno poświęcić jest więcej miejsca. Na dwóch stronach pracy dowiadujemy się zaledwie, że problem myślenia potocznego był przedmiotem studiów o wielowiekowej tradycji, ale zajmowali się nim głównie filozofowie (jako dowód otrzymujemy wyimki z prac Teresy Hołówki i Józefa Niżnika; przyznajmy, że niezwykle skromne jest to pars pro toto). Wspomina się ponadto nazwiska socjologa Durkheima i antropologa Geertza. A gdzież podziała się bogata tradycja socjologii wiedzy, etnometodologii, gdzie Lebenswelt Husseria, dlaczego pomija się Gadamera, Schutza, Diltheya - którego słowa mogłyby stanowić świetne motto dla recenzowanej książki: "życie oznacza coś każdemu z nas najlepiej znanego, rzeczywistość najintymniejszą, ale równocześnie i najciemniejszą (...). Najważniejsze pojęcia, z pomocą których pojmujemy świat, są kategoriami życia"l - z jakiego powodu zapomina się o tym, że ku "folklorowi życia codziennego" zwracał się też jakże często Edward T. Hall? �324 Recenzje i noty recenzyjne Autorka infonnuje czytelnika, że "zasadniczym problemem była fonna prezentacji zebranych materiałów" (s. 58). Poszukując jej, Malewska-Szałygin zwróciła się ku metodom stosowanym w badaniach nad dyskursem potocznym. Zaowocowało to przytoczeniem pełnej treści wybranych rozmów, które zajmują lwią część książki. Nie jest to oczywiście żadna rewolucyjna nowość, ale nikt też nie zapowiadał, że staniemy w obliczu interesujących eksperymentów. Uderzające jest za to co irrnego: lektura ośmiu zamieszczonych rozmów okazuje się monotonna. Wrażenia tego wcale nie wywołuje jednak forma, ale treść. Jakie bowiem płyną z nich nauki? Ano takie, że społeczeństwo obywatelskie to idea nadal bardzo mglista, że władza kojarzy się Polakom z nadużyciami, powracającym podziałem na "nas" i "nich", wiecznym oczekiwaniem na lepsze czasy. Odktywcze nie są też wynurzenia przedstawicieli władzy lokalnej, którzy po swojemu definiują samorządność, obowiązki poszczególnych organów i instytucji, generalną kategorię demokratyczności. Ciekawiej brzmią na tym tle wypowiedzi szeregowych mieszkańców gminy, więcej w nich bowiem lokalnego kolorytu, opowieści barwnych, silniej ukrwionych. Dlaczego, na przykład, ludzie decydują się na kandydowanie na radnych? "Jedni może mają zaszczyt, że tam idą na tą sesję ... na przykład nauczyciel- to on nie musi wtedy na lekcji być, bo on idzie na sesję, on ma zapłacone lepiej niż tam w szkole, i co innego usłyszy, coś się dowie może" (s. 163). Nauczyciele do samorządów!, chciałoby się zakrzyknąć. Jak wygląda kampania wyborcza na Mazurach? "W jednej wsi taki jeden gość, nie będę wymieniał nazwiska, zrobił taką biesiadę ..." (s. 173). A jak należałoby poprawnie zdefiniować samorządność? "Sam wszystko porobi, sam wypłaci się i sam wszystko utrzyma, trzy razy S" (s. 170). Wiedza potoczna o sprawach publicznych wydana jest bardzo dobrze, praca edytorska również zasługuje na pochwałę (brakuje jedynie w bibliografii cytowanego na stronie 192 Weitmana). Zasadne wydaje się wszelako pytanie o to, dlaczego praca ukazała się dopiero po sześciu latach od zakończenia badań? Jak należy przypuszczać, decyzja w tej sprawie nie leżała wyłącznie w gestii autorki, ale jednak warto wyrazić żal z tego powodu. W połowie lat 90. ubiegłego wieku książka mogła stanowić gorący zapis stanu potocznej świadomości, dzisiaj jest wyrażnie spóźnionym dokumentem. Nie ulega bowiem dla rrrnie wątpliwości, że książka nie przynosi czytelnikowi nowej, zaskakującej wiedzy, jest nieuchronnie przewidywalna. (Być może podskórnie zdawała sobie z tego sprawę także autorka, generalne wnioski z badań pomieściła bowiem z powodzeniem na siedmiu stronach.) Doskonale zdaję sobie sprawę z tego, że raczej żadnemu współczesnemu badaczowi kultury swojego społeczeństwa nie będzie dane mienić się pysznym tytułem odkrywcy, ale ta świadomość wcale nie wyklucza oczekiwania na oryginalne ujęcia, zaskakujące perspektywy, interpretacje, które "zmuszają do myślenia". Czy rzeczywiście potrzeba było aż czterech intensywnych sezonów badawczych, by potwierdzić powszechne intuicje, naszą - no właśnie - wiedzę potoczną? Do obiegowych prawd należy wszak przekonanie o tym, że samorządność rodzi się w Polsce w bólach, że często interes prywatny bierze górę nad publicznym, a w warunkach lokalnych wciąż doskonale mają się towarzyskie sitwy i załatwianie spraw "po znajomości". Skoro, powtórzmy, "Wszyscy rozmawiamy o polityce", są to dla każdego truizmy czystej wody. Oponent może zauważyć, że jeśli jednak ktoś nie interesuje się polityką, to omawiana pozycja może stanowić dla niego cerrne źródło wiedzy. Może to i racja, obawiam się jednak, że osoba taka po książkę Malewskiej-Szałygin po prostu nie sięgnie. Waldemar Kuligowski 'W. Dilthey, Rozumienie iżycie, w: Wokół rozumienia. Studia iszkice z hermeneutyki, wybrał i przełożył G. Sowiński, Kraków 1993, s. 87. �Recenzje i noty recenzyjne 325 Izabella Bukraba-Rylska, Edward Maj ewski, Krystyna Łap i ńska-Tyszka, Barbara P e r e p e c z k o, Maria W i e r u s z e w s k a, Polska wieś w świadomości społecznej. Wiedza i opinie o kulturze ludowej, rolnikach i rolnictwie, Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN, Warszawa 2004, ss. 215. Obejmujący dwa ostatnie stulecia gwałtowny rozwój cywilizacyjny pociągnął za sobą liczne przeobrażenia w obrazie polskiej wsi. Przede wszystkim stał się przyczyną rozpadu jej tradycyjnej kultury, zwanej chłopską. Bezduszny materializm oraz zapatrzenie w przyszłość napierającej cywilizacji technicznej okazały się wszak nie do pogodzenia z "duchem" tej kultury: głęboko metafizycznej, przepojonej sacrum, za najwyższe autorytety mającej przeszłość i tradycję, osadzonej w słowie, a nie w piśmie. Postępujące za opisywanymi zmianami: stopniowe bogacenie się wsi, powojenna (podbudowana ideologicznie) reforma rolna, kolektywizacja oraz masowe migracje jej rdzennych mieszkańców do miast spowodowały zanik stanu chłopskiego, a co za tym idzie, nieuchronny kres wytworzonej przez tę formację kultury - z jej specyficznym światopoglądem, aksjologią i kodem komunikacyjnym. Nie znaczy to, rzecz jasna, iż ów świat starych chłopskich pojęć, wierzeń i wartości zaginął bez śladu. Wiele z jego obfitego dziedzictwa przechowało się do dziś - w ramach tego, co zwykło się określać mianem kultury ludowej, powstałej w wyniku otwarcia się oraz emancypacji wsi tradycyjnej. Wywołany przemianami kulturowymi fakt przełamania samotności i izolacji tego obszaru sprawił bowiem, iż rozmaite jego wytwory (społeczne, materialne oraz duchowe) wydostały się z zamkniętego kręgu rodzimej wspólnoty i stały własnością całego społeczeństwa. Zakodowana w świadomości współczesnych Polaków wiedza oraz poglądy na temat środowiska wiejskiego Qego historii, kultury, mieszkańców, kondycji ekonomicznej, a także kierunków i szans rozwoju) są głównym tematem przedstawianej przeze mnie pracy. Wybór takiej, a nie innej problematyki badawczej miał - o czym przekonująjej autorzy - wielorakie uzasadnienia i motywacje. Pisze o tym we "Wstępie" Izabella Bukraba-Rylska: "Socjologowie i badacze kultury pozostają zgodni w swych diagnozach, kiedy określają społeczeństwo polskie jako społeczeństwo chłopskie, i to nie tylko ze względu na charakterystyki demograficzne czy ekonomiczne, ale przede wszystkim etosowe. Od początku lat 90. kwestia wiejska zdecydowanie zyskała na aktualności, stając się poniekąd główną osią sporu o przyszłość Polski w zjednoczonej Europie. Temat wiejski zdominował także dyskurs publiczny okresu transformacji, co przełożyło się - zjednej strony - na ilość wypowiedzi, a z drugiej - na ich ton i ogólną temperaturę dyskusji. Wszystkie zasygnalizowane okoliczności czynią zasadnym pytanie o stosunek polskiego społeczeństwa do całego kompleksu spraw kojarzonych ze wsią, a więc o samą wieś, jej kulturę, polskich rolników i rolnictwo" (s. 11). Podstawowym zadaniem, jakie stawiają przed sobą twórcy publikacj i, jest zatem prezentacja (wraz z próbą typologii) rozmaitych sposobów percepcji polskiej wsi, zbadanie: czym jest ona dla współczesnych Polaków, jakją widzą ioceniają, skąd czerpią wiedzę o niej, a także - co równie ważne - jakiego rodzaju czynniki i przyczyny wpływają na takie, a nie inne jej postrzeganie. Innymi słowy, chodzi tu o ukazanie wymiaru świadomościowego zjawisk odnoszących się do wiejskiego milieu (w jego rozmaitych kontekstach i uwarunkowaniach). W każdym z (pięciu łącznie) zamieszczonych w książce tekstów problematyka ta ujmowana jest przy tym z nieco innego punktu widzenia, podlega odmiennej konceptualizacji i teoretyczno-metodologicznemu naświetleniu. W otwierającym tom rozdziale autorstwa Marii Wieruszewskiej przedmiotem uwagi są wartości środowiskowe polskiej wsi, a więc takie, które w przekonaniu jej mieszkańców "wyznaczają «pożądane, godne, słuszne cele działań»" (s. 38). Badaczka ta rozpatruje je w kontekście sytuacji związanych z obrzędami rodzinnymi, dorocznymi oraz regułami etykiety i współdziałania, uznając, iż w sytuacjach tych manifestują się normy postępowania �326 Recenzje i noty recenzyjne (szerzej wartości) regulujące sposoby zachowań charakterystyczne dla szczególnych, węzłowych momentów życia jednostkowego i zbiorowego. Z zagadnieniem tym autorka wiąże też kwestię kompetencji w zakresie kultury ludowej, którą rozumie jako "umiejętność rozpoznania czy też skojarzenia przez osoby badane konkretnych sytuacji obrzędowych, zwyczajowych na podstawie proponowanych w ankiecie formuł słownych" (s. 23). Poziom owej kompetencji mierzy w odniesieniu do zmiennych takichjak: miejsce zamieszkania, miejsce wychowania, wykształcenie, płeć, wiek, poglądy polityczne oraz religijność. Rozważania swe Maria Wieruszewska poszerza o analizę zabarwionych emocjonalnie wyobrażeń oraz asocjacji wywołanych u respondentów hasłami: "wieś", "kultura ludowa", "chłopi". W następnym rozdziale Krystyna Łapińska- Tyszka podejmuje próbę zbadania współczesnego stereotypu rolnika w relacji do jego miejsca i pozycji społecznej oraz wybranych cech zawodu. Refleksji tej towarzyszy namysł nad pochodzeniem oraz konsekwencjami owych przekonań. Zastosowany tu został nader interesujący oraz oryginalny metodologicznie pomysł rekonstrukcji zawartości poznawczej stereotypu poprzez analizę opinii, jakie uczestnicy badania wyrażali na temat aktualności przysłów i wyrażeń przysłowiowych, których bohaterami są chłopi. Wykorzystane przysłowia (jak np. Chłop potęgąjest i basta; Chłopi ~ią i bronią itp.) należą do najbardziej znanych oraz najsilniej zakorzenionych w tradycji językowej narodu. Autorzy dwóch kolejnych rozdziałów, Edward Majewski i Barbara Perepeczko, poświęcili swe rozważania kwestii poglądów Polaków na temat rozległego kompleksu spraw związanych z wsią i rolnictwem. Komentowane przez nich opinie stanowią odpowiedzi respondentów na następujące pytania: "Komu żyje się teraz lepiej w naszym kraju (ludziom na wsi czy ludziom w mieście?)"; "Jakie czynniki decydują o sile/słabości rodzimego rolnictwa?" oraz "Jaki jest wpływ rolników na polską gospodarkę i politykę?". Na skutek wyraźnego zróżnicowania oraz niekoherencji uzyskanych odpowiedzi w celu analizy "posłużono się syntetycznymi wskaźnikami, określającymi zbiorowość na skali od protekcjonizmu do zwolenników gospodarki rynkowej oraz na oznaczeniu obciążenia tych poglądów rolniczymi mitami i stereotypami" (s. 113). W wieńczącym tom rozdziale Izabella Bukraba-Rylska stara się odtworzyć stan wiedzy polskiego społeczeństwa w zakresie dziedzictwa kulturalnego wsi. Narzędziem służącym do testowania owej wiedzy był dla niej kwestionariusz, w którym umieściła pytania o najważniejsze dla kanonu kultury ludowej elementy, m.in.: stroje, narzędzia pracy, formuły obrzędowe, pieśni i tańce. Jej wywód obejmuje też próbę wskazania czynników odpowiedzialnych za stopień kompetencji kulturalnej respondentów (w sygnalizowanej dziedzinie), a także próbę oszacowania zależności zachodzących między ich sferą poznawczą a nastawieniami emocjonalnymi wobec środowiska wiejskiego. Z prezentowanych tekstów wynika, iż - wbrew formułowanym często tezom - kultura ludowa nie jest wcale tworem martwym, nieistniejącym już (lub co najwyżej trwającym biernie w przestrzeni sal muzealnych czy skansenów) zbiorem kodów i artefaktów. Tworzące ją treści i pierwiastki są nadal silnie obecne w świadomości współczesnych Polaków, konstytuując tym samym istotną część ich tożsamości (choć - przyznać trzeba - nie zawsze podlegają one pełnej i wyczerpującej artykulacji, stanowiąc w wielu wypadkach składnik tzw. "wiedzy cichej", niedyskursywnej). Nieprawdąjest też, jak dowodzą autorzy tomu, iż rozpowszechniony w dzisiejszym społeczeństwie obraz wsi oraz jej typowych reprezentantów jest obrazem negatywnym, budzącym ujemne skojarzenia i emocje. Przeciwnie, jest to wizerunek pozytywny, a przy tym zaskakująco złożony i zniuansowany, przekraczający ramy klasycznie pojętego stereotypu. Wszystkie te fakty świadczą o niezwykłej sile i żywotności kultury ludowej, która pomimo licznych prób anektowania i deprecjonowaniajej tradycyjnego dorobku (czy to przez władzę socjalistyczną, czy to przez kulturę masową, zwłaszcza zaś folkloryzm), wciąż "ma się �Recenzje i noty recenzyjne 327 całkiem dobrze". Potwierdzają one również wartość oraz potrzebę publikacji takichjak taumożliwiających zbiorowe samopoznanie, a także pozwalających na obiektywną ocenę własnej sytuacji w obliczu różnorakich wyzwań i szans przyszłości. Aleksandra Rzepkowska Kosznajderia - kraina i ludzie między Chojnicami a Tucholą (XV-XX w.), materiały z międzynarodowej konferencji naukowej, Tuchola 5-6 września 2003, red. Włodzimierz Jastrzębski, Bydgoszcz-Tuchola 2003, ss. 240. Gdyby przeprowadzić wśród współczesnych etnografów krótką, "uliczną" sondę i zadać pytanie ,;Z czym kojarzy ci się Kosznajderia?", zapewne w większości przypadków otrzymalibyśmyodpowiedź "Z niczym", nieliczni miotaliby się pomiędzy skojarzeniem "koszerności" z ,,maszoperią", albo gorączkowo kartkowali w myśli strony z Geertza lub Levi-Straussa ... I nie byłoby w tym nic dziwnego, gdyż nazwa ta, odnosząc się do krainy mało raczej znanej, niewielkiej terytorialnie, i co najważniejsze - krainy już w zasadzie nie istniejącej, podpada bardziej pod zakres badań historyka aniżeli antropologa kultury. Kraina ta bowiem - nie istniejący już "niemiecki region Polski" z okolic Chojnic i Tucholi o wielowiekowej, splątanej historii pogranicza, odeszła wraz z nimi - kosznajderskimi uciekinierami! Iwygnańcami czasów powojnia - w nieodwracalnąjuż, miIczącąprzeszłość. By temu milczeniu jakoś zaradzić, zarazem by przypomnieć ten niezwykle ciekawy wątek pomorskiej kultury, zwołano przed rokiem w Tucholi konferencję naukową na temat "Kosznajderiakraina i ludzie między Chojnicami a Tucholą (XV-XX w.)". Jej pokłosiem jest warta odnotowania publikacja o tym samym co konferencja tytule, bodaj pierwsza na temat Kosznajderii w języku polskim tychże rozmiarów i treści. Całość składająca się z 15 wystąpień, poprzedzona słowem wstępnym Starosty Tucholskiego Andrzeja Wegnera oraz wstępem prof. Włodzimierza Jastrzębskiego, spiritus movens konferencji, została przedstawiona w dwóch częściach: 1. KosznajderialKosznajdrzy - dzieje - historia, oraz II. KosznajderialKosznajdrzy w literaturze, edukacji i biografistyce. W części pierwszej, zakreślającej szerzej dzieje tejże społeczności etnicznej, znalazły się teksty ukazujące poszczególne etapy jej rozwoju, od genezy tejże po jej zanik, włącznie jednak z dniem dzisiejszym jej potomków. Są to: Józefa Borzyszkowskiego, Grupy etniczne Pomorza, Sławomira Zonenberga, Powstanie i dzieje wsi kosznajderskich do 1466 roku, Jacka Knopka, Znaczące osobowości Kosznajderii w XIX i I połowie XX wieku, Bogusława Brezy, Życie codzienne Polaków i Niemców na terenie Kosznajderii w okresie międzywojennym, Włodzimierza Jastrzębskiego, Kosznajdrzy i Kosznajderia w latach 1920-1945, Witolda Stankowskiego, Pozbawieni swojej małej Ojczyzny - ucieczka, wysiedlenie/wypędzenie Kosznajdrów w latach 1945-1950, Jana Dorawy, Zarys dziejów trzech wiosek kosznajderskich: Dąbrówki, Dużej Cerkwicy i Obkasu, Danuty Wróbel, Kosznajdrzy w świetle spisu ludnościowego z 3 grudnia 1939 roku. W części drugiej więcej jest tekstów studyjnych, odnoszących się do literatury, wątków biograficznych i etymologicznych. Mamy tu więc: Edwarda Brezy, Nazwiska Kosznajdrów, Lidii Łuniewskiej, Etymologia nazw wybranych wsi kosznajderskich, Jerzego Szwankowskiego, Obraz Kosznajderii w serii wydawniczej "Koschneiderbucher" ks. dr. Josepha Rinka, Marii Pająkowskiej-Kensik, Kosznajderia w twórczości Guntera Grassa, Aliny Kilian, Świadomość/tożsamość regionalna i czynniki ją kształtujące na przykładzie Kosz- �328 Recenzje i noty recenzyjne najderii w .xx wieku, Marka Sassa, Kosznajderia a edukacja regionalna pogranicza pomorsko-krajeńskiego, oraz Barbary Rosentreter, Losy rodziny Rosentreter. We wstępie Włodzimierz Jastrzębski pisze: "Historią Kosznajderii zajmowali się głównie badacze niemieccy - ks. dr Joseph Rink [absolwent Pelplina, autor serii wydawniczej "Koschneiderbiicher", liczącej 30 pozycji, z bodaj najcenniejszą z nich Die Geschichte der Koschneiderei z roku 1932; przyp. RB.] i ks. dr Paul Panske, i to w odległej przeszłości, bo w latach trzydziestych XX wieku. Wówczas Kosznajdrów traktowano jako mniejszość niemiecką zamieszkałą w II Rzeczypospolitej i mało kto zastanawiał się nad ich związkami z polskością. Te ostatnie nie budzą żadnych wątpliwości, bowiem Kosznajdrzy żyli pod polskim panowaniem 300 lat w Rzeczypospolitej szlacheckiej i 20 lat w Polsce międzywojennej, a przez cały okres zamieszkiwania na Pomorzu Gdańskim otoczeni byli zewsząd polskim żywiołem. Stąd mieliśmy do czynienia z wzajemnym przenikaniem się kultur oraz wchodzeniem przez obie strony w związki małżeńskie. Obecnie, kiedy sytuacja sprzyja polsko-niemieckiemu pojednaniu, aktualne staje się pytanie stawiane przez wielu Polaków i Niemców - czy i w jakiej mierze są oni potomkami Kosznajdrów?". Pragnąc przybliżyć czytelnikowi tę "egzotyczną", pomorską grupę etnograficzną, pozwolę sobie sięgnąć do swojego starego, spisanego przed niemal dwudziestu laty, szkicu Kosznajdrom poświęconego (na podstawie własnych badań terenowych i kwerendy archiwalnej, prowadzonych w roku 1985 wraz z Marianną Nawrocką [ob. Bąk]); szkicu, który sam również "dorobił" się "historii". Zgłoszony jako propozycja na konferencję skansenologiczną w Kielcach w 1986 roku, nie wszedł, bo jeszcze zapewne "nie mógł" wejść, do programu �Recenzje i noty recenzyjne 329 konferencji. Przedstawiony mimo to w wolnych głosach, wywołał wówczas pewne poruszenie (zwłaszcza w kontekście powstałej w Silnie "kaszubskiej izby regionalnej"). Nie znalazł się jednak w materiałach pokonferencyjnych. Pierwsze wzmianki o wsiach leżących pomiędzy Tucholą a Chojnicami pojawiają się w dokumentach XIII-wiecznych. Były one własnością książąt pomorskich - księcia świeckiego Grzymisława, później gdańskich - Świętopełka, Warcisława i Mściwuja II. W 1294 roku przeszły wraz z całym Pomorzem Gdańskim w ręce księcia wielkopolskiego, króla Polski przemysła II. Do tego czasu należały one bezpośrednio do kasztelanii w Raciążu (k. Tucholi), zaś wsie leżące bliżej Chojnic do kasztelanii w Szczytnie. W 1309 roku, podobnie jak całe Pomorze Gdańskie, dostały się one w ręce Zakonu Krzyżackiego. Nastąpiły przy tym zmiany administracyjne: w miejsce kasztelanii powstały komturstwa, odpowiednio - Tuchola w miejsce Raciąża, Człuchów w miejsce Szczytna. Granice pozostały bez zmian. Już ok. 1319 roku Zakon sprowadził tutaj pierwszych osadników z Niemiec. Zasiedlonych zostało wtedy niemieckimi kolonistami siedem wsi. Była to jedna z dwóch (obok Żuław) planowych, zwartych akcji osiedleńczych Zakonu. Że nie były to nowe wsie, świadczą choćby - oprócz pomorskich dokumentów - ich nazwy, które nawet w języku niemieckim pozostały bliskie brzmieniowo nazwom polskim. Były to: Sław«cin (Schlagenthin), Ostrowite (Osterwick), Piastoszyn (Petztin), Ciechocin (Deutsch Zekzin), Granowo (Granau), Lichnowy (Lichtnau) i Silno - o wyjątkowo inaczej brzmiącej nazwie niemieckiej (Frankenhagen). Proces stuletniego wtapiania się niemieckich imigrantów w podłoże słowiańskie przerwany został gwałtownie w 1433 roku przez najazd husytów, którzy spustoszyli wymienione wsie. Wkrótce jednak, w latach 1434-38 przybyli tutaj nowi osadnicy z zachodnio-dolnoniemieckiego regionu j«zykowego, z okolic Osnabriick. Do nich naj prawdopodobniej odnosić silt może dopiero nazwa Kosznajder. W 1454 roku Kosznajderia przeszła wraz z Pomorzem Gdańskim do Polski. W granicach Rzeczypospolitej pozostała aż do pierwszego jej rozbioru w 1772 roku. W spisach z roku 1565 i 1664 owe siedem wsi -jako królewszczyzny otoczone zewsząd dobrami szlacheckimi (wi«kszość), arcybiskupimi oraz miejskimi - tworzyło wyraźnie wyodr«bniającą silt wspólnol«, powi«kszoną o Obrowo (Abrau), a to wskutek zasiedlenia go przez rolników z Silna i Lichnowych. Jeśli chodzi o administracj« kościelną, cała Kosznajderia znalazła silt w dekanacie tucholskim, archidiakonatu kamieńskiego, arcybiskupstwa gnieźnieńskiego. W 1772 roku region ten, wraz z innymi ziemiami Pomorza Nadwiślańskiego, przeszedł do Prus. Nadal jednak stanowił klin niemieckoj«zyczny wciśni«ty w obszar mowy polskiej. Przy tym wsie kosznajderskie od początku swego istnienia aż po rok 1945 nie były nigdy "czysto-niemieckie". Wyst«powały tutaj, podobnie jak na całym obszarze pogranicza, procesy mieszania sięj«zyków i krwi, mieszania silt kultur. Dopiero wydarzenia z końca XVIII i I połowy XIX wieku - rozbiory, wojny napoleońskie, powstanie listopadowe, wiosna ludów, coraz bardziej konsekwentna polityka narodowościowa Prus oraz budzące silt nacjonalizmy doprowadziły do pewnego rozgraniczenia na "my"-Kosznajdrzy i "oni"-Polacy (i także "oni"-Prusacy, gdyż nazywanie ich tym mianem uważali Kosznajdrzy za obraźliwe). W 1830 roku w pracy N. Benwitza Die Komlureien Schlochau und Tuchel mieszkańców wymienionych już ośmiu wsi nazywa silt - i tu uwaga - Koschenewen i Koschenewjen. Nazwa Koschneider pojawia śi« dopiero w wydanej w 1854 roku pracy F. Schmitta Topographie des FIalower Kreises. Jak silt okazuje, jest to nazwa w pewnym sensie literacka, tłumaczenie nazwy Koschenewjen z plattdeutsch, a wi«c dialektu, jakim silt Kosznajdrzy posługiwali, na Koschneider w hochdeutsch. Joseph Rink przytacza różne próby wyjaśniania tej nazwy. Wywodzono jąjuż to od słów niemieckich Kuhschneider, Kopfschneider, Koschmieder, już to z polskich tłumaczeń słów niemieckich: Korblrager (dosł. tragarz ko- �330 Recenzje i noty recenzyjne szy), Sensentriiger (dosł. niosący kosę). Według Rinka najbliższa prawdy jest interpretacja Panskego, który wywodził nazwę Koschnewjer od nazwiska starosty (czy raczej urzędnika starostwa) tucholskiego - Koschnewskiego (Kośniewski, Kożniewski?). W 1484 roku zarządzał on bezpośrednio lub zajmował się niemieckimi osadnikami przybyłymi na te ziemie. Odtąd mieszkańcy tychże wsi określani być mieli jako "ludzie Koschnewskiego", z czego urobiła się nazwa Koschnewjer. Mianem tym nazwali ich prawdopodobnie mieszkańcy sąsiednich wsi; nie było to raczej przezwisko, dla Kosznajdrów bowiem miała ona wartość pozytywną, wyróżniającą. W II połowie XIX wieku za kosznajderskie uchodziły - oprócz ośmiu wymienionych już - kolejne cztery wsie: Dąbrówka, Obkaz, Ogorzeliny i Cerkwica Wielka. Miało to uzasadnienie w silnym powiązaniu rodzinnym i językowym mieszkańców tych wsi. Na przełomie XIX i XX wieku nazwa ta (w wersji Koschneiderei) zaczęła stawać się synonimem każdego Niemca-katolika w okręgu Chojnice, Człuchów, Złotów. Można domyślać się w tym jednak działania propagandy pruskiej, na tyle płytkiego, że już po 1920 roku owa "Pankosznajderia" umarła śmiercią naturalną. W lutym 1920 roku Kosznajderia wróciła do Polski. Mimo iż pewna liczba "optantów" opuściła ten teren i na ich miejsce przyszli Polacy - z Borów, Kaszub, Krajny czy Wielkopolski, to nadal przeważali tutaj Niemcy, będący głównie właścicielami gospodarstw. Polacy stanowili większość wśród robotników rolnych. W okresie międzywojennym Kosznajderia obejmowała 19 wsi, przy czym nadal odróżniano stare wsie "koschenewskie". Do 12już wymienionych doszło siedem dalszych: Jerzmionki, Zamarte, Doręgowice, Moszczenica, Angowice, Cołdanki, Nowydwór. Granica polityczna (polskoniemiecka) stała się więc w pewnym sensie również granicą etnograficzną. Powyższe wsie były także w przeważającej części niemieckie, katolickie (w odróżnieniu od pruskich wsi protestanckich), o zbliżonym w brzmieniu dialekcie, miękkim, tak niezwykłym dla niemieckiego języka. W latach 1945-46, uchodząc przed frontem lub przed ewentualnym odwetem, w końcu zaś i na mocy wiadomych rozwiązań politycznych, niemal wszyscy Kosznajdrzy opuścili tę ziemię. Ich miejsce zajęli przybysze pochodzący głównie ze wschodu (z Polesia, Wołynia, Ukrainy), z Polski centralnej i południowej (Kieleckie, Tarnowskie, Sandomierskie), oraz z najbliższych okolic - z Zaborszczyzny kaszubskiej i tucholskiej oraz z Krajny. Hans Beske pisał: "Ojczyzna nasza, która chcemy, aby naszą dalej pozostała, stała się teraz ojczyzną innych ludzi, bez żadnej z ich strony złej woli i w wyniku twardej historycznej konieczności. Ojczyzna dawniej nasza, teraz także ich ojczyzna, niechaj nie dzieli, ale łączy". Ten cytat posłużył mi przed laty jako motto do wspomnianego szkicu Kosznajderia zapomniany region Polski. Szczęśliwie się stało, że dzięki tak cennej bydgosko-tucholskiej publikacji na temat Kosznajderii, którą przedstawiam i gorąco polecam, można dziś o ileż pełniej zapoznać się zjej dziejami. Jeszcze jedna biała plama wydaje się powoli nabierać kolorów. Roman Bąk Zapomniane skarby. Stroje ludowe Polski i Ukrainy w rysunkach 1. Głogowskiego i K. W Kielisińskiego, informator wystawy, koncepcja wystawy i katalogu, opracowanie Aleksander Błachowski, Towarzystwo Przyjaciół Muzeum Etnograficznego w Toruniu, Muzeum Etnografii i Przemysłu Artystycznego we Lwowie, Lwów-Toruń 2002, ss. 48, ilustr. 101. Kiedy ma się przed oczami ryciny Aleksandra Kotsisa, piewcy czy lepiej - kronikarza XIX-wiecznej (II połowa) wsi galicyjskiej, a w szczególności wsi podhalańskiej, z całąjej �Recenzje i noty recenzyjne 331 KW. Kielisiński, Portret Jana Gwalberta Pawlikowskiego. Jerzy Głogowski, Autoportret. K.w. Kielisiński, Autoportret. �332 Recenzje i noty recenzyjne biedą, surowością, "sierocą dolą", by wspomnieć choćby jego najbardziej znane sceny rodzajowe: Ostatnią chudobę, Kuchareczkę, Matula umarli, Bez dachu, Starego bacę spod Babiej Góry czy Kłusownika, trudno przypuścić, by obraz z nich się wyłaniający mógł być nieprawdziwy. Nędznie odziane postaci, ich odzież wyzbyta zdobień, surowe wnętrza chat... Wszystko, zda się, "takjak trzeba" - zaprzeczenie idyllicznych wizji romantyków, antypody barwnej XX-wiecznej cepeliady. Pełen realizm, czysta prawda. Bezsprzecznie. Ajednak. .. A jednak okazuje się, iż nie ujmując nic z wierności przedstawieniom Kotsisa, prawda o dawnej wsi polskiej (z jej granic przedrozbiorowych, a więc etnicznie "bogatej") może być nieco jeszcze inna, pełniejsza, szersza. Przekonuje nas o tym wspólna, lwowsko-toruńska publikacja stu barwnych rysunków Jerzego Grzymały Głogowskiego (1777-1838) i Kajetana Wawrzyńca Kielisińskiego (1808-1849), a więc twórców wcześniejszych od Kotsisa o jedno- dwa pokolenie, ukazujących w formie katalogu - bogactwo ludzkich typów, ich strojów, form i wariacji w dawnej Rzeczpospolitej. Autorem katalogu i zarazem koncepcji samej wystawy, a przede wszystkim "odkrywcą" Kielisińskiego, jest dr Aleksander Błachowski, znawca sztuki ludowej, wykładowca na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu, od lat związany z toruńskim Muzeum Etnograficznym. Sprzymierzeńców dla swej idei znalazł zaś we Lwowie, w osobach Romana Czmełyka, dyrektora tamtejszego Muzeum Etnografii i Przemysłu Artystycznego, oraz Ludmiły Bułhakowej-Sytnyk, kustosza tegoż Muzeum. Chociaż katalog ukazał się przed dwoma laty, wystawa przezeń zapowiedziana rozpoczęła swoją peregrynację dopiero w lipcu roku bieżącego, 2004, i to - na Ukrainie. Począwszy od Lwowa, odwiedziła czy odwiedzi jeszcze Iwano-Frankowsk (Stanisławów), Kołomyję, Czortków, Czerni owce i inne miejscowości. Do Polski zjedzie dopiero za kilka miesięcy, w lutym 2005 roku, i będzie prezentowana m.in. w muzeach Przemyśla, Torunia i Krakowa. Zanim to nastąpi, przyjrzyjmy sięjej zapowiedzi - katalogowi. Na tę starannie wydaną (na papierze kredowym) książeczkę, prezentującą na 48 stronach 101 barwnych niewielkich ilustracji wspomnianych wyżej artystów, składają się dwa duże teksty: Aleksandra Błachowskiego Jerzy Głogowski i Kajetan Wawrzyniec KielisŹliski romantyczni twórcy źródeł ikonograficznych kultury ludowej oraz Ludmiły Bułhakowej-Sytnyk Roła artystycznej schedy Jerzego Głogowskiego i Kajetana Wawrzyńca Kielisińskiego w badaniach ukrailiskich ludowych ubiorów (w tłumaczeniu A. Błachowskiego), poprzedzone wstępem Romana Czrnełyka Spojrzenie w przyszłość przez przeszłość. Ten ostatni, omawiając kontakty polskich i ukraińskich (zwłaszcza lwowskich) ośrodków muzealnych, przypomniał historię badań nad dziełami obu twórców. Lojalnie przyznał się do błędu powielanego od lat przez badaczy ukraińskich, przypisujących cały wielki, bo liczący półtora tysiąca zbiór drobnych rycin, akwarel, rysunków piórkiem i akwafort lwowskiemu artyście Jerzemu Głogowskiemu. Dopiero bowiem wnikliwe badania i studia porównawcze Aleksandra Błachowskiego, szczególnie na zbiorach Lwowskiej Naukowej Biblioteki im. W. Stefanyka, ale i bibliotek i archiwów polskich (Ossolineum, Kraków, Kórnik) pozwoliły sprostować ów błędny trop i przywróciły autorstwo wielu z nich krakowskiemu malarzowi Kajetanowi W. Kielisińskiemu. To niewątpliwiejedno z większych w polskiej etnologii, a pewnie i historii sztuki, naukowych odkryć ostatnich czasów. Dzięki niemu do świadomości powszechnej ma szansę trafić ta konstatacja, iż posiadamy wspaniały, unikatowy zbiór rycin zapoznanego dotąd artysty, manego jedynie wąskiemu gronu fachowców zajmujących się sztuką pierwszej połowy XIX wieku. W swoim głównym tekście Aleksander Błachowski zaznajamia nas kolejno z tropami, które doprowadziły go do zbiorów lwowskich, oraz z patriotyczną genezą pierwszych etnograficznych badań przełomu XVIII i XIX wieku i ich wybitnymi mecenasami: Hugonem Kołłątajem, Józefem Maksymilianem Ossolińskim, Janem Gwalbertem Pawlikowskim i innymi; dalej ukazuje problem identyfikacji rycin obu malarzy, i wreszcie przedstawia odrębne �Recenzje i noty recenzyjne 333 "szkice do portretu" im poświęcone - pierwszy, Jerzego Grzymały Głogowskiego, drugi, Kajetana Wawrzyńca (Laurentiusa) Kielisińskiego. Nie przypadkiem pojawiły się tutaj nazwiska trzech wybitnych mecenasów polskiej kultury końca XVIII i początku XIX wieku. Bez nich, a także bez takich postaci jak James Macpherson, "zbieracz" Pieśni Osjana, Zorian Dołęga Chodakowski (Adam Czarnowski) czy Ignacy Lubicz Czerwiński, którzy przetarli niejako szlaki swym następcom, zapewne nie byłoby kolekcji Głogowskiego i Kielisińskiego. Kołłątaj, więziony przez Austriaków w czeskim Ołomuńcu, opracował rodzaj manifestu, który stał się ideowym i merytorycznym nakazem dla pokoleń polskich ludoznawców. Program ten, będący wyrazem patriotycznej mobilizacji społeczeństwa polskiego po klęsce 1795 roku, wpisywał się zarazem w rodzące się wówczas w Europie, a wsparte przez oświeceniowe idee "obywatelskich" rewolucji, fascynacje ludem, folklorem, dawnością. Tekst memoriału ukazał się 15 lipca 1802 roku. Autor apelował w nim m.in. o podjęcie badań i dokumentacji, które by objęły "wszystkie ludy tego kraju". Zalecał wrt(cz: "...trzeba nam poznać obyczaje pospólstwa we wszystkich prowincjach, województwach i powiatach. Osobliwie zaś: (...) różnicę w ubiorze nie tylko co do kroju, ale nawet co do koloru, żadnego gatunku ich okrycia nie opuszczając ...". Kołłątaj domagał się też, by wykonać "dobre rysunki tych wszystkich obiektów, które nie dość jest opisać, ale trzeba je widzieć i czytelnikom w kopersztychach przedstawić". Pośród światłych, ratujących "substancję narodową" osobowości pojawili się również arystokraci, tworzący biblioteki, archiwa, zbiory polskich zabytków i dzieł sztuki. W 1817 roku we Lwowie ufundował bibliotekę Józef Maksymilian Ossoliński, do której w 1823 roku dołączył swoje zbiory Henryk Lubomirski. W Medyce własną bibliotekę i zbiór grafik dawnych i współczesnych stworzył Jan Gwalbert Pawlikowski (1793-1852); to dla niej przez pit(ć lat pracował Kielisiński, do tego zbioru też trafiły pośmiertnie wszystkie prace Głogowskiego. W Kórniku podobne zbiory kompletował Adam Tytus Działyński (1796-1861), także i tu, tyle że przez dziesit(ć lat, pomagał mu w tym Kiclisiński. Na początku XX wieku 40-tysięczna kolekcja z Medyki, zgodnie z testamentem twórcy, została w 1921 roku oddana w depozyt Zakładowi Narodowemu im. Ossolińskich we Lwowie przez wnuka, również Jana Gwalberta Pawlikowskiego, zaś po wojnie, ocalona, trafiła do Lwowskiej Naukowej Biblioteki im. W. Stefanyka Akademii Nauk Ukrainy. Aleksander Błachowski, idąc tropem medyckich zbiorów Pawlikowskich, odnalazł w tej ostatniej z placówek zbiór około 600 akwarel, rysunków i akwafort (miedziorytów) Głogowskiego i Kielisińskiego. Niezależnie od tej kolekcji tekę 363 rysunków Kielisińskiego odnalazł on w Lwowskiej Galerii Sztuki; pochodziły one ze zbiorów Włodzimierza Dzieduszyckiego z Poturzycy, a zawierały m.in. ok. 50 rycin z Wielkopolski i Opolszczyzny. W sumie we Lwowie znajduje się ponad 200 akwarel Jerzego Głogowskiego z lat 1802-1834 oraz około 700 prac Kajetana Kielisińskiego z lat 1832-1842 tyczących się samych tylko strojów; cenne są ponadto akwaforty tego ostatniego przedstawiające krajobrazy oraz wiejską architekturę świecką i sakralną. Inne jeszcze prace Kielisińskiego odnalazł A. Błachowski w Bibliotece Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu (notatnik terenowy z 94 szkicami ołówkiem typów ludowych z Galicji wschodniej), w Bibliotece Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie (93 kolorowe rysunki z ubiorami polskimi i ukraińskimi) oraz w Bibliotece Kórnickiej Polskiej Akademii Nauk w Kórniku (17 akwarel i ok. 100 akwafort). Cała pochodząca z powyższych kwerend dokumentacja, licząca ponad tysiąc fotografii i diapozytywów, znajduje się w Muzeum Etnograficznym w Toruniu (fotografie wykonał Stanisław Klimek). Zamieszczone w niniejszym tomie "Ludu", za zgodą autora katalogu, ryciny pozwalają wyrobić sobie o nich niejakie zdanie. Istotne wydaje sięjednak dopowiedzenie, iż w oryginale są one niewiele większe od tutaj zamieszczonych: Głogowski malował obrazki o rozmiarach średnio 1O x 22 cm, zaś Kiclisiński tworzył miniatury wielkości 6 x 9 cm, a bywało, iżjego akwaforty nie przekraczały 1,5 x 3 cm, zadziwiając precyzją i maestrią. Ich wspólną cechąjest �334 Recenzje i noty recenzyjne wierne rejestrowanie ubiorów z wszystkimi ważnymi detalami, jak zresztą chciał w swych postulatach Kołłątaf "Obaj - pisze Błachowski - każdy stosując indywidualne środki wyrazu - unikali pokusy popisywania się inwencją lub subiektywną interpretacją walorów stroju. Rezygnowali świadomie z ambicji twórczych przez szacunek dla strojów ludu, które uznawali za ważne fakty kultury polskiej. Ta dokumentalna wierność oryginałom stanowi największą, wprost bezcenną wartość dzieł obu artystów", degradując ich zarazem właśnie jako twórców ... Jakkolwiek, mimo podobieństw, rysunki ich odróżnić można dość łatwo, do ostatnich czasów ich identyfikacja stanowiła rzeczywisty problem. Zwłaszcza ukraińscy badacze ich twórczości przypisywali uparcie większość prac Głogowskiemu (czy dlatego, że lwowiak?), niemal nie zauważając istnienia Kielisińskiego. Dopiero studia porównawcze prowadzone przez Aleksandra Błachowskiego we Lwowie, a później i we Wrocławiu, Krakowie czy Kórniku, dotarcie do szkicowników i notatek Kielisińskiego, dały podstawy do przypisania mu autorstwa większej części (nie sygnowanych przez niego) rycin. Róźnicązasadnicząprac obu twórców było choćby tło - Głogowski pozostawiał je czyste, białe lub kremowe, zaznaczając jedynie fragment gruntu przy stopach. Kielisiński natomiast, co jest jednym z kolejnych bezcennych walorów jego rycin, odtwarzał również wiernie otoczenie przedstawianych postaci - czy to krajobraz, czy architekturę, czy też przedmioty codziennego użytku. Nie miejsce tu na omawianie zarejestrowanych przez nich strojów - uczyniła to w drugim z tekstów dla obszaru Ukrainy Ludmiła Bułhakowa-Sytnyk. Warto przecież przybliżyć nieco sylwetki obu twórców. Jerzy Grzymała Głogowski (1777-1838) urodził się i zmarł we Lwowie. Był architektem i malarzem związanym z tamtejszą Galicyjską Dyrekcją Budownictwa. Jedynie w latach 1802-1809 był rządowym budowniczym w Krakowie, gdzie zajmował się konserwacją bram i baszt średniowiecznych, a także, to już z własnej woli, zaczął rysować typy ludzkie z najbliższych okolic. Jako inspektor rządowych prac budowlanych odbywał sporo podróży po całej Galicji, miał zatem okazję rysować ubiory z natury. Dzięki temu wiele fonn i wzorów przez niego pokazanych nie występuje już nigdzie indziej, stanowią absolutne unikaty, tym cenniejsze, że przedstawiają świat końca XVIII i początku wieku XIX. Głogowski uczył się malarstwa we Lwowie u Eustachego Bielawskiego, artysty obeznanego ze sztuką włoską. Tworzył w stylu klasycystycznym, prostymi środkami malarskimi oddawał kolorystyczne walory odzieży z uwzględnieniem rodzaju tkaniny. W 1834 roku zaczął on przygotowania do stworzenia albumu strojów historycznych oraz współczesnych mu ubiorów chłopskich i pospólstwa miejskiego. Wzorem dla niego mogły być w tym względzie miedzioryty M. Stachowicza z 1810 roku oraz litografie z J.P. Norblina zamieszczone w albumie z 1817 roku, z których przejął już to dynamiczne ujęcie postaci ludzkich będących w ruchu, już to traktowanie profilów z manierą wyciągniętej ręki modela, etc. Głogowski kopiował też dla potrzeb swojego albumu, w zamierzeniu - albumu "wszystkich ludów", ubiory zawarte w pracach wymienionych wyżej artystów z terenów, do których sam nie dotarł (Mazowsze, Podlasie, Białoruś czy Litwa). Wszystkie oryginalne prace Jerzy Głogowski wyraźnie sygnował, w odróżnieniu od Kielisińskiego. Kajetan Wawrzyniec Kielisiński urodził się w roku 1808 w Mieronicach koło Jędrzejowa, a zmarł w 1849 roku w Kórniku. Ukończył gimnazjum w Pińczowie w 1828 roku. W latach 1829-1830, do wybuchu Powstania Listopadowego, studiował w Warszawie geodezję i budownictwo, ucząc się rysunku u Jana Piwarskiego. Jako uczestnik Powstania, podporucznik krakowskiego pułku piechoty liniowej, uciekł przed rosyjskim poborcm do Krakowa. Pracował tutaj jako kopista dokumentów i rysownik zabytków, numizmatów i picczęci, a wiele z tych prac zlecał mu lub pomagał w ich zdobyciu Ambroży Grabowski, księgarz, kolekcjoner i historyk, należący do krakowskiej elity patriotycznej. Zapewne to poprzez niego trafił Kielisiński do prac nad ubiorami. W tym celu wyprawiał się na odległe wędrówki po zachod- �Recenzje i noty recenzyjne 335 niej Małopolsce lub na Mazowsze (do zaboru rosyjskiego, co groziło mu 20-letnim wyrokiem) i wypełniał swoje szkicowniki scenami obrzędów, zwyczajów, życia chłopów i scenami krajobrazowymi. Dzięki A. Grabowskiemu trafił Kielisiński do Medyki, do biblioteki Jana Gwalberta Pawlikowskiego, gdzie od 1834 roku opracowywał i uzupełniał zbiory graficzne. Odbywał też kolejne podróże po Galicji wschodniej po karpackie siedziby Bojków i Łemków. W Medyce artysta poznał technikę akwaforty (miedzioryt). W roku 1839 Kielisińskiego zaprosił do Kórnika Tytus Działyński, który odzyskał był właśnie bibliotekę oraz zbiory obłożone sekwestrem za jego udział w Powstaniu Listopadowym. Artysta spędził tutaj ostatnie dziesięć lat życia. W 1848 roku wziął udział w Powstaniu Wielkopolskim jako kapitan, trafił do więzienia do Poznania, skąd wrócił w sierpniu 1848 roku. Zmarł przedwcześnie. "Pobieżne nawet porównanie ikonografii - pisze Aleksander Błachowski - stworzonej przez Kielisińskiego ze znanymi mateńałami (...) pozwala stwierdzić, że naszą dotychczasową wiedzę o polskich ubiorach należy poważnie zweryfikować. Przede wszystkim trzeba podkreślić, iż tracą rację bytu wciąż powtarzane twierdzenia o prymitywizmie, ubóstwie, szarości i monotonii ubiorów chłopów z okresu pańszczyźnianego. Również wydaje się nieuprawnione przekonanie, że stroje chłopskie nie odznaczały się żadnymi cechami oryginalnymi, i że były jedynie naśladownictwem szat "klas wyższych". (...) Równocześnie rysunki Kielisińskiego i Głogowskiego przekonują, że nasze stroje ludowe w wielu regionach osiągnęły szczyt swego lokalnego stylu już na przełomie XVIII i XIX wieku, a więc przed zniesieniem pańszczyzny". . Dokladniej,jakie to stroje, dowiedzieć się będzie można niebawem z samej wystawy. By do jej obejrzenia zachęcić, zamieszczamy w niniejszym tomie "Ludu" niektóre z zaprezentowanych w katalogu ilustracji - tak smakowitych, i tak bogatych. Chwała Kajetanowi Wawrzyńcowi Kielisińskiemu i Jerzemu Głogowskiemu za pozostawiony nam dar! Chwała Aleksandrowi Błachowskiemu za wydobycie tego daru z zapomnienia. Roman Bąk Ewa C h m i e I e w s k a, Święci na polskich rozstajach - południowa Wielkopolska. Część 1. Słup sakralny Pawła Brylińskiego w Chotowie, Latowice 2002, ss. 32, ilustr. 40. Jest jakiś niewątpliwy urok w lokalnie wydawanych książeczkach, broszurach, drukach ulotnych o niewielkim nakładzie, wydawanych częstokroć z pasją lub będących owocem pasji, poświęconych tym - osobom lub miejscom, - dla których brakuje zwykle czcionki w mediach zbliżonych do "centrum". Taki urok bezsprzecznie znajduję w wydanej prywatnie pracy Ewy Chmielewskiej, nauczycielki z Latowic spod Ostrowa Wielkopolskiego, poświęconej rzeźbie Pawła Brylińskiego, "bożego snycerza" z Masanowa, konkretnie - dziejom słupa z Chotowa jego autorstwa. Oczywiście, Brylińskiego trudno nazwać rzeźbiarzem nieznanym - odkrył go (w 1935 roku) i wielekroć opisywał Stanisław Błaszczyk, znakomity badacz i znawca sztuki ludowej Wielkopolski, stąd broszura tu omawiana nie stanowi jakiejś odkrywczej rewelacji, nie powala też edytorsko ... Jedno wszak ważkie odkrycie trzeba zapisać na konto autorki - dotarła do ksiąg metrykalnych parafii Św. Ducha i Nawiedzenia N.M.P. w Wieruszowie, gdzie 23 czerwca 1814 roku chrzczony był Paweł Bryliński, i odnalazła adnotacjęjemu poświęconą, z dokładną datą urodzin (21 czerwca 1814 r.), tym samym rozwiała panujące w tej mierze wątpliwości. Praca składa się z dwóch części i krótkiego wstępu, w dużej mierze poświęconego Stanisławowi Błaszczykowi. Część pierwsza przedstawia sylwetkę Pawła Brylińskiego oraz jego warsztat rzeźbiarski i zasięg terytorialny działalności snycerza. Część druga skupia się nato- �336 Recenzje i noty recenzyjne miast już tylko na prezentacji, wymowie i dziejach jednego z jego dzieł - słupa z Chotowa (dziś w Gostyczynie). Obie części wzbogacone są sporą liczbą ilustracji. Paweł Bryliński (1814-1890) to najwybitniejszy twórca ludowy, wędrowny snycerz Południowej Wielkopolski, a zapewne jeden z najlepszych spośród polskich wiejskich rzeżbiarzy w ogóle. Terenem jego działań twórczych były miejscowości (i rozdroża) leżące w dolinach Baryczy, Prosny i Ołoboku, okolice Odolanowa, Ostrowa iKrotoszyna. "Mistrz z Masanowa" urodził się w Wieruszowie. Krótko po ślubie (1835) mieszkał z żoną w Wielowsi Klasztornej, od 1837 roku był już na pewno właścicielem 8-morgowego gospodarstwa w Masanowie, w którym to roku urodził mu się syn Stanisław. Snycerz mało bywał w domu. Wychodził za zarobkiem na wiosnę, wracał jesienią. Pracował w danej miejscowości, gdzie miał zlecenie; za warsztat służyła mu zwykle stodoła. Za wykonanie jednego krzyża, nad którym pracował przez całe lato, .,J.' otrzymywał ok. 30 talarów. Drobne rzeźby czy przedmioty codzielmego użytku, Ryc. 1. Słup w Chotowie (1849 r.), a także skrzypce wykonywał u siebie fot. M. Kostrzewski. w domu. Zasłynął jako twórca monumentalnych krzyży czy słupów przydrożnych, rzeźbionych i płaskorzeźbionych, czt(sto wzbogaconych - co dla niego charakterystyczne - piętrzącymi sit( nad sobą figurami świQtych, tworzących całe pasyjne kompozycje. Z 1840 roku pochodzi słup z Ołoboku z Chrystusem Frasobliwym, zaś z 1885 roku monumentalny krzyź z Masanowa z Chrystusem Ukrzyżowanym. Pomiędzy tymi datami stworzył Bryliński w drewnie niezliczoną ilość ewangelicznych opowieści. Jako że był człowiekiem dobrym i wesołym, twarze jego świętych bywają pogodne, pełne zadumy i czułości. Jego niezwykła pracowitość sprawiła, że "obsadził" świętymi słupami, krzyżami i figurami świętych spory "łan" południowowielkopolskich rozstajów. Sporo z nich dotrwało do naszych dni, w dużej części w muzeach, wiele jednak zniszczyła wojna - wściekłość hitlerowskich sotni. Jednym z tych, które szczęśliwie przetrwały, jest słup z Chotowa z 1849 roku. Wykonany na zlecenie fundatora Wawrzyńca Olejnika, składa się z górującej figury Chrystusa Frasobliwego i znajdujących się pod nim na konsolach, na czterech poziomach dziesięciu rzeźb świętych: l. św. Rocha, M.B. Szkaplerznej i św. M. Magdaleny, 2. św. Benona, św. Józefa i św. Idziego, 3. św. Walentego, św. Wawrzyńca i św. Antoniego oraz 4. nieznanego świętego (kapłana w ornacie). W 1940 roku słup uniknął zagłady tylko dlatego, że Niemiec Bremer, który przejął folwark chotowski z tymże słupem, był człowiekiem wierzącym; i odważnym - mimo iż groziły za to surowe kary, zlecił ukrycie słupa w wozowni na folwarku, gdzie ten dotrwał do końca wojny. Na wiosnę 1945 roku słup wrócił na swoje dawne �Recenzje i noty recenzyjne Ryc. 2. Paweł Bryliński, Św. Józefz Dzieciątkiem Jezus. 337 �338 Recenzje i noty recenzyjne miejsce. Później był kilkakrotnie konserwowany. Niestety, podczas jednej z konserwacji z roku 1977 zniszczeniu uległa część rzeźb. Po ostatniej konserwacji z 200 l roku słup z rzeźbami trafił do Gostyczyny, pod zabytkowe zadaszenie kościoła św. Mikołaja. Praca Ewy Chmielewskiej jest sygnowana jako część pierwsza opowieści o "świętych na polskich rozstajach". To kaźe przypuszczać, źe doczekamy się części kolejnych - czy róWnieź o arcydziełach Pawła Brylińskiego? Roman Bąk Człowieczy Los. Dumki i wiersze Jana Raka, opacowanie, słowo wstępne, objaśnienia i posłowie Józef Bar, Husów 2003, ss. 172. Na rynku wydawniczym ukazała się skrupulatnie przygotowana praca, która winna zaciekawić nie tylko historyków literatury i zbieraczy dawnych utworów ludowych, ale równieź działaczy kulturalno-oświatowych. Wymieniona publikacja ukazała się w strojnej szacie graficznej i z ilustracjami. Szkoda tylko, że jedynie w 500 egzemplarzach. Mowa tutaj o ksiąźce Człowieczy Los. Dumki i wiersze Jana Raka. Rzecz interesująca i na pewno potrzebna, zwaźywszy, jakim bogatym dorobkiem poetyckim moźe poszczycić si~ Jan Rak należący do naj starszych poetów chłopskich. Za kilka lat będziemy świętować sto lat dzielących nas od śmierci poety. Przed upływem wieku ukazuje się wybór tekstów, który zasługuje na miano summy jego poetyckiego dzieła. Nieczęste to zjawisko - pióro w garści chłopa pańszczyźnianego spod Łańcuta. Pióro w ogóle, zwyczajne, wiejskie gęsie pióro, niewielkim zabiegiem przemicniane w rodzaj magicznego instrumentu. W skład zespołu redakcyjnego tej ksiąźki wchodziły następujące osoby: Janusz Babiarz, Józef Bar, Andrzej Kisała i Eugeniusz Szal. Natomiast głównym pomysłodawcą tego dzieła jest Józef Bar, który pracę przygotował do druku, napisał słowo wstępne, jak równieź przygotował objaśnienia i posłowie. Zaczynem dla podjętej przez Bara pracy jest zaangażowanie osobiste, wręcz fascynacja Husowem (wsią rodzinną). Gromadząc materiały do tej książki, dokonać musiał pracochłonnej kwerendy, zaś o wielkości związanego z tym trudu świadczy staranne zestawienie wykorzystanej literatury. Czytając wiersze Jana Raka, wiemy, źe mamy do czynienia z osobą o dojrzałej świadomości kunsztu pisarskiego. Kaźda sztuka, w tym poezja, musi się realizować poprzez swoiście zobiektywizowaną logikę artystyczną, nacechowaną oryginalnością twórcy, który w ten sposób objawia światu swą nietuzinkową, wyjątkową urodę stylu. Czy z czymś podobnym spotkaliśmy się w czasie lektury poetyckich tekstów Raka? Odpowiedź brzmi -tak. Dzieło literackie jest obiektywnie istniejącą rzeczywistością ijako rzeczywistość tekstowa podlega literaturoznawczemu opisaniu, by móc później podjąć próbę zobiektywizowanej odpowiedzi na pytanie, jaką ma wartość dla indywidualnego odbiorcy. Poezja to także zachwyt, "małe ziarenka zachwytu, zmieniające smak świata" - jak powiedział w Obronie żarliwości Adam Zagajewski. Jest ten zbiór aktem odwagi i swoistego wyzwania wobec tendencji panujących w literaturze chłopskiej. Jest to prowokacja, znak sprzeciwu, czy - jak powiedział Miłosz - "próba buntu". Głównie wobec wielkiej wyprzedaży rozpaczy w dzisiejszej sztuce (może zwłaszcza poe~i). Przed zwięzłym omówieniem tej pracy najpierw parę zdań o Janie Raku oraz liczącym się w nauce i kulturze artystycznej jego dorobku pisarskim. Żył w latach 1830-1910; urodził się, całe życie przeżył i zmarł w rodzinnym Husowie (wieś w pow. łańcuckim, gmina Markowa w woj. podkarpackim) zajmował się pisarstwem i rzeź- �Recenzje i noty recenzyjne 339 biarstwem ludowym. Chwytał się wszystkich możliwości zarobkowania. Po pańszczyźnie był wolnym najmitą: orał, siał, rąbał lasy, młócił, gdzie się dało. Malował obrazy na szkle, wyrabiał kapelusze oraz laski z drewna wiśniowego, jaworowego i szakłakowego. W późniejszych czasach był również oglądaczem bydła i oglądaczem zwłok. Chłopski poeta z Husowa do szkoły nie uczęszczał, nie miał zatem wykształcenia szkolnego. Bardzo lubił czytać, był zamiłowanym bibliofilem, zbierał książki. Na podstawie tej lektury zdobył szeroki zasób wiadomości. Dzięki czytelniczemu zamiłowaniu zdobył sporą kulturę ogólną i literacką. Długo, jak na stosunki wiejskie, pozostawał Rak w stanie bezżennym. Dopiero w 35 roku życia ożenił się "bogato", wziąwszy za żoną kumą chatę i dwie morgi, w tymjednąnieużytków, na których rosły tylko krzaki. Zostawił wspomnienie'zapobiegliwego żywiciela rodziny. Ale życie rodzinne ułożyło mu się nieszczęśliwie: żona wpadła w obłąkanie, podobny stan udzielił się również dzieciom. Jan Rak pisał wiersze do późnej starości. Zachowany dorobek poetycki liczy ogółem sto dwadzieścia utworów, których rękopisy (również rzeźby) są przechowywane w Archiwum Muzeum Etnograficznego im. Seweryna Udzieli w Krakowie. Warto by otworzyć i zapoznać się z zeszytem leżącym we wspomnianym muzeum, gdyż stanowi ciekawe, chłopskie silva rerum. Utwory Raka ilustrują różne nurty twórczości tego poety. Pierwszy nurt reprezentują utwory odnoszące się tematycznie do "minionych czasów" w życiu poety. Drugi nurt twórczości ludowego poety z Husowa reprezentują wiersze życzeniowe, związane z ludową tradycją, z ludowością. Trzeci nurt twórczości poetyckiej Jana Raka obejmuje liryki miłosne. Kolejna grupa to dumki (dumania), które powstały w kulminacyjnym okresie twórczości poetyckiej Raka. Utwory tej grupy reprezentują tzw. "lirykę starczą", która jej autorowi ustaliła przydomek - "poeta starości". Warto jeszcze odnotować wiersze o charakterze satyrycznym. Jan Rak w powszechnej opinii jest jednym z najwybitniejszych przedstawicieli samorodnej poezji chłopskiej. Jego wiersze są dziś cennym dokumentem ilustrującym poziom życia, stan kultury środowiska husowskiego. Wydaje się, że w poezji Raka zogniskowały się najważniejsze cechy pańszczyźnianej pieśni chłopskiej i poprzez jego twórczość - w pełni samorodną, indywidualną i oryginalnąotrzymały pełne oblicze literackie. "Poezja Jana Raka - pisała Anna Kamieńska - nawet na tle współczesnej literatury jest rewelacją. Ten poeta świetny, a ościsty jak chleb razowy, powinien znaleźć należne miejsce w historii polskiej literatury"'. Prezentowana książka skomponowana jest w sposób logiczny i przemyślany. Cały materiał ujęty został w następujące części: - wierszowane wspomnienia "minionych czasów" dzieciństwa i młodości, - wiersze okolicznościowe, - liryki miłosne, - dumki (dumania) o starości i śmierci człowieka ("liryki starcze"), - dumki (dumania) o różnej tematyce, - wiersze o charakterze satyrycznym. Przedstawię w skrócie niektóre części pracy, które znalazły u mnie szczególne uznanie: Omawianą pracę rozpoczyna utwór pl. Wiersz, którego tematem są wspomnienia rodzinnej chaty i czasów dzieciństwa Jana Raka. Autor, "nędzny chłopak z wioski", wspomina rodzinną "dymną chatę" ijej umeblowanie, potrawy spożywane w rodzinnym domu, muzykę i tańce w szynku. W zakończeniu utworu autor stwierdza: Teraz wszystko już nie tak, lud zupełnie inny, Zmienny na lepsze przemysł, w strojach nowe mody, l A. Kamieńska, Wiersze podróżnika książkowego (w:) Pragnąca literatura. Problemy pisarstwa ludowego i nurtu ludowego poezji współczesnej. Warszawa 1964, s. 111. �Recenzje i noty recenzyjne 340 Ziemia tylko ta sama i te same wody. zamieszczony jest wiersz Śpiewka, w którym poeta ze wzruszeniem wyznaje: W lirykach miłosnych Póki złota wiosna Dla kochanki zbieraj kwiatki Na dolinie zbieraj róże Bzy tymianki Splataj wieniec dla kochanki Bo za późno splatać wianki ... Tematem "liryk starczych" są cierpienia, osamotnienie autora, rozpamiętywanie zbliżającej się śmierci i przyszłych -chrześcijanina. Oto fragment wiersza pl. Pożegnanie: przeżywającego schyłek życia pośmiertnych losów człowieka- Żegnam się z tobą, wiosko rodzinna, Dla mnie sędziwa, młodem dziecinna. Żegnam się z wami ludzie wiekowi, Starcy, staruszki, chorzy i zdrowi. Żegnam się z wami lata minione, Ósmy krzyżyku, chwile sprzykrzone. Żegnam się z wami wiejskie zagrody, Stare zwyczaje i nowe mody .... "Nie na Najbardziej w chłopskim Jednym jednej strunie - pisał Stanisław Czernik - wyśpiewał swą pieśń o śmierci. może prostym okazał się w odpowiedzi poetyckiej na wezwanie śmierci, które języku brzmi - Pójdź Kuba, do wójta"2. z wierszy okolicznościowych jest Pamiątka stoletniej rocznicy Adama Mic- kiewicza: Królu poetów, wielki Mickiewiczu! Ozdobo krain polskich, dzieł wielkich dziedzicu, Natchniony twórco boży, pragnący pociechy, By twe pisma prześliczne trafiły pod wieśniacze strzechy [...j Wiekopomny poeto, rodaku nam drogi Pamięcią ach, serdeczną czci cię lud ubogi. części książki znajdujemy szkice: Józefa Bara, Jan Rak - poeta i rzeźbiarz Szala, Z przeszłości Husowa. Pracę uzupełnia wkładka z kolorowymi zdjęciami. Po tej krótkiej refleksji dotyczącej dorobku poetyckiego Jana Raka można by rzec, że dla tego poety pojawiła się możliwość powtórnych narodzin - co prawda verba volant (słowa ulatują), ale revocare grave (odwołać trudno), a przy tym scripta manent (napisane pozostanie). W końcowej ludowy z Husowa i Eugeniusza Tomasz Michalewski 2 S. Czemik, Chłopskie pisarstwo samorodne, Warszawa 1954, s. 84. �Recenzje i noty recenzyjne 341 Helena Kra s o w s k a, Bukowina. Mała ojczyzna - Pietrowce Dolne, Pruszków 2002, ss. 225. Wielkim wydarzeniem wśród Polonii Bukowiny Północnej stało się pojawienie książki Heleny Krasowskiej - doktorantki w Instytucie Slawistyki PAN w Warszawie. Zainteresowania naukowo-badawcze autorki oscylują wokół problematyki regionu pogranicza kulturowego. H. Krasowska z racji swej profesji szczególnie bacznie śledzi aspekty językowe badanych przez siebie zjawisk, nie stroniąc od typowo etnograficznych rejestracji. Regionem skupiającym uwagę badaczki jest Bukowina - kraina historyczno-geograficzna podzielona dziś rumuńsko-ukraińską granicą przebiegającą w poprzek niej. Autorka, która związana jest nie tylko naukowo, lecz również rodzinnie z Bukowiną Północną, z dużym zaangażowaniem podejmuje skomplikowaną tematykę tego regionu. Także jej wcześniejsze prace dotyczą tych zagadnień I. Książka powstawała przy okazji badań językoznawczych prowadzonych przez autorkę w tym środowisku już od 1994 roku. Jednak nie tylko interesujące z naukowego punktu widzenia teksty gwarowe, zbierane przez Helenę Krasowską, zainspirowały Ją do napisania tej książki; istotnym czynnikiem Uak sama przyznaje) była jej fascynacja Bukowiną, ludżmi tam mieszkającymi, urokiem tamtejszej mowy, kultury i przyrody. Lekturę warto rozpocząć od zamieszczonego zaraz po kartkach tytułowych wiersza autorstwa Heleny Krasowkiej. Czterostrofowy utwór Bukowina kraina, napisany w Warszawie w 200 I roku, przedstawia intencje autorki i kontekst powstania pracy. Wiersz oddaje specyficzny charakter Bukowiny, nostalgię autorki za bukowińskimi krajobrazami przyrodniczymi i kulturowymi, za tamtejszym życiem społecznym. Przywołana tu też została idea "misji" przypisywanej temu regionowi -fenomenowi" wspólnoty w kulturze" (fragment zaczerpnięty z wiersza) wzbogacającego narody, uczącego współżycia, szacunku i bycia. Jednakże - jak stwierdza autorka - Bukowina nadal kryje wiele słodkich tajemnic. Książka ta, jak się zdaje, ma odsłaniać rąbek tajemnicy, przedstawijąc jeden ze współczesnych mikroświatów bukowiańskich - tytułową małą ojczyznę - Pietrowce Dolne. Jak pisze autorka we Wstępie, okazją dla przygotowania do druku zebranych materiałów jest przypadająca w roku 2003 rocznica przybycia polskich górali na Bukowinę. "Rok 2003 dla Górali zamieszkałych w Bukowinie będzie rokiem szczególnym i wyjątkowym, życzę więc, aby to wydanie towarzyszyło im przez cały rok, przypominając o historii, kulturze, języku" (s. 17). Książkę otwiera krótki tekst Z bukowiańskich kręgów (s. 11-15) napisany w języku polskim, ukraińskim, rumuńskim i niemieckim przez Eugeniusza Kłoska i Zbigniewa Kowalskiego - znanych w środowisku bukowińskim etnografów zajmujących się zawodowo problematyką tego regionu. W pierwszej części, zatytułowanej Bukowina - wspólnota kulturowa (s. 23-42), autorka nakreśla obraz Bukowiny - jej wielonarodową i wielokulturową sylwetkę. Przedstawia krótko historię regionu i miejsce Polaków w jego kształtowaniu. Szczególne miejsce - osobny podrozdział, Wędrówka Górali Czadeckich do" egzotycznej krainy" (s. 30-35) - pozostawia głównym bohaterom swej pracy - grupie górali przybyłych na początku XIX wieku na Bukowinę z okręgu czadeckiego. Część z nich po 1945 roku opuściła Bukowinę, wyjeżdżając do Polski. W rozdziale tym przedstawione zostało funkcjonowanie migrantów bukowińskich J Wymienićmożna:Język polski na Bukowinie (praca magisterskanapisana pod kierunkiem prof. dr. hab. L. Bednarczuka, Rzeszów 1996); Tekstyz Panki na Bukowinie, w: Studia nad polszczyzną kresową, (red.) 1. Rieger, t. IX. Warszawa 1999; Teksty ze Starej Huty na Bukowinie Pólnocnej, w: Czadecka Ojcowizna, (red.) K. Nowak, Lublin 2000; K. Feleszko, B~kowina - moja miłość, Język polski na Bukowinie karpackiej do 1945 roku, (red.) A. Żor, (H. Krasowska - współpraca redakcyjna), t. I, Warszawa 2002. �342 Recenzje i noty recenzyjne w powojennej Polsce. Następny rozdział poświęcony został "Spotkaniom Bukowińskim"festiwalowi foIkIorystycznemu rewitalizującemu ideę dawnej muJtietnicznej i tolerancyjnej Bukowiny. Jastrowie - miejsce Spotkań jest również miejscem zamieszkania większej grupy Bukowian, którzy rodzinnie i mentalnie wciąż powiązani są z Piotrowcami (tytułowe Pietrowce Dolne to fonna gwarowa celowo używana w tekście, a należąca do ,językowego krajobrazu" opisywanej małej ojczyzny). Itak autorka dochodzi do głównego tematu swej pracy. Piotrowce Dolne i ich mieszkańcy przedstawione są w trzech rozdziałach zatytułowanych: Daleko od ojczyzny (s. 43-60), Dziedzictwo kulturowe (s. 61-90), Pieśni (91-172). W pierwszym z nich scharakteryzowany został sposób zorganizowania polskiego życia kulturalnego w Piotrowcach. Zamieszczony jest tu opis funkcjonowania polskich instytucji fonnalnych i niefonnalnych oraz organizacji polonijnych (Kościoła katolickiego, Towarzystwa Kultury Polskiej im. Adama Mickiewicza, zespołu folklorystycznego" Wianeczek"). W rozdziale poświęconym dziedzictwu kulturalnemu omówiono różne aspekty zachowań kulturowych. Autorka zawarła tu opis języka, którym posługują się mieszkańcy Piotrowiec, stroju, cyklu obrzędowości dorocznej i rodzinnej. Zamieszczone są tu także przysłowia i porzekadła, które udało się zanotować autorce w trakcie prowadzenia badań. Dużą część pracy zajmują Pieśni; jest to pierwsza próba zebrania tekstów śpiewanych w Piotrowcach. Autorka pogrupowała je według tematyki i proweniencji. Zbiór zawiera przeszło 60 utworów zróżnicowanych tematycznie. W tytule pracy zawarte jest "przejście" od regionu (Bukowiny) do społeczności lokalnej (najmniejszej wymiarem ojczyzny usytuowanej geograficznie w Piotrowcach Dolnych). Autorka sygnalizuje tym samym, że praca ta traktuje nie tylko o miejscowości, w której prowadzone były bezpośrednio badania, lecz poprzez społeczność lokalną stara się przedstawić całą krainę - Bukowinę. Jest to znane w socjologii działanie: społeczność lokalna potraktowana jest jako soczewka, w której skupiają się trendy istniejące w szerszym społeczeństwie. Analiza wybranej niewielkiej z reguły społeczności ma przynieść wówczas wiedzę na temat uwarunkowań pojawiania się pewnych faktów, czy kształtowania się pewnych procesów społecznych. Element jest znaczący, ma mówić o całości; Piotrowce Dolne - o Bukowinie. Piotrowce pełnią funkcję reprezentatywną. Czy ten wybór był słuszny? Oczywiście, trudno udzielić odpowiedzi, ale zdaje się, że były przesłanki do dokonania takiego właśnie wyboru: po pierwsze Piotrowce są umiejscowione na Bukowinie, ]'lodrugie są związane z Jastrowiem - a to jest miejsce ważne dla kształtowania się wspólnoty bukowińskiej w postaci jeszcze większego tworu społeczno-kulturowego niż region bukowiński w sensie geograficznym. Bukowina w tym szerszym wymiarze to nowoczesna wspólnota o charakterze transgranicznym. Jej członkowie przebywają w rozproszeniu przestrzennym, nie są skupieni w sensie terytorialnym, a jedynie odwołują się do pewnej przestrzeni geograficzno-kulturowej. Czytelnik przyzwyczajony do lektury tekstów teoretycznych, ciężkiego, hermetycznego stylu, może się łatwo przekonać, iż nie jest to praca problemowa, analityczna. Ale też nie takie były intencje autorki. Książka ta w jej zamysłach ma stanowić "pierwszą próbę pokazania bogactwa kultury i tradycji Polaków w wybranej społeczności lokalnej północnej Bukowiny" (s. 21). Jej charakter przybliża ją do monografii etnograficznej, mającej na celu zebranie i usystematyzowanie w pewnym porządku materiałów pozyskanych w terenie. Etnografowie i socjologowie zauważą, że książka odbiega jednak od klasycznej, tradycyjnej monografii terenowej; obejmuje tylko wybrane dziedziny kultury ijęzyka, pomijając wiele podstawowych infonnacji o życiu codziennym Piotrowczan. Widać, że praca powstała "na marginesie" badań językoznawczych (a nie na podstawie intensywnych badań terenowych, mających doprowadzić do systematycznego opisu całokształtu wielowymiarowego życia społeczno-kulturowego społeczności lokalnej - na taką monografię współczesnej Bukowiny środowisko nadal czeka). Życie codzienne mogło wydawać się zbyt oczywiste dla autorki ijako takie mogło zostać przez nią pominięte. �Recenzje i noty recenzyjne 343 Ważną cechą książki jest fakt, iżjest ona dwujęzyczna. Część pieIWszajest w języku polskim, część druga w ukraińskim - są to dwa języki, które pojawiają się i często przeplatają w codzienności piotrowieckiej. Dwujęzyczność książki stanowi odwołanie się do wielokulturowych tradycji Bukowiny, wpisuje książkę w multietniczny wymiar Bukowiny, sprawiając, że na zasadzie metonimii dzieło to przynależy do regionu, który opisuje. Tekst polskojęzyczny oddzielony jest od ukraińskiego materiałem pieśniarskim (pieśni w języku polskim) oraz fotografiami oddającymi klimat życia toczącego się w opisywanej przez H. Krasowską przestrzeni; zdjęcia te przedstawiają ludzi wykonujących swe codzienne prace, krajobrazy, architekturę, miejsca ważne w sensie symbolicznym. Autorami 42 fotografii zamieszczonych w pracy są Zbigniew Kowalski i Jakub Sucharski; zdjęcia wykonane sąz wielkim kunsztem, jakość fotografii jest również dobrym świadectwem dla wydawcy - są one kolorowe i czytelne, co niezbyt często trafia się w książkach naukowych. Oprócz fotografii w tekście pojawiają się również mapki przedstawiające miejsca, o których książka traktuje. Książka jest ważna z kilku powodów. Ukazanie sięjej jest istotne dla całego środowiska bukowińskiego. Zdaje się ona otwierać cykl opracowań dotyczących poznawanych przez polskich naukowców terenów Bukowiny Północnej (autorka zapowiada całą serię wydawnictw o polskich skupiskach na Bukowinie Północnej). Szczególnie doniosłe jest dla samych mieszkańców opisywanych przez autorkę Piotrowiec Dolnych oraz dla ludności stamtąd się wywodzącej. Jednakowoż opracowanie jest również cennym zapisem dla zapełniania luki w wiedzy na temat skupisk polskich na Wschodzie: ich sentymentów, sposobów wyrażania swej tożsamości narodowej w nowych warunkach politycznych. Praca ta wpisuje się również w tematykę tzw. Ziem Odzyskanych - spina dwie społeczności: Piotrowce (stara ojczyzna na Bukowinie) i Jastrowie (nowa ojczyzna na "Ziemiach Odzyskanych"), które nawiązują ze sobą kontakty przyczyniające się do utrzymywania się w młodszych pokoleniach, urodzonych i ukształtowanych już w Polsce, świadomości i wiedzy o małej ojczyźnie ich dziadków. Magdalena Pokrzyńska Gieroj iIi zbojnik? Obraz rozbojnika w folk/orie Karpatskogo regiona / Heroes or Bandits: Outlaw Traditions in the Carpathian Region, ed. by V. Gasparikova and B.N. Putilov, European Folklore Institute, Budapest 2002, ss. 456. "W każdym czasie istniały i będą istnieć grupy osób, które żyją poza granicami prawa i społeczeństwa. Typowym reprezentantem takich społeczności w czasach nowożytnych jest zbójnik, którego postać jest upamiętniona w całej Europie w bogatych zasobach tradycji ludowej. Poza ludowymi legendami, pieśniami, balladami, populamymi wierzeniami i przekazami folklorystycznymi, ogromna liczba prac z zakresu literatury, teatru, filmu i sztuk pięknych skupiała się na «wolnym» życiu prowadzonym poza granicami prawa, i na zbójniku, który, co charakterystyczne, był równocześnie postrzegany jako społeczny, a nawet narodowy bohater walczący oprawa uciśnionych" (s. 443). W ten sposób Imola Kiillos (Węgry), współredaktor publikacji Bohater czy bandyta? Obraz zbójnika w folklorze regionu Karpat. uzasadnia zainteresowanie międzynarodowego zespołu badaczy zbójnikami i motywuje podjęcie starań nad opracowaniem syntezy folkloru zbójnickiego. Pomysł stworzenia monografii folkloru zbójnickiego narodził się w 1979 roku, gdy zespół badawczy złożony z folklorystów i etnologów w ramach Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i na Bałkanach (International Commission for the Study ofPopular Culture for the Carpathians and the Balkans - ICCB) postanowił zebrać mię- �344 Recenzje i noty recenzyjne dzynarodowy materiał z tego obszaru, w którym zbójnik jest symbolem antyfeudalnych i narodowych zmagań. Zespół specjalistów pracował pod przewodnictwem Borysa N. Putiłova (Rosja) we współpracy z Vierą Gasparikovą (Słowacja), a w jego skład wchodzili badacze z Czech, Moraw, Słowacji, Mołdawii, Węgier, Rosji, Ukrainy i Polski. Koordynatorem prac ze strony polskiej była Dorota Simonides z Uniwersytetu Opolskiego (wówczas WSP), a w pracach uczestniczyli również Teresa Smolińska, Zdzisław Piasecki, Ewa Bocek-0rzyszek. Patronat nad tymi badaniami sprawował Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Pracownia w Krakowie oraz Komitet Nauk Etnologicznych PAN. W latach 80. powstałyjuż pierwsze wersje naukowych opracowań, które następnie poddawano międzynarodowej konsultacji i synchronizacj i. Wspólne działania w ramach tak prowadzonych prac doprowadziły do przygotowania bibliografii przedmiotowej folkloru zbójnickiego wydanej w Brnie w 1984 roku w ramach serii "Bibliographia Etnographica Carpatobalcanica". Tradycja zbójnicka nie jest bynajmniej cechąjednego regionu ani zjawiskiem ograniczonym terytorialnie do regionu Karpat, a sam "temat" zbójnictwa nie jest jednolicie traktowany we wszystkich kręgach kulturowych. Cechą charakterystyczną polskiego folkloru zbójnickiego jest to, że odzwierciedla on nie tylko wyidealizowany obraz zbójnika, lecz ukazuje, choć w mniejszym stopniu, także negatywne wymiary zjawiska i nie waha się nazwać go "rozbojem". Wizerunek zbójnika jest uzależniony od gatunku folkloru i podporządkowany jest strukturze, poetyce i funkcji konkretnego gatunku. Swoistą cechą polskiego folkloru jest również to, że tradycyjne przekazy o tej tematyce nie wychodzą poza region Podhala i Beskidów, gdy np. na Słowacji są charakterystyczne dla całego narodu. Świadomość narodowa w Polsce w tym zakresie jest ukształtowana pod wpływem sztuki wysokiej, czyli filmu, literatury, muzyki, a więc za pośrednictwem przekazów o cechach innych niż folklor. Aby więc odnaleźć powiązania i zależności interetniczne w tradycji zbójnickiej, należało przeprowadzić badania w wielu krajach i wyznaczyć ich wspólny mianownik. Międzynarodowa Komisja do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i na Bałkanach ustaliła, iż główne zagadnienia, wokół których będą koncentrowały się międzynarodowe poszukiwania badawcze, to: rola i miejsce tradycji zbójnickiej w folklorze różnych krajów regionu Karpat i Bałkanów, główne tematy i motywy folkloru zbójnickiego (cechy ogólne i analiza porównawcza), bohaterowie i charaktery, zagadnienia poetyki, analiza muzyczna i ewaluacja folkloru zbójnickiego,jego szczególne formy (np. dramat, sztuki mimetyczne, taniec), a także związki z rzeczywistością historyczną oraz wpływ folkloru zbójnickiego na kulturę narodową (literaturę, teatr, film, sztuki piękne). Synteza folkloru zbójnickiego została ukończona w 1988 roku (zamknięcie prac autorskiego kolektywu nastąpiło oficjalnie w Dolnej Krupie 27 października 1988 r.) i jako praca zbiorowa miała zostać opublikowana najpierw przez Rosyjską Akademię Nauk w Sankt Petersburgu, a następnie przez Ukraińską Akademię Nauk. Ostatecznie jednak, po wielu perypetiach związanych z rozpadem Związku Radzieckiego, śmiercią B.N. Putiłova oraz problemami finansowymi, Europejski Instytut Folkloru w Budapeszcie wydał tę monografię w 2002 roku. Publikacja naukowa, która trafia do rąk zainteresowanego problematyką zbójnicką czytelnika, przedstawia szerokie spectrum ujęć tematu. Część historyczna dotyczy przyczyn powstania zbójnictwa w regionie Karpat oraz jego narodowej specyfiki. Proces powstania i rozwoju zbójnictwa w Polsce opracował Z. Piasecki. Część folklorystyczna dotyczy ogólnej charakterystyki folkloru zbójnickiego na Ukrainie, w Czechach i na Słowacji, na Węgrzech, w Mołdawii oraz Polsce. Zagadnienie tradycji zbójnickiej w polskiej kulturze ludowej oraz bohaterów zbójnickich w różnych gatunkach rodzimego folkloru opracowane zostało przez D. Simonides, T. Smolińską. E. Bocek-orzyszek była współautorem części o pieśniach ludowych. Kolejny człon syntezy stanowią studia nad odzwierciedleniem "świata" zbójników w sztukach profesjonalnych, opracowania podjął się w gronie polskich badaczy Z. Piasecki. Znaczną część syntezy stanowi porównawczo-typologiczny przegląd tradycji narra- �Recenzje i noty recenzyjne 345 cyjnej związanej ze zbójnictwem, czyli legend, fabulatów, memoratów, wierzeń, opracowany przez B.N. Putiłova oraz jego typologia poezji zbójnickiej. Chociaż prace badawcze prowadzone były przez zespół międzynarodowy i poszczególne szkice opracowywane zostały w językach narodowych, to językiem publikacji jest rosyjski, co wynika głównie z pierwotnego przygotowania do druku w krajach byłego Związku Radzieckiego. Monografię opatrzono wstępem i epilogiem w języku angielskim, bibliografią prac tematycznie związanych ze zbójnictwem, uporządkowaną według krajów, których reprezentanci współpracowali w ramach Komisji prowadzącej badania, a także indeksem nazwisk zbójników wymienionych w tomie. Prace Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i na Bałkanach, chociaż zwieńczone zostały sukcesem w postaci wydania syntezy, na tym się nie kończą. Spotkanie z okazji promocji książki, które odbyło się 19 czerwca 2003 roku w Bratysławie, stało się okazją do zaplanowania prac kontynuujących przedsięwzięcie, m.in. przetłumaczenia i wydania monografii w poszczególnych krajach. Akces opieki naukowej i organizacyjnej w pracach nad przetłumaczeniem i wydaniem monografii w Polsce zgłosiła T. Smolińska. Katarzyna Marcol Olga G o l d b e r g-M u l k i e w i c z, Stara j nowa ojczyzna. Ślady kultury Żydów polskich, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. XLII, Łódź 2003, ss. 238. Aleksander Hertz, wybitny socjolog, wywodzący się ze spolonizowanej rodziny żydowskiej, w swojej pracy Żydzi w kulturze polskiej, wydanej w latach 60., wyraził przekonanie, iż nareszcie nadszedł czas, by podjąć pracę nad gruntownym i wszechstronnym zbadaniem roli Żydów w kulturze polskiej. Niewielu naukowców podjęło się tego trudnego zadania, z pewnością najlepiej wywiązała się z niego Olga Goldberg-Mulkiewicz, a dowodem na to jest cały jej dorobek naukowy i prezentowana publikacja. Obszarem zainteresowań Pani Profesor są Żydzi polscy i ich kultura. Zarówno ci Żydzi, którzy tak licznie zamieszkiwali nasz kraj do wybuchu II wojny światowej, ci, którzy w różnych okolicznościach i czasie opuścili nasz kraj i zamieszkują w Izraelu,jak ici, którzy przeżyli Holocaust i tworzą niewielką społeczność żydowską w Polsce. Wśród licznych prac poświęconych tzw. problematyce żydowskiej, z pogranicza historii czy polityki, z zakresu dziejów judaizmu, specyfiki kultury żydowskiej, ciekawych, ale często pozbawionych szerszego kontekstu kulturowego, ta zdecydowanie wyróżnia się odmiennym ujęciem tematu. Autorka postawiła sobie bowiem za główny cel badanie styku kulturowego, wzajemnych powiązań i zapożyczeń pomiędzy ludową kulturą polską a żydowską, będących wynikiem długotrwałych kontaktów kulturowych. Książkajest wynikiem wieloletnich badań Pani Profesor, prowadzonych nad kontaktami polsko-żydowskimi jeszcze w trakcie jej pracy w Instytucie Sztuki PAN w Krakowie w latach 1955-1961, następnie po objęciu asystentury w Katedrze Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego w latach 1961-1967, a wreszcie kontynuowanych w Katedrze Folkloru Żydów na Uniwersytecie Hebrajskim. Jak pisze sama autorka, ważne było dla niej znalezienie choćby niewielkiej liczby tekstów, które powstały przed Zagładą Żydów (s. 12); podj«ła również próbę przedstawienia szerszemu gronu materiałów, dotyczących tradycyjnej kultury Żydów polskich, które do tej pory były mało znane, albo wr«cz nie odkryte dla literatury etnograficznej. Są to nie tylko teksty polskich i żydowskich autorów publikowane np. w przedwo- �346 Recenzje i noty recenzyjne jennej prasie, ale jeszcze mniej znane polskim odbiorcom "Księgi pamięci", wydawane przez ziomkostwa Żydów polskich w Izraelu. Każdy rozdzial książki stanowi oddzielną, zamkniętą całość. Niektóre poruszająjakiś aspekt kontaktów polsko-żydowskich, inne odnoszą się do sytuacji żydostwa polskiego w Izraelu i ich postaw wobec swej duchowej i sentymentalnej ojczyzny, jaką pozostała dla nich Polska. Znalazło się tu również miejsce na tropienie śladów kultury żydowskiej we współczesnej przestrzeni polskich miast i miasteczek, a także na konstatacje na temat pewnych form odradzania się pamięci o tradycyjnej kulturze żydowskiej w warunkach polskich. Niektóre z wykorzystanych materiałów były już wcześniej publikowane na łamach różnych czasopism, m.in. w "Łódzkich Studiach Etnograficznych", "Polskiej Sztuce Ludowej" i "Etnografii Polskiej". Pierwszy z tekstów, "Stara ojczyzna w nowej ojczyŻllie... ", rozwija pojęcie ojczystego miejsca w tradycji Żydów polskich. Ustosunkowuje się do mitu Ziemi Obiecanej, jako ojczyzny narodu wybranego i roli w nim Jerozolimy. Przeciwstawia mu życie w diasporze, naznaczone uporczywym poczuciem wygnania i tymczasowości. Autorka proponuje, aby ze względu na specyfikę pojęcia ojczyzny w tradycji Żydów polskich, w stosunku do Polski stosować zamiast niego takie terminy, jak miejsce urodzenia, zamieszkania czy pochodzenia. Posługuje się tu hebrajskim słowem moledet, utworzonym od czasownika rodzić. Mimo ciągłej tęsknoty za Ziemią Izraela, Żydzi oswajali jednak zamieszkiwaną przez siebie przestrzeń, uwidaczniało się to m.in. w próbach powiązania losów własnych z lokalnymi dziejami, stąd np. opowieści o romansie Kazimierza Wielkiego z Esterką. Autorka przedstawia, w jaki sposób przejawia się sentyment Żydów z Izraela do swoich miejsc zamieszkania, jakie działania podejmują, by ocalić od zapomnienia świat, który przestał istnieć, w jaki sposób realizuje się jego mit, w końcu - jakie znaczenie mają dla nich powroty do miejsc dzieciństwa. Kolejny ze szkiców, "Miejsce, którego nie ma", przeprowadza analizę "Ksiąg pamięci" powstających w izraelskich ziomkostwach. Za pośrednictwem autorki zostajemy zabrani w nie istniejący już świat żydowskich sztetl, odzwierciedlony na stronach ksiąg w formie narracji ocalałych z Zagłady członków ich społeczności, wycinków map najbliższej okolicy, na których umiejscowiono miasteczko, a wreszcie planów konkretnych miejscowości, odtworzonych z pamięci. Zwyczaj tworzenia takich itinerariów ma odległe tradycje. Plany takie podzielić można na dwie grupy, jedna z nich prezentuje tylko obiekty należące do świata żydowskiego, druga - uwzględnia istnienie obok świata nieżydowskiego, instytucje służące użyteczności obu społeczności: siedzibę gminy, pocztę czy dworzec, a czasem takie obiekty, które stanowiły ważny punkt orientacyjny miasteczka, jak choćby kościół parafialny czy pomnik któregoś z polskich bohaterów narodowych. Charakterystyczne jest stosowanie znaków ikonicznych, np. gwiazdy Dawida na oznaczenie synagogi i cmentarza żydowskiego, menory - oznaczającej synagogę lub dom modlitwy czy płonącej świecy, umieszczonej obok żydowskiej szkoły religijnej. Co ciekawe, kościoły i cmentarze chrześcijańskie zaznaczano krzyżem, mimo iż w kulturze żydowskiej unikano jego przedstawień. Jak podkreśla autorka, istotnym elementem przekazywanego kodu miasteczka była nie tylko przestrzeń, ale i czas, przedstawiający sztetl przed Zagładą, w jej trakcie oraz moment, w którym gmina żydowska przestawała istnieć. "Wzajemne wpływy i zapożyczenia" autorka rozpatruje na płaszczyżnie rzemiosła i sztuki ludowej oraz obrzędów. Stawia sobie pytanie o prawdziwość hipotezy sugerującej, że obie społeczności żyły w całkowitej izolacji kulturowej. Podkreśla, iż wzajemne kontakty polsko-żydowskie były znacznie ograniczone, m.in. przez obowiązujące Żydów tabu jedzeniowe i sprowadzały się w zasadzie do kontaktów zawodowych i przypadkowych spotkań. Nie oznacza to jednak, iż kontakty takie w ogóle nie miały miejsca, a ich wynikiem są pewne wpływy i zapożyczenia w polskiej kulturze ludowej, udokumentowane wieloma ciekawymi przykładami przytoczonymi przez prof. Goldberg-Mulkiewicz. �Recenzje i noty recenzyjne 347 Rozdział "przetrwanie tradycyjnej żydowskiej sztuki w terenie i w polskich muzeach" jest odpowiedzią na pytanie, czy rzeczywiście ślady obecności ludności żydowskiej ijej kultury na ziemiach polskich zostały całkowicie zniszczone wraz z jej eksterminacją podczas II wojny światowej, czy zachowały się w pejzażu miast polskich? Autorka przeprowadza_analizę artefaktów zachowanych jeszcze w powojennej polskiej rzeczywistości, zwracając uwagę na ich aktualną funkcję. Wyjaśnia, w jaki sposób wartościowane są zachowane obiekty, synagogi i cmentarze, przez dzisiejszych mieszkańców miast i miasteczek, często nie pamiętających żydowskiego świata, oraz jak wartościowane są one w tradycji żydowskiej. Zwraca uwagę na coraz liczniejsze inicjatywy młodzieży, fundacji i muzeów, mające na celu opiekę nad cmentarzami, ale także przygotowywanie ekspozycji, zapoznających z czasem przed Zagładą· Tekst "Odradzanie się pamięci o zgładzonej społeczności żydowskiej", na przykładzie współczesnej rzeźby ludowej i wycinanki, dokumentuje proces pojawiania się tematyki żydowskiej u powojennych twórców polskich. W przypadku rzeźby autorka stara się odpowiedzieć na pytanie, jaka jest jej tematyka i funkcja, kto jest jej odbiorcą, a także jaka była motywacja samych twórców, wybierających taki, a nie inny temat. Istotny jest również przekazywany przez nią stereotyp Żyda i to, jak zmieniał się kod wizualny Żyda na przestrzeni kilkudziesięciu ostatnich lat. Rzeźba początkowo nie rozwijała się spontanicznie, nadzorowana była i promowana przez instytucje państwowe, takie jak muzea czy Cepelia, narzucające twórcom tematy, podporządkowane wymogom aktualnej ideologii. Postać Żyda pojawiała się zwykle podczas konkursów na temat tradycyjnego życia wsi, niektórzy twórcy sięgali po nią, czując potrzebę sportretowania znanych sobie osób, sąsiadów. Nieliczni potraktowali taką możliwość wypowiedzi jako rozrachunek z trudną do zrozumienia przeszłością, Zagładą Żydów. Obok grupy artystów sięgających do własnej pamięci i przeżyć, mniej więcej w latach 60. XX wieku pojawili się rzeźbiarze, którzy wiedzę na temat świata żydowskiego czerpali najczęściej ze źródeł pośrednich, literatury, fotografii, rodzinnych opowieści. Autorka zastanawia się, jak ten fakt wpłynął na zmianę obrazu Żyda, w jaki sposób realizował się teraz stereotyp, jakie znaki ikoniczne charakterystyczne dla kultury żydowskiej stosowano. Osobną grupę artystów stanowią ci, którzy, pozbawieni łączności z kulturą żydowską, tworzą nie mając znajomości znaków ikonicznych oraz ci, którzy wiedzę na temat kultury żydowskiej czerpią ze środków masowego przekazu. Prof. Olga Goldberg-Mulkiewicz śledzi również losy tradycyjnej wycinanki żydowskiej, tworzenie której po wojnie kontynuowano zarówno w amerykańskich środowiskach Żydów polskich, jak i w Izraelu, a która odrodziła się także w Polsce, m.in. w twórczości Anny Małeckiej-Beiersdorf, Marty Gołąb i Moniki Krajewskiej. Charakterystyczne, że wykonywaniem współczesnej wycinanki w Polsce zajmują się osoby spoza społeczności żydowskiej, co jest ewenementem. W tradycyjnej społeczności była ona poza tym domeną mężczyzn. Interesującym zagadnieniem dla autorki jest motywacja towarzysząca wycinankarkom, a także to, w jaki sposób współczesna wycinanka nawiązuje do tradycyjnej, czy zmienił się przekaz żydowskiej tradycj i, stosowane motywy, jaka jest jej funkcja, kto jest jej odbiorcą? Całości dopełniają ciekawe ilustracje, dobrane w sposób przemyślany do każdego z rozdziałów, przedstawiające m.in. plany żydowskich sztetl, zabytki żydowskiej sztuki kultowej, powojennych rzeźb i wycinanek żydowskich. Mniej zorientowanym w tematyce żydowskiej lekturę ułatwia słownik wybranych terminów żydowskich. Książka tajest niezwykle cenną pozycją nie tylko dla etnologów, ale dla wszystkich, którzy chcieliby dowiedzieć się czegoś więcej o Żydach polskich i ich roli w kulturze polskiej. Ewa Banasiewicz-Ossowska �348 Recenzje i noty recenzyjne Magdalena Ś n i a d e c k a- K o t a r s k a, Być kobietą w Ekwadorze, Studia i Materiały Centrum Studiów Latynoamerykańskich Uniwersytetu Warszawskiego CESLA nr 25, Warszawa 2003, ss. 324, fotografie, mapy. Cel pracy Być kobietą w Ekwadorze autorka przedstawiła we Wprowadzeniu. Jest nim "próba określenia tożsamości kobiet metyskich i indiańskich w ważnym okresie zmian zachodzących w Ekwadorze na przełomie wieków" (s. 14). Do celu pracy szerzej powraca w Podsumowaniu ijest nim tam mechanizm kształtowania się relacji płci w dwóch grupach etnicznych Ekwadoru - Metysów i Indian oraz procesów formowania tożsamości kobiet metyskich i indiańskich, uszczegółowiony poprzez szereg pytań: ,jakie były w przeszłości i jakie są dzisiaj możliwości samorealizacji kobiet..."; "do jakiego stopnia różnice kulturowe rzutowały w przeszłości na obecność kobiet w życiu społeczno-politycznym kraju oraz czy i w jakim stopniu warunkują ich współczesne możliwości samorealizacji", wreszcie "czy różnice te zmieniają się i zacierają, czy i jakie elementy pozwalają na zbliżenie się kobiet z obu grup, co zaś je oddala od siebie (s. 281)? Tożsamość, której określenie stało się ważnym celem pracy, traktowana jest przez badaczkę nie tylko jako zespół wyobrażeń kobiet o sobie, ale również jako zespół cech identyfikowanych z zewnątrz na podstawie ich zachowań znanych z obserwacji i literatury. Przedmiotem pracy natomiast uczyniła autorka kobiety metyskie i indiańskie z klasy średniej, zamieszkałe w mieście. Jako główną metodę gromadzenia materiałów badaczka zastosowała wywiad biograficzny oraz własne obserwacje; sięga także do materiałów zastanych, uzyskanych z pomocą różnego rodzaju źródeł, zgromadzonych także za pośrednictwem literatury. W trakcie analizy M. Śniadecka-Kotarska konfrontuje z sobą róźne kategorie źródeł, te wywołane w trakcie badań własnych, szeroko wykorzystane głównie w rozdziałach Autoprezentacje Metysek i Autoprezentacje Indianek oraz Strategie adaptacyjne Metysek i Strategie adaptacyjne Indianek, stanowiących rdzeń pracy. z zastanymi, uzyskując w ten sposób trwalsze podstawy wnioskowania. W ocenie sytuacji kobiet autorka przyjmuje koncepcję praw człowieka ugruntowaną przez Deklarację Praw Człowieka i umowy międzynarodowe; czyni to konsekwentnie, odrzucając pokusy relatywizmu, tak częste w myśleniu antropologicznym, znajdując dla swego stanowiska poparcie w postawach i zachowaniach społeczności indiańskiej. Zarówno wybór głównego zagadnienia pracy, którym jest tożsamość indywidualna i grupowa oraz metody - metody biograficznej, powiązać moźna z socjologicznymi i etnologicznymi tradycjami ośrodka łódzkiego. Autorka nie tylko potrafiła umiejętnie wykorzystać materiały i wnioski z przeprowadzonych przed nią badań, ale również umieścić je na tle studiów innych badaczy i interesująco je scharakteryzować, wskazując na dokonujące się w nich zmiany. Do zalet pracy zaliczam: l. Umiejętność przedstawienia relacji między kobietami i mężczyznami i sytuacji kobiety nie w izolacji, a w szerokim kontekście społeczno-kulturowym: obyczajowości, obejmującej także życie rodzinne zjego ideologiami, stosunków politycznych, w tym porządku prawnego, struktury etnicznej, działalności ekonomicznej, ruchów społecznych, a również religijności z jej zróżnicowaniem. Analizę pogłębia i wzbogaca sięgnięcie do historii oddziałującej przecież na teraźniejszość ijednocześnie pomagającej w jej wyjaśnianiu; 2. Dotarcie, dzięki zastosowanej metodzie biograficznej, wielokrotnym pobytom w Ekwadorze i umiejętności nawiązywania kontaktów oraz prowadzenia rozmowy, do ważnych materiałów osobistych, pozwalających poznać nie tylko koleje życia kobiet, ale również przyjmowany przez nie świat wartości. Badaczka jednocześnie nie jest naiwną słuchaczką opowieści biograficznych. Świadoma swoich ograniczeń (brak znajomości języka kiczua, pochodzenie z innego kręgu kulturowego), cech stosowanej metody i natury ludzkiej, potrafi uniknąć niebezpieczeństw, m.in. celowej indywidualnej i zbiorowej dezinformacji; 3. Niekoncentrowanie się na krzywdach kobiet, tak częstym w pracach poświęconych �Recenzje i noty recenzyjne 349 tzw. kwestii kobiecej, krzywdach zresztą oczywistych, szczególnie w przypadku Indianek (m. in. wstrząsająca opowieść matki o umierających na jej plecach dzieciach w czasie pracy w polu). Autorka traktuje kobiety nie tylko jako podporządkowane mężczyznom i bierne, ale również jako podmioty potrafiące zmieniać swoją sytuację, analizuje ich działania, w tym społeczne ruchy kobiece, omawia przyjmowane przez kobiety strategie adaptacyjne, które zresztą nie mają charakteru tylko przystosowawczego, ale zmieniają same kobiety i świat je otaczający; 4. Odsłonięcie ważnych mechanizmów prowadzenia i społecznych skutków różnych rządowych i pozarządowych programów pomocy i wartościowe propozycje działań, które pozwolą uniknąć ich negatywnych konsekwencji, cenne nie tylko w odniesieniu do Ekwadoru i Ameryki Łacińskiej, ale również dla innych kontynentów. Takie i inne fragmenty pracy, skoncentrowane na rzeczywistych i dobrze rozpoznanych problemach społecznych, czynią z niej studium o dużych wartościach aplikacyjnych, wreszcie 5. Odkrycie, że być Metyską z klasy średniej w Ekwadorze oznacza być kobietą zależną, tradycyjną, pasywną, cierpiętniczą, natomiast być Indianką z tej samej klasy oznacza być kobietą silną, samodzielną, nowoczesną. Autorka jest świadoma tego, że teza o tradycjonalizmie (lepiej "tradycyjności" - Z. 1.) Metysek i nowoczesności Indianek "wydaje się niemal nieprawdopodobna" (s. 207). Przekonywająco jąjednak uzasadnia, nie tylko dzięki znajomości dawnych i obecnych warunków bytowania tych dwóch grup kobiet, w tym działalności gospodarczej Indianek i ich pozycji we wspólnotach, ale również dzięki wiedzy o przeszłości i terażniejszości ruchów kobiecych. Teza ta, w dostępnej literaturze dotąd z taką wyrazistością nie sformułowana, jest bardzo poważnym osiągnięciem badawczym. Pozytywna ocena pracy, dla której podstawę, obok cech wskazanych wyżej i realizacji głównych przyjętych w niej celów, stanowi także jej klarowna konstrukcja, dołączony, pożyteczny słownik terminów z języka hiszpańskiego i kiczua oraz bogaty zestaw fotografii wykonanych przez autorkę, o dużej wartości poznawczej, nie oznacza, że nie ma w niej ujęć i sformułowań dyskusyjnych, a nawet wywołujących sprzeciw. Spośród postawionych celów zbiorczego ujęcia nie doczekało się omówienie tego, co zbliża, a co oddala od siebie Indianki i Metyski. Przeciwstawienie społeczności, rodziny, a także sytuacji i cech kobiet metyskich i indiańskich tworzy opozycyjne modele, przejaskrawiające chyba negatywne cechy pierwszych i pozytywne drugich. W pewnym sensie modele te korygowane są przez informacje z wywiadów mówiące o przemocy wobec kobiet, rozwodach i pozostawieniu kobiet bez opieki oraz kradzieżach w kręgach rodzinnych również wśród Indian. Badaczka nie zastanawia się nad konsekwencjami silnych więzi rodzinnych i wspólnotowych u Indian, które, obok skutków pozytywnych, w postaci nepotyzmu muszą mieć także negatywne skutki w życiu społecznym. Klasa średnia, która tworzy platformę porównania Metysek i Indianek, u tych ostatnich traktowana jest jako kategoria głównie ekonomiczna, bez zwrócenia uwagi na różnice, wynikające m.in. stąd, że Indianie są nowymi jej członkami, z innym wyposażeniem kulturowym. Niejasno sformułowane i w gruncie rzeczy chyba niepotrzebne są ogólne rozważania nad istotą i kategoriami ruchów społecznych. Co to znaczy, że pole poczynań ofensywnych tych ruchów jest "wyznaczone przez przecięcie płaszczyzny ideologicznej i poziomu społeczeństwa globalnego" ( s. 278)? Nieprzekonywające jest wyłączenie z tych ruchów grup kobiet organizujących pomoc sąsiadom, a także licznych kobiecych organizacji metyskich, nawet jeżeli nie są skuteczne i często pozorują swoją działalność. Niekonsekwentnie stosowana jest terminologia etniczno-narodowa, sprawiająca zresztą kłopot wielu autorom: "grupa etniczna", "narodowość", "naród" a nawet "nacja". Nie jest jasne, czy postawa i działanie, jakim jest "samorealizacja", ceniona przez autorkę, dotyczy wartości przyjętych w badanych środowiskach, czy też została zaproponowana z zewnątrz. Podział na religijność metyską - bliską modelowi iberyjskiemu i religijność ludową Indian sierry (s. 23), wyłącza cechę ludowości z religijności Metysów. Bibliografia, zresztą niesłychanie �Recenzje i noty recenzyjne 350 cenna w swej części dotyczącej Ameryki Łacińskiej, jest chyba nadmiernie rozbudowana. Znalazły się w niej prace, m.in. sześć tomów Młodego pokolenia chłopów Józefa Chałasińskiego czy Pisma zebrane Floriana Znanieckiego, w pracy nie cytowane. Książka Magdaleny Śniadeckiej-Kotarskiej nie tylko odpowiada na tytułowe pytanie, co to znaczy być kobietą, Metyską i Indianką, w Ekwadorze, ale ponadto przedstawia rozległąpanoramę stosunków społeczno-kulturowych i ich dynamiki w tym kraju. Przygotowana została na podstawie przeprowadzonych kilkakrotnie badań terenowych, zapoczątkowanych w latach 70. XX wieku, za pomocą właściwie dobranej metody i z wykorzystaniem rozległej literatury przedmiotu. Jest wartościowa nie tylko poznawczo, ale wiele jej ustaleń może zostać zastosowanych w praktyce życia społecznego. Książka ta wnosi wartościowy wkład w rozwój badań, nie tylko zresztą w zakresie tzw. gender studies - badań kulturowych konstrukcji płci, a także studiów latynoamerykańskich, ale również przemian społeczno-kulturowych w krajach modernizujących się na różnych kontynentach, w przeszłości kolonialnych, O przewadze gospodarki rolnej, wieloetnicznych i wielokulturowych. Zbigniew Jasiewicz Jocelyne B o n n e t, en collaboration avec Jose da S i I vaL i m a, Bronisława J a w o rs k a, Marcin P i o tro w s k i, Dimanche en Europe, Collection "En quete de recherche", Editions du Signe, Strasbourg 2003, ss. 112, fot. 68, bibliogr. Claude Madeleine u d o t, Michele S i m o n s e n, Noel en Europe, Collection "En quete de recherche", Edition du Signe, Strasbourg 2003, ss. 112, fot. 86, bibliogr. ° Prezentowane książki są pierwszymi z antropologicznej serii "En quete de recherche", redagowanej i opracowywanej przez członków francuskojęzycznego międzynarodowego stowarzyszenia interdyscyplinarnego EE.R. EURETHNO*, działającego pod egidą Komisji Europejskiej w Strasburgu. Pozycje są wartościowe z tego względu, że po kilku latach poszukiwań wydawnictwa przyjaznego (także pod względem finansowym) tego typu publikacjom, F.E.R. EURETHNO, może nareszcie zaprezentować materiały przedstawiane przez swoich członków podczas corocznych konferencji (w tym roku we wrześniu planowane jest kolejne, już osiemnaste, spotkanie). Książki te nie mająjednak charakteru typowych publikacji pokonferencyjnych - nie są zbiorem referatów czy komunikatów. Są to prace jednorodne, zredagowane przez wybranych spośród członków stowarzyszenia autorów, którzy na bazie zgromadzonych materiałów, konsultując się z pozostałymi kolegami, dokonali ich zbiorczego opracowania. Celem jest popularyzacja wiedzy na temat współczesnej antropologii europejskiej i zagadnień,jakie ją interesują, na przykładzie wybranych zjawisk kulturowych (w tym przypadku publikacje dotyczą obchodzenia świąt Bożego Narodzenia oraz niedzieli w Europie). Pomysłodawcy kolekcji zaznaczają także w słowie wstępnym, że interesuje ich zachowanie równowagi pomiędzy szukaniem i odkrywaniem znaczeń a ich analizą, wyjaśnianiem i interpretacją. Według nich ważne jest także, aby tyle samo miejsca pozostawić obserwacji, co świadectwu uzyskanemu w toku wywiadu, podczas badań empirycznych, nie tracąc z oczu wartości, jaką niesie za sobą każda praca porównawcza, a niewątpliwie z takimi mamy do * F.E.R. EURETHNO: Federation Europeenne des Reseaux de Cooperation aupres Reseau de cooperation scientifique et technique en ethnologie et historiograhpie europeennes (Conseil de l'Europe). �Recenzje i noty recenzyjne 351 czynienia w przypadku wyżej wymienionych pozycji. Poza tym, badania porównawcze, zarówno na poziomie diachronicznym, jak i synchronicznym w odniesieniu do wybranego zjawiska, oddają przyjęty i akceptowany sposób szukania płaszczyzny porozumienia przez badaczy i naukowców zrzeszonych w F.E.R. EURETHNO. Prezentują oni nie tylko perspektywę etnologiczną, ale historyczną i psychologiczną, które także różnią się między sobą. Oczywiste jest również, że to samo zjawisko, które jest w określonym momencie wspólnym punktem zainteresowania, przejawia się w odmiennych formach i może być obdarzane innymi kulturowymi treściami. Publikacje te zatem są dowodem, że istnieje możliwość naukowego kompromisu (szczególnie jeśli praca ma służyć popularyzacji wiedzy i jej uporządkowaniu), zachowując przy tym to, co jest wartością bezwzględną kultury europejskiej - jedność w różnorodności. Jest to idea przyświecająca zarówno spotkaniom naukowym, jak i tym publikacjom, co wynika z głównego przedmiotu zainteresowań F.E.R. EURETHNO, którym jest kultura europejska. Choć tematyka zainteresowań jest "tradycyjna" (najwięcej miejsca poświęca się zagadnieniom potocznie uważanym za przypisane tzw. antropologii symbolicznej bądż kulturowej, jak obrzędowość, rytuał czy religijność w rozmaitych kontekstach współczesnych), prace te zachowują godną podziwu równowagę w prezentowaniu materiału historycznego, w tym odnoszącego się do ludowych korzeni wybranych zjawisk. Każda z tych pozycji zawiera rozdział niezbędny do zrozumienia historii określonego zagadnienia, ale zarazem pozostały materiał ułożony jest tak, aby czytelnik mógł prześledzić przemiany, jakie przeszło ono do czasów współczesnych. A zatem, książka o Bożym Narodzeniu w Europie składa się z dwóch części. Pierwsza poświęcona jest świętom i kalendarzowi rytualnemu (tradycyjnemu -ludowemu i liturgicznemu), które wyznaczają rytm i charakter świętowania, począwszy od Adwentu po święto Oczyszczenia Najświętszej Marii Panny. Druga część poświęcona jest specyficznym europejskim wierzeniom, praktykom, tradycjom (w tym kulinarnym), znanym od dziś i kultywowanym, wiążącym się ściśle z legendami, magią, osobami, życzeniami, widowiskami itp. bożonarodzeniowymi. Z podobnym układem mamy do czynienia w przypadku pracy o niedzieli w Europie. Na początku autorka również odwołuje się do żródeł, które wpłynęły na wyjątkowy charakter tego dnia (zachowany do dziś, pomimo jego desakralizacji). Następnie prezentowane są materiały opisujące sposoby świętowania i wykorzystywania czasu wolnego z okazji niedzieli w portugalskim Alta Minho (materiały autorstwa prof. Jose da Silva Limy), począwszy od okresu międzywojennego, po czasy obecne. Jako drugi przykład posłużyły materiały z badań prof. Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej o spędzaniu niedzieli w mieście robotniczym - Łodzi. Został wybrany okres sprzed I wojny światowej, przez okres komunizmu, aż do epoki współczesnej, kiedy to charakter niedzieli zmienia się wraz ze zmianą charakteru miasta (w wyniku transformacji gospodarczej i społecznej, jaką przeszło ono w tym czasie). Trzecia część książki poświęcona jest swoistej kulturze "niedzielnej" i sposobom spędzania czasu wolnego (pomocą służył tutaj dr Marcin Piotrowski specjalizujący się w tych zagadnieniach). Popularyzacji sprzyja niewielki format książek oraz bogata szata graficzna - reprodukcje licznych rycin, fotografii itp., spełniają ważną rolę dopełniającą tekst. Planowane są kolejne tytuły z tej samej serii: "Piiques en Europe" i "Cloches et sonnailles" (które mają ukazać się jeszcze w tym roku) oraz "Masques et rites nouveaux" i "L'Europe est-elle chretienne?" (planowane na 2005 rok). Inga Kuźma �352 Recenzje i noty recenzyjne Aagot N o s s, Fra tradisjonell klesskikk til bunad i Vest-Telemark, Novus forlag, Oslo 2003, ss. 262, ił. nlb. czamo-białe i kolorowe, mapki, rysunki, tabele statystyczne. Urodzona w 1924 roku Aagot Noss, niezmordowana badaczka i autorka licznych opracowań na temat norweskich strojów ludowych i ich zdobnictwa, poza rozmaitymi artykułami, opublikowała ostatnio dziewiątą z kolei, wspaniale wydaną książkę'. Poświęciła ją strojom zachodniego Telemarku, tj. regionu w południowej części kraju, dokumentując szczegółowo całokształt zagadnień związanych z tą problematyką· Rozwija w oparciu o naj starsze źródła pisane i ikonograficzne, pochodzące z połowy XVII wieku oraz muzealne kolekcje i własne badania terenowe prowadzone w latach sześćdziesiątych, a zamyka na latach dwudziestych XX wieku. Używane wówczas stroje określa jako tradycyjnie klasyczne, aczkolwiek przeszły kilka zmian, np. od drobno fałdowanych spódnic (ok. 1600-1800), spódnic marszczonych (1800-1880) do spódnic marszczono-kloszowych (po 1800) i innych. Natomiast, kiedy w latach 1910-1920 tradycyjny strój ludowy zarzucono, zastępując go ubiorem mieszczańskim, rodzi się ogólny ruch społeczny powrotu do rodzimych tradycji. W zachodnim Telemarku zainteresowania w tym względzie zaczynają się przejawiać dopiero po 1920 roku. Jednak nowe formy stroju to już tzw. bunad, nawiązujące wprawdzie do tradycyjnych, świątecznych, lecz bez uwzględniania specyficznych, okazjonalnych odmian, jakie były istotne w dotychczasowej obyczajowości. Pozostają wprawdzie podobne nakrycia głowy (nie zawsze używane), staniki, pasy, spódnice, biżuteria oparte o pierwotne wzory, ale wzbogacone ornamentyką i urozmaicone kolorystyką, jak w haftach, bądź o zmodyfikowanym kroju, jak zapaski czy suknie. W zasadzie bunad uwzględnia wszystkie części tradycyjnego stroju kobiecego (o męskim autorka nie pisze), do którego należały: nakrycie głowy noszone w domu i przy wyjściu, koszula, halka, spódnica ze stanikiem, czyli suknia, pas i zapaska zakładane przy wyjściu do kościoła, chustka naramienna, obuwie oraz biżuteria, jak brosze, klamerki, zapinki, guziki, naszyjniki. Wyjściowym, rzadko używanym okryciem, była wełniana chusta oraz rękawiczki i mitenki. Ubiór dzieci był podobny do dorosłych, lecz mniej kosztowny. Starsze formy strojów charakteryzowało używanie prostych, nie przykrawanych tkanin, natomiast nowsze były mniej lub bardziej modelowane. Również zdobnictwo, początkowo znacznie ograniczone, w miarę upływu czasu wzbogaca się o nowe tkaniny, pod względem kolorystycznym, haftów i pasamonów. Zgodnie z panującym obyczajem obowiązywało kilka zestawów odzienia, tj. ubiór codzienny, strój przeznaczony wyłącznie do kościoła, specjalny zaś na święta, jak Boże Narodzenie, Wielkanoc, Zielone Swięta oraz ślub i chrzest, nadto ubiór niedzielny koło domu, strój wyjściowy z gorszego materiału i mniej ozdobny, podobny w zimie i w lecie. Poza tym strój konfirmacyjny, oznaczający przejście z lat dziecięcych w dorosłe, służył potem przez wiele lat aż do zamążpójścia, kiedy to panna młoda ubierała się w strój specjalnie przysługujący jej na tę okazję. Ubiorem trumiennym był zestaw biały, bieliźniany albo osobno uszyty. Wyróżniającym elementem mężatki od niezamęźnej, starszych i młodszych kobiet, panien i wdów, było nakrycie głowy. Właśnie nakrycie głowy i suknia (spódnica zeszyta ze stanikiem) stały się dla autorki podstawowym wyznacznikiem zmian, jakie zachodziły w tradycyjnym stroju na przestrzeni wieków. W najstarszych żródłach wzmiankowana jest przede wszystkim spódnica-suknia, rozmaicie nazywana, przy czym stanik, zapewne też kaftan, wzmiankowane są też jako osobna część ubioru. Ich szczegółowa analiza dotyczy ogólnego wyglądu, formy, kroju, zastosowanego materialu, zdobnictwa ukazywanych w kolejnych przedziałach czasowych od 1665 roku. W podobny I Recenzje niektórych poprzednich książek: B. Bazielich, "Etnografia Polska" 1975, XIX, z. 2, ss. 265-267 i267-269; 1983, XXVII, z. 2, ss. 194-196 i 199-202; "Lud" t. 75, 1992, ss. 266-267; t. 81,1997, ss. 287-299. �Recenzje i noty recenzyjne 353 sposób ujęte zostały pozostałe części odzieży. Niepoślednie przy tym miejsce zajmuje opis biżuterii oraz zdobnictwa w postaci wyszyć i haftów. Początkowo były one białe mereżkowe, łańcuszkowe i krokiewkowe, z czasem coraz bardziej kolorowe, wykonane innymi jeszcze ściegami, co nasiliło się w strojach typu bunad. Współcześnie hafty te zastępuje się rozmaitymi elementami,jak wstążki, pasmanteria. Przewaga czerwonego koloru wskazuje na przejście stroju tradycyjnego w bun ad. Omówiona praca ma wyraźnie charakter klasycznego dokumentu, w którym posłużono się przede wszystkim metodą historyczną oraz statystyczną. Podstawą tutaj jest szczegółowy opis przeprowadzony według przyjętej przez autorkę systematyki. Brak natomiast danych dotyczących wytwórców i wykonawców, miejsc powstania lub pochodzenia, nade wszystko zaś porównań chociażby tylko ze strojami najbliższych regionów, w których autorka również prowadziła badania. Sięgnąwszy do literatury przedmiotu innych jeszcze krajów europejskich, np. rosyjskiej2, a nie tylko skandynawskiej w samym zakończeniu, którego tutaj brak, można by się dopatrzeć wielu analogii oraz kierunku przenikania i wzajemnego oddziaływania. Niemniej, praca jako wzorowa monografia godna jest uwagi, zwłaszcza autorów zajmujących się opracowaniem strojów określonego regionu. Dorobek autorki w tym względzie został wysoko oceniony kilkoma nagrodami krajowymi, w tym królewskiej akademii Gustawa Adolfa, a w 2000 roku najwyższym odznaczeniem krajowym - Królewskim Orderem Świętego Olafa. Barbara Bazielich "Okolice - Kwartalnik Etnologiczny", Koło Naukowe Studentów Etnologii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2003-2004. Niewiele jest w Polsce czasopism godzących problematykę naukową z popularnonaukową, ponadto tworzonych przez studentów z myślą o studentach. Do takich chlubnychjak się wydaje - wyjątków należy pismo "Okolice. Kwartalnik Etnologiczny", wydawane od 2003 roku przez Koło Etnologów, działające przy Katedrze Etnologii UMK w Toruniu. Inicjatorami tego ambitnego przedsięwzięcia, zapoczątkowanego w 2002 roku, byli trzej studenci III roku toruńskiej etnologii - Robert Piotrowski, Sebastian Dubiel i Rafał Iwański. Stworzyli oni koncepcję pisma otwartego w tym sensie, żejako redaktorzy nie stawiają autorom ograniczeń tematycznych i formalnych, poza oczywiście kryterium merytorycznym ijęzykowym. Teksty, które chciano zamieszczać w czasopiśmie adresowanym głównie do studentów, miały odznaczać się różnorodnością, odzwierciedlającą wielość poglądów, postaw i zainteresowań poznających świat młodych ludzi. Plan został zrealizowany w pełni, o czym przekonują nas wydane dotychczas trzy numery czasopisma pod znaczącym tytułem "Okolice". Swoisty program czasopisma, napisany przez głównego inicjatora przedsięwzięcia wspomnianego już Roberta Piotrowskiego, zamieszczono na wstępie pierwszego numeru kwartalnika: "Słowo od ... Pierwsze słowo dla ... Oto otrzymujecie pierwszy numer studenckiego czasopisma etnologicznego «Okolice». Okolice znane z opowiadań, miejsca magiczne, zatopione w słowach pejzaże codzienności. Okolice strachu i śmierci, podróży do kresu i na kresy ... 2 1.1.Bogusławskaja, Russkaja narodnaja l1Ysziwka, Moskwa 1972; G.S. Masłowa, Ornament russkoj narodnoj wysziwki, Moskwa 1978. �354 Recenzje i noty recenzyjne Czasopismo etnograficznych dociekań i zapis naszych spotkań z odmiennością i codziennością· W «Okolicach» ukazywać się będą teksty z zakresu folklorystyki, problematyki etnicznej i narodowościowej, jak również z antropologii symbolicznej, antropologii codzienności, a także opisy z podróży, eseje i felietony etnologiczne ..." ("Okolice", 2003, nr l, s. 3). Zawartość dotychczas wydanych numerów pisma (dotąd, jak już wspomniano, ukazały się trzy, w tym dwa są o podwójnej numeracji) przekonuje, że wyżej cytowany program konsekwentnie jest realizowany. Potwierdza to kompozycja poszczególnych numerów, w których układ działów tematycznych prezentowany jest w mniej lub bardziej zmienionej kolejności w stosunku do pierwowzoru. Na przykład pierwszy numer "Okolic" otwierał dział Horyzonty etnologiczne, poświęcony etnologicznym fascynacjom studenckim, zaś w kolejnym "witały" czytelnika Torunalia, przedstawiające różne oblicza Torunia, natomiast trzeci numer inicjował Folklor i okolice, dział zawierający teksty o tradycyjnym i współczesnym folklorze oraz interesujące zjawiska folkloryzmu i folkloryzacji. Dalsza kolejność sekcji tematycznych, a przede wszystkim sam fakt ich pojawiania się w piśmie, uzależniony jest nie tylko od woli redaktorów, ale przede wszystkim od materiałów dostarczonych przez studentów, którzy są współtwórcami całego przedsięwzięcia. Obok wspomnianych działów, w "Okolicach" można znaleźć także części monograficzne w pewnym sensie, poświęcone np. sztuce filmowej, internetowej i muzycznej (Obraz - dźwięk - słowo), kwestiom etnicznym i narodowościowym (Problemy etniczne i narodowościowe), problematyce regionu i regionalizmu (Okolice małych ojczyzn) i wreszcie prezentujące, z perspektywy studentów, sprawy dyskusyjne czy kontrowersyjne (Sądy i opinie). Dodać wypada, że redaktorzy "Okolic", choć skupiają się w swej pracy przede wszystkim na aktualnych problemach związanych z szeroko pojętą etnologią, nie zaniedbują tradycji i przeszłości. Świadectwem tego faktu jest dział o charakterze wspomnieniowym (Zapamiętane). Z kolei bieżące wydawnictwa omawiane są w części zawierającej wyłącznie recenzje lektur etnologicznych (Recenzje). Oczywiście, w piśmie o takim charakterze, jak "Okolice", nie może zabraknąć relacji z dalekich i całkiem bliskich wypraw (Podróże) oraz żartobliwych felietonów (Felietony etnologiczne), które są często mimowolną prezentacją prawdziwych talentów pisarskich. Jak można wywnioskować z dotychczas proponowanego przez redaktorów "Okolic" układu tematów, kolejne numery, które trafią do rąk Czytelnika, zawierać mogą działy nowe, a stare zaczną przechodzić do historii. To wymaga całościowej wizji pisma ijasno określonej roli, jaką ma spełniać nie tylko w życiu intelektualnym studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Redaktorzy mają nadzieję pozyskiwać czytelników z innych ośrodków akademickich w Polsce, a tym samym stać się periodykiem o ogólnokrajowym zasięgu. "Okolice", powtórzmy, to pismo wyłącznie studenckie, a więc tworzone przez ludzi studiujących, którym bliskie są problemy etnologiczne. Niekiedy tylko, w wyjątkowych wypadkach, publikują specjalnie zaproszeni przez redaktorów goście, jak np. Augustyn Baran - pisarz i dziennikarz związany z regionem podkarpackim. Ograniczenie dotyczące osób prezentujących teksty w "Okolicach" ma swoje dwojakie wytłumaczenie. Po pierwsze, wpływa to w pewnym stopniu na ujednolicenie poziomu pisma, co jest ważne ze względu na studenckiego odbiorcę, który chętniej sięgnie po czasopismo tworzone przez jego rówieśników niż periodyk specjalistyczny i stricte naukowy. Po drugie, umożliwia druk osobom bez tytułów naukowych, co pozwala młodym ludziom posiąść umiejętność dostrzegania i opisania problemu badawczego. Ponadto w związku z tym, że cała procedura selekcjonowania tekstów dzieje się w "oswojonym" gronie etnologicznym, łatwiej o odwagę tych, którzy nie mają pewności, co do wartości swych pomysłów i ich realizacji. A jakiego typu teksty młodzi autorzy prezentują na łamach czasopisma? Odpowiedź w zasadzie jest jedna - różnorodne, i w zakresie fonny, i treści. Bywają solidne teksty nauko- �Recenzje i noty recenzyjne 355 we, z przypisami, a obok nich klasyczne rozprawki i bardziej subiektywne w tonie wywiady, felietony, wspomnienia, opisy czy recenzje, o wartościach bardziej literackich niż naukowych. Problematyka śmierci, kryzysów kulturowych, globalizacji (zob. "Okolice" 2004, nr 112) przeplata się z wypowiedziami o literackich obliczach miasta (2003, nr 2/3) bądź pustelnictwa (2004, nr 1/2), o przesądach dotyczących osób rudowłosych (2004, nr 1/2) czy w końcu o dawnych wierzeniach wpisanych w przekazy tradycyjnych bajek i podań ludowych (zob. "Okolice" 2003, nr 112;2003, nr 2/3) sąsiadują z tematami "dalekimi", na swój sposób egzotycznymi,jak kultura Kurdów (2004, nr 113),codzienne życie na Kubie (2003, nr 2/3), tradycja tańców hinduskich (2004, nr 113)czy realia amerykańskiego więzienia (2003, nr 1). Wszystkie odzwierciedlają złożność świata, a przede wszystkim bogactwo studenckich przeżyć, doświadczeń i przemyśleń. I taki właśnie szeroki zakres pisma pod szyldem etnologii będzie nadal obowiązywał, nawet jeśli nastąpi zmiana redakcji, a co stanie się w najbliższym czasie z racji wymiany pokoleniowej. Obecni jej członkowie, już tegoroczni absolwenci toruńskiej etnologii, choć będą w pewnym stopniu patronować kolejnemu numerowi pisma, wdrążają już do pracy swych następców, by pismo zachowało swój w pełni studencki charakter. To przecież studenci pismo wymyślili, stworzyli, postarali się o uniwersyteckie dotacje, umożliwiające wydawanie "Okolic", a w końcu to oni zajęli się zbieraniem, selekcjonowaniem i redagowaniem artykułów, przechodzących także merytoryczną ijęzykową kontrolę rady redakcyjnej, w której skład wchodzą pracownicy UMK - dr Wojciech Olszewski (Katedra Etnologii) i dr Violetta Wróblewska (Zakład Folklorystyki i Literatury Populamej ILP). Kończąc tę krótką recenzję, warto dodać, że immanentną cechą tego studenckiego pisma etnologicznego, oryginalnego na polskim rynku wydawniczym, jest odkrywanie znaków codzienności. Piszą o tym redaktorzy w ostatnim numerze w sposób następujący: "Po raz kolejny stajemy na rozdrożu - magicznym miejscu i momencie wędrówki. Etnologiczne dylematy i ścieżki prowadzące Donikąd. Drogi zaczynające się tuż za progiem i bez końca ... Odpowiedzi rodzące nowe pytania i pytania bez odpowiedzi. Zatopieni w codzienności pielgrzymujemy do miejsc ciszy, do początku, by jeszcze raz odpowiedzieć sobie ... (2004, nr 112, s. 4). Violetta Wróblewska ,,(op.cit.,) maszyna interpretacyjna. Pismo kulturalno-społeczne" wydawane przez Stowarzyszenie Etnografów i Antropologów Kultury "Pasaż Antropologiczny" z siedzibą w Warszawie, 2002-2004. W naszym pogmatwaniu tkwi nasza sila. Clifford Geertz Już w trakcie studiów większość z nas myślała o tym, że pewnie nie pójdziemy do żadnej "normalnej", dobrze płatnej pracy. Już po studiach, gdy większość z nas całkiem poważnie myślała o doktoratach, zaczęliśmy wydawać pismo. Pierwszy numer ukazał się w marcu 2002 roku. W ramach "Opcitu" każdy z nas znalazł przestrzeń dla swoich pasji i dla tego, co uważał za najważniejsze, a pismo stało się niezwykle różnorodne pod względem formy i treści. Gdybyśmy mieli wydać wspólnie manifest - skończyłoby się to pewnie wielką awanturą. Ale ta wielogłosowość stanowi, naszym zdaniem, a mówimy po dwóch ipół roku działalności, podstawowy atut pisma, nadaje mu wyjątkowy charakter. Zanim jednak przyjrzymy się pismu ijego różnorodności, parę słów o kontekście: o redaktorach, naszych studiach, sytuacji, w której żyjemy. �356 Recenzje i noty recenzyjne Prawie wszyscy studiowaliśmy w Instytucie, wtedy jeszcze Katedrze, Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. To, czego nauczyliśmy się na studiach, w trakcie zajęć prowadzonych przez warszawskich profesorów oraz w trakcie stypendiów zagranicznych, na które część z nas się wybrała, przekonało nas, że nasza przygoda z antropologią nie skończy się na magisterce. Jednocześnie to, czego się nauczyliśmy, staraliśmy się traktować krytycznie. Do serca bierzemy sobie to, co w ostatnio udzielonym nam wywiadzie powiedziała Joanna Tokarska-Bakir: "Tylko młodzi, którzy nie oglądają się na nas, starych, biorą się do roboty, mogą coś zmienić". Pismo jest próbą realizowania tego. Jest próbą innego niż tradycyjne w Polsce spojrzenia na etnologię/antropologię. Daje wyraz naszej potrzebie mówienia innym głosem. Przede wszystkim ,,(op.cit.,)" wyrasta z potrzeby refleksji nad otaczającą nas rzeczywistością: miejską, globalizującą, wielo-lub monokulturową. Tradycyjna polska etnologia wydała nam się tu niewystarczająca. Dlatego szukamy inspiracji też poza murami naszych uczelni, poza etnologią polską: za granicą i w ramach innych dyscyplin intelektualnych i artystycznych. Część redakcji nie ma wykształcenia antropologicznego, para się literaturą, kulturą różnych części świata, teatrem i muzyką (w teorii i praktyce). Antropolog wiele może się nauczyć od absolwentki Ośrodka Praktyk Teatralnych Gardzienice. To nadaje pismu interdyscyplinarnego charakteru, powoduje, że różne rodzaje refleksji nad rzeczywistością przenikają się nawzajem, bawią się ze sobą. Zależy nam bowiem na nienaukowej formie wyrazu, co związane jest również z innym naszym celem, jakim jest popularyzacja myślenia antropologicznego. Dlatego staramy się, aby ,,(op.cit.,)" można było kupić nie tylko w księgarniach naukowych i w szkołach wyższych, ale też galeriach, salonach sieci Empik oraz modnych ostatnio kawiarnio-księgarniach. Większość z nas, jak wspominałyśmy, to absolwenci lEi AK (staramy się ciągle utrzymywać kontakty z Instytutem), dziś w większości na studiach doktoranckich (m.in. w Szkole Nauk Społecznych przy IFiS PAN i w Instytucie Kultury Polskiej UW). Część osób pracę naukową łączy z zaangażowaniem społecznym - współpracuje z sektorem pozarządowym (Polska Akcja Humanitarna, Helsinska Fundacja Praw Człowieka, Wschodnioeuropejskie Centrum Demokracji). Staramy się też śledzić rozwój antropologii na Zachodzie. Ostatnio część naszej redakcji uczestniczyła w zjeździe Europejskiego Stowarzyszenia Antropologów Społecznych. Pewne nurty współczesnej antropologii reprezentowane na kongresie dobrze ilustrują kręgi naszych inspiracji. Niezwykle istotne dla nas są teź eksperymenty z zakresu antropologii wizualnej. Coraz częściej antropologowie sięgają po inne środki wyrazu niż tekst, odchodząc jednocześnie od tradycyjnego filmu etnograficznego. Dlatego w "Opcicie" mówimy nie tyLkotekstem, ale też zdjęciami i, bardziej ogólnie, opracowaniem graficznym, projektowanym i wykonywanym przez część redakcji - format A3, czem i biel dają duże moźliwości. W tym miejscu warto zaznaczyć, że wszyscy pracujemy za darmo. To wszystko kształtuje nas i ksztahuje ,,(op.cit.,)". Oprócz redaktorów i autorów jest jeszcze jeden głos, a może raczej grupa głosów, które przemawiają przez "Opcit". Są to głosy naszych rozmówców. W każdym numerze drukujemy wywiad etnograficzny, "zatem nieautoryzowany, bez redakcyjnej ingerencji zapis żywej mowy", jak głosił redakcyjny komentarz. Ale też bez interpretacji. Badany, ten "obcy", mówi sam. Już nie my w jego imieniu, ale on/ona. I tak usłyszeliśmy konwertytę, tatuatora i kobietę, która nie je. Usłyszeliśmy też ludzi, których omija bądź ominęła historia: graficiarzy; dziewczynę z Birmy, która przyjechała do Polski na dwa tygodnie i już nie mogła wrócić do domu, i powstańca, który upił się w czasie walki i dzięki temu przeźył. Podstawowym załoźeniem "Opcitu", jak pisałyśmy, jest bowiem różnorodność. Widoczna jest ona zarówno na poziomic treści, jak i formy. W zasadzie każdy temat może zostać poddany antropologicznej refleksji. �Recenzje i noty recenzyjne 357 Ogłoszenie na plocie: "Ocieplamy pustkę ... międzyścienną". Czy to znaczy, że pustka była zimna? Czy po prostu chłodna? A więc pustka nie jest bez właściwości, może być ciepła, rozgrzana do białości albo wymrożona i oszroniona ... Ocieplamy pustkę, malujemy pustkę, wykładamy płytkami, tynkujemy. Pustka jako pusty dom, przestrzeń do zagospodarowania, wypełnienia, wykorzystania, nadania sensu ... Słowa wyjęte z kontekstu, z ciepłych objęć praxis bezwładnie unoszą się w pustkach semantycznych, są sierotami, brzydkimi kaczątkami. Tymi, co później mogą obrócić się w pięknego łabędzia. Mogą, nie muszą. ha W piśmie przeważają te związane z kulturą miejską i współczesnym społeczeństwem, co wynika z kilku powodów. Przede wszystkim z tendencji dzisiejszej antropologii kultury, ponadto z zainteresowań badawczych autorów, a także - trzeba przyznać - z dostępności materiału. Większość naszych autorów to po prostu mieszkańcy dużych miast. Rozwijające się miasto poszukuje coraz to nowych terenów dla ekskluzywnych osiedli mieszkalnych. Powstają więc: Eko-Park, Zielone zacisze, Winnica, Pod dębem. Oczywiście na żadnym z nich nie uświadczysz ani dębu, ani winnej latorośli, tak jak na natolińskiej ulicy Brzozowy lasek brzozy rosną co najwyżej w karłowatej formie gdzieś na dachach piętnastopiętrowych bloków. Park rzeczywiście był "eko", dopóki nie zainteresował się nim ekspansywny inwestor. Czy to dziwne? Ależ skąd! Już osady zakładane w średniowieczu nosiły nazwy, które upamiętniały bory wycięte pod zabudowę. Być może w ten sposób, zastępując naturę kulturą, człowiek podkreślał swój tryumf. Pytanie, czy dzisiaj wciąż chodzi właśnie o to, czy raczej o dość fałszywy sposób przyciągnięcia klienta. A może to po prostu nostalgia? ck Miasto jako temat pojawia się na łamach "Opcitu" cZęsto. W pierwszych numerach pisma miało swój osobny dział (architektura). Numer 6(13)/2003 niemal w całości poświęcony był metropoliom (m.in. teksty: Jakprzeżyć w miejskiej dżungli, Sky is the Limit? - o Empire State Building, 4 strony palmy - o dziele Joanny Rajkowskiej, czy O spacerowaniu po ulicy - o kobiecym odpowiedniku flaneura). Autorami są więc przede wszystkim mieszkańcy miast, a zarazem konsumenci - w większym lub mniejszym stopniu - kultury popularnej. Dlatego też często tekstem kultury dla naszych autorów są media. Opcitowa notka okazuje się świetnym miejscem do refleksji nad często ignorowaną przez antropologów telewizją. TVN, czerwiec, zapowiedź programu "Superwizjer". "Ta historia zaczyna się jak Romeo i Julia", niepokojącym głosem obwieszcza lektor. "Biznesmen z Sosnowca i jego żona próbują popełnić samobójstwo ... " Dotąd historię opowiedzianą przez Szekspira traktowaliśmy jako uniwersalną opowieść miłosną. Dziś okazuje się, że jest to dla niektórych historia kryminalna, w której najważniejszy jest akt śmierci. Nieważne, że Romeo był nastolatkiem (wyobraźmy sobie najego miejscu typowego polskiego "biznesmena") i pochodził z romantycznego włoskiego miasteczka ... To, że niezbadane są ścieżki mitu, a mitotwórcza maszyna przekształca na swój użytek historie w przeróżny sposób, jest niezaprzeczalne. W tym przypadku jednak mamy chyba do czynienia nie z przekształceniem mitu, lecz z gwałtem na nim. Może to i dobry pomysł, niech stare historie w końcu zaczną nowe życie. Opowieść o Edypie niech będzie opowieścią o chuliganach wydłubujących oczy napotkanym nastolatkom, a legenda o Wandzie, co nie chciała Niemca, zachętą do zapisywania się na basen. Przy odrobinie wysiłku Dzieje Apostolskie okażą się prefiguracją serialu Klan. mag �358 Recenzje i noty recenzyjne Notki, jak nie trudno zauważyć, mają charakter lekki i niezobowiązujący. Podobnie jakprzynajmniej na pierwszy rzut okanasze pismo. Nie działa tu jednak zasada dekorum. Tematy lekkie (piłka nożna, fast foody, święty Mikołaj czy rozpustny Heliogabal) poddawane są krytycznej analizie, a poważne problemy i trudniejsze skojarzenia mogą mieć swój wyraz w formach krótkich i łatwych. Gra Internetu polega między innymi na tym, że udawanie kogoś innego jest nie jej sensem, ale warunkiem. Nigdy do końca nie wiadomo, kto kryje się za określoną intemetową tożsamością. Nigdy nie wiadomo, kto jest po drugiej stronie. Można się nigdy tego nie dowiedzieć. Gorzej, jeśli wraz z demaskacją przychodzi tragedia. Fundacja Dzieci Niczyje w trosce o dzieci nieświadome zasad kieruje do rodziców swoje przesłanie: ogłasza "pobite gary", obnaża sensy i warunki gry Internetu. Likwiduje tę grę. Na reklamie społecznej sygnowanej przez fundację widzimy obleśnego, grubego faceta w podartym podkoszulku i gaciach odsłaniających dużą część tyłka. Ten człowiek, podszywając się pod 12-letniego Wojtka, zamierza zawrzeć przez Internet "przyjażń" z II-letnią Anią. Jego intencje sąjasne. Zbrodnicze. Autorzy kampanii reklamowej wpadająjednak w pułapkę wyjaśniania. Niejasną tożsamość konkretyzują za pomocą stereotypu: zło jest brzydkie, seksualni zbrodniarze są obleśni. W ten sposób śmiertelnie niebezpieczni gracze zakazanych gier pozostają nierozpoznani, wciąż mogą udawać porządnych obywateli. Obok reklamy z obleśnym Wojtkiem widzimy w newsach ze świata zdjęcie Marca Dutroux. Inteligentna, spokojna, dość sympatyczna twarz. Ten bezrobotny elektryk jest oskarżony o kilkanaście morderstw, porwania i gwałty nieletnich. ck Dzięki takiej formule unikamy uniwersyteckiego żargonu i zamknięcia w naukowości. Chcielibyśmy docierać bowiem także do osób niezwiązanych z antropologią, do każdego zainteresowanego otaczającą go rzeczywistością, bez względu na rodzaj i poziom wykształcenia. Wprawdzie pojawiają się tematy bezpośrednio związane z etnografią (np. w numerze 6-7( 19-20)/2004 zamieściliśmy obszerny wywiad z prof. Joanną Tokarską-Bakir na temat sposobów i celów uprawiania antropologii, recenzję książki Michała Buchowskiego oraz wsponmienia o zmarłych w tym roku ważnych etnografach: Jacku Olędzkim i Piotrze Szackim), nie jesteśmy i nie chcemy być pismem ~ranżowym. Nie zwalnia nas to jednak z obowiązku tropienia przejawów ksenofobii czy nietolerancji: Mój typ urody można uznać za semicki - o ile komuś wystarczy po temu skręt ciemnego włosa i czerń oczu. Często wystarcza - i jest to dla mnie okazja to gromadzenia ciekawych doświadczeń z pola ulicznych relacji międzyludzkich. Stoję oto niedawno na dworcu centralnym z parą przyjaciół. W dłoni dzierżę brazylijski instrument - berimbao - kij z metalową struną, którą napina się lekko go wyginając. Nagle mijający nas starszy mężczyzna (wnioskując z garderoby - "tutejszy", dworcowy rezydent) zatrzymuje się i poczyna wpatrywać we mnie, a na jego twarzy maluje się wysiłek. Po chwili przedłużającego się milczenia mówi w końcu z niedowierzaniem: - Żydówka z łukiem??? - i kręcąc głową odchodzi. Oto poczciwy polski ksenofob porażony błahym, trzeba przyznać, dysonansem poznawczym odchodzi z opuszczonymi rękami, rozbrojony od wewnątrz - przez własny umysł. Być może rysuje się tu przed nami nieoczekiwane rozwiązanie problemów wszystkich "obcych" zagubionych w naszym kraju. Recepta wygląda tak: bierzemy stereotypowy portret Murzyna, Indianina, Żyda, Azjaty i każdemu dobieramy egzotyczny dla niego rekwizyt. Zabezpieczonego w ten sposób przedstawiciela innej kultury już bez obaw możemy wypuścić na miasto, którego koloryt wzbogacą od tej pory pytające okrzyki: Japończyk z sankami? Murzynka z wiertarką? Indianie z szafą (wersja dla wycieczek)??? az �Recenzje i noty recenzyjne 359 Nie zwalnia z podejmowania tematów niezmiernie ważnych dla etnologów współcześnie. Numer 2(9)/2003 poświt'(cony był islamowi. Pokazaliśmy tt'(religit'( i kulturt'( z bardzo różnych stron - była mowa o żuciu liści katu w Jemenie, o hidżabach projektowanych specjalnie z myślą o lekcjach wuefu, o muzyce RAI i isma'ilitach, był też szkic miasta Harer z postacią Rimbauda w tle. Z kolei nr 3(16)/2004 to numer o religijności - pojawiły sit'( tu m.in. teksty prof. Zbigniewa Mikołejki i prof. Tokarskiej-Bakir. Nie uciekamy też od spraw ostatecznych: l listopada. Wychodzimy z cmentarza. Został nam jeden znicz. Zapalmy go gdzieś. O! tutaj; biedactwa! nikt wam lampki nie postawił, wiązaneczki nie położył! (kuriozalna jednostka pamięci: zniczokwiat). Podpalamy. "Zaraz zaraz, oni jeszcze żyją". No tak: "Zbigniew Nowak 1932-__ "i"AnnaNowak 1939-__ ". W popłochu gasimy. Dlaczego w popłochu? Bo gdy Zbigniew i Anna przyjdą z kwiatami na swój grób i zobaczą znicz, to zmartwią się (a nie chcemy ich martwić), że rodzina ma ich dość? Chyba nie o to chodzi. Bo czujemy się tak, jakbyśmy przyszli na imieniny do wujka i chcieli wręczyć prezent cioci? Też nie. Bo nie lubimy kujonów? (z naostrzonymi ołóweczkami czekają na Egzamin ijeszcze gotowi naskarżyć na nas Panu). Nie. Nawet nie zdajemy sobie sprawy, jak bardzo wierzymy w moc gestów. Pierwsza odpowiedź była dobra. Nie chcemy ich ZMARTWIĆ. jb Staramy się jednak nie zapominać o tradycyjnej etnografii. Chodzi tu zarówno o podejmowanie tematów, mówiąc w uproszczeniu, ludowych, jak i korzystanie z osiągnięć ojców założycieli do wytłumaczenia zdarzeń napotkanych współcześnie: Beskid Wyspowy. Czerwiec 2003. Z grupą studentów etnologii wybrałam się na badania. Udaliśmy się do miejscowego baru. Wchodzę ostatnia. - Piwo proszę. - A dowodzik jest? - pyta pani z baru, wzbudzając powszechną wesołość - pewnie znowu usłyszę, że już od roku ... - Od dziesięciu lat - wyznaję. - W imię Ojca i Syna ... - zaczyna modlić się sprzedawczyni i wykonuje znak krzyża. "Według mniemania ludu, diabeł dopomaga człowiekowi do nadzwyczajnego powodzenia, dostatku, jak i do wszelkiej umiejętności i wydoskonalenia" - pisał Kolberg. Cóż, widać duszę diabłu sprzedałam za wieczną młodość. ag Nie sposób oczywiście wymienić tu wszystkich tematów, jakie podjęliśmy w już dwudziestu numerach "Opcitu". Różnorodność tematyczna, co chciałybyśmy podkreślić szczególnie, idzie w parze z rożnorodnością formy i obrazu - grafika bowiem nie jest tylko dodatkiem, ozdobnikiem treści, lecz wchodzi z nią w dialog, dorzuca swoje trzy grosze tam, gdzie słowa tracą moc. Nasza eksportowa i nowatorska forma, jaką są notki - okruchy rzeczywistości ubrane w refleksję, sondy sensu, drogowskazy do głt'(bszego znaczenia - została już zaprezentowana dosyć obszernie. Wspomnijmy jeszcze, że notkom właśnie poświt'(cona była wystawa w Pałacu Kazimierzowskim w lipcu ubiegłego roku, a ostatnio rozpoczt'(ły nowy żywot w świecie wirtualnym. Już dawno zauważyliśmy bowiem, że opcitowe notki mają strukturę internetowego bloga. Dlatego właśnie na stronie www.opcit.blox.pl można przeczytać wiele z nich. Czytelnicy mogą więc na bieżąco komentować nasze spostrzeżenia. "Opcit" tym samym staje się gazetą interaktywną. Wzmocnieniu tej interaktywności służyć ma także opcitowe forum internetowe, które rozpocznie działanie w październiku tego roku. Naszemu blogowi nadaliśmy nazwę "Życie seksualne dzikich". Tytuł książki Malinowskiego wykorzystujemy także w akcji fotograficznej. To wizualny, a zarazem w pełni antro- �360 Recenzje i noty recenzyjne pologiczny komentarz do współczesnej rzeczywistości: grupa młodzieży przy grillu jak żywcem wyjęta z obrazu Leonarda da Vinci Ostatnia wieczerza, sprzedawca w warzywniaku podaje młodej kobiecie jabłko, drwiąc z biblijnej sceny kuszenia, współczesny Syzyf dżwiga po schodach telewizor, a rozmawiający przez komórkę na moście świętokrzyskim mężczyzna zastyga w obiektywie jak postać z Krzyku Muncha. Na razie zdjęcia z tego cyklu (wszystkie autorstwa Artura Siennickiego ) prezentujemy na łamach "Opcitu" , kilka z nich można było też oglądać na wystawie pt. CodzienNiecodziennie zorganizowanej przez redakcję w ramach Festiwalu Nauki w IEiAK UW. W przyszłości chcielibyśmy je zaprezentować szerszej publiczności - na wystawach w galeriach lub akcjach plenerowych, czy nawet na bilbordach. Tym sposobem zostanie zrealizowane jedno z podstawowych założeń "Opcitu": wyjście z tematyką antropologiczną poza styl wysokoakademicki i krąg odbiorców literatury fachowej. Temu służą też opcitówki, imprezy promujące kolejne numery pisma. Na naszej stronie internetowej (www.opcit.jaaz.pl)rnożna przeczytać: "Organizowanymi przez nas imprezami - OPCITÓWKAMI - tworzyliśmy most pomiędzy Uniwersytetem a Clubbingiem. Opcitówki nie były występami gadających głów, a raczej około naukowymi spektaklami. Nie wykładami, a raczej wykłaDADAmi. Pokazywaliśmy slajdy, puszczaliśmy muzykę, karmiliśmy, poiliśmy, okadzaliśmy mongolskim kadzidłem, badaliśmy rozmiar głowy. Na Opcitówce cielesnej tańczyły Długonogie Tancerki Wudu". Na jednej z opcitówek pokazaliśmy zrealizowany przez nas we współpracy ze studentem łódzkiej szkoły filmowej krótki film Naukowcy i kuglarze będący zarówno reklamówką samego pisma, jak i pastiszem etnografii jako nauki. W filmie tym m.in. Bronisław Malinowski bawił się potajemnie konikami z chleba, kucharz w czapce znalezionej na śmietniku w Brazylii po przejściu karnawałowych szkół samby robił sałatkę z psa i tekstów z "Opcitu", a sobowtór Marii Janion czytała fragmenty "Przeglądu prasy etnograficznej". Skoro jużjesteśmy przy kolejnym eksportowym dziale "Opcitu" warto powiedzieć o nim kilka słów. Oddajmy głos Jerzemu Rohozińskiemu, który w portalu www.witrynaczasopism.pl pisał o przeglądzie prasy: "Zwłaszcza pozbawiony jakiegokolwiek komentarza, za to pomysłowo pogrupowany wybór cytatów z polskich periodyków etnograficznych zasługuje na uwagę i przykład. Oto naukowe spostrzeżenia jednego z tuzów polskiej antropologii kulturowej zamieszczone na łamach «Etnografii Polskiej» w 1980 roku: «Informatorki wyraźnie wykazywały indywidualne preferencje, mówiąc, że wolą doić krowy niż owce, kobyły niż krowy»". W piśmie swoje stałe miejsce ma też: komiks, publikowana była powieść w odcinkach, jest krótka VIPowiedż, fotoreportaż "klisze" i "fatamorgana" - dziennik z podróży tajemniczego profesora Schwarzenfussa, który dzieli się z czytelnikami "Opcitu" spostrzeżenia na temat nieodkrytych dotąd ludów o dziwnych nazwach: Godgabdibowie, Manemonenanenowie czy Faaowie. I tymi właśnie sposobami próbujemy pokazać, jak fascynującą wiedzą (a może sztuką?) może być antropologia kulturowa. I że może mieć cojones - o których pisał w numerze 3(16)12004 "Opcitu" Wojciech Burszta za Tomem Robbinsem. Magdalena Radkowska Agnieszka Kościańska �Recenzje i noty recenzyjne 361 Collectanea Eurasiatica Cracoviensia. Zrozumieć Eurazję. Od starożytności do czasów współczesnych, red. Jadwiga Pstrusińska, Piotr Stalmaszczyk, Księgarnia Akademicka, Kraków 2003, ss. 422. Skąd wzięła się nazwa "Europa", znajomość medycyny arabskiej na naszym kontynencie do XVII wieku, średniowieczne kontakty językowe ludów słowiańskich i tureckich, apokryficzna legenda o św. Tomaszu, naftowe kraje Orientu jako źródło awansu materialnego dla polskich robotników i inżynierów - to tylko niektóre z tematów poruszanych w prezentowanej tu pracy zbiorowej. Wydawnictwo powstało na marginesie działalności Pracowni Interdyscyplinarnych Badań Euroazjatyckich w Instytucie Filologii Orientalnej Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Główną inicjatorką przedsięwzięcia była prof. Jadwiga Pstrusińska, która od lat stara się grupować wokół swojego ośrodka pracowników naukowych z różnych pokrewnych dyscyplin humanistycznych. Obok naj liczniej rzecz jasna reprezentowanych filologów znaleźli się w tym gronie takźe historycy, literaturoznawcy, badacze kultury i etnolodzy. Ci ostatni znajdą tu interesujący szkic obyczajowy Marka Tracza na temat zderzenia dwu wizji Betlejem w oczach przybywających do Ziemi Świętej polskich pielgrzymów w XIX wieku. Wyniesiony przez nich z lat dziecinnych jasełkowy obraz betlejemski nie przystawał do realiów ekologicznych, obyczajowych i politycznych, w jakich egzystowało w tym czasie owo centrum pątnicze chrześcijaństwa. Dwa teksty Joanny Bar poruszają z kolei inną problematykę. W pierwszym autorka zwraca uwagę na dorobek Mateusza Gralewskiego, polskiego zesłańca i zarazem badacza dziewiętnastowiecznego Kaukazu. Pomijając naiwne i kompilatorskie partie prac Gralewskiego, dotyczące odległych dziejów regionu, Joanna Bar wskazuje na wartość jego rozważań w co najmniej czterech aspektach. Są nimi znane zesłańcowi z pierwszej ręki opisy metod, jakimi Rosja podbijała Kaukaz, natrafiając na opór górali, informacje na temat kultury i życia codziennego miejscowych plemion, dane dotyczące przebywających w tej części carskiego imperium Polakach i ich roli cywilizacyjnej, wreszcie obraz pracy duszpasterskiej polskich księży, sprawujących opiekę nad rodakami. Drugim tekstem jest zawarta w dziale recenzyjnym obszerna prezentacja wywodów tureckiej etnolożki, Ayse S. Caglar z Berlina, na temat prób zmiany popularnego obrazu Turka w Niemczech. Służyć ma temu zmiana sztafażu reklamy i sprzedaży popularnego, orientalnego placka faszerowanego, zwanego Donerkebab. Zabawne, że w dobie rosnącej popularności egzotyki orientalnej producenci tureckiego przysmaku ulicznego zaczęli kamuflować jego bliskowschodniąproweniencję, zachwalając co najwyżej jego walory zdrowotne z reklamowego arsenału "zdrowej żywności". W kręgu współczesności pozostaje też rozdział Leszka Dzięgla dotyczący aspektów obyczajowych prac polskich robotników i inżynierów na zbiorowych kontraktach w bliskowschodnich i północnoafrykańskich krajach naftowych. Autor uwzględnił w tych pobytach specyfikę prawną i polityczną epoki komunistycznej, w której zawierano kontrakty i werbowano kadry pracownicze. Niektóre z rozdziałów omawianej pracy przetłumaczono na język angielski, a jeden z nich wydrukowano w wersji niemieckiej. Teksty polskie uzupełniono angielskimi streszczeniami, niestety na ogół bardzo krótkimi. Problematyka Eurazji jest tak rozległa i różnorodna, że trudno byłoby oczekiwać w tego typu wydawnictwie jakiejkolwiek próby syntezy czy podsumowania. Książka daje czytelnikowi co najwyżej wgląd w rozległość tematyki i zachęca do refleksji nad różnymi aspektami kultur tych obszarów. Prezentuje przykłady zainteresowań badawczych poszczególnych autorów. Szkoda, że redakcja nie zaopatrzyła całości w krótkie informacje biograficzne osób biorących udział w przygotowywanym dziele. Leszek Dzięgiel �o(<l!opod) :);)!h\OłZllf 'nul <J.lu<Jlplł1W 'P1S~!S!l;)!)I°hnl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/40ec3e6e2f42b32383cb1609bbebb9cc.pdf f947fbc7473f458eed9378f2410aacc0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3325 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3117 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.1-2, s.125-126 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S * Р Е З Ю М Е SUMMARY OF ARTICLES THE J e r z y ACTIVE WORLD OF MYTHS, P r o k o p i u k IMAGINATION — DREAMS, AND C.G. JUNG'S FANTASY METHOD E w a K o r u l s k a — NIKIFOR, OCIEPKA, AND — ON STANISŁAW ZAGAJEWSKI OF One of the psychotherapeutic methods formulated b y J u n g i n 1916 consists i n t h e c o n t r o l use of imagination enabling t h e s y n t h e s i s o f c o n s c i o u s n e s s a n d u n c o n s c i o u s n e s s . I t is b u t a peeulier f o r m o f m e d i t a t i o n , p r o v o k i n g a conscious development of fantasy. As d i s t i n c t f r o m t h e passive i m a g i n a t i o n the active o n e h e l p s e x p e r i e n c e t h e i m a g i n e d e v e n t as i f i t w e r e a d r e a m , a p p e a l i n g t o t h e s l e e p i n g p e r s o n as a r e a l f a c t . T h a n k s t o t h e m e t h o d the p a t i e n t can develop a certain image f r o m his dream or fantasy concentrating o n i t u n t i l i t alters, evolves, a n d takes d e f i n i t e lines. A c t i v e i m a g i n a t i o n is a f o r m o f a u t o t h e r a p y t h a t c a n , h o w e v e r , be a p p l i e d o n l y u n d e r t h e s u p e r v i s i o n o f a psychot h e r a p e u t i s t . I t eases t h e e m o t i o n s a n d s o o t h e s t e n s i o n s ( с о т р . — Gateway to dream — o n Bronisława Piprek's p a i n t i n g ) . I t a l s o h e l p s o n e f i n d h i s o w n self, u n d e r s t a n d h i s h i d d e n e g o . J a n M i t a r sк i — F A N T A S T I C WOJCIECH GIZA'S IMPROVISATIONS OF The article presents a fragment of the book „ I n n y świat" („A Different World") written b y the illustrous psychiatrist and n o w t a k i n g its f i n a l f o r m . Giza, according t o the A u t h o r , possesses a p e c u l i a r k i n d o f i m a g i n a t i o n w h i c h h e c a l l s f a n t a s t i c . T h i s t y p e o f i m a g i n a t i o n results f r o m fears a n d desire t o get t o k n o w t h e t h i n g s t h a t are m y s t e r i o u s , m y s t i c a l . Since i t is d i f f i c u l t t o gire those images a n adequate shape a n d n a m e i n the l a n ­ g u a g e o f r e a l i t y , s u c h a r t i s t s as G i z a , a p p l y m a g i c a n d e z o t e r i c signs a n d s y m b o l s d e r i v e d f r o m t h e a n c i e n t t r a d i t i o n o f t h e O r i e n t . „ N e i t h e r are t h e y c o n t e m p t o u s o f t h e m y t h s o f p s y c h o ­ t r o n i c e . T h e i r l a n g u a g e is a m b i g u o u s a n d c o n f u s e d , l i k e t h e languago of n i g h t m a r e s . " W o j c i e c h G i z a WITHIN SYMBOL — AUTOBIGRAPHY AND SYMBOL D i z a was b o r n i n a worker's family. H e started d r a w i n g w h e n a l r e a d y a t s c h o o l , a l t h o u g h l a t e r o n he. g a v e i t u p . T h e n , w h e n i n t h e H i g h T e c h n i c a l School he c a m e across t h e A P O C A L Y P S E o f St. J o h n . , , W h a t a t r e m e n d o u s e x p e r i e n c e — he says. — I saw i n i t as c l e a r so c a n b e t h e f i g u r e s f r o m m y d r a w i n g s . " H a v i n g q u i t t e d s c h o o l he f e r v e n t l y p a i n t s a p o c a l y p t i c v i s i o n s . D e s p i t e great objective obstacles he p a i n t s a l o t , earning at t h e same t i m e w i t h cleaning, p h y s i c a l labour, b a b y - s i t t i n g . H e achieves his f i r s t e x h i b i t i o n s , f i r s t successes, a n d f a i l u r e s . H e paints m y t h s of remote civilizations a n d they lead h i m to discovery of the extraterrestrials — gods a n d their i n t e r v e n t i o n o n the E a r t h . H e w a n t s t o „reeonstruct the conception o f t h e c r e a t i o n p r o g r a m o f t h e u n i v e r s e , n a t u r e , p a s t a n d f u t u r e c u l t u r e s , as w e l l as t h e i r m y t h s a n d r e l i g i o n s . " H e c r e a t e s h i s o w n s y m b o l i s m , e n a b l i n g t h e p u b l i c a free i n t e r p r e t a t i o n a n d ,,a p e r s o n a l v i s i o r of a painting". 5 A l e k s a n d e r J a c k o w s k i LUDWIK HOLESZ — THE VISIONS OF H e was a m i n e r w h o followed his fascination for ferns a n d insects impressed i n t h e coal blocks. H e w a n t e d to k n o w w h a t the w o r l d was like w h e n eoal was being f o r m a t e d . . W h a t were the flora and reptiles like? H i s ,,carbon e r a " paintings t r y to a n s w e r t h e s e q u e s t i o n s as f a r a s h i s k n o w l e d g e p e r m i t s h i m d o d e d u c e i t . H e also p a i n t s l i f e o n o t h e r p l a n e t s . H i s existence was v e r y h a r d ; ho always d r e a m t o f p a i n t i n g b u t f i r s t he h a d t o b u i l d a house for t h e f a m i l y . T h e c o n s t r u c t i o n o f the house t o o k h i m 10 y e a r s o f h a r d w o r k a f t e r t h e u s u a l s h i f t i n t h e m i n e . I t was o n l y after i t was f i n i s h e d t h a t he b e g a n p a i n t i n g . MYSELF H e was a f o u n d l i n g b r o u g h t u p i n different orphenages a n d f o l l o w i n g different professions. A f t e r t h e w a r ho was employed as a s t u c c o e r d u r i n g t h e r e c o n s t r u c t i o n o f W a r s a w . I t w a s t h e n t h a t he b e g a n s c u l p t i n g b i r d s , reptiles. H e always w o r k s i n clay m a k i n g biscuit or glazed figures, f r e q u e n t l y decorated w i t h „ p a l m s " m a d e o f b u t t o n s , s e q u i n s , w i r e . S c u l p t i n g is a l l h i s lift;. I n t h e l a s t y e a r s he has c r e a t e d m u l t i - p a r t e n o r m o u s reliefs — , , a l t a r s " , f t is a m a z i n g , b u t h e n e v e r h a s d r e a m s w h e n h e s c u l p t u r ­ es a n d v i c e v e r s a . U r s z u l a S u ł ó w s k a — WŁADYSŁAW SUŁOWSKI FATHER'S PORTRAIT. ON B o r n i n t h e c o u n t r y s i d e i n 1926, W . Sułowski w o r k e d i n N o w a H u t a n e a r C r a c o w as a v a r n i s h e r . H i s a r t i s t i c t a l e n t s r e v e a l e d a l r e a d y i n his y o u t h . H e used t o p a i n t , besides he w a s friendly, good-hearted, ready to help a n d extremely sensitive. M a y b e i t w a s t h e loss o f h i s p a r e n t s he w a s i n c o n s o l a b l e f o r t h a t c a u s e d S u l o w s k i ' s desease, t h a t o f s c h i s o f r e n i a . H e changed h i m s e l f ; i n fact he became u n c o m m u n i c a t i v e a n d suspicious. T h e s u b j e c t s o f h i s p a i n t i n g s c h a n g e d as w e l l . H e u s e d t o g e t u p a t n i g h t a n d s k e t c h his visions w h i c h r e m i n d one o f O r i e n t a l fables. T h e y w e r e strange reminiscences o f t h o k n o w n t o h i m p e r s o n s a s w e l l as t h e s i t u a t i o n s d i f f i c u l t t o d e c i p h e r . A n y w a y t h e painter d i d n o t like to t a l k a b o u t his works. T h e paintings b y Sulowski have been exposed several times a n d m e t w i t h a n interest of b o t h the audience and critics. H e died of the heart a t t a c k i n 1972 A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — TEOFIL OCIEPKA The a u t h o r , basing himself o n the notes f r o m conversations, recordings, letters, a n d press articles, presents t h e p a i n t e r — e n g i n e d r i v e r f r o m t h e m i n e „ W i e c z o r e k " . H e e x p l a i n s false legends, presents factors t h a t h a d a n influence o n Ociepka's p a i n t i n g a n d means w i t h the help o f w h i c h he t r i e d t o preserve his o w n i d e n t i t y . H e also discusses h i s p a i n t i n g p o l e m i c s w i t h m a t e r i a l i s m . H e s h o w s O c i o p k a as a p a i n t e r . O c i e p k a — o c c u l t i s t a n d t h e o s o p h is p r e s e n t e d i n a n o t h e r a r t i c l e s . S e w o r y n A. W i s l o c k i — THE JANÓW OCCULTISTS T h e a u t h o r deals w i t h h i s t o r y , Ociepka's interest for occul­ t i s m a n d h i s p o s i t i o n i n J a n ó w , as w e l l a s h i s d i s c i p l e s a n d t h e o r i e s . T h e p r o b l e m s are dealt w i t h i n several essays: ,,T. O c i e p k a a n d h i s d i s c i p l e s " , , , B . S k u l i k as d i s s i d e n t o r p h i l o s o p h i c a l s t a t u r e of the Janów p a i n t i n g m i l i e u " , „Ociepka — m y t h i c a l personage". T h o p r e s e n t a t i o n o f t h e subject is c o m p l e t e d w i t h t h e selection of ,,Letters of Rosecrusaders" sent to B . S k u l i k . S. A . W i s ł о с к i HEIR OF TEOFIL — ERWIN OCIEPKA'S SÓWKA, A LEARNING SPIRITUAL T h e article presents E . Sówka, a n e m i n e n t p a i n t e r a n d miner at the same t i m e , faeinated w i t h the learning of the East and metaphisics. The paintings b y Sówka result f r o m h i s v e r y personal meditations. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — G A T E W A Y TO DREAMS. ON T H E P A I N T I N G OF DOROTA L A M P ART'S, BRONISŁA­ W A PIPREK'S, AND M A R I A MUSZAL'S. Some people's i m a g i n a t i o n activates i n the d r e a m . The d r e a m becomes for t h e m the r e a l i t y w h i c h enables t h e m c o m m u n i ­ c a t i o n w i t h G o d a n d i n w h i c h fears, p r e s e n t a m e n t s , a n d s u b ­ conscious e m o t i o n s t a k e f o r m o f s y m b o l i c images. T h e synthesis of feelings a n d experience t h a t occurs i n t h e d r e a m resembles artistic activity. Some painters f i n d inspiration i n tho dream. Different relations between areams a n d artistic creativity can be o b s e r v e d i n t h e w o r k s o f t h r e e f o l l o w i n g w o m e n p a i n t e r s : 225 �. D o r o t a L a m p a r t ( b o r n i n 1906) w a s a n o u t s i d e r i n b e r v i l l a g e , p o o r a n d l o n e l y . She p a i n t e d her d r e a m s w h i c h were f o r her a n escape f r o m t h o r e a l i t y o f e v i l , p o v e r t y , a n d misery. She p a i n t s H e a v e n , scones f r o m t h o l i f e o f t h e H o l y F a m i l v , M i c h e l a r c h n g e l . S h e a l s o p a i n t s scenes o f w a r n i n g . S h e s o m e t i m e s h a s v i s i o n s o f a c t i v e i m a g i n a t i o n , s u c h as t h e d e v i l f i g h t i n g w i t h a n angel at deathbed. B r o n i s ł a w a P i p r e k's i m a g i n a t i o n was different ( 1 8 9 1 — 1966). B o r n i n W a r s a w t o a r i c h f a m i l y she r e c e i v e d t h o r o u g h e d u c a t i o n i n c l u d i n g t h a t i n m u s i c . She w a s v e r y sensitive, n e r v o u s ; her reaching p u b e r t y was full o f dreams i n w h i c h there a p p e a r e d d i f f e r e n t faces. H e r t r i p t o S w i t z e r l a n d d i d n o t do her m u c h g o o d , a l t h o u g h i t w a s t h e r e t h a t she m a d e a c q u a i n t a n c e w i t h C.G. J u n g , w h o t o o k over her t h e r a p y a n d suggested t h a t s h e s h o u l d p a i n t t h e h a r a s s i n g f a c e s j u s t as h e r a c t i v e i m a g i n a t i o n i n s p i r e d her. She s t a r t e d p a i n t i n g o n l y a few years l a t e r i n M u n i c h a n d was a l m o s t i m m e d i a t e l y a d m i t t e d to M i m c h e n e r Expressionistische Werkstatte. H o r p a i n t i n g was b u t a c o m b a t w i t h hor dreams. H e r w o r k s reflected m a g n i f i c e n t s e n s i t i v i t y a n d i m a g i n a t i o n . I n t h e course of t i m e the painted w o r l d veiled her the reality. After W o r l d W a r I I , a l r e a d y i n P o l a n d , she w a s a d m i t t e d t o t h e A s s o c i a t i o n or"Painters. For M a r i a M u s z a l (1915—1966) the dream was an incite­ m e n t t o l i f e . She was l o n e l y , sensitive a n d p a i n t e d t h e p o r t r a i t s o f people w h o appeared i n her dreams. T h i s was t h e o u t p u t for her d r e a m s , desires, a n d s e n t i m e n t s . She p a i n t e d a f e w g o o d p o r t r a i t s , whereas t h e others were j u s t sketches. She also w r o t e interesting, expressive dramas t h a t reflected t h e experience of the Nazi occupation a n d the problem of evil. *** DREAMS T h e a u t h o r , w h o has decorated his r o o m w i t h i n order to present i t t o Jesus C h r i s t , describes his d r e a m s . I t is r i g h t t h r o u g h t h e d r e a m s h e r e c e i v e s t h e dreams themselves f o r m his second a n d a t the most important reality. A l e k s a n d r a INSTRUMENTS J a c k o w s k a — A glass tiles interesting orders a n d same t i m e MASTER OF ODD I n 1975 d i e d a t M r z y g l ó d n e a r S a n o k J a k ó b D o b r z a ń s k i . H e w a s b o r n i n 1 8 9 4 . H e w o r k e d as a w a t c h m a n i n a m i n e a n d was perfectly reliable. H e was scrupulous, good-natured and naive. H e was l i k e d a n d generally respected A f t e r h a v i n g retired he s t a r t e d t o m a k e o d d i n s t r u m e n t s , a k i n d o f t h e t r u m p e t , executed o f t h o h o l l o w e d o u t t r a n k s o f o l d tress, t o w h i c h h e f i x e d the embouchure and phonograph tube. H e used t o play a t t h e t o w n m a r k e t , m o s t o f t e n i n feast days. H i s passion was r e g a r d e d as a n o t s e r i o u s e c c e n t r i c i t y . I t was after D o b r z a n s k i ' s d e a t h t h a t A n t o n i P i l c h , a C r a c o w m u s i c i a n , c a m e across his t r u m p e t s . A n d t h a n k s t o P i l e h a f e w o f D o b r z a n s k i ' s i n s t r u m e n t s h a v e s u r v i v e d . T h e a r t i c l e also contains the statements b y Pilch o n the instruments a n d the significance of the contact w i t h the peculiar personality o f Dobrzański. A l e k s a n d e r TO R Y S Z A R D J a c k o w s k i WÓJCICKI — VOICES F R O M HEAVEN B e i n g shocked b y the v i e w o f his wife's treachery, Wójcicki, a worker, j u m p e d o u t o f the 5 t h floor w i n d o w a n d before he r e a c h e d t h e g r o u n d h e h e a r d t h e A n g e l t h o G o u r d s a y : —• „ Y o u w i l l s u r v i v e " . Since t h e n ho has been accompanied b y H e a v e n l v v o i c e s s t a t i n g t h a t h e is c h o s e n a n d w a r n i n g h i m n o t t o l e t t h o s t a f f o f p s y c h i a t r i c h o s p i t a l k n o w t h a t he hears these voices. H o is i n s t r u c t e d a n d t o l d w h a t a n d h o w t o p a i n t b y t h e v o i c o of A n g e l t h e G u a r d , Jesus C h r i s t a n d t h e V i r g i n . H e receives c o m p l e t e v i s i o n s o f p a i n t i n g s , b o t h a s f a r as t h e d e t a i l s a n d colours are concerned. T h o second p a r t o f t h e articlo deals w i t h the dreams of tho painter's father f r o m the years 1959—1970 as w e l l t h e c o m m o n t s w r i t t e n n o w b y t h e s o n . T h e comments are b u t a n interesting t e x t revealing the painter's a t t i t u d e to­ wards the latest evants i n the country. H a n n a S z e w c z y k — T E X T S OF F O L K SONGS. A CLASSIFICATION OF SEMIOTIC PROBLEM THE T h e p u r p o s e o f t h e a r t i c l e is t o p r o p o s e a c l a s s i f i c a t i o n o f f o l k songs o n the semantic g r o u n d s . T h o e x a m p l e s are c o n s t i ­ t u t e d b y t h e K u r p i e songs gathered a t t h e I n s t i t u t e o f A r t o f t h e P o l i s h A c a d e m y o f S c i e n c e s . T h e c o m p a r a t i v e m a t e r i a l is f o r m e d b y t h e notes o f O. K o l b e r g (the L u d ) a n d m a n u s c r i p t s of Father Władysław Skierkowski. T h e f i r s t p a r t o f t h e article deals w i t h t h e semiotics o f f o l k l o r e t e x t s . F o l l o w i n g t h e c o n c e p t i o n s o f P. Bogatyriew, R. J a k o b s o n a n d R. B a r t h e s t h e authoress analyses tho below e l e m e n t s o f t h e t e x t : 1) c o l l e c t i v e , n o n - i n d i v i d u a l c h a r a c t e r o f t h e c r e a t i v e p r o c e s s , 2) h i g h l e v e l o f t h o c o n v e n t i o n a l i t y o f u t t e r a n c e , 3) a r t i s t i c l a n g u a g e o f f o l k l o r e a n d f u n c t i o n s o f d i a l e c t s , 4) i n f l u e n c e o f t h e c o m m u n i c a t i o n s i t u a t i o n o n t h e f o r m o f t h e t e x t , 5) a b i l i t y t o s h a p e t h e w e l t a n s h u u n g b y t e x t s . S z e w c z y k is o f t h e o p i n i o n t h a t a t t h e p r e s e n t m o m e n t t h e f o l k l o r e t e x t d o e s n o t possess s u c h a n a b i l i t y . T h e r e f o r e , t h e f o l k l o r e o f a t r a d i t i o n a l r u r a l s o c i e t y t h a t so f a r h a s b e e n r e f e r r e d t o as a t r a ­ d i t i o n a l one, is o n l y b u t a m i l i e u f o l k l o r e . T h e second p a r t o f t h e article, Semiosis, presents a m o d e l o f c l a s s i f i c a t i o n . I t is b a s e d o n 10 s e l e c t e d s y m b o l s . T h e g r o u n d s f o r t h e a b o v e s e l e c t i o n a r e a s f o l l o w s : 1) p r i m a r y f u n c t i o n i n t h e tc?xt, 2) a b i l i t y t o s h a p e t h e w h o l e o f t h e t e x t s e n s e , 3) v a s t semantic field w i t h a number of formal modifications. The a b o v e set (1 — w a t e r , 2 — horse, 3 — c r a n b e r r y tree, 4 — m e a d o w , 5 — f i e l d , 6 — o r c h a r d — a f e m i n i u m tree, 7 — sycamore — a m a s c u l i n u m tree, 8 — h a w k , a great b i r d , 9 — handkerchief, 10 — w i n d o w — t h e b o r d e r ) e n a b l e s t h e c l a s s i f i c a t i o n o f t h e whole o f t h o materials. T h e basic meanings of the above symbols w e r e e x p l a i n e d b y earlier sources. F o l l o w i n g L o t t m a n , S z e w c z y k is o f t h e o p i n i o n t h a t t h e disappearance o f t e x t culture resulting f r o m the change o f tra­ d i t i o n a l folklore to the m i l i e u one, brings b a c k linguistic meanings o f t h e t e x t a n d its signs. Therefore, w h e n analysing t h e semantic m o d i f i c a t i o n s o f p a r t i c u l a r s y m b o l s t h e a u t h o r e s s bases herself on the following operations: A. D e f i n i t i o n of linkeage a b i l i t y o f s i g n s a n d c o n t e x t s i n w h i c h t h e y a p p e a r 1) t h e a b i l i t y o f s i n g s t o l i n k w i t h e a c h o t h e r , 2) t h e a b i l i t y t o l i n k w i t h t h e s i n g s t h a t c a n n o t s h a p o t h e t e x t , 3) t h e a b i l i t y t o l i n k w i t h n o n - s i n g s , B . D e f i n i t i o n o f t h e a t t r i b u t e s o f s i n g s (the, a t t r i b u t e s a r e r e f e r r e d t o g r a m a t i c a l c a t e g o r i e s t h a t d e f i n o t h e m ) 1) a c t i v e attributes — the sign defined b y the verb i n the active voice b e c o m e s t h e s u b j e c t o f a c t i v i t y , 2) p a s s i v e a t t r i b u t e s — t h e s i g n d e f i n e d b y t h e a d j e c t i v e , n u m e r a l o r g e r u n d , C. D e f i n i t i o n o f s u b s t i t u t i o n r u l e s : 1) s i g n i s r e p l a c e d b y a s i g n f r o m t h e s a m e g r o u p , 2) s i g n is r e p l a c e d b y a s i g n f r o m a n o t h e r g r o u p ( m e t o n i m i c c o n s t r u c t i o n s ) , 3) s i g n i s r e p l a c e d b y a n o n - s i g n . T h e a b o v e operations enable the d e f i n i t i o n of tho mechanisms of deseomitizat i o n o f s y m b o l s as w e l l a s t h e i r m u t u a l r e l a t i o n s . T h e l a t t e r s e e m t o the authoross most interesting. Р Е З Ю М Е В Ю р и П р о к о п ю к О Б Р А Ж Е Н И Я К . Г. КРУГУ ВЕРОВАНИИ, — МЕТОД ЮНГА АКТИВНОГО МИФОВ, ВО­ О д и н из п с и х о т е р а п е в т и ч е с к и х методов, с ф о р м у ­ лированных Юнгом в 1 9 1 6 г., з а к л ю ч а е т с я в исполь­ зовании контролируемого воображения. Это создает возможность синтеза сознания и несознательности, что в свою очередь является особой ф о р м о й размыш­ 126 СНОВИДЕНИЙ И Ф А Н Т А З И И лений, способствующей сознательному развитию фан­ т а з и и . В о т л и ч и е от п а с с и в н о г о в о о б р а ж е н и я — а к т и в ­ ное предоставляет возможность переживать вообра­ жаемое событие, как сон, воспринимаемый спящим, как реальный факт. П р и м е н я я этот метод, пациент может развивать отдельный фрагмент своего снови­ д е н и я и л и с в о е й ф а н т а з и и , с о с р е д о т о ч и в на н е м вни­ мание, рассматривая его в воображении до тех пор, �пока он начнет видоизменяться, развиваться, стано­ вится конкретным. Активное воображение — это фор­ ма автотерапии, которую следует, однако, применять под надзором психотерапевта. Форма эта освобож­ дает от избытка эмоций, ослабляет напряжение (ср. статью Ворота сна — о живописи Брониславы Пипрек). Это ведет также к определению субъектив­ ности, к пониманию скрытого подсознания. Я н М и т а р с к и — ФАНТАСТИЧЕСКИЕ ВИЗАЦИИ ВОЙЦЕХА ГИЗЫ ИМПРО­ Фрагмент книги „Иной мир", которую готовит к печати выдающийся психиатр. Автор причисляет Гизу к числу людей, отличающихся особым типом воображения, называя его фантастическим. „Их во­ ображаемый мир рожден страхом, мечтой познания того, что является таинственным, мистическим. Од­ нако, поскольку на языке действительности трудно найти для них надлежащую форму и название, они пользуются магическими и эзотерическими передача­ ми, а также символами, заимствованными из старых традиций Востока. Они не пренебрегают также ми­ фами психотроники. Их язык многозначен, неясен, как язык сонных видений". Войцех Гиза — СОБСТВЕННАЯ И СИМВОЛ В СИМВОЛЕ БИОГРАФИЯ Гиза родился в рабочей семье. Еще в школе он стал рисовать, но потом забросил это занятие. По­ сещая уже высшее техническое училище, он как-то столкнулся с Апокалипсисом св. Иоанна. Потрясаю­ щее впечатление! — пишет он. „Я, как на ладони, увидел лица, изображенные на моих рисунках". Он бросает училище и начинает лихорадочно рисовать апокалипсические видения. Несмотря на большие бы­ товые трудности Гиза продолжает усиленно зани­ маться живописью, а на жизнь зарабатывает убор­ кой, физическим трудом, уходом за детьми. Первые выставки, успехи, неудачи. Он рисует мифы древних цивилизаций, которые ведут к познаванию небожи­ телей, богов и их вмешательство в земные дела. Он стремится воссоздать „концепцию программы сотво­ рения мира, природы, прошлых и грядущих культур, их мифы и религию". Создает собственную символи­ ку, не мешая зрителю свободно интерпретировать ее и „по-своему воспринимать картину". Александр К А ХОЛЕГПА Яцковски — ВИДЕНИЯ ЛЮДВИ- Горняк, которого пленили следы древних папо­ ротников и насекомых, запечатленные на глыбах угля. Его интересовала проблема возникновения за­ лежей угля. Какие были в те далекие времена расте­ ния, пресмыкающиеся? Картины Холеша, посвящен­ ные „карбопарской эпохе", являются попыткой от­ ветить на эти вопросы с помощью своих скудных сведений. Он изображает также жизнь на других планетах. Нелегко жилось художнику. Он мечтал рисовать, но прежде всего ему пришлось собственноручно по­ строить дом для семьи. Он строил его 10 лет, сов­ мещая стройку с работой на шахте. Лишь когда дом был наконец построен, он взялся за рисование картин. Э в а К о р у л ь с к а — Н И К И Ф О Р , ОЦЕНКА И Я. О СТАНИСЛАВЕ ЗАГАЕВСКОМ Он был подкидышем. Воспитывался в костельных приютах, выполнял различного рода занятия. После войны работал штукатуром при восстановлении раз­ рушенной столицы. В то время Загаевски стал лепить птиц, пресмыкающихся. Он лепил всегда из глины методом бисквита или глазури, любовно украшая свои изделия „пальмами" из пуговиц, цехинов и проволо­ ки. Смысл своей жизни видит художник в ваянии. В последние годы он создал громадные, многочислен­ ные барельефы — „алтари". Он рассказывает о них. Когда не занимается лепкой — видит сны, когда же приступает к излюбленной работе — сны исчезают. У р ш у л я С у л к о в с к а — ПОРТРЕТ ОТЦА. О В Л А ­ ДИСЛАВЕ С У Л К О В С К О М Он родился в ровщиком в Новой 1926 г. в деревне. Работал лаки­ Гуте под Краковом, делая вывес­ ки. С молодых лет он проявлял талант к рисованию. Был добрым, отзывчивым, исключительно впечатли­ тельным человеком. Художник глубоко пережил смерть родителей. Возможно, что этот факт, п част­ ности, способствовал развитию его болезни — шизо­ френии. Он изменился, стал более замкнутым, подо­ зрительным. Изменилась также тематика его картин. Он вставал по ночам и чертил свои видения. Это были странные, как будто бы восточные сказки, вос­ поминания о знакомых людях, ситуации, которые теперь трудно расшифровать. Впоочем, художник и сам не хотел говорить о своих работах. Несоклько выставок картин вызвали большой интерес зрителей и критиков. Сулковски болел сердцем. Скончался в 1972 г. Александр Яцковски — ТЕОФИЛЬ ОЦЕНКА Автор статьи, опираясь на записи бесед, на зву­ козаписи, письма и печать, отображает личность ху­ дожника — машиниста шахты „Вечорек". Опровер­ гает фальшивые легенды, отмечает факторы, повли­ явшие на живопись Оцепки, и способы, которыми он старался сохранить собственный стиль, приводит полемику художника с материализмом. В статье представлен Оцепка — художник. Оцепка же как оккультист-теозоф представлен в следую­ щей статье. Северин Вислоцки ТОВ ЯНОВА — В КРУГУ ОККУЛЬТИС­ Автор исследует историю, заинтересованность Оцепки оккультизмом, его ролью в яновской среде, его теориями, его учениками. Этим вопросам автор посвящает несколько очерков, а именно: „Оцепка и его ученики", „Диссидент. Б. Скулик, то есть фи­ лософские основы круга яновских художников", „Оцепка-мифическая личность". Тематику статьи до­ полняет собрание Писем Розенкрейцеров, поступив­ ших к Б. Скулику. С е в е р и н В и с л о ц к и — ЭРВИН СУВКА, ДУХОВ­ НЫЙ НАСЛЕДНИК УЧЕНИЯ ТЕОФИЛЯ ОЦЕПКИ #.! Свою статью автор посвящает личности горняка, выдающегося художника, поглощенного учениями Востока, метафизикой. Картины Сувки часто являют­ ся результатом его сугубо личных размышлений. А л е к с а н д р Я ц к о в с к и — ВОРОТА СНА. О Ж И ­ ВОПИСИ ДОРОТЫ ЛЯМПАРТ, БРОНИСЛАВЫ ПИПРЕК, М А Р И И МУГПАЛ Существуют люди, воображение которых активи­ зируется во сне. Сон является той действительностью, которая создает возможность общения с Богом, в ко­ торой страх, предчувствия, подсознательные пережи­ вания принимают форму символических образов. Син­ тез чувств, впечатлений, испытываемых во сне, бы­ вает близок художественному творчеству. Есть ху­ дожники, которых сон вдохновляет. Различные соот­ ношения между сном и творчеством можно заметить на примере трех художниц, которым посвящены оче­ редные очерки: Д о р о т а Л я м п а р т (р. в 1906 г.), вышедшая из крестьянской среды, одинокая бедная женщина ри­ сует свои сны. Они являются для нее убежищем от нужды, тяжелой жизни, от злых, недобрых людей. Она рисует небо, сцены из жизни Святого Семей­ ства, Архангела Михаила, а также сны, содержащие предостережения. Иной раз ее видения принимают характер активного воображения — она видит, на­ пример, борьбу дьявола с ангелами у кровати уми­ рающего. Иными побуждениями руководствовалась, отобра­ жая свои сны Б р о н и с л а в а П и п р е к (1891—1966). Она родилась в Варшаве, в зажиточной семье; по­ лучила старательное образование, в том числе музы­ кальное. Это была очень впечатлительная, нервная натура. В переходном возрасте ее тревожили сны, в которых выступали различные лица. Поездка в Швейцарию не помогла ей, но именно там она встре­ тила К. Г. Юнга, который стал ее лечить. Юнг, сог­ ласно своему методу активного воображения, посове­ товал ей заняться рисованием беспокоивших ее лиц. 127 �с п у с т я н е с к о л ь к о лет, б у д у ч и в М ю н х е н е , она стала рисовать. Т а м ее чуть л и не с р а з у п р и н я л и в М ю н ­ хенскую экспрессионистскую мастерскую. Г а ин а Ш С Б Ч И К — К Л А С С И Ф И К А Ц И Я ТЕКСТОВ НАРОДНЫХ ИЕСЕН-СЕМИОТИЧЕСКАЯ ПРОБЛЕМА Творчество Брониславы Пипрек возникло в ре­ зультате б о р ь б ы со с н о в и д е н и я м и . Е е к а р т и н ы сви­ детельствовали об огромной впечатлительности и бо­ гатом воображении. Со временем отображаемый ею мир з а с л о н и л п о д л и н н у ю действительность ее ж и з н и . После второй мировой войны Бронислава Пипрек у ж е в П о л ь ш е была принята в Союз художников изобра­ зительного искусства. В статье предлагается провести классификацию народных п е с е н на с е м а н т и ч е с к о й о с н о в е . Материа­ л о м д л я исследований с л у ж а т курпёвские песни, на­ ходящиеся в собраниях Института искусства Поль­ ской А к а д е м и и наук. Компаративным материалом я в ­ ляются записи Оскара Кольберга (Люд) и рукописи ксендза Владислава Скерковского. М а р и ю М у ш а л (1915—1966) сон побуждал к ж и з ­ ни. О д и н о к а я и в п е ч а т л и т е л ь н а я она рисовала пор­ т р е т ы у в и д е н н ы х во сне л и ц , в ы р а ж а я т а к и м путем свою тоску, свои мечты, свою сентиментальность. Она нарисовала несколько хороших портретов другие были, вернее, л и ш ь проектами. Она писала интерес­ ные, экспрессивные драмы, связанные с пережива­ ниями во время оккупации, затрагивала п р о б л е м ы зла. ł ł ł СНЫ Автор, который „ о к л е и л " свою комнату стеклян­ ными плитками, чтобы предоставить ее д л я ж и л ь я Иисусу Христу, описывает свои (очень интересные) с и н ы . И м е н н о во сне он с л ы ш и т ь р а з л и ч н ы е поруче­ ния; сны я в л я ю т с я его второй-важнейшей действи­ тельностью. А л е к с а н д р Я ц к о в с к и — ГОЛОСА НЕБА, Ш И М Ы Е Р Ы Ш А Р Д О М В У Й Ц И Ц К И М СЛЫ­ В о второй части статьи автор приводит сны отца художника с 1959—1970 гг. в м е с т е с к о м м е н т а р и я м и сына. К о м м е н т а р и и эти я в л я ю т с я интересным тестом, вскрывающим позицию художника в отношении со­ бытий, происходящих в последние годы в стране. — МАСТЕР СТРАН­ В 9 7 5 г. у м е р в М ж у г л о д е б л и з С а н о к а Я к о в Д о б жанский. Он родился в 1 8 9 4 г. Р а б о т а л сторожем в руднике, отличаясь большой ответственностью. Б ы л добросовестным, добродушным и наивным. Все его л ю б и л и и уважали. Перейдя на пенсию Добжавский н а ч а л строить страиные и н с т р у м е н т ы что-то вроде из старых стволов, в которые монтировал т р у б ы граммо­ фонов. Добжаиский и г р а л на с в о и х т р у б а х охотнее всего в п р а з д н и ч н ы е дни. Он тогда становился в цен­ тре городка. Его страсть оценивали как неопасное чудачество. Уже после смерти Добжанского на его трубу наткнулся краковский м у з ы к а н т , к о т о р ы й и г р а л на лютне, ш имени А н т о и и П и л ь х . Благодаря « е м у со­ хранилось несколько труб. В статье имеются выска­ з ы в а н и я П и л ь х а н а тему и н с т р у м е н т о в , а т а к ж е в п е ­ чатление, которое производит на артиста контакт с необыкновенной личностью Добжанского. 12Н А в т о р утверждает, что в настоящее время текст фольклора уже лишен этой способности. В связи с этим ф о л ь к л о р традиционной сельской ощественности, который до сих пор о п р е д е л я л с я как тради­ ционный, является теперь л и ш ь фольклором данной среды. Вторая часть статьи Семиосос, содержит модель классификации, которая о п и р а е т с я на 10 в ы д е л е н ­ ных знаков-символов. Основами их выделения яв­ ляются: 1) 2) После первого потрясения, вызванного веролом­ ством ж е н ы , рабочий Вуйцицки выскочил из окна четвертого этажа. Падая он у с л ы ш а л голос ангела- х р а н и т е л я . — б у д е ш ь ж и т ь . С тех пор голоса небес постоянно ему сопутствуют. Они утверждают, что он является избранником, остерегают, чтобы, например, будучи в психиатрической б о л ь н и ц е он не прогово­ р и л с я , что с л ы ш и т эти голоса. Голоса ,,Ангеля-хранителя", Иисуса Христа, Богоматери, поучают его, указывая что и как ему следует рисовать. Перед ним встают готовые видения картин со всеми подроб­ ностями, в к л ю ч а я колористику. А л е к с а н д р а Я ц к о в с к а Н Ы Х ИНСТРУМЕНТОВ В первой части статьи автор занимается семио­ т и к о й ф о л ь к л о р н о г о текста. С с ы л а я с ь на т о ч к у зре­ н и я И . Б о г а т ы р е в а , Р . Я к о б с о н а , и Р. Б а р т е с а , а в т о р рассматривает элементы, устанавливающие текст фольклора: I . коллективный, сверхиндивидуальный, характер творческого процесса. 2) стереотипный в большой степени характер высказываний, 3, х у д о ­ жественный язык фольклора и функция диалекта. 4) в о з д е й с т в и е к о м м у н и к а б е л ь н о с т и н а ф о р м у текста, 5) с п о с о б н о с т ь ф о р м и р о в а н и я м и р о в о з з р е н и я п р и п о ­ мощи текста. первичная ф у н к ц и я в тексте, способность моделирования значения текста в целом, 3) ш и р о к о е семантическое поле, с чем связано большое количество формальных видоизме­ нений. Э т о сочетание (1 — вода, 2 — л о ш а д ь , 3 — к а л и ­ на, 4 — л у г , 5 — п о л е , 6 — о г о р о д д е р е в о f e m i n i n u m , 7 — явор, дерево m a s c i e l i n u m , 8 — сокол — большая п т и ц а , 9 — п л а т о к , 10 — о к н о , — г р а н и ц а ( п р е д о с т а в ­ ляет возможность провести к л а с с и ф и к а ц и ю всего п е ­ сенного материала. Основное значение этих символов выяснилось с помощью более ранних источников. Гапна Ш е в ч и к все ж е в с л е д за Лотманом, считает, что отмирание текстовой к у л ь т у р ы (связанное с пре­ ображением традиционного ф о л ь к л о р а в фольклор определенной среды) ведет к возврату текста и его знаков к явзыковому значению. Поэтому автор иссле­ дует семантические изменения отдельных символов- з п а к о в , о п и р а я с ь на с л е д у ю щ и е приемы: А. опре­ деление сочетаемости знаков и контекстов, в которых они появляются: 1 — сочетаемость знаков, 2 — соче­ таемость со з н а к а м и л и ш е н н ы м и в о з м о ж н о с т и моде­ лирования текста, 3 — сочетаемость с не-знаками; Б. — определение атрибутов знаков (атрибуты при­ писаны к определяющим их грамматическим категорям): 1 — активные атрибуты: знак — определяе­ мый г л а г о л о м действительного залога, является тогда активным подлежащим, 2 — пассивные атрибуты: знак, о п р е д е л я е м ы й глагодом страдательного залога, предмет воздействия, 3 — предмет воздействия иных частей речи, например, имени прилагательного, имени ч и с л и т е л ь н о г о и и.т.п. л и б о п р и ч а с т и я ; С. о п р е д е л е ­ ние принципов субституции: 1 — знак заменяемый знаком той ж е г р у п п ы , 2 — знак, з а м е н я е м ы й зна­ ком иной группы, в конструкциях метонимических, 3 — знак, заменяемый незнаком. Эти операции дают возможность определить ме­ ханизмы десемионизации символов, а также их взаи­ мосвязи, которые по мнению автора, я в л я ю т с я с а м ы ­ ми и н т е р е с н ы м и . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/463154eaea59d62af120711afef23add.pdf 7268087a0d7194d91239e84fbf7dba43 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4680 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4346 Title A name given to the resource Summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25, z.2; s.126-128 Language A language of the resource ang, ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1—3); 2) c o t t a g e w i t h c o r r i d o r i n t h e c e n t r e ( f i g . 12/4—6); 3) c o t t a g e w i t h c o r r i d o r a n d closet a l o n g o n e g a b l e w a l l a n d one or t w o rooms i n a p a r a l l e l a r r a n g e m e n t (fig. 12/7-^9). T h e m o s t i n t e r e s t i n g is t h e f i r s t t y p e , w h i c h c a n be f o u n d i n t w o v e r s i o n s i n t h e a r e a u n d e r s u r v e y : narrow-fronted and wide-frorited. The narrow-fronted t y p e ( f i g . 12/1) is t h e o l d e s t f o r m , n o w d i s a p p e a r i n g . I n P o l a n d , t h i s k i n d of c o t t a g e is f o u n d i n a b e l t e x t e n d i n g f r o m t h e B a l t i c Sea to t h e m o u n t a i n s ( f i g . 13/111). T h e w i d e - f r o n t e d v e r s i o n is m o r e c o m m o n i n t h e Kielce V o i v o d s h i p ( f i g . 12/2) a n d a l l t h e cottages h a v e t h e s a m e i n t e r i o r l a y o u t , b u t t h e c o r r i d o r e n t r a n c e is i n t h e l o n g e r w a l l . T h e a r e a o v e r w h i c h t h i s t y p e of c o t t a g e is f o u n d is s h o w n i n a m a p ( f i g . 13/IV). I t is m o s t p r o b a b l e t h a t t h e w i d e - f r o n t e d c o t t a g e is a n e v o l u t i o n of t h e n a r r o w -fronted type. O r n a m e n t a t i o n became widespread i n f o l k b u i l d i n g i n t h e K i e l c e V o i v o d s h i p i n the 20th c e n t u r y . W i n d o w f r a m e s , ( f i g . 18), d o o r s , r o o f s a n d p o r c h e s ( f i g . 19) are ornamented. T h e a u t h o r ends h i s a r t i c l e w i t h s o m e r e m a r k s o n t h e s t a t e o f p r e s e r v a t i o n of t h e r u r a l b u i l d i n g s i n t h e a r e a u n d e r s u r v e y . T h e r e are n o t m a n y o l d cottages a n d t h e y a r e i n d a n g e r of b e i n g l o s t t o us. T h e y a r e p u l l e d d o w n t o get t h e t i m b e r f o r f i r e w o o d , a n d b r i c k - b u i l t c o t t a g e s a r e p u t u p i n t h e i r p l a c e . T h e o n l y w a y to s a v e t h e m o s t v a l u a b l e s p e c i m e n s w o u l d b e t o set u p a Skansen museum. A n t o n i POLISH K r o h — CULTURE THE HIGHLAND ROBBER IN T h e f o l k t r a d i t i o n s of h i g h l a n d r o b b e r y , e x t e n d i n g a l l a l o n g t h e P o l i s h C a r p a t h i a n s , c a n b e t r a c e d b a c k to at l e a s t t h e 1 7 t h c e n t u r y . I n t h e P o d h a l e r e g i o n i t has r e m a i n e d i n t h e m e m o r i e s of t h e i n h a b i t a n t s t i l l t o d a y . T h e s u b j e c t of t h e a r t i c l e is t h e u t i l i s a t i o n o f t h i s l e g e n d i n l i t e r a r y w o r k s a n d a r t , f r o m t h e ' t h i r t i e s to c o n t e m ­ p o r a r y times. The forms of a d a p t a t i o n of t h e f o l k legend about t h e h i g h l a n d r o b b e r s a r e t r e a t e d b y t h e a u t h o r as a k e y t o u n d e r s t a n d i n g of t h e r o l e of t h e f o l k c u l t u r e of t h e Podhale region i n the national culture. T h e f i r s t w r i t e r to t u r n h i s a t t e n t i o n t o t h e P o d h a l e l e g e n d w a s S e w e r y n Goszczyński, a r o m a n t i c p o e t . H e c r e a t e d t h e c h a r a c t e r o f t h e h i g h l a n d r o b b e r as a r o ­ m a n t i c , l o n e h e r o , d e v o t i n g his l i f e to t h e s t r u g g l e f o r collective action. A n o t h e r p r e s e n t a t i o n of t h e h i g h l a n d r o b b e r , q u i t e g e n e r a l l y m e t w i t h i n l i t e r a t u r e a n d a r t as f r o m t h e ' s e v e n t i e s of t h e 19th c e n t u r y u p t o t h e F i r s t W o r l d W a r , w a s c r e a t e d b y Stanisław W i t k i e w i c z , p a i n t e r , w r i t e r , journalist and art critic. W i t k i e w i c z saw the h i g h l a n d r o b b e r as a s y m b o l of t h e v i t a l i t y o f t h e P o d h a l e p e o p l e , w h o s e c u l t u r e is a r e l i c of t h e o l d c u l t u r e , o n c e g e n e r a l a l l o v e r P o l a n d a n d k n o w n as t h e " w o o d e n " culture. T h e a u t h o r d e v o t e s a l o t o f space to K a z i m i e r z T e t ­ m a j e r , prose w r i t e r a n d poet, the m o s t p o p u l a r a u t h o r i n t h e h i s t o r y of w r i t i n g s f r o m the Podhale region. T h e n e o - r o m a n t i c h i g h l a n d r o b b e r of T e t m a j e r ' s w o r k s , n o b l e and strong, had a great influence i n consolidating the stereotype idea of the Highlander i n t h e P o l i s h society, as a m a n of g r e a t p h y s i c a l s t r e n g t h , u n u s u a l i n t e l l i g e n c e and talents. T h e t w e n t y y e a r s of b o u r g e o i s P o l a n d (1919—1939) w a s a p e r i o d i n w h i c h t h e l e g e n d of t h e h i g h l a n d r o b b e r was aestheticised i n t h e search for b e a u t y i n t h e s i m p l i ­ c i t y of f o l k l o r e , t h e c h a r m of t h e p r i m i t i v e . A t t h e s a m e time, however, many works that were mere scribbling o r p s e u d o f o l k l o r i s t i c i n c h a r a c t e r also a p p e a r e d . I t is i n t h i s p e r i o d t h a t w e o b s e r v e t h e p e a k of t h e c r e a t i v e w o r k of W ł a d y s ł a w S k o c z y l a s , w h o s e wood- c u t s o n t h e t h e m e of t h e h i g h l a n d r o b b e r w e r e v e r y p o p u l a r indeed. To this v e r y day there are m a n y i m i ­ t a t o r s o f his w o r k . The stereotype highland robber was next to move f r o m t h e s p h e r e of t h e c u l t u r e of i n t e l l e c t u a l s t o t h e sphere of mass c u l t u r e . T h e h i g h l a n d r o b b e r m o t i f was used for a d v e r t i s i n g , e x p l o i t e d by p r o d u c e r s o f m a s s - p r o d u c e d s o u v e n i r s , a n d w a s d i s c o v e r e d as a n easy w a y of o b t a i n i n g a „foikloristic effect" i n m a n y c u l t u r a l events. I n c o n t e m p o r a r y l i t e r a t u r e and art, the legend of t h e h i g h l a n d r o b b e r is o n l y a s u b j e c t of p a s t i c h e s a n d simplified stylisation. Józef FROM Fur dyna — TOKARNIA JAN WRONA, FOLK CARVER T h e a u t h o r gives a pen p o r t r a i t of a y o u n g f o l k a r t i s t f r o m C r a c o w V o i v o d s h i p . H e is a f a r m e r a n d at t h e s a m e t i m e is a s e x t o n at t h e c h u r c h . H e has b e e n c a r v i n g i n w o o d for t w o years, m o s t l y using l i n d e n . H i s f i r s t c a r v i n g s w e r e done at t h e suggestion of the P a r i s h p r i e s t . T h e y w e r e s m a l l f i g u r e s of s a i n t s a n d a l a r g e series of P o l i s h s a i n t s t o b e p l a c e d r o u n d t h e c h u r c h . A t t h e same t i m e J a n W r o n a s t a r t e d d o i n g carvings w i t h lay subjects. These carvings, v e r y b e a u ­ t i f u l l y a n d c a r e f u l l y e x e c u t e d , a r e t h e f r u i t s of t h e a u ­ thor's o w n inventiveness. I t can be assumed that this k i n d o f s u b j e c t w i l l be the s t a r t i n g -point f o r f u t u r e w o r k by this f o l k artist. J e r z y C z a j k o w s k i — RURAL BUILDING I N THE V I C I N I T Y O F C Z Ę S T O C H O W A UN T H E M I D D L E O F T H E 18TH C E N T U R Y S t u d i e s of t h e t r a d i t i o n a l f o l k a r c h i t e c t u r e are m a d e difficult by the very small n u m b e r of buildings dating b a c k t o b e f o r e t h e s e c o n d h a l f of t h e 19th c e n t u r y . T h e o n l y s o l u t i o n seems to be t o a n a l y s e s o u r c e m a t e r i a l s c o n t a i n e d i n 18th c e n t u r y i n v e n t o r i e s , d e s c r i b i n g t h e property i n question. The whole o f t h e f i r s t p a r t o f t h e a r t i c l e is a c o m m e n t a r y o n these a r c h i v e m a t e r i a l s , w h i c h are given i n the annex, namely, a detailed i n v e n t o r y of the v i l l a g e o f B r z e z i n a W i e l k a a n d p a r t s of i n v e n t o r i e s f r o m f o u r o t h e r v i l l a g e s i n t h e v i c i n i t y o f Częstochowa. A l l t h e d e s c r i p t i o n s a r e d a t e d b e t w e e n t h e y e a r s 1746—1778. I n t h e area u n d e r r e v i e w , the d o m i n a n t t y p e of c o t t a g e at t h a t t i m e w a s b u i l t w i t h t h e p o r c h o n o n e s i d e o f t h e l i v i n g r o o m a n d a closet at t h e o t h e r s i d e . I n s o m e cases p a r t of t h e p o r c h w a s u s e d t o k e e p p i g s i n or a p i g s t y w a s b u i l t o n t o i t . B u t a p a r t f r o m t h i s t h e r e w e r e a l w a y s o t h e r b u i l d i n g s — s t a b l e s , b a r n , etc. T h e a u t h o r says t h a t t h e o n e - b u i l d i n g f a r m s i n t h i s a r e a w e r e a r e s u l t of t h e p a u p e r i s a t i o n o f t h e v i l l a g e s in the 19th century. РЕЗЮМЕ Роман Рейнфусс — О НАРОДНОМ ТЕЛЬСТВЕ В К Е Л Е Ц К О М ВОЕВОДСТВЕ СТРОИ­ Келецчина является промежуточной территорией, где в с т р е ч а ю т с я р а з н о о б р а з н ы е ф о р м ы с е л ь с к о г о стро­ ительства, в о з н и к а в ш и е в р а з л и ч н ы е п е р и о д ы . По­ всюду в воеводстве п р е о б л а д а е т тип крестьянских дворов с н е с к о л ь к и м и постройками Ч а щ е всего з а ­ стройка бывает п о д к о в о о б р а з н о й : ж и л о й дом о б р а щ е н в сторону дороги, напротив него амбар, один из боков с о с т а в л я ю т к о н ю ш н и и коровник. В с т р е ч а ю т с я т а к ж е к р е с т ь я н с к и е д в о р ы с одной постройкой и такие, где все п о с т р о й к и о б р а з у ю т с о м к н у т ы й ч е т ы р е х у г о л ь н и к . До второй мировой в о й н ы на л е с с о в ы х терри­ т о р и я х в с т р е ч а л и с ь е щ е иногда з е м л я н к и , которые н ы н е п р и н а д л е ж а т у ж е к редким е д и н и ч н ы м я в л е ­ ниям. 127 i �I С а м ы м р а с п р о с т р а н е н н ы м с т р о и т е л ь н ы м материа­ л о м я в л я е т с я дерево. В б е з л е с н ы х местностях с т р о и ­ лись также каменные и глинобитные либо же плет­ н е в ы е , о б м а з а н н ы е г л и н о й , дома. В деревянных постройках преобладает конструк­ тивная система сруба, о б р а з у е м о г о г о р и з о н т а л ь н о п о ­ л о ж е н н ы м и друг на д р у г а бревнами, связанными в у г л а х . В с т р е ч а ю т с я т а к ж е к о н с т р у к ц и и из б р е в е н ­ ч а т ы х с т о е к с г о р и з о н т а л ь н о й забиркой из бревен, к о т о р ы е , надо п о л а г а т ь , п р и н а д л е ж а т к б о л е е раннему периоду. С а м ы е с т а р ы е постройки имеют ч е т ы р е х с к а т н ы е стропильные крыши. В последние годы X I X в. р а с ­ п р о с т р а н и л с я п о л у в а л ь м о в ы й тип к р ы ш . Т р а д и ц и о н ­ н ы м м а т е р и а л о м д л я п о к р ы т и я к р ы ш б ы л а солома. В о второй п о л о в и н е X I X в. с т а л и п р и м е н я т ь гонт. Н а т е р р и т о р и и К е л е ц к о г о воеводства выступают три о с н о в н ы х вида в н у т р е н н е й п л а н и р о в к и ж и л и щ : 1) изба со щитовой с е н ь ю , одной комнатой и ч у л а н о м , р а с п о л о ж е н н ы м и а м ф и л а д о й ( и л л . 12/1—3); 2) изба с ц е н т р а л ь н ы м и сенями ( и л л . 12/4—6); 3) изба с сенями и ч у л а н о м по о д н у сторону торцовой с т е н ы и одним л и б о д в у м я п о м е щ е н и я м и , р а с п о л о ж е н н ы м и п а р а л л е л ь н о ( и л л . 12/7—9). С а м ы м и н т е р е с н ы м я в л я е т с я п е р в ы й тип, причем в э т и х м е с т а х в с т р е ч а ю т с я две его р а з н о в и д н о с т и : узкофасадная и широкофасадная. Узкофасадные строй­ к и ( и л л . 12/1)я в л я ю т с я б о л е е старой, у ж е и с ч е з а ю щ е й ф о р м о й . В П о л ь ш е такие и з б ы в с т р е ч а ю т с я от Б а л т и к и по горные р а й о н ы ( и л л . 13/Ш).В К е л е ц к о м воеводстве б о л е е р а с п р о с т р а н е н ы ш и р о к о ф а с а д н ы е дома (илл. 12/2) с такой ж е в н у т р е н н е й п л а н и р о в к о й , но с в х о ­ дом в сени, к о т о р ы й пробит в б о л е е д л и н н о й стене. Местности, где строятся такие дома, о б о з н а ч е н ы на к а р т е ( и л л . 13/IV). В е р о я т н е е всего ш и р о к о ф а с а д н ы е постройки б о р у т с в о е н а ч а л о от у з к о ф а с а д н ы х . Д е к о р а т и в н ы е э л е м е н т ы в народном с т р о и т е л ь с т в е Келецкого воеводства получили распространение в X X в. Тогда с т а л и у к р а ш а т ь к а р н и з ы ( и л л . 18), двери, к р ы ш и и к р ы л е ч к а ( и л л . 19). В з а к л ю ч е н и е статьи автор пишет о п л а ч е в н о м с о ­ стоянии п а м я т н и к о в деревенского строительства, с о ­ х р а н и в ш и х с я в рассматриваемом им районе. С т а р ы х домов там осталось немного, да и тем грозит п о л н о е р а з р у ш е н и е , п о с к о л ь к у ими н е и н т е р е с у ю т с я и н е у д е ­ л я ю т им д о л ж н о г о внимания. И з б ы эти разбирают на т о п л и в о , ставя на и х место к и р п и ч н ы е дома. Е д и н ­ ственным способом с о х р а н е н и я н а и б о л е е ц е н н ы х о б ъ е к ­ тов б ы л о б ы с о з д а н и е скансенов. Антони Крох — ЛЕГЕНДА О ПОДГАЛЬСКОМ РАЗБОЙНИЧЕСТВЕ В ПОЛЬСКОЙ КУЛЬТУРЕ Н а р о д н а я традиция разбойничества, распростра­ н и л а с ь по всей территории п о л ь с к и х К а р п а т , п о ж а л у й , у ж е в X V I I в. Н а П о д г а л ь е п а м я т ь о н е й ж и в а до сих пор. Т е м о й н а с т о я щ е й статьи я в л я е т с я вопрос и с п о л ь з о в а н и я этой л е г е н д ы в л и т е р а т у р е и и з о б р а з и ­ т е л ь н о м искусстве, начиная с т р и д ц а т ы х годов X I X в, до н а ш и х дней. А в т о р статьи рассматривает ф о р м ы адаптирования народной л е г е н д ы о р а з б о й н и к а х , к а к к л ю ч к и з у ч е ­ н и ю р о л и и з н а ч е н и я п о д г а л ь с к о й народной к у л ь т у р ы в общенациональной культуре. П е р в ы м среди п о л ь с к и х л и т е р а т о р о в обратил в н и ­ м а н и е на п о д г а л ь с к у ю л е г е н д у о р а з б о й н и к а х поэт- р о м а н т и к Северин Г о щ и н ь с к и . О н с о з д а л тип р а з ­ бойника, к а к романтического г е р о я - о д и н о ч к у , с а м о ­ о т в е р ж е н н о г о борца за о б щ е е б л а г о . Д р у г о й тип разбойника, р а с п р о с т р а н е н н ы й в л и т е ­ р а т у р е с с е м и д е с я т ы х годов X I X в. до первой мировой в о й н ы , я в л я е т с я д е т и щ е м Станислава Виткевича, ж и ­ вописца, п и с а т е л я , п у б л и ц и с т а и критика. В и т к е в и ч видел в разбойничестве проявление жизнеутвержда­ ю щ е й с и л ы П о д г а л ь я , к у л ь т у р а которого я в л я е т с я ценным реликтом прошлой „деревянной" культуры, некогда о х в а т ы в а в ш е й всю П о л ь ш у . М н о г о места отводится в статье К а з и м е ж у Т е т маеру, п р о з а и к у и поэту, самому п о п у л я р н о м у автору в истории подгальской письменности. Тетмаегровокий неоромантический разбойник, с и л ь н ы й и о б а я т е л ь н ы й , о к а з а л б о л ь ш о е в л и я н и е на у п р о ч е н и е в сознании п о л ь с к о й общественности стереотипного образа горцЕЧ к а к с и л ь н о г о ф и з и ч е с к и , и с к л ю ч и т е л ь н о у м н о г о и ода­ ренного ч е л о в е к а . ц Двадцатилетие буржуазной П о л ь ш и (1919—39) — это период эстетизации р а з б о й н и ч ь е й л е г е н д ы , поисков прекрасного в народности, и с п о л ь з о в а н и я п р е л е с т и примитива. Н о н а р я д у с этим п о я в л я л о с ь много гра­ ф о м а н с к и х и п с е в д о н а р о д н ы х произведений. i В тот период д о с т и г а л о своего апогея творчество В л а д и с л а в а С к о ч и л я с а . Его г р а в ю р ы на дереве, п о ­ с в я щ е н н ы е р а з б о й н и ч ь е й тематике, б ы л и очень п о ­ п у л я р н ы и по сей д е н ь имеют м н о г о ч и с л е н н ы х п о д ­ ражателей. Затем с т е р е о т и п н ы й образ разбойника, р а с с м а т р и ­ ваемый в плоскости интеллигентской к у л ь т у р ы , стал о б ъ е к т о м массовой к у л ь т у р ы . Р а з б о й н и ч ь и мотивы служат рекламе, используются исполнителями трафа­ ретных сувениров, помогают п р о с т ы м и средствами создавать в р а з л и ч н ы х м е р о п р и я т и я х „видимость н а ­ родности". В современной л и т е р а т у р е и изобразительном искусстве л е г е н д а о р а з б о й н и к а х т а к ж е я в л я е т с я т о л ь ­ ко предметом п о д р а ж а н и я (pastiche) и упрощенных стилизаций. Юзеф Ф у р д ы н а — ЯН С К У Л Ь П Т О Р ИЗ Т О К А Р Н И ВРОНА, НАРОДНЫЙ А в т о р з н а к о м и т нас с м о л о д ы м н а р о д н ы м х у д о ж ­ н и к о м из К р а к о в с к о г о воеводства. Я н Врона, з е м л е ­ д е л е ц и ц е р к о в н ы й сторож, у ж е два года занимается р е з ь б о й по дереву, п о л ь з у я с ь п р е и м у щ е с т в е н н о л и п о й . Свои п е р в ы е р а б о т ы он с о з д а л под в л и я н и е м с в я щ е н ­ ника п р и х о д а . Э т о ф и г у р к и с в я т ы х , а т а к ж е б о л ь ш о й цикл польских святых, предназначенный д л я раз­ мещения вокруг костела. Н а р я д у с этим В р о н а с т а л интересоваться светской тематикой. Эти б о л е е т щ а т е л ь н о о т д е л а н н ы е с к у л ь ­ птуры светского х а р а к т е р а •—• п л о д воображения и в д о х н о в е н и я самого автора. Н а д о п о л а г а т ь , ч т о именно эта тематика явится отправной точкой д л я дальнейшей художественной деятельности Вроны. Е ж и Ч а й к о в с к и — ДЕРЕВЕНСКОЕ СТРОИТЕЛЬ­ СТВО В ОКРЕСТНОСТЯХ ЧЕНСТОХОВА В СЕРЕДИ­ Н Е X V I I I в. И с с л е д о в а н и е традиционного народного с т р о и т е л ь ­ ства с о п р я ж е н о с т р у д н о с т я м и ввиду о ч е н ь н е з н а ч г т е л ь н о г о к о л и ч е с т в а с т а р и н н ы х объектов, соору Н Ы Х ДО В Т О Р О Й П О Л О В И Н Ы X I X Bi. В С В Я З И с этим наи б о л е е у с п е ш н ы м методом и с с л е д о в а н и й я в л я е т с я ана­ л и з архивных материалов, содержащихся в инвентар­ н ы х к н и г а х X V I I I в. П е р в а я часть статьи — это комментарии к у п о м я ­ н у т ы м а р х и в н ы м материалам, п о м е щ е н н ы м в п р и ­ л о ж е н и и . И м и я в л я ю т с я : п о д р о б н ы й инвентарь д е р е в ­ ни Б ж е з и н ы Б е л ь к е и ф р а г м е н т ы инвентарей ч е т ы ­ рех других деревень в окрестностях Ченстохова. Все записи д а т и р у ю т с я 1746—1778 гг. В рассматриваемом автором районе д о м и н и р о в а л тогда тип и з б ы , в которой по одну сторону б ы л и сени, а по д р у г у ю — ч у л а н . И н о г д а часть сеней з а н и м а л и под х л е в л и б о ж е х л е в пристраивали, например, к т о р ­ цовой стене ч у л а н а и л и к сеням. Р я д о м всегда и м е л и с ь и д р у г и е постройки •— к о н ю ш н и , амбар, н а в е с ы д л я снопов. А в т о р у т в е р ж д а е т , ч т о к р е с т ь я н с к и е д в о р ы с одной постройкой б ы л и с л е д с т в и е м о б н и щ а н и я д е ­ р е в е н ь этого района в X I X в. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2114a2bf83f0d5c192fc304128354da8.pdf 9e62b7311f9733ffa8de69993d400c7c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4582 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4255 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.2 ; s.121-122 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N P. G. Bogatyriew, W O P R O S Y T E O R I I N A R O D N O G O K s i ą ż k a stanowi zbiór publikacji i mniejszych arty­ kułów znakomitego radzieckiego etnografa, folklorysty i j ę z y k o z n a w c y , profesora uniwersytetu moskiewskiego, doktora honoris causa u n i w e r s y t e t ó w w Pradze i Braty­ sławie. Publikowane prace p o w s t a ł y w latach 1929—1968, częstokroć w j ę z y k u niemieckim, francuskim, czeskim. Przed­ miotom r o z w a ż a ń są szeroko rozumiano zagadnienia este­ t y k i , folklorystyki, etnografii i teorii środkowo- i wschodnio­ europejskiej k u l t u r y ludowej. Pierwsza część rozważań grupuje się wokół problema­ t y k i funkcji i somiotycznej s t r u k t u r y teatru ludowego. Synchroniczna i diachroniczna analiza środków artystycz­ nych (kostium, maska, dekoracja, ruch, gest i słowo) po­ traktowanych jako sprzężony system z n a k ó w — przepro­ wadzona została z i n t e n c j ą s p o ż y t k o w a n i a r e z u l t a t ó w b a d a ń we współczesnych formach dramaturgii i reżyserii. D r u g ą g r u p ę p r o b l e m ó w tworzy jedna z najwcześnie­ jszych (1937) i najdonioślejszych w etnografii p r ó b zastoso­ ISKUSSTWA Moskwa 1971. wania reguł analizy strukturalnej do m a t e r i a ł u terenowego. P o s t ę p o w a n i e takie umożliwiło opis i i n t e r p r e t a c j ę k u l t u r y ludowej jako złożonego systemu semiotycznego w k t ó r y m zachowania ludzkie (np. obrzędowość) jak i rezultaty t y c h zachowań (np. strój ludowy) pełnią rolę z n a k ó w symbo­ lizujących i p o r z ą d k u j ą c y c h kulturowo i biologiczne do­ świadczenia człowieka. Trzecią g r u p ę s t a n o w i ą estetyczne i strukturalistyczne analizy folkloru jako specyficznej k u l t u r o m ludowym i od­ rębnej wobec literatury, formy ekspresji artystycznej. Stwierdzając, iż utrapieniem współczesnej polskiej humanistyki jest powszechna niezdolność dokonania czego­ kolwiek więcej ponad k o m b i n a c j ę i r e k o m b i n a c j ę c y t a t ó w z dziel papieży etnologii, socjologii czy teorii k u l t u r y , należy podkreślić iż prace P.G. Bogatyriewa p o k a z u j ą j a k m o ż n a takowej intelektualnej ułomności u n i k n ą ć . Maciej Ciołek Piotr G. Bogatyriew. F U N K C J E S T R O J U L U D O W E G O N A O B S Z A R Z E M O R A W S K O S Ł O W A C K I M . (Funkcio k r o j ą na Moravskom Slovensku. Vydala Matica Slovenska 1937). (Przedruk w tomie: Woprosy teorii naroduogo iskusstwa. Moskwa 1971). Praca ta, mimo iż od chwili jej powstania minęło 35 lat, wciąż jest w a ż n y m p r z y k ł a d e m wartości metody strukturalno-funkcjonalnej w zastosowaniu do b a d a ń nad kulturą i sztuką ludową. Metoda funkcjonalna, k t ó r ą posługuje się Bogatyriew, w y k s z t a ł c o n a przez lingwistykę r a d z i e c k ą i szkołę p r a s k ą lat trzydziestych, zwraca u w a g ę na kulturowe powiązanie r ó ż n y c h f a k t ó w , na ich znaczenie jako znaku. A u t o r analizuje aktualne (z lat trzydziestych) i nie­ dawne stroje ludowe na obszarze m o r a w s k o s ł o w a c k i m przy pomocy metody funkcjonalistycznej. Nie chodzi t u o pełne wykorzystanie całego posiadanego m a t e r i a ł u na temat stro­ jów morawskosłowackich, lecz ustalenie i w m i a r ę m o ż n o ś c i skomentowanie na podstawie m a t e r i a ł u z tego terytorium p r o b l e m ó w teoretycznych, p o z o s t a j ą c y c h w związku z funkc­ jonalnością stroju ludowego z a r ó w n o tego t e r y t o r i u m , j a k i innych t e r e n ó w . Wielo ze stwierdzeń dokonanych przy analizie funkcji stroju ludowego będzie się odnosić do wszelkiej odzieży — z drugiej jednak strony strój ludowy ma wiele cech specy­ ficznych, k t ó r y c h nie m o ż n a odnieść do odzieży miejskiej, podatnej na szybko zmieniającą się m o d ę . W t y m miejscu zostanie zbadana nio t y l k o k a ż d a z funkcji stroju ludowego w sposób abstrakcyjny, ale t a k ż e s t r u k t u r a funkcji, k t ó r e m a j ą poszczególne stroje. Stroje ludowe spełniają szereg funkcji. N a ogół m o ż e m y wyróżnić funkcję d o m i n u j ą c ą , k t ó r a często w sposób zasad­ niczy determinuje w y g l ą d z e w n ę t r z n y stroju, m a t e r i a ł , wykonanie i t p . W stroju c o d z i e n n у m najważniejsza jest funkcja praktyczna, a n a s t ę p n i e stanowa, estetyczna, funkcja stroju regionalnego. W stroju ś w i ą t e c z n y m lub u r o c z y ­ s t y m dominuje funkcja świąteczna albo uroczysta, a na­ stępnie ostetyczna, obrzędowa, funkcja stroju ludowego lub regionalnego, stanowa i wreszcie praktyczna. W stroju obrzędowym wybija się na plan pierwszy funkcja obrzędowa, ś w i ą t e c z n a i estetyczna. Mniej istotne są w t y m w y p a d k u funkcje stroju ludowego lub regionalnego, funkcja stanowa (zwykle gra rolę o b o j ę t n ą ) i praktyczna. W n i e k t ó r y c h wypadkach poszczególne części stroju obrzędowego nie m a j ą najmniejszego zadania prak­ tycznego. Funkcja przeważająca, jeżeli jest bardzo silna, zmusza do tolerowania tego, że ubranie jest niewygodne, a nawet niekiedy sprawia ból (np. nakrycie głowy panny m ł o d e j , druhen i starościn). Przejście funkcji stroju odbywa się często po n a s t ę p u ­ jącej l i n i i : strój codzienny — strój świąteczny — strój uro­ czysty — strój o b r z ę d o w y . Podany powyżej p o r z ą d e k funkcji jest oczywiście pewnym uproszczeniem. W poszczególnych wypadkach sche­ mat ten m o ż e przebiegać inaczoj. Strój nicobowiązująoy jako powszedni może się s t a ć obowiązujący jako ś w i ą t e c z n y . Strój zaś świąteczny m o ż e zanikać u ludu, stając się strojem a k t y w n y c h uczestników wesela. Przy przejściu stroju powszedniego w ś w i ą t e c z n y i świątecznego w o b r z ę d o w y wraz ze słabnięciem jednych funkcji wzrasta siła innych i zjawiają się nowo. N a p r z y k ł a d lniana koszula, dawniej u ż y w a n a jako strój codzienny, zmienia funkcję — staje się częścią stroju, w k t ó r ą ubiera się nieboszczyka. Podobnym przejściem od zwykłego zapla­ tania wdosów do czysto obrzędowego jest zaplatanie włosów druhen na pogrzebie. 121 �Strój świąteczny, gdy jest ubiorem noszonym do koś­ cioła, u z a l e ż n i o n y jest z kolei od zwyczajów kościelnych. Tak więc w Dolinie Boszackiej ksiądz co niedziela nosi inny ornat, a kobiety w zależności od tego p r z y w d z i e w a j ą jeden z 52 posiadanych f a r t u c h ó w . Do kościoła inaczej wiąże się też rogi chust i t p . Strój jest znakiem w y r ó ż n i a j ą c y m , całość lub szczegół w s k a z u j ą z k i m m a m y do czynienia. Zdarza się jednak, że znak jest złożony, i choć jeden element jest identyczny, drugi wskazuje na różnicę. Tak np. z a r ó w n o pan m ł o d y jak i rekrut m a j ą te same w i ą z a n k i u kapelusza, ale rekruta w y r ó ż n i a j ą konopne spodnie. Uwzględnianie tylko jednego elementu prowadzić więc może do błędu. Strój — jako znak — wyróżnia ludzi określonych za­ w o d ó w , np. m ł y n a r z y , pasterzy i t p . we wszystkie dni świą­ teczne, a niekiedy i powszednie. N p . w stroju s t a n i a ń s k i m spodnio są szyte prawie powszechnie z czarnego p ł ó t n a policyjnego, ozdobione z przodu sznurowaniem niebieskim. T y l k o m ł y n a r z e i n i e k t ó r z y staruszkowie noszą dotychczas spodnie z sukna jasnoniebieskiego, u ż y w a n e g o niegdyś powszechnie, podobnie jak w pobliskich Węgrzech. Czasem s t r ó j sygnalizuje funkcję jego nosiciela w gromadzie. „ D a w ­ niej t y l k o w ó j t nosił b u t y , pozostali kierpce". Jak widać z powyższego, ten sam strój m o ż e mieć k i l k a funkcji. U jednych członków społeczności wiejskiej j e d n ą , u innych — drugą. Czasem ten sam strój ma równocześnie i funkcję znaku stanowego, i funkcję stroju obrzędowego. N o s z ą go: pan m ł o d y w dzień ślubu, a k t y w n i uczestnicy obrzędów i b o g a с i chłopi. Tendencja do rozróżniania s t a n ó w w stroju pozostaje i przy niwelacji strojów, t j . przy odejściu od regionalnych wiejskich do neutralnych wiejskich u b r a ń . N p . w n i e k t ó r y c h okolicach szlachcianki nosiły grzebienie we włosach innego koloru, niż włościanki. W a ż n a jest t a k ż e funkcja magiczna poszczególnych części stroju ludowego. F u n k c j ę m a g i c z n ą m i a ł y wyszycia na strojach dziecięcych. W stroju bohuslavskim np. szyto ubranka haftowane na czerwono, by dziecka n i k t nie za­ uroczył. Koszula kobieca — bardzo i n t y m n a część kobiece­ go ubrania (niektórzy mężczyźni nie widzieli jej nigdy w życiu) m i a ł a m a g i c z n ą moc leczniczą, przy zaklinaniu m ę ż c z y z n albo b y d ł a . F u n k c j a regionalna, p r z e c h o d z ą c a niekiedy w narodo­ wą, jest znana najbardziej. Uwadze badaczy u c h o d z ą często minimalne regionalne różnice w stroju, np. ilość fałd w czep­ cu, guzików w gorsecie i i n . B y ć m o ż e są t o dawne oznacze­ nia parafii. Jak z powyższego w y n i k a , przebadanie faktów etno­ graficznych pod względem ich funkcji może nam w y t ł u ­ m a c z y ć cały szereg kwestii dotychczas nie w y j a ś n i o n y c h . J e d n ą z nich jest problem szybszego zaniknięcia stroju ludowego chłopów wielkoruskich, niż mieszkańców Moraw­ skiej Słowacji. J e d n ą z pi'zyczyn b y ł a r ó ż n a n a r o d o w o ś ć uciskanych i uciskających. W regionach, w k t ó r y c h różnica m i ę d z y narodem uciskanym a u c i s k a j ą c y m jest u d e r z a j ą c a , n a r ó d uciskany t r z y m a się stroju ludowego jako przejawu narodowości. I n n a przyczyna — porzucenie stroju tradycyj nogo z a m y k a ł o d o s t ę p do funkcji społecznych: np. w M i kulczycach, jeżeli k t o ś miał nowomodny b r ą z o w y kożuch, nie m ó g ł b y ć wybrany w ó j t e m . Niekiedy chłopi noszą z d u m ą strój ludowy, k t ó r y w t y m w y p a d k u pełni t a k ż e funkcję stroju stanowego, by zamanifestować, że stoją wyżej od mieszczan. P o r ó w n u j ą c funkcję stroju wiejskiego u chłopów wielko­ ruskich i morawskosłowackich dochodzimy do wniosku, dlaczego w Rosji strój ludowy zanikł tak wcześnie. Otóż w Rosji zanikł strój ludowy, ponieważ ujednonarodowił się charakter w a l k i klasowej — mieszczaństwo i rzemieślnicy 122 stali się bliżsi chłopom, nie b y ł o powodu się o d r ó ż n i a ć . Natomiast na Morawskim Słowacku strój ludowy miał w X V I I I i X I X wieku funkcję stroju narodowego. Chłopi morawscy przeciwstawiali się m . i n . przy pomocy stroju — zniemczonemu miastu lub zniemczonemu obszarnikowi. S t ą d właśnie k o n s e r w a t y w n o ś ć stroju, podtrzymywana jeszcze w X I X w . przez inteligencję wiejską i miejską walczącą o odrodzenie narodowe. Strój może mieć t a k ż e funkcję zamanifestowania przy­ należności do konkretnej grupy wyznaniowej.,,W gromadach i okolicach katolickich stroje miały t e n d e n c j ę do większej jaskrawości i przepychu niż w gromadach ewangelickich". Strój ludowy ma t a k ż e funkcję wskazywania na wiek swego u ż y t k o w n i k a . W n i e k t ó r y c h gromadach strój ludowy jest obowiązujący t y l k o dla starszego pokolenia; przypadki takie m a j ą s w ą analogię w miastach. Starcy n o s z ą ubranie, k t ó r e b y ł o modne za czasów ich młodości. Niekiedy obserwu­ jemy inny w a r i a n t : starzy noszą się inaczej, młodzi inaczej, w y r a ź n i e dla zaznaczenia wieku. N p . w stroju kyjovskim koło szyi i r ą k spina się koszule sznurkami — u starych b i a ł y m i , u m ł o d y c h czarnymi kokardami. N a wsi znajdujemy wiele p r z y k ł a d ó w w stroju odróż­ niania ż o n a t y c h od n i e ż o n a t y c h . Jeszcze w y r a ź n i e j określa s t r ó j , czy kobieta jest z a m ę ż n a , czy nie. Funkcja ta ujawnia się szczególnie jaskrawo, gdy dotyczy dziewczyny, k t ó r a nie spełniła w y m a g a ń moralności obyczajowej. Taka dziew­ czyna nie ma prawa włożyć stroju panny młodej — „ k o r o n y " , ma obowiązek w inny sposób wiązać c h u s t k ę , inaczej się czesać i t p . N a obszarze morawskosłow ackim uwodziciel t a k ż e nie p o z o s t a w a ł bezkarny. Musiał natychmiast zdjąć pióra i w s t ą ż k i z kapelusza — młodzież nie tolerowała go m i ę d z y sobą w kościele. r Erotyczna funkcja stroju ludowego często tworzy całość z e s t e t y c z n ą . Ten związek jest zrozumiały, ponieważ zadaniem obu funkcji jest p r z y c i ą g a ć u w a g ę . Strój dziecięcy ma t a k ż e szereg funkcji pozapraktycznych. Poduszka na chrzcie b y ł a specjalna dla konkretnej płci. Małe dzieci nosiły jednakowe sukienki niezależnie od pici. Kiedy dziewczynka zaczynała „się d z i e w c z y ć " , dosta­ wała „ b a w e ł n i a n k ę " (rodzaj spódnicy, wyróżniający, że nosząca j ą nie jest już dzieckiem). S t r ó j j e s t w i ę c c a ł y m z e s p o ł e m z n a k ó w , jest zjawiskiem k u l t u r y materialnej, k t ó r e stało się zjawiskiem rzeczywistości ide­ ologicznej. Takie ścisłe połączenie strukturalne rzeczy i zna­ k u w jednym przedmiocie spotykamy bardzo często, nie t y l k o w strojach. Funkcja stroju jest wyrazem d ą ż e ń jego posiadacza, odzwierciedleniem p o g l ą d ó w estetycznych, mo­ ralnych i innych. Strój ludowy ze swymi funkcjami jest t y l k o c z ą s t k ą całościowej s t r u k t u r y b y t u , k t ó r a z a k ł a d a się na innych podstawach, j a k system ekonomiczny, p o g l ą d na świat. W y n i k a z tego, że nie m o ż n a sztucznie z a t r z y m a ć jednej części s t r u k t u r y , gdy zostaje ona zmieniona w całości. Dlatego próby utrzymania starego stro­ j u l u d o w e g o w tej czy i n n e j formie, gdy nie ma dla n i e j w a r u n k ó w w całej stru­ kturze życia, p o z o s t a n ą bezowocno. O m ó w i o n a t u praca należy do ciekawszych we współ­ czesnej literaturze etnograficznej i na pewno celowe b y ł o b y wydanie jej w polskim przekładzie razem z i n n y m i arty­ k u ł a m i Bogatyriewa o teatrze l u d o w y m i folklorze. Są to a r t y k u ł y w a ż n e , przede wszystkim jako bodźce inspirujące do rozszerzenia obszaru naszych z a i n t e r e s o w a ń . Antoni Kroh � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b7aa55a7e47da686c5cc9387956750f7.pdf f8ec2a83b878726a8a0a08a7d873eacd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3473 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3255 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.3-4, s.128-130 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �TREŚĆ Aleksander Jackowski Roman . 131 Ewa A r c h i w u m Dokumentacji Polskiej Sztuki L u d o w e j I n s t y t u t u Sztuki P A N . . . 137 Chrystus Frasobliwy i jego miejsce tradycyjnej religijności ludowej . . 143 Fryś-Pietraszkowa Anna Kunczyńska-Iracka Edward W a l i g ó r a Jerzy Czajkowski Reinfuss i sztuka ludowa Z n a k i rozliczeniowe f o l w a r k ó w od X V I do X X w i e k u w . polskich 153 Ze s t u d i ó w nad historycznym rozwojem domu wiejskiego w p o ł u d n i o w e j Polsce 167 181 Aleksander Błachowski O wycinankach. Refleksje ogólnopolskim w Toruniu Małgorzata Matusek W sprawie pochodzenia polskich wych d y w a n ó w dwuosnowowych . Teresa K a r w i c k a . Zwyczaj stawiania kulturze ludowej po „majów" na tle konkursie w ludo­ . . 205 polskiej europejskim . 213 Olga Goldberg-Mulkiewicz Postać Zyda w polskiej rzeźbie ludowej 219 Zofia Ciośla-Reinfussowa Aleksandra Polańska-Hryńczuk, karka ł e m k o w s k a 227 Janina Petera Kapliczki kiego Józef Furdyna Józef Słonina, r z e ź b i a r z ludowy z Bogdanówki . i . rzeźby . Józefa pisan- . . . Kwiatkows­ . . . . . . . 237 245 K R O N I K A IV—VI 1980 249 SUMMARY O F A R T 1 C L E S 251 PE3HDME 254 N a o k ł a d c e : Profesor dr Roman Reinfuss i Jan Swiderski (przy aparacie) podczas inwentaryzacji kapliczki, G r ó d e k , w o j . k r o ś n i e ń s k i e , 1960 r. Fot. J. S w i ­ derski. Na stronie t y t u ł o w e j . Wycinanka łowicka, 0 24 cm. Wyk. Henryka sarek, B ł ę d ó w . Fot. J. Swiderski. Pi­ �POLSKA AKADEMIA NAUK • I NS TY TU T S Z TU K I • ROK XXXIV • 1980 N r S-4 olska sztuka ludowa SZANOWNEMU I DROGIEMU PANU W S I E D E M D Z I E S I Ę C I O L E C I E URODZIN PROCESOROWI ROMANOWI REINFUSSOWI I P I Ę Ć D Z I E S I Ę C I O L E C I E PRACY NAUKOWEJ REDAKCJA I AUTORZY K R A K Ó W L t A ° D N A R O D O W Y I M I E N I A O S S O L I Ń S KI C H . W Y D A W N I C T W O R G D A Ń S K POLSKIEJ A K A D E M I I NAUK ^ �CONTENTS Aleksander Jackowski Roman Ewa The Archives of Polish Folk A r t Do­ cumentation of the Polish Academy of Sciences and Letters Institute of A r t . 137 The M a n of Sorrow and his place i n traditional folk religiousness . . . 143 Bonds issued by Polish landowners from the 16th to the 20th century . . . 153 Studies on historical development of the village house i n Southern Poland . . 1.37 Anna Fryś-Pietraszkowa Kunczyńs<ka-Iracka Edward W a l i g ó r a Jerzy Czajkowski Reinfuss and folk a.rt . . . 131 Aleksander Błachowski Some Remarks o n cutouts after the a l l -Polish contest i n T o r u ń 181 Małgorzata Matusek The question of the origin of Polish folk double w a r p carpets 205 The Polish folk custom of „ m a j s " i n the Europaen context 213 Teresa K a r w i c k a Olga folk . . 219 Aleksandra P o l a ń s k a - H r y ń c z u k , the egg decorater f r o m the Ł e m k o region . . 227 ' Slideway shrines and sculptures by Józef Kwiatkowski . . . . . . . . . 237 Józef Furdyna Józef Słonina, folk, sculptor from Bogdan ó w k a i n the M y ś l e n i c e district . . 245 C H R O N I C A L IV—VI 1980 .' 249 Zofia Goldberg-Mulkiewicz Cieśla-Reinfussowa Janina Petera Figure of the sculpture . . erecting . . . . SUMMARY O F A R T I C L E S PE3K3ME . . . Jew . ' i n Polish . . . . . '. . . .- . . . . . . 251 .' . . . 2)4 REDAGUJE Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa, Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Jan Krzysztof Makulski, Jerzy Łoziński, Ro­ man Reinfuss (z-ca red. nacz.). Sekretarz redakcji — Ewa Korulska. Redaktor techniczny — Halina Żelechowska. T ł u m a c z e n i a — Piotr Paszkiewicz (ang.) i Natalia S t a s i ń s k a (ros.). Serwis foto­ graficzny — Jan Srwiderski. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/62a9d3fabbb45838e07b9974aa601963.pdf 2457b3934b93e57a5daa9e6a45460fad Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3471 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3254 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.1, s.66-68 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text — — — — — — — — S czerwiec, w Rendsburgu — l i ­ piec Międzynarodowe Targi MUBA „ N a i v e K u n s t a us P o l e n " w r a ­ mach „Weihnachtsmarkt am Funkiturm" w Berlinie Zachod­ nim, grudzień — t a m ż e zbioro­ wa wystawa malarstwa i rzeźby — z u d z i a ł e m E. P ę k s o w e j Firma „Krakowianka" — Berlin Zachodni — wystawa indywidu­ a l n a St. D o b i a s z a , l i s t o p a d / g r u ­ dzień I n t e r n a t i o n a l Center, Oslo — maj — wystawa zbiorowa rzeźby G a l e r i e F 15, A a r h u s , D a n i a — objazdowa wystawa malarstwa i r z e ź b y ( w y s t a w a p r z e s z ł a do Norwegii) — początek: paździer­ nik Galerie M . Nicolayssen, Oslo, Norwegia — wrzesień — wyst. rzeźby Muzeum w Turku, Finlandia — s t y c z e ń / l u t y , m a l a r s t w o na szkle i rzeźba ludowa Pro A r t e Kasper, Morges, Szwaj­ caria — luty. U d z i a ł w m i ę d z y ­ n a r o d o w y m k o n k u r s i e szu;., i n a ­ U M M A R iwnej (B. Krawczuk, Radke, Płaskociński) — Instytut K u l t u r y Polskiej, L o n ­ dyn, A n g l i a — lipiec, zbiorowa wystawa malarstwa i rzeźby - - Cepelia Holland, Utrecht — w r z e s i e ń , w y s t a w a m a l a r s t w a na szkle — Basel, Szwajcaria — k w i e ­ cień/maj, zbiorowa wystawa rzeźby ludowej W 1979 r. P a ń s t w o w e M u z e u m Etnograficzne w Warszawie zorga­ nizowało wystawy: — Polskie Stroje L u d o w e : Tallin 16 I — I I I ; R y g a 28 I I I — 2 V ; A r c h a n g i e l s k 25 V — 8 V I I I — Naiwne malarstwo i grafika: W i e d e ń 22 V — 2 9 V I I — Polska sztuka nieprofesjonalna ze z b i o r ó w L u d w i g a Z k r e m e r e i a : RFN — K i l o n i a 16 V I — 3 0 V I I I , Brema 21 X I — 1 X I I , Hamburg 19 X I I — 1 7 I I 1Э?0 — Malarstwo na szkle Eweliny Pęksowej: Londyn 12XII—15I I W 1979 r . M u z e u m T a t r z a ń s k i e w Zakopanem zorganizowało w y ­ s t a w ę Zdobnictwo metalowe na pol­ skim Podtatrzu, Bratysława II—IV. Sztuka ludowa innych n a r o d ó w 8—15 X w M u z e u m E t n o g r a f i c z ­ nym w K r a k o w i e czynna była w y ­ stawa sztuki bułgarskiej regionu wielkotymowskiego, jako jedna z 4 wystaw zorganizowana z okazji D n i Wielkiego T y r n o w a w Krakowie. * 1979 r. M u z e u m E t n o g r a f i c z ­ X — w Galerii Nusantara w Warszawie czynna była wystawa sztuki ludowej K i r g i z j i i Uzbeki­ stanu. E Р * W ne w T o r u n i u z o r g a n i z o w a ł o w y s t a ­ wy: — Zycie i praca rolnika w dawnej Polsce: NRD — Wandlitz I — V I I I , Scheeberg I X — X I , Glauchau X I I — Dywany dwuosnowowe (30 d y ­ wanów), N R D — Berlin — D z i e c k o w sztuce ludowej oraz Kopernik w wyobraźni ludu, Francja, D i j o n , od 18X11 S • Е З Ю М Е SUMMARY OF ARTICLES J a d w i g a C h ę t n i k o w a — KURPIE PALMS A N D THE LYSY COMPETITION EASTER O n e of t h e o l d c u s t o m s w h i c h has s u r v i v e d i n t h e K u r p i e r e g i o n d o w n t o t h e p r e s e n t d a y is t h a t o f t a ­ k i n g p a l m s to c h u r c h on P a l m S u n d a y . T h e p a l m s a r e a r e m i n d e r o f Jesus C h r i s t ' s e n t r y i n J e r u s a l e m b u t t h e y also h a v e i n t h e p a s t b e e n u s e d as m a g i c h e a l i n g d e v i c e s to p r o t e c t a n i m a l s f r o m b a d s p i r i t s a n d i l l n e s s , to e n s u r e g o o d h a r v e s t s a n d p r o ­ t e c t t h e f i e l d s f r o m h a i l stones. T h e p a l m s w h i c h also a p p e a r i n o t h e r p a r t s o f t h e country are exceptionally h i g h in the K u r p i e region w h e r e t h e y a r e f r o m one t o seven m e t r e s h i g h . ( L y s e ) W i t o j e on the wooden stick are made f r o m forrest or marshland plants like the w i d l a k (lycopodium), heather bell (Calluna vulgaris), the w i l l o w (salix), the b i l b e r r y ( v a c c i n i u m v i t i s i d a e a ) . T h e t o p of t h e s t i c k w a s a l ­ ways f i x e d w i t h a b u n c h o f pines. A m o n g the plants w h i c h i n t h e p a s t w e r e to m a k e u p t h e p a l m s t h e r e were many which had widely k n o w n medical appli­ cations. W o m e n m a d e u p the palms. T h e colour o f t h e p a l m w a s d e c i d e d b y t h e v a r i o u s shades of t h e p l a n t s used. F l o w e r s w e r e m a d e f r o m t h e w h i t e c e n t r e of b u l r u s h e s . L a t e r c o l o u r e d p a p e r c a m e to be used. T h e f l o w e r s w e r e a l w a y s f i x e d a l o n g t h e shaft o f t h e p a l m w i t h care t a k e n as t o t h e c h o i c e o f c o l o u r . R i b b o n s w e r e f i x e d t o t h e t o p of t h e p a l m . T h e a u t h o r distinguishes various k i n d s of p a l m depending on the m a t e r i a l out o f w h i c h t h e y w e r e m a ­ d e : 1. s m a l l o n e s m a d e o u t o f t w i g s , 2. t h o s e m a d e f r o m p l a n t s w h i c h a r e at p r e s e n t p r o t e c t e d , 3. f r o m h e a t h e r b e l l , b i l b e r r i e s , j u n i p e r , p i n e a n d s p r u c e b r a n c h e s , 4. m o u n t e d ( t h e c e n t r e p o l e h a d holes i n t o w h i c h t w i g s a n d b r a n c h e s w e r e f i x e d ) , 5. m o d e r n ones m a d e o f p a ­ p e r a n d a r t i f i c i a l m a t e r i a l s etc. I n o r d e r t o k e e p u p t h e t r a d i t i o n b e g i n n i n g i n 1969 a c o m p e t i t i o n has b e e n o r g a n i s e d e a c h y e a r i n L y s e for t h e K u r p i e Easter P a l m a n d t h i s was i n t h e years 66 i 1969—1976 l i n k e d folK c r e a t i v i t y . with competitions A n t o n i Ś l e d z i e w ski PAPER CUT OUTS — in other ZOFIA realms of SWIDERSKA'S B o r n i n 1899, Z o f i a Ś w i d e r s k a is o n e o f t h e m o s t i n t e r e s t i n g cut out artists i n t h e area h e a r W a r s a w . T h e a u t h o r describes her cut outs f r o m t h e various p e r i o d s i n h e r l i f e a n d he s h o w s t h e i n f l u e n c e s w h i c h she c a m e u n d e r f r o m c u r r e n t f a s h i o n s w h i l e r e m e m b e ­ r i n g the t r a d i t i o n a l forms. The a u t h o r encouraged her to r e t u r n to these f o r m s w h i l e r e t a i n i n g h e r o w n o r i g i n a l s t y l e . F r o m 1973 o n ­ w a r d s she h a s t a k e n p a r t i n c o m p e t i t i o n s a n d e x h i b i ­ t i o n s a n d w o n p r i z e s . She d e c o r a t e s h e r e h o m e w i t h t h e c u t o u t s as she d i d i n t h e i n t e r w a r y e a r s w h e n t h i s k i n d of d e c o r a t i o n w a s f a s h i o n a b l e . Jan Bujak, Bogdana P i l i c h o w s k a L A J K O N I K A S SEEN B Y RESEARCHERS — THE T h e L a j k o n i k is a f i g u r e i n a p s e u d o - o r i e n t a l d r e s s a w o o d e n r i c h l y d e c o r a t e d ' h o r s e ' a n d is t h e u n o f f i c i a l crest of K r a k o w . E a c h y e a r i n t h e C o r p u s Christi octave the L a j k o n i k traverses the city accompanied by large crowds. A t t e m p t s to get t o t h e o r i g i n o f t h i s c u s t o m w e r e f i r s t m a d e i n 1820 i n a n a r t i c l e b y K . M a j e r a n o w s k i a n d t h e y c o n t i n u e t o t h i s d a y . A l l w e d o k n o w is t h a t t h e L a j k o n i k is c o n n e c t e d w i t h t h e o l d g u i l d o f w o o d ­ c u t t e r s a n d r a f t s m e n . I t s o r i g i n is l i n k e d w i t h a n c i e n t P o l i s h f o l k r i t u a l s or w i t h v a r i o u s h i s t o r i c a l f a c t s l i k e the T a r t a r invasion, the colonisation according to G e r ­ m a n l a w , t h e r a i s i n g o f t h e siege o f V i e n n a a n d o t h e r s . A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — TRADITION AND THE PRESENT D A Y COMMENTS ON T H E FOLK S M I T H BTENNALE the The authors comments on the relationship t r a d i t i o n a l and the present day products between of folk �s m i t h s on t h e basis o f i h e e x h i b i t s sent i n t o t h e B i e n ­ n a l e . T h e p r e s e n t d a y p r o d u c t s s h o w s d i f f e r e n t taste.-, b y the s m i t h s a n d t h e i r c u s t o m e r s . A s m i t h w h o is &ood at t r a d i t i o n a l f o r m s w i l l o f t e n e x a g g e r a t e t h e de­ c o r a t i o n s o n t h e o b j e c t w h e n he is a s k e d t o u n d e r t a k e a n e w task. Ewa К o r u 1sк а BROD WREATHS FROM K R A SN O - F o r a l m o s t 20 y e a r s t h e p a r i s h p r i e s t i n K r a s n o b r ó d i n Z a m o s c v o i v o d e s h i p has o r g a n i s e d a p a r i s h h a r v e s t festival on the 8th of S e p t e m l t Ilnvc I " are b r o u g h t to t h e c h u r c h b y t l e i c e<e < e the various villages and the aie en - ч, г \ s h o w n t o t h e p e o p l e w h o h a v e cr no to " +r T h e f o r m is m o d e l l e d o n stage ^p} г с \ t r a n d songs a c c o m p a n y i n g t h e e\ r> Г e e t a s u b j e c t a n d s h o w scenes i r o n t l ila i g i o u s t h e m e a n d a r e a c h r o n i c l e of c j n t c I T т а ле Alter the ceremony the ri"st beaut ш \ n a r e p u t i n t o a g a l l e r y w h i c h has b e e n set u p ш i::e monastery. t 1 Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i e z, C z e s i a v. r t o u ci­ ty с к i, L u d w i k Stomma, Rys z a r d T o m i ck i , J e r z y S. W a s i l e w s k i — A N ANTHROPOLO­ G Y OF C U L T U R E I N P O L A N D — HERITAGE, CON­ CEPTIONS, INSPIRATIONS (MATERIALS ГСП Л DIC­ TIONARY) T h e m t e i e s f s c f an e v e r g r o w i n g g r o u p of P o l i s i i e t h n o l o g i s t s , e s p e c i a l l y f r o m t h e y o u n g a n d m e d i u m s;er . e r a l i c n are characterised by the f o l l o w i n g : 1 — a r e j e c t i o n of positivist, f u n c t i o n a l i s t directions t o ­ w a r d s s y s t e m s a p p r o a c h e s w h i c h t a k e as t h e i r p o ­ i n t of d e p a r t u r e the categories w h i c h a p p l y to the c u l t u r e being studied (and thus f r o m 'inside'); 2 — the a p p l i c a t i o n of a coherent conceptual and m e t h o ­ dological apparatus w h i c h underlines the semantic side of c u l t u r a l p h e n o m e n a ; 3 concentrating their interests on spiritual culture u n d e r s t o o d i n t h e w i d e s t sense ( i n c l u d i n g r e l i g i o u s ­ ness, c e r e m o n i a l , m y t h o l o g y , a r t , f o l k literature, t h e p r o b l e m s o t c u l t u r a l i d e n t i f i c a t i o n etc.,) 4 - - t u r n i n g a w a y f r o m p s e u d e c l a s s i u c a t i o n of a c c i d e n ­ t a l accounts of p h e n o m e n a t o w a r d s s y n t h e t i c i n t e r ­ p r e t a t i v e w o r k s w h i c h h a v e as t h e i r a i m t o s h o w •the h i d d e n s t r u c t u r e s o f l o n g l a s t i n g e x i s t e n c e ; 5 — a c o m m i t t m e n t to i n t e r d i s c i p l i n a r y s t u d i e s u n d e r ­ stood as m u l t i s i d e d use a n d a s s i m i l a t i o n of t h e c o n t e m p o r a r y a c h i e v e m e n t s of h i s t o r y , semiotics, r e l i g i o u s studies, linguistics, the h i s t o r y of art, l i ­ t e r a r y c r i t i c i s m , etc.; I n p u b l i s h i n g a r t i c l e s w h i c h s h o w t h e w o r k of a c a d e m i e s whose studies h a v e become a source of i n s p i r a t i o n for the n e w polish e t h n o l o g y and i n p a r t 2 articles -which cover i n d i v i d u a l concents a n d categories, the editors s o a e m a t :.nev w n l n e i p t o i n s p i r e a d e e p e r s t u d y of i r w n i c n w i l l be c o n s i s t e n t and a i l r o u n d a n a l y J 1 roiic c u l t u r e . "i 11,. i i t o be o b j e c t i v e , ft г ( r.vthe a u t h o r s с i Ф i ' LC! These are: ' c i л i ic s sup;."rarted a b o v e 1 Soviet semiotic the a Сc i1i iL e. \ v e m e n s or tne col otners) ma Vv s i i e w : : i a n d I 1 u h n w n i c n c r a w s on т л е a c h i e ­ vements oi tne French. Polish and Soviet 'nouvelle mstoire (Stomma); 3 — S t r u c t u r a l s t u d i e s of m y t h s w h i c h d r a w s o n the w o r k o f C. L e v i S t r a u s s , t h e a c a d e m i c s of the T a r t u s group and the tradition of comparative m y t h o l o g y (the T o m i c k i s , Wasilewski). 4 — p h e n o m e n o l o g y , w h i c h m a i n l y deals w i t h t h e p r o b ­ lems of cultural identity and the ' o w n f o r e i g n ' con­ t r a s t . ( B e n e d y k t ó w , icz a n d o t h e r s ) The balance of the research and • achievements i n these f i e l d s r v i i i be a n a l y s e d i n t h e t h i r d p a r t o f t h e dictionary. T h e r e are n o o b l i g a t o r y f o r m u l a s o f a g r e e m e n t s i n these subjects an.l b o t h the editors a n d the authors t r e a t t h e m as a c o l l e c t i o n o f p r o p o s i t i o n s , s u p p o s i t i o n s a n d h y p o t h e s e s . A n d t h i s is e x a c t l y w h y t h e y b e l i e v e t h e y w i l l be u s e f u l . T h i s n u m b e r contains the f o l l o w i n g subjects: R. B a r ­ thes, J. S. B y s t r o : , , 3. C z a r n o w s k i a n d M . M a u s s ( f r o m a s o c i o l o g i c a l i n t e r p r e t a t i o n of c u l t u r e to e l e m e n t a r y ca­ t e g o r i e s o f t h o u g h t ) , O. D u m e z i l , M . E h a d e a n d R. O t t o P h ' o m t h e p h e n o m e n o l o g y o f r e l i g i o n to t h e p h e n o m e ­ nology of c u l t u r e ) . ' " i i i ucc i ot 1ыл с РЕЗЮМЕ Я и В у я к, Б о г д а н а Пи. л и х ов е л а — Н И К (НАРОДНОЕ ГУЛЯНКЕ В КРАКОВЕ) В ИССЛЕДОВАТЕЛЕЙ ЛАЙКОГЛАЗАХ Лайкопигс — всадник в п с е в д о о р и е н т а л ы ю м наряде па д е р е в я н н о й богато у б р а н н о й ,,лошадке" является н е о ф и ц и а л ь н ы м гербом К р а к о в а . Ежегодно, на вось­ мой день после праздника „ Б о ж ь е тело" Лайкопик ш е с т в у е т по городу с р е д и т о л п ы н а р о д а . П о п ы т к и ВЫЯСНИТЬ п р о и с х о ж д е н и е этого обычая д е л а л и с ь у ж е в 1820 г., н а ч и н а я со с т а т ь и К . М а е р а н о в с к о г о и п р о д о л ж а ю т с я до с и х п о р . И з в е с т н о т о л ь к о , что Л а й к о н и к связан с давней копгрегацей дровосеков и с п л а в щ и к о в . Г е н е з и с Л а й к о п и к а у в я з ы в а л и со с т а ­ р ы м и польскими народными обычаями либо с р а з л и ч ­ ными историческими факторами, как нашествие татар, колонизация па основе немецкого права, битва под Ееной и др. Я д в и г а Х е и т п и к о в а — КУРПЕВСКИЕ ПАС­ ХАЛЬНЫЕ ВЕРБОЧКИ (ПАЛЬМЫ) И КОНКУРСЫ В МЕСТНОСТИ ЛЫСЕ О д н и м и з д а в н и х о б ы ч а е в , с о х р а н и в ш и х с я до н а ­ ших дней в Куппсвском районе, является обычай при­ носить в Вербное Воскресенье вербочки (пальмы) в ко­ стел. Вербочки, которые приносят в память въезда Хри­ ста в И е р у с а л и м и м е л и в п р о ш л о м т а к ж е м а г и ч е с к и -лечебное значение; они д о л ж н ы были предохранять д о м а ш н и х ж и в о т н ы х от з л ы х д у х о в и б о л е з н е й , обес­ п е ч и в а т ь х о р о ш и е у р о ж а и , х р а н и т ь п о л е от г р а д а . Вербочки, расгрострапеппые т а к ж е в других ре­ гионах страны, п К у р п ё в щ и н е были особенно в н у ш и ­ т е л ь н ы х р а з м е р о в , в ы ш и н о й от 1 до 7 м е т р о в ( Л ы с е ) . Вокруг деревянных шестов, навивали лесные либо болотные растения, как плаун (lycopodiurn), вереск (calluna vulgaris), в е р б а (salux), б р у с н и ц а (vaccinium v i t i s idaea). М а к у ш к у в с е г д а у к р а ш а л и с о с н о в о й к и ­ стью. Среди растительности, употреблявшейся в про­ шлом для изготовления вербочек, были т а к ж е широко применяемые лечебные растения. Изготовлением вер­ бочек, з а н и м а л и с ь ж е н щ и н ы . К о л о р и т н о с т ь в е р б о ч е к зависела г л а в н ы м о б р а з о м от о т т е н к о в з е л е н и у п о т р е б ­ л я е м ы х растений. Ц в е т ы в ы п о л н я л и из белых сердце­ вин к а м ы ш а . Позднее стали применять цветную па­ пиросную бумагу. Ц в е т ы р а з м е щ а л и вдоль стержня вербочки, заботясь всегда о гармоничном сопоставле­ нии их расцветки. Ленты прикрепляли к верхушке шеста. Автор выделяет несколько видов вербочек, в зави­ с и м о с т и от м а т е р и а л а , и з к о т о р о г о о н и и з г о т о в л я л и с ь : 1. м а л е н ь к и е и з в е т о ч е к , 2. и з р а с т е н и й , к о т о р ы е н ы н е н а х о д я т с я п о д з а ш и т о й , 3. и з в е р е с к а , б р у с н и к и , м о ж ­ жевельника, сосновых и еловых веток, 4. с о б р а н н ы е 67 �(на ш е с т е д е л а л и о т в е р с т и я , в к о т о р ы е в т ы к а л и в е ­ т о ч к и ) , 5. с о в р е м е н н ы е и з п а п и р о с н о й б у м а г и , п л а с т ­ масс и т.п. С целью сохранения обычая в местности Лысе, н а ч и н а я с 1969 г., е ж е г о д н о о р г а н и з у ю т к о н к у р с ы к у р п ё в с к и х п а с х а л ь н ы х в е р б о ч е к . В 1969—1946 г г . к о н к у р ­ сы эти проводились совместно с конкурсами других видов народного творчества. Эва К о р у л ь с к а — КРАСНОБРОДСКИЕ ВЕНКИ В местности К р а с н о б р о д з е (замойский регион) по и н и ц и а т и в е т а м о ш н е г о к с е н д з а , в о т у ж е п о ч т и 20 л е т , ежегодно 8 сентрября, торжественно отмечается при­ х о д с к и й п р а з д н и к у р о ж а я ;— д о ж и н к и . Представители отдельных деревень прихода несут в костел венки для всеобщего обозрения. Торжество п р о в о д и т с я в ф е р м е своего рода э с т р а д н ы х в ы с т у п л е ­ ний, сопровождаемых соответствующими песнями и пе­ сенками. В е н к и выполняются согласно определенной тематике: о т о б р а ж а ю т сцены из ж и з н и деревни, а т а к ­ ж е представляют сцены религиозного характера, соз­ давая своеобразную хронику событий. После завершения торжества самые красивые вен­ ки поступают в постоянную галлерею, организованную на территории монастыря. Ан т они С л ед з ев с к и РЕЗКИ (ВЫЦИНАНКИ) — ПОДВАРШАВСКИЕ ЗОФИИ СВИДЕРСКОЙ ВЫ­ З о ф и я С в и д е р с к а , 1899 г о д а р о ж д е н и я , я в л я е т с я одной из самых интересных в ы р е з а л ь щ и ц п о д в а р ш а в ских окрестностей. Рассматривая бумажные вырезки выполняемые ею в р а з л и ч н ы е периоды жизни, автор отмечает под к а к и м в л и я н и е м она находилась, ее за­ в и с и м о с т ь от г о с п о д с т в у ю щ е й м о д ы и в то ж е в р е м я сохранение в памяти традиционных образцов. К образ­ ц а м э т и м С в и д е р с к а в е р н у л а с ь п о п о о щ р е н и ю со с т о рсГны а в т о р а н а с т о я щ е й с т а т ь и . В м е с т е с т е м о н а с о ­ х р а н и л а с в о й и н д и в и д у а л ь н ы й с т и л ь . Н а ч и н а я с 1973 г.. Свидерска принимает участие в конкурсах и выстав­ ках, получает награды. Свое ж и л ь е она у к р а ш а е т в ы ­ р е з к а м и подобно тому, к а к поступала в м е ж в о е н н ы е годы, пока в ы р е з к и считались модными. А л е к с а и д р Я ц к о в с к и — ТРАДИЦИЯ И СОВРЕ­ МЕННОСТЬ ЗАМЕЧАНИЯ В СВЯЗИ С БЪЕННАЛЕ НАРОДНОГО КУЗНЕЧЕСТВА С с ы л а я с ь на поступившие па Б ь е п п а л е экспонаты, автор сопоставляет давние и современные изделия на­ родного кузнечества. Последние свидетельствуют о пе­ ремене вкусов кузнецов и теперешних потребителей их работ. Мастер, хорошо в л а д е ю щ и й т р а д и ц и о н н ы м и ф о р м а м и своего ремесла, в ы п о л н я я н о в ы е задания, часто проявляет стремление к чрезмерному у к р а ш е н и ю изготовляемого предмета. 3 6и ги ев Б е н е д и к т о в и ч , Ч е с л а в Р о б о т ы цк и , Л ю д в и к С т о м м а, Р ы ш а р д Т о м и ц к и , Е ж и С. В а с и л е з с к и — А Н Т Р О П О Л О Г И Я КУЛЬТУРЫ В ПОЛЬШЕ — НАСЛЕДЬЕ ПОНЯТИЯ, ИНСПИРАЦИИ (МАТЕРИАЛЫ ДЛЯ СЛОВАРЯ) Характерными чертами, определяющими интерес все более многочисленной группы польских этнологов, особенно среднего и молодого поколения я в л я ю т с я : 1 — О т к а з от п о з и т и в и с т с к и х и ф у н к ц и о н а л ь н ы х н а ­ п р а в л е н и й в пользу системного подхода, исходя­ щего из категорий, свойственных данной к у л ь ­ туре (следовательно к а к будто бы „изнутри"); 2 — Применение когерентного смыслового и методоло­ гического аппарата, подчеркивающего значение явлений культуры; 3 — сосредоточение внимания на духовной культуре в широком смысле слова (включая религиозность, обрядность, мифологию, искусство, народную ли­ тературу, проблематику отождествления культур и т.д.); 4 — о т к а з от с л у ч а й н ы х о п и с а н и й я в л е н и й , о б у с л о в ­ ленных формальной псевдоклассификацией с предпочтением синтетических интерпретационных трудов, целью которых является установление скрытых структур продолжительного существо­ вания; 5 — интердисциплинарность в смысле многостороннего использования и ассимилирования современных достижений истории, семиотики, истории религии, языкознания, искусствоведения, литературоведе­ н и я и т.д. Приступая к публикации избранных слов-терми­ нов, п р е д с т а в л я ю щ и х достижения ученых, т р у д ы к о ­ т о р ы х стали источником входновения для новой поль­ с к о й э т и о л о г и и , а т а к ж е (во в т о р о й ч а с т и ) с л о в - т е р м и ­ нов, к а с а ю щ и х с я о т д е л ь н ы х понятий и категорий, р е ­ д а к ц и я полагает, что о н и будут способствовать более г л у б о к о м у в з г л я д у на. н а р о д н о е и с к у с с т в о , б о л е е ш и ­ рокому и целостному охвату проблем народной к у л ь ­ туры. С л о в а р ь не п р е т е н д у е т на о б ъ е к т и в и з м . С о д е р ж и т слова-термины, избранные авторами — представител­ ями четырех следующих направлений в области иссле­ дований: 1 — ортодоксально-структурное, пользующееся глав­ ным образом достижениями советской семиоти­ ч е с к о й ш к о л ы (Стомма, В а с и л е в с к и и др.); 2 — структурно-историческое, связанное с достижени­ ями польских, советских и французских учёных „nouvelle histoire" (Стомма); 3 — структурно-мифологическое, которое ссылается на д о с т и ж е н и я К. Леви-Стросса, па у ч е н ы х т а р т у с ской г р у п п ы и на традиции сравнительной ми­ фологии (Томицкие, Василевски); 4 — феноменологическое, посвященное главным обра­ зом проблемам культурного отождествления, про­ тивопоставления понятий „свой": „ ч у ж о й " (Бене­ д и к т о в и ч и др.). Подведению итогов экспериментов и достижений в этих областях будут посвящены словарные статьи в третьей части публикации. Статьи эти не с о д е р ж а т о б я з ы в а ю щ и х формули­ ровок или определений; равно редакция, как и авторы рассматривают их, к а к сборник предложений, наблю­ дений и гипотез. Именно поэтому они у б е ж д е н ы , что словарь будет полезным. Настоящий номер содержит слова-термины: Р. Б а р т е с , Я . С. Б ы с т р о н ь , С . Ч а р п о в е к и и М . М а с с ( О т социологической интерпретации культуры к элементар­ н ы м к а т е г о р и я м м ы ш л е н и я ) , Г. Д и м е з и л ь , М . Э л и а д е и Р . О т т о (От ф е н о м е н о л о г и и р е л и г и и к ф е н о м е н о л о г и и культуры). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/299c1c308d1eaeea390df9db51856195.pdf 72bf72ac8701531b8c747a7f74aec899 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3506 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3286 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2, s.116-124 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C Marian Pokropek, Koncepcję sztuce Podchwyciło i folklorze ją usystematyzowania i w jak różnych ła praca, którą n a dobrą wyszukiwał na obok i odnajdywał etnograficzne, wości i zebrania zgromadzonych sprawę w katalo­ Wiele lat t r w a ­ był podjąć którego przeróbek wszystko Autor i było gotowe, ministracyjnego Wreszcie zmuszony ograniczenia Atlas Niestety, — ukazał się przy Wydawnictwa jest leży na w i całym niem samych które wynikły z ułożonych założeń po­ wyda­ w się bowiem jestrowanych faktów, 1 oderwaniu ludowa I w możemy od kultury istnieją nie świadomści strony mamy drugiej fakt tylko oraz więc środowiska, w postaci działaniu ją charakter re­ i stopień a k ­ fakt percepować wymieniać zabytki przedmiotów dycji, szerszym — z działalnością przedstawiać wpływającej na odmienny mówić ny jednoznacznie zjawiska moż­ dokąd i kiedy jest ra­ tra­ regionów zlokalizowa­ — w Chęcinach, B a r a n o w i e czy Szyd­ Atlas Pokropka do czynienia Dlatego też w faktów. którym t a recenzowanym innych pozycjach większym jednak faktów nie mówi o zjawisku Dąbrowskim. region, ośrodek. malowanych domów K r y t e r i u m miejscowości ale Samo na Zalipie Powiślu zawodzi w n i e s i e n i u d o o ś r o d k ó w rzeźbiarskich, s t r o j u , h a f t u , nictwa, kąd 116 folkloru m a m jechać obrzędowego. Jeśli i co t a m zobaczyć chcę od­ zdob­ wiedzieć, n i e będę charakte­ serii mamy i ze z b i o r a m i m u ­ Atlas obejmuje W pozycja dotyczy m a t e r i a l n y c h , ale przecież s w y m praktyce autor omawia i nosicieli ludowej żywej tradycji. tytułem również folklor. t y l k o niektóre p r z e j a w y fol­ k l o r u , p r z e d e w s z y s t k i m t e , k t ó r e zostały z i n s t y t u c j o n a ­ l i z o w a n e , często zaś p o m i j a f o l k l o r t a k i , który ja potrzeby własne ty. Zespół środowiska. M a m y i m . Kilimka więc Fascynujące isą zespoły Bachledy, zaspoka­ np. w zespoły cice, Za­ określonym nawet ich i dynamice znaleźć ma. Przepraszam! jest jeszcze do­ przecież jest w n p . zespół o tych w organizował wiem Spró­ Nie przed dyrektorem n a scenie t e a t r u laty Teatru przeglądy z t e r e n u . A l e o d pięciu l a t n i e terenie. n i e m a o nich i n f o r m a c j i . Uwzględniono Atlasie niemal a przebra­ m a już p r z e g l ą d ó w . Są j e d n a k zespoły — ale w W w a l e p o d hasłem wówczas zespołów, z a p r a s z a n y c h niedź­ żywa, Atlasie. Będzin? Ponieważ D z i e c i Zagłębia szlach­ z z Lalik. zespołach Jan był i swych Są zespoły h e r o d o w e , który kom­ i c h n a Żywiecczyźnie, Będzin. D l a c z e g o w ł a ś n i e Dorman, znaj­ ulegającym dziady Znakomity akcji słowo nie chodzenia wciąż czasie s p o t y k a m y pod Krakowern. niach herody, nie doraźnie składzie kolędnicze, pucheroki, Tradycja wiedziem. ale obrzędowe, wyłącznie zespoły bo­ zinstytucjonalizowane, stylizujące f o l k l o r . Przykłady podane p r o b l e m y : kryteriów ści. W obu tych są b a r d z o teriałem wyżej wskazują dziedzinach różnice między istotne. Łoziński czy L o r e n t z jednorodnym, którego ich kompetencji. uprzednio informacyjną ma­ i we­ mieściła się w grani­ Zadanie Pokropka było niepo­ musiał miał n i e j e d n o r o d n y , spośród dokonać musiał wyrokować społów folklorystycznych, dać, a co zalewu ba­ przy­ wyboru, nie ma­ sprecyzowanych t e r i ó w w a r t o ś c i o w a n i a . Doskonały z n a w c a co Atlasami operowali zgromadzonym niedostateczną, nazwisk kolejne znajomość równanie trudniejsze. Materiał zę na dwa d o b o r u materiału i j e g o a k t u a l n o ­ jąc p r z y t y m w w i e l u d z i e d z i n a c h jest się dowiemy poprzedzających zmianom. Recenzowana nie tylko padkowych r z e c z y , jaką góral­ z e a l n y m i , których l o k a l i z a c j a i c h a r a k t e r y s t y k a n i e u l e ­ gają gubią istotę w tej samej zwra­ t a m działających, nie następne — Otóż A t l a s i e t a k i e hasła j a k Janów, S o b i s k a c z y T a t a r y na twórców, czy orientować o regionach cają uwagę łowicki o regionie, z z a b y t k a m i trwałymi cach jednocześnie w d w ó c h p l a n a c h : realizuje. folklor pojechać. A l e rejestrowanych z y k a góralska egzystują się jeszcze coś w i e d z i e ć W i ą ż e się z t y m z a g a d n i e n i e ru ryfikowanym, wspólnoty k u l t u r o w e j r e g i o n u i k o n k r e t u , w kurpiowskie się n i c z e g o z haseł, a n a w e t ze wstępu. ł o w c u , a l e w y c i n a n k a k u r p i o w s k a , strój ł o w i c k i c z y m u ­ wspólnota żywy ski powinienem istnie­ żywej charakter 1 o ś r o d k ó w l u d o w e j twórczości. Z a m e k z czło­ a r c h i t e k t u r y , ale t r u d n o w układzie p r z e s t r z e n n y m , o ale jednej materialny, jednostkowy haseł-miejscowości jące w w i sztuka 0 m u z e a c h , ograniczając się d o t e g o , c o z a w i e r a j ą , mach chcę zobaczyć z m i a n o m , t e różne i c h nosicieli. Z k u l t u r o w y , związany jednobarwne większym sztuki w i e k a i t y m , co tę działalność s t y m u l u j e . M o ż n a na wycinanki np. typowe kompozycyjnych. ale folklor haseł że czy też chodzące w bowiem z znajdę w J a z g a r c e , Strzałkach, T a t a r a c h i K a d z i d l e . Jeśli bujmy sztuki miejsco­ Zresztą d z i e m y a u t e n t y c z n y c h k a p e l др. M a ś n i a k ó w c z y O b r o c h - tualności. Zabytek położonych o t e j wspólnocie, o t y m , pletowane i c h selekcji blisko haseł n a z w y tradycji kulturowej. konsekwencjom, istota zjawisk, zasada wśród kolej­ omówie­ n a f o l k l o r i sztukę l u d o w ą . I n ­ wówczas o wspólnej punkcików kopanem m u z e ó w , o k a z u j e się n i e p r z y d a t n a g d y z e c h c e m y jest mapie mate­ grupuje s się iż architektury przy o m a w i a n i u zabytków przenieść m e c h a n i c z n i e na u źródeł siebie twórczości, a ściślej m ó w i ą c Autora i książki, która muzealnych , przyjętych formacie. zabytków przyjrzyjmy Formuła, uzasadniona czy się, że Otóż, z a n i m z a j m i e m y haseł, wydany dla t r u d u haseł t o p o g r a f i c z n y c h , ności a l f a b e t y c z n e j . 1978 r . się przeświadczeniu, koncepcja zbiorach ad­ poprawek. poręcznym szacunku s e r i i co Atlas po riał w e d ł u g w Gdy podziału rok końcu oprzeć niewłaściwa Przewodnik w wielokrotnych materiału. zmiana niedobra. Wydaje tej samej do następny papierze, n i e mogę to pozycja rażki nastąpiła kraju pięknie, n a d o b r y m był zebranego trak­ E często n i c z e g o się n i e d o w i e m w o k ó ł ośrodka d o k u ­ m e n t a c j i . Jeszcze dłużej t r w a ł c y k l w y d a w n i c z y , w cie i różnych (m.in. powinien zespół specjalistów, z g r u p o w a n y c h prze­ przejawów trudu g a c h ) podjął się d o c . M a r i a n P o k r o p e k . J Wydawnictwo „Arkady", Warszawa 1 978. w Polsce, po układzie dokumentach Z Wydawnictwo. też Ogromnego danych w i folkloru środowisko zabytków, twórczości. N turystycznego szansę p r z e d s t a w i e n i a zarówno współczesnej instytucjach ludowej zasugerowało warszawskie w niej strzennym sztuki atlasu^przewodnika ludowej widząc Atlas E pominąć kry­ budownictwa, spośród instrumentalistów, ze­ bajarzy, rzeźbiarzy, k o g o w y m i e n i ć a k o g o pominąć w ś r ó d g a r n ­ c a r z y , m a l a r e k P o w i ś l a D ą b r o w s k i e g o czy t w ó r c ó w kowskich szopek. Podjął zadanie, w widomy kra­ sposób �przekraczające Jaką przyjął granicę zasadę? kompetencji Sądząc jednego z haseł k o w a ć , że dążył d o t e g o , a b y u w z g l ę d n i a ć notowanego twórca gdzieś „twórcę" występował w selektywnie Ktoś o i l e mieszkał czy we której natomiast inni twórcy. W nikt twórca p o m i n i ę t y jeśli w t e j s a m e j nież inny się bliżej więc mógł być miejsowości p r a c o w a l i r ó w ­ t e n sposób dwóm n i e rzeźbił wybitny np. nie spotykamy B u d z i s k a c h W a c ł a w a S u s k i czy A n d r z e j a rzyjmy znajdowała dostąpił haśle czy i n d e k s i e t w ó r c ó w — wsi, w n i e malował, słaby ten natomiast t a m , gdzie zupełnie figurowania w jedynie miejscowości, się g r u p a zaszczytu wywnios­ każdego o d ­ wówczas, gdy jakiejś wymieniał nazwiska twórców. człowieka. można hasłom: Wydry. w Przyj­ i Janów. Kraków W obecną, uczestników ciszek Tarnowski, wyjątkowa, (...) u r . 1889...". I poziom uzyskało n a g r o d y na w y m i e n i e n i e bardzo Fran­ ło. Tarnowskiego. Wiatra, D u d z i k a , Paczyńskiego, Przecież wystarczyło gród. A teraz tkactwa dekoracyjnego, hasło Pomija przyjąć zaś Głucha nieważ woj. wy­ i i n . Dlaczego? szczególnie na­ i Olimpii Jaroszewicz, zwraca ich więź z tradycją, zawsze, gdy gdzieś dworku Zagadłowicza Ale poszukajmy np. w Krynicy ma, znajdziemy je, ale p r z y tej samej zasadzie Kudła Nazwisko nice. Dąbrowie Zielonej rzeźby pełna. przyto­ Sącz, zbioru muzeum. Na haśle znajdujemy, rzeźbi, w z o r u j ą c Kozie­ ponieważ w się n a n i m , n i e j a k i Cudak. w Atlas stanie zamierzeniu wydawcy a k t u a l n y m , niestety j a k i podeszły t o zadanie. miał zarówno wiek informować długi wielu N i e istnieją proces twórców już tak wybitni twórcy meblar­ natomiast l u d o w i j a k W. K i t o w s k i w wysoką pozycję jeszcze p r z e z A u t o r a w Po się n a ogóle zanikły. N i e żyją Grala w Burzeninie, J . Grzegory w Złakowie Borowym, w Godziszowie. Zdo­ młodzi, nie dostrzeżeni n a bieżąco t r z e b a „ w e w s i tkają: mentacją. T r u d n o mieć p r e t e n c j e już Iłży, J . czasie, g d y o p r a c o w y w a ł t o , a b y śledzić z m i a n y o wy­ bardzo ośrodki s k i e , niektóre p r a c o w n i e g a r n c a r s k i e p r z e s t a w i ł y w y r ó b d o n i c z e k , niektóre w ponować Ra- się Nikifora. Nie znalazł s i ę p r z y Lamęckiiego z w i ą z k i z Cepelią o r a z d o r z u c a n a końcu, iż oprócz n i c h Scholastyka Krupowlcz, Aleksandra — po­ haśle Nowy czone w związku z charakterystyką byli na ich trwały Górny nazwiska ciekawej uwagę uję­ pozostał zachowały .1. K a w u l o k w I s t e b n e j czy W i e l e b a zdań przeszłość o n i m jest, i t o s t o s u n k o w o centrum współczesnej s z t u c e l u d o w e j . A u t o r p i s z e k i l k a Felicji je informacja utrudniły białostockie; dziedziny w Wowry, dawniczy, klucz np. pierwszych Janów, Znaj>diujemy Impreza Grabarskiego, cień ślad p o z m a r ł y m artyście. O t o n p . Gorzeń szopkarzy i m . Oskara Kolberga, a Pokropek tylko o to wszystko? w y s o k i , aż d w ó c h mienia we zasługuje w c i u A t l a s u k o n i e c z n y c h w i a d o m o ś c i o t y m co i k i e d y b y ­ K r a k o w i e o m a w i a j ą c k o n k u r s y szopek A u t o r p i s z e : „ w ś r ó d wielu usuwa ośrodka. W w i e l u p r z y p a d k a c h b r a k m i p r z y t a k i m „bankiem d a n y c h " , zajmować hasła. było dys­ się t y l k o d o k u ­ do A u t o r a , że n i e p o ­ dulska i w i e l e i n n y c h " . Wśród t y c h „wielu i n n y c h " z n a j ­ święcił się t e j czynności k o s z t e m p r a c y n a u k o w e j i d y ­ dują należało daktycznej. W kontekście informacji, ale się r ó w n i e ż wymienić. nazwiska nią znakomite Niezrozumiałe prof. Plutyńskiej współpracował pierwszego wpływ Jaroszewicza. się k i l k a setek które pominięcie i wywarł ośrodka — A l f r e d a mieszcza twórczynie, jest tkacza, który n a dalszy W nazwisk, w z czytając o spłonięciu w towskiej czytelnik za­ te i n ­ f o r m a c j e często p o n a d miarę, p o m i n i ę c i e k i l k u n a s t u w y ­ bitnych staje twórców, t y l k o dlatego, się n i c z y m zależnie b o w i e m przez że o b o k n i e uzasadnioną nich żyją inni dyskryminacją. od wszystkich u w a g l a t a będzie' t r a k t o w a n y j a k o Nie­ krytycznych Atlas źródło informacji o twórcach l u d o w y c h . Problem się Autor wiązania wartościowania, był w oczywiście przypadku muzeów. W z którym znacznie trwałych t a m t y c h dziedzinach musiał borykać łatwiejszy zabytków istnieją do roz­ sztuki bowiem czy spre­ c y z o w a n e k r y t e r i a wartości, z a b y t k i k l a s y f i k o w a n o ko­ m i s y j n i e — i niezależnie o d w s z e l k i c h r e w i z j i t y c h u s t a ­ leń, do są o n e p o m o c n e czynienia dla autora. Pokropek miał jednak nie t y l k o z z a b y t k a m i , ale i żywą twór­ czością. Dochodzimy w t y m miejscu do następnej ważnej różnicy. A t l a s y rejestrują a k t u a l n y obraz... właśnie, cze­ go? A t l a s zabytków p r z e d s t a w i a współczesny s t a n o b i e k ­ t ó w , k t ó r e p o w s t a ł y co n a j m n i e j p r z e d 5 0 — 7 0 l a t y . O c z y ­ wiste jest, mogą zajść że w w ciągu kilku, t y m rejestrze coś o d b u d u j e , g d z i e i n d z i e j obraz dobnie rze s t a n u rzeczy Przewodnik po nawet zawali. nie ulegnie kilkunastu lat z m i a n y , gdzieś się W zasadzie większej informuje muzeach z b i o r u , o ważniejszych jest s t o s u n k o w o a pewne jednak zmianie. Po­ o charakte­ o b i e k t a c h , a w i ę c o t y m , co trwałe. i folklorze. Rejestruje on b o w i e m Zastanawiam dzajem twórczości ści, czy sądzić, że jutro zamarłej. Różnica n a d celowością n a s k u przeszłości, k u źródłom, a l e i n f o r m a c j a o twórcach w s k a z u j e n a chwilę samej kon­ być p o w i n n a ? Jest r o ­ topograficznego, a zarazem wiadomości i folklorze. o M a m jednak przewodnik może pełni współczesnej wątpliwo­ służyć, a zara­ Pokrop- ka koncep­ daje cję, niewiele i to zarówno rozbijającą regiony, jak ze w z g l ę d u i na przypadkowość infor­ macji. W s t o s u n k u do z a g a d n i e n i a bardziej adekwatna b y ­ łaby c h y b a książka o m a w i a j ą c a dziedziny d o b n a w założeniu d o p u b l i k a c j i ka ludowa. tyle że oparta szych Formy i regiony pozbawiona na placówek osób, tamtej wykorzystać przy na 1967, pracy dokumentacyjnym zajmujących pozwalają W i e l e doświadczeń by błędów dorobku Sztu­ Warszawa n a u k o w y c h . S t a n badań i oraz zagadnieniami i regiony, po­ J. Grabowskiego w Polsce, licznych wieloletnim ośrodków się podjęcie omawianego kompetencje poszczególnymi takiego zadania. Atlasu warto opracowywaniu i na­ było­ innych publikacji, w k t ó r y c h s z t u k a l u d o w a p o w i n n a być szerzej u w z g l ę d ­ n i o n a . Czas już b o w i e m , a b y w y c i ą g n ą ć w n i o s k i z p r z e ­ myśleń na dorobku temat kultury przykłady sztuki wych, a dorobek wodnika roli twórczości narodowej chłopskiej i w artystycznej wprowadzić progi po Muzeów t e j s z t u k i szerzej u w z g l ę d n i ć architektury ludu Narodo­ w przy­ i Prze­ muzeach. słowniku artystów naprawdę wartościowych ludowych, i rzeczywiście robić t a k i e s y l w e t k i pokazują marku w najlepsze W a r t o r ó w n i e ż b ę d z i e pomyśleć w przyszłości o Jak o zabytku zwraca zweryfikowano z e m p r z e k o n a n i e , że j a k o k o m p e n d i u m książka tych Informacja więc kompendium ludowej jawy żywej, kilka ponieważ 1978 r . kościółka n a W o l i J u s - jest? C z y m i komu taki strowanym dziś się przewodnika małego nie tylko ogromna. poprawić rozwiązało, pozostałe hasła. z a b y t k i trwałe ( b u d y n e k , skansen, k a p l i c z k a ) , ale i prze­ twórczości, zdołał nie ma prawo c e p c j i książki. C z y m rolę to szłych w y d a n i a c h A t l a s u zabytków I n n a jest „aktualność" w atlasie traktującym o s z t u ­ ce l u d o w e j również korekcie niczego rozwój sytuacji, kiedy rozbudowując ostatniej Płockiego , 8 opracowane dobrze właśnie ludowych. zeszyty przez ilu­ oczywiście doc. Jar­ Po- kropka. 117 �Dorobek Atlasu wykorzystany sce. W sztuki przy istniejących dostatecznie. p o w i n i e n też ludowej opracowaniu sztuka l u d o w a Nie wydaje m i się zaznaczona jednak monotematycznych, właśnie (wraz samochodową) Dziwny t o zresztą p r z e w o d n i k , ludomanów, na pomyślany oczach i Drewniana trzę, bo już ciekawego w stępnym mieli to bo Dworek? powinno nie ludowe. być informującego żywych dla klapki co ludowe. Pałac? sobie Czytając jego jeszcze u w a ż a m , że n a ­ opracowanie o wszystkich przejawach pa­ Nie, to Trudno Atlasu. t e j miejscowości. D l a t e g o po kraju, i na chyba ciągle b r a k i n f o r m a c j i , co j e s t etapem bytkach szeroko charakteryzuje czy kościółek? P r o s z ę b a r d z o , t a k i c h użytkowników odczuwam ludzie tylko Murowane? nie obchodzi, wyobrazić ka tak, jakby patrząc kapliczka ludowa. mnie hasła jeździli nie­ jest naszej przewodni­ i s t o t n y c h za­ kultury omówienia zawartości n a z w i s k , 391 i l u s t r a c j i i grup prof. dr. A. jest PAN budownictwa obok partii spotykamy w skondensowane i wątków „Nie w Za­ pod kierunkiem sam tekst rozwiniętych, dotyczących n i m fragmenty opracowane z widoczną w ważniejszych Niestety szkodą dla pre­ bez p o k r y c i a n p . n a słabnie t a k ż e «ludowych» z odżywanie literaturze motywów i sztuce". Jest to tylko dzo jest stosunek sprytmiityzowana tury sce i periodyzacja rozdział: historii włączenie najlepiej obiekty ciesielskiej epok zachowały wyrosłej z p r z e z sztukę ludową, rozumie pojęcie a nigdzie można i małomiasteczkowi, dwory, karczmy, sobie zwraca spichrze — szwedzcy w s t a w i a l i cieśle którzy budowali Kryterium wzory, mo ludową, ponieważ r o b o t n i c y , a Pałac K u l t u r y albumie skoro sztukę radzieckiej Autor uczynić włącza w Idąc sakralne b u d y n k i drewniane, wypadku n i e można budowali przede 118 go umieścić Sądzę, że w i n i e n t o sa­ je bo­ omawia Katalogu przecież w żadnym kościoły w Przykładów Dęb­ t a k i c h jest co ubiegłych s t u l e c i a c h głównie w prawdziwe, XVII—XIX gdy ludowa wszystkim w rzeźba w kamieniu 2 poł. X I X w . T e n w., Polska)", rozwija się, rozdział, j a k wycinan­ Autor, t u skąpi tytułu — o g r a f i c e „Tradycyjne malarstwo X I X w. Obok malarstwa który podsta­ nie pisze powiedzenia ludowe zanikło n a szkle, w występu­ jącego n a P o d h a l u i Śląsku istniało m a l a r s t w o n a płót­ nie, związana z drewnie, papierze ośrodkami Błędy — twórczość pątniczymi, rzeczowe: sakralna klasztornymi malarstwo na szkle i kościołami". występowało całej P o l s c e , a w ł a ś n i e n a P o d h a l u d o m i n o w a ł y słowackie, p r z y czym malarstwo z ośrodkami k u l t u , a raczej pątniczych. I n n a była w importy t o n i e było związane z obecnością w pobliżu h u t szkła. K t o i n n y m a l o w a ł n a s z k l e , k t o i n n y w proweniencja centrach t y c h dziedzin. l t d . , itd. Informacje o rzemiosłach cyklopedii ctwo w drewnie, Weźmy obok zdobnictwa? i regionów operuje niły się w wyrób Autor na snycerka równie nieprecyzyjnie. sztuki dlaczego mimo cztery iż Autor podaje sposoby mapę wykoncypo- tak szerokimi w jak „Polska r a d o m s k i m , t o co? N p . „Wycinanki na pierwsze — Datuje rozpowszech­ r o z k w i t t e j gałęzi ćwierćwiecze 23). Otóż w y c i n a n k i p o w s t a ł y dopiero XX w." wojnie się i c h z a n i k . W końcowej p a r t i i t e k s t u A u t o r c h a r a k t e r y z u j e klor i folkloryzm ludowej oraz nikiem a następnie z b i o r y który Atlasie, wskazującym gdzie dowiedzieć są dla sztuki ludowej ludowej archiwa Krakowie w 65.000 n a g r a ń Au­ jakimi Sztuki Ludowej warszawskiej pieśni In­ jednostek zbio­ siedzibie Instytutu i muzyki ludowej, dokumen­ instrumentów ludowych w omawiając m u ­ Szydłowcu podaje, n i m a r c h i w u m nagrań. P o d o b n o informacji zainte­ i folklorze (ok. 100.000 zeum braku przewod­ się dokumentacji, t a ń c ó w i t d . ) . Jednocześnie j e d n a k w być może tacja powstaje fol­ kultury w t y m p o n a d 65.000 f o t o g r a f i i ) , folklorystyczne (ok. czego Pracownia Sztuki P A N w zarchiwizowanych, ry powinien i o sztuce pominął p o d s t a w o w e stytutu zabytków źródła, z k t ó r y c h czerpał w i a d o m o ś c i . Z a ­ że w resowany tor (s. w 2 poł. X I X w . , a o k r e s r o z k w i t u t o p r z e ł o m s t u l e c i a , już p o I zaczyna En­ „Zdobni­ m e b l i , sprzętów i X I X stuleciu. Największy przypada również z d o b n i c t w a , czyżby n i e było pojęciami Południowa". A ale przykładowo tytule nie rozumiem wymienia formą wanych, snycerstwo, Już w terytoriów pełniejsze, o g ó l n i k o w e niż chociażby w Powszechnej. zabawek". ono bardziej o zbiorach Instytutu iż przyczyną (a t a k ż e IHKM, I B L ) był b r a k miejsca. Wystarczyłoby go j e d n a k z n a d ­ m i a r e m , r ó w n i e ż n a p o s z e r z e n i e w s t ę p u , a zwłaszcza n a scharakteryzowanie r e g i o n ó w (co t ł u m a c z y ł o b y mieszczenia —• g d y b y mapki) n i e zbędne, a s z c z e g ó ł o w e jów budynków, oraz dziesiątki informacje w których jednak Miejscowości, do znajdują danych, nazwisk, a nawet haseł oceny szczegółowych błędów w dotyczących nazwiskach, haseł a w chłopskiej rozszerzenia konsekwencji opracowanie z czy chorych twórczością trzeba haseł, jednak tego, cechową, z jest ok. Doceniając rze­ ilość zgłosić one: kryteriów „naiwną", katalogu. (minimalna pomieszanie z prowincjonalną, nej 4000. twórców datach) w alfabetycznie ponad szereg i s t o t n y c h zastrzeżeń. D o t y c z ą we", dzie­ muzea w i e l k i t r u d A u t o r a , włożony w telność absolut­ dotyczące... się o b e c n i e uszeregowanych 2500, i n f o r m a c j i sens z a ­ usunąć z t e k s t u niepotrzebnych Przejdźmy — nadmiernego o r z e ź b i e skąpe, n i e z a w s z e rzeźbiono dość często w k a m i e n i u ( p o ł u d n i o w a podczas v kilkadziesiąt. Informacje np. „ W choć uznać za l u d o w e nie, Grywałdzie czy O r a w i e . najmniej tropem s t o s u n k u do m u r o w a n y c h . K t ó ż w i e m wznosił? W r e z u l t a c i e A u t o r w a , Foram" i Nauki drewniane samo projekty architektury ludowej. budowle że m u n p . iż u w a g ę t y l k o n a osobę w y k o n a w c y . szwedzką A.J.) i tradycji b u ­ t e j i d e i należałoby k o n s e k w e n t n i e uznać H o t e l za na ar­ domniemywać, ci sami, pomija style osiągnięcia Wystarczy i chałupy". niewystarczające, Pol­ n i e określa, co „ d r e w n i a n e b u d y n k i s a k r a l n e najczęściej wiejscy w ponadto (czyżby!! rodzimych szeroko. „...są drewnianego się n a j w y ż s z e rozumie bardzo sakral­ oddziaływały dowlanych". Ponieważ Pokropek w kul­ go d o Atlasu: zachowane, najbardziej poszczególnych tych zabytkach sztuki budownictwo zabytki budownictwa chitektoniczne w nasuwa jednocześnie właśnie tyle: skakujące, A u t o r t a k uzasadnia to najstarsze te została Bar­ w s i (s. 9). Wątpliwości ne. do w s i , a n i e do „ w ą t k ó w " . budownictwo, informacji. Mimo Polsce w n i e p r a w d a , słabnie, zwłaszcza w s z t u c e , a i w l i t e r a t u r z e istotny grafiki, nieprecyzyjne. słowa, o d a w n y m m a l a r s t w i e m a d o snycerstwo opracowana i UW c y z j i w y w o d u . Z d a r z a j ą się f r a z e s y s. 8 c z y t a m y : ona indeksu oraz m a p . mapa Kutrzeby-Pojnarowej. nierówny, pobieżnie, poprzedza IHKM się literatury, etnograficznych, kładzie E t n o g r a f i i przejdźmy Składa wykazu czarno-białych W p r o w a d z e n i e terytoriów książki. katalogu, nawet malarstwa, uproszczone, nieprecyzyjne, P o t y c h u w a g a c h , dotyczących k o n c e p c j i , do bardzo wowych narodo­ w e j — a więc także i l u d o w e j . wprowadzenia, — dotyczące jest Pokropka. Atlas i następne ki a takim przeznaczony też Pol­ celowe p r o d u ­ k o w a n i e Przewodników z mapą zostać po Przewodników co „ludo­ dawnej sztuki a współczes­ pracami amatorów psychicznie; — niekonsekwencji i przypadkowości wielu informacji; �— c h a r a k t e r u i n f o r m a c j i o twórcach, niektórych przypadkach sprzyjających sferę naruszających i c h życia komercjalizacji w prywatnego, twórczości l u d o w e j i — co g o r s z e — a m a t o r s k i e j . Zarzut pierwszy przyjętych nych — powszechnie budowli mówiłem już kryteriów przy drewnianych, do tej o rozszerzaniu ocenie sprawy sakral­ nie i rzeźbiarzy. Stowarzyszenie do się Ludowych twórców: Resort czy Kultury, Cepelia l u d o w y c h i do możliwie wyodrębnienia zajmujących sytuacji, gdy Twórców ochrony twórców nego W ich z wielotysięcznej amatorsko będę dążą precyzyj­ masy rzeźbieniem czy ludzi, malowa­ naukowych". traktować każdy dzie amator należało (a zmienić Obawiam jest nazwę do badań albo Atlasu się, że w tej sytuacji kie jarmarki jest nawet czemu Nie właśnie a nie innych kryteriów dojrzałych wielu i wyboru, początkujących wymienionych rzeźbiarzy, Krawczuka, uhonorował, przyjętych twórców Szanuję czy jego (np. Adamiec), z wartościowania — k i e d y n a równych omawia malarzy „amator" precyzuje wręcz rezygnuje amatorów. pisze jak Sokołowską, np. Palkę, przez Autora Albiczuka, Iwańską, Holesza, Bieszczada, Binkuńską, r o z u m i e m , że może i c h cenić n i e m n i e j ludowych czać w twórców, a l e czy nia, ale i znamienna — ale to powód t y m w ł a ś n i e Atlasie? fragment obrazu czy to się nie­ by nie malujących „twórczynie jest Autor ludowo", adekwatne hasło trudności, niektórzy wielu wizualne amatorów uczestniczyli nościach i n i e k o n s e k w e n c j a c h zająć s a m e m u jakąś do tytułu sztuki d y c h , początkujących w pracuje różnych służyć? Drugi dotyczy stanowić „na wystawach zarzut, Wspomniałem wymienia już tylko jaki i w (pełna mło­ zwiększyć rzeźbiarzy, I . Kamińskim, pisze konwencji B. Podjaskiego, pierwsze się targi koń­ omawia — twórczynie o to na równych nich zdobie­ n i e wyłącznie, ludowe, (zwłaszcza Pisze wyłącznie po dru­ chyba warto prawach Zajkowską, z ama- Wodecką, M i - malowanych domów gospodynie Borusowej w Kłyżu, (m.in. Kuziach, znakomite śród wybitnych Łączyńską, pominięto St. samym Z o f i ę O w c ę (jest na), Jana M . Mosio. tym haśle n a z w i s k a : wa), Szloska, Wojtyło (— na Po­ przecież malują i chętnie się t y m J. Jurek, M . Kiwiorową, F. i Chlastowa Wojtyto), Ro­ Zalipiu spo­ M. Sierak, Maria i An­ Błędnie (powinno Salosek podano być (— Niwce, malarki w Chlasta- Szlosek). Nie w s p o m n i a n o o m a l o w a n y m p r z e z a r t y s t k i kościele i D o ­ mu Kultury IWP, Malarek, zdobiły w o t y m że w s p ó ł p r a c o w a ł y lokale reprezentacyjne Krakowie Leona i Warszawie). Potońca, Wspomniałem już i Nie rzeźbiarza o ka znajdujemy ma figur Olszany o wzmianek „Turkach", nadal żywy Gródek Dolny). się B i e s i a d y Wiele im. Jeśli ale pominięte lach w niedokładnych. nie wspomina stylu dynek w zakopiańskim Przykładowo: dla regionu ogóle Za­ Liceum o starym (np. „Pod muzeum, projektowany z a k o p i a ń s k i m określa halańskim". wicz budow­ nie Wśród przez St. W i t k i e w i c z a jako nazwisk Jedlami", kaplica ogóle p o m i j a , s k o r o b u ­ „w stylu amatorzy: w Zakopanem, lecz w w pseudo-pod- A. Doleżucho- i P. Ślęzak, a d o t e g o t e n o s t a t n i m i e s z k a Kluszkowcach. wcale Pominięta S. G ą s i e n i c y - B y r c y n i e i A . P a c h u n a g l e i n f o r m a c j e , że są czy Prostym, mowa film członkami S T L . P o n i e w a ż p r z y i n n y c h ( n a w e t zesie i w i c e p r e z e s i e t e g o T o w a r z y s t w a ) cji — można nazwiska wybit­ cinankę hasło Oraczew, zaś W o r o w o ze sądzić, że t y l k o d w ó c h tak wybitnego Ciepielewski. macoszemu garwolińsko-otwocką. Paszyn: n i e zaznaczona rzeźbiarce-ce- spiratora tego amatora, m a ­ nie k i l k a kobiet, a ponad batalistycznego i hi­ T. B u - Juszczak, po­ ośrodka chrzcielnica i stacje biarzu i W. wątpliwe ludowych, jak po Dębskiej pierwszych Woli górali z Zakopa­ — brak rzeźbiarza-ceramlka Po 1965", Oleksym Kon­ nazwisk rola M . Zgódki i i n . ks. N i t k i , (a n i e t y l k o tekst jako i n ­ opiekuna). Maluje kościele m . i n . a m b o n a , słuszny, iż rozwój wy­ zmarłej męki w y k . przez F. Palkę. O stwierdzenie, ponieważ jak potraktowano Brak 20. W pre­ haśle Iłża z n a k o m i t e j A . Sabały c z y R. K o w a l c z y k , Hasło przy brak tej informa­ n e g o należy d o t e j o r g a n i z a c j i . P r z y traktuje n p . M a r i ę A b r a m i u k z Białostockiego. W jest n a Jaszczurówce), pojęcie t o w stanty A. haseł Kenara, podaje czy odbywają n i c t w i e l u d o w y m , zwłaszcza o u l i c y K o ś c i e l i s k i e j , o w i l ­ i naprawdę roku została m . i n . doskonała h a f c i a r k a Stanisława C u k i e r . P r z y już amatorów g d z i e co jest Jedlińsk, Koźlarzy. A u t o r pominął t a k ważne dokumentacja naiwnego Nądni, Zbytniowski, rów­ Jest t a m w a r ­ pomija Z. W e s p ę z Brak Majdan o Łańcuc­ których zaś w (Radomyśl, i szopkowych. przypadkowości informację one z gastronomiczne f o l k l o r z e ż y w y m . T a k n p . w haśle G n i e w c z y n a n i e dostrzegł, typowych twórców Autor warsztaty n p . daje malarstwa (J. Fąfarski), zaś n i e k t ó r y c h pomija nic o w y b i t n e j w hasłom informacji. ośrodkach Niekonsekwentnie lującego mija w ciekawe Słowika E. C h m i e l . Umieszcza storycznego po­ to m i a ­ wielu hasło Kańczuga. Pokropek Nie iż z Mieścisk). p i e r n i k a r s k i Słowika Chruszczów. postawić obrzędowe, t z w . kozy ramiczce tyńca, kartonie. W stylu twórców, istniały Pijanowskiego Skrętowiczem. wyróżnienie? ogóle miejscowości, o p i e r n i k a c h , zobaczmy о zbyt Czemu przypadkowości niektórych zmarłych fałszywy jest rzeźbiarzy. można do n i e d a w n a wspominając zresztą „na k r e d y t " n a z w i s k a poprzednio, ośrodki ( n p . p i e c z y w o nych stwarza zachętę? nie ważnych. P o m i j a PME). Ale trud­ nazwisk? niekonsekwencji jedynie i zajmujące Zaród, W i k t o r i a S a m b o r ) . kopane. l u d o w e j . Atlas nieraz ilość z a m i e s z c z o n y c h sztat a nawet zalia powiedzieć, a n a j l e p i e j — nazwisk współczesnej w a ż n ą sprawą, b y p o d a w a ć w fajansie problem również Samocicach, Atlasu postawę. Nagromadzenie pierniki szczycą (m.in. piękna, twórcze We Włocławku A u t o r ich nazwiska „załatwia" nazwiska Okładka Przykładowo: r o l e w i c z , K i e l k o w s k ą , S y r o c z y ń s k ą , Olesińską). H a s ł o Z a ­ zamiesz­ l u d o w e j sztuki, ale p r z y n a j m n i e j wypadało o t y c h jeszcze to torami^malarzami uwierze­ daje n a okładkę potrzeb­ są i n n e miejscowości, g d z i e t e n a t r a k c y j n y z w y c z a j Rozumiem ło Po są wspomnieć do książki? obraz na ludowe naczyń". skoro ich Rzecz t r u d n a Bazylego Albiczuka. niż Malinow­ (przecież n i e l u d o w y ) , a l e n i e p o ^ wiślu D ą b r o w s k i m . A s z t u k i , domagać im. informacji daje n a z w i s k z n a k o m i t y c h artystek, r o b o t n i c , samodziel­ lipie ludowej zespole Studziennej), rzeźby Z a g a j e w s k i e g o udział jasne prawach (np. w skie (np. w Bodzentynie). n a „ l u d o w e g o " , a z a t e m p o w i n i e n brać Autor pominął. Autora). znaj­ konkursach, wystawach o wielu izby przez został w Brak nie Malinowskiego mienianych książce m o ż e u w a ż a ć , że nazwisko stypendiów, twórczych e m e r y t u r i t d . Z k o l e i , skoro kiedy informacje innego). i c h kilkudziesięciu), który swoje pasowany w Albo tytuł s e r i o . przyczynek Szczawnicy w Z a k o p a n e m , t a k interesujące z j a w i s k a j a k stałe, w i e l ­ niem „cenny w źródłach w y ­ gie, za tylko ale... ale instrumentalisty J. n y c h i haseł ( d a n e można było znaleźć w tuję wydawcy) śpiewaczki, świetnego (zamieszcza n i e m — z a t a r c i e g r a n i c p r z e z A u t o r a t r u d n o uznać ( c y ­ słowa 2 ludowe dostrzega skiego, w i ę c w r a c a ł . D r u g i m p r z y k ł a d e m są n a z w i s k a malarzy zauważa apodyktyczne „Rozwój talentu ten widoczny rzeź­ tylko następuje jest już od prac. 119 I �Wiele i n f o r m a c j i j e s t b ł ę d n y c h , co w y n i k ł o n e z trudności z w e r y f i k o w a n i a sło Autor Krasnobród: dwie bytków) garncarski. m.in. wymienia k a p l i c z k i , jest Czynnych zapew­ źródeł. P r z y k ł a d o w o h a ­ (za Katalogiem i c h sześć. P i s z e kilka warsztatów Za­ w i e l u n i e m a uprawnień do w y k o n y w a n i a zawodu pla­ s t y k a , a m o ż e mieć n a s k u t e k „ r e j e s t r u " w Atlasie kło­ poty z Wydziałami „Ośrodek garncarskich, Ośrodek o d l a t n i e i s t n i e j e , w y m i e n i e n i g a r n ­ W y k a z gólnie w i e l e karskie powinien b y ł skłonić A u t o r a d o r e f l e k s j i n a t e m a t kontekście wotności ośrodka. P o m i n i ę t o nobrodzie nego we, Istnienie oraz corocznych ekspozycją Zupełnie w nagrodzonych niezrozumiałe jest by), (Chrystus przy Długosiodle figur w kościele Trudno zgodzić podawania To i spokój. twórców, uprawnia się np. w rzeźbionych rzeź­ słupów przez A u t o r a a zwłaszcza zasadą amatorów. d o oglądania, a n i l u d z i e , d o o każdej Podając z rzeźbami Dłużewie, się z p r z y j ę t ą adresów można d o w ą a plastyką W i e l k i c h czy Kleszczowej Górnej. n i e są p r a c o w n i e rych mija wskazanych godzinie adres w turystów wejść, zabrać przewodniku do tym odwiedzania żyjący chroniony ptaków w wskazanych świecie swych obsesji i światem przez siostrę, czy którego matka przed Giełdon, t u r y s t ó w , b y d a l i m u spokój wy błaga „bo czas samym t w ó r c ó w . K t o go d o t e g o u p o w a ż n i ł ? C z y ciężko Sutor, któ­ im chory wspomnień, rzeźbiarz odwiedzających jego b o l i głowa, ner­ m u się z r u s z a j ą " . T y m , k t ó r z y rzeźbią l u b malują, 1 b y uciec cja o d ciężaru życia, o d hałasu, l u d z i — i n f o r m a ­ Pokropka kom czyni do p r a c y krzywdę. Nie twórczej, oczywiste sprzyja też warun­ j e s t b o w i e m , że ner­ w o w o ś ć , pośpiech, z a m ó w i e n i a , o b i e t n i c e — w s z y s t k o t o , co się w i ą ż e z n a j a z d e m (krajowych szybko i tabunów cudzoziemskich), uderza poziomu — musi prac. interesy się h a n d l e m , a l e i w opiekuńczą. C e p e l i a instytucji, prowadzoną które przez c i atakują Cepelię, że obniża potrzebne są lepsze f o r m y przez „Arkady" się p o z i o m opieki — przekreśla zajmują n i e działalność daje stypendia, zamawia. Publicyś­ n p . rzeźby, tymczasem w Nie dużym że Atlas stopniu mogę do a dotyczy ra zjawisk lub nawet tylko utrzymanie da. Trudniej zbiorów będzie najlepsze własnym nictwo również prace. samochodem do Polski. specjalnie Dotychczas B H Z „Desie". C h o d z i to A czy Wydaw­ ale i t e n t y p k o m e r c j a l n e g o się j e d z i e , znaczy, się w nie tylko drenażu, już w i e już liczyć Można ka wspomnienie Zaremby, — torzy książka zannie). W zycji artysta A. Błachowski, oraz ludowy szta, Kultura handlarzy. Obawiam Nie nazwisk komercjalizacji powiedzialne ż e Atlas ducha 120 sprzyja winnym i t a k już tego r u c h u , z c z y m Polska Rzeźba R. R e i n f u s s , ludowa; Zachodnim rzeźbione I. i na chata" lowane Dawne co może malarzom się usiłują w a l c z y ć o d ­ niedźwiedzią czy haseł się przysługę rzeźbiarzom, z drewniane rzeźba S. Błaszczyk, Ludowa Rabce; Granice sztuki, Małopol­ zwana ludową; w węglu Malarstwo ludowe sztuki Sto lat jej w z badań oraz im. nad psychopatologicznej, i Wielkopolsce, W. Orkana w historią zeszyty ludową; Ludowej" stroju w kultura; teorią, sztuką Sztuki Pol­ ludowe dzieje kultowa Muzeum w (pod red. A. Budownictwo w fajansu ludowe północnej Polski — na „Malowa­ R. H a n k o w s k a , M a ­ Meblarstwo plastyka sztuki ma­ Obrazy Konkurs oraz Kujawach M. Pokropek, zabytków Krzyże z Jackowski, M . Ż y w i r s k a , P u s z c z a Biała, Katalog kamienna rzeźba Dąbrowskim; na ludowe Błachowskiego); Polsce; dotyczące ludowego, stanu badań n a d sztuką l u d o w ą , k o l e k c j o n e r s t w a i t p . I n d e k s nazwisk też, Bogu których przejrzysty, n i m co n a j m n i e j k i l k u n a s t u już w s p o m n i a ł e m . B ł ę d ó w Krwczyk, niestety ważnych brak twórców, o korektarskich niewiele Wójcak), znacznie zamiast mniej niż w w czym (Guz- hasłach Sobiska, K u l e w i a k — Kula­ w i a k , Kapłonowa — Kapłanowa). wszystkim. zaczynającej Piwocki, rzeźba zo­ Po­ Atlas K. A. R. R e i n f u s s , meble J. Bur­ A . J a c k o w s k i , Współczesne na Powiślu izb Daw­ Ludowa; Współczesna pogranicza; wnętrza sztuce drzeworytnicze; Ludowa A. Kunczyńska-Iracka, jego O ludowa, Zawisto- T. Komornicka-Rościszewska, szkle; Ce- K. figury częstochowskiego; larstwo i narodowa; J a c k o w s k i , Współczesna twórcy; kręgu a ama­ A. Kunezyńska-Iracka, Pogórzu; Bukowska-Floreńska, i jej — malarze malowanej; Sztuka i monolityczne A. Francisz­ działaczu obrazy skrzyni wicz-Adamska, kraj, wszystkich instytucje. Obawiam w twórczości dobrze tłumaczyć, że w ł ą c z e n i e d o za t e n r u c h wyrządzić że dla się, że d l a n i c h p r z e d e muszę c h y b a amatorów N i e wątpię, Droga Krzysztofowicz, — kultura dewi­ skomercjalizowana przewodnikiem art. o Franusiaku, zmarłym Ludowe Skarby ludowa (tam n p . Sobieska z Konga... cenny szczegółowych l u b m a r ­ J . G r a b o w s k i , Sztuka w Polsce; ny na trudne wprowadzić m.in. o van Goghu t a k i s t o t n y c h , j a k : S. ludowej nie poziom rzeźb po traktująca Auto­ korekcie. z a m i e s z c z o n e j b i b l i o g r a f i i zabrakło w i ę c p o ­ dek, będzie noty n i e t w ó r c y l u d o w y m , c z y I . W i t z a , Wielcy t w ó r c z o ś ć „ n a i w n y c h " włoskich, o b n i ż y ł się k a t a s t r o f a l ­ kropka kilka 1979 г., a nie tak znowu ź l e zresztą c y t o w a n y , J . C z a j k o w s k i e g o , „Polskiej który spowo­ praktycznie ostatniej dla t e m a t u (np. K . Erber artystyczną de­ w było d o d a n e kulturą o wykaz m u s i być przez nawet elementarne, monograficzne m o d n y się r o b i i n n y k u p u j e . . . Jugosławia przestaje han­ współczesnych przy­ t y m celu m u s i e l i płacić t u zresztą s t a w i a p o s o b i e ruinę. W t e d y tam w do dysponujący pomyślało o drenażu t e r e n u p r z e z l i c z n y c h jeżdżają wizy, pozyskiwać turysta będzie p i e r w s z y . d l a r z y z zagranicy, którzy zach muzeum Zawsze i t a k sprze­ r a c j i , (które swój choćby w m i e j s c e w i e l u p o z y c j i sce; wzrost sztuką l u ­ z l a t 1973, 1974 j e d y n i e uzupełniona zrealizowania. ginalnych ma­ obrzędowej, p o ­ między rozumieć doprowadził Są t o p o s t u l a t y do w tekstów. A u t o r bardzo Atlasu, delimitacji granic i n i e chcę i wydawcę f a c h o w c ó w z C e p e l i i , która odrzucając r z e c z y słabe, s t a ­ się s t y m u l o w a ć dziwić ważniejszych f o l k l o r o w i , plastyce 1972 r . w p r o w a d z a j ą c włocławskiego; p o z i o m u twórczości, s k o r o t w ó r c a w s z y s t k o innych, przyczyn- może amatorską. iż A u t o r m o ż l i w o ś ć w p ł y w u n a t w ó r c ó w . N a cóż zda się k o m i s j a ra j a k na p o z y c j i . K s i ą ż k a , która u k a z u j e się n a p r z e ł o m i e ski; n a b y w c ó w bezpośrednio d o t w ó r c ó w nie tylko w wydany handlarzy kolekcjonerów d o p r o w a d z i ć d o obniżenia Puszczenie fali turystów, zagadnienie dowały, obszerny, obecność Z g o d n i e z przyjętą koncepcją ło u w a g i poświęca obiektów. pominięcie których pominięcia dożynko­ zakoń­ bardzo 190 p o z y c j i , w t y m szcze­ s y l w e t e k t w ó r c ó w . C z a s e m są t o artykuliki, i słupie, a r c y d z i e ł o l u d o w e j (Pieta), Kąpielach Kras­ folklorystycz­ na wieńce miejscowym literaturze znakomitych kapliczek Cichem i w tymże zespołu konkursów organizowanych czonych natomiast w miejscowego l i t e r a t u r y t e g o r o d z a j u książkę, z a w i e r a c a r z e liczą zresztą 88, 68 i 90 l a t i już t y l k o w i e k i c h ży­ Finansowymi. I l u s t r a c j e ne na podobnej pisach błąd — bardzo ładnie wydrukowane, zasadzie j a k zawartość i l . 9 przedstawia „dziadów c ó w " z L a l i k a n i e zespół h e r o d o w y Mapy: wspomniana gionów, typów mało czytelna, chałup wcześniej (b. d o b r a ! ) , wydrukowana haseł w — i dobra­ (w pod­ szlachci­ Będzinie). terytoriów i re­ strojów. Ta ostatnia niewyraźnie na wyklej- �k a c h książki. S z k o d a , brakło że w ś r ó d p o k a z a n y c h jamneńsko-pyrzyokiego, zwłaszcza w y j ą t k o w o Sądeckich (jest glądającego Śląska pięknego s t r o j u kobiecego męski, n a t u r a l n y m w i ę c może być przekonanie, tego t e r e n u n i e jest znany). M a p y czone czytelnie, n i e zadbała nej szkoda tylko, że całej Polski zgodna strój na jednak spornych. za w i e l e jedynie Wymienienie miejsca. Oczywiste t e rzeczy, które listy błędów wszystkich j e s t , że znam. Historycy zajęłoby sygnalizuję sztuki, rzemiosłami na pewno oraz zadaniem jest czy wiele muzykolodzy, niedostrzeżonych szczegółowe dziedzin kultury wymaga przynajmniej jest typową więc skażony że jest róż­ Sama recenzji, i ocena to osób poszczególnych już o t y m , że a t l a s t e g o r o ­ pracą zespołową, przekraczającą i kompetencje dziwić, kilku ludu. zorientowanych w zagadnieniach, nie mówiąc dzaju opracowanie artystycznej instytucji dobrze żliwości U w a g i , k t ó r e zgłaszam, n i e w y c z e r p u j ą miejsc trudnym haseł orientacyj­ się znaleźliby w t y m tekście b ł ę d ó w . Już t y l k o t e n f a k t w s k a z u j e , j a k ozna­ podziałem zajmujący folkloryści nych poszczególnych k a r t a c h . i grafowie z techniczna na z o- kobiecy redakcja była a Lachów „samochodowe" że za­ wnioskiem o to, a b y s i a t k a podziałów mapce strojów cieszyńskiego, jednego efekt tylu człowieka. ogromnej błędami, że pracy Autora t a k piękna w y d a n a książka n i e spełnia pożądanej etno­ mo­ Trudno i się Atlasu poręcznie roli. Aleksander Jackowski P R Z Y P I S Y J . Z. Ł o z i ń s k i ; A . M i ł o b ę d z k i , Atlas zabytków ar­ chitektury w Polsce, W a r s z a w a 1967; S. L o r e n t z , Prze­ wodnik po muzeach i zbiorach w Polsce, W a r s z a w a 1971. M a r i a n P o k r o p e k , Jarmark Płocki (Katalog twór­ c ó w l u d o w y c h biorących p o r a z p i e r w s z y udział w k i e r ­ 1 2 Serbske (Die narodne drastwy Neuzacher (Sorbische Tracht); um Lubbenau); Volkstrachten), 3 t. 5 : z. 7, A l b r e c h t z. 2 , L a t a r B a l k o , Drastwa z. 3 , L o t a r B a l k o , Drastwa m a s z a c h s z t u k i l u d o w e j w P ł o c k u ) , P ł o c k , cz. I — 1974, cz. 2 — 1975, cz. 3 — 1976, cz. 4 — 1977. H . D o b o s z , Pejzaż z aniołem, „Tygodnik K u l t u ­ r a l n y " n r 52/53, 2 4 — 3 1 . X I I . 1 9 7 8 r . Serbów Serbów wokoło wokoło Złego S o r b e n um S e n f f e n b e r g u n d S p r a m b e r g J ; z. 4 , A l b e r t L a n g e , Tracht der Sorben Cztery pięknie kontynuację jom wydane, wydawnictwa okolic Ślepego Nedo. T r z y wał w r. w obszerne pierwsze numerze który (Drasta pać 1954 r . t o m e m deljołuzkich dotyczą­ Ludowej" katolskich Zapowie­ okolicom Chociebuża, M. Nowaka opisu te w miały stroju jące się j e g o pozostałości. T y m c e n n i e j s z e jeszcze czterech których niach następnego, zeszytów, strój i pamięci rycznych i 5 tomu, i obejmujących ludowy zachował a także w rodzinnych to ka i A. Lange, dyskeho się z w W w wokoło z przed okresem strój stan, j a k i zastępowania istniał ubiorów miejsce w Sprewy) końcu ubiorami XIX w . Występowały powiedzi na wiele z w. lub w s t r o j e m za- łużyckich, latach trudności p r z y tych pytań, które d l a w s z y s t k i c h opracowań r i i — np. przy określaniu społecznej roli wiej­ (strój co Sło­ miało dwudziestych więc obowiązujące łużyc­ bezpośrednio miejskimi — próbach ustalono i od­ jako omawianej ubioru materiałów, oraz se­ stroju. der 1978. jeśli chodzi kę z m i a n terenu i lepszych przynależności jego na rozwoju ogół politycznej różnym gleb i uwa­ naj­ charakterysty­ administracyjnej jakości nie ich wykorzystania, czasie. W (w i gospodarczego, (wieku, zawodu, historyczne stanu posiadania) naj­ liczby o p a r c i u o niektóre s t a t y s t y k i t y m prace germanizacji wsi i mieszkań­ E. M u k i ) omawiają autorzy s t o s u n k i e t n i c z n e w X V I I I i X I X w . i postępujący ces o odrębności k t ó r e dostarczyły p r z y n o s i krótką (zanik znajomości języka pro­ łużyc­ kiego). Istotną część każdej prac stanowi zestawienie ludowego. z Zaczyna się o n w s z ę ­ kobiecego, do 5 t o ­ skich, regionalnie i etnicznie nacechowanych znad więcej dzie Bu- m u , p o w t a r z a n y m w e w s z y s t k i c h zeszytach, jest Sorben Tracht pokazując i muzea, histo­ Klet- zmianie, terenu, stroju a Przedsłowiu granice opis elementów Serbów zeszytach redakcja w n i e uległ skrzy­ 5 B. N a w - Wochoz prac g ę n a t e miejscowości na przygotowaniu ewangelskich recenzowanych nikłym. O d t w a r z a n y XX aż nielicznych zapisach Serbów (Die s t r o j u w s t o s u n k u d o t e r e n ó w sąsiednich. Z w r a c a od u b i o r u dłużej typu trwającego. Od łatwiejszego najprostszych poncho-, b l u z e k , g o r s e t ó w , teriałów, c o d z i e n n y c h mnóstwa nym j e s t , j a k podkreśla wian ukazanie terenów, jedynie fotografiach. Drastwa a Gródka der g r u p y p o r u s z a n y c h w n i c h zagadnień. I t a k określa Wstęp ców w w krają. Opisywany ki Drasta 6 B. Nawka, drastwa Tracht Drastwa S e r b ó w ] w o k o ł o M a z a k o w a (Die t o układ wyczer­ złożonego opisy Mimo struktury zachowu­ jest są jeszcze d w a n a s t ę p n e z e s z y t y t e g o t o m u : neho, Komorowa podstawowe r . 1964 łużyckiego oparciu o jedynie w t y c h czterech e n k l a w a c h się P. recenzo­ Sztuki Tomy Serbów). możliwości i Wojerec). wokoło opracowaniu stro­ Nowaka (tom 2 Drasta Serbów t o m 4, p o ś w i ę c o n y całkowicie M. „Polskiej Reinfuss ukazał się w stanowią łużyckim tego w y d a w n i c t w a pierwszym 1962 R o m a n zeszyty opracowaniu tomy S e r b ó w , t . 3 Drasta dział r ó w n i e ż w (Die L u d o w e n u k ł a d n i c t w o D o m o w i n g Budysin 1 9 7 6 , 1 9 7 6 , 1 9 7 7 , poświęconego l u d o w y m , rozpoczętego cym w um Muskału), L a n g e , Nowoniwańska Lubnjowa fartuszków przeznaczeniu kabat zwany do odtworzenia, roboczych spódnic — rozmaitych po okrycia i tańce, kolorach — wierzchnie polką), p a s k i i ozdoby, oryginalnie n e c h u s t k i n a g ł o w ę i czepce. D o t e g o w s t ą ż k i jak krakowskie, obszerne kryzy w zeszycie d r u g i m o d t w o r z o n o dwu 1875 i przedstawiono 1920 r. W je dla okresu zeszycie o róż­ (w tym wiąza­ barwne niektórych n a c h (z. 2, 3). W stadiach: z koszul z różnych m a ­ i odświętnych, n a s p a c e r w i regio­ stroje w czwartym 1880/90 г., p o k t ó r y m n a ­ stąpił i c h z a n i k . Bogactwo następnym tych rozdziale stawach z okazji ubiorów tłumaczy i c h zastosowaniem się w opisanym różnych r ó ż n y c h zajęć g o s p o d a r c z y c h łe chusty n a głowę przy zbieraniu siana) jak w ze­ (np. b i a ­ również r o d z i n n y c h i d o r o c z n y c h , kościelnych uroczystości i p e ł - 121 T �niemych funkcji (np. n a weselu czy przy chrzcie). W cych t e n ostatni okres. s t a r y c h r y c i n a c h w y s t ę p u j ą słynne b i a ł e c h u s t y d o o k r y ­ Słowiańszczyzny cia jeszcze odnaleźć w j a k o żałobne s t r o j e k o b i e t (zeszyt 4). W opisach i fotografiach stroje na wem strój żałobny k o b i e t , j a k r ó w n i e ż uroczystości wprowadzeniem rodzinne, charakteryzują k o l o r u czarnego, miasta.. To męskich, samo tracących j a k sądzę dotyczy swój go łużyckie opisane jak Dawne tylko w wiejskie nielicznych, białe i g r a n a t o w e wpły­ ubiorów dawny itp.) n a rzecz ubiorów się pod uroczystych całkowicie (sukmany, kaftany czasu. późniejszych charakter miejskich te­ stroje męskie odtwarzanych okrycia wierzchnie, są elementach koszule pon­ cho, płócienne s p o d n i e i żakiety, c h u s t k i n a szyję, o z d o ­ by weselne kim) i t p . Więcej dowiedzieć jego rozwój z XVIII w się o stroju' dawnym można oparciu z rozdziału, o cytowane (także opisów i X I X w. stroju nicznej, Wiążą w życiu a także wsi jako znaku zmian stylu się z t y m z m i a n y i poziomu typów materiałów, w ł a s n y c h n a rzecz f a b r y c z n y c h . rakteryzują również działalność ców strojów w różnych Teksty życia. zarzucanie niektórych cha­ wykonaw­ okresach. w recenzowanych p r a c a c h są d w u j ę z y c z n e — niekiedy l a k o n i c z n e i n f o r m a c j e n i e z a w s z e są p o p a r t e r y ­ sunkami (których zamieszczonymi Najczęściej rowe. et­ Autorzy łużyckie i n i e m i e c k i e . Z w i ę z ł e , s k o n d e n s o w a n e , bardzo funk­ przynależności wyrazu wyrobów dzinne jest na zresztą niewiele) wkładkach i fotografiami z kredowego tekst wraz i ładnie w y c h modelach) przejściowego podane wiele najrozmaitszych kolo­ z i l u s t r a c j a m i (fotografie dawne stroje pokazane na stanowią c i e k a w ą d o k u m e n t a c j ę pomiędzy (zawierającym powiązaniami rozwiniętym elementów epok — ubiorem elitarnych i kwestią jów sunku Polskich do p r a c stan opracowań kostiumologicznych. Słabiej, jak wadzają we wcześniejsze propozycji historyczne wej jeszcze nakże ŁuŻyC. chy ze niekiedy znanych dawnych płacht jak recenzowanych prac, zgodnie z założeniami badań e t n o g r a f i c z n y c h n a Ł u ż y c a c h p o I I w o j n i e , w t y m zwłaszcza prac współpracy podejmowanych Serbołużyckiego z inicjatywy Instytutu w i przy Budziszynie (działającego o d r . 1951, p o w i ą z a n e g o z N i e m i e c k ą demią N a u k ) , kładą w publikacji tację opartą n a s y s t e m a t y c z n e j nacisk na penetracji terenu i wypełnienie w t y m zakresie białych p l a m nych przeciwieństwie przez autorów Łużyc życach, prace starsze. dawniejszych, W piszących (por. n p . A . D o b r o w o l s k a , Kraków o tradycji strojów tak wielkiego ju, związanych — rębności e t n i c z n y c h Łużyc pozostawio­ zróżnicowania z różnymi rozbudowany Jak w ub. Łużyc jako wieku. Podobny niejszy wcześ­ archaicznej, wschodnią nawet ka Europą. Zresztą płachty żałobne, białe późniejsze b o r t y a k s a m i t n e p r z y p o m i n a j ą c e k u r p i o w s k i e , n i e weszły U w a g a : drasia j a k podałam w i drastwa tekście. do i l u s t r a c j i , ze ani czół­ reprezentują­ u ż y w a n e są w y m i e n n i e , t a k , że zestawów ce­ Atlasie które — znajdujemy elementów stro­ i funkcjami Czechosłowacji bar­ czy J u ­ przez A. Kroha Sztuki Ludowej" pracy nach bogacą łużyckie­ i przeładowanie wiązało regionu turystycznego w czy Łowickiego. I w się s t r o j e nie tylko jako na symbol tych użytek się 2 poł. w czasie jest rozwój P o d h a l a , Krakowskiego póź­ regio­ własnego „ludowości" w kul­ narodu. Recenzowane w a n i a na nowo regionu prace wychodzą w momencie historycznych Łużyc n i e jako turystycznego przeszłości, d o k t ó r e j lecz j a k o nawiązują świadka nowe odkry­ egzotycz­ tradycji pokolenia. Prace te pomagają wypełnić l u k i w i n f o r m a c j a c h o k r a j u , któ­ ry o d około dwóch wagę badaczy renów. Wśród wielu etnograficznych fia Polska", dotycząca wieków ściągał z a r ó w n o łużyckich prac „Przegląd stroju jest na i in.) pierwszą z bieżąco dokumentacja się d o końca. W pytań, s t o s u n k u do określoną dokładność p r z e d m i o t u , c h r o n o l o g i a i o p i s tła h i s t o r y c z n e g o ) . ra drogę kiego opisu 1 analizą jak do dalszych dyskusji d l a studiów systemów zmienności w pro­ opisu Otwie­ n a d przydatnością n a d historią kultury, w zaplanowanych, nad ubiorem przynosi (typy u- p o l s k i c h („Lud", „Etnogra­ Zachodni" bodaj zbliża niejednokrotnie j a k i z sąsiednich t e ­ omawianych czasopismach warsztatową s ł o w i a ń s k i e j i różnych, późniejszych z w i ą z k ó w Ł u ż y c nie okolicznościami z w i ę k s z e n i e paradności z awansem pozycję ich warstwie bogaty, r o k 1976 „ P o l s k i e j studiów się w t r o p i e n i e p o w i ą z a ń i o d ­ ubioru w w regionach, p i s z e P. N e d o w r e c e n z o w a n e j n r 1 za naszych Łu­ Jed­ się, gosławii. której w y k o n a n i e literatura ubiorów. wydaje u nas n a j s t a r s z e tych j e s t strój w wielu na plam o ży­ obrzędach i uroczystościach. P o d t y m w z g l ę d e m dziej stroju ludowy opisów giną strój sto­ w i ę c e j białych dawnych w mają do Strój w (biorąc p o d u w a g ę (np. nie n o t u j e m y Nawet kulturze i o 1948 i t a m c y t o w a n a n i e j s z a ) n i e zapuszczają Aka­ dokumen­ Stro­ one również i regiony n a m dotąd żałobnych). krakowskie nego Autorzy za­ Polskich pozostawia i wielkość t e r e n u ) w c z e ś n i e j niźli n a Ł u ż y c a c h wpro­ kultury zaj­ dokumentację go, wiek) Tymi nie prac. P e w n e w n i o s k i m o ­ ży­ ludowym wspomniałam, warstwy wpływów, Ludowych m a p i e k r a j u . Obejmują turze współczesnych kobiecych. porównując Strojów łem nowych, łączy czepków o s t r o j a c h łużyckich r e g i o n u , lecz r ó w n i e ż tworzenia (a t a k ż e z W i e l k o p o l s k ą ) 0 sztuce Łużyczan, rozwój o r n a m e n t y k i s t r o j u kostiumów na Ludowych. Atlas w wełnia­ haftach Nie­ w a r t ą w t y c h p r a c a c h choćby z Atlasem a u n i f o r m e m m i e j s k i m t e g o czasu. Są o n e d o b r y m ź r ó d ­ dla chust i in. Z terenem chronologii sami, można płóciennej, ro­ okresu od X V I po X I X i X X fabrycznych tiulowych wyciągnąć terenami in.) kraciastych), mują się a u t o r z y o m a w i a n y c h żemy i sposobie noszenia (zwłaszcza bogactwo dalszymi p o n c h o , w odzieży Europą zachodnią Łużyce papieru. są t o i l u s t r a c j e czarno-białe, r z a d z i e j Zwięzły miec, na P o z o s t a ł e r o z d z i a ł y przynoszą c h a r a k t e r y s t y k ę cji n a płótnie, w nasobnych z Czechosłowacji kroju c h u s t a c h , wstążkach męs­ omawiającego fragmenty drukach nych Analogie (Polski, zarówno kultury w ta­ ludowej i c h trwałości czasie. Anna Kutrzeba-Pojnarowa �J e s z c z e o r z e m i o ś l e a r t y s t y c z n y m na p o l s k i m Spiszu ( n a m a r g i n e s i e a r t y k u ł u T . M . T R A J D O S A Sztuka Coraz cyjnej Ten większym zainteresowaniem k u l t u r y l u d o w e j zaczyna badaczy torycznej w d o dziś Genetyczna szeroko znaczące w y d a r z e n i a a także d ł u g o t r w a ł e j pozostał n i e m a l żywym kultury, obszar, obok sza- jako terenu wszyscy sobie i autorzy sprawę typu badań, ale zachodzących ze na pogra­ polskiego S p i - też trudności procesów. Niestety, podejmujący tematykę spiską, specyfiki tego rzemiosł zdają regionu. Do prac artykuł Т. M . T r a j d o s a , artystycznych w nie tego Przeszłość na polskim Spi­ „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , 1978, n r 2. szu, Bazę źródłową artykułu ramiki stanowią — z jego od połowy rego początków w XVII piero w w I I poł. X V I I I w . W t e d y pobliżu szkle . h u t szkła Najbardziej 6 domokrążni krosnach pewne, że spiskich, Polski obrazy na siedztwie o d północy, 8 nia o po „etnicznej t y p y zajęć znaczenia użyteczność: rodzaju -demograficznych, mieszczenia źródeł odrzucić ludności przyniosło gierskie, zakończyły o wiek mienionych z połowy szego metryk XVII dla osadnictwa i jednorodną sam autor rządzania koniec roli. Na większej problemu, jako pochodzących rozwiązać ce miejsca polemiki znaleźć W sprostowania sprawdzonej tu Przyczyną oznaczać musi ją z jest spiskiej", Krzysikowie, Szkoda, z że co B y s t r o n i a , niż tekście się nazwisk wspomniana polskiego Spiszą o odnajdujemy hipoteza XVII powiedniej miejscowego g l i n y , co ze stanem nie (np. tyl­ ze słowackich kopii, wykluczyć często w podobieństwo jest oparciu o il. 6 i wtórnej każdej drukarni wizerunki do n i e j spo­ starsze i l . 5), l e c z wsi warsztatu malar­ idącym, uogólnieniem, * n i e m a ­ jącym s o l i d n y c h podstaw ź r ó d ł o w y c h . W ą t p l i w e j e s t też bardzo, z by malarsikich pochodzące obrazy domniemanych zdobiły wnętrza warsztatów kościołów. środowiskom rzemieślniczym, Malar­ w a n i e na desce obce jest raczej cechowym. kulturze wiejskiej. A r ­ w przypadku garncarstwa. Podobnie jest z nazwiskiem p r o d u k c j i włókienniczej pisał a u t o r o s o b o m , tym właśnie Całość wiej­ na p o l s k i m Spiszu „Tkacz". przy­ które w y s t ę p u j ą nazwiskiem. W w metrykach pod t r a d y c j i spiskiej swego stanowiska przydomków w prawdziwa, t o 14 cy się n i m nazywany twierdzeniu głównie panuje w M. domeną wśród szczegóły, tkaniną o Т. „knop" . określeń w lnianej części odzieży. należy, kolorze (rzadko na że: wbrew Spiszu Prawdziwe u stwierdzić Ponadto, 1 0 tkactwo mężczyzn . wełnianą osnowie był Trajdosa, było zamieszanie N i e wdając nie kanajas czerwonym, a pasiakiem bawełnianej), t k a n y m są d e k o r a c y j n e nie powstaje wąt­ czerwonym, pasy . Wzór l s w się jest procesie tka­ n i a ; są t o spódnice s z y t e z s a m o d z i a ł o w e g o płótna, b a r ­ wione na kolor granatowy nym wzorem, żywa i specyficzna kała pod tzw. się l i c z n y c h i l . 36 i i p o k r y t e ręcznie modrotlać. właśnie 1 3 Błędne mówić o drukowa­ interesująca, d l a Spiszą omówień . 37. T r u d n o Ta technika są t a k ż e „swetrze wciąż docze­ podpisy góralskim każdej stroju t r y b s k i e g o " , gdyż w t r a d y c y j n y m stroju spiskim warszta­ sweter n i e w y s t ę p u j e , a w s p ó ł c z e ś n i e można go spotkać drugiego. także n a P o d h a l u , O r a w i e i w G o r c a c h . N i e i s t n i e j e o d ­ „w X I X w. od tego tkactwo określane b y ł o z a w s z e t e r m i n e m , „ k n o p s t w o " , a t r u d n i ą ­ i „farbanek" nich naj­ Malo­ g u m e n t n a z w i s k a „ M a l a r z " m a t u tę samą w a r t o ś ć , j a k skomponowane w wie­ sporadycznego „kartonek" uniemożliwia Omawiane pochodzących można o drzeworytów z którego z należą: centrum malarstwa i a postaci większość b r a k jest pokładów definitywnie garncarstwa. mo­ można 3 ty: malarski i garncarski". Zacznijmy Otóż n a c a ł y m p o l s k i m S p i s z u się góralskiej . była stanowiłoby między nazwis­ dala malarstwem k i e m b a w e ł n i a n y m b i a ł y m , t w o r z ą c y m tło i roli ludności słowackim procentu-ludności g a r n c a r s t w a , gdyż, j a k pisze Т. M . T r a j d o s , wiosce że nie (nie Sołtysikowie!). n i e skonfrontował J . Zborowskiego większości autora rozrodzonych Sołtysowie w wymagają­ nazwiska wsiach najbardziej sze­ gdyż zawód. W doszukać dziś z n a c z n e g o Bizubowie, kształtowaniu Gdyby w omawianych Do autor uwagami wsi „do ale w występuje. hipotezy, łatwiej u s t a l e n i a m i J . S. n i e stanowią nie terenie przez zawsze w y k o n y w a n y fragmencie f a k t y c z n y m *. W y m i e n i o n e ko przyjęcie Nie 9 niczego M . Trajdosa, uściślenia. krytycznie w tywującym analogii lub sformułowań ze Dopusz­ argumentu w zbyt daleko z nie­ na przeprowadzenie informacje ważkiego pierwowzory skiego cza­ do c z y n i e n i a można szkła. malarskich z częściej n i e wniosą Т. Na są­ pierwotności e t n i c z n y m ludnością, nie pozwala z poglądami akapicie błędnych ko miedziorytów, skiej Brak każdym przypadkach wę­ istotnego. rokiej Tatr. s t w o tego r o d z a j u właściwe jest dużym ośrodkom, 1 Metryki wsiach najistotniej­ mianowicie, pod względem prawie we bezpośrednim huty ośrodków formalnym o istnieniu w najdalej specjalnych Jest strony jego pominąć twierdzenie wy­ w odnajdywane n i e istniały nie urzę­ podstawie charakterystyki etnicznej . przyznaje. XVII a wpływy języka sach n o w o ż y t n y c h n a t o m i a s t , m a m y mal prze­ tego kościelnych, jego (Lewocza) . rezultatów, w . , n i e można Spiszą i przy­ józefińskie wprowadzeniem dowego, n i e odegrały pod obrazy na skąd na szkle. D l a o b r a z ó w z t e r e n u Spiszą u s t a l o n o w statystyczno- d l a Spiszą Gemer, 7 rozwoju można pokrewieństwie trzeba osadnictwo spodziewanych poza się nie lu d l a badań zdecydowanie Późniejsze Zamagurza" hut , umniejszając ludności. N i e p i s y w a n ą i m uniwersalność. Z a s a d n i c z e wieku. wnioskowa­ s t r u k t u r z e nowożytnego i specjalizacji tego od przypi­ malarstwa Siedmiogrodu . szkle, do­ zaczęły ośrodki Spiszą, a n i w od parafian i się a u t o r na Słowacji i m p o r t a m i z południowej Badaniom sał a u t o r n i e z w y k ł ą w r ę c z Sło­ ośrodek w roznosili do są był się też p o w s t a w a ć pierwsze znany handlarze aż terenie polskiego m e t r y k i kościelne nazwisk do ce­ zachodniej na p o l s k i m Spiszu doszukuje w . Szklarstwo- rozwinęło możliwość nich t e nawiązują się w 5 czając w Spiszą, Formą, 4 X V I w. . c z t e r e c h , spośród j e d e n a s t u istniejących p a r a f i i s p i s k i c h . zawartych rozwijającej części krańców . i kolorystyką w y r o b y habańskiej, wacji ze s ł o w a c k i e j południowych P o d o b n i e r z e c z się m a z m a l a r s t w e m n a s z k l e , k t ó ­ tam zaliczyć t r z e b a teraźniejszość zdobnictwem his­ składowych położenia stwarza s p i s k i e j pochodzą z ra­ skansenem. elementów n i c z u e t n i c z n y m , s t a n o w i o atrakcyjności śledzeniu ceramiki dokładniej przeszłości „Polska 1 9 7 8 , nr 2 ) . Spisz. izolacji komunikacyjnej, różnorodność rozumianej trady­ cieszyć się p o l s k i niewielki pod względem powierzchni cji swej bogatej Ludowa", artykule od­ rozwój okazy miana nia bukowińska trzy odmiany: I I . 37 p r z e d s t a w i a stroju spiskiego. kacwińską, E. S t a r e k trybską i o d m i a n ę trybską, o b e c n i e wyróż­ jurgowską . 1 4 najbardziej 123 1 �ekspansywną. Generalnie mieszkańcom polskiego cjalizowanych (poza ze stopniem wościami surowcowymi podstawowych były rozwoju polskim tak wyspe­ rzemiosł, jest Spiszu możli­ nie wspomina rzemiosłach, j a k o najdostępniejszy z ważniejszych (bednarstwo, przypisywanie gospodarczego i terenu. Autor się o d r e w n o , jednym czego na biorąc, znajomości włókienniczymi) sprzeczne opierając rzecz Spiszą źródeł które surowiec, dochodu kołodziejstwo, o pozarolni- stolarstwo, wyrób gontów) . trzeba uchybień pierwszej określenie: charakterem mówić ników spiscy", jako literaturze zaliczyć również skąd o kolonistach frankońskich na zaczerpnął znajduje Spiszu. się w Т. M . T r a j d o s W należy 1 я ności polskiego trum W moje min: Spiszą zakresie targi w w i konwencjonalnie, Spiskiej zrezygnować można z pierwszego k l o r s p i s k i będąc terystyczne tronat Kieżmarku budzi „polski stosuje mimo zamienne Spisz". i a dos . l s za n i e Związek Szokuje odznacza nym". się autor określeń niejako termin w i słowackiej, d r u g i , p o p r a w n i e j s z y , starsze cechy Poza z — t y m , pa­ Czechów w Niżnych i j a k p i s z e Т. KW) Słowa­ M. Kacwinie jako „schematyczny „po­ nie artystycz­ a u t o r o w i dokładne obejrzenie obrazach Traj­ że nikt zamiłowaniem T o , co w fol­ charak­ Łapsz a u t o r y t a t y w n e stwierdzenie, wrót Bielskich i części Przedstawienia pejzaż tatrzański", zaliczam t e przywodzą Do 19 dwukrotne rzeźbiarza Reasumując Wysokich, tatrzańskie . z pa­ widzianych n a myśl usterek zniekształcenie w J . Wodziaka pełną, n a t u r a l i s t y c z n i e p o t r a k t o w a n ą panoramy Gomibosa, stosowanie Podhalan, zagrodach. określa szych Współcześnie, Kulturalne jakimkolwiek Proponuję kacwińskich lud­ autora, też etnicznego. „Kurasówka" Towarzystwo Nie­ cen­ pogranicza zespołem ter­ (konsekwencji określnika, g d y ż samoistnym, wykazuje n i m (J. W o d z i a k i e m Lewoczy wyjaśnień się p i e r w s z y ków, dla nad z Kaewina. targów. D l a inny zagadkowy s p i s k i " . B e z żadnych Walki Starej Wsi. terminologii, zastrzeżenia t u r z e czeskiej miejscach ahistorycz- folklor Tatr z n a c z e n i e w o b e c i s t n i e n i a bliższego handlowego „Zamagurze" o kategoria Tym „polski noramą re­ się też z b y t lotne t u pióro a u t o ­ r a . D r u g a część a r t y k u ł u p r z y n o s i artykułach i n n y m t o m i e , niż p o ­ przedstawia n y m t w o r e m obciążyć w y p a d a istocie kolo­ wyraźnie dygnitarzy-fachowców". jest w o ( „ L u d " , t . 44, 1959, s. 118—129). jest też w z m i a n k a Spi­ osad­ Flandrię . cytowanych całkiem ścisła miały z n i k o m e na informację n i e znalazłem j e j , a a r t y k u ł M . G o t k i e w i c z a , daje z stosuje j e s t sięgniecie d o p r a s i e d z i b autor Mazurów ligijne..., też niezgodne przedmiotu z X I I — X I I I w., to wymienić wiem, niach W artykułu a d e k w a t n y t e r m i n : górale spiscy. T r u d ­ s z u . Jeżeli k o n i e c z n e Nie części „Polacy etnosu. się p o w s z e c h n i e no Niezbyt 1 7 „wioskowych sprawuje 1 5 Do skiej naj­ drobniej­ nazwiska A. Jurgowa . i 0 powyższe u w a g i , podkreślić trzeba raz jeszcze z całą stanowczością konieczność k r y t y c z n e j ana­ lizy Nie­ źródeł i takiegoż przestrzeganie tego sprawdzania ich w podstawowego w terenie. pracy badawczej wymogu, przy b r a k u oparcia w literaturze, prowadzi wniosków niezgodnych z badaną do rzeczywistością. litera­ w Krzysztof pol­ Woźniak P R Z Y P I S Y Z a g a d n i e n i e t o doczekało się w i e l k i e j ilości o p r a ­ cowań: węgierskich, czeskich, n i e m i e c k i c h ; z p o l s k i c h w y m i e n i ć n a l e ż y : E . J a n o t a , Zapiski o zaludnieniu do­ lin Dunajca i Popradu na Spiszu, „Rocznik Towarzy­ stwa Naukowego Krakowskiego", 1864, s. 80—168; K . K r o t o s k i , Stosunki etnograficzne na Spiszu, Kraków 1908; S. Z a c h o r o w s k i , Węgierskie i polskie osadnictwo Spiszą do połowy XIV w., K r a k ó w 1909; Т. E. M o d e l s k i , Spory o południowe granice diecezji krakowskiej od strony Spiszą ( X I I I — X V I I w . ) , Z a k o p a n e 1928; W . S e m ­ k o w i c z , Granica polsko-węgierska w oświetleniu histo­ rycznym, K r a k ó w 1930; J . R a d z i s z e w s k a , S t u d i a z dzie­ jów ustroju Spiszą, K a t o w i c e 1969. 1 J . S. B y s t r o ń , Kultura ludowa, W a r s z a w a 1936, s. 31 i n a s t . J . Z b o r o w s k i , Materiały etnograficzne z góral­ szczyzny ( w : ) T e n ż e , Pisma podhalańskie, t . 2, K r a k ó w 1972, s. 3 9 0 - ^ 0 9 . Ceskoslovenska vlastiveda. Т . 3. Lidova kultura. R e d . A n d r e j M e l i c h e r ć i k , R r a h a 1968, s. 426. H . L a n d s f e l d , Habanske pamatky, Strażnice 1970, s. 5 — 6 ; J . G r a b o w s k i , Sztuka ludowa, W a r s z a w a 1977, s. 241—242; T e n ż e , Sztuka ludowa w Europie, Warsza­ w a 1978, s. 193—194; Ceskoslovenska vlastiveda..., s. 456—457. Ceskoslovenska vlastiveda..., s. 458—460. S z k l a r s t w o musiało być jeszcze w ó w c z a s nieczęstą u m i e j ę t n o ­ ścią, s k o r o w w y k a z i e z a w o d ó w m i e s z k a ń c ó w 16 m i a s t s p i s k i c h z 1758 r . f i g u r u j e t y l k o 6 s z k l a r z y , a n p . z ł o t ­ n i k ó w 10 ( J . R a d z i s z e w s k a , o p . o i t . , t a b e l a p o s. 140). K . S t e c k i , Ludowe obrazy na szkle z okolic pod­ tatrzańskich, „ R o c z n i k P o d h a l a ń s k i " , 1914/1921, s. 207; Ceskoslovenska vlastiveda..., s. 458—460. 2 3 4 5 6 7 H . P i e ń k o w s k a , Podtatrzańskie obrazy na szkle, K r a k ó w — Z a k o p a n e 1961, s. 22. Ceskoslovenska vlastiveda..., s. 460. J . Stokłosa, T k a c f t o o l u d o w e w Gruszowcu i Jur­ gowie w 1909 г., K r a k ó w 1920, s. 24, 38. I b i d e m , s. 1, 4 — 5 . M . W o l e ń s k a , Wystawa sztuki ludowej zamiesz­ kałych w Polsce Białorusinów, Litwinów, Rosjan, Sło­ waków, Ukraińców, Żydów, K r a k ó w 1960, s. 2 1 — 2 2 ; Ces­ koslovenska vlastiveda..., s. 74. J . V y d r a , Ludova modrotlać na Slovensku, Tvar 1954; Ceskoslovenska vlastiveda..., s. 506—508; E. S t a r e k , S t r ó j spiski ( w : ) Atlas polskich strojów ludowych, cz. V , z. 15, P o z n a ń 1954, s. 36. E . S t a r e k , o p . c i t . , s. 76. E . K r a s i ń s k a , Gospodarka pasterska na polskim Spiszu w drugiej połowie XIX i w XX wieku, „Rocznik M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w K r a k o w i e " , t . 3, 1968, s. 124; i n f o r m a c j a o p a r t a n a materiałach z badań t e r e n o w y c h K a t e d r y E t n o g r a f i i Słowian U J . J . R a d z i s z e w s k a , o p . c i t . , s. 8 2 — 8 3 ; K . K r o t o s k i , o p . c i t . , s. 8 — 1 0 ; E . S c h w a r z , Die Herkunft der Siebenbtirger und Zipser-Sachsen, M u n c h e n 1957, m a p a n a s. 155. 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 16 Zamagurie. Narodopisna monografia J a n P o d o l a k , K o ś i c e 1972, s. 11. 17 1 8 Polsce, M . P o k r o p e k , A t l a s sztuki W a r s z a w a 1978, s. 223. J . Szaflarski, 160, 214. M . Pokropek, ludowej 1 9 Poznanie Tatr, 2 0 o p . c i t . , s. 113. oblasti. i folkloru Warszawa Red. w 1972, s. SPHOSTOWANIE W a r t y k u l e T a d e u s z a M . T r a j d o s a K o ś c i ó ł го Czarnej Górze ( „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " ofiarodawcy parceli, n a której postawiono kościół, w i n n o b r z m i e ć : S e b a s t i a n Korkosz. omyłkę. 124 n r 2, 1978) n a z w i s k o A u t o r przeprasza za � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e04fb53f9dafb2414ee1d39244871206.pdf bdab8ceb21b3f0f8d57ce1e1263cf969 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3507 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3287 Title A name given to the resource Kronika I-III 1979 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2, s.125 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A I-III 1979 Wystawy i konkursy 5 1 — w warszawskiej galerii „Plastyka" na W o l i otwarto w y ­ s t a w ę t k a n i n zakopiańskich, z k t ó ­ r y c h większość n a w i ą z u j e d o t r a ­ d y c j i r e g i o n u tatrzańskiego. N a w y ­ s t a w i e znalazły się p r a c e H e l e n y Sułkowskiej-Pawlik, M a r t y Gąsienicy-Szostek, Urszuli Kołaczkow­ skiej, E w y Fortuny, Zofii Stokow­ skiej i innych. 19 I — w T o r u n i u o t w a r t o p o ­ konkursową, o g ó l n o p o l s k ą w y s t a w ę garncarstwa ludowego. Obszerne s p r a w o z d a n i e w a r t y k u l e E. FTyś-Pietraszkowej w niniejszym n u ­ merze. I — w M u z e u m Okręgowym w B i a ł e j P o d l a s k i e j c z y n n a była w y ­ s t a w a m a l a r s t w a i rzeźby t w ó r c ó w z P o d l a s i a . Znalazły się t a m m . i n . prace Bazylego A l b i c z u k a z Dąbro­ w i c y Małej, Franciszka S a d o w n i k a z Łomaz, M a r i i A b r a m i u k z C h m i e ­ lowa, Teofila Kożuchowskiego ze Studzianki, Zygmunta Walenciuka z Kolna. * I — w Muzeum Ziemi Lima­ nowskiej pokazano pokonkursową wystawę akcesoriów kolędniczych — szopki, gwiazdy, turonie, m a s k i . Konkursowi towarzyszył przegląd z e s p o ł ó w kolędniczych. 10.11 — w G a l e r i i T P S P w W a r s z a w i e o t w a r t a została w y s t a ­ w a rękodzieła l u d o w e g o spółdzielni „ O p o c z n i a n k a " , n a której pokaza­ no t r a d y c y j n e h a f t y j a k również adaptacje haftu i koronek we współczesnym w z o r n i c t w i e . W y s t a ­ w ę zakończyła w y p r z e d a ż e k s p o n a ­ tów. * 16.11 — w D K w K o z i e n i c a c h otwarto II Zbiorową Wystawę R z e ź b y L u d o w e j , n a której z n a l a z ­ ły się p r a c e 11 r z e ź b i a r z y z K o z i e ­ n i c (150 p r a c ) . * 20.11 — w P r u d n i k u z a k o ń c z o ­ no I I I etap O p o l s k i c h D n i T w ó r ­ czości L u d o w e j . N a k o n k u r s p l a ­ s t y c z n y zgłoszono 140 p r a c 26 a u ­ torów. P r z y z n a n o n a g r o d y w dzie­ d z i n i e p l a s t y k i obrzędowej, rzeźby, malarstwa i haftu. 23.1 I I — M u z e u m E t n o g r a f i c z ­ n e w e W r o c ł a w i u pokazało w y s t a ­ wę t k a c t w a ze z b i o r ó w muzeal­ n y c h . Z n a l a z ł y się n a n i e j t k a n i n y p r z y w i e z i o n e n a Śląsk p r z e z l u d ­ ność z W i l e ń s z c z y z n y , P o l e s i a , P o ­ dola i Huculszczyzny, przeważnie dwuosnowowe, zwane radiuszkami, dziarugami, dywanami. I I I — W Myślenicach pokonkursową wystawę otwarto zabawek l u d o w y c h , towarzyszącą spotkaniu członków i sympatyków k l u b u P l a ­ styków A m a t o r ó w i T w ó r c ó w L u ­ dowych. 24.111 — w M u z e u m R o l n i c t w a w Ciechanowcu — podsumowanie k o n k u r s u „Tradycyjne zdobnictwo w n ę t r z chałup p o d l a s k i c h " . P r z y ­ znano n a g r o d y w k a t e g o r i a c h : p a ­ jąków — nagr. I L e o k a d i i Figat z Nowodworów, I I Jadwidze Zygoń z Pobikier, I I I Irenie Murawskiej z Białych; bukietów — I M a r i i I w a n i u k z Jacewicz, I I Stefanii Po­ pławskiej z Plutycz, d w i e n a g r o d y I I I — L u b i ę Żabiuk i J u l i i O s i p i u k z Turny Dużej. W s z y s t k i e prace zostały przekazane ciechanowiec­ kiemu skansenowi. I I / I I I — w M u z e u m Okręgo­ w y m w T a r n o w i e c z y n n a była w y ­ stawa „Akwarele Nikifora K r y n i c ­ kiego". 24.1 — w P M E w Warszawie otwarcie wystawy pn. Kultura T u ­ bylców A u s t r a l i i . 27.1 — w C e n t r a l n y m M u z e u m Włókiennictwa w Łodzi wystawa t k a n i n W s c h o d u ze z b i o r ó w W . i J . Kulczyckich, przygotowana przez Muzeum Tatrzańskie w Zakopa­ nem. + I I — w galerii TPSP w War­ s z a w i e w y s t a w a rzemiosła l u d o w e ­ go K u b y — w y r o b y p l e c i o n k a r s k i e i t k a n i n y , f i g u r k i z p a p i e r u i łupin owoców. 2.III — w P M E w Warszawie o t w a r t o w y s t a w ę „Sztuka l u d o w a Palestyny". Pokazano stroje kobie­ ce i męskie, biżuterię, o z d o b n e t k a ­ n i n y u ż y t k o w e , c e r a m i k ę i szkło, w y r o b y plecionkarskie, z masy per­ łowej, d r e w n a . Najstarsze ekspona­ t y pochodzą z poł. X I X w . * I I I — w Starej Kordegardzie w W a r s z a w s k i c h Łazienkach c z y n ­ n a była w y s t a w a p n . P o d t a t r z a ń ­ skie m a l a r s t w o n a szkle z o k r e s u 1948—1978 ze z b i o r ó w M u z e u m T a ­ trzańskiego w Z a k o p a n e m . Komi­ s a r z e m w y s t a w y była m g r H e l e n a Sredniawa. Wydano katalog. W y s t a w y p o przeglądach w o j e ­ wódzkich p l a s t y k i a m a t o r s k i e j zor­ ganizowano: I — w e Wrocławiu, R a d o m i u , I I — w Opolu. 2 . I I — w C h e ł m i e o d b y ł się I I Wojewódzki Przegląd P l a s t y k i A m a t o r s k i e j i Twórczości Ludowej. W z i ę ł o w n i m udział 52 t w ó r c ó w , którzy z a p r e z e n t o w a l i 200 p r a c . W kategorii twórców l u d o w y c h dwie pierwsze nagrody o t r z y m a l i Julian B a j k i e w i c z z Chełma ( i n t e l i g e n t — a m a t o r , m a l a r z n i c wspólnego n i e mający ze sztuką l u d o w ą ! ) i S t a ­ nisław S z u l c z W o l i K o r y b u t o w e j . Obok w y s t a w y zorganizowano spot­ kania z autorami i kiermasz sztu­ k i ludowej i plastyki nieprofesjo­ nalnej. * 30.III — w Munsterze odbył się M i ę d z y n a r o d o w y K o n k u r s d l a Malarzy Niedzielnych, zorganizowa­ ny przez Federację Europejskich Czasopism M a j s t e r k o w i c z o w s k i c h i H o b b y s t y c z n y c h (ze s t r o n y p o l s k i e j red. „Młodego Technika"). Nagro­ d y I stopnia o t r z y m a l i Bronisław i Eugeniusz K r a w c z u k z Gliwic. Sztuka ludowa i n n y c h narodów 19.1 — w P M E w Warszawie o t w a r c i e w y s t a w y „Sztuka l u d o w a G ó r R u d a w s k i c h " ze z b i o r ó w M u ­ z e u m w Dreźnie. Inne Po raz siódmy Redakcja „Chłopskiej D r o g i " przyznała t w ó r ­ com ludowym doroczne nagrody i m . Jana Pocka. W dziedzinie p l a ­ s t y k i wyróżnieni zostali Jerzy K a ­ czmarek z Wręblewa, w o j . sieradz­ k i e za m a l a r s t w o i rzeźbę, T o m a s z L i g a s z K r o ś c i e n k a za rzeźby. N a ­ grodzono także rodzinną kapelę Orlików z Szamotuł. Przyznano pozostałe t r z y n a g r o d y za t w ó r ­ czość literacką. I I I — w Muzeum Etnograficz­ n y m w Warszawie pokazano w y ­ stawę „Dar d l a m u z e u m " , w y n i k akcji zorganizowanej pod patrona­ t e m M u z e u m i „Zielonego Sztan­ d a r u " . N a w y s t a w i e znalazły się narzędzia przędzalnicze, c i e s i e l s k i e i bednarskie, sprzęty jeszcze d o n i e d a w n a będące w powszechnym użyciu, dziś zanikające. 1 1 . I I I — w N ą d n i koło Z b ą s z y ­ n i a odbyła się V I B i e s i a d a K o ź l a r s k a — przegląd kapel ludowych Z i e m i L u b u s k i e j . Biesiadzie t o w a ­ rzyszyła 10 sesja n a u k o w a n t . „ M u ­ zyka l u d o w a w województwie Zie­ lonogórskim". I I I — w Ż y w c u o d b y ł y się G o ­ dy żywieckie, f e s t i w a l twórczości i obyczajów l u d o w y c h , n a którym goście i g o s p o d a r z e b a w i l i się d o ­ skonale. C a m e r a obscura 4 . I I I — w B y d g o s z c z y o d b y ł się konkurs dla plastyków amatorów p o d hasłem, k t o n a m a l u j e w i ę c e j w ciągu n o c y ( o d 18 d o 6 r a n o ) i k t o ładniej. 125 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/36a325a20862bd27834ed881a932c432.pdf 778cf3348d7290939c41701d407cceb3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3470 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3253 Title A name given to the resource Kronika IX-XII 1979 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.1, s.64-65 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text К R О N X-XII Konkursy i wystawy 2 X — w Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu otwarta została w y ­ stawa pn. Artystyczna obróbka d r e w n a . Z a p r e z e n t o w a n o o k o ł o 100 w y t w o r ó w (głównie snycerskich) z t e r e n ó w północno-zachodniego Pod­ lasia i Puszczy Zielonej. Obok pg-zedmiotów o charakterze u ż y t k o ­ w y m (meble, s p r z ę t y gospodarstwa domowego, detale architektoniczne) p o k a z a n o 30 r z e ź b o c h a r a k t e r z e kultowym, pochodzących w więk­ s z o ś c i ze z b i o r ó w p r y w a t n y c h . * 2 X — W a r s z a w a , salon „ D E ­ SY" przy ul. Koszykowej: wysta­ w a m a l a r s t w a na szkle J o l a n t y P ę k sowej z Kir k/Zakopanego. * 15 X — W a r s z a w a , G a l e r i a „ C e ­ p e l i i " , w y s t a w a pasów bacowskich. Odtworzenie kolekcji wzorów mu­ zealnych. P r z y g o t o w a ł y Zakopiań­ skie Warsztaty Wzorcowe. 15 X — T o r u ń , M u z e u m E t n o ­ graficzne: wystawa pokonkursowa dokumentów i zabytków rzemieśl­ niczych województw bydgoskiego, toruńskiego i włocławskiego „Z dziejów rzemiosła". Współorganiza­ torem wystawy była Izba Rze­ mieślnicza w Bydgoszczy. X — Lublin, w Muzeum Okrę­ gowym wystawa obrazów Nikifora. * X — Warszawa, wystawa rzeźb dawnych i nowych Józefa L u r k i z Bystrzycy Górnej, w dzwonnicy kościoła św. Anny. 3 X I — Rzeszów, Muzeum Ok­ ręgowe: wystawa prac zakupionych w l a t a c h 1974—1979, „ W s p ó ł c z e s n a twórczość ludowa i nieprofesjonal­ na". W y s t a w ę i t e k s t k a t a l o g u o p r . Krzysztof Ruszel. Pokazano prace 16 t w ó r c ó w z t e r e n u w o j e w ó d z t w a . 12 X I — w M u z e u m w N o w y m Sączu rozstrzygnięto konkurs na kowalstwo Karpat Polskich pn. W s p ó ł c z e s n e l u d o w e k o w a l s t w o ar­ tystyczne, o g ł o s z o n y przez M u z e u m i P.P. „ D e s a " , o d d z i a ł w K r a k o w i e U d z i a ł w z i ę ł o 21 k o w a l i , n a d s y ł a ­ j ą c 105 p r a c . J u r y p o d przewod­ n i c t w e m prof. Romana Reinfussa p r z y z n a ł o s z e ś ć I n a g r ó d (po 3 000 zł), siedem I I i s z e ś ć I I I . P i e r w s z e otrzymali: Władysław Gąsienica- M a k o w s k i z Zakopanego, Jan Cze­ kaj z Dankowie, Jan Polaczek z Mszany Dolnej, Wojciech Salawa z T r z e m e ś n i , Jan Schreiner z B r z e ż ­ n e j i J a n Z a c h w i e j a ze S z c z a w n i c y . * 18 X l — O p o l e , w s a l a c h W D K o t w a r t o w y s t a w ę 36 r z e ź b i p ł a s - 64 l I К А 1979 ze Zofia M a r c i n k i e w i c z z Kwidzyna, Hanna Zielonka z Kartuz. Ogółem n a g r o d z o n o i w y r ó ż n i o n o 57 o s ó b . *• 22 X I — B i a ł y s t o k , O d d z i a ł H i s ­ toryczny Muzeum Okręgowego — otwarcie wystawy „Międzywoje­ wódzkiego Konkursu na tkaninę podwójną". Jury pod przewod­ nictwem mgr Barbary Zagórnej-Tężyckiej z M K i S przyznało na­ grody: pierwsze: Regina Masełbas z Wasilówki, Stanisława Karna z Trofimówki, Rajmund Składanowski z Tumanka, drugie: Romualda Puzanowska z M a r c h e l ó w k i , M o n i ­ ka Wysocka z Janowa, Olimpia Ja­ roszewicz z W a s i l ó w k i , Jadwiga B a bieno z Janowa. Ponadto 5 n a g r ó d t r z e c i c h i 10 w y r ó ż n i e ń . W k o n k u r ­ sie w z i ę ł y u d z i a ł 72 osoby z g ł a s z a ­ j ą c 154 p r a c e ; z b i a ł o s t o c k i e g o 47 o s ó b — 92 t k a n i n y , z ł o m ż y ń s k i e g o 7 o s ó b — 14 t k a n i n , z s u w a l s k i e g o 6 o s ó b — 11 t k a n i n , z o s t r o ł ę c k i e g o 3 osoby — 6 t k a n i n , z s i e d l e c k i e g o 3 osoby — 5 t k a n i n . X I I — Hrubieszów, w Małej Galerii Sztuki pokazane ok. 150 ozdób na c h o i n k ę , n a d e s ł a n y c h na k o n k u r s przez t w ó r c ó w ludowych woj. zamojskiego. korzeźb Stanisława Majewskiego Sternalic (woj. częstochowskie). * X I I — w K r a k o w i e o d b y ł się 37 K o n k u r s S z o p e k . P r z e d s t a w i o n o p o n a d 60 e k s p o n a t ó w . W k a t e g o r i i szopek dużych pierwsze nagrody o t r z y m a l i : Jan Malik i Bronisław P i ę c i k ; w k a t . szopek ś r e d n i c h — Zygmunt Grabarski, Antoni Wołek i W ł o d z i m i e r z M a l i k ; w k a t . szo­ pek małych — Zbigniew Gillert, S t a n i s ł a w M a l i k i Maciej Moszew; w grupie młodzieżowej 14 letni D a r i u s z C z y ż . S i e d e m szopek w y ­ s ł a n o do N a n c y , g d z i e z o s t a ł y s p r z e ­ d a n e n a a u k c j i n a rzecz r e w a l o r y ­ zacji K r a k o w a . * X I I — Kiermasz ozdób kowych zorganizował klub i STL w Lublinie. choin­ MPiK Wystawy Amatorów X I — Radom, Muzeum Okrę­ gowe, w y s t a w a malarstwa Stani­ s ł a w a Deli z Gniewoszowa. Z po­ n a d 200 p r a c z n a j d u j ą c y c h s i ę w z b i o r a c h M u z e u m p o k a z a n o 70. * Л1 — Katowice, Z D K kopalni „Wieczorek", wystawa konkursowa — przegląd dorobku plastyki placó­ wek kulturalnych Katowickiego Zjednoczenia P r z e m y s ł u Węglowe­ go. П 5 p r a c 128 a \ t o r ó w . * X I — Wrocław, X I V wystawa nieprofesjonalnej plastyki woje­ wództwa, w Muzeum Archeologicz­ nym, zorganizowana przez WDK. P o k a z a n o ok. 400 p r a c z 1878 na­ desłanych. — Hrubieszów, IV przegląd plastyki amatorskiej woj. zamojskie­ go. P o k a z a n o 155 p r a c 31 a m a t o r ó w . * — Leszno, W D K , wojewódzki przegląd plastyki amatorskiej. Po­ k a z a n o 115 o b r a z ó w 40 a u t o r ó w . 10 X I I — R a d o m , w salach Muzeum Okręgowego otwarto Ogól­ nopolskie Biennale Kowalstwa L u ­ dowego, zorganizowane przez M u ­ zeum Wsi Radomskiej przy w s p ó ł ­ udziale Min. Kultury i Sztuki. W z i ę ł o u d z i a ł 45 k o w a l i . J u r y p o d przewodnictwem mgr Bożeny Golczowej p r z y z n a ł o nagrody. Pierwsze otrzymali: Władysław Gąsienica- M a k o w s k i i Jan G ą s i e n i c a - M a k o w ­ ski z Zakopanego, P a w e ł Winiarski z Płonin (radomskie), Mieczysław Zaniewski z Lubijewa (ostrołęckie). A n t o n i M o ć k o z O b l ę g o r k a (kielec­ kie), M i e c z y s ł a w Hulewicz z Czar­ nej Wsi Kościelnej (białostockie), Stanisław Tomczyk z • Tamowa. Dwie drugie nagrody: E d w a r d Chołuj z Aleksandrówki (radomskie) i Andrzej Gąsienica-Makowski z Zakopanego. X I I — Radom, Muzeum Okrę­ g o w e , w y s t a w a m a l a r s t w a na s z k l e Krzysztofa Okonia, wiolonczelisty, członka „Tria Krakowskiego". X I I — G d a ń s k , w salach W O K pokonkursowa wystawa haftów l u ­ dowych Pomorza Gdańskiego. 156 twórców p r z y s ł a ł o 575 p r a c . Na­ g r o d y I , u f u n d o w a n e przez Cepe­ lię, o t r z y m a ł y : E l ż b i e t a E b e l z W e j ­ herowa, Maria Janik z Kwidzyna, Bolesława Kaniowska z Sierakowic, X I I — Katowice, z okazji Dnia G ó r n i k a w galerii sztuki górniczej przy kopalni „Katowice" otwarto wystawę amatorów, członków gru­ p y „ G w a r e k 58". P o k a z a n o o k . 100 p r a c . J e d n o c z e ś n i e P.P. „Desa" w Katowicach i Galeria „Śląsk" przed­ stawili w y s t a w ę a m a t o r ó w górni­ k ó w lub członków ich rodzin. Pra­ ce m o ż n a było kupić. „Kontakty — Przasnysz, W D K , p o k o n k u r ­ sowa wojewódzka wystawa prac amatorów-plastyków. Pokazano 60 p r a c 17 a u t o r ó w . * Poznań, Pałac Kultury — V I I Wojewódzki Przegląd Plastyki A m a ­ t o r s k i e j . Z a p r e z e n t o w a n o 238 p r a c 120 a u t o r ó w . * X I I — Szczecin, W D K zorga­ n i z o w a ł na Z a m k u K s i ą ż ą t P o m o r ­ skich XX Wojewódzką Wystawę Plastycznej Twórczości Ludowej i Amatorskiej. Pokazano przeszło 800 p r a c p o n a d 300 a u t o r ó w . * * �m i ę d z y p r a c o w n i k a m i „ D e s y " i śro­ dowiskiem malarzy — amatorów będą nadal zacieśniane z niewąt­ p l i w y m p o ż y t k i e m dla miłośników sztuki" — pisał „Dziennik Zachod­ ni". Równocześnie w Katowickim Domu Związków Zawodowych ot­ worzono C e n t r a l n ą W y s t a w ę T w ó r ­ czości A r t y s t y c z n e j G ó r n i k ó w (po­ n a d 300 p r a c , c z ę ś ć n a g r o d z o n y c h ) . Inne I X — w nowo powstałym M u z e u m Wsi Lubelskiej na Sta­ wisku w Lublinie rozpoczęła się O g ó l n o p o l s k a Konferencja. Skanse­ n o w s k a na temat ochrony budo­ w n i c t w a l u d o w e g o w Polsce. W z i ę ł o w n i e j u d z i a ł o k . 150 s p e c j a l i s t ó w z k r a j u oraz z Belgii, C z e c h o s ł o ­ wacji, Finlandii, Francji, Norwegii, N R D , R F N i Z w i ą z k u Radzieckiego Targu — górale podhalańscy ob­ chodzili u r o c z y ś c i e jubileusz 75-lecia ruchu regionalnego, 60-lec:a Z w i ą z k u P o d h a l a n i 50-lecia Z w i ą z ­ k u Podhalan w Ameryce Płn. Przy­ b y ł a d e l e g a c j a ze St. Zjednoczo­ n y c h . W y s t ą p i ł o 16 z e s p o ł ó w r e g i o ­ nalnych. * 6,7 X I I — n a sesji n a u k o w e j z okazji 30-lecia I n s t y t u t u Sztuki P A N wygłosili m.in. referaty: mgr Aleksander Jackowski „Problemy b a d a ń nad s z t u k ą n i e p r o f e s j o n a l n ą " oraz d r A n n a Kunczyńska-Iracka „Badania powojenne nad polską l u d o w ą rzeźbą, m a l a r s t w e m i drze­ worytem". * 10 X I I — p r z y z n a n o p o raz trzeci n a g r o d ę i m . Brata Alberta u s t a n o w i o n ą przez S p o ł e c z n e Sto­ warzyszenie Chrześcijan. Otrzymał ją m.in. rzeźbiarz ludowy Roman Śledź z M a l i n ó w k i (lubelskie). * 6,7 X — S a n d o m i e r z , s y m p o z ­ j u m na temat „Wieś w tradycji i współczesności literackiej". Ok. 100 u c z e s t n i k ó w , r e f e r e n c i : H e n r y k Bereza, A n d r z e j Mencwel, Roch S u ­ lima, Włodzimierz Pawluczuk. * 9 X — w Krakowie rozpoczęła się konferencja międzynarodowej k o m i s j i do b a d a n i a k u l t u r y l u d o w e j w Karpatach i na Bałkanach. Udział wzięli etnografowie z B u ł ­ garii, Czechosłowacji, Francji, Ru­ m u n i i , Węgier, Polski i ZSRR. Te­ m a t e m k o n f e r e n c j i b y ł a ocena sta­ nu badań. 19—21 X — w Z a k o p a n e m 54 W a l n e Zgromadzenie Polskiego T o ­ warzystwa Ludoznawczego, połączo­ n e z u r o c z y s t o ś c i ą j u b i l e u s z u 25 l a t istnienia orawskiego Parku Etno­ graficznego w Zubrzycy Górnej. Z tej okazji w r ę c z o n o odznaczenia pracownikom muzeum w Zakopa n e m i Z u b r z y c y . D r W a n d a Jostowa otrzymała Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski. + 18—21 X I — w L e s z n i e o d b y ł o się I V O g ó l n o p o l s k i e F o r u m Folk­ lorystyczne, zorganizowane przez Centralny Ośrodek Metodyki Upo­ wszechniania K u l t u r y . Treścią ob­ rad, w k t ó r y c h wzięli udział w y b i t ­ n i fachowcy z całego kraju, była sprawa u t r z y m a n i a regionalnego bo­ gactwa i czystości folkloru, poka­ zywanego na scenie. O b r a d y po­ przedził pokaz z e s p o ł ó w przedsta­ wiających różny stopień opraco­ w a n i a s c e n i c z n e g o f o l k l o r u (z w o j . leszczyńskiego). Z okazji F o r u m M u z e u m O k r ę ­ gowe zorganizowało wystawę pn. Rzeźba ludowa i jej t w ó r c y . * X I — Władysławowo. W Domu Rybaka odbył się doroczny zjazd t w ó r c ó w ludowych ziemi gdańskiej, n a k t ó r y p r z y b y ł o o k . 90 t w ó r c ó w . U r z ą d z o n o z okazji zjazdu w y s t a w ę r z e ź b L e o n a G o i l i i w y s t ę p zespo­ łu „Kaszebe" z Krokowej. Przy­ znano nagrody Wydz. Kultury i S z t u k i U r z ę d u W o j e w ó d z k i e g o 21 osobom. * XI jerów — w rodzinnej wsi Tetma­ — Ludźmierzu k/Nowego 12,13 X I I — w L u b l i n i e o d b y ł się V K r a j o w y Zjazd Stowarzysze­ nia T w ó r c ó w L u d o w y c h . Stowarzy­ szenie i s t n i e j e o d 10 l a t , l i c z y 1293 c z ł o n k ó w , w t y m 974 w s e k c j i p l a s ­ t y k i ( n a j w i ę c e j , bo 215, t k a c z y o r a z 187 r z e ź b i a r z y ) . W Z j e ź d z i e w z i ę ł o u d z i a ł p o n a d 100 d e l e g a t ó w . No­ w y m Prezesem w y b r a n o M i e c z y s ł a ­ wa Biernacika, kowala i działacza z Zakopanego, z-cą r ó w n i e ż k o w a l a : Kazimierza Markiewicza z Wierz­ chowin (radomskie). P r z e w o d n i c z ą ­ cym Rady Naukowej został ponow­ nie prof, d r R o m a n Reinfuss. Na Zjeździe w r ę c z o n o nagrody Ministra K u l t u r y i Sztuki. Otrzy­ mali je c z ł o n k o w i e S T L : S t a n i s ł a w Budzyński z Bukowiny Tatrzańskiej (haft. strój), M i e c z y s ł a w Biennacik, Bronisław Cukier (kowal z Zako­ panego, dotychczasowy długoletni prezes), W a w r z y n i e c C i c h y ( p i s a r z , pamiętnikarz z Bardo, woj. tarno­ brzeskie), Erazm Szyszko (nestor garncarzy z Jabłonki Kościelnej, w o j . o l s z t y ń s k i e , u r . 1885 г.). W 1979 r . c z ł o n k o w i e - S t o w a ­ rzyszenia ofiarowali C e n t r u m Zdro­ w i a Dziecka ponad t y s i ą c swych rzeźb, obrazów, tkanin, zabawek, ozdób. 12 X I I — p r z y z n a n o po raz ósmy doroczne Nagrody Artystycz­ ne i m . Jana Pocka, ustanowione przez „ C h ł o p s k ą D r o g ę " i przezna­ czone d l a z a s ł u ż o n y c h t w ó r c ó w l u ­ dowych. O t r z y m a l i je: Jan Bernas i e w i e z , 71 l e t n i r z e ź b i a r z z J a w o r z n i (art. o n i m z a m i e ś c i m y w j e d ­ nym z najbliższych numerów), W a w r z y n i e c C i c h y , 81 l e t n i d z i a ­ ł a c z s p o ł e c z n y i k u l t u r a l n y ze w s i Bardo (kieleckie), pisarz, p a m i ę t n i ­ k a r z ; J ó z e f C i t a k , 58 l e t n i ' r z e ź b i a r z i działacz STL z Krynicy; Włady­ s ł a w K u c h t a , 68 l e t n i r o l n ' k - i p o e ' ; a , zbieracz f o l k l o r u , zam. w M o ł o d u t nie (chełmskie); Marianna Pawiak, tkaczka, hafciarka z M o n i e (sieradz­ kie). Nagrody w r ę c z o n o na Zjeździe STL w Lublinie. * X I I — Muzeum Etnograficzne w T o r u n i u o b c h o d z i ł o j u b i l e u s z 20-lecia. W t y m okresie liczba ekspo­ n a t ó w w z r o s ł a z 5 000 d o 27 000. W y s t a w y o b e j r z a ł o p r a w i e 1,5 m i l i o ­ n a o s ó b . O d b y ł y s i ę s p o t k a n i a z 89 twórcami ludowymi, 414 imprez, w y s t ę p y 33 z e s p o ł ó w folklorystycz­ nych. Pracownicy muzeum wygłosili p o n a d 1300 p r e l e k c j i . W a r c h i w u m ikonograficznym Muzeum znajduje s i ę 36 000 f o t o g r a f i i , r y s u n k ó w , 39 filmów etnograficznych. Organiza­ torem i dyrektorem Muzeum była d o 1973 r. p r o f , d r M a r i a Z n a m i e rowska-Prufferowa, a następnie mgr Aleksander Błachowski. Wśród p l a c ó w e k m u z e a l n y c h w y r ó ż n i a się wyjątkowo intensywną działalnością o ś w i a t o w ą oraz doskonale p r z y g o ­ towywanymi konkursami ogólnopol­ s k i m i (Kopernik w rzeźbie ludo­ wej, Wielcy Polacy w rzeźbie ludo­ wej, Dziecko w sztuce ludowej. Sztuka l u d o w a dla dziecka, G a r n ­ c a r s t w o , Haft, Wycinanka). X — „Cepelia" obchodzi swoje trzydziestolecie. Z tej okazji do p a ź d z i e r n i k a 1980 r o k u z a p l a n o w a ­ n o l i c z n e w y s t a w y w k r a j u i za­ granicą. W tym wystawę w war­ szawskiej „ Z a c h ę c i e " pn. R ę k o d z i e ­ ło ludowe i artystyczne — dziś i j u t r o oraz w M u z e u m E t n o g r a ­ ficznym, przedstawiającą dorobek najwybitniejszych rzeźbiarzy i ma­ larzy ludowych. O d b ę d z i e się r ó w n i e ż sympoz­ jum na temat „Rękodzieło dziś i jutro". W 1979 r. „ C e p e l i a " z o r g a n i z o ­ wała w kraju b l i s k o 80 w y s t a w . Piolska sztuka ludowa za granicą X — w salach B i b l i o t e k i M i e j ­ skiej w Maribo (wyspa Holland, Dania) otwarto wystawę polskiej sztuki ludowej — tkanin, k i l i m ó w , lalek i grafiki. * „ C e p e l i a " w 1979 r. z o r g a n i z o ­ wała wystawy zagranicą w: — M u r m a ń s k u , Wilnie, Leningra­ d z i e , K o p e n h a d z e , (goibeliny, lalki Sp-ni „Ład" i im. Wyspiańskiego), Budapeszcie (dziewiarstwo, pokaz mody Sp-ni „Poziom), Lipsku (wy­ roby Sp-ni „Milenium"), Berlinie (j. w.), Phenianie (Korea Płn.) Wyroby „Cepelii' brały udział w wystawie objazdowej „The Bowl" w Góteborgu, Wiedniu i Antwerpii. Eksponaty na w y s t a w y przekazano do: A m b a s a d P R L w Singapurze i Bangladeszu, oraz do Tibilisi i T a s z k e n t u na w y s t a w y o r g a n i z o ­ w a n e przez T P P R . Biuro Handlu Zagranicznego D E S A z o r g a n i z o w a ł o w 1979 r. n a ­ stępujące wystawy zagranicą: — Galerie Runhof — Naive Kunst, K o l n , R F N — listo p a d / g r u d z i e ń , zbiorowa wystawa rzeźby ludo­ wej — Zimmergalerie, Dusseldorf, R F N — wrzesień/październik, zbioro­ wa wystawa rzeźby ludowej — Clemens-Sels-Museum, Neuss, R F N — październik/listopad, w y ­ stawa indywidualna malarstwa K . G a w ł o w e j (ze z b i o r ó w / J. Ł o dzińskiego. Wstęp do katalogu — A . Jackowski). — Depolma Galerie — Dusseldorf, R F N — s t a ł a prezentacja ma­ larstwa i rzeźby artystów nieprofesjonailnych — Pokaz r z e ź b y l u d o w e j w r a m a c h wystaw zorganizowanych z oka­ zji „Dni Polskich" w R F N — w Bremen — lipiec, w Kieł — 65 �— — — — — — — — S czerwiec, w Rendsburgu — l i ­ piec Międzynarodowe Targi MUBA „ N a i v e K u n s t a us P o l e n " w r a ­ mach „Weihnachtsmarkt am Funkiturm" w Berlinie Zachod­ nim, grudzień — t a m ż e zbioro­ wa wystawa malarstwa i rzeźby — z u d z i a ł e m E. P ę k s o w e j Firma „Krakowianka" — Berlin Zachodni — wystawa indywidu­ a l n a St. D o b i a s z a , l i s t o p a d / g r u ­ dzień I n t e r n a t i o n a l Center, Oslo — maj — wystawa zbiorowa rzeźby G a l e r i e F 15, A a r h u s , D a n i a — objazdowa wystawa malarstwa i r z e ź b y ( w y s t a w a p r z e s z ł a do Norwegii) — początek: paździer­ nik Galerie M . Nicolayssen, Oslo, Norwegia — wrzesień — wyst. rzeźby Muzeum w Turku, Finlandia — s t y c z e ń / l u t y , m a l a r s t w o na szkle i rzeźba ludowa Pro A r t e Kasper, Morges, Szwaj­ caria — luty. U d z i a ł w m i ę d z y ­ n a r o d o w y m k o n k u r s i e szu;., i n a ­ U M M A R iwnej (B. Krawczuk, Radke, Płaskociński) — Instytut K u l t u r y Polskiej, L o n ­ dyn, A n g l i a — lipiec, zbiorowa wystawa malarstwa i rzeźby - - Cepelia Holland, Utrecht — w r z e s i e ń , w y s t a w a m a l a r s t w a na szkle — Basel, Szwajcaria — k w i e ­ cień/maj, zbiorowa wystawa rzeźby ludowej W 1979 r. P a ń s t w o w e M u z e u m Etnograficzne w Warszawie zorga­ nizowało wystawy: — Polskie Stroje L u d o w e : Tallin 16 I — I I I ; R y g a 28 I I I — 2 V ; A r c h a n g i e l s k 25 V — 8 V I I I — Naiwne malarstwo i grafika: W i e d e ń 22 V — 2 9 V I I — Polska sztuka nieprofesjonalna ze z b i o r ó w L u d w i g a Z k r e m e r e i a : RFN — K i l o n i a 16 V I — 3 0 V I I I , Brema 21 X I — 1 X I I , Hamburg 19 X I I — 1 7 I I 1Э?0 — Malarstwo na szkle Eweliny Pęksowej: Londyn 12XII—15I I W 1979 r . M u z e u m T a t r z a ń s k i e w Zakopanem zorganizowało w y ­ s t a w ę Zdobnictwo metalowe na pol­ skim Podtatrzu, Bratysława II—IV. Sztuka ludowa innych n a r o d ó w 8—15 X w M u z e u m E t n o g r a f i c z ­ nym w K r a k o w i e czynna była w y ­ stawa sztuki bułgarskiej regionu wielkotymowskiego, jako jedna z 4 wystaw zorganizowana z okazji D n i Wielkiego T y r n o w a w Krakowie. * 1979 r. M u z e u m E t n o g r a f i c z ­ X — w Galerii Nusantara w Warszawie czynna była wystawa sztuki ludowej K i r g i z j i i Uzbeki­ stanu. E Р * W ne w T o r u n i u z o r g a n i z o w a ł o w y s t a ­ wy: — Zycie i praca rolnika w dawnej Polsce: NRD — Wandlitz I — V I I I , Scheeberg I X — X I , Glauchau X I I — Dywany dwuosnowowe (30 d y ­ wanów), N R D — Berlin — D z i e c k o w sztuce ludowej oraz Kopernik w wyobraźni ludu, Francja, D i j o n , od 18X11 S • Е З Ю М Е SUMMARY OF ARTICLES J a d w i g a C h ę t n i k o w a — KURPIE PALMS A N D THE LYSY COMPETITION EASTER O n e of t h e o l d c u s t o m s w h i c h has s u r v i v e d i n t h e K u r p i e r e g i o n d o w n t o t h e p r e s e n t d a y is t h a t o f t a ­ k i n g p a l m s to c h u r c h on P a l m S u n d a y . T h e p a l m s a r e a r e m i n d e r o f Jesus C h r i s t ' s e n t r y i n J e r u s a l e m b u t t h e y also h a v e i n t h e p a s t b e e n u s e d as m a g i c h e a l i n g d e v i c e s to p r o t e c t a n i m a l s f r o m b a d s p i r i t s a n d i l l n e s s , to e n s u r e g o o d h a r v e s t s a n d p r o ­ t e c t t h e f i e l d s f r o m h a i l stones. T h e p a l m s w h i c h also a p p e a r i n o t h e r p a r t s o f t h e country are exceptionally h i g h in the K u r p i e region w h e r e t h e y a r e f r o m one t o seven m e t r e s h i g h . ( L y s e ) W i t o j e on the wooden stick are made f r o m forrest or marshland plants like the w i d l a k (lycopodium), heather bell (Calluna vulgaris), the w i l l o w (salix), the b i l b e r r y ( v a c c i n i u m v i t i s i d a e a ) . T h e t o p of t h e s t i c k w a s a l ­ ways f i x e d w i t h a b u n c h o f pines. A m o n g the plants w h i c h i n t h e p a s t w e r e to m a k e u p t h e p a l m s t h e r e were many which had widely k n o w n medical appli­ cations. W o m e n m a d e u p the palms. T h e colour o f t h e p a l m w a s d e c i d e d b y t h e v a r i o u s shades of t h e p l a n t s used. F l o w e r s w e r e m a d e f r o m t h e w h i t e c e n t r e of b u l r u s h e s . L a t e r c o l o u r e d p a p e r c a m e to be used. T h e f l o w e r s w e r e a l w a y s f i x e d a l o n g t h e shaft o f t h e p a l m w i t h care t a k e n as t o t h e c h o i c e o f c o l o u r . R i b b o n s w e r e f i x e d t o t h e t o p of t h e p a l m . T h e a u t h o r distinguishes various k i n d s of p a l m depending on the m a t e r i a l out o f w h i c h t h e y w e r e m a ­ d e : 1. s m a l l o n e s m a d e o u t o f t w i g s , 2. t h o s e m a d e f r o m p l a n t s w h i c h a r e at p r e s e n t p r o t e c t e d , 3. f r o m h e a t h e r b e l l , b i l b e r r i e s , j u n i p e r , p i n e a n d s p r u c e b r a n c h e s , 4. m o u n t e d ( t h e c e n t r e p o l e h a d holes i n t o w h i c h t w i g s a n d b r a n c h e s w e r e f i x e d ) , 5. m o d e r n ones m a d e o f p a ­ p e r a n d a r t i f i c i a l m a t e r i a l s etc. I n o r d e r t o k e e p u p t h e t r a d i t i o n b e g i n n i n g i n 1969 a c o m p e t i t i o n has b e e n o r g a n i s e d e a c h y e a r i n L y s e for t h e K u r p i e Easter P a l m a n d t h i s was i n t h e years 66 i 1969—1976 l i n k e d folK c r e a t i v i t y . with competitions A n t o n i Ś l e d z i e w ski PAPER CUT OUTS — in other ZOFIA realms of SWIDERSKA'S B o r n i n 1899, Z o f i a Ś w i d e r s k a is o n e o f t h e m o s t i n t e r e s t i n g cut out artists i n t h e area h e a r W a r s a w . T h e a u t h o r describes her cut outs f r o m t h e various p e r i o d s i n h e r l i f e a n d he s h o w s t h e i n f l u e n c e s w h i c h she c a m e u n d e r f r o m c u r r e n t f a s h i o n s w h i l e r e m e m b e ­ r i n g the t r a d i t i o n a l forms. The a u t h o r encouraged her to r e t u r n to these f o r m s w h i l e r e t a i n i n g h e r o w n o r i g i n a l s t y l e . F r o m 1973 o n ­ w a r d s she h a s t a k e n p a r t i n c o m p e t i t i o n s a n d e x h i b i ­ t i o n s a n d w o n p r i z e s . She d e c o r a t e s h e r e h o m e w i t h t h e c u t o u t s as she d i d i n t h e i n t e r w a r y e a r s w h e n t h i s k i n d of d e c o r a t i o n w a s f a s h i o n a b l e . Jan Bujak, Bogdana P i l i c h o w s k a L A J K O N I K A S SEEN B Y RESEARCHERS — THE T h e L a j k o n i k is a f i g u r e i n a p s e u d o - o r i e n t a l d r e s s a w o o d e n r i c h l y d e c o r a t e d ' h o r s e ' a n d is t h e u n o f f i c i a l crest of K r a k o w . E a c h y e a r i n t h e C o r p u s Christi octave the L a j k o n i k traverses the city accompanied by large crowds. A t t e m p t s to get t o t h e o r i g i n o f t h i s c u s t o m w e r e f i r s t m a d e i n 1820 i n a n a r t i c l e b y K . M a j e r a n o w s k i a n d t h e y c o n t i n u e t o t h i s d a y . A l l w e d o k n o w is t h a t t h e L a j k o n i k is c o n n e c t e d w i t h t h e o l d g u i l d o f w o o d ­ c u t t e r s a n d r a f t s m e n . I t s o r i g i n is l i n k e d w i t h a n c i e n t P o l i s h f o l k r i t u a l s or w i t h v a r i o u s h i s t o r i c a l f a c t s l i k e the T a r t a r invasion, the colonisation according to G e r ­ m a n l a w , t h e r a i s i n g o f t h e siege o f V i e n n a a n d o t h e r s . A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — TRADITION AND THE PRESENT D A Y COMMENTS ON T H E FOLK S M I T H BTENNALE the The authors comments on the relationship t r a d i t i o n a l and the present day products between of folk � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/53caf0aa7cceafae23e54fd2bb5ce26d.pdf 53eaf588544f767f6715a0358362dc57 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3508 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3288 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2, s.126-127 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I ES SUMMARY • T h e a r t i c l e discusses t h e w o r k o f c r a f t m e n ' s f i r m s p r o d u c i n g r e l i g i o u s a r t i c l e s i n t h e a r e a o n c e k n o w n as Galicia i n t h e X l X t h and X X t h centuries. T h e designs w h i c h w e r e p u t o u t by t h e s e f i r m s e x e r t e d a n i n f l u e n c e on r u r a l taste and t h u s changed t h e products made by r u r a l s t o n e m a s o n s ' shops. T h e basis f o r t h e a r t i c l e o n t h e s e f i r m s a r e t h e p r i c e l i s t s a n d d e s i g n b o o k s w h i c h a r e t o be f o u n d among t h e papers o f the stonemasons like, for example the Polish-Italian price list of the Insam^Prinoth f i r m which had a factory in the T y r o l and L o m b a r d y and w h i c h f o u n d i n t h e w o r k s h o p o f Stanisław B o d n i c k i i n K r a k o w . This f i r m produced a l l t h e figures needed i n churches, f r o m statues t o t h e stable i n B e t h l e h e m , a l ­ tars, p u l p i t s and fonts. Polish c r a f t s m e n p r i n t e d t h e i r o w n price lists and designbooks copying this and other firms. M e r e f r a g m e n t s of t h e s e c a t a l o g u e s h a v e s u r v i v e d , a m o n g t h e m a f e w pages o f W o j c i e c h S a m e k ' s price last f o r h i s „Establishment of A r t i s t i c S c u l p t u r e " . S a m e k was educated at t h e i n d u s t r i a l school i n K r a k o w , t h e n i n V i e n n a at „Eckhard a n d K o n e o k i ' s " a n d after he r e t u r n e d t o t h e c o u n t r y i n 1885 h e set u p his o w n w o r k s i n B o c h n i a . H e e m p l o y e d 30—40 w o r k e r s , a m o n g t h e m d r a u g h t s m e n , sculptors, „ornamentalists", gilders a n d o t h e r s c a l l e d " s t o r k s " as t h e y w e r e t a k e n o n f o r t h e season ( f r o m s p r i n g to t h e a u t u m n ) to w o r k at p r e p a r i n g t h e s t o n e . T h e a u t h o r also d i s c u s s e d t h e a c ­ tivities of t h e p u p i l s at t h e w o r k s h o p . Lech Mroz — GYPSY WAGONS R e s e a r c h i n t o t h e c u l t u r e of g y p s i e s i n P o l a n d o n l y s t a r t e d a f e w y e a r s ago. T h e d e c u l t u r a l i s a t i o n of t h e gypsies makes such research a l l t h e m o r e d i f f i c u l t . T h e y can n o longer t r a v e l i n t h e i r caravans, t h e y have been g i v e n h o u s i n g a n d e m p l o y m e n t a n d been integrated into local communities. B u t they still to retain a signi­ f i c a n t degree of separatenes h o w e v e r a n d t h e negative s t e r e o t y p e o f t h e g y p s y is s t i l l m u c h a l i v e i n s o c i e t y at large. T h e a r t i c l e is t h e f i r s t i n a series o f w o r k s o n t h e a r t i s t i c c u l t u r e of Polish gypsies w h i c h has been u n d e r ­ taken under the i n i t i a t i v e and direction of the author. H e r e h e discusses t h e w a y s t h a t g y p s i e s t r a v e l l e d a n d t h e homes that they inhabited, beginning w i t h the X V t h c e n t u r y . N e x t he c o m e s t o t h e s u b j e c t of t h e w a g o n s 126 Е З Ю М Е OF ARTICLES R o m a n R e i n f u s s — THE INFLUENCE OF CRAFTS PRODUCTION OF RELIGIOUS ARTICLES ON FOLK STONE SCULPTURE T h e w o r k s h o p p r o d u c e d figures of t h e saints i n b o t h w o o d a n d stone, altars i n v a r i o u s styles, p o r t a b l e a l t a r s , g r a v e s of c h r i s t a n d t o m b s t o n e s . A l l t h e s e w e r e p a t t e r n e d on t h e p r o d u c t s of establishments i n Leipzig, M u n i c h or S a i n t U l r i c h a n d t h e y w e r e a d a p t e d t o t h e n e e d s of t h e f o u n d e r b y i n t r o d u c i n g p a t r o n s a i n t s . Despite t h e competition provided b y foreign f i r m s the establishment had m a n y orders thanus m a i n l y to the s u p p o r t of t h e clergy. These products w e r e d i s t r i ­ buted w i d e l y t h r o u g h o u t Galicia a n d became patterns f o r r u r a l s t o n e m a s o n s as t h e p r i e s t s r e f u s e d t o bless a f i g u r e i f i t d i d n ' t c o m p l y w i t h t h e accepted canons of a r t . The patterns favoured by the major workshops c r e a t e d a c e r t a i n i c o n o g r a p h i c a l t y p e f o r f i g u r e s of t h e s a i n t s i n t h e s e c o n d h a l f o f t h e l a s t c e n t u r y as w e l l as f o r t h e socle a n d t h e o r n a m e n t a l e l e m e n t s . These patterns ousted t h e old f o l k sculptures, the o l d f i g u r e s s t a n d i n g an f r o n t o f t h e c h u r c h e s w e r e m o v e d o u t i n t o t h e f i e l d s t o m a k e space f o r n e w ones w h i c h were like " m u c h expanded porcelain figures". A t t h e close o f t h e a r t i c l e t h e a u t h o r p o s t u l a t e s t h a t " a m u s e u m s h o u l d b e set u p w h i c h w o u l d be a l a p i d a r i u m of t h e m o s t p r e c i o u s pieces o f f o l k s t o n e a r t " . Р themselves, shows the w a y that they evolved — f r o m s i m p l e peasant vehicles t h r o u g h m o r e c o m p l e x versions covered w i t h a canvas hood up t o the X X t h c e n t u r y ca­ ravans i n w h i c h they could live and w h i c h were l i k e circus wagons. T h e a u t h o r describes t h e areas w h e r e t h e v a r i o u s types of vehicle c o u l d be f o u n d i n E u r o p e a n d notes s p e c i f i c f e a t u r e s s u c h as t h e s m a l l f o u r w h e e l e r carts u s e d b y G e r m a n g y p s i e s or t h e t w o - w h e e l e r s popular i n t h e s o u t h e r n E u r o p e . T h e a u t h o r also d e s c r i b e s t h e decorations o n these vehicles, t h e p a i n t i n g s , a n d t h e carvings and he includes m a n y photographs. N e x t t h e a u t h o r goes o n t o t h e f u n c t i o n s , e q u i p ­ m e n t a n d w a y i n w h i c h t h e l i v i n g area inside the w a ­ g o n was» f i l l e d . T h e v e h i c l e s o f E n g l i s h g y p s i e s w e r e especially d i f f e r e n t i a t e d a n d r i c h l y decorated. There are m a n y types, c o n s t r u c t e d i n v a r i o u s w o r k s h o p s . Today, g y p s i e s use c a r s and. c a m p i n g c a r a v a n s , i f t h e y s t i l l t r a v e l at a l l a n d t h e i r w a g o n s h a v e become m u s e u m exhibits. Ewa Fryś-Pietraszkowa FOLK POTTERY CONTEST IN — THE TORUŃ NATIONAL The a i m o f t h e contest w h i c h was organized b y the E t h n o g r a p h i c M u s e u m i n Toruń was to e x a m i n e the p r e s e n t s t a t e a n d p r o s p e c t s o f f o l k p o t t e r y . 79 p o t t e r s f r o m 40 c e n t r e s t o o k p a r t a n d 3,000 e x h i b i t s w e r e p r e ­ sented i n t h e e x h i b i t i o n . T h e L u b l i n , K i e l c e a r e a as w e l l as t h e d i s t r i c t s a r o u n d W a r s a w a n d L o d z w e r e best r e p r e s e n t e d . The largest g r o u p of artefacts was made u p of glazed a n d red f i r e d ceramics. K a z i m i e r z Woźniak of O l a w a w a s h o n o u r e d w i t h a s p e c i a l p r i z e i n t h i s c a t e g o r y as h e is t h e o n l y o n e w h o is e a r r i n g o n t h e t r a d i t i o n o f m u l ­ ticoloured, Pokut painted ceramis. The contest showed that t h e w o r k o f potters f r o m M e d y n i a Głogowska, Baranów a n d Puławy m a i n t a i n s h i g h standards. H o w e v e r t h e w o r k of t h e p o t t e r s f r o m L a z e k O r d y n a c k i has d e t e r i o r a t e d . A l s o t h e a r t i s t s f r o m Puszcza B i a l a seem to h a v e f o r g o t t e n t h e t r a d i t i o n a l p a t t e r n s a n d t h e i r w o r k is less o r n a m e n t h a l t h a n i n r e c e n t y e a r s . T h e r e is a l s o a d e c l i n e i n t h e w o r k o f R i c h a r d Necel f r o m C h m i e l n o and B e r n a r d K r o l f r o m K a r t u z y . T h e s a m e is t r u e f o r t h e p o t t e r s f r o m t h e K i e l ­ ce a r e a . Konopczyński f r o m Bolimów a n d W o z n i a k from O l a w a n e a r W r o c l a w w h o used to c a r r y on t h e t r a d i ­ tions of H u c u l ( m a y b e P o k u t ) ceramics a n d w h o w e r e excellent potters have n o w retired. T h e r e w e r e also u n g l a z e d ( b i s c u i t ) p o t s a n d a l a r g e g r o u p of b l a c k ceramics (siwaki) at t h e contest. Pots f r o m Czarna Wies, Zalesie a n d Medynia Głogowska w e r e e x c e l l e n t i n f o r m a n d l e v e l of t e c h n i c a l a c h i e v e ­ ment. T h e e x h i b i t s i n c l u d e d vessels w h i c h a r e s t i l l i n use t o d a y as p o t s , f l o w e r p o t s , b a s i n s , j u g s a n d also r e c o n ­ structions of vessels o n c e u s e d s u c h as colanders, churns, m o r t a r s , threelegged crucibles a n d Jewish t a l ­ low candlesticks. A m o n g t h e n o n t r a d i t i o n a l pots at present b e i n g p r o d u c e d w h e r e w e r e vases a n d j u g s f o r f l o w e r s , s o u ­ v e n i r p l a t e s a n d b o t t l e s a l l of v e r y d o u b t f u l a e s t h e t i c value. The e x h i b i t i o n showed t h a t pottery despite t h e aid i t is r e c e i v i n g is a d y i n g c r a f t . O n l y t e n y e a r s ago t h e r e w e r e 200 p o t t e r y c e n t r e s i n P o l a n d , a t t h e m o ­ m e n t t h e r e a r e a b o u t 50. T h e r e is a s h o r t a g e o f s u c ­ cessors a n d p u p i l s a n d t h i s w i l l f o r c e t h e c l o s u r e of many workshops in the not too distant future. There a r e f e w p o t t e r s s u c h as J a n K o t i n M e d y n i a G ł o g o w s k a or E d w a r d Gacek i n S k o m i e l n o B i a l a . A t t h e e n d of t h e a r t i c l e t h e a u t h o r g i v e s a l i s t the prize winners. of �J a n i n a Łukasiewicz — SOME PROBLEMS OF FOLK CERAMICS I N POLAND, REFLECTIONS ON THE COLLECTION IN THE ETHNOGRAPHIC MU­ SEUM IN TORUŃ A d a m Bartosz ROMETER — PALAMENTER — A FOLK BA­ T h e a u t h o r a n a l y s e s t h e age o f t h e p o t t e r s w h o a r e a c t i v e a t p r e s e n t a n d notes o n one h a n d t h e d e c l i n e in the n u m b e r of active centres of pottery w h i c h r e ­ sults f r o m a shortage of y o u n g people w h o w o u l d take over f r o m t h e old masters. O n t h e other h a n d there is a d e m a n d f o r t h e p o t s , f o r s o u r i n g m i l k a n d m a k i n g s a u e r k r a u t . T h e a u t h o r t h e n sees a w a y o f h a l t i n g t h e decline i n t h i s area. T h e b a r o m e t e r w h i c h is d e s c r i b e d h e r e is t o b e f o u n d n e a r C i ę ż k o w i c e im T a r n o w P r o v i n c e a n d w o r k s thanks to t h e reaction of a plant called palamenter ( e r o d i u m c i e n t a r i u m ) t o c h a n g e s i n h u m i d i t y . T h e seed w h i c h is a t t a c h e d t o t h e b a r o m e t e r f a c e p o i n t s t o Wheather — Change — Rain — Storm according to changes i n h u m i d i t y . Р Е З Ю М Е Р о м а н Р е й н ф у с с — ВЛИЯНИЕ РЕМЕСЛЕННОГО ПРОИЗВОДСТВА ПРЕДМЕТОВ К У Л Ь Т А НА НАРОД­ НУЮ КАМЕННУЮ СКУЛЬПТУРУ В статье рассматривается производство р е м е с л е н ­ н ы х ф и р м , с у щ е с т в о в а в щ и х на п е р е л о м е XIX—XX веков в давней Г а л и ц и и , к о т о р ы е в ы п у с к а л и пред­ м е т ы к у л ь т о в о г о назначения. П о д в л и я н и е м р а с п р о ­ с т р а н я е м ы х этими ф и р м а м и образцов м е н я л и с ь в к у с ы деревни, что в свою о ч е р е д ь в ы з ы в а л о п е р е м е н ы в производстве сельских каменотесных мастерских. Р е л я ц и и об этих мастерских о п и р а ю т с я на о б н а р у ­ ж е н н ы е с р е д и с о х р а н и в ш и х с я бумаг каменотесов, к о ­ т о р ы е содержат р а с ц е н о ч н ы е ведомости и ш а б л о н ы , как, например, п о л ь с к о - и т а л ь я н с к и й прейскурант ф и р ­ мы I n s a m - P r i n o t h предприятия которой находились в Т и р о л е и Ломбардии. Упомянутый прейскурант б ы л найден в к р а к о в с к о й мастерской С т а н и с л а в а Б о д н и ц к о г о . Ф и р м а в ы п у с к а л а все н е о б х о д и м ы е д л я к о с т е л о в п р е д м е т ы , начиная с ф и г у р о к в в и ф л е е м с к и х я с л я х в п л о т ь до г о т о в ы х а л т а р е й , амбон и . к у п е л е й . П о л ь ­ ские и з г о т о в и т е л и р а б о т а л и по образцам этой и п о д о б ­ н ы х ей ф и р м , издавая собственные ш а б л о н ы и п р е й ­ скуранты. До н а ш и х дней с о х р а н и л и с ь т о л ь к о ф р а г м е н т ы этих п е ч а т н ы х изданий и среди них н е с к о л ь к о стра­ ниц прейскуранта „Предприятия художественной с к у л ь п т у р ы " В о й ц е х а Самка. Самек у ч и л с я в к р а к о в ­ ской п р о м ы ш л е н н о й ш к о л е , затем в В е н е в п р е д п р и ­ ятии „ Э к к х е р д и К о н е ц к и " . В е р н у в ш и с ь в 1885 г. на родину Самек о т к р ы л собственную м а с т е р с к у ю в Б о х пе. У него р а б о т а л о 30—40 ч е л о в е к : р и с о в а л ь щ и к и , с к у л ь п т о р ы - о р н а м е н т и с т ы , п о з о л о т ч и к и и др., так наз. „ а и с т ы " , к о т о р ы е р а б о т а л и сеэонно (с весны до о с е н и ) при п р е д в а р и т е л ь н о й обработке каменных блоков. А в т о р статьи рассматривает и з д е л и я у ч е н и к о в м а с т е р ­ ской. В мастерской в ы п о л н я л и с ь д е р е в я н н ы е и к а м е н н ы е статуи святых, а л т а р и р а з л и ч н ы х с т и л е й , п е р е н о с н ы е алтарики, п л а щ а н и ц ы , надгробдия и т.д. В с е эти и з д е л и я в ы п о л н я л и с ь п о образцам предприятий Л е й п ­ цига, М ю н х е н а , С а н к т - У л ь р и х а , причем у ч и т ы в а л и с ь требования ж е р т в о в а т е л я и вводился, например, его святой. Н е с м о т р я па к о н к у р е н ц и ю иностранных ф и р м , ма­ стерская Самка в ы п о л н я л а б о л ь ш о е к о л и ч е с т в о з а к а ­ зов, п р е ж д е всего б л а г о д а р я п о д д е р ж к е духовенства. Р а б о т ы мастерской ш и р о к о р а с п р о с т р а н я л и с ь по всей Галиции и я в л я л и с ь образцом для фигур, выполняе­ м ы х д е р е в е н с к и м и каменотесами, так к а к местное д у х о в е н с т в о о т к а з ы в а л о с ь о с в я щ а т ь те ф и г у р ы , к о т о ­ р ы е не соответствовали п р и н я т ы м канонам. Распространяемые крупными предприятиями обра­ з ц ы с о з д а л и во второй п о л о в и н е п р о ш л о г о века и з ­ в е с т н ы й и к о н о г р а ф и ч е с к и й тип и з о б р а ж е н и й с в я т ы х , ф о р м ц о к о л е й , а т а к ж е д е к о р а т и в н ы х мотивов. Эти о б р а з ц ы в ы т е с н и л и п р е ж н и е н а р о д н ы е с к у л ь ­ п т у р ы ; старые ф и г у р ы , н а х о д и в ш и е с я перед к о с т е л а ­ ми в ы н о с и л и в п о л е , ч т о б ы освободить место новым, напоминавшим „ з н а ч и т е л ь н о у в е л и ч е н н ы е фарфоро­ вые статуэтки". В з а к л ю ч е н и е статьи автор в ы д в и г а е т п о с т у л а т : „ с о з д а т ь наконец м у з е й ц е н н е й ш и х п а м я т н и к о в п а родной каменной с к у л ь п т у р ы " . - Лех Мруз — ЦЫГАНСКИЕ ВОЗЫ Исследователем цыганской к у л ь т у р ы стали в П о л ь ­ ше заниматься л и ш ь в п о с л е д н и е годы. И з у ч е н и ю этого вопроса препятствует ф а к т перемен в образе ж и з н и цыган. О н и п о т е р я л и в о з м о ж н о с т ь ездить та­ борами, п о л у ч и л и к в а р т и р ы , работу, в к л ю ч и л и с ь в м е ­ с т н у ю среду. Т е м н е менее они все е щ е д е р ж а т с я в з н а ч и т е л ь н о й степени о б о с о б л е н н о и в сознании о к р у ж а ю щ е й общественности преобладает негативный стереотип цыгана. Н а с т о я щ а я статья я в л я е т с я первой в задуманной автором серии работ, п о с в я щ е н н ы х х у д о ж е с т в е н н о й к у л ь т у р е п о л ь с к и х цыган. А в т о р рассматривает с п о ­ собы п е р е м е щ е н и я ц ы г а н и и х ж и л ь е , начиная с X V века. Д а л е е п е р е х о д и т к вопросу ц ы г а н с к и х повозок, описывает их э в о л ю ц и ю — сначала обыкновенный к р е с т ь я н с к и й воз, затем б о л е е с л о ж н о е с о о р у ж е н и е , с н а б ж е н н о е п о л о т н я н ы м Н а в е с о м , и, наконец, повозки X X века, п р и с п о с о б л е н н ы е д л я ж и л ь я , с х о ж и е с ц и р ­ ковыми. А в т о р у к а з ы в а е т на о т д е л ь н ы е виды повозок в р а з ­ л и ч н ы х е в р о п е й с к и х странах, отмечает особенности их ф о р м , как например, н е б о л ь ш и е ч е т ы р е х к о л е с н ы е возки н е м е ц к и х цыган либо д в у к о л к и , п о п у л я р н ы е на ю г е Евроцы. Описание возов сопровождается описанием и х декора, росписи, р е з ь б ы , к о т о р ы е и л л ю с т р и р у ю т с я м н о г о ч и с л е н н ы м и фотоснимками. Д а л е е в статье говорится о ф у н к ц и я х , о с н а щ е н и и и способах устройства ж и л о г о интерьера воза. О с о б е н ­ ным р а з н о о б р а з и е м .и б о г а т ы м декором о т л и ч а ю т с я п о ­ в о з к и а н г л и й с к и х цыган. М н о г о ч и с л е н н ы е т и п ы этих повозок в ы п о л н я ю т с я в р я д е р а з л и ч н ы х мастерских. В н а с т о я щ е е время к о ч у ю щ и е цыгане п о л ь з у ю т с я к а м п и п г о в ы м и прицепами и автомашинами, а п р е ж н и е п о в о з к и с т а л и м у з е й н ы м и экспонатами. Эва Ф р ы с - П е т р а ш к о в а — ВСЕПОЛЬСКИЙ КОНКУРС НАРОДНОГО ГОНЧАРСТВА В ТОРУНЕ Ц е л ь ю к о н к у р с а , организованного в Т о р у н е Этно­ г р а ф и ч е с к и м музеем, б ы л о у с т а н о в и т ь п о л о ж е н и е и в о з м о ж н о с т и народного гончарства в н а с т о я щ е е время. В к о н к у р с е п р и н я л и у ч а с т и е 79 гончаров и з 40 ц е н ­ тров, представивших с в ы ш е 300 экспонатов. Самую многочисленную группу составляли гон­ ч а р ы и з Л ю б л и н ш и н ы и К е л е ц ч и н ы , а т а к ж е из о к р е ­ стностей В а р ш а в ы и Л о д з и . Б о л ь ш е всего б ы л о пред­ с т а в л е н о к е р а м и ч е с к и х и з д е л и й красного цвета, п о ­ к р ы т ы х г л а з у р ь ю . С р е д и них о с о б е н н о отличались р а б о т ы с п е ц и а л ь н о премированного К а з и м е ж а В о з ь н я ка и з О л а в ы , единственного п р о д о л ж а т е л я искусства многоцветной росписной п о к у ц к о й керамики. К о н к у р с п о к а з а л , что на высоком у р о в н е п о - п р е ж ­ нему н а х о д я т с я р а б о т ы г о н ч а р о в из М е д ы к и Г л о г о в ской, и з Баранова и П у л а в . Н о о ч е н ь с н и з и л с я у р о ­ вень работ в Л о н ж с к е О р д ы н а ц к о м . З а б ы л и с своих традиционных у з о р а х г о н ч а р ы и з П у щ и Б я л о й ; р о с ­ пись и х и з д е л и й стала скромнее;, чем в б ы л ы е годы. С н и з и л с я у р о в е н ь работ м а с т е р с к и х Р ы ш а р д а Н е ц л а из Х м е л ь н а и Бернарда К р у л я из К а р т у з . Замечается т а к ж е снижение у р о в н я гончарства на территории К е л е ц к о г о района. 127 �П е р е с т а ю т у ж е работать старые з а м е ч а т е л ь н ы е г о н ч а р ы : К о и о п ч и н ь с к и и з Б а л и м о в а и В о з ь н я к из О л а в ы б л и з В р о ц л а в а п о д д е р ж и в а ю щ и й традиции г у ­ ц у л ь с к о й керамики. К р о м е того на к о н к у р с е б ы л а представлена п е г л а з у р о в а н н а я посуда (бисквиты), а т а к ж е б о л ь а ш я г р у п п а черной к е р а м и к и (сиваки). П р е к р а с н о й ф о р м о й и высоким т е х н и ч е с к и м у р о в н е м о т л и ч а л и с ь и з д е л и я и з Ч е р н о й Вей, З а л е с я и Г л о г о в с к о й М е д ы к и . Среди экспонатов конкуррса н а х о д и л а с ь д о н ы н е у п о т р е б л я е м а я посуда; г о р ш к и , макитры, ц в е т о ч н ы е горшки, традиционные „двояки" и „ т р о я к и " ( 2 или 3 горшка, соединенных р у ч к о й ) , миски, к у в ш и н ы и банки, а т а к ж е р е к о н с т р у к ц и и п о с у д ы , вышедшей из у п о т р е б л е н и я : д у р ш л а г и , м а с л о б о й к и , трехногие сосудики, так наз. т ы г е л ь к и , ступки, подсвечники и т.д. Среди нетрадиционных предметов, в ы п о л н я е м ы х в н а с т о я щ е е время, б ы л и п р е д с т а в л е н ы в а з о н ы и к у в ­ ш и н ы д л я цветов, т а р е л к и „ п а м я т к и " , ф л а к о н ы о ч е н ь с о м н и т е л ь н о эстетического качества. О б з о р экспонатов п о к а з а л , что, несмотря на под­ д е р ж к у г о н ч а р н о е д е л о отмирает. Е щ е л е т десять назад в П о л ь ш е б ы л о ок. 200 г о н ч а р н ы х центров, в настоя­ щ е е время и х насчитывается по всей вероятности ок. 50. В с к о р е , из-за отсутствия преемников и у ч е н и к о в , придется з а к р ы т ь многие мастерские. М о л о д ы х г о н ч а ­ ров работает немного (напрум. Я н К о т и з М е д ы к и Г л о ­ говской и Эдвард Гацек из С к а м е л ь н о й В я л о й ) . В заключение м и р о в а н н ы х лиц. автор статьи приводит список пре­ Я пи п а Л у к а с е ви ч — НЕКОТОРЫЕ ПРОБЛЕМЫ НАРОДНОГО Г О Н Ч А Р С Т В А В П О Л Ь Ш Е Н А ОСНО­ ВАНИИ ОПЫТА И НАБЛЮДЕНИЙ ЭТНОГРАФИ­ ЧЕСКОГО МУЗЕЯ В ТОРУНЕ А в т о р статьи, а н а л и з и р у я возраст г о н ч а р о в - р а б о т ­ ников 40 предприятий, констатирует с одной стороны процесс н е у к л о н н о г о с о к р а щ е н и я их ч и с л а в связи с н е х в а т к о й м о л о д е ж и ; готовой перенять у м е н и е ста­ р ы х мастеров, а с д р у г о й с т о р о н ы о т м е ч а е т б о л ь ш о й спрос на г о н ч а р н ы е и з д е л и я (например посуду для к в а ш е н и я к а п у с т ы , м о л о к а ) . П о мнению автора с у щ е ­ ствует в о з м о ж н о с т ь з а д е р ж а т ь процесс упадка этого вида ремесла. Адам Бартош БАРОМЕТР — ПАЛЯМЕНТЕР — НАРОДНЫЙ О п и с ы в а е м ы й барометр, к о т о р ы й встречается в о к р е с т н о с т я х Ц е н ж к о в и ч ( Т а р н о в с к о е воеводство), д е й ­ ствует на основе р е а к ц и и растения, называемого у нас п а л я м е н т е р ( e r o d i u m c i e n i t a r i u m ) на п е р е м е н ы в л а ж ­ ности в о з д у х а . В зависимости о т степени в л а ж н о с т и в в о з д у х е п р и к р е п л е н н о е к диску семя у п о м я н у т о г о растения у к а з ы в а е т погоду — п е р е м е н у , д о ж д ь , б у р ю . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ca4c19dfd21948dcd5a426bd7da5f9a8.pdf 443e77538a09db21cbd2944375961ad9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3510 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3289 Title A name given to the resource Contents / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.3, s.130 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA AKADEMIA NAUK • INSTYTUT SZTUKI • ROK XXXIII • 1979 • Nr 3 polska sztuka ludowa W R O C Ł A W W A R S Z A W A ZAKŁAD N A R O D O W Y I M I E N I A O S S O L I Ń S K I C H , K R A K Ó W G D A N S K W Y D A W N I C T W O POLSKIEJ AKADEMII NAUK �CONTENTS Ludwik Determinants of Polish folk X l X t h century Stomma Franciszek Krzysztof Kotula Ruszel Jacek Łodziński Katarzyna 131 Stoves ИЗ The drawings of Wojciech Gerson which show Polish folk dress i n Rzeszów Museum 161 Katarzyna Zielonki 171 About Gawłowa culture in the Gawłowa — A painter from herself 177 REVIEWS Aleksander Jackowski Aleksander Jackowski CHRONICAL IV—VI 1979 SUMMARY РЕЗЮМЕ OF A R T I C L E S A n t o n i K r o h , Modern folk sculptore Karpatian Region M a r i a n Pokropek, . . . . . . The Płock fair of the 187 . . 188 189 191 192 R E D A G U J E Z E S P Ó L : Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa, Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Jan Krzysztof M a k u l s k i , Jerzy Łoziński, Jacek Olędzki, Roman Reinfuss (z-ca red. nacz.). Sekretarz redakcji — Ewa O ź m i n k o w s k a . Redaktor techniczny — Halina Ż e l e ­ chowska. T ł u m a c z e n i a — Krzysztof B o b i ń s k i (ang.) i Natalia S t a s i ń s k a (ros.). Serwis fotograficzny — Jan Swiderski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eca5be1a4cf9aa8813c06b607e3486c1.pdf 473d1969e333538620b6524c2fa00481 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2971 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2775 Title A name given to the resource Summary of articles; Noty o autorach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1, s.87-88 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R Y O F A R T I C L E S Anna S o b o l e w s k a N A T U R E AND T H E VOID IN T H E ART AND THOUGHT OF THE EAST The author observes, mainly upon the basis of poetry, the attitude of representatives of [he Orient to Nature and the surrounding world. She shows that man never envisaged himself as the true master of Nature. The characteristic element of this trend of thought is panentheism - divinity not so much corresponds to Nature as embraces it in its entirety. Similarly, the ego does not unites itself with the world but envelops it. The author draws attention to the concrete nature of such poetry in which emotions and the imagination are present precisely through the intermediary of the concrete. This is a poetry of inner experience. The purpose of the awakened consciousness is to "witness the void" which is the dynamic foundation of being. A n d r z e j K i s i e l e w s k i A D V E R T I S I N G AND V I S U A L MASS C U L T U R E This texts focuses on numerous issues connected with contemporary advertising conceived as a foundation for visual mass culture. At the same time, the author proposes an attempt at treating the image (not only in advertising) as an element of visual communication. Such a presupposition enables him to situate on a single level mediaeval depictions, subjected to the ideology of the Roman Catholic Church, seventeenth century paintings from Protestant Netherlands and contemporary advertising. This procedure facilitates the discovery of a context for many aspects of advertising, and thus inclines to comparisons and reflections which the article merely outlines. This text also serves as an introduction to deliberations about advertising images and their role in mass culture as well as their relations with the avantgarde tradition. AN INTERVIEW C O N D U C T E D B Y L e s z e k K o c z a n o w i c z WITH PRO­ FESSOR M i c h a e l M . J . F i s c h e r , Anthropologist and Member of the "Science, Technology and Society" Programme at the Massachusetts Institute of Technology This interview concerns three basic problems. The first is the emergence in the contemporary world of phenomena which are the reason why our era differs significantly from preceding historical periods. Michael Fischer places emphasis primarily upon the transition of people, information and capital. The unprecedented intensity of these processes leads to the intermingling of culture as well as of cognitive and ideological perspectives. The second theme of the conversation deals with postmodernism conceived as a reflection of the political and cultural situation of the present - day world. Postmodern theories can become an instrument which makes it possible to describe the diversity that comprises the essence of modernity. The third crucial question mentioned here is the status of anthropology in the face of the challenges made by modern times. Descriptions of exotic societies offered by traditional anthropology were intended for readers in the author's home country but contemporary anthropology should be based on dialogue which shows assorted perspectives without treating any of them as special. H a n n a O l e c h n o w i c z EXPERIENCING COLOURS The ability to discriminate colours was essential for survival as early as our distant evolutionary past. Hence the perception of colour is always emotionally loaded, involuntarily memorized and difficult to forget. In man the mechanism of the perception and processing of colours is highly complex. It has to be fed with colour impressions, otherwise we feel colour deprivation. This is especially striking in persons who lost sight and who strive strenuousely to revive the fading memories of colours. Colour perceptions are often linked with impressions pertaining to other modalities. Some people "see" colours when listening to music, "see" black letters or numberss in colour. This is especially often described in the cases of children and artists. Interestingly, prodigies in memorizing numbers perceive them as colours. Colours elicit emotions and are the means to express them. They are instinctively applied as autotherapeutic measures by persons with different psychological problems. Communicating by colours is widely used by professional psychotherapists. The colour-emotion codes, such as black for sadness, are deeply set in human nature. They are essentially alike in the severely retarded, in average people as well as in eminent artists. These universal codes are ritualized by society, for instance, as traditional colours in liturgy. This phenomenon helps to form a feeling of togetherness in groups sharing a common mood elicited by symbolic colours. J o a n n a T o k a r s k a - B a k i r T H E F U R T H E R F A T E O F T H E PRODIGAL SON. A PROJECT OF NONTRANSPARENT ETHNOGRAPHY This text attempts to reconstruct two ethnographic discourses: modern and post­ modern, the second being a project of an emerging nontransparent ethnography (to apply a description coined by Paul Rabinow). The basic difference between the two varieties is their attitude toward cultural foreignness, examined upon the example of: 1) the manner in which the two discourses describe native beliefs and in particular the so-called miraculous phenomena, 2) the place of foreignness in the course of ethnographic research. This foreignness is sought outside one's own culture (according to the terminology proposed by James Clifford this is the strategy of so-called anthropological surrealism) or in its interior, in that what is familiar and commonplace on a daily basis (the strategy of ethnographic surrealism). The author discusses ethnographic surrealism present in the studies of Jacek Oledzki (with special mention of his '' Murzynowo'') in which one can discover numerous features of the increasingly present postmodern discourse. J a n u s z B a r a n s k i C A N T H E METEPHOR B E C O M E A F A I R Y T A L E ? The article demonstrates the existence of the structure of a magic fairytale (according to the interpretation suggested by Propp) in certain television commercials. This holds true both for relatively expanded narrative and for depictions in the form of pictorial syntagma. Furthermore, the author indicates that the semiosphere created by advertising discloses myth-creating symptoms and is an example of one of the forms of fulfilling the cosmogonic longings of culture. The article stresses that advertisements belong to forms of the visual-verbal aspect of the ritual of initiation, correspondingly to its contemporary social contexts. Finally, the author draws attention to the magical (performative) aspect of the advertising slogan. A n d r z e j P e r z a n o w s k i B R A W L S - S T R U G G L E AND R I T U A L The article, which is based predominantly on material obtained by the author on the spot, presents a holistically interpreted phenomenon of brawls in the culture of the Polish village. The foremost issues include the causes of the brawls, their specificity which depends on given circumstances, typical categories of participants, the significance of alcohol and objects used for committing assault. The author concentrates his attention on the role played by brawls in the functioning of the young men of the village, treated as an age group. He also analyses the emergence of peer groups, their attributes (specific social status, inner cohesion, solidarity in battle) as well as the separate category of the leaders. The cultural moulding of the brawls and their ensuing ritualisation and social acceptance are regarded as facts of considerable importance. A n t o n i K r o h I N T H E T A T R A HIGHLANDS As a child the author spent several years in the village of Bukowina where he resided, attended school and made friends. Using his own example, he describes the complex problems of foreignness and familiarity. For the summer visitor, the highlander appeared to be a person who spoke a dialect and wore the local apparel; a highlander, in turn, regarded his neighbour as someone about whom he had precise information concerning the place of his residence, his name and the number of cows he owned. As a result, despite the fact that the author spoke and looked like one of the local boys, he always remained an outsider, albeit accepted by the village community. Town dwellers believed that the highlander costume consisted of embroidered Odcinek dla posiadacza rachunku Pokwitowanie dla wpłacającego zł wpłacający zł wpłacający Pokwitowanie dla wpłacającego zł wpłacający Dokładny adres Dokładny adres Dokładny adres na r-k na r-k na r-k AMOS AMOS AMOS ul. Szenwalda 1, WARSZAWA ul. Szenwalda 1, WARSZAWA ul. Szenwalda 1, WARSZAWA VIII Oddział PKO W-wa nrr-ku 1586-77578-136 VIII Oddział PKO W-wa nrr-ku 1586-77578-136 VIII Oddział PKO W-wa nrr-ku 1586-77578-136 slempel stempel stempel podpis przyjmującego podpis przyjmującego podpis przyjmującego �trousers, a cape, a hat adorned with a feather, leather moccasins, a bodice and coral beads. A highlander from the Bukowina of a hundred years ago would not even recognise the present-day costume. The author discusses a number of problems connected with the traditionally acknowledged elements of highlander culture such as the embroidered trousers, the leather moccasins or the brigands'dance. J a c e k O l e d z k i G E S T U R E S O F KINDNESS Similarly to his previous article: "Gestures of Hope"("Konteksty" no 1,1991), the author concentrates his attention on the registration and analysis of the nonformalised behaviour of football players. He examines and interprets the conduct of sportsmen of various nationalities at such moments during the game as scoring or losing a goal, a fault etc. He also discusses this specific domain of activity for which culture reserves the usage of the leg instead of the hand. W o j c i e c h D o h n a l T H E VISION O F PRIMITIVE S O C I E T Y IN T H E ANTH­ ROPOLOGY O F A R. R A D C L I F F E - B R O W N This article is an attempt at a critical approach to the theory of primeval societies formualted by A. R. Radcliffe-Brown. Remarks concerning its epistemological dimen­ sion are preceded by a brief presentation of the most important features of anthropology envisaged by its author. The article concludes that the model of the tribe, construed by Radcliffe-Brown as a functional organic entity is, to a considerable extent, the product of the theory accepted by its author and not, as it would appear, the outcome of empiric research. In an analysis of the conclusions proposed by Radcliffe-Brown pertaining to such key issues as relations of kinship or primeval religion, W. Dohnal has tried to show that their sources can be discerned in the vision of the world and man outlined by the author of Structure and Function in Primitive Society; the concepts and models used by Radcliffe-Brown for ethnocentric explanations ascribed to the subjects under ex­ amination his own norms and values. Noty o autorach Małgorzata Baranowska - poetka, krytyk i historyk literatury. Autorka książek: Pamiętnik mistyczny, Surrealna wyobraźnia i poezja, To jest wasze życie, autorka wielu artykułów o wyobraźni symbolicznej i kulturze masowej m.in. Pocztówka jako wyraz wyobraźni masowej w: Problemy wiedzy o kulturze. (Ossolineum 1986), autorka dwu tomów poetyckich Miasto, Zamek w Pirene­ jach. Ogłasza w „Twórczości" Prywatną historię poezji. Janusz Barański - etnograf, filozof, absolwent UJ, doktorant w Instytucie Etnologii UJ w Krakowie. Zajmuje się problemami antropologii polityki. Zbigniew Benedyktowicz - antropolog kultury, redaktor „Kontekstów", kierow­ nik Pracowni Antropologii Kultury, Filmu i Sztuki Audiowizualnej. Autor prac o wyobraźni symbolicznej i antropologii współczesnej m.in. książki (z D. Benedyktowicz) Dom w tradycji ludowej. Wojciech Dohnal - etnograf, doktorant w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu. Interesuje się kulturąludów Afryki (udział w trzech wyprawach etnograficznych do Afryki Zachodniej), teorią i filozofią kultury, a także antropologicznymi koncepcjami społeczeństw pierwotnych. Michael M. J . Fischer - antropolog, profesor pracujący w programie „Nauka, Technologia i Społeczeństwo" przy Massachusetts Institute of Technology. Autor wielu publikacji z zakresu etnografii i antropologii między innymi: Iran: From Religious Dispute to Revolution (1980), Cambridge Mass. Harvard University Press), wraz z Georgem E. Marcusem Anthropology as Cultura Critique. An Experimental Moment in the Human Sciences (1986, The University of Chicago Press). Jeden z czołowych przedstawicieli antropologii postmodernistycznej. Aleksander Jackowski - antropolog kultury, krytyk sztuki, autor prac z zakres sztuki ludowej i naiwnej. Andrzej Kisielewski - historyk sztuki, pracuje w Zakładzie Wychowania Es­ tetycznego, Wydział Pedagogiki i Psychologii. Filia Uniwersytetu Warszaws­ kiego w Białymstoku. Wkrótce ukaże się jego książka Karny. Na wszystkich częściach blankietu należy wpi­ sać czytelni atramentem, długopisem lub pis­ mem maszynowym jednakkowo kwotę cyf­ rami, imię i nazwisko wpłacającego, jego ad­ res, siedzibę oddziału banku w którym prowa­ dzony jest rachunek oraz numer i nazwę tego rachunku. Leszek Koczanowicz - filozof zajmujący się głównie pragmatyzmem amerykań­ skim. Pracuje w Instytucie Filozofii Uniwersytetu Wrocławskiego. Ostatnio opublikował pracę: Jednostka - działanie - społeczeństwo. Koncepcje jaźni w filozofii amerykańskiego pragmatyzmu (1994, Wyd. IFiS PAN) Antoni Kroh - historyk kultury, etnograf, tłumacz literatury czeskiej i słowackiej. Autor m.in. książki O Szwejku i o nas. Mieszka w Nowym Sączu. Krzysztof Kubiak - etnograf, pracuje w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. Prowadzi badania w Beskidach i na Orawie. Zrealizował pięć filmów dla Telewizji Polskiej i siedem filmów dla Katedry, kolejne filmy są w realizacji. Hanna Olechnowicz - psycholog; pracuje w Stołecznej Poradni Psychologicz­ no-pedagogicznej. Specjalizuje się w problematyce upośledzenia umysłowego dzieci. W Instytucie Psychiatrii i Psychologii kieruje projektami badawczymi w ramach umów polsko-amerykańsklch. Jacek Olędzki - etnolog na wydziale Geografii i Studiów Regionalnych UW. Współpracownik naszego pisma od 1959 roku. Od kilkunastu lat łączy szczególną i systematyczną pracę badawczą w Murzynowie, koło Płocka, z szerszą refleksją obejmującą inne części Polski oraz znane mu z autopsji miejsca w Europie, Azji i Afryce. Andrzej Perzanowski - etnolog (studia UW). Kieruje biblioteką w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. Anna Sobolewska - historyk i teoretyk literatury. Autorka wielu publikacji, książek Polska proza psychologiczna 1945-1950 (1979) oraz Mistyka dnia powszedniego (1992). Pracuje w Instytucie Badań Literackich. Joanna Tokarska-Bakir - etnolog, adiunkt w Katedrze Etnologii i Antropologii UW. Interesuje się heremeneutyką, tybetanistyką, ponowoczesnością. Tłuma­ czy z francuskiego i angielskiego. Terence Wright - wykładowca o mediach sztuki i antropologii wizualnej w szkole filmowej w Bedfordshire. P R E N U M E R A T A P R E N U M E R A T A „ K O N T E K S T Ó W " „ K O N T E K S T Ó W " I półrocze I półrocze II półrocze II półrocze roczna roczna i l o ś ć egz. i l o ś ć egz. Za skutki wynikłe z mylnego wypełnienia blankietu ponosi odpowiedzialność wyłącznie wpłacający. �WARUNKI PRENUMERATY 1. Wpłaty na prenumeratę prowadzoną przez „Ruch" przyjmowane są na okresy kwartalne. Cena prenumeraty wynosi 3 zt za numer (kwartał). Prenumerata ze zleceniem dostawy za granicę jest o 100% droższa, Wpłaty na prenumeratę przyjmują: - na teren kraju - jednostki kolportażowe „Ruch"; istnieje również możliwość prenumeraty „pod opaską". Wpłaty od osób i instytucji z miejscowości, w których nie ma jednostek kolportażu „Ruch" należy wnosić do Ruch SA Oddz. W-wa, ul. Towarowa 28, konto jak niżej. - na zagranicę - Zakład Kolportażu Prasy i Wydawnictw 00-958 Warszawa, konto PBK, XIII Oddział W-wa 370044-1195-139-11 Dostawa zamówionej prasy następuje: - przez jednostki kolportażowe „Ruch" - w sposób uzgodniony z zamawiającym, - przez urzędy pocztowe - pocztą zwykłą na wskazany adres, w ramach opłaconej prenumeraty z wyjątkiem zlecenia dostawy na zagranicę pocztą lotniczą do odbiorcy zagranicznego, której koszt w pełni pokrywa prenumerator. Terminy przyjmowania prenumeraty na kraj i zagranicę - do 20 XI na I kwartał roku następnego, do 20II - na II kwartał, do 20 V na III kwartał, do 20 VIII na IV kwartał. 2. Prenumeratę „Kontekstów" prowadzi także firma AMOS. Warszawa, ul. Szenwalda 1 (tel. 39 1752). Wpłaty na okresy półroczne (dwa zeszyty lub jeden podwójny) i roczne przyjmowane są na konto: AMOS, VIII Oddział PKO Warszawa Nr 1586-77578-136. Dla ułatwienia zamieszczamy obok wydrukowany blankiet. 3. Cena prenumeraty rocznej przez „Ruch" lub AMOS wynosi 12 zł (dawne 120000 zł). Półroczna: 6 zł, numer pojedynczy 3 zł. 4. Zeszyty bieżące oraz niektóre dawne można kupować w Instytucie Sztuki PAN, Warszawa ul. Długa 28 (hall) lub tamże w Dziale Wydawnictw, tel. 31-32-71 w. 258. Sprzedaż także na rachunek, za zaliczeniem pocztowym lub za gotówkę. 5. Prenumerata zapewnia otrzymanie pisma w cenie wyżej podanej, niezależnie od tego, o ile droższy będzie w sprzedaży numer. Wydawnictwo Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk publikuje książki i czasopisma z zakresu sztuki, teatru, filmu, muzyki, folkloru Stałą sprzedaż książek i czasopismk Wydawnictwa IS PAN, prowadzą następujące księgarnie: Kraków Warszawa - Główna Księgarnia Naukowa im. Bolesława Prusa, Krakowskie Przedmieście 7 - Księgarnia O R P A N , Pałac Kultury i Nauki - Księgarnia Fundacji Pomocy Bibliotekom Polskim, Marszałkowska 74 - Księgarnia Ossolineum, Jaworzyńska 4 - Księgarnia Uniwersytecka „Liber", Krakowskie Przedmie­ ście 24 - Księgarnia w Centrum Sztuki Współczesnej, Pałac Książąt Ujazdowskich - Księgarnia „Gryf", Foksal 10 - Księgarnia „Reprint", Krakowskie Przedmieście 71 - Księgarnia „ O d e o n " , Hoża 19 - Księgarnia Zamku Warszawskiego, Świętojańska 2 - Antykwariat „Bibliofil", Szpitalna 19 - Księgarnia „Hetmańska", Rynek Główny 17 - Księgarnia O R P A N , Św. Marka 22 Lublin - Księgarnia O R P A N , PI. Marii Curie-Skłodowskiej 5 - Księgarnia Ossolineum, Piotrkowska 181 - Księgarnia Uniwersytecka, Zwierzyniecka 7 Łódź Poznali Wrocław - Księgarnia Ossolineum, Rynek 6 Białystok - Księgarnia „ A k c e n t " , Kościuszki 4 Gdańsk - Księgarnia Ossolineum, Łagiewniki 56 Ciągła, sprzedaż hurtowa publikacji Wydawnictwa IS P A N prowadzi Skład Księgarski „ E W A " ul. R o d z i e w i c z ó w n y 4, 45-951 Opole lei. 374-28 Numer liczy 11 ark. drukarskich, 19 ark. wydawniczych Fotoskład: „Iskra", ul. Niska 18/6, tel. 39-90-83 Druk: mgr inż. Piotr Włodarski, ul. Ksawerów 21; tel. 43-14-71 w. 240 Nakład 1300 egz. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bea37adf1ebd9032951e5029dcb8307e.pdf da5d19d3964e0eeb0dbd14027cf45c36 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:712 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:655 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT HISTORII KULTURY MATERIALNEJ POLSKIEJ AKADEMII NAUK ETNOGRAFIA POLSKA XV Zeszyt 1 WROCŁAW . WARSZAWA . KRAKÓW . G D A N S K ZAKŁAD N A R O D O W Y IMIENIA OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII 1971 NAUK �REDAKTOR: SEKRETARZ WITOLD DYNOWSKI REDAKCJI: KRYSTYNA MAŁKOWSKA Adres redakcji: Warszawa, Hoża 74 Okładkę projektował ZBIGNIEW K L I M C Z Y K Teksty angielskie PIOTR GRAFF Redaktor Zyta Kwiecińska Redaktor techniczny Jacek Printed Sikorski In Poland Z a k ł a d Narodowy i m . Ossolińskich — Wydawnictwo. W r o c ł a w 1971. N a k ł a d : 500 + 120 egz. O b j ę t o ś ć : ark. w y d . 26,40, ark. druk. 21,88 + 1 w k l e j k a , ark. A l 29. Papier d r u k . powiek. 80 g, 70 X 100. Oddano do s k ł a d a n i a 23 X I 1970. Podpisano do d r u k u 31 V 1971. D r u k u k o ń c z o ­ no w czerwcu 1971. Z a m ó w i e n i e nr 1361/70. К —10. Cena zł 55,— W r o c ł a w s k a D r u k a r n i a Naukowa — Wrocław, u l . Lelewela 4 �SPIS TREŚCI Zofia S z r o m b a - R y s o w a, Danuta T у 1к o w а — Irena Nizińska (4 I 1924 — 12 V I 1969) 11 ARTYKUŁY Współczesne przemiany w kulturze chłopskiej ficznych Witold D y n o w s k i — we Założenia Bułgarii wsi w świetle badań etnogra­ Gramada metodologiczne badań 15 Streszczenie w j . angielskim Bronisława i 32 K o p c z y ń s k a-J a w o r s k a organizacja — Wieś Gramada, problematyka badań 35 Streszczenie w j . angielskim Maria wsi B i e r n a c k a — 39 Rodzina na tle społeczności lokalnej bułgarskiej Gramada 41 Streszczenie w j . angielskim Bronisława 88 K o p c z y ń s k a-J a w o r s k a rodziny wiejskiej w — Warunki bytowe i budżet Gramadzie 91 Streszczenie w j . angielskim Wanda P a p r o c k a szczególnym — 123 Struktura uwzględnieniem zawodowa mieszkańców Gramady ze rzemiosła 127 Streszczenie w j . angielskim Marian Pokropek Streszczenie Ganka w — Układ 161 przestrzenny i budownictwo wsi Gramada 163 j . angielskim M i c h a j ł o w a ostatniego s t u l e c i a w •— 193 Odbicie odzieży przemian ekonomiczno-społecznych i stroju m i e s z k a ń c ó w Gramady . . . Streszczenie w j . angielskim Tatiana К olewa mieszkańców — Rola obrzędów rodowo-rodzinnych w życiu Gramady 225 Streszczenie w j . angielskim 247 STUDIA Jan F a b i a ń s k i relacji Jana I MATERIAŁY — Północny Kaukaz przełomu X V I I I i X I X w. w Potockiego . . świetle . . . Streszczenie w j . angielskim Andrzej W o ź n i a k ryczne — Struktura uwarunkowanie 195 221 249 282 etniczna w s p ó ł c z e s n e j Gruzji i jej histo­ 285 �6 SPIS T R E Ś C I KRONIKA Norweskie p a r k i e t n o g r a f i c z n e — Irena Turnau 303 M u z e u m pod o t w a r t y m n i e b e m w T i b i l i s i — Edward M u z e u m w S i e r a d z u — Elżbieta Pietraszek . . . . 308 Delida 310 RECENZJE Strukturalizm Pensée" a marksizm. pt. Wybór Strukturalisme et artykułów ze specjalnego marxisme, t. 11 :1967. numeru Tłum. z „La franc. A. Brodzka i A . Weinsberg-Wajda. W s t ę p : T. M. Jaroszewski, Warszawa 1969 — Gerhard A. Konrad Kloska 315 F . E w i n g , Industry in Africa, Leszek Kofi Kegan Oxford University Press — 321 P a u l — Leszek Olderogge, Museums Marek Ladislav 1968, Dzięgiel A . Busia, A f r i c a in search Dmitrij London of democracy, 1967, Routlege and Afrika-Sammlungen des Dzięgiel 325 Afrikanische Kunst. Aus den ftir Anthnopolog'ie u n d E t h n o g r a p h i e . L e n i n g r a d , P r a h a 1969 Arpad Holy, turno-bitowi — Kowalski 329 Afrikanische afrikanischen W a s i l Todorow, Stámme, Plastik. Das Kunstschaffen P r a h a 1967 — Marek Migracionnite probierni n a c e ł o t o , S o f i j a 1967 — Gerhard Arpad der ost- und Kowalski . pročeši i njakoi socialno-ikonomiezeski 1968 — Wanda K u s t a a V i l k u n a , Z u r G e s c h i c h t e des f i n n i s c h e n Helsinki London Konrad süd. . 333 i kul- Paprocka . . 339 P i e r d e s . S t u d i a F e n n i c a , t. 13, Kloska 343 P o p u l u s R e v i s u s . B e i t r á g e z u r E r f o r s o h u n g der G e g e n w a r t . V o l k s l e b e n , t. 14, Tubingia „Ziemia i 1966 — Pieśń" — łeczno-kulturalnego Gerhard Konrad autonomiczny „Kamena" s z ó w ) , s i e r p i e ń 1969 —• Violetta Książki n a d e s ł a n e —• Marek Arpad Kloska dodatek (Lublin — Krawczyk Kowalski 345 kwartalny dwutygodnika Białystok : — Kielce — spoRze­ 346 348 �СОДЕРЖАНИЕ С о ф и я Ш р о м б а - Р ы с о в а , Д а н у т а Т ы л ь к о в а — И р е н а Низиньска (411924-12 V I 1 9 6 9 ) 11 СТАТЬИ Современные преобразования в свете этнографических в крестьянской исследований культуре в деревне Болгарии Грамада В и т о л ь д Д ы н о в с к и — Методологические о с н о в ы исследований 15 Р е з ю м е на английском языке 32 Бронислава К о п ч и н ь с к а - Я в о р с к а •— Деревня Г р а м а д а — п р о б л е м а т и к а и органи­ зация исследований 35 Р е з ю м е н а английском языке М а р и я Б е р н а ц к а — С е м я н а ф о н е коллектива б о л г а р с к о й деревни Г р а м а д а 39 . . . . Р е з ю м е н а английском языке 41 88 Бронислава К о п ч и н ь с к а - Я в о р с к а — Бытовые условия и б ю д ж е т сельской семьи в Грамаде 91 Р е з ю м е н а английском языке Ванда П а п р о ц к а 123 —• П р о ф е с с и о н а л ь н а я структура жителей Г р а м а д ы с о с о б е н н ы м учётом ремесла 127 Р е з ю м е н а английском языке Мариан П о к р о п е к — Пространственное р а з м е щ е н и е и зодчество деревни Г р а м а д а Р е з ю м е н а английском языке Ганка М и х а й л о в а 161 163 193 — Отражение экономических и социальных п р е о б р а з о в а н и й п о ­ с л е д н е г о столетия на о д е ж д е и к о с т ю м е жителей Г р а м а д ы Р е з ю м е н а английском языке Татьяна К о л е в а — Р о л ь р о д о в ы х и семейных о б р я д о в в ж и з н и жителей Г р а м а д ы Р е з ю м е н а английском языке 195 221 225 247 ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ Ян Фабианьски •— Северный Кавказ п е р е л о м а X V I I I и X I X вв. в свете с о о б щ е н и я Яна Потоцкого 249 Р е з ю м е н а английском языке 282 Анджей В о з ь н я к — Этническая структура с о в р е м е н н о й Г р у з и и и её историческая обусловленность 285 �8 SPIS T R E Ś C I ХРОНИКА Норвежские этнографические заповедники М у з е й п о д открытым н е б о м в Тбилиси М у з е й в С е р а д з е — Эльжбета — Ирена Турнау 303 — Эдвард Петрашек 308 Делида 310 РЕЦЕНЗИИ С т р у к т у р а л и з м и м а р к с и з м . Статьи, избранные из специального н о м е р а „ L a P e n s é e " п. з. Strukturalisme et marxisme, t. U : 1967. П е р е в о д с французского А . Б р о д з к о й и А . Вейсенберг-Вайды. Введение Т. М . Ярошевски. Варшава 1969 — Герхард Конрад Клёска A. F . Ewing, 315 Industry in A f r i c a , London 1968, Oxford University Press — Лешек Дзенгелъ Koifi A. Biisia, Kegan Dmitri] 321 Africa Paul in search — Лешек Дзенгель Olderogge, Afrikanische of democracy, London 1967, Routlege and Afrika-Sammlungen des 325 Kunst. Aus den M u s e u m s f ü r A n t h r o p o l o g i c und E t h n o g r a p h i e . L e n i n g r a d , P r a h a Марек Ladislav Holy, Plastik. Das Vilkuna, Zur t. 13, H e l s i n k i Geschichte 1967 — Kunstschaffen 1967 — Марек Todorov, Migracionnite p r o č e š i des ost- und süd- Apnad Ковальски 333 kul- 1968 — Ванда Папроцка finnischen Герхард Конрад Клёска P o p u l u s R e v i s u s . B e i t r á g e zur E r f o r s c h u n g der T u b i n g e n 1968 — der i njakod s o e i a l n o - i k o n o m i c z e s k i i t u r n o - b i t o v i probierni n a celoto, S o f i j a Kustaa — 329 Afrikanische afrikanischen Stámrne, Praha Vasil 1969 Apnad Ковальски Pierdes. Studia 339 Fennica, . . . . G e g e n w a r t . V o l k s l e b e n , t. 343 14, Герхард Конрад Клёска 345 „ З е м л я и П е с н я " — автономическое квартальное приложение общественно-культурно­ г о двухнедельника „ К а м е н а " ( Л ю б л и н — Б е л ы с т о к — К е л ь ц е - Ж е ш у в ) , август 1969 — Виолетта Кравчик Н о в ы е книги — Марек Арпад Ковальски 346 348 �TABLE OF CONTENTS Zofia S z r o m b a - R y s o w a , Danuta T y l k o w s k a Irena Nizińska (Ja­ n u a r y 4, 1924-June 12, 1969) 11 PAPERS Contemporary Changes in the Bulgarian Gramada Witold D y n o w s k i Village Peasant Culture Ethnographic — Methodological as Reflected in Assumptions of the Survey . . . 15 English summary Bronisława arch 32 K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a problems and — T h e Village Gramada. Rese­ organization 35 English summary Maria 39 B i e r n a c k a Bulgarian — Village The Family and the Local Community of the Gramada 41 English summary Bronisława budget 88 K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a of a G r a m a d a peasant — The standard of living and family 91 English summary Wanda P a p r o c k a emphasis 123 — Occupational structure of Gramada with special on h a n d i c r a f t 127 English summary Marian P o k r o p e k 161 — Spatial pattern and architecture in Gramada . . English summary Ganka as in — Socio-economic garments and dresses changes of the of the recent inhabitants of century Gramada English summary Tatiana of the Gramada 225 English summary 247 MATERIALS AND Jan F a b i a ń s k i centuries as STUDIES — N o r t h e r n C a u c a s u s at the b r e a k of the described by Jan 18th a n d 19th Potocki 249 English summary Andrzej W o ź n i a k historical 195 221 К о 1 e w a — T h e role of t r i b a l a n d f a m i l l y rites i n the life of inhabitants 163 193 M i c h a jł owa reflected the Survey 282 — Ethnical background s t r u c t u r e of contemporary Georgia and its 285 �10 SPIS T R E Ś C I CHRONICLE Ethnographic parks of Norway — Irena Титпаи 303 A museum u n d e r the open s k y i n T b i l i s i — E d w a r d Pietraszek A museum at S i e r a d z — Elżbieta . . . . 308 Delida 310 REVIEWS Structuralism „La by F, Warsaw Ewing, Leszek Kofi Marxism. Selected papers from the special issue S t r u c t u r a l i s m e et m a r x i s m e , X I , 1967, T r a n s í , f r o m A . Brodzka nad A . Weinsberg-Wajda. Introduction szewski. A. and Pensee", 1969, Industry 186 in pp. — Africa, Gerhard London Konrad 1968, by T. M. Kloska Oxford . Univ. Jaro­ . . 315 — Dzięgiel Kegan 321 Paul —• Leszek Olderogge, Arpad 325 Aus den Afrika-Sammlungen des u n d E t h n o g r a p h i c , L e n i n g r a d , P r a h a 1969 — Kowalski 329 Holy, Afrikanische Plastik. Das Kunstschaffen afrikanischen and Dzięgiel Afrikanische Kunst. Museums fiir Anthropologic Marek Ladislav . Press A . B u s i a , A f r i c a i n S e a r c h of D e m o c r a c y , L o n d o n 1967, R o u t l e d g e Dmitrij of French Stamme. Praha 1Я67, 64 pp., der 152 t a b l e s — ost- und s ü d - Marek: Arpad Kowalski 333 V a s i l Todorov, Migracionnite turno-bitovi Kustaa Vol. Vol. „Ziemia XIII, Zur Geschichte Helsinki Revisus. Incoming — books — z¡ur des and finnischen Gerhard Song"), Pierdes. Konrad Erforschung 1966 — Gerhard („Soil - c u l t u r a fortnightly 1969 1967 — Beitrage 14, T ü b i n g i a i Pieśń" August i njakoi soeialno-ikonomiczeski probierni n a c e l ó t e , S o f i j a 1968 — W a n d a Paprocka Viilkuna, Populus procesí Konrad Studia i kul. . Kloska der 343 Gegenwart. Volksleben, Kloska a quarterly supplement 339 Fennica, 345 to t h e social- reviw K a m e n a (Lublin- - B i a ł y s t o k — K i e l c e — R z e s z ó w ) , Violetta Marck Krawczyk Arpad Kowalski 346 348 �„ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X V z. 1 IRENA NIZIÑSKA 4 I 1924 — 12 V I 1969 Prawie dwa lata minęły od śmierci Ireny Nizińskiej, ale wciąż trudno pogodzić się z Jej odejściem. Mimo nieuleczalnej choroby do ostatnich chwil życia snuła plany kontynuowania podjętych prac, a równocześnie najpoważniejszym Jej zmartwieniem była świadomość, iż nie zdoła w y ­ konać ich w przewidzianym terminie i cały trud spocznie na najbliż­ szych koleżankach i współpracownikach. Ci, którzy J ą znali, pamiętają Jej szczery entuzjazm i ogromne zaangażowanie we wszystkich pracach. Z t y m właśnie entuzjazmem i pasją badawczą oddawała się bez reszty pracy nad każdym problemem, jaki w danym momencie pochłaniał Jej uwagę. W pracy zespołowej i kontaktach koleżeńskich była nieocenionym towarzyszem dzięki pełnej uroku osobowości i wyjątkowej zdolności stwarzania serdecznej i pełnej humoru atmosfery. Jej wielka skromność i niedocenianie własnych możliwości przy jednoczesnym uwrażliwieniu na potrzeby zespołu, w którym pracowała, sprawiały, iż sprawy jej własnej kariery naukowej usuwały się na plan dalszy. Irena Nizińska urodziła się w Bielsku w 1924 r. Do szkoły podsta­ wowej i gimnazjum uczęszczała w Chorzowie, gdzie przebywała do 1940 r. Następnie przedostała się do Krakowa i t u w latach 1943-1945 kontynuowała naukę na tajnych kompletach w zakresie szkoły średniej. W lutym 1945 r. zdała m a t u r ę i po uzyskaniu świadectwa dojrzałości rozpoczęła studia na wydziale filozoficznym Uniwersytetu Jagielloń­ skiego. Po kilkuletniej przerwie spowodowanej względami rodzinnymi w 1949 r. ponowiła studia slawistyczne, studiując równocześnie etno­ grafię. W październiku 1953 r. uzyskała dyplom magisterski w zakresie filologii słowiańskiej (Nazwy ważniejszych narządzi rybackich u Sło­ wian — pod kierunkiem prof. dr. T. Lehra-Spławińskiego), w styczniu zaś 1954 r. uzyskała magisterium z etnografii i etnologii na podstawie pracy pt. Rolnictwo i hodowla w Cichem, pow. Nowy Targ, w porówna­ niu z niektórymi wsiami podkrakowskimi (pod kierunkiem prof. dr. K. Moszyńskiego). W styczniu 1954 r. została zatrudniona w tworzącym się wówczas Zakładzie Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN �12 IRENA NIZIÑSKA w Krakowie, gdzie pracowała do chwili śmierci pod kierunkiem prof, dr. Mieczysława Gładysza. Jej żywa inteligencja, szerokie zainteresowania humanistyczne i do­ świadczenie badawcze, pozwalały na podejmowanie wielu różnorodnych prac naukowo-badawczych. Były to prace przede wszystkim z zakresu kultury materialnej (rolnictwo, hodowla ze szczególnym uwzględnieniem pasterstwa, budownictwo i rzemiosło) i społecznej prowadzone w Kar­ patach i na Górnym Śląsku. Irena Nizińska należała do wytrwałych ba- Irena Nizińska daczy terenowych i bystrych obserwatorów. Cechowały J ą ponadto ujmująca powierzchowność, życzliwość i ufność do ludzi, co stwarzało szczególną łatwość nawiązywania kontaktów i zyskiwało Jej ogromną sympatię i zaufanie informatorów. Przygotowanie lingwistyczne umożliwiało jej również podejmowanie tematów z pogranicza językoznawstwa i etnografii. Do takich m. in. należało monograficzne opracowanie jednego z zagadnień Polskiego �13 IRENA NIZIÑSKA Atlasu Etnograficznego, a mianowicie „zawołania i odpędzania zwierząt", które dało cenne wskazówki do hodowli bydła dawnej Słowiańszczyzny. W ramach prac monograficznych na Śląsku Irena Nizińska opraco­ wała rzemiosło wiejskie i obrzędy weselne w Starych i Nowych Siołkowicach (pow. Opole) oraz przeprowadziła badania nad zajęciami pozarolniczymi mieszkańców wsi Chocianowice (pow. Olesno). W 1958 r. rozpoczęła samodzielne badania monograficzne we wsi Olza, pow. Wo­ dzisław. Na podstawie szczegółowych poszukiwań terenowych i archi­ walnych podjęła pracę pt. .Rola grupy górniczej w kształtowaniu się kultury ludowej we wsi Olza, pow. Wodzisław. Ponadto brała czynny udział w międzynarodowej akcji badania k u l ­ tury ludowej w Karpatach, prowadząc poszukiwania nad rolnictwem i hodowlą, początkowo w Beskidzie Niskim, a w 1966 r. włączyła się do badań monograficznych w Beskidzie Śląskim, kierując przy t y m wa­ kacyjnymi praktykami studentów etnografii UJ. Duża swoboda w posługiwaniu się kilkoma językami obcymi (m. in. węgierskim) uczyniła ją niezastąpionym współorganizatorem Międzyna­ rodowej Konferencji Karpackiej w 1964 r. Od 1966 r. Irena Nizińska brała także udział w zespołowych bada­ niach w bułgarskiej wsi Gramada, organizowanych w ramach współ­ pracy P A N i B A N pod kierunkiem prof. dr. W. Dynowskiego, opraco­ wując tam zagadnienia związane z rolnictwem i hodowlą. I tam rów­ nież zdobyła sobie wyjątkową sympatię i uznanie zarówno wśród ko­ legów bułgarskich, jak i miejscowej ludności. Jej rozpoczęta na krótko przed śmiercią praca doktorska miała obej­ mować studium porównawcze gospodarki rolno-hodowlanej w Karpatach i krajach bałkańskich. Niestety, nie było Jej danym dokończyć ani tej pracy, ani tak pasjo­ nujących J ą badań w Bułgarii. Zofia Szromba-Rysowa, BIBLIOGRAFIA Krakowscy etnografowie n r 31 (470i) Badania nad is. 500-511 ludową wyruszają kulturą Profesor Feliks Przyjemski, Z badań nad rzemiosłem s. 162-187 Bibliografia s . 115 historii PUBLIKACJI kultury w w Podhala teren, w IRENY Powszechny", 1951-1956, „ L u d " , t. 44:1957, s. 495-498 Siołkowicach Starych, „Etnografia ludowej Karpat, cz. Tylkowa NIZIÑSKIEJ „Tygodnik latach Danuta „Lud", R t. P o l s k a " , t. 1 (współudział), 10:1954 44:1957, 1:1958, Warszawa 1961, �14 IRENA NIZIŃSKA Rzemiosło, z [w:] Stare A. Kongres i Nowe Węgierskich Etnografów s k a " , t. 9:1965, s. Zagadnienia wiejskiej skich s. Siołkowice, cz. 1, W r o c ł a w 1963, s. 177-348 (wspólnie Zambrzycką-Kunachowicz) w Budapeszcie wytwórczości etnograficznej 154-183 w {16-20 X 1263), „Etnografia Pol­ 477-482 domowej, literaturze rzemiosła powojennej, i przemysłu „Etnografia Karpat Polska", t. Pol­ 9:1965, (współudział) Budownictwo wiejskie we wsi Ciche, pow. Nowy Targ, Wrocław 1966, s. 46, r y c . 54, tab. I I Badania skolektywizowanej t. 10:1968, s. Drgubica (Próba u Słowian), s. 227-232 Regularites in and North-West Ponadto 26 tłumaczenia (6 poz.). bułgarskiej, odtworzenia zasięgu Z Studiów polskich Parallels „Łódzkie and recenzji — występowania in Cultural Bulgaria, Anthropological oraz wsi Studia Etnograficzne", 99-106 [w:] Processes Poland Ethnological at Sciences, wydawnictw publikowane na jednego z narzędzi Slawistycznych, Warszawa Study the Wrocław etnograficznych łamach of the 8th Village International 1968, s. polskich „Etnografii rybackich 1968, of seria I I I Gramada Congress of 156-170 i zagranicznych Polskiej" i „Demosu" � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e783d158b7d71c27c14d9b3733c4a9f7.pdf d0fd7e9dce271e6412bd116f751e4c1d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:710 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:654 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.2, s.223-259 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X I V z. 2 CENTRALIZM CZY FEDERACJA? W r o k u 1966 u k a z a ł a s i ę w S t a n a c h Z j e d n o c z o n y c h p r a c a z b i o r o w a , k t ó r e j te­ matyka zainteresuje wszystkich c z y t e l n i k ó w z a j m u j ą c y c h się problemami w s p ó ł ­ czesnej A f r y k i . T y t u ł j e j b r z m i Jedność narodowa i regionalizm w ośmiu państwach afrykańskich i. P u b l i k a c j a d o t y c z y N i g e r i i , N i g r u , K o n g a - B r a z z a v i l l e , G a b o n u , R e ­ publiki Ś r o d k o w o a f r y k a ń s k i e j , Czadu, Ugandy i Etiopii. Warto dodać na w s t ę p i e , ż e j e s t to t r z e c i a i ostatnia k s i ą ż k a z s e r i i t r z e c h p r a c z b i o r o w y c h , [wydanych pod r e d a k c j ą Gwendolen M. C a r t e r i t r a k t u j ą c y c h o dzisiejszej Afryce. P i e r w s z a z nich, African One-Party States, m ó w i ł a o Tunezji, Senegalu, Gwinei, W y b r z e ż u K o ś c i S ł o n i o w e j , L i b e r i i i T a n g a n i c e . D r u g a , Five African States, t r a k t o w a ł a na temat K o n g a - K i n s z a s a , D a h o m e j u , Federalnej R e p u b l i k i K a m e r u n u , obu Rodezji i Niasy oraz P o ł u d n i o w e j A f r y k i . O s t a t n i a , i tu o m a w i a n a , jest d z i e ł e m a u t o r ó w , k t ó r z y p r z e z szereg lat p r o w a d z i l i o b s e r w a c j e n a k o n t y n e n c i e a f r y k a ń s k i m . C z ę ś ć z n i c h w y k ł a d a ł a na a f r y k a ń s k i c h u c z e l n i a c h . C e l e m p r a c y jest w y k a z a n i e t r u d n o ś c i , n a j a k i e n a t r a f i a j ą r z ą d y m ł o d y c h , n i e ­ p o d l e g ł y c h p a ń s t w C z a r n e g o K o n t y n e n t u , k t ó r e o d z i e d z i c z y ł y po Okresie k o l o n i a l ­ n y m g r a n i c e z u p e ł n i e nie p o k r y w a j ą c e s i ę z r z e c z y w i s t y m i p o d z i a ł a m i e t n i c z n y m i i k u l t u r o w y m i . P o w o d u j e to u s t a w i c z n e k o n f l i k t y i n i e s n a s k i m i ę d z y n o w o p o w s t a ­ ł y m i organizmami p a ń s t w o w y m i A f r y k i . Drugim, jeszcze p o w a ż n i e j s z y m proble­ m e m , o m a w i a n y m w p r a c y Jedność narodowa i regionalizm, s ą rozliczne r ó ż n i c e n a ­ r o d o w o ś c i o w e , r e l i g i j n e , i o b y c z a j o w e , g r o ż ą c e r o z p a d e m k a ż d e m u z p a ń s t w . I nie t y l k o t r u d n o ś c i te n ę k a j ą o r g a n i z m y m ł o d e , p o s i a d a j ą c e s t o s u n k o w o n i e d a w n e t r a ­ d y c j e w s p ó l n o t y p a ń s t w o w e j . Z ostatniego r o z d z i a ł u p o ś w i ę c o n e g o E t i o p i i , która c i e s z y ł a s i ę od 2000 lat n i e p r z e r w a n y m n i e m a l o k r e s e m n i e p o d l e g ł e g o b y t u , w i d z i ­ m y w y r a ź n i e , że antagonizmy lokalne jeszcze w ostatnich d z i e s i ą t k a c h lat p r z e j a ­ w i a ł y s i ę w t y m k r a j u z b r o j n y m i 'rewoltami. K a ż d y r o z d z i a ł p o ś w i ę c o n y d a n e m u k r a j o w i zaopatrzono w k r ó t k i rys i n f o r ­ m u j ą c y o jego d z i e j a c h , w a r u n k a c h n a t u r a l n y c h , s t o s u n k a c h l u d n o ś c i o w y c h i go­ spodarce. B a r d z o d u ż o miejsca p o ś w i ę c o n o następnie problematyce politycznej, a w i ę c w a l c e o n i e p o d l e g ł o ś ć , a dalej ś c i e r a n i u s i ę r o d z i m y c h o r i e n t a c j i p o l i t y c z n o - s p o ł e e z n y c h , stronnictw i u g r u p o w a ń religijno-plemiennych. N a s t ę p n i e przedsta­ wiono e w o l u c j ę u s t r o j o w ą t y c h p a ń s t w i p o s z c z e g ó l n e s i ł y s p o ł e c z n e , z a r ó w n o t r a ­ dycyjne, j a k i nowe, k t ó r e w d a n y m organizmie p a ń s t w o w y m o d g r y w a j ą rolę. Roz­ d z i a ł k o ń c z ą z r e g u ł y u w a g i o s t o s u n k a c h danego k r a j u z a f r y k a ń s k i m i s ą s i a d a m i , o jego n a s t a w i e n i u do idei p a n a f r y k a n i z m u i o jego p o z y c j i w ś w i e c i e . W a ż n y m s z c z e g ó ł e m dla tych, k t ó r z y b l i ż e j i n t e r e s u j ą s i ę l e j n y c h r o z d z i a ł a c h p a ń s t w a m i , b ę d z i e obszerna bibliografia, k a ż d e z z a g a d n i e ń autorzy. 1 1966, G w e n d o l e n M . C a r t e r National Unity New Y o r k , Cornell University Press. and Regionalism in omawianymi w ko­ w* j a k ą z a o p a t r z y l i Eight African States, �224 RECENZJE C z ę ś ć s z c z e g ó ł o w ą p r a c y o t w i e r a r o z d z i a ł p i ó r a R i c h a r d a L . S k l a r a i C . S. W h i takera o Nigerii. Autorzy p r z e d s t a w i a j ą p l u r a l i s t y c z n ą s y t u a c j ę p o l i t y c z n ą , j a k a c e c h u j e ten n a j l u d n i e j s z y k r a j a f r y k a ń s k i . W o b r ę b i e p o ł ą c z o n e j pod n a z w ą N i g e r i i p r z e z A n g l i k ó w k o l o n i i z n a l a z ł y s i ę w i e l o m i l i o n o w e narody p o s i a d a j ą c e b a r d z o r o z ­ maite tradycje w ł a d z y . Autokratyczne, teokratyczne emiraty i s u ł t a n a t y n a p ó ł n o ­ cy, p o s i a d a j ą c e t r a d y c y j n ą , n a w e t o r t o d o k s y j n ą k u l t u r ę m u z u ł m a ń s k ą , r ó ż n i ą s i ę od południowych ludów murzyńskich, wyznających pierwotne kulty pogańskie, a potem c h r z e ś c i j a ń s t w o i m a j ą c y c h o r g a n i z a c j ę p l e m i e n n ą o z u p e ł n i e i n n y m cha­ r a k t e r z e . T u j e d n a k t a k ż e nie m o ż n a m ó w i ć o j e d n o ś c i . T r a d y c j e ś w i ę t e g o m o n a r ­ c h y „ o b a " w s t a r o d a w n y m p a ń s t w i e O j o u J o r u b ó w o d b i e g a ł y od s y t u a c j i k r ó l ó w B e n i n u , a j u ż z u p e ł n i e nie m o ż n a ich b y ł o p o r ó w n a ć z systemem r z ą d ó w rodowych, c h a r a k t e r y s t y c z n y c h d l a p i e r w o t n e j k u l t u r y Ibo. A u t o r z y s k ł o n n i s ą p r z y p u s z c z a ć , ż e F . D. L u g a r d , k t ó r y o p r a c o w a ł — s w o i m z d a n i e m — i d e a l n y d l a p ó ł n o c n e j N i ­ gerii s y s t e m „ i n d i r e c t rule", z u p e ł n i e n i e s ł u s z n i e n a w e t iz p u n k t u w i d z e n i a b r y t y j ­ s k i c h i n t e r e s ó w k o l o n i a l n y c h z a a d a p t o w a ł go n a p o ł u d n i u k r a j u , n a r a ż a j ą c s i ę n a opór k r a j o w c ó w i rozjątrzając nastroje milionowych s p o ł e c z e ń s t w . N a d a l s z ą m e t ę opieranie s i ę A n g l i k ó w n a k o n s e r w a t y w n y c h e m i r a c h t u b y l c z y c h d o p r o w a d z a ł o do kolosalnego z a c o f a n i a p ó ł n o c y k r a j u i w r e z u l t a c i e d z i ś j e s t j e d n ą z p r z y c z y n a n ­ tagonizmu d z i e l n i c o w e g o N i g e r i i . Autorzy kreślą sylwetki c z o ł o w y c h p o l i t y k ó w i d z i a ł a c z y r u c h u narodowego, t a k i c h j a k d r N n a m d i A z i k i w e , A l h a d ż i S i r A h m a d u Befflo, A w o l o w o czy p r e m i e r A-bubakar T a f a w a B a l e w a . Szczegółowo omawiając problematykę społeczną piszą o t w ó r c y ruchu z w i ą z k o w e g o Michaelu Imoudu, 0 trudnościach w w y k s z t a ł c e n i u kadr rodzimej administracji p a ń s t w o w e j , o pro­ b l e m i e bezrobocia w ś r ó d w z r a s t a j ą c e j l i c z b y a b s o l w e n t ó w s z k ó ł k r a j o w y c h i z a ­ g r a n i c z n y c h , k t ó r z y nie k w a p i ą s i ę do p r a c y w terenie, a w i ę c t a m , gdzie i c h N i g e ­ r i a n a j b a r d z i e j potrzebuje. N a c z o ł o r o z w a ż a ń w y b i j a s i ę j e d n a k p r o b l e m j e d n o ś c i 1 a n t a g o n i z m ó w m i ę d z y p r o w i n c j a m i , o w i e l e b a r d z i e j z ł o ż o n y , n i ż to s i ę p r z e c i ę t ­ nemu E u r o p e j c z y k o w i w y d a j e n a podstawie w i a d o m o ś c i , j a k i e m u o Nigerii p r z y ­ n o s z ą gazety. W s t y c z n i u 11966 r o k u po serii m o r d ó w p o l i t y c z n y c h d o s z ł o , j a k w i e m y , do p r z e j ę c i a w ł a d z y p r z e z a r m i ę pod d o w ó d z t w e m gen. J o h n s o n a T . V . A g u i y i - l r o n s i , co autorzy izdołali s k w i t o w a ć w k r ó t k i m suplemencie. N a t o m i a s t k s i ą ż k a u k a z a ł a s i ę p r z e d z a m o r d o w a n i e m -Irónisi, p r z e j ę c i e m s t e r u r z ą d ó w p r z e z p ł k . G o w o n a i w y ­ buchem k r w a w e j secesji Biafry. T y m niemniej rozdział o Nigerii bezwiednie niejako w y j a ś n i a d o k ł a d n i e p r z y c z y n y p ó ź n i e j s z e j k a t a s t r o f y tego ogromnego k r a j u . O d m i e n n ą n i e j a k o s y t u a c j ę w i d z i m y w n a s t ę p n y m w y p a d k u , gdy p r z e c h o d z i m y do r o z d z i a ł u o Nigrze, p i ó r a V i r g i n i i T h o m p s o n . Niger, r o z l e g ł y k r a j , k t ó r e g o geo­ m e t r y c z n e k s z t a ł t y w y k r o i l i z s a h a r y j s k i c h p u s t k o w i f r a n c u s c y kolonizatorzy, jest pod s z e r e g i e m w z g l ę d ó w p r z e c i w i e ń s t w e m s ą s i e d n i e j N i g e r i i . T a m g ę s t o z a l u d n i o n e , p r z e s z ł o 50 m i l i o n ó w m i e s z k a ń c ó w l i c z ą c e p a ń s t w o , o s t a r y c h t r a d y c j a c h w ł a d z y p o l i t y c z n e j , s k o m p l i k o w a n y m u s t r o j u s p o ł e c z n y m i w i e l k i m potencjale gospodar­ c z y m — tutaj p r a w i e bezludne p u s t y n i e , n a k t ó r y c h gdzieniegdzie p r z e m i e s z k u j ą g r u p k i r o l n i k ó w l u b w i e c z n i e w ę d r u j ą c e szczepy pasterzy. W o b r ę b i e tej s a m e j p a ń s t w o w o ś c i z n a l a z ł y s i ę p l e m i o n a r ó ż n e pod w z g l ę d e m t r a d y c j i , s p o s o b u ż y c i a , j ę z y k a i religii. L u d y H a u s a z p o ł u d n i a c i ą ż ą r a c z e j k u N i g e r i i , gdzie i m p o n u j ą lim t r a d y c y j n e d w o r y m u z u ł m a ń s k i c h e m i r ó w . O r t o d o k s y j n i w s w y m i s l a m i e i od p o k o l e ń ż y j ą c y z -rozboju T u a r e g o w i e w pogardzie m a j ą c e n t r a l n y r z ą d w Nia-mey i s k ł o n n i s ą r a c z e j w i d z i e ć p o b r a t y m c ó w w A l g e r i i czy L i b i i . A u t o r k a n a t y m tle p r z e d s t a w i a sylwetki polityczne i ich p o w i ą z a n i a . Z j e d n e j strony m a m y t u w i ę c zdolnego p r z y w ó d c ę ludowego D j i b o B a k a r y , t w ó r c ę p a r t i i S a w a b a ( W o l n o ś ć ) , k t ó r y w s k u - �RECENZJE 225 tek b r a k u p r z e w i d y w a n i a z m i e n n y c h n a s t r o j ó w i n i e d o c e n i a n i a r o l i t r a d y c y j n y c h w o d z ó w szczepowych d a ł się z u p e ł n i e w y m a n e w r o w a ć przez o wiele zręczniejszych p a r t n e r ó w , Diori Hamani i Boubu Hania. Widzimy n a s t ę p n i e słabość republiki Nigru, z a r ó w n o p o l i t y c z n ą , j a k i g o s p o d a r c z ą , j e j l ę k p r z e d n a j b l i ż s z y m i s ą s i a d a m i , j e j r o z b i c i e r e g i o n a l n e i etniczne o r a z c a ł k o w i t ą n i e m a l z a l e ż n o ś ć od d o b r y c h sto­ s u n k ó w z F r a n c j ą . Nigdzie m o ż e t a k d r a s t y c z n i e n i e w y s t ę p u j e b e z s i l n o ś ć a f r y k a ń ­ skiego p a ń s t w a w o b l i c z u s p r z e c z n o ś c i w e w n ę t r z n y c h i m i ę d z y n a r o d o w y c h . Niewiele lepsza sytuacja panuje i w d a w n y c h koloniach Francuskiej Afryki R ó w n i k o w e j , a wiięc G a b o n i e , K o n g o - B r a z z a v i l l e , R e p u b l i c e Ś r o d k o w o a f r y k a ń s k i e j i Czadzie. M ó w i o tym w osobnym rozdziale J o h n A . B a l l a r d . T y l k o Gabon w c i ą ­ gu k r ó t k i e g o s t o s u n k o w o o k r e s u , w X I X w i e k u d o ś w i a d c z y ł nieco europejskiego l i b e r a l i z m u , k i e d y to F r a n c j a w L i b r e v i l l e u t w o r z y ł a b a z ę do w a l k i z n i e w o l n i ­ c t w e m i s t a c j ę m i s y j n ą , by w k r ó t c e z r e s z t ą z r e z y g n o w a ć z tego ł a g o d n e g o k u r s u . W p o z o s t a ł y c h k r a j a c h — j a k p i s z e autor — p a n o w a ł s z c z e g ó l n i e b r u t a l n y w y z y s k k o l o n i a l n y , a j a w n e g o z m u s z a n i a M u r z y n ó w do p r a c y n a p l a n t a c j a c h z a p r z e s t a n o dopiero po ostatniej w o j n i e , n a w y r a ź n y r o z k a z z P a r y ż a . F r a n c u z i z d e c y d o w a n i e zniszczyli wszelkie zalążki rodzimej w ł a d z y politycznej, j a k a i s t n i a ł a na tych słabo z a l u d n i o n y c h i z n a j d u j ą c y c h s i ę n a n i s k i m stopniu r o z w o j u k u l t u r a l n e g o o b s z a r a c h . J u ż u progu n i e p o d l e g ł o ś c i gubernator i administracja europejska starannie n i w e ­ czyli d z i a ł a l n o ś ć co z n a c z n i e j s z y c h p o l i t y k ó w r o d z i m y c h . Z r e s z t ą w r o k u 1960 n a cztery p a ń s t w a r ó w n i k o w e razem p r z y p a d a ł o tylko p i ę c i u tubylczych a b s o l w e n t ó w w y ż s z y c h u c z e l n i . P r y m i t y w i z m i b r a k p o w a ż n i e j s z y c h bogactw n a t u r a l n y c h b y ł y u d z i a ł e m w s z y s t k i c h t y c h p a ń s t w r o z p o c z y n a j ą c y c h byt n i e p o d l e g ł y . W y j ą t e k s t a ­ n o w i ł tu j e d e n G a b o n , k t ó r e g o zasoby d r e w n a i k o p a l n i e r o k o w a ł y j a k i e t a k i e n a ­ dzieje. I w ł a ś n i e G a b o n dlatego n i e c h ę t n i e o d n o s i ł s i ę do j a k i e j k o l w i e k idei fede­ r a c j i m u r z y ń s k i c h p a r t n e r ó w z tej c z ę ś c i A f r y k i . Autor p r z e d s t a w i a j ą c r o z w ó j sytuacji politycznej w tych krajach zwraca u w a ­ g ę n a r y w a l i z a c j e szczepowe i r o l ę p o g a ń s k i c h k u l t ó w r e l i g i j n y c h o c h a r a k t e r z e m e s j a n i s t y c z n y m , k t ó r e s t a n o w i ł y p o w a ż n y p r o b l e m od p o c z ą t k u i s t n i e n i a o m a ­ w i a n y c h p a ń s t w . K u l t szczepowy niejakiego Matsuy s t a n o w i ł g r o ź n e zjawisko d l a c a ł o ś c i K o n g a - B r a z z a v i l l e . W i n n y c h w y p a d k a c h z r e s z t ą p r z y w ó d c y polityczna u ż y ­ w a l i ś w i a d o m i e k u l t u swego p l e m i e n i a , by sobie z d o b y ć p o p u l a r n o ś ć , k t ó r a z k o l e i p o z w a l a ł a im zająć stanowisko ponadplemienne. Obecny prezydent Gabonu, Mba, w m ł o d o ś c i r o z p o w s z e c h n i a ł w szczepie F a n g tzw. k u l t b w i t i . N i e m a ł ą r o l ę o d e g r a ł tu t a k ż e k l e r m i s y j n y . O b a j p r z y w ó d c y m u r z y ń s c y , 'Fulbert Y o u l u , obalony potem przez a r m i ę p r e z y d e n t K o n g a i n i e ż y j ą c y j u ż p r e z y d e n t R e p u b l i k i Środkowoafry­ k a ń s k i e j , B a r t h o l e m y B o g a n d a , b y l i p o c z ą t k o w o k s i ę ż m i k a t o l i c k i m i , a dopiero p ó ź n i e j r o z s t a l i s i ę z s u t a n n ą . P r z y c z y n tego z j a w i s k a d o s z u k u j e s i ę a u t o r w auto­ rytecie, j a k i m c i e s z y ł s i ę k a p ł a n c h r z e ś c i j a ń s k i w t y m p r y m i t y w n y m ś r o d o w i s k u , d y s p o n u j ą c y w y k s z t a ł c e n i e m i poprzez s z k o ł y m i s y j n e k s z t a ł t u j ą c y oblicze i n t e l i ­ g e n c j i a f r y k a ń s k i e j . W e w s z y s t k i c h z o m a w i a n y c h p a ń s t w d o s z ł o ostatecznie do w y o d r ę b n i e n i a s i ę j e d n e j , s i l n e j p a r t i i z p r z y w ó d c ą p o l i t y c z n y m n a czele, n a m i a ­ r ę „ o j c a narodu", c h o c i a ż n a t u r a l n i e n i e z n i w e l o w a ł o to z a c i e k ł y c h rywalizacji szczepowych: w Gabonie Fang z Mpongwe, a w Czadzie p ó ł n o c n y c h s z c z e p ó w m u ­ zułmańskich ciążących ku Sudanowi z żyjącymi na południu Murzynami Sari. Oka­ zuje s i ę , ż e r y w a l i z a c j a — i to k r w a w a — d o t k n ę ł a n a w e t n o w o c z e s n e metropolie a f r y k a ń s k i e w r o d z a j u B r a z z a v i l l e czy L i b r e v i l l e , z ich e n k l a w a m i p l e m i e n n y m i . N a k o n i e c autor p r z e d s t a w i a p o w i ą z a n i a c z t e r e c h k r a j ó w r ó w n i k o w y c h z F r a n c j ą , ich z a l e ż n o ś ć g o s p o d a r c z ą od P a r y ż a oraz p r o b l e m i n t e r w e n c j i F r a n c u z ó w n a r z e c z p r e z y d e n t a M b a w p u c z u d o k o n a n y m p r z e z a r m i ę G a b o n u . O k a z u j e s i ę p r z y tej okazji, że stacjonowane w krajach r ó w n i k o w y c h o d d z i a ł y armii francuskiej, re- 15 — Etnografia Polska, t. X I V , z. 2 �226 RECENZJE k r a t u j ą c e s i ę p r z e w a ż n i e -zresztą z rodzimego e l e m e n t u tubylczego, s t a n o w i ł y p o ­ k a ź n e ź r ó d ł o d o c h o d ó w d l a a f r y k a ń s k i c h r z ą d ó w . D e c y z j a de iGaulle'a o l i k w i d a c j i tych baz i demobilizacji ż o ł n i e r z y b y ł a dla a f r y k a ń s k i c h p o l i t y k ó w p o n i e k ą d p r z y ­ krą niespodzianką. O s o b l i w y o b r a z s y t u a c j i p o l i t y c z n e j widzdmy w U g a n d z i e , o k t ó r e j p i s z ą z k o ­ lei D o n a l d R o t h c h i l d i M i c h a e l R e g i n . K i e d y z k o ń c e m X I X w i e k u A n g l i c y , w obawie przed n i e m i e c k ą k o n k u r e n c j ą kolonialną, zdecydowali się n a p o d b ó j tych o b s z a r ó w , p o d p o r z ą d k o w a l i sobie w p i e r w s z y m r z ę d z i e l u d n y i stosunkowo bogaty k r a j B a g a i n d ę , - r z ą d z o n y od w i e k ó w p r z e z k a b a k ę H k r ó l a i p o s i a d a j ą c y w y k s z t a ł c o ­ ne f o r m y w ł a d z y p o l i t y c z n e j . A l e B r y t y j c z y c y podbili t a k ż e i s ą s i a d u j ą c e z B a g a n d ą ludy o w i e l e p-rymitywniejsze, m n i e j l i c z n e i u b o ż s z e . C a ł o ś ć w o b r ę b i e k o l o n i i U g a n d y m i a ł a status bardzo n i e r ó w n o m i e r n y . B a g a n d a c i e s z y ł a s i ę r o d z a j e m s a m o ­ dzielności, autonomią. Na sąsiednich obszarach Anglicy rządzili bezpośrednio w m n i e j s z y m l u b w i ę k s z y m stopniu. U progu n i e p o d l e g ł o ś c i B a g a n d a c h c i a ł a p a ­ n o w a ć n a d s ą s i a d a m i l u b s i ę od n i c h z u p e ł n i e o d d z i e l i ć . W i d z i m y w d a l s z y m c i ą ­ gu w y w o d u a u t o r ó w , j a k B a g a n d a s t o r p e d o w a ł a p l a n y f e d e r a c y j n e A n g l i k ó w i w y ­ m u s i ł a h e g e m o n i ę w federacyjnej republice Ugandy. Autorzy n a s t ę p n i e z a p o z n a j ą nas z p o l i t y c z n o - w y z n a n i o w y m k o n f l i k t e m m i ę d z y p r o t e s t a n t a m i a k a t o l i k a m i , co jest o s o b l i w o ś c i ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą d l a U g a n d y od X I X stulecia, k r e ś l ą s y l w e t k ę p r e m i e r a M i l t o n a Obote, p r ó b u j ą c e g o s t a n o w i ć -katalizator w s t a r c i a c h p l e m i e n ­ nych a -wyznaniowych, oraz w y j a ś n i a j ą przyczyny storpedowania przez U g a n d ę idei federacji k r a j ó w Afryki Wschodniej. Osobnym problemem jest s p r a w a b u n t u w armi-i, s t ł u m i o n e g o przez A n g l i k ó w n a ż ą d a n i e Obote, o r a z analogie tego r o d z a j u w y d a r z e ń z buntem w Tanganice. W c a ł k o w i c i e odmienny ś w i a t wkraczamy czytając rozdział Roberta L . Hessa p o ś w i ę c o n y E t i o p i i . P o n i e w a ż p r z e z setki lat ten o k r ą ż o n y w r o g i m ś w i a t e m i s l a ­ m u k r a j c h r z e ś c i j a ń s k i c z e r p a ł d d e ę j e d n o ś c i z m i t u politycznego, -przeto autor u w a ­ ża za wskazane z a p o z n a ć nas d o k ł a d n i e z dziejami Abisynii. W y j a ś n i a mechanizm d z i a ł a n i a m i t u dynastii s a l o m o ń s k i e j , przedstawia proces odwracania s i ę s t a r o ż y t ­ nego k r ó l e s t w a A k s u m i t ó w od b a s e n u M o r z a Ś r ó d z i e m n e g o k u A f r y c e , r o z w ó j te­ r y t o r i a l n y tego p a ń s t w a n i o s ą c y w sobie z a l ą ż k i etnicznego rozbicia, i n w a z j ę m u ­ z u ł m a ń s k ą i b a r b a r z y ń c ó w Galla z południa, wytworzenie się potężnej warstwy l o k a l n y c h f e u d a ł ó w , odrodzenie w X V I I I i X I X w i e k u i w r e s z c i e p r z e b u d z e n i e s i ę E t i o p i i w ostatnich dziesiątkach lat. S z c z e g ó l n i e pasjonujący jest o b r a z w a l k i o nowoczesne, p o n a d n a r o d o w e i p o n a d w y z n a n i o w e p a ń s t w o , toczonej u p o r c z y w i e przez dawnego r a s a H a r a r u , a p ó ź n i e j cesarza, Haile Selassie I . Autor stara s i ę z r o z u m i e ć o s o b l i w e s t a n o w i s k o tego m o n a r c h y w o b e c s i ł k o n s e r w a t y w n y c h a m h a r s k o - c h r z e ś c i j a ń s k i e g o s p o ł e c z e ń s t w a i p r ą d ó w z m i e r z a j ą c y c h k u reformie. D z i ę ­ k i w y w o d o m H e s s a n i e m a ł o d o w i a d u j e m y s i ę np. o n i e u d a n y m p r z e w r o c i e , jakiego w r o k u 19-60 u s i ł o w a ł a d o k o n a ć w stolicy e l i t a r n a g w a r d i a c e s a r s k a pod d o w ó d z ­ twem braci N e w a y ó w . O b s e r w u j e m y n a s t ę p n i e mozolne w y s i ł k i monarchy zmierza­ j ą c e do n a r z u c e n i a j e d n o ś c i o g ó l n o p a ń s t w o w e j , p r z e ł a m a n i a k o n f l i k t u c h r z e ś c i j a ń s k o - m u z u ł m a ń s k i e g o , izolowania wrogo nastawionej, sąsiedniej Somalii wśród p a ń s t w a r f y k a ń s k i c h o r a z w y k o r z y s t a n i a idei p a n a f r y k a n i z m u , j a k o d ź w i g n i a b i s y ń s k i e g o autorytetu n a arenie m i ę d z y n a r o d o w e j . W k o n k l u z j i k s i ą ż k i , napisanej przez Gwendolen M . Carter i Roberta L . H e s ­ sa, c z y t a m y o z a s a d n i c z e j r ó ż n i c y m i ę d z y n a c j o n a l i z m a m i t r a d y c y j n y m i , w y t w o r z o ­ n y m i przez n a r o d y e u r o p e j s k i e w X I X w i e k u a -poczuciem j e d n o ś c i n a r o d o w e j , lub raczej poczuciem wspólnoty pańsitwowoterytorialnej, do jakiej zmierzają z w i ę k s z y m l u b m n i e j s z y m p o w o d z e n i e m centralne r z ą d y m ł o d y c h p a ń s t w a f r y ­ k a ń s k i c h . T e n drugi r o d z a j w s p ó l n o t y b a r d z i e j p a s u j e do d z i s i e j s z y c h s t o s u n k ó w �227 RECENZJE a f r y k a ń s k i c h , jest b e z p i e c z n i e j s z y . A u t o r z y p r ó b u j ą a n a l i z o w a ć s i ł y , k t ó r e s p r z y j a ­ j ą a l b o p a r a l i ż u j ą d ą ż e n i e do takiego i d e a ł u . K o l e j n o z a j m u j ą s i ę w i ę c w i e c z n i e aktualnym problemem rywalizacji szczepowych, n a s t ę p n i e s p r a w ą różnic religijno- k u l t u r o w y c h i r o l ą elity p o l i t y c z n e j d z i a ł a j ą c e j p r z y b r a k u o p i n i i p u b l i c z n e j , do czego w a l n i e p r z y c z y n i a s i ę z r e s z t ą p o l i t y k a w ł a d z . P i s z ą n a s t ę p n i e o w a l c e s t a r e j elity z n o w ą , w a l c e f u n k c j o n a r i u s z y p o l i t y c z n o - r z ą d o w y c h z s z e r e g o w ą a d m i n i s t r a ­ cją p u b l i c z n ą , k t ó r a czuje s i ę pomijana i poszkodowana. Dalej autorzy zastanawia­ j ą s i ę n a d stale w z r a s t a j ą c ą l i c z e b n i e m ł o d ą i n t e l i g e n c j ą i j e j z a r ó w n o p o z y t y w n ą jak i n e g a t y w n ą rolą w ż y c i u a f r y k a ń s k i c h s p o ł e c z e ń s t w . Nie lada problemem n a ­ s t ę p n i e s ą zdaniem a u t o r ó w Wstrząsy i rewolty, k t ó r y m u l e g a j ą a f r y k a ń s k i e p a ń ­ s t w a p r z y b r a k u w y k s z t a ł c e n i a s i ę n o r m a l n e j opozycji p a r l a m e n t a r n e j i z d o l n o ś c i do k o n s t r u k t y w n e j k r y t y k i . O s o b n ą s p r a w ą s ą i n d y w i d u a l n o ś c i p o l i t y c z n e w i e l k i e j miary, których potrzebę s p o ł e c z e ń s t w a a f r y k a ń s k i e odczuwają. W y r a ź n i e ś w i a d c z y 0 t y m k a r i e r a p r z y w ó d c ó w tego t y p u , co c e s a r z E t i o p i i czy K e n y a t t a . Czy młode kraje afrykańskie p o w a ż n i e traktują ideę panafrykanizmu? Przy­ k ł a d y f i a s k a szeregu k o n k r e t n y c h p r z e d s i ę w z i ę ć ś w i a d c z y ł y b y , ż e — j a k n a r a z i e — ż a d n e z p a ń s t w n i e m i a ł o b y ochoty p o ś w i ę c i ć c h o c i a ż c z ą s t k i z w ł a s n e j s u w e r e n ­ n o ś c i n a rzecz p o n a d p a ń s t w o w e j o r g a n i z a c j i . N i e k t ó r e z n i c h co p r a w d a idei p a n ­ a f r y k a n i z m u c h ę t n i e u ż y ł y b y j a k o f o r m y w ł a s n e j hegenomii n a d s ą s i a d a m i , l e c z obecnie nie m i a ł y b y i t a k s i ł y , a ż e b y s w e z a m i a r y p r z e f o r s o w a ć . Z d r u g i e j s t r o n y idea p a n a f r y k a ń s k i e j j e d n o ś c i o f i c j a l n i e cieszy s i ę w s z ę d z i e u z n a n i e m i s ł u ż y z a płaszczyznę pożytecznych wzajemnych spotkań i kontaktów. W dziedzinie s t o s u n k ó w z resztą ś w i a t a z w y w o d ó w a u t o r ó w w y n i k a , iż nie n a l e ż y zbyt pochopnie w y c i ą g a ć w n i o s k ó w co do t a k i e j l u b i n n e j o r i e n t a c j i d a n e ­ go r z ą d u w m o m e n c i e , gdy z a c z y n a on n a w i ą z y w a ć k o n t a k t y z t y m c z y i n n y m obozem. W interesie p a ń s t w a f r y k a ń s k i c h l e ż ą dobre stosunki z c a ł y m ś w i a t e m . O d dobrej w o l i gospodarczo r o z w i n i ę t y c h p a ń s t w E u r o p y ozy A m e r y k i z a l e ż y , czy p o s z c z e g ó l n e k r a j e T r z e c i e g o Ś w i a t a d o t r z y m a j ą k r o k u reszcie l u d z k o ś c i , czy t e ż b r n ą ć b ę d ą w c o r a z to w i ę k s z e t a r a p a t y gospodarcze i s p o ł e c z n e . Z d r u g i e j j e d n a k s t r o n y m i n ę ł y j u ż c z a s y , gdy e u r o p e j s c y l u b a m e r y k a ń s c y p o l i t y c y p a t r z y l i n a m a p ę A f r y k i , j a k n a o l b r z y m i ą s z a c h o w n i c ę , po k t ó r e j s w o b o d n i e p r z e s u w a j ą m i ­ liony c z a r n y c h p i o n k ó w . Leszek Dzięgiel W O M E N O F T R O P I C A L A F R I C A , p r a c a z b i o r o w a pod r e d a k c j ą D e n i s e P a u l ­ ine, p r z e k ł a d n a ang. z f r a n c u s k i e g o H . M . W r i g h t , 1963, U n i v e r s i t y of C a l i f o r n i a P r e s s , B e r k e l e y a n d L o s A n g e l e s . T y t u ł o r y g i n a ł u w y d a n e g o w r o k u 1960 p r z e z Mouton & C o „ F e m m e s d ' A f r i q u e N o i r " W ś r ó d p r a c etnograficznych, które traktują o kulturze l u d ó w Afryki o c z y m a b a d a c z a terenowego — p i s z e w e w s t ę p i e do p r a c y z b i o r o w e j ki Tropikalnej stawowy brak. lub nawet P a u l m e — bardzo często z a o b s e r w o w a ć Etnograf mianowicie wyłącznie, naświetleniu nostronny. Denise n a tym, oparł swoje czego d o w i e d z i a ł rzeczywistość plemienna ma w widzianej Kobiety możemy obserwacje i dociekania s i ę od Afry­ jeden pod­ głównie, tubylców-mężczyzn. W s k u t e k tego o b r a z z n i e k s z t a ł c o n y , To p r a w d a , iż znacznie trudniej p r o w a d z i ć b a d a n i a terenowe w ich jed­ środo­ w i s k u k o b i e c y m . T u b y l c z e ż o n y , siostry czy m a t k i oddziela od p r z y b y s z a z E u r o p y 1 A m e r y k i m u r odwiecznych tradycji obyczajowych. Jeżeli nawet badania takie p r o w a d z i kobieta, to i t a k s y t u a c j a j e j jest t r u d n a . (Fakt, i ż w o g ó l e r o z m a w i a o n a ś m i a ł o z m ę ż c z y z n a m i n a tematy t a k b a r d z o d r a ż l i w e , ż e od n i c h z a c z y n a s w o j e �228 RECENZJE r o z m o w y , i c h u w a g w y s ł u c h u j e n a j p i e r w — m o ż e u kobiet m i e j s c o w y c h w y w o ł a ć bardzo ł a t w o u c z u c i e n i e c h ę c i i w r o g o ś c i . N i c p r z e t o d z i w n e g o , ż e p r z e z d ł u g i e lata w i a d o m o ś c i o t r a d y c y j n y c h k u l t u r a c h s p o ł e c z e ń s t w a f r y k a ń s k i c h b y ł y w i z j ą , j a k ą u z y s k a ł etnograf w ś w i e c i e m ę s k i e j p o ł o w y w s p ó l n o t s z c z e p o w y c h . O m a w i a n a tu k s i ą ż k a z o s t a ł a n a p i s a n a p r z e z o s i e m k o b i e t z a j m u j ą c y c h s i ę b a ­ d a n i a m i e t n o g r a f i c z n y m i n a o b s z a r a c h a f r y k a ń s k i c h , k t ó r e do n i e d a w n a z n a j d o ­ w a ł y s i ę w orbicie f r a n c u s k i c h i (belgijskich w p ł y w ó w k o l o n i a l n y c h . D o t y c z ą one c z a s ó w stosunkowo n o w y c h , gdyż dokonywano tych o b s e r w a c j i pod k o n i e c l a t 50-tych naszego s t u l e c i a . C a ł o ś ć u k a z a ł a s i ę pod r e d a k c j ą D e n i s e P a u l m e , p r o f e s o r a p a r y s k i e j E c o l e des H a u t e s E t u d e s i z a r a z e m d y r e k t o r k i M u s é e des A r t s O c é a n i e n s et A f r i c a i n s . O n a to w ł a ś n i e j e s t r ó w n i e ż a u t o r k ą obszernego w s t ę p u do p r a c y , z a ­ w i e r a j ą c e g o szereg u o g ó l n i e ń i p o d s u m o w a ń , a t a k ż e z w r a c a j ą c e g o u w a g ę n a c a ł o ­ kształt problematyki społecznej z w i ą z a n e j z kobietą w tradycyjnej Czarnej Afryce. S z e ś ć e s e j ó w , k t ó r e s k ł a d a j ą s i ę n a całość, otwiera studium na temat p o ł o ż e n i a kobiety w g w i n e j s k i m p l e m i e n i u C o n i a g u i i s ą s i a d u j ą c y m z n i m B a s a r i , p i ó r a M o ­ n i q u e G e s s a i n . A u t o r k a o m a w i a n a j p i e r w r o l ę kobiety, j a k o o g n i w a ł ą c z ą c e g o po­ s z c z e g ó l n e rody i l i n e a ż e w t r a d y c y j n y m systemie p o k r e w i e ń s t w a . W ł a ś n i e dlatego j u ż w k r ó t c e po u r o d z e n i u s i ę c ó r k i r o d z i c e d e c y d u j ą o t y m , kto b ę d z i e j e j m ę ż e m . K o b i e t a u w i k ł a n a jest od k o l e b k i w s k o m p l i k o w a n ą s i e ć p o w i ą z a ń s p o ł e c z n y c h . N a s t ę p n i e ś l e d z i m y w r a z z a u t o r k ą losy d z i e w c z ą t G o n i a g u i od n a j w c z e ś n i e j s z e g o d z i e c i ń s t w a , poprzez okres d o j r z e w a n i a , i n i c j a c j i , a ż po m a ł ż e ń s t w o . W i d z i m y m i ę ­ dzy i n n y m i n i e b y w a ł ą , j a k n a o b y c z a j e e u r o p e j s k i e , s w o b o d ę s e k s u a l n ą m ł o d z i e ż y , z a k o ń c z o n ą z a w a r c i e m z w i ą z k u m a ł ż e ń s k i e g o , k t ó r y d a j e w p r a w d z i e kobiecie t u ­ b y l c z e j s p o ł e c z n y status, lecz z d r u g i e j strony o z n a c z a p o c z ą t e k p a s m a c i ę ż k i e j pracy i p o d p o r z ą d k o w a n i u woli m ę ż a . Studium zajmuje się n a s t ę p n i e okresem c i ą ­ ż y , p r z y j ś c i a n a ś w i a t d z i e c k a i s t o s u n k u m a t k i do p o t o m s t w a , n a d e r odmiennego od s t o s u n k u o j c a . N a s z c z e g ó l n ą u w a g ę z a s ł u g u j e tu p r o b l e m w i ę z ó w u c z u c i o w y c h m i ę d z y m a t k ą a s y n e m , o d g r y w a j ą c y c h bardzo p o w a ż n ą r o l ę w t r a d y c y j n e j k u l t u ­ rze s p o ł e c z n e j m u r z y ń s k i e j A f r y k i . Z rolniczego ś r o d o w i s k a p l e m i e n n e g o C o n i a g u i p r z e n o s i n a s k o l e j n y r o z d z i a ł pióra Marguerite Dupire w ś w i a t pasterskich n o m a d ó w Fulani, Bororo. Poznajemy n a j p i e r w r e p u t a c j ę , z r e s z t ą nie n a j l e p s z ą , j a k ą c i e s z ą s i ę w ś r ó d o s i a d ł y c h s z c z e p ó w N i g r u o w i p a s t e r z e i i c h kobiety, z w a n e „ s u k a m i z buszu". W t r a k c i e s z c z e g ó ł o ­ w e j a n a l i z y o p i s y w a n e j k u l t u r y n o m a d ó w r o z u m i e m y p r z y c z y n y tej pogardy, w y ­ n i k a j ą c e po prostu z o d m i e n n o ś c i m o d e l u s p o ł e c z n e g o . O b s e r w u j e m y w i ę c n a j p i e r w z a s a d ę o d r ę b n o ś c i p ł c i i i c h status w z a j e m n y . A u t o r k a m ó w i o d z i e c i ń s t w i e i w y ­ c h o w a n i u t r a d y c y j n y m d z i e w c z ą t Bororo, o m a ł ż e ń s t w i e i s t o s u n k a c h m i ę d z y m ę ­ ż e m a ż o n ą l u b ż o n a m i (w w y p a d k u c z ę s t e j tu p o l i g a m i i ) , n a s t ę p n i e o s t o s u n k a c h w z a j e m n y c h m i ę d z y ż o n ą a r o d z i n ą m ę ż a w p o r ó w n a n i u do s t o s u n k ó w m ł o d e j ż o ­ n y z j e j w ł a s n y m i n a j b l i ż s z y m i , w k t ó r y c h z n a j d u j e c z ę s t o p o d p o r ę . D a l e j pisze o s t o s u n k u d z i e c i do m a t k i o r a z a n a l i z u j e obszernie status gospodarczy kobiety. A w i ę c p o d z i a ł p r a c y m i ę d z y p ł c i e w y n i k a j ą c y n i e tyle z p r z y c z y n m a g i c z n o r k u l t o w y c h , ile podyktowany odwiecznymi potrzebami gospodarczymi i z d r o w y m r o z s ą d ­ k i e m , k t ó r e g o n i e s p o s ó b o d m ó w i ć t r a d y c y j n y m k u l t u r o m (plemiennym, t r w a j ą c y m od t y s i ę c y lat. M a r g u e r i t e D u p i r e z a j m u j e s i ę d o ś ć obszernie p r z y k ł a d a m i w y m u ­ s z a n i a p r z e z kobiety B o r o r o u s t ę p s t w w z g l ę d e m m ę ż ó w i p r z e ł a m y w a n i e m przez nie s z t y w n y c h s c h e m a t ó w s p o ł e c z n y c h p r z y z a s t o s o w a n i u u s a n k c j o n o w a n e g o oby­ c z a j e m s o l i d a r y z m u kobiecego. Z j a w i s k a tego t y p u z a o b s e r w u j e m y z r e s z t ą i u i n ­ nych l u d ó w afrykańskich. S t ą d t y l k o k r o k do z a g a d n i e n i a roli k o b i e t y a f r y k a ń s k i e j w d a w n e j szczepo­ wej organizacji politycznej. Pisze o tym w trzecim z kolei rozdziale A n n i e M . D. �229 RECENZJE L e b e u f . A u t o r k a r y z y k u j e t w i e r d z e n i e , iż r o l a ta b y ł a w A f r y c e p r z e d k o l o n i a l n e j z n a c z n i e w i ę k s z a n i ż po o p a n o w a n i u tego k o n t y n e n t u p r z e z e u r o p e j s k i c h k o l o n i ­ z a t o r ó w i n a w e t n i ż d z i ś , po u z y s k a n i u p r z e z A f r y k a ń c z y k ó w n i e p o d l e g ł o ś c i . Nie p r ó b u j e ona w m ó w i ć c z y t e l n i k o w i n a t u r a l n i e , ż e d a w n a A f r y k a b y ł a k r a j e m k l a ­ sycznego m a t r i a r c h a t u , j a k i r a c z e j w w y i d e a l i z o w a n e j f o r m i e p o w s t a ł j e d y n i e z a biurkami d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n y c h e t n o l o g ó w . Z w r a c a natomiast u w a g ę na p e w n e f o r m y r z ą d ó w w t r a d y c y j n y c h , s c e n t r a l i z o w a n y c h p a ń s t w a c h m u r z y ń s k i c h , gdzie k r ó l i k r ó l o w a dzielili s i ę p o s p o ł u w ł a d z ą i gdzie j e s z c z e c z ę ś c i e j w ł a d a l i k r ó l , jego m a t k a i siostra n a r ó w n y c h p r a w a c h . I n a c z e j w y g l ą d a ł o to w s p o ł e c z e ń s t w a c h p l e ­ m i e n n y c h p o s i a d a j ą c y c h w ł a d z ę r o z p r o s z o n ą m i ę d z y r o d y i l i n e a ż e , ale i t u r o l a w y b i t n y c h , z w ł a s z c z a s t a r y c h k o b i e t b y ł a w y r a ź n a . D a w n i etnografowie i p o d r ó ż n i ­ cy nie 'rozumieli j e j z r e s z t ą n a w e t , m i m o ż e m i e l i m o ż n o ś ć n a o a z n i e o b s e r w o w a ć nie i s t n i e j ą c e j u ż d z i ś s y s t e m y p l e m i e n n e . D a w n i a d m i n i s t r a t o r z y k o l o n i a l n i n a t o ­ m i a s t , p r z y w y k l i do d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n e g o m o d e l u o b y c z a j o w e g o E u r o p y , z n i s z c z y ­ li u d z i a ł kobiet w r z ą d a c h p l e m i e n n y c h , p r z e s a d n i e n a t o m i a s t u m a c n i a j ą c monopol m ę ż c z y z n . A u t o r k a o m a w i a p r z y tej o k a z j i t r a d y c y j n e k o b i e c e o r g a n i z a c j e p l e m i e n ­ ne, w t y m i t a j n e s t o w a r z y s z e n i a . C z w a r t y r o z d z i a ł n a p i s a n y przez A n n e L a u r e n t i n , k t ó r a j a k o l e k a r k a p r a c o ­ w a ł a w szpitalu na obszarze dzisiejszej Republiki Ś r o d k o w o a f r y k a ń s k i e j , traktuje o kobietach plemienia Nzakara, żyjących w dawnym wojowniczym sułtanacie, 0 c h a r a k t e r y s t y c z n y m do d z i ś r o z w a r s t w i e n i u s p o ł e c z n y m . P o z n a j e m y tu ż y c i o r y s y p i ę c i u kobiet z r ó ż n y c h ś r o d o w i s k i w r ó ż n y m w i e k u , i l u s t r u j ą c e p r z e m i a n y , j a k i m u l e g a t e s p o ł e c z e ń s t w o m u r z y ń s k i e od epoki p r z e d k o l o n i a l n e j . A z a t e m n a j p i e r w c z y t a m y o iNatelege, k s i ę ż n i c z c e k r w i , o d g r y w a j ą c e j p o w a ż n ą r o l ę w w o j e n n y c h dziejach plemienia przed n a d e j ś c i e m F r a n c u z ó w . P ó ź n i e j z d z i e j ó w ż y w o t a nie­ w o l n i c y K a f i d o w i a d u j e m y sdę nie t y l k o o l o s a c h t y c h , k t ó r y c h w o j n y szczepowe p o z b a w i ł y d o s ł o w n i e w s z y s t k i e g o , lecz r ó w n i e ż i o izdenzeniu t r a d y c y j n e j r z e c z y ­ w i s t o ś c i z poczynaniami k o l o n i z a t o r ó w . T e n sam okres widzimy n a s t ę p n i e oczami Songomibi, p r z e d s t a w i c i e l k i a r y s t o k r a c j i N z a k a r a . C z a s y dzisiejsze, w k t ó r y c h , j a k s i ę o k a z u j e , d a w n e w i e r z e n i a , p r a k t y k i i zabobony n a d a l o d g r y w a j ą o g r o m n ą r o l ę w ż y c i u a f r y k a ń s k i e j kobiety, opisane z o s t a ł y w ż y c i o r y s a c h d w u m ł o d y c h M u r z y ­ nek, N a k p a n g i i Nabate. W jeszcze bardziej hermetyczny ś w i a t oddzielonych barierami s p o ł e c z n y m i grup p l e m i e n n y c h w p r o w a d z a n a s esej E t h e l M . A l b e r t , p o ś w i ę c o n y p o ł o ż e n i u kobiet w B u r u n d i i s ą s i e d n i e j R w a n d z i e . Z a s a d ą o d w i e c z n ą b y ł o tu absolutne p o d p o r z ą d ­ k o w y w a n i e się z w i e r z c h n i k o w i i absolutna w ł a d z a nad p o d w ł a d n y m . Arystokra­ tyczni, w y s m u k l i Tutsi, ż y j ą c y z pasterstwa, wojen i pobieranych h a r a c z ó w , w ł a ­ dali od d a w n a r o l n i k a m i H u t u , k t ó r y m i b y ł y l i c z n e p l e m i o n a M u r z y n ó w Bantu, r ó ż n i ą c e s i ę od s w o i c h w ł a d c ó w z a r ó w n o usposobieniem, j a k i w y g l ą d e m f i z y c z ­ nym. Obie grupy w r ó w n e j mierze p o g a r d z a ł y i w ł a d a ł y nieliczną, m y ś l i w s k o - z b i e r a c z ą l u d n o ś c i ą p i g m e j s k i c h T w a . N i e z a l e ż n i e od tego, w j a k i e j z n a l e ź l i b y ś m y s i ę g r u p i e p l e m i e n n e j , o b s e r w u j e m y tu o d w i e c z n e i absolutne p o d p o r z ą d k o w a n i e kobiet mężczyznom w typowym patriarchalnym społeczeństwie. Z a d a n i e m a u t o r k i jest j e d n a k w y k a z y w a n i e , w j a k i s p o s ó b kobieta R u n d i u m i e i c h c e o d g r y w a ć r o l ę w d o m u d w rodzie. W j a k i s p o s ó b u z y s k u j e w p ł y w n a m ę ż a i p r z e f o r s o w u j e s w o j e pragnienia. A n a l i z u j e bowiem nie t y l k o obowiązki podwładnych, ale również 1 u ś w i ę c o n e tradycją o b o w i ą z k i zwierzchnika, n ą ć za s o b ą p o w a ż n e konsekwencje. których niedopełnienie może pociąg­ O s t a t n i z e s e j ó w , p i ó r a M u r z y n k i , S o l a n g e F a l a d e , dotyczy kobiet m i e s z k a j ą ­ c y c h n a p r z e d m i e ś c i a c h D a k a r u , n a l e ż ą c y c h do szczepu Wolof i L e b u . Jest to ś r o ­ dowisko m u r z y ń s k i c h r o b o t n i k ó w , d r o b n y c h r z e m i e ś l n i k ó w itp. z a m i e s z k u j ą c e od �RECENZJE 230 p o k o l e ń ubogie d z i e l n i c e i t w o r z ą c e w ł a s n y n i e j a k o ś w i a t . I t u r ó w n i e ż p o z n a j e m y c y k l ż y c i a k o b i e t y p o c z ą w s z y od d z i e c i ń s t w a , poprzez m a ł ż e ń s t w o , m a c i e r z y ń s t w o , a d a l e j t a k i e z a g a d n i e n i a , j a k p o l i g a m i a , r o z w o d y , w d o w i e ń s t w o i status gospo­ d a r c z y . M i m o z a p e w n i e ń a u t o r k i , ż e o p i s y w a n e p r z e z n i ą s p o ł e c z e ń s t w o jest k o n ­ s e r w a t y w n e i ż e z m i e n i a s i ę ono bardzo p o w o l i , c z y t e l n i k dostrzega kolosalny kontrast m i ę d z y tymi mieszkankami z a c h o d n i o a f r y k a ń s k i e j metropolii a kobietami ze s p o ł e c z n o ś c i s z c z e p o w y c h w n ę t r z a A f r y k i . T y m c e n n i e j s z e s ą w ł a ś n i e d a n e z e ­ b r a n e przez F a l a d e , t w o r z ą c e z a k o ń c z e n i e c a ł e g o c y k l u . Nader p o ż y t e c z n ą d l a czytelnika, k t ó r y p r a g n ą ł b y się czegoś w i ę c e j d o w i e d z i e ć •o p o r u s z a n y c h tu z a g a d n i e n i a c h , jest b a r d z o o b s z e r n a b i b l i o g r a f i a a n a l i t y c z n a p r z e d m i o t u , z a w a r t a n a 62 s t r o n a c h d r u k u , s p o r z ą d z o n a a ż do 1 s t y c z n i a 1960 r o k u p r z e z M . P e r l m a n i M . P . M o a l w e d ł u g n a s t ę p u j ą c y c h o g ó l n y c h grup z a g a d n i e ń : c z a s o p i s m a , s p r a w o z d a n i a z k o n g r e s ó w i k o n f e r e n c j i , s p o ł e c z n y i p r a w n y status k o ­ biety a f r y k a ń s k i e j , ż y c i e r o d z i n n e , i n i c j a c j e , s t o w a r z y s z e n i a kobiece, p r a c a , zdob­ n i c t w o u p r a w i a n e p r z e z kobiety, d z i a ł a l n o ś ć p o l i t y c z n a , f u n k c j e r y t u a l n e , w y k s z t a ł ­ cenie i e m a n c y p a c j a , s z k o ł y , k s z t a ł c e n i e d o r o s ł y c h kobiet. J u ż d l a samego z e s t a w u bibliograficznego przeto w a r t o z w r ó c i ć u w a g ę n a o m a w i a n ą k s i ą ż k ę , c h o c i a ż nie jest o n a b y n a j m n i e j w o l n a o d usterek. W ś r ó d mich w y m i e n i ć n a j e ż a ł o b y m o ż e n a pierwszym miejscu nieostrożność w p o r ó w n y w a n i u opisywanych afrykańskich zja­ w i s k s p o ł e c z n y c h z p o ł o ż e n i e m kobiet w c y w i l i z a c j i europejskiej. W y d a j e się, ż e z n a j o m o ś ć europejskich z j a w i s k s p o ł e c z n y c h w ich historycznej perspektywie po­ z o s t a w i a u autorek, c e n n y c h s k ą d i n ą d t e r e n o w y c h o p r a c o w a ń a f r y k a ń s k i c h , d u ż o do ż y c z e n i a . Zbyt s ł a b o t a k ż e c h y b a zasygnalizowano przemiany, jakim mimo wszystko u l e g a j ą tradycyjne modele s p o ł e c z n e Czarnej A f r y k i w z e t k n i ę c i u z kolo­ nialnym prawodawstwem, a t a k ż e z działalnością chrześcijańskich misjonarzy, pro­ p a g u j ą c y c h w z o r c e i d o k t r y n ę z u p e ł n i e o d m i e n n ą od t r a d y c y j n e j . Z u p e ł n i e p r a w i e nie z n a l a z ł y w pracach odzwierciedlenia nowoczesne w p ł y w y w z o r c ó w europejskich, lansowane przez a d m i n i s t r a c j ę n o w o p o w s t a ł y c h p a ń s t w n i e p o d l e g ł y c h . Wiemy s k ą d ­ i n ą d r ó w n i e ż , iż odwieczne hierarchie s p o ł e c z n e , takie j a k obserwowana przez E t h e l M . A l b e r t w B u r u n d i i R w a n d z i e , w ł a ś n i e w ostatnich l a t a c h i to z a r a z po u z y s k a n i u n i e p o d l e g ł o ś c i p r z e z te k r a j e r u n ę ł y W g r u z y p o d w p ł y w e m r e w o l u c j i s p o ł e c z n y c h . I n n a s p r a w a , ż e o p u b l i k o w a n e w o m a w i a n e j tu k s i ą ż c e m a t e r i a ł y po­ c h o d z i ł y z obserwacji d o k o n y w a n y c h t u ż przed ostatecznym u s t ą p i e n i e m koloniza­ t o r ó w , a w i ę c n a p r z y s ł o w i o w e 5 m i n u t p r z e d diwunaistą. Leszek M I C A E L B L U N D E L L , So Rough feld a n d Nicolson, L o n d y n 1S64 a Wind — The Kenya Memoirs, Dzięgiel Weiden- P r o c e s k s z t a ł t o w a n i a s i ę n i e p o d l e g ł y c h p a ń s t w a f r y k a ń s k i c h pozostanie j e s z c z e p r z e z Wiele l a t t e m a t e m , k t ó r y p a s j o n o w a ł b ę d z i e n i e t y l k o s p e c j a l i s t ó w , a w i ę c h i s t o r y k ó w , p o l i t y k ó w czy s o c j o l o g ó w , l e c z r ó w n i e ż i p r z e c i ę t n e g o , w y k s z t a ł c o n e g o c z ł o w i e k a . Obserwowanie t w o r z e n i a się n o w y c h i n o w o c z e ś n i e p o j m o w a n y c h spo­ ł e c z e ń s t w C z a r n e g o K o n t y n e n t u p o s i a d a n i e m a ł e z n a c z e n i e t a k ż e dla etnografia, b a ­ d a j ą c e g o k u l t u r y p i e r w o t n e w i c h e w o l u c j i k u coraz s z y b s z y m z m i a n o m i m o d e r ­ n i z a c j i . P u b l i k a c j i n a te t e m a t y nigdy p r z e t o n i e b ę d z i e z a w i e l e , o i l e n a t u r a l n i e i c h autorzy s t a r a j ą s i ę p r z e d s t a w i ć o p i s y w a n e z j a w i s k a u c z c i w i e i o b i e k t y w n i e , d a ­ j ą c czytelnikowi obraz nie z n i e k s z t a ł c o n y w y s p e k u l o w a n ą d o k t r y n ą lub pospolitymi potoożnymi ż y c z e n i a m i pisarza. Wspomnienia Mi Blundella należą na szczęście do tej kategorii publikacji, �231 RECENZJE z których dzień istotnie d o w i a d u j e m y uzyskania przez n i ą jakie przeżywał ó w kraj się mnóstwo niepodległości, u progu o .najnowszej historii K e n i i , w o konfliktach A f r y c e W s c h o d n i e j . A u t o r m i e s z k a od p r z e s z ł o przybył z Anglii, rezygnując sam za uzyskane ze studiów pomocnika pieniądze w 40 l a t w Oxfordzie d l a saperów rozpoczął przedstawiciel namowom europejskich administracji kolonialnej ściom stał się przyjaciół osadników w i organach w t y m k r a j u . Z czasem niejako kolonial­ Kenii, do afrykańskiej przywódcą której przygody. gospodarstwo n a z b o c z a c h W z g ó r z zdemobilizowaniu przed­ etnicznych, na farmach europejskich o s a d n i k ó w . zakupił W czasie w o j n y d o w o d z i ł t u b y l c z y m b a t a l i o n e m uległ i zlikwidowania brytyjskiego panowania nego w Z a c z y n a ł od s t a n o w i s k a społecznych Następnie Kenijskich. n a froncie a b i s y ń s k i m . karierę polityczną, doradczych przy brytyjskiej dzięki swym wrodzonym europejskiej mniejszości. W Po jako latach zdolno­ 1952-1957, a w i ę c w okresie rewolty M a u M a u , w c h o d z i ł B l u n d e l l w s k ł a d paroosobowej rady wojennej utworzonej przy boku gubernatora K e n i i , B a r i n g a . Pod koniec powstania Blundell, skutkiem swoich liberalnych p o g l ą d ó w i p r z e ś w i a d c z e n i a , iż K e n i a sem naraził musi być rządzona przez Afrykańczyków, się poważnie z cza­ europejskim o s a d n i k o m , k t ó r z y o k r z y k n ę l i go z d r a j c ą . N i e z r a ż o n y t y m j e d n a k b y ł g o r ą c y m downikiem szerokiego p r o g r a m u p o m o c y i n a p r a w i e n i a k r z y w d s p o ł e c z n y c h dzonych plemionom Blundell nawiązuje przez b i a ł y c h murzyńskim, coraz mniejszości kami mas murzyńskich. micznym, strem młodym zwłaszcza silniejsze więzy hinduskiej w K i k u j u przez z Brytyjczyków przedstawicielami tej k o l o n i i angielskiej, orę­ wyrzą­ w Kenii. dyskryminowanej a także z rzeczni­ M i ę d z y i n n y m i ł ą c z ą go s t o s u n k i n a d e r p r z y j a z n e z d y n a ­ politykiem ze i sekretarzem generalnym szczepu partii Luo, Tomem KANU, Mboya, późniejszym zamordowanym w mini­ l i p c u 196B r o k u w Nairobi. Kiedy organów władze administracji kolonialnej samorządowych, dawczej. O n s a m i utworzona przezeń n i e do g ł o s u l u d n o ś c i a f r y k a ń s k i e j prezentacji politycznej Europejczyków w w Kenii grupa „ N o w e j nie ma i tłumaczy, ż e i n i e chce u t r z y m y w a ć status tej części przed kontynentu podsycaniem są nastrojów ny jest z a r ó w n o przez b i a ł y c h odłamy czarnych zgodnymi z szans afrykańskich cieszy w mu czasów. ostania i to w wchodzi w Rady iż na dłuższą metę 60 czynionych białym Blundell niechęci rasowej reakcjonistów w W władzy brytyjski, osadnikom, częściowo nie nadaremnie, Afrykańczyków. się za szeregach roku przekazania w ł a d z y miano względem skład prowizorycznego, mo­ angielskiej Atakowa­ i rasistów, j a k i przez najskrajniejsze opowiadających Natomiast ostrzega, wśród re­ tysięcy monopolistycznej ideami a następnie 1960 trybalizmu,' odpowiedzialnych na w kraju w i Kenyatty Blundell konferencji w Londynie ręce ludności czarnych. Zyskuje Judasza i powoduje, i ż w i ę k s z o ś ć Blundella całkowity nie­ polityków o p r z y s z ł o ś c i K e n i i B l u n d e l l n a czele d e l e g a c j i b i a ł e j stosuje Kenii Ustawo­ dopuszcze­ Afryce Wschodniej. D n i w ł a d z y policzone. kołach białych osadników w w zrozumieniem. się na perspektywę nych z w o l e n n i k ó w utworzenie zwanej K e n i i " nalega n a się przy r o d z a j u M b o i , O d i n g i czy Ngali, się szacunkiem mającej zadecydować godzi quo nacjonalistów, duchem na tak c z a r n y c h t u b y l c ó w . B l u n d e l l orientuje się, iż rząd mimo oficjalnych i nieszczerych z a p e w n i e ń w się i hinduskiej,. O s t r z e g a p r z e d s t o s o w a n i e m w k l u c z a rasowego obliczu 6 m i l i o n ó w decydują B l u n d e l l z a s t a j e w y b r a n y do bojkot. daw­ Nie zrażony tym zorganizowanego jeszcze p r z y gubernatorze ko­ l o n i a l n y m r z ą d u , j a k o m i n i s t e r r o l n i c t w a . P r e m i e r e m tego r z ą d u jest j u ż A f r y k a ń ­ czyk, R o n a l d N g a l a . B i e r z e u d z i a ł n a s t ę p n i e w d r u g i e j k o n f e r e n c j i l o n d y ń s k i e j , u s t a ­ lającej zasady konstytucji modus vivendi między przyszłej zwalczającymi Kenii, na której dochodzi się partiami murzyńskimi do wypracowania KANU i KADU. �232 RECENZJE P o u z y s k a n i u n i e p o d l e g ł o ś c i p r z e z K e n i ę B l u n d e l l nie o p u s z c z a k r a j u , lecz d e m o n ­ s t r a c y j n i e w n i m zostaje, g ł o s z ą c i d e ę l o j a l n o ś c i w o b e c w y b r a n e j p r z e z siebie o j ­ czyzny. T w i e r d z i on, i ż r ó ż n i c e r a s o w e nie m a j ą i nie m o g ą m i e ć istotnego z n a c z e ­ nia w A f r y c e , gdzie p r z y s z ł o ś ć l e ż y w u c z c i w e j w s p ó ł p r a c y w s z y s t k i c h l u d z i do­ b r e j w o l i . W y c o f u j e s i ę z ż y c i a politycznego p o w r a c a j ą c n a s w o j ą f a r m ę . C z t e r d z i e ś c i lat ż y c i a w K e n i i p o z w o l i ł y B l u n d e l l o w i d a ć w iswych wspo­ m n i e n i a c h ż y w y obraz tego k r a j u , k t ó r y u z u p e ł n i a on o b f i t y m k o m e n t a r z e m histo­ rycznym i politycznym. W y j a ś n i a w i ę c zaraz w p o c z ą t k o w y c h partiach książki przyczyny forsowania białego osadnictwa w tym kraju przez A n g l i k ó w , k t ó r z y z b u d o w a l i k o s z t o w n ą l i n i ę k o l e j o w ą z w y b r z e ż a do U g a n d y p o c z ą t k o w o z p r z y c z y n czysto s t r a t e g i c z n y c h . L ę k a n o s i ę m i a n o w i c i e i n f i l t r a c j i N i e m c ó w w g ł ą b A f r y k i W s c h o d n i e j . N a s t ę p n i e j e d n a k , w p o c z ą t k a c h naszego s t u l e c i a w y k r y s t a l i z o w a ł po­ g l ą d , iż i n w e s t y c j a k o l e j o w a m u s i s i ę o p ł a c a ć , a d r o g a do tej r e n t o w n o ś c i w d z i ­ kiej, p r y m i t y w n e j K e n i i b y ł a tylko jedna: sprowadzenie europejskich f a r m e r ó w i p l a n t a t o r ó w , k t ó r z y s p o w o d u j ą n a p ł y w k a p i t a ł ó w i o ż y w i e n i e gospodarcze. W a r t o d o d a ć , iż a k c j a t a j u ż p r z e d p r z e s z ł o 00 l a t y ( s p o t k a ł a s i ę z k r y t y c z n y m i o p i n i a m i , jako p r z e d s i ę w z i ę c i e ryzykowne politycznie i s p o ł e c z n i e , m o g ą c e u w i k ł a ć A n g l i ę w p r z y s z ł o ś c i w k o n f l i k t y z t u b y l c a m i . P o g l ą d y te nie z y s k a ł y s o b i e dostatecznej uwagi u w ł a d z . Blundell podkreśla, iż administracja uległa złudzeniu „pustego k r a ­ j u " , k t ó r y w ó w c z a s b y ł t y l k o w n i e k t ó r y c h p a r t i a c h i to czasowo, s k u t k i e m k l ę s k ż y w i o ł o w y c h w y l u d n i o n y . O m y ł k a t a w y s z ł a n a j a w j u ż w p a r ę d z i e s i ą t k ó w lat p ó ź n i e j . Dalej Blundell analizuje charakter trzech fal przyfbyszów europejskich. Pierwisi, n a j w c z e ś n i e j s i , byli poszukiwaczami przygód, myśliwymi, podróżnikami i w o j s k o w y m i , n i e k w a p i ą c y m i s i ę do o s a d n i c t w a . D r u g a , l i c z n i e j s z a , p r z y b y w a j ą c a po r o k u 1921 r e k r u t o w a ł a isię p r z e d e w s z y s t k i m z b y ł y c h w o j s k o w y c h , k t ó r y m r z ą d w y d z i e r ż a w i a ł na dogodnych w a r u n k a c h z i e m i ę , u d z i e l a ł p o ż y c z e k i k t ó r y c h s t a r a ł s i ę z a c h ę c i ć do o s a d n i c t w a l i c z n y m i o b i e t n i c a m i , nie z a w s z e s p e ł n i a n y m i . F a l a ta j e d n a k r ó w n i e ż p o s i a d a ł a d u c h a pionierskiego. O s a d n i c y o k r e s u m i ę d z y w o j e n n e g o ż y l i w absolutnej n i e m a l i z o l a c j i , ponosili l i c z n e straty s k u t k i e m b r a k u d o ś w i a d ­ c z e n i a i k r y z y s ó w n ę k a j ą c y c h r o l n i c t w o ś w i a t o w e . A d a p t o w a l i oni d z i e w i c z e o b s z a ­ r y pod u p r a w ę , n ę k a n i p r z e z d z i k i e z w i e r z ę t a i c h o r o b y t r o p i k a l n e , k t ó r y c h w t y m d z i ś u z n a n y m za n a j z d r o w s z y k r a j u a f r y k a ń s k i m w ó w c z a s n i e b r a k o w a ł o . O s t a t ­ nią, p o w o j e n n ą falą e u r o p e j s k ą b y ł a m a s a p r z y b y s z ó w , k t ó r y m r z ą d — d o ś ć nie­ uczciwie — o b i e c y w a ł posady lub f a r m y i plantacje w k r a j u , jakoby c a ł k o w i c i e u c y w i l i z o w a n y m , k t ó r e g o n i e t y l k o k l i m a t , ale i s t o s u n k i s p o ł e c z n o - e t n i c z n e n i e ­ m a l ż e nie r ó ż n i ą s i ę od a n g i e l s k i c h . L u d z i e ci nie m i e l i z a m i a r u ż y ć ż y c i e m p i o ­ n i e r ó w . Z a p e w n i a n o i c h .solennie, ż e b ę d ą p r z e z d z i e s i ą t k i lat ż y l i i p r a c o w a l i w k r a j u administrowanym przez w ł a d z e J e j K r ó l e w s k i e j Mości. Rozpatrując skład s p o ł e c z n y i p o z y c j ę owych europejskich „settlers" w K e n i i autor p r ó b u j e p r z e d s t a w i ć i c h t y p p s y c h i c z n y , a t a k ż e z n a l e ź ć ź r ó d ł o i c h politycz­ n y c h p o g l ą d ó w oraz idei, k t ó r y m w i ę k s z o ś ć h o ł d o w a ł a . O d ż e g n u j e s i ę od s t r o n n i ­ czego i p o w i e r z c h o w n e g o o k r e ś l e n i a „ s e t t l e n s ó w " , j a k o r e a k c y j n y c h e p i g o n ó w k o ­ l o n i a l i z m u . Z drugiej strony w s k a z u j e , iż c z ę ś ć z n i c h , ale t y l k o c z ę ś ć , r z e c z y w i ś c i e s z u k a ł a w K e n i i s t o s u n k ó w s p o ł e c z n y c h , jakie już w Europie okresu m i ę d z y w o j e n ­ nego p o w o l i o d c h o d z i ł y w p r z e s z ł o ś ć . T u n a l e ż y s z u k a ć p r z y c z y n y k o n f l i k t u , w j a ­ k i p o p a d ł ze s w y m i w y b o r c a m i l i b e r a l i z m p o g l ą d ó w autora. C i e k a w i e i b a r w n i e o p i s u j e n a s t ę p n i e B l u n d e l l k a m p a n i e w o j e n n e odbyte w r a z z k e n i j s k i m i ż o ł n i e r z a m i z r ó ż n y c h s z c z e p ó w . T u autor z w r a c a r ó w n i e ż u w a g ę na p r z e m i a n y w p s y c h i c e A f r y k a ń c z y k a , j a k i e p r z y n i o s ł a w o j n a , w y r y w a j ą c go z izo­ l a c j i p l e m i e n n e j i s t a j ą c s i ę d l a niego (szkołą e m a n c y p a c j i r a s o w o - n a r o d o w e j . Z kolei w k i l k u r o z d z i a ł a c h d a l s z y c h c z y t a m y o p r z y c z y n a c h , p r z e b i e g u i s k u t ­ kach rewolty M a u M a u . Autor, mimo że w c h o d z i ł w s k ł a d rady wojennej, m a j ą c e j �RECENZJE 233 n a celu z d ł a w i e n i e p o w s t a n i a , d a l e k i jest od j a k i e j k o l w i e k n i e n a w i ś c i w z g l ę d e m K i k u j u , z a r ó w n o w a l c z ą c y c h , j a k i w s p i e r a j ą c y c h p o w s t a n i e . Z d r u g i e j j e d n a k stro­ ny u w a ż a , iż r u c h M a u M a u b y ł przy s w y c h h a s ł a c h n i e p o d l e g ł o ś c i o w y c h r u c h e m z gruntu w s t e c z n y m , g d y ż p o s ł u g i w a ł s i ę p r a s t a r ą , a f r y k a ń s k ą i d e o l o g i ą zabobonu i k r w a w e j m a g i i , d ą ż y ł do o d b u d o w y r z ą d ó w d u s z s p r a w o w a n y c h p r z e z c i e m n y c h c z a r o w n i k ó w p l e m i e n n y c h , a t a k o w a ł ze ś l e p ą n i e n a w i ś c i ą o p r ó c z w s p ó ł p r a c u j ą c y c h z A n g l i k a m i k r a j o w c ó w t a k ż e i t y c h w s z y s t k i c h , k t ó r z y po p r o s t u o d w r a c a l i s i ę od przedkolonialnego m o d e l u ż y c i a i w n o w o c z e s n e j c y w i l i z a c j i w i d z i e l i d r o g ę do w y z w o l e n i a . P r z y t y m w s z y s t k i m autor n i e z a m y k a oczu n a b e z p o ś r e d n i e p r z y ­ c z y n y buntu, a m i a n o w i c i e n a rozgoryczenie K i k u j u , w d u ż e j m i e r z e u s u n i ę t y c h ze swoich ziem przez k o l o n i z a t o r ó w , d z i e r ż a w i ą c y c h n a s t ę p n i e z a r e k w i r o w a n e grunta europejskim osadnikom. R ó w n o l e g l e z w a l k ą o u s t a n o w i e n i e s p o k o j u w k o l o n i i t r w a ł a w a l k a politycz­ n a o z w i ę k s z e n i e p r a w politycznych ludności hinduskiej i m u r z y ń s k i e j . T u w y ­ p a d n i e p o w i e d z i e ć za B l u n d e l l e m , i ż i d e a s p o ł e c z e ń s t w a w i e l o r a s o w e g o , w k t ó r y m l i c z ą s i ę n a j l e p s i i n a j u c z c i w s i bez w z g l ę d u n a kolor s k ó r y , z o s t a ł a z a p r z e p a s z c z o ­ n a przez reakcyjnie n a s t a w i o n ą w i ę k s z o ś ć o s a d n i k ó w europejskich w okresie, w k t ó r y m n a s t r o j e m u r z y ń s k i e j l u d n o ś c i m o ż n a sobie b y ł o p o z y s k a ć . W s k u t e k t r w a j ą c e j przez całe l a t a k a m p a n i i arogancji rasowej i obstrukcji c z o ł o w i d z i a ł a ­ cze m u r z y ń s c y z r a z i l i s i ę do idei w s p ó ł p r a c y z E u r o p e j c z y k a m i z u p e ł n i e . W m o ­ m e n c i e k i e d y w ł a d z e k o l o n i a l n e d o p u s z c z a j ą w r e s z c i e p r z e d s t a w i c i e l i k r a j o w c ó w do o r g a n ó w s a m o r z ą d o w y c h na szczeblu centralnym, A f r y k a ń c z y c y t w o r z ą j u ż zwarty, g ł u c h y n a w s z e l k i e p e r s w a z j e blok, o d m a w i a j ą c y w s p ó ł p r a c y z b i a ł y m i bez w p r o ­ w a d z e n i a uprzednio powszechnego p r a w a wyborczego d l a w s z y s t k i c h . T r o s k ą B l u n d e l l a b y n a j m n i e j n i e było cofnięcie przysłowiowych wskazówek zegara historii, l e c z w m o ż l i w i e s z y b k i m czasie w y s z k o l e n i e j a k n a j w i ę k s z e j i l o ś c i afrykańskich pracowników administracyjnych r ó ż n y c h szczebli, k t ó r z y mogliby w s p o s ó b odpowiedzialny p o p r o w a d z i ć p ó ź n i e j s w ó j k r a j . Jeszcze w a ż n i e j s z ą spra­ w ą , c h o c i a ż k o s z t o w n ą , b y ł p r o p a g o w a n y przez n i e g o p r o g r a m p o w s z e c h n e j o ś w i a ­ ty o r a z o ś w i a t y r o l n i c z e j . T a ostatnia m i a ł a p r z y g o t o w a ć r o l n i k ó w m u r z y ń s k i c h do przejmowania w przyszłości części rozparcelowywanych, a znakomicie niekiedy po­ stawionych technicznie farm i plantacji europejskich. M i a ł a też z w r ó c i ć u w a g ę tra­ dycyjnych r o l n i k ó w kenijskich na olbrzymie m o ż l i w o ś c i t k w i ą c e w plantowaniu roślin eksportowych, j a k k a w a i herbata. M i a ł a wreszcie n a d a ć nieracjonalnej, n i s z c z ą c e j zasoby z i e m i h o d o w l i z w i e r z ą t a f r y k a ń s k i c h rozumny kierunek i roz­ miary. P r o g r a m ten o s i ą g n i ę t o z a l e d w i e w c z ę ś c i , a w i n a s p a d a tu w d u ż e j m i e r z e i n a r z ą d b r y t y j s k i , w ostatniej c h w i l i p o s t a n a w i a j ą c y s i ę g w a ł t o w n i e wycofać z Kenii przy minimalnych n a k ł a d a c h pieniężnych. S z c z e g ó l n i e i n t e r e s u j ą c y m i m o m e n t a m i w e w s p o m n i e n i a c h B l u n d e l l a s ą — obok o p i s ó w k u l i s ó w r u c h u M a u M a u — t a k ż e i szkicowo zarysowane sylwetki n a j w y ­ bitniejszych p o l i t y k ó w a f r y k a ń s k i c h , takich j a k wspomniany j u ż Mboya, j a k Jomo K e n y a t t a , O g i n g a O d i n g a , R o n a l d N g a l a czy p r z e d s t a w i c i e l e m n i e j s z y c h grup szcze­ p o w y c h z p ó ł n o c y i z w y b r z e ż a . A u t o r z s y m p a t i ą , ale i s z c z e r o ś c i ą p o ś w i ę c a j e d e n z r o z d z i a ł ó w a n a l i z i e p o g l ą d ó w i t e n d e n c j i c h a r a k t e r y s t y c z n y c h d l a t y p o w e g o pol i t y k a - n a c j o n a l i s t y z A f r y k i W s c h o d n i e j . R ó w n o c z e ś n i e dzieli s i ę n a d e r i n t e r e s u ­ j ą c y m i O b s e r w a c j a m i , j a k i e p o c z y n i ł w l a t a c h , k i e d y n a zasadzie r ó w n e g o z r ó w ­ nymi p r a c o w a ł w mieszanym rasowo r z ą d z i e K e n i i , m a j ą c za k o l e g ó w m i n i s t r ó w a f r y k a ń s k i c h z p a r t i i K A D U . Pisze, i ż jest do d z i ś pod w r a ż e n i e m s z y b k o ś c i , z j a k ą ci — n i e d o ś w i a d c z e n i p r z e c i e ż w s p r a w o w a n i u s a m o d z i e l n y c h r z ą d ó w — l u d z i e osiągali dojrzałość polityczną. �234 N i e m a ł ą w r e s z c i e 'dla Blundella, które dotyczą techniki produkcji rolnej mian współczesnej Afryki o „ c z a r n y m " kontynencie, sporo w i d z i m y n a p ó ł k a c h RECENZJE etnografa i socjologa w a r t o ś ć p o s i a d a j ą te p a r t i e k s i ą ż k i przemian psychicznych K i k u j u w z g l ę d e m nowoczesnej i idei p o s t ę p u w ż y c i u codziennym. D l a badacza prze­ opisy z n a c z ą z p e w n o ś c i ą w i ę c e j n i ż n i e j e d n a p u b l i k a c j a b ę d ą c a p l o n e m p o w i e r z c h o w n e g o w o j a ż u , j a k i c h ostatnio księgarskich. N a z a k o ń c z e n i e w a r t o c h y b a d o d a ć , ż e c a ł o ś ć u z u p e ł n i a j ą fotografie, k r ó t k i s z k i c d o t y c z ą c y e w o l u c j i s a m o r z ą d u K e n i i pod k o n i e c o k r e s u -kolonialnego, noty bibliograficzne i obszerny indeks, a t a k ż e s z k i c o w e m a p k i . W e w s t ę p i e autor p r ó ­ b u j e u s t o s u n k o w a ć s i ę do s y t u a c j i w K e n i i , j a k a ( z a p a n o w a ł a j u ż po n a p i s a n i u wspomnień. Leszek Dzięgiel I S K U S S T W O T R O P I C Z E S K O J A P R I K I W SOBRAN-IJACH SSSR. Album i sło­ wo w s t ę p n e : G a l i n a C e r n o w a , red. D . O'erogge. I n s t i t u t A f r i k i A N S S R , I n s t i t u t E t n o g r a f i i A N S S S R , S o w i e t s k i j C h u d o ż n i k , -Moskwa 1968, ss. 80, tabl. 191, z d j ę c i a czarno-białe Liczne publikacje d o t y c z ą c e plemiennej sztuki a f r y k a ń s k i e j w y j a ś n i ł y wiele w i ą ż ą c y c h s i ę z t y m t e m a t e m k w e s t i i i p r o b l e m ó w . S z t u k a A f r y k i osadzona jest w r o d o w y m i p l e m i e n n y m k o n t e k ś c i e s p o ł e c z n y m i k u l t u r o w y m . S e n s sztuki, j e j r o l a i f u n k c j a o k r e ś l o n e s ą p r z e z z n a c z e n i e s p o ł e c z n e i filozoficzne. T r u i z m e m jest s t w i e r d z e n i e , ż e p l e m i e n n a s z t u k a a f r y k a ń s k a z w i ą z a n a jest z w i e r z e n i a m i i r e l i ­ g i ą , ż e b y w a m a t e r i a l n y m o d b i c i e m m i t ó w i -kas-mogonii. W y r a ż a -się o n a w d z i e ł a c h plastycznych (rzeźby i maski), zdobnictwie p r z e d m i o t ó w u ż y t k o w y c h , ś p i e w i e , tań­ c u i m u z y c e . K a ż d a z t y c h dziedzin k i e r u j e s i ę w ł a ś c i w y m i sobie z a s a d a m i i k a ­ nonami. N a j p e ł n i e j w s z a k ż e wypowiada się sztuka a f r y k a ń s k a w rzeźbiarstwie: w r z e ź b a c h figuralnych, maskach, plastyce u ż y t k o w e j . Poznanie jej n a l e ż y z a w d z i ę c z a ć w g ł ó w n e j mierze awangardowej grupie arty­ s t ó w paryskich k o ń c a X I X w., którzy zafascynowani p l e m i e n n ą rzeźbą a f r y k a ń s k ą z n a l e ź l i w n i e j i n s p i r a c j ę f o r m a l n ą , a t a k ż e n o w e m y ś l i i p o j ę c i a . I m p u l s do d a l ­ szego p o z n a w a n i a i p o g ł ę b i a n i a z n a j o m o ś c i - o s i ą g n i ę ć a r t y s t y c z n y c h l u d ó w „ c z a r ­ nego" k o n t y n e n t u b y ł t a k s i l n y , ż e d y s p o n u j e m y o b e c n i e d u ż ą i l o ś c i ą prac, p o c z y ­ n a j ą c od t y c h , k t ó r e w y j a ś n i a j ą g e n e r a l n e z a ł o ż e n i a s z t u k i a f r y k a ń s k i e j , poprzez o m ó w i e n i a stylów plemiennych i charakterystykę artystyczną większych r e g i o n ó w , k o ń c z ą c w r e s z c i e n a opisach p l a s t y c z n y c h p o s z c z e g ó l n y c h l u d ó w . C h o c i a ż w i e l e p r o ­ b l e m ó w c z e k a n a d a l n a w y j a ś n i e n i e , c h o c i a ż i s t n i e j e w i e l e n i e u s t a l o n y c h i -kontro­ w e r s y j n y c h p o g l ą d ó w , m o ż n a s t w i e r d z i ć , ż e w l i t e r a t u r z e etnograficznej j e s t to te­ m a t , o g ó l n i e b i o r ą c , dobrze z n a n y . W i ę k s z o ś ć d o t y c h c z a s o w y c h r o z w a ż a ń w y s z ł a spod p i ó r a b a d a c z y b r y t y j s k i c h , f r a n c u s k i c h , n i e m i e c k i c h i a m e r y k a ń s k i c h , w m n i e j s z y m stopniu b e l g i j s k i c h , s k a n ­ d y n a w s k i c h i c z e s k i c h . S t a n to z r o z u m i a ł y , ibo u w a r u n k o w a n y p r z y c z y n a m i h i s t o ­ r y c z n y m i : e k s p a n s j ą i p e n e t r o w a n i e m A f r y k i , p o z n a w a n i e m k u l t u r y l u d ó w pozo­ s t a j ą c y c h w z a l e ż n o ś c i od metropolii, b ą d ź t e ż w y n i k a j ą c y z w e w n ę t r z n e g o r o z w o j u nauk antropologicznych w p o s z c z e g ó l n y c h k r a j a c h . Z n a j o m o ś ć ze s z t u k ą A f r y k i z a w a r ł a bowiem E u r o p a n a d ł u g o przed pojawie­ niem s i ę na p r z e ł o m i e X I X i X X w. nowych p r ą d ó w artystycznych, dzięki k t ó r y m o d k r y t o p l a s t y c z n e u z d o l n i e n i a m i e s z k a ń c ó w A f r y k i . 'Pojedyncze w y t w o r y a r t y s t ó w a f r y k a ń s k i c h p o j a w i a ł y s i ę w E u r o p i e j u ż od d r u g i e j p o ł o w y X V w . T r a k t o w a n e �RECENZJE 235 p o c z ą t k o w o jako o s o b l i w o ś c i , s t a ł y s i ę z biegiem czasu obiektami b ę d ą c y m i przed­ m i o t e m n a u k o w y c h d o c i e k a ń . M a t e r i a ł u badawczego d o s t a r c z a ł y t u g ł ó w n i e w i e l k i e m u z e a zachodnioeuropejskie, by w y m i e n i ć B r i t i s h M u s e u m w L o n d y n i e , M u s é e de 1'Homime w P a r y ż u , S t a t e n s E t n o g r a f i s k a Muiseet w S z t o k h o l m i e , M u z e u m w T e r v u e r e n w Belgii, czy n i e m i e c k i e m u z e a w H a m b u r g u , B e r l i n i e i L i p s k u . Nato­ miast opracowania p o c h o d z ą c e z k r a j ó w Europy Wschodniej ( g ł ó w n i e c z e c h o s ł o ­ w a c k i e i w ę g i e r s k i e ) p o j a w i a ł y się nader rzadko. Z t y m w i ę k s z ą u w a g ą n a l e ż y o d n o t o w a ć o k a z a n i e s i ę adibumu Iskusstwo Tropiczeskoj Afriki w sobranijach SSSR, S o w i e t s k i j C h u d o ż n i k , M o s k w a 11966, pod red. D . Ol'derogge i w o p r a c o w a n i u G . C z e m o w e j , k t ó r e j p i ó r a jest r ó w n i e ż k r ó t k i e o g ó l n e o m ó w i e n i e s z t u k i A f r y k i i opis i l u s t r a c j i . O c z y w i ś c i e p u b l i k a c j e d o t y c z ą c e plemiennej sztuki a f r y k a ń s k i e j u k a z y w a ł y s i ę w Z S R R i w latach poprzednich. P o d n i e ś ć t r z e b a t u generalne o p r a c o w a n i e J u r i j a L e b i e d i e w a : Iskusstwo Zapadno-Tropiczeskoj Afriki, Z n a n i j e , M o s k w a 19G2, W i ł a M i r i m a n o w a i G a l i n y C z e m o w e j : Iskusstwo Afriki, I s k u s s t w o , M o s k w a 1964, o r a z szereg d r o b n i e j s z y c h p r a c i p u b l i ­ kacji przytoczonych j u ż w y ż e j a u t o r ó w , wreszcie a r t y k u ł y zawarte w wydawnic­ t w a c h c i ą g ł y c h i e n c y k l o p e d y c z n y c h , a w ś r ó d n i c h : Iskusstwo Stron i Narodów Mi­ ra, [w:] Sowietskaja Encżklopiedija, M o s k w a 1962; Afrika, i[w:] Enciklopediczeskij Sprawocznik, M o s k w a 1 9 6 » ; Sowietskaja Etnografija, [w:] Sbornik Muzeja Antro­ pologii i Etnografii. N a o s o b n ą w z m i a n k ę z a s ł u g u j ą liczne publikacje c z o ł o w e g o a f r y k a n i s t y radzieckiego, D m i t r i j a Ol'derogge, z n i c h z a ś s z c z e g ó l n i e Iskusstwo Tropiczeskoj i Jużnoj Afriki, Wsieobszczaja Istorija Iskusstw, M o s k w a 1961, vol. I I , oraz Iskusstwo Narodów Zapadnoj Afriki w Muziejach SSSR, Moskwa-Leningrad 1958. P r a c e te w d u ż y m s t o p n i u z a p o z n a j ą nas z k o l e k c j a m i a f r y k a n ó w z n a j d u j ą ­ c y m i s i ę w Z S R R , j e d n a k ż e b y ł y to o p r a c o w a n i a w y c i n k o w e i n i e p e ł n e . N a t o m i a s t o m a w i a n y t u album daje m o ż n o ś ć c a ł o ś c i o w e g o poznania z b i o r ó w afrykańskich z n a j d u j ą c y c h s i ę n a terenie Z w i ą z k u Radzieckiego, t a k w muzeach, j a k i w innych instytucjach oraz w zbiorach prywatnych. Wprawdzie, j a k stwierdza we w s t ę p i e Ol'derogge, n i e z o s t a ł y d o ń w ł ą c z o n e p r z y k ł a d y p u b l i k o w a n e w c z e ś n i e j , j e d n a k ze­ s t a w i e n i e tego w y d a w n i c t w a z p o p r z e d n i m i p r a c a m i d a j e d o s y ć p e ł n ą o r i e n t a c j ę co do z b i o r ó w s z t u k i a f r y k a ń s k i e j w Z S R R . Najbogatsze k o l e k c j e z n a j d u j ą s i ę w p o s i a d a n i u M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o ­ grafii w L e n i n g r a d z i e , z k t ó r y c h c z ę ś ć b i e r z e p o c z ą t e k z K u n s t k a m e r y P i o t r a W i e l ­ kiego. P i e r w s z y z w a r t y z b i ó r pochodzi z 1838 r . z E g i p t u . Do n a j s t a r s z y c h n a ­ l e ż ą t e ż eksponaty z 1866 r. p o c h o d z ą c e K W y b r z e ż a K o ś c i S ł o n i o w e j , a p r z e k a z a n e p r z e z k a p i t a n a L . G a r r a u d z T u l o n u — francuskiego ż e g l a r z a . P o d s t a w ą w s z a k ż e kolekcji sztuki a f r y k a ń s k i e j s ą przedmioty zebrane przez W. Junkersa, głównie z p ó ł n o c n e j części basenu Kongo. W ś r ó d i n n y c h kolekcji w y r ó ż n i ć n a l e ż y k a m e r u ń s k i e , p r z e k a z a n e w 1895 r. p r z e z L i a n d e r a , oraz zbiory A . M a n s f e l d a pocho­ d z ą c e z p o c z ą t k u X X w . J e s t t e ż k o l e k c j a z e b r a n a p r z e z czeskiego p o d r ó ż n i k a E m i l a H o l u b a w A f r y c e P o ł u d n i o w e j i z b i ó r b e n i ń s k i c h s t a r o ż y t n o ś c i zgromadzony w 1900 r. p r z e z H a n s a M e i e r a . E k s p o n a t y z n a j d u j ą c e s i ę w M o s k i e w s k i m M u z e u m A n t r o p o l o g i i z o s t a ł y po­ z y s k a n e p r z e z D . A n u c h i n a n a p o c z ą t k u X X w., g ł ó w n i e d r o g ą w y m i a n y z m u ­ zeami niemieckimi, a t a k ż e dzięki zakupom antykwarycznym. R z e ź b y a f r y k a ń s k i e b ę d ą c e w posiadaniu M u z e u m Sztuk P i ę k n y c h im. P u s z k i n a w M o s k w i e u z y s k a n o ze z b i o r ó w znanego k o l e k c j o n e r a S. J . S z c z u k i n a d z i ę k i w y ­ m i a n i e w p o c z ą t k a c h X X w. z g r u p ą a r t y s t ó w f r a n c u s k i c h . W e s t o ń s k i m Muzeum Etnograficznym w Tartu znajduje s i ę kolekcja przed­ m i o t ó w p o c h o d z ą c y c h z p ó ł n o c n e g o Kongo, zebrana przez I . P. i D. P. S o ł o m i e n - �236 RECENZJE c e w y c h w 20-tych i 30-tych l a t a c h naszego w i e k u . U w a g ę w ś r ó d -nich z w r a c a j ą i n t e r e s u j ą c e n a c z y n i a gliniane, b ę d ą c e z a r a z e m a n t r o p o m o r f i c z n y m i r z e ź b a m i . A l b u m zawiera też obiekty p o c h o d z ą c e z prywatnych kolekcji I. E r e ń b u r g a , L . J a b ł o c z k o w a , R . N . I s m a g i ł o w e j , W. J o r d a ń s k i e g o , G . C z e r n o w e j , J . Z a b i e l i n a i L . N i e k r a s o w e j oraz k i l k a e k s p o n a t ó w , k t ó r y c h w ł a ś c i c i e l e m jest S o w i e t s k a j a Associjacija D r u ż b y s Narodami Afriki. P r a c a z w r a c a też u w a g ę n a eksponaty z n a j d u j ą c e s i ę w m u z e a c h w K a z a n i u i T b i l i s i , k t ó r e nie z o s t a ł y do a l b u m u włączone. D . Ol'derogge z w r a c a w e w s t ę p i e u w a g ę n a z a p o m n i a n ą p r a c ę W. M a t w i e j a : Iskusstwo Negrów, w y d a n ą w P e t e r s b u r g u w 1919 r., a n a p i s a n ą pod n a z w i s k i e m W. Markowa. R o z w a ż a n i a n a temat s z t u k i o s c y l o w a ł y m i ę d z y d w o m a u j ę c i a m i : etnograficz­ n y m i a r t y s t y c z n y m . Do o b i e k t ó w s z t u k i podchodzono p o c z ą t k o w o j a k o do k u r i o ­ z ó w . Ł ą c z y ł o s i ę to z u j ę c i e m e t n o g r a f i c z n y m , lecz o w ą „ s z t u k ę d z i k i c h " t r a k t o w a n o m a r g i n e s o w o , j a k b y nieco w s t y d l i w i e . „ O d k r y c i e " j e j d o k o n a n e przez a w a n g a r d o w ą g r u p ę a r t y s t ó w z k r ę g ó w p a r y s k i c h u w a r u n k o w a ł o s p o j r z e n i e estetyczne, k t ó r e g o u k o r o n o w a n i e m b y ł a p r a c a E i n s t e i n a : Negerplastik, L i p s k 11915. C a r l E i n s t e i n , p i s a r z i esteta, b y ł p i e r w s z y m , k t ó r y o p i s a ł p l e m i e n n ą s z t u k ę A f r y k i w s p o s ó b r z e c z o w y , w p e ł n i u z n a j ą c j e j w a r t o ś ć . P r a c a jego, p o z b a w i o n a r a c z e j w a l o r ó w etnograficz­ n y c h , p o s i a d a ł a w i e l k i e z n a c z e n i e estetyczne. E i n s t e i n z w r ó c i ł u w a g ę na istotne w a r t o ś c i a f r y k a ń s k i e j plastyki figuralnej w i d z ą c w niej r z e ź b ę w p e ł n y m znacze­ n i u tego s ł o w a , r o z w i ą z u j ą c ą c a ł o ś c i o w o p r o b l e m b r y ł y i t r ó j w y m i a r o w o ś c i . N i e s ł u s z n i e z a p o m n i a n a p r a c a M a r k o w a , rosyjskiego m a l a r z a b a d a j ą c e g o s z t u ­ k ę A f r y k i w l a t a c h 1912nl'9ili3 w m u z e a c h z a c h o d n i e j E u r o p y , b y ł a w y d a n a w s z a k ­ ż e w t y m s a m y m o k r e s i e , gdy s z t u k a a f r y k a ń s k a z d o b y w a ł a n a l e ż n e j e j m i e j s c e w t w ó r c z o ś c i a r t y s t y c z n e j c a ł e g o ś w i a t a . C i e k a w e s ą w n i o s k i , do k t ó r y c h , n i e z a l e ż ­ n i e od E i n s t e i n a , dochodzi M a r k ó w , a k t ó r e u obu a u t o r ó w s ą z b i e ż n e . P o d o b n i e j a k E i n s t e i n z w r a c a on u w a g ę na s t r o n ę a r t y s t y c z n o - e s t e t y c z n ą o b i e k t ó w s z t u k i a f r y k a ń s k i e j , p o d k r e ś l a j ą c z a r a z e m , ż e w s p ó ł c z e s n a r z e ź b a a f r y k a ń s k a jest r e z u l ­ t a t e m wieloletniego jej r o z w o j u . E i n s t e i n pisze, ż e w s p ó ł c z e s n y A f r y k a n i n t a k ' s i ę m a do swojego „ s t a r o ż y t n e g o " p r z o d k a , j a k f e l l a c h do „ s t a r o ż y t n e g o " E g i p c j a n i n a . P o d o b n i e s t w i e r d z a M a r k ó w , m ó w i ą c , ż e s z t u k a m u r z y ń s k a w r a z ze s w o i m i k a ­ n o n a m i i t r a d y c j a m i jest w p e ł n i s a m o d z i e l n a i p o w a ż n a , i m o ż e b y ć t r a k t o w a n a n a r ó w n i z i n n y m i ś w i a t o w y m i o s i ą g n i ę c i a m i a r t y s t y c z n y m i . S z t u k a ta, w e d ł u g M a r k o w a , fiie z n a j d u j e n i g d z i e n a ś w i e c i e ż a d n e g o o d p o w i e d n i k a . T a k w i ę c M a r ­ k ó w r ó w n i e ż k ł a d z i e nacisk na jej i n d y w i d u a l n o ś ć , w ł a s n y r o z w ó j i niezaprzeczal­ ne w a r t o ś c i b ę d ą c e s a m o d z i e l n y m w k ł a d a m do d z i e d z i c t w a k u l t u r o w e g o ś w i a t a . P r a c a M a r k o w a n i e z o s t a ł a niestety dostatecznie s p o p u l a r y z o w a n a . D l a t e g o t e ż d u ż ą w a r t o ś c i ą o m a w i a n e g o t u w y d a w n i c t w a jest, acz w m a ł y m j e s z c z e stopniu, w y d o b y c i e j e j z z a p o m n i e n i a . J e s t ona j e s z c z e j e d n y m ś w i a d e c t w e m r o z w o j u b a d a ń afrykanistyoznych. K r ó t k i e wprowadzenie w zagadnienie p i ó r a G a l i n y C z e r n o w e j daje o g ó l n y obraz sztuki A f r y k i . W e d ł u g p r z y j ę t e g o w radzieckich w y d a w n i c t w a c h schematu, r o z p o c z y n a s i ę ono od w z m i a n k i n a temat n a s k a l n y c h m a l o w i d e ł S a h a r y , by p r z e j ś ć do d o k ł a d n e g o o m ó w i e n i a s z t u k i B e n i n u , ze s z c z e g ó l n y m u w z g l ę d n i e n i e m e k s p o n a t ó w pokazanych w publikacji. Plastyczne bowiem wytwory Beninu s t a n o w i ą osobny r o z d z i a ł c a ł o k s z t a ł t u s z t u k i a f r y k a ń s k i e j . U w a ż a s i ę o g ó l n i e , ż e s z t u k a B e ­ n i n u s t a n o w i f o r m a l n ą k o n t y n u a c j ę w c z e ś n i e j s z e j c h r o n o l o g i c z n i e s z t u k i Ife, s t a j e s i ę j e d n a k b a r d z i e j a f r y k a ń s k a , p r z e z co r o z u m i e ć n a l e ż y ś c i ś l e j s z y j e j z w i ą z e k z ż y c i e m k r a j u . M o ż n a w y r ó ż n i ć tu d w a kierunki artystyczne: ..szkołę d w o r s k ą " i „ s z k o ł ę l u d o w ą " . P l a s t y k a ta w y r a ż a s i ę w r z e ź b a c h f i g u r a l n y c h i p ł a s k o r z e ź - �RECENZJE 237 b a c h , a m a t e r i a ł e m jest b r ą z . S z t u k ę B e n i n u , j a k o c a ł o ś ć , m o ż n a pod w z g l ę d e m sty­ l i s t y c z n y m p o d z i e l i ć n a t r z y o k r e s y h i s t o r y c z n e j e j r o z w o j u : okres w c z e s n y (koniec X I I I w . — p o ł . X V I w . ) , ś r o d k o w y ( p o ł . X V I w . — k o n i e c X V I I w . ) , p ó ź n y (koniec X V I I w. — X I X w.). W zbiorach Z w i ą z k u Radzieckiego z n a j d u j ą się przedmioty p o c h o d z ą c e ze ś r o d k o w e g o i p ó ź n e g o okresu. U w a g ę z w r a c a j ą s z c z e g ó l n i e g ł o w y — odlewy z b r ą ­ zu, k t ó r e u s t a w i a n o n a o ł t a r z a c h p r z o d k ó w . S ą to p o r t r e t y d e i f i k o w a n y c h w ł a d c ó w i i c h m a t e k . N i e k t ó r z y badacze w b e n i ń s k i m m a t r y l i n e a r y z m i e i roli k r ó l e w s k i c h m a t e k o d n a j d u j ą w p ł y w y p o c h o d z ą c e ze s t a r o ż y t n e g o E g i p t u , c h o c i a ż a u t o r k a a l ­ b u m u stoi n a s t a n o w i s k u paralelnego i n i e z a l e ż n e g o r o z w o j u i n s t y t u c j i s p o ł e c z n y c h obu o b s z a r ó w . W y d a j e s i ę w s z a k ż e , ż e n i e m o ż n a totalnie n e g o w a ć p e w n y c h p r z e ­ n i e s i e ń k u l t u r o w y c h i d ą c y c h z n a d N i l u n a z a c h ó d . Ś w i a d c z y ć o t y m m o g ą fale migracyjne p e w n y c h l u d ó w A f r y k i Zachodniej i przechowywane w ich tradycji ustnej legendy, m ó w i ą c e o p r z y j ś c i u ze w s c h o d u . Z d r u g i e j strony jest o c z y w i ś c i e r z e c z ą d y s k u s y j n ą , c z y j a k i e ś o d p r y s k i o w y c h f a l m i g r a c y j n y c h d o t a r ł y w ł a ś n i e do B e n i n u i j a k i e e l e m e n t y k u l t u r o w e n i o s ł y one ze s o b ą . N i e k t ó r e p e ł n e figury l u d z k i e p o c h o d z ą c e z tego samego o k r e s u co i g ł o w y w ł a d c ó w - p r z o d k ó w p o z w a l a j ą sądzić, ż e w t y m przypadku chodzi o przedstawienia k a p ł a n ó w ( o k e r i s o n - i m a l a ) . T e r z e ź b y o r a z f i g u r y zoomorficzne s ą m a t e r i a l n y m o d ­ b i c i e m k u l t u z w i e r z ą t p a n u j ą c e g o w B e n i n i e . W y d a j ą s i ę o n e b y ć fetyszami, k t ó ­ r y c h f u n k c j ą jest o c h r o n a p r z e d n i e s z c z ę ś c i e m i w y p a d k a m i l o s o w y m i . O s o b n y rodzaj t w ó r c z o ś c i s t a n o w i ą b r ą z o w e p l a k i e t k i „ a r n a " z w y o b r a ż e n i a m i ludzi, ś w i ę t y c h z w i e r z ą t i s y m b o l i m a g i c z n o - r e l i g i j n y c h . S ą t e ż t u p o r t r e t y cudzo­ z i e m c ó w — E u r o p e j c z y k ó w , k t ó r e z a c z ę ł y s i ę p o j a w i a ć j u ż na p o c z ą t k u X V I I w . w r a z z p o c z ą t k i e m e k s p a n s j i p a ń s t w e u r o p e j s k i c h na w y b r z e ż a A f r y k i Z a c h o d n i e j . W s z y s t k i e obiekty p o c h o d z ą c e z o k r e s u ś r o d k o w e g o c h a r a k t e r y z u j ą s i ę n a t u r a l i s t y c z n y m s t y l e m . D o b r z e oddane s ą cechy antropologiczne p o r t r e t o w a n y c h o s ó b , o d z i e ż i i n n e f r a g m e n t y figur. O b f i t u j ą one w w i e l e detali, s t a n o w i ą c c e n n e ź r ó d ł o ikonograficzne. C a ł o ś ć jest p e ł n a d y n a m i k i i e k s p r e s j i . S t y l ten z m i e n i a s i ę w o k r e ­ sie k o ń c o w y m . N a t u r a l i z m u s t ę p u j e h i e r a r c h i z o w a n i u p o r t r e t o w a n y c h . R z e ź b a s t a j e s i ę d e k o r a c y j n a , zdobiona w i e l o m a s y m b o l i c z n y m i e l e m e n t a m i . E k s p r e s j a u s t ę p u j e s p o k o j o w i i m a j e s t a t y c z n o ś c i . W p o r t r e t a c h u d e r z a p o d k r e ś l e n i e k r ó l e w s k i e g o spo­ k o j u , mocy i s i ł y . W y c z u w a s i ę m o n u m e n t a l n o ś ć . W p r z e c i w i e ń s t w i e do p o p r z e d ­ niego, s t y l l u d o w y n a d a l jest p e ł e n d y n a m i k i , t e c h n i k a j e d n a k z b i e g i e m c z a s u p r y m i t y w i z u j e s i ę , a c z tematy s ą podobne. Z t ą w s z a k ż e r ó ż n i c ą , ż e s z k o ł a d w o r ­ s k a k o n c e n t r o w a ł a s i ę n a apologetyce w ł a d c ó w i a r y s t o k r a c j i , w p r a c a c h z a ś w y ­ w o d z ą c y c h s i ę z k r ę g ó w „ l u d o w y c h " s z t u k a p o r t r e t o w a jest z n a c z n i e r z a d s z a . G a l i n a C z e r n o w a , zgodnie z r e g i o n a l i z a c j ą p r z y j ę t ą w a f r y k a n i s t y c e r a d z i e c k i e j , dzieli s z t u k ę a f r y k a ń s k ą w i e d ł u g w i e l k i c h o b s z a r ó w , n a k t ó r e s k ł a d a j ą s i ę : A f r y k a Zachodnia — p a ń s t w a północnej części W y b r z e ż a Gwinejskiego, A f r y k a Tropikalna ( i n a c z e j : Ś r o d k o w a ) oraz A f r y k a W s c h o d n i a i P o ł u d n i o w a — t e r y t o r i u m p o ł o ż o n e n a w s c h ó d od p a s m a W i e l k i c h J e z i o r i n a p o ł u d n i e od r z e k i Z a m b e z i . K l a s y c z n e dzieła r z e ź b y a f r y k a ń s k i e j p o c h o d z ą z d w u r e g i o n ó w : basenu Nigru i basenu K o n ­ go. N a o b s z a r a c h t y c h w y s t ę p o w a n i e p l a s t y k i f i g u r a l n e j jest powszechne, z a ś p l e ­ m i o n a nie m o g ą c e w y k a z a ć s i ę z n a j o m o ś c i ą r z e ź b i a r s t w a s ą nieliczne. W pozosta­ ł y c h c z ę ś c i a c h A f r y k i b r a k tej s z t u k i jest r a c z e j p o w s z e c h n y , c h o ć bardzo p o p u l a r ­ ne jest zdobienie p r z e d m i o t ó w u ż y t k o w y c h . J e d n a k i w A f r y c e W s c h o d n i e j i P o ­ ł u d n i o w e j z n a j d u j ą s i ę izolowane g r u p y plemion, w ś r ó d k t ó r y c h i s t n i e j ą l u b i s t n i a ­ ł y t r a d y c j e r z e ź b i a r s k i e , dlatego t e ż n i e l i c z n e p r z y k ł a d y p l a s t y k i f i g u r a l n e j , a szcze­ g ó l n i e a n t r o p o m o r f i c z n e j , s ą b a r d z o i n t e r e s u j ą c e . D u ż ą w a r t o ś c i ą o m a w i a n e j tu p r a c y jest z w r ó c e n i e u w a g i n a ó w w ł a ś n i e p r o b l e m . N a c z o ł o p u b l i k o w a n y c h k o - �238 RECENZJE lekcji w y s u w a j ą się m a s k i p o c h o d z ą c e z Tanzanii, Ugandy i S u d a n u z plemion M w e r a , B a z i b a i B o n g o o r a z r z e ź b y f i g u r a l n e — p r z e w a ż n i e z T a n z a n i i , pocho­ d z ą c e od W a z a r a m o , i W a n y a m w e z i , i z S u d a n u od B a r i , w r e s z c i e , co jest e w e n e ­ m e n t e m b a r d z o r z a d k o s p o t y k a n y m w i s t n i e j ą c y c h dotychczas p u b l i k a c j a c h — z u ­ l u s k a r z e ź b a f i g u r a l n a r e p r e z e n t o w a n a tu p r z e z d w a obiekty — s t a t u e t k i l u d z k i e . Z a s t a n a w i a j ą c y jest b r a k w a l b u m i e r z e ź b y p l e m i e n i a M a k o n d e i W a y a o , z n a n e j powszechnie, w tym p r z y p a d k u p o m i n i ę t e j nawet w generalnym opracowaniu. W y ­ n i k a to b y ć m o ż e z p o w o d u o g ó l n e j j e j z n a j o m o ś c i , b y ć m o ż e z a ś d l a j e j b r a k u w kolekcjach radzieckich. O ile w p r z y p a d k u A f r y k i Z a c h o d n i e j i T r o p i k a l n e j p o k a z a n e s ą p r z e w a ż n i e r z e ź b y i m a s k i , to A f r y k a W s c h o d n i a i P o ł u d n i o w a e g z e m p l i f i k o w a n e s ą w p r z e ­ w a ż a j ą c e j c z ę ś c i p r z e d m i o t a m i u ż y t k u codziennego. S k ł a d a j ą s i ę n a nie n a c z y n i a plecione i w y k o n a n e z t y k w y , k u b k i , m i s y , ozdobne l a s k i , bransolety, grzebienie, szpile do w ł o s ó w , s t o ł k i i p o d g ł ó w k i . W s z y s t k i e te obiekty c h a r a k t e r y z u j ą s i ę bo­ gatą o r n a m e n t y k ą i zdobieniami o motywach geometrycznych i r o ś l i n n y c h . W wie­ lu p r z y p a d k a c h p r z y p o m i n a j ą one a r a b e s k i . D o t y c z y to z w ł a s z c z a p l e m i o n w s c h o d nioafrykańskich pozostających w 'długotrwałych kontaktach z Islamem i k u l t u r ą a r a b s k ą . Przedmioty natomiast p o ł u d n i o w o a f r y k a ń s k i e są raczej zgeometryzowane, r o z w i ą z a n i e f o r m i z d o b i e ń z b l i ż a s i ę do k u b i z m u . P r z y k ł a d e m t y c h ostatnich m o ż o b y ć p u b l i k o w a n y w p r a c y p o d g ł ó w e k p o c h o d z ą c y od zamibijskich B e m b a . Osobne r o z w a ż a n i a p o ś w i ę c o n e s ą m a s k o m , p o s i a d a j ą c y m ś c i s ł e w i ę z y ze spo­ łecznym i duchowym życiem afrykańskich społeczności. Maski są pośrednikami m i ę d z y ś w i a t e m ż y w y c h a ś w i a t e m z m a r ł y c h i p r z e d s t a w i a j ą sobą legendarnych z a ł o ż y c i e l i p l e m i e n i a . I s t n i e j ą t e ż m a s k i d u c h ó w o p i e k u ń c z y c h . I c h z a d a n i e m jest obrona p r z e d w r o g a m i , n i e s z c z ę ś c i a m i , z a ś s z c z e g ó l n ą f u n k c j ę p e ł n i ą p o d c z a s ob­ r z ę d ó w i n i c j a c y j n y c h . K o n s e k w e n t n i e , ten kto nosi m a s k ę podczas u r o c z y s t o ś c i , p r z e s t a j e b y ć o g ó l n i e z n a n y m c z ł o n k i e m grupy, a staje s i ę p r z o d k i e m s p o ł e c z n o ś c i czy w ł a ś c i w i e e m a n a c j ą d u c h a p r z o d k a (lub t e ż d u c h a o p i e k u ń c z e g o ) . U t o ż s a m i a s i ę on z m a s k ą s t a n o w i ą c j e d n o ś ć . S ą w r e s z c i e m a s k i „ f e s t i w a l o w e " , c h r o n i ą c e po­ r z ą d e k s p o ł e c z n y p l e m i e n i a , p r z e k a z u j ą c e podczas o g ó l n y c h z e b r a ń w i o s k i l u b g r u p y p e w n e m i t y i legendy. W p r z e c i w i e ń s t w i e do o b i e k t ó w w y m i e n i o n y c h p o w y ż e j , a u ż y w a n y c h p r z e z c z ł o n k ó w t a j n y c h z w i ą z k ó w , te m o g ą b y ć o g l ą d a n e p r z e z w s z y ­ s t k i c h p l e m i e ń c ó w , p r z e z k o b i e t y i dzieci. P e ł n i ą r o l ę p e d a g o g i c z n ą . W z a l e ż n o ś c i b o w i e m od f u n k c j i r ó ż n y c h m a s e k , z w i ą z a n e s ą z n i m i l i c z n e t a b u i p r z e p i s y r e ­ g u l u j ą c e ich u ż y w a n i e i rolę społeczną. M a s k i , co jest r z e c z ą z r o z u m i a ł ą , nie s ą j e d n o r o d n e pod w z g l ę d e m f o r m y i k s z t a ł t u . R o z p i ę t o ś ć f o r m , j a k to w i d a ć n a p r z y k ł a d z i e a l b u m u , w a h a s i ę od n a t u r a l i s t y c z n y c h o b i e k t ó w p l e m i o n Y o r u b a i M p o n g w e po a b s t r a k c y j n e p r a c e p l e ­ m i o n F a n g i D o g o ń , poprzez c a ł y w a c h l a r z f o r m p o ś r e d n i c h . P r z y c z y m s p r a w a t a jest s t y m u l o w a n a r a c z e j o b o w i ą z u j ą c y m r z e ź b i a r z a s t y l e m p l e m i e n n y m n i ż f u n k c j ą obiektu. W e d ł u g innego p o d z i a ł u r o z r ó ż n i a s i ę m a s k i t w a r z o w e , b ę d ą c e n a j c z ę ś c i e j p o r ­ tretami d u c h ó w i z m a r ł y c h p r z o d k ó w , m a s k i h e ł m o w e i n a g ł o w n e , b ę d ą c e ale­ gorycznymi i rytualnymi symbolami: przekazem, legendą, ucieleśnieniem du­ c h ó w , do k t ó r y c h z w r a c a j ą s i ę c z ł o n k o w i e p l e m i e n i a z m o d l i t w a m i , o f i a r a m i i prośbami. T a k rzeźby, jak i maski, są ściśle z w i ą z a n e z ż y c i e m społeczeństw afrykań­ s k i c h . Z w i ą z e k ó w jest j e d n a k n a j s i l n i e j s z y w p r z y p a d k u p r z e d m i o t ó w u ż y t k u co­ dziennego, c z ę s t o b a r d z o bogato z d o b i o n y c h i o r n a m e n t o w a n y c h , a p r z e z c z ę s t o t l i ­ w o ś ć w y s t ę p o w a n i a najdobitniej ś w i a d c z ą c y c h o widzeniu artystycznym plemienia. N i e j e d n o k r o t n i e obiekty te s ą w r ę c z d z i e ł a m i sztuki. T a k jest w p r z y p a d k u l i c z n y c h �RECENZJE 239 s t o ł k ó w , t r o n ó w i p o d g ł ó w k ó w b ę d ą c y c h w w i e l u p r z y p a d k a c h antropomorfioznymi lub zoomorficznymi wielofiguralnymi kompozycjami. N a u w a g ę z a s ł u g u j e t e ż garn­ carstwo, które u Mangbetu przybiera f o r m ę r z e ź b y ceramicznej — licznych przy­ k ł a d ó w w t y m w z g l ę d z i e d o s t a r c z a j ą zbiory M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w T a r t u . M e t a l jest r z a d k i m r a c z e j t w o r z y w e m r z e ź b i a r s k i m . N a t y m tle bardzo i n t e ­ r e s u j ą c o p r z e d s t a w i a j ą s i ę s ł y n n e f i g u r k i - o d w a ż n i k i do z ł o t e g o p i a s k u p o c h o d z ą c e .od A s z a n t i z G h a n y . C i e k a w y c h p r z y k ł a d ó w d o s t a r c z a j ą t u obiekty p o c h o d z ą c e z kolekcji L . Jabloczkowa. S z t u k a p l e m i e n n a w y r a ż a s i ę w r e s z c i e w z d o b i e n i u n a c z y ń , bransolet, misek, . ł y ż e k i i n n y c h tego r o d z a j u p r z e d m i o t ó w . G z e r n o w a w i d z i w t y m a n t y t e z ę r z e ź b y k u l t o w o - r e l i g i j n e j , p r z e k a z u j ą c e j w zdobniczej formie ś w i e c k i e e t y c z n e i d e a ł y p l e ­ m i e n i a i z a s a d y ż y c i a . W y d a j e s i ę w s z a k ż e , ż e nie m o ż n a d o s z u k i w a ć s i ę p r z e c i ­ w i e ń s t w i d e o w y c h w obu g a ł ę z i a c h s z t u k i , obie w y r a s t a j ą b o w i e m z mitologicznego i wierzeniowego pnia. T a k j a k w r z e ź b i e figuralnej często w y s t ę p u j ą zasadniczo ś w i e c k i e e l e m e n t y m o r a l i z a t o r s k i e i legendarne, t a k w p r z e d m i o t a c h u ż y t k u c o ­ dziennego l i c z n e symbole ś w i a d c z ą o i c h z w i ą z k u z ż y c i e m r e l i g i j n o - m a g i c z n y m . Ś w i a t bowiem A f r y k a ń c z y k a n i e dzieli s i ę n a s f e r ę r e l i g i j n ą i ś w i e c k ą , lecz tworzy j e d n ą , w i e l k ą , z i n t e g r o w a n ą c a ł o ś ć , w k t ó r e j w s z y s t k i e e l e m e n t y s ą ze s o b ą ś c i ś l e powiązane. W c z ę ś c i o p i s o w e j p r a c y zastosowany z o s t a ł zatem k l a s y c z n y p o d z i a ł n a m a l o ­ w i d ł a naskalne, s z t u k ę Beninu, rzeźbę, m a s k i i s z t u k ę u ż y t k o w ą . W y o d r ę b n i e n i e d w u p i e r w s z y c h z c a ł o ś c i t w ó r c z o ś c i a r t y s t y c z n e j A f r y k i u w a r u n k o w a n e jest i c h w y j ą t k o w ą p o z y c j ą , t a k p o d w z g l ę d e m c h r o n o l o g i c z n y m , j a k i t e c h n i k ą t y c h dzie­ d z i n s z t u k i o r a z o s o b l i w o ś c i ą o s i ą g n i ę ć t w ó r c z y c h B e n i n u , s t a n o w i ą c y c h osobny rozdział sztuki a f r y k a ń s k i e j . B o g a t a c z ę ś ć i l u s t r a c y j n a podzielona z o s t a ł a w e d ł u g o g ó l n i e p r z y j ę t e g o k r y ­ t e r i u m geograficznego n a s z t u k ę A f r y k i Z a c h o d n i e j , Ś r o d k o w e j , W s c h o d n i e j i P o ­ ł u d n i o w e j . D w a ostatnie obszary p o t r a k t o w a n e s ą ł ą c z n i e , a to d l a p o d o b i e ń s t w a etniczno-kulturowego obu t e r y t o r i ó w . Osobno wreszcie została wyeksponowana sztuka Beninu, wydzielona z ogólnego p r z e g l ą d u A f r y k i Zachodniej. W p r z e c i w i e ń ­ s t w i e b o w i e m do p l e m i e n n e g o p o d ł o ż a s z t u k i a f r y k a ń s k i e j , t w ó r c z o ś ć B e n i n u n o ­ s i ł a d w o r s k i c h a r a k t e r i s ł u ż y ł a potrzebom w y s o k o s c e n t r a l i z o w a n e g o p a ń s t w a o r o z ­ budowanej administracji. P a ń s t w o i d w ó r p e ł n i ł y wobec miejscowych t w ó r c ó w rolę m e c e n a s ó w artystycznych. Wprawdzie w innych częściach Afryki r ó w n i e ż m o ż n a by­ ł o z e t k n ą ć s i ę z m e c e n a t e m a r t y s t y c z n y m p a ń s t w a , j a k d o s t a r c z a j ą p r z y k ł a d ó w tego k r ó l e s t w a D a h o m e y u , B e n a L u l u a , B a l u b a czy M i ę d z y j e z i e r z a , w ż a d n y m w y p a d k u nie b y ł on j e d n a k t a k w y r a ź n y j a k w B e n i n i e . K r ó l e s t w a b o w i e m D a h o m e y u czy B a l u b a nosiły bardziej „ l u d o w y " charakter, z kolei z a ś n a terenie M i ę d z y j e z i e r z a p l a s t y k a f i g u r a l n a n i e n a l e ż a ł a do r o z w i n i ę t y c h d z i e d z i n s z t u k i . W a ż n y m w r e s z c i e aspektem p r z e m a w i a j ą c y m za w y o d r ę b n i e n i e m B e n i n u b y ł a bardzo r o z w i n i ę t a tech­ nika w y k o n y w a n i a metalowych arcydzieł, p r z e w y ż s z a j ą c a jakiekolwiek inne dokona­ n i a A f r y k a ń c z y k ó w w t e j dziedzinie. M a t e r i a ł fotograficzny z a w a r t y w w y d a w n i c t w i e o d z n a c z a s i ę w i e l k i m bogact­ w e m t e m a t y c z n y m , i n t e r e s u j ą c y m doborem e k s p o n a t ó w z artystycznego p u n k t u w i ­ d z e n i a , w r e s z c i e , co n i e jest r z e c z ą b ł a h ą w tego r o d z a j u p u b l i k a c j a c h , s t a r a n n y m w y k o ń c z e n i e m t e c h n i c z n y m z d j ę ć . K a ż d e z d j ę c i e o p a t r z o n e jest d o k ł a d n y m o p i s e m w s k a z u j ą c y m pochodzenie o b i e k t u ( k r a j i p l e m i ę ) , m a t e r i a ł , z k t ó r e g o jest o n w y ­ k o n a n y w r a z z p o d a n i e m w y m i a r ó w i w s k a z a n i e m k o l e k c j i , do k t ó r e j n a l e ż y , l u b z k t ó r e j pochodzi. O p i s u z u p e ł n i o n y jest d a t ą p o z y s k a n i a e k s p o n a t u oraz n a z w i s ­ k i e m zbieracza lub n a z w ą instytucji, k t ó r a przedmiot p r z e k a z a ł a . O d c z u w a s i ę jed­ nak zdecydowanie brak mapy z zaznaczeniem plemion lub c h o ć b y o b s z a r ó w po- �RECENZJE 240 chodzenia obiektów, zwoliłaby czytelnikowi kowanych dzieł która na to sztuki, d a j ą c r ó w a r t y s t y c z n y c h n a terenie Podkreślić wszakże cowanie mapa podniosłaby łatwiejszą znacznie identyfikację zarazem dobry czytelność plemienną ogólny obraz i opisów i regionalną po­ publi­ występowania wytwo­ Afryki. n a l e ż y staranne, d w u j ę z y c z n e edytorskie p r a c y , k t ó r e w r a z z o g ó l n ą (rosyjskie i angielskie) charakterystyką sztuki opra­ afrykańskiej c z y n i p u b l i k a c j ę bardzo i n t e r e s u j ą c ą . Marek RUSSKIE. ISTORIKO-ETNOGRAFICZESKIJ skoje ż i l i s z c z e . K r i e s f j a n s k a j a diemija W. A. Nauk SSSR. Institut Aleksandrowa) i inn. ATŁAS. Arpad Ziemledielie. Kowalski Kriesfjan- odieżda. Sieriedina X I X — naczało X X wieka. A k a Etnografii Moskwa im. 1967. N. N. C z . 1: Mikłucho-Makłaja. Pod tekst 2: ss. 358; cz. red. mapy 71 + I V E u r o p e j s k a k a r t o g r a f i a etnograficzna w z b o g a c i ł a s i ę o n o w ą w a ż n ą p o z y c j ę — historyczno-etnograficzny atlas wielkoruskiego terytorium etnicznego. Pierwsza z a m k n i ę t a tematycznie część atlasu obejmuje w y ł ą c z n i e skartowania f a k t ó w k u l ­ t u r y m a t e r i a l n e j (rolnictwo, m i e s z k a n i e , o d z i e ż ) i s k ł a d a s i ę z c z ę ś c i t e k s t o w e j oraz z 75 m a p (4 m a p y w s t ę p n e i 71 k a r t o g r a m ó w e t n o g r a f i c z n y c h ) z a m i e s z c z o n y c h w oddzielnej teczce. Z e w s t ę p u do c z ę ś c i t e k s t o w e j w y n i k a , ż e n a l e ż y "się spodzie­ w a ć d a l s z y c h s k a r b o w a ń z z a k r e s u k u l t u r y m a t e r i a l n e j ( k s z t a ł t y osiedli, formy ś r o d ­ k ó w transportu i s p r z ę t ó w domowych, rodzaje p o ż y w i e n i a , pewne zagadnienia z rzemiosła), a t a k ż e z zakresu kultury duchowej i społecznej. Z a m i e r z e n i e m t w ó r c ó w a t l a s u b y ł o w y z n a c z e n i e w y s t ę p o w a n i a i z a s i ę g ó w ty­ pologicznie o k r e ś l o n y c h f a k t ó w k u l t u r y l u d o w e j f u n k c j o n u j ą c y c h t y l k o i w y ł ą c z n i e w ś r ó d l u d n o ś c i etnicznie r o s y j s k i e j n a c a ł y m z a s i e d l o n y m p r z e z W i e l k o r u s ó w o b s z a ­ r z e R o s j i e u r o p e j s k i e j od około p o ł o w y X I X w i e k u do R e w o l u c j i P a ź d z i e r n i k o w e j . W tak s f o r m u ł o w a n y m zadaniu t k w i ł a immanentnie k o n i e c z n o ś ć u w z g l ę d n i e ­ n i a olbrzymiego i z r ó ż n i c o w a n e g o pod w i e l o m a w z g l ę d a m i t e r y t o r i u m geograficzne­ go r o z c i ą g a j ą c e g o s i ę m i ę d z y M o r z e m B a r e n t s a , F i n l a n d i ą , B i a ł o r u s i ą , Ukrainą, Morzem Azowskim, Kaukazem, Morzem Kaspijskim, rzeką Ural i górami Ural. L i n i ę g r a n i c z n ą tego o b s z a r u w y t y c z o n o w o p a r c i u o s i a t k ę p o d z i a ł u a d m i n i s t r a ­ cyjnego R o s j i e u r o p e j s k i e j z p o c z ą t k u X X w i e k u , a k o n k r e t n i e w o p a r c i u o m a p y Bolszogo wsemimogo nastolnogo atłasa Marksa z 1909 r o k u . W s k ł a d tego t e r y t o ­ r i u m w e s z ł o 307 p o w i a t ó w z g r u p o w a n y c h w 33 g u b e r n i a c h i 4 o b w o d a c h . S i a t k ę p o w i a t ó w z a t l a s u M a r k s a a d a p t o w a n o t e ż do c e l ó w a t l a s u etnograficz­ nego, j a k o jego p o d s t a w o w ą s i a t k ę p r z e s t r z e n n ą , n a d a j ą c k a ż d e m u p o w i a t o w i r a n g ę atlasowego m i k r o r e g i o n u etnograficznego, w którym występowanie jakiegoś jed­ nego typologicznie o k r e ś l o n e g o f a k t u k u l t u r o w e g o s y m b o l i z o w a n e jest n a k a r t o g r a mie p r z e z j e d e n i t y l k o jeden z n a k . G d y b y ś m y w i ę c w l e g e n d z i e m a p y m i e l i tylko j e d e n z n a k , a o z n a c z a n y przez niego f a k t k u l t u r o w y w y s t ę p o w a ł b y n a obszarze k a ż ­ dego p o w i a t u , u z y s k a l i b y ś m y 357 z n a k ó w n a k a r t o g r a m i e . M a k s y m a l n a z a ś l i c z b a z n a k ó w w r y s o w a n y c h w p o w i e r z c h n i ę jednego p o w i a t u m o g ł a b y s i ę teoretycznie r ó w n a ć l i c z b i e w s z y s t k i c h z n a k ó w z a w a r t y c h w legendzie k a r t o g r a m u , ale w p r a k ­ tyce jest o n a z a z w y c z a j o w i e l e n i ż s z a ( w y j ą t k i e m s ą m a p y o n i e w i e l k i e j liczbie z n a k ó w w legendzie), g d y ż r z a d k o z d a r z a s i ę t a k , a b y w i ę k s z o ś ć t y p ó w s y m b o ­ l i z o w a n y c h p r z e z p o s z c z e g ó l n e z n a k i legendy w y s t ę p o w a ł a n a obszarze tego samego powiatu. Przyjęcie powiatu za p o d s t a w o w ą jednostkę przestrzenną kartogramów pozwo- �RECENZJE 241 liło na wykorzystanie oficjalnych danych statystycznych i z a w a r t o ś c i literatury u r z ę d o w e j . W y b ó r t e n p o c i ą g a j e d n a k z a isobą t a k ż e n e g a t y w n e k o n s e k w e n c j e . P r z e ­ de -wszystkim u n i e m o ż l i w i a d o k ł a d n ą l o k a l i z a c j ę f a k t u k u l t u r o w e g o r e p r e z e n t o w a ­ nego n a k a r t o g r a m i e przez z n a k d o w o l n i e u m i e s z c z o n y w p r z y p a d k o w y m p u n k c i e p o w i a t u . B r a k ó w u ś w i a d o m i m y sobie l e p i e j , j e ś l i z w a ż y m y , ż e p o w i a t y p ó ł n o c n e , wschodnie i p o ł u d n i o w e s ą z r e g u ł y wielokrotnie w i ę k s z e niż powiaty centralne i zachodnie. N i e p o s i a d a j ą c ż a d n y c h b l i ż s z y c h w s k a z ó w e k co do l o k a l i z a c j i danego f a k t u k u l t u r o w e g o w o b r ę b i e p o w i a t u , nie m o ż e m y jego p o ł o ż e n i a geograficznego o k r e ś l i ć b l i ż e j n a przestrzeni r z ę d u niekiedy k i l k u czy nawet k i l k u n a s t u t y s i ę c y k i l o m e t r ó w k w a d r a t o w y c h . D r u g i n e g a t y w n y aspekt dokonanego w y b o r u dotyczy r e p r e z e n t o w a n i a p r z e z p o j e d y n c z e z n a k i o b s z a r ó w co do w i e l k o ś c i bardzo r ó ż n y c h . N e g a t y w n e k o n s e k w e n c j e tego f a k t u n e u t r a l i z u j e do pewnego s t o p n i a o d w r o t n i e p r o p o r c j o n a l n a z a l e ż n o ś ć m i ę d z y w i e l k o ś c i ą danego p o w i a t u a jego g ę s t o ś c i ą z a ­ l u d n i e n i a oraz p r z e w a g a l u d n o ś c i n i e r o s y j s k i e j w p o w i a t a c h pod w z g l ę d e m o b s z a r u największych. C e l e m p o w y ż s z y c h u w a g n i e jest n e g o w a n i e s ł u s z n o ś c i w y b o r u , dokonanego n a p e w n o po p r z e d y s k u t o w a n i u s z e r e g u a r g u m e n t ó w p r z e m a w i a j ą c y c h za i p r z e ­ c i w , lecz u c z u l e n i e k o r z y s t a j ą c y c h z a t l a s u n a k o n i e c z n o ś ć z a c h o w a n i a s z c z e g ó l n e j o s t r o ż n o ś c i w i n t e r p r e t a c j i k a r t o g r a m ó w , a p r z e d e w s z y s t k i m w s k a z a n i e n a niebez­ p i e c z e ń s t w a g r o ż ą c e e t n o g r a f i c z n y m syntezom o p a r t y m n a tego t y p u m a p a c h etno­ graficznych. W y s t ę p o w a n i e f a k t ó w k u l t u r o w y c h , j a k to j u ż w p e w n e j m i e r z e w y n i k a z tego, co w y ż e j powiedziano, p r z e d s t a w i o n o n a k a r t o g r a m a c h z a p o m o c ą z n a k ó w w k s z t a ł ­ cie figur g e o m e t r y c z n y c h : k w a d r a t ó w , p r o s t o k ą t ó w , r o m b ó w , t r ó j k ą t ó w , k ó ł . D o m i ­ n a c j ę j a k i e g o ś f a k t u k u l t u r o w e g o w d a n y m m i k r o r e g i o n i e — powiecie, jego w s p ó ł w y s t ę p o w a n i e n a r ó w n i z i n n y m i l u b w y s t ę p o w a n i e tylko s p o r a d y c z n e zaznaczono p o s ł u g u j ą c s i ę t r z e m a r o d z a j a m i w i e l k o ś c i z n a k ó w : maj w i ę k s z y z n a k oznacza d o m i ­ n a c j ę ( p r z e w a g ę ) symbolizowanego przez niego faktu, znak ś r e d n i e j w i e l k o ś c i anon­ s u j e jego w s p ó ł w y s t ę p o w a n i e z i n n y m i , a z n a k n a j m n i e j s z y i n f o r m u j e o w y s t ę p o ­ w a n i u sporadycznym. Szrafurą i p l a m ą b a r w n ą p o s ł u ż o n o s i ę tylko w nielicznych mapach u o g ó l n i a j ą c y c h , s y n t e t y z u j ą c y c h rezultaty s k a r t o w a ń s z c z e g ó ł o w y c h , ilustru­ j ą c y c h z a s i ę g pewnego t y p u k o m p l e k s o w e g o (domu mieszkalnego, s t r o j u ) . K a r t o g r a m y te w z a ł o ż e n i u a u t o r ó w a t l a s u m a j ą nie t y l k o p o z w o l i ć n a u c h w y c e n i e typu w jego a s p e k t a c h n a j i s t o t n i e j s z y c h , ale m a j ą p r o w a d z i ć t a k ż e do c h a r a k t e r y s t y k i kulturowej terytorium. W w y j ą t k o w y c h wypadkach plama barwna posłużyła też do o z n a c z e n i a z a s i ę g ó w f o r m d o m i n u j ą c y c h n a z n a c z n y c h t e r y t o r i a c h . Z t e c h n i c z n y c h p r o b l e m ó w k a r t o g r a f o w a n i a n a l e ż y jeszcze o d n o t o w a ć to, ż e k a r t o g r a m y i n f o r m u j ą tylko o w y s t ę p o w a n i u f a k t ó w k u l t u r o w y c h , a p o m i j a j ą w z u ­ pełności stwierdzenie ich braku. Tylko na jednym z a ś kartogramie — w y s t ę p o w a n i e ł a ź n i — odnotowano b r a k i n f o r m a c j i o w y s t ę p o w a n i u czy t e ż n i e w y s t ę p o w a n i u d a ­ nego f a k t u w m i k r o r e g i o n a c h — p o w i a t a c h . N i e m o ż n o ś ć s t w i e r d z e ń n e g a t y w n y c h w y n i k n ę ł a z a p e w n e z c h a r a k t e r u zasobu ź r ó d ł o w e g o a t l a s u , n a k t ó r y z ł o ż y ł y s i ę z b i o r y m u z e a l n e i p r y w a t n e , a r c h i w a , rezultaty b a d a ń t e r e n o w y c h prowadzonych w e d ł u g jednego p r o g r a m u w c e l a c h a t l a s o w y c h i d a n e z a w a r t e w l i t e r a t u r z e etno­ graficznej. K o l e j n o ś ć , w j a k i e j w y m i e n i o n o p o w y ż e j r ó ż n e r o d z a j e ź r ó d e ł , odpo­ w i a d a u s z e r e g o w a n i u i c h w e d ł u g roli, j a k ą o d e g r a ł y w p r a c a c h a t l a s o w y c h . Z e b r a n y m a t e r i a ł w m i a r ę m o ż n o ś c i g r u p o w a n o chronologicznie w d w a o k r e s y z a w a r t e m i ę d z y p o ł o w ą X I X w i e k u a r o k i e m 1880 i R e w o l u c j ą P a ź d z i e r n i k o w ą . P o z w o l i ł o to n a d y n a m i c z n e u j ę c i e n i e k t ó r y c h p r o b l e m ó w , co z n a l a z ł o w y r a z w po­ k a z a n i u w y s t ę p o w a n i a f a k t ó w k u l t u r o w y c h tego samego t y p u w d w u p r z e d z i a 16 — Etnografia Polska, t. X I V , z. 2 �242 RECENZJE łach czasowych na d w u o d r ę b n y c h mapach. Utrudnia jednak p o r ó w n a n i e tych m a p fakt, ż e d r u k o w a n o j e n a j c z ę ś c i e j n a d w u s t r o n a c h tej s a m e j planszy. K a r t o g r a f i c z n ą c z ę ś ć atlasu o t w i e r a j ą cztery mapy w s t ę p n e : m a p a etnogra­ ficzna Rosji europejskiej z k o ń c a X I X i p o c z ą t k u X X wieku, m a p a roślinności, gleb i a d m i n i s t r a c y j n a z s i a t k ą p o w i a t ó w i g u b e r n i z p o c z ą t k u X X w i e k u . Z p u n k t u w i d z e n i a etnografa n a j i s t n i e j s z a i z a r a z e m n a j b a r d z i e j k o n t r o w e r ­ s y j n a jest m a p a 1. N i e z r o z u m i a ł e jest u ż y c i e w t y t u l e m a p y p r z y m i o t n i k a „ e t n o ­ graficzna", g d y ż c e l e m j e j a u t o r ó w b y ł o s t w o r z e n i e m a p y e t n i c z n e j , co z r e s z t ą zo­ s t a ł o p r z e z n i c h s a m y c h s t w i e r d z o n e w e w s t ę p i e do c z ę ś c i t e k s t o w e j atlasu, gdzie t e ż r o z r ó ż n i o n o p o j ę c i a m a p y etnograficznej i e t n i c z n e j . E t n o g r a f i c z n y m i s ą p r z e ­ c i e ż w s z y s t k i e , poza c z t e r e m a m a p a m i w s t ę p n y m i , k a r t o g r a m y a t l a s u , a o m a w i a n a m a p a w i n n a , p r z y n a j m n i e j zgodnie z z a m i e r z e n i a m i j e j t w ó r c ó w , n o s i ć m i a n o et­ n i c z n e j , z a ś z d a n i e m r e c e n z e n t a jest to m a p a j ę z y k o w a . N i e m i e j s c e tutaj n a p o d ­ j ę c i e d y s k u s j i z s a m ą k o n c e p c j ą tego k a r t o g r a m u , g d y ż jest on t y l k o jedną z w i e l u tego t y p u m a p z a m i e s z c z o n y c h w r ó ż n y c h p u b l i k a c j a c h I n s t y t u t u E t n o g r a f i i im. N . N . M i k ł u c h o - M a k ł a j a , opartych n a tych samych lub z b l i ż o n y c h z a ł o ż e n i a c h metodologicznych, k t ó r y m p o ś w i ę c o n o j u ż d o ś ć z n a c z n ą l i t e r a t u r ę . M i m o t y c h z a ­ s t r z e ż e ń musimy s t w i e r d z i ć , ż e mapa ta d l a w ł a ś c i w e g o odczytania p o z o s t a ł y c h k a r t o g r a m ó w m a z n a c z e n i e d e c y d u j ą c e . U ś w i a d a m i a n a m o n a w nieodparcie n a o c z n y s p o s ó b e t n i c z n ą i j ę z y k o w ą r ó ż n o r o d n o ś ć u w z g l ę d n i o n e g o przez kartogramy atlasu terytorium. N a z n a c z n y c h , s i ę g a j ą c y c h setek, a n a w e t t y s i ę c y k i l o m e t r ó w k w a d r a t o w y c h o b s z a r a c h (np. dorzecze P e c z o r y , P ó ł w y s e p K o l a , K a r e l i a , o b s z a r y n a d M o r z e m A z o w s k i m , przedpole K a u k a z u , obszary n a d w o ł ż a ń s k i e p o w y ż e j K a z a n i a i p o n i ż e j W o ł g o g r a d u , tereny m i ę d z y K a m ą a g ó r n y m biegiem U r a l u ) p r z e w a ż a ł a w drugiej p o ł o w i e X I X i na początku X X wieku ludność nierosyjska, której k u l t u r ę karto­ gramy atlasu w z u p e ł n o ś c i p o m i j a j ą . Podstawowym w i ę c zadaniem, przed j a k i m s t a n ę l i autorzy, m u s i a ł o b y ć etniczne o k r e ś l e n i e k a ż d e g o f a k t u zasobu ź r ó d ł o w e g o i naniesienie n a kartogramy f a k t ó w tylko i w y ł ą c z n i e f u n k c j o n u j ą c y c h w kulturze l u d o w e j W i e l k o r u s ó w . Z a d a n i e ze w z g l ę d u n a r ó ż n o r o d n o ś ć i c h a r a k t e r ź r ó d e ł b a r ­ dzo t r u d n e i m i e j m y n a d z i e j ę , ż e z a w s z e p o z y t y w n i e p r z e z a u t o r ó w r o z w i ą z a n e . K o n s e k w e n c j ą takiego p o s t ę p o w a n i a b y ł o u z y s k a n i e a t l a s u narodowego, etnicznego, c h a r a k t e r y z u j ą c e g o k u l t u r ę tylko j e d n e j g r u p y e t n i c z n e j , z p o m i n i ę c i e m , p r z y n a j ­ m n i e j o d n o ś n i e do o b s z a r ó w z a s i e d l o n y c h p r z e z l u d n o ś ć n i e r o s y j s k a , s p e c y f i k i k r a j ­ o b r a z u k u l t u r o w e g o . P o d c z a s a n a l i z y k a r t o g r a m ó w a t l a s u n a l e ż y w i ę c m i e ć stale n a u w a d z e , ż e t y l k o w p r z y p a d k u o b s z a r ó w czysto r o s y j s k i c h stosunki k u l t u r o w e p r z e d s t a w i o n e w atlasie o d p o w i a d a j ą , w s k a l i o d p o w i e d n i c h p r z y b l i ż e ń , s t o s u n k o m rzeczywistym w przestrzeni kulturowej, a w e wszystkich p o z o s t a ł y c h wypadkach — o b o j ę t n i e c z y l u d n o ś ć n i e r o s y j s k a n a d a n y m obszarze j e s t w m n i e j s z o ś c i ozy t e ż w w i ę k s z o ś c i — d o t y c z ą one s t o s u n k ó w k u l t u r o w y c h j e d n e j tylko g r u p y e t n i c z n e j , a mianowicie Wielkorusów. Gerhard S. I . R U D I E N K O , 1962, ss. 204 Kultura Hunów i noinulińskie kurhany, Konrad Kloska Moskwa-Leningrad Z o b s z a r u M o n g o l i i i K r a j u Z a b a j k a l s k i e g o z n a n a jest p o k a ź n a l i c z b a s t a n o ­ w i s k , g ł ó w n i e c m e n t a r z y s k z c z a s ó w p r z e ł o m u er, k t ó r e s t a n o w i ą k l u c z do p o z n a ­ n i a h i s t o r i i p l e m i o n h u ń s k i c h . T e n stan r z e c z y t ł u m a c z y s i ę s ł a b y m archeologicz­ n y m r o z p o z n a n i e m r o z l e g ł y c h o b s z a r ó w A z j i C e n t r a l n e j , gdzie r o z w i j a ł a s i ę po- �243 RECENZJE tęga Hunów, groźnego przeciwnika cesarstwa chińskiego szczególnie w pierwszym s t u l e c i u p.n.e. M o n o g r a f i a S. I . R u d i e n k i o p i e r a s i ę n a m a t e r i a ł a c h p o c h o d z ą c y c h z b a d a ń w y ­ k o p a l i s k o w y c h p r o w a d z o n y c h n a terenie Mongolii, z a p o c z ą t k o w a n y c h p r a c a m i J . D . T a l k o - H r y n c e w i c z a n a Z a b a j k a l u w l a t a c h 1896-11897. W i e l e i n t e r e s u j ą c y c h o d k r y ć d o k o n a ł y e k s p e d y c j e b a d a w c z e r a d z i e c k i e i mongolskie p r z y s p a r z a j ą c p o k a ź n e j i l o ­ ści źródeł archeologicznych o b r a z u j ą c y c h m a t e r i a l n ą i d u c h o w ą k u l t u r ę H u n ó w . Wstęp książki omawia historię badań stanowisk huńskich, podkreślając stale n i e d o s t a t e c z n ą ich z n a j o m o ś ć . W rozdziale I scharakteryzowane z o s t a ł y cmentarzyska H u n ó w p o ł o ż o n e w p ó ł ­ n o c n e j Mongolii, w g ó r a c h N o i n - U ł a , o k o ł o 100 k m n a p ó ł n o c od U ł a n - B a t o r . C m e n t a r z y s k a te l i c z ą c e c z ę s t o p o n a d 200 m o g i ł s y t u o w a n e b y ł y w y s o k o , o k o ł o 1500 m . n a d p o z i o m m o r z a . W i c h o b r ę b i e w y s t ę p u j ą d w a r o d z a j e g r o b ó w , k u r ­ h a n y k s i ą ż ę c e d u ż y c h r o z m i a r ó w w y r ó ż n i a j ą c e s i ę w terenie c z w o r o k ą t n y m i n a ­ s y p a m i z i e m n o - k a m i e n n y m i , o d ł u g o ś c i b o k u od k i l k u do k i l k u d z i e s i ę c i u m e t r ó w oraz m o g i ł y z w y k ł y c h c z ł o n k ó w p l e m i e n i a , z a z n a c z a j ą c e s i ę n a p o w i e r z c h n i n i s k i m i nasypami ziemnymi. W e w n ę t r z n e konstrukcje g r o b ó w zostały poznane d z i ę k i bada­ niom wykopaliskowym. W kurhanach książęcych w N o i n - U ł a n a głębokości kilku m e t r ó w z n a j d o w a ł a s i ę jama, a w niej drewniana konstrukcja, s k ł a d a j ą c a s i ę j a k b y z d w ó c h s k r z y ń w ł o ż o n y c h j e d n a w d r u g ą . S k r z y n i e te z b u d o w a n e b y ł y z belek i d r a n i c s o s n o w y c h . W y m i a r y w i ę k s z e j ze s k r z y ń s t a n o w i ą c e j w ł a ś c i w ą o b u d o w ę k o m o r y grobowej w a h a ł y s i ę o k o ł o 3 X 4 m p r z y w y s o k o ś c i o k o ł o 2 m. W w e ­ w n ę t r z n e j skrzyni m i e ś c i ł a s i ę d r e w n i a n a t r u m n a . Stropy k o m ó r w s p i e r a ł y s i ę na d r e w n i a n y c h f i l a r a c h p o s i a d a j ą c y c h w y o d r ę b n i o n e zdobione p r o f i l o w a n i e m kapitole. K u r h a n y książęce posiadały u w i e r z c h o ł k ó w charakterystyczne zaklęśnięcia b ę d ą c e ś w i a d e c t w e m p l ą d r o w a n i a m o g i ł , j a k w y k a z a ł y to b a d a n i a , j u ż w s t a r o ż y t n o ś c i . W s z y s t k i e z b a d a n e k u r h a n y b y ł y p o d w z g l ę d e m b u d o w y p o d o b n e do siebie. M o g i ł y z w y k ł y c h c z ł o n k ó w p l e m i e n i a p o s i a d a ł y z a r y s o k r ą g ł y lub czworoboczny. I c h n a ­ s y p y w z n o s i ł y s i ę n i e z n a c z n i e n a d p o z i o m otoczenia. 1 Ś c i a n y j a m g r a b o w y c h u m a c n i a n o 'drzewem, p ł y t a m i k a m i e n n y m i N i e k i e d y b y ­ w a ł y o n e po p r o s t u t y l k o opalone. Z m a r l i u k ł a d a n i b y l i n a p l e c a c h w p o z y c j i w y ­ prostowanej z g ł o w ą z w r ó c o n ą n a p ó ł n o c . I n w e n t a r z ruchomy g r o b ó w s k ł a d a ł s i ę z c z ę ś c i u p r z ę ż y k o ń s k i e j , c e r a m i k i , a t a k ż e k o ś c i z w i e r z ą t , z w ł a s z c z a k o n i i owiec. W p o b l i ż u g r o b ó w z n a j d o w a ł y s i ę j a m y ofiarne. W rozdziale I I o m ó w i o n a z o s t a ł a gospodarka H u n ó w , k t ó r e j p o d s t a w ą b y ł a ho­ d o w l a k o n i r a s y m o n g o l s k i e j oraz b y d ł a (byki, j a k i , b a r a n y , k o z y , w i e l b ł ą d y ) . S t a d a p i l n o w a n e b y ł y p r z y pomocy p s ó w . P o l o w a n i a u z u p e ł n i a ł y potrzeby a p r o w i z a c y j n e p o s z c z e g ó l n y c h p l e m i o n . B y ł y o n e o r g a n i z o w a n e z n a g o n k ą . Po o p o l o w a n i u jednego o b s z a r u m u s i a n o p r z e n o s i ć m i e j s c e postoju do innego. Z a g a d n i e n i e u p r a w y r o l i i m i e j s c a , j a k i e e w e n t u a l n i e z a j m o w a ł a ona w gospodarce H u n ó w , b y ł y w i e l o k r o t ­ nie d y s k u t o w a n e w literaturze. Ś w i a d e c t w a p i s a n e c h i ń s k i e oraz o d k r y c i a a r c h e o l o ­ giczne w s k a z u j ą n a u p r a w ę prosa, k t ó r a m i a ł a — j a k s i ę w y d a j e — z a s i ę g b a r d z o ograniczony. R o z p o w s z e c h n i o n a b y ł a w ś r ó d H u n ó w k o n s u m p c j a r y ż u , s p o ż y w a n e g o podobnie j a k w C h i n a c h p r z y p o m o c y p a ł e c z e k , oraz w ó d k i r y ż o w e j . D o s t a w a m i r y ż u , i to n i e k i e d y w z n a c z n y c h i l o ś c i a c h , w ł a d c y c h i ń s c y z a b e z p i e c z a l i s w o j e po­ s i a d ł o ś c i p r z e d n a j a z d a m i H u n ó w . Do r z a d k i c h z a b y t k ó w z a l i c z a j ą s i ę o d k r y t e w i w o g l i n s k i m grodzie o k u c i a r a d e ł . 1 J . M a c h n i k — Wielkie nekropole Hunów w górach Noin-Uła (Mongolia północna), A c t a A r c h a e o l o g i c a C a r p a t i c a , t. V I . z. 1-2, 1964, s. 107-111. T a m ż e z e s t a ­ w i o n a w a ż n i e j s z a l i t e r a t u r a d o t y c z ą c a b a d a ń n a d H u n a m i w Mongolii. �RECENZJE 244 Rozdział I I I c h a r a k t e r y z u j e siedziby i gospodarstwo d o m o w e H u n ó w . Dla za­ g a d n i e n i a pierwszego podstawowe znaczenie p o s i a d a j ą c h i ń s k i e ź r ó d ł a pisane mujące jurt. o wyglądzie przyniosły odkrycia Ą ziemianek X 6 m., z a g ł ę b i o n y c h mowe poznajemy z Badania archeologiczne i półziemianefc, grodów na obszarze prostokątnych, n a metr i wlięcej p o n i ż e j powierzchni. różnorodnych przedmiotów codziennego o infor­ Zabajkala wymiarach Gospodarstwo użytku, takich do­ jak: ceramika, n a r z ę d z i a i wyroby drewniane oraz metalowe. Rozdział I V przynosi omówienie materiałom źródłowym, jakich z XIV-XVII w. N a u w a g ę odzieży, dostarczyły bardzo kurhany z a s ł u g u j e bogate zdobienie szczegółowe oraz dzięki chińska wyszywaniem obfitym ikonografia i aplikacjami r ó ż n y c h e l e m e n t ó w ubioru. Rozdział V daje próby rekonstrukcji uprzęży i rynsztunku k o ń s k i e g o . Wierz­ c h o w c a m i p o s ł u g i w a l i s i ę w s z y s c y H u n o w i e z m i e n i a j ą c siedziby, p o l u j ą c i w o j u ­ j ą c . N i c w i ę c dziwnego, ż e w w o j ł o k o w y c h c z a p r a k a c h , u p r z ę ż y i c z ę ś c i s i o d e ł , c z ę s t o r ó w n i e ż zdobionych, bez t r u d u o d c z y t u j e s i ę w y j ą t k o w e znaczenie, j a k i e do konia wierzchowego b y ł o p r z y w i ą z a n e . T e c h n i k a o b r ó b k i r ó ż n y c h m a t e r i a ł ó w , t a ­ kich j a k k a m i e ń , drewno, glina, tkaniny, przedstawiona została w rozdziale V I , b r o ń i r z e m i o s ł o w o j e n n e w r o z d z i a l e V I I , s p o ł e c z n a o r g a n i z a c j a w rozdziale V I I I . P o d k r e ś l o n a została udokumentowana ś w i a d e c t w a m i p i s a n y m i oraz b o g a t y m w y p o s a ż e n i e m k u r h a n ó w książęcych rola naczelnych d o w ó d c ó w rekrutujących s i ę z n a j z a m o ż n i e j s z e j a r y s t o k r a c j i h u ń s k i e j . O z j e d n y w a n i u sobie n a c z e l n i k ó w p l e m i o n i w o d z ó w , o inspirowaniu k o n f l i k t ó w p o m i ę d z y p o s z c z e g ó l n y m i plemionami infor­ m u j ą c h i ń s k i e ź r ó d ł a p i s a n e . Z n a j d u j e m y w n i c h odbicie r a n g i p r o b l e m u H u n ó w w polityce c e s a r s t w a c h i ń s k i e g o , k t ó r e n i e z a w s z e b y ł o w stanie m i l i t a r n i e c h r o ­ n i ć b e z p i e c z e ń s t w a swoich granic. R o z d z i a ł I X daje p r z e g l ą d sztuki H u n ó w , k t ó r e j d z i e ł a p o w s t a w a ł y t a k ż e pod w p ł y w e m a r t y s t y c z n y c h i n s p i r a c j i chińskich. w okresie p r z e ł o m u e r zewnętrznych, głównie W rozdziale X o m ó w i o n o wierzenia i k u l t H u n ó w , a w X I i c h m i ę d z y n a r o d o w e kontakty i z w i ą z k i . O g ó l n e r o z w a ż a n i a s t a n o w i ą podsumowanie p r a c y u z u p e ł n i o ­ nej w y k a z e m z a b y t k ó w z k u r h a n ó w N o i n - U ł a , p r z e c h o w y w a n y c h w E r m i t a ż u o r a z 73 d o s k o n a ł y m i t a b l i c a m i (w tej liczbie i b a r w n e ) , n a k t ó r y c h p o k a z a n o n a j c e l n i e j sze p r z e d m i o t y . W t e k ś c i e c z y t e l n i k z n a j d u j e sporo r y c i n o r a z o d s y ł a c z y do w a ż ­ n i e j s z y c h p o z y c j i b i b l i o g r a f i c z n y c h , k t ó r y c h w y k a z umieszczono n a k o ń c u k s i ą ż k i . Wśród publikacji p o ś w i ę c o n y c h kulturze l u d ó w koczowniczych książka R u d i e n k i z a j m u j e w y s o k ą p o z y c j ę d z i ę k i 'bogactwu m a t e r i a ł u ź r ó d ł o w e g o , j a k i m ope­ ruje. U m i e j ę t n a konfrontacja p r z e k a z ó w pisanych oraz w y n i k ó w b a d a ń archeolo­ gicznych p o z w o l i ł a autorowi n a szerokie potraktowanie problemu H u n ó w n a prze­ ł o m i e er. R ó w n o c z e ś n i e z a r y s o w a n e zoistały l i c z n e z a g a d n i e n i a o c z e k u j ą c e n a p e ł ­ n i e j s z e o ś w i e t l e n i e w drodze d a l s z y c h b a d a ń . P o m i m o o d l e g ł o ś c i , j a k a dzieli t e r e n y b ę d ą c e p r z e d m i o t e m z a i n t e r e s o w a n i a a u t o r a od E u r o p y , p o t r a f i ł o n j e d n a k w y ­ k a z a ć w p ł y w y H u n ó w n a h i s t o r i ę p o w s z e c h n ą , n a ś w i e t l i ć 'ich r u c h y k u w s c h o ­ dowi i zachodowi. Warto z w r ó c i ć u w a g ę n a s k a l ę k o n t a k t ó w handlowych utrzymy­ wanych przez H u n ó w g ł ó w n i e z Chinami, którzy na targowiska w cesarstwie p ę ­ d z i l i s t a d a l i c z ą c e po 10 000 sztuk k o n i i b y d ł a o t r z y m u j ą c w z a m i a n w y r o b y l u k ­ susowe, i n s p i r u j ą c e n a s t ę p n i e i c h w ł a s n ą w y t w ó r c z o ś ć . W w y n i k u k o n t a k t ó w h a n ­ d l o w y c h n a t e r e n y z a j m o w a n e p r z e z H u n ó w d o c i e r a ł y n i e tylko w y r o b y b ę d ą c e w z o r a m i do n a ś l a d o w n i c t w a , lecz z a p e w n i e i rzemieślnicy, zaopatrujący moż­ ne r o d y h u ń s k i e j a r y s t o k r a c j i w p r z e d m i o t y l u k s u s o w e . Autor z w r ó c i ł r ó w n i e ż u w a g ę na p r z e ż y w a n i e s i ę w formach p o c h ó w k ó w oraz kulturze H u n ó w tradycji scytyjskich. P r z y n a l e ż n o ś ć r a s o w ą H u n ó w o ś w i e t l o n o w y - �247 RECENZJE n e istotny w p ł y w n a s p e c y f i k ę n a u k i w o w y m k r a j u , ale w ł a ś c i w e p o z n a n i e o w e j specyfiki w y m a g a raczej r e f l e k s j i n a d s a m ą p r o d u k c j ą n a u k o w ą i j e j p o ł o ż e n i e m w ś r ó d n a u k p o k r e w n y c h . W y n i k i tej r e f l e k s j i m o g ł y b y dopiero b y ć p o d s t a w ą do u s t a l e n i a z a s a d y w y b o r u i k r y t e r i u m k l a s y f i k a c j i b i b l i o g r a f i c z n e j . D o p e w n e g o stop­ n i a z w o l n i ł o a u t o r k ę p r a c y od p r z e p r o w a d z e n i a tego t y p u a n a l i z y o g r a n i c z a n i e s i ę „ d o p r a c i a r t y k u ł ó w b ę d ą c y c h efektem r e a l i z o w a n y c h n a u k o w y c h p l a n ó w b a ­ dawczych w y ż s z y c h uczelni, i n s t y t u t ó w P A N - u i resortowych, z a j m u j ą c y c h s i ę z a ­ sadniczo b ą d ź p o d e j m u j ą c y c h m i ę d z y i n n y m i p r o b l e m a t y k ę socjologii w s i i r o l ­ n i c t w a " , a p r z e d e w s z y s t k i m p o d p o r z ą d k o w a n i e bibliografii i j e j u k ł a d u p l a n o m b a d a w c z y m Z a k ł a d u Socjologii W s i I F i S P A N . W konsekwencji p r a c a odznacza się jednak p e w n ą d o w o l n o ś c i ą i p r z y p a d k o w o ś c i ą w wyborze pozycji i niedo­ c i ą g n i ę c i a m i w systematyce bibliograficznej. 9 D z i a ł I , w e d ł u g a u t o r k i , „ n i e w y m a g a specjalnego o m ó w i e n i a " , g d y ż „ j a k w e w s z y s t k i c h b i b l i o g r a f i a c h , bez w z g l ę d u n a d z i e d z i n ę z a i n t e r e s o w a n i a o b e j m u j e obok p r a c t e o r e t y c z n y c h , metodologicznych i m e t o d y c z n y c h o c h a r a k t e r z e p o d s t a w o w y m dla d a n e j d z i e d z i n y w i e d z y t a k ż e o p r a c o w a n i a o g ó l n e o c h a r a k t e r z e k o m p i l a c y j n y m z r ó ż n y c h dziedzin wiedzy, z w i ą z a n y c h z s o c j o l o g i ą wsi. W dziale t y m z n a l e ź ć m o ż ­ na informacje o specjalistycznych w y d a w n i c t w a c h c i ą g ł y c h , opracowaniach z z a k r e ­ su stanu b a d a ń bibliograficznych i t d . " Autorka zgromadziła w i ę c w dziale I p r a c e o s t o s u n k o w o r ó ż n o r o d n e j tematyce, u m i e s z c z a j ą c obok siebie m e t o d o l o g i ę socjologii i o p r a c o w a n i a o g ó l n e n a u k p o k r e w n y c h . P r z y n i e w i e l k i e j i l o ś c i h a s e ł b i b l i o g r a f i c z n y c h (712 p o z y c j i ) z o r i e n t o w a n i e s i ę w t y m d z i a l e n i e n a s t r ę c z a w i ę k ­ s z y c h t r u d n o ś c i , ale p r z y s t a l e r o s n ą c e j p r o d u k c j i socjologicznej albo p r z y w c i ą g ­ n i ę c i u m a k s y m a l n e j i l o ś c i p o z y c j i j u ż i s t n i e j ą c y c h , d z i a ł ten z a t r a c i p r z e j r z y s t o ś ć , b ę d ą c ą w a r u n k i e m szybkiego d o t a r c i a do p o s z u k i w a n y c h t y t u ł ó w . 1 0 P r o p o n u j e m y w p r z y s z ł y c h o p r a c o w a n i a c h tego t y p u p o p r z e d z i ć d z i a ł o g ó l n y s p i s e m c z a s o p i s m i u s t a l i ć d l a n i c h Odpowiedni s y s t e m s k r ó t ó w , k t ó r y , podobnie j a k w y k a z s k r ó t ó w n a z w instytucji i t e r m i n ó w bibliograficznych, pozwoli n a w y ­ datne z a o s z c z ę d z e n i e a r k u s z y d r u k a r s k i c h , a j e d n o c z e ś n i e z w i ę k s z y przejrzystość z a p i s u . -Dział o g ó l n y o t w a r l i b y ś m y w y k a z e m i s t n i e j ą c y c h j u ż b i b l i o g r a f i i , k t ó r e w j a k i m ś stopniu u w z g l ę d n i a j ą p r a c e z d z i e d z i n y socjologii w s i . M a m t u n a m y ś l i p r z e d e w s z y s t k i m bibliografie h i s t o r y c z n e , e t n o g r a f i c z n e " i regionalne P o s z c z e g ó l n e pozycje n a l e ż a ł o b y o p a t r z y ć komentarzem i n f o r m u j ą c y m i kluczem u ł a t w i a j ą c y m o d n a l e z i e n i e w n i c h p r a c m a j ą c y c h w a r t o ś ć d l a socjologa w s i . W d r u ­ g i m p o d d z i a l e d z i a ł u o g ó l n e g o n a l e ż a ł o b y u m i e ś c i ć c z a s o p i s m a socjologiczne i n i e socjologiczne, ale d r u k u j ą c e a r t y k u ł y m a j ą c e w a r t o ś ć d l a socjologa w s i . K o m e n t a r z i n f o r m u j ą c y powinien przynosić w i a d o m o ś c i o istniejących indeksach i spisach 1 1 9 I b i d e m , s. '112. I b i d e m , s. 10. " L . F i n k e l , Bibliografia historii polskiej, W a r s z a w a 1953. s. 1-3; J . B a u m g a r t . Bibliografia historii polskiej za rok 1948, K r a k ó w 1952; t e n ż e , Bibliografia historii polskiej za rok 1949, W r o c ł a w - K r a k ó w 1954; t e n ż e , Bibliografia historii polskiej za lata 1950-1951, W r o c ł a w - K r a k ó w 1955; t e n ż e , Bibliografia historii pol­ skiej za lata 1952-1953, W r o c ł a w - K r a k ó w 1956; t e n ż e , Bibliografia historii pol­ skiej za rok 1954, W r o c ł a w - K r a k ó w 1967; t e n ż e , Bibliografia historii polskiej za rok 1955, W r o c ł a w - K r a k ó w 1958. F . G a w e ł e k, Bibliografia hidoznawstwa polskiego, K r a k ó w 1914, J . S . B y s t r o ń , Bibliografia etnografii polskiej, K r a k ó w 1929; H . B i t t n e r - S z e w c z y k o w a, op. cit. M . O c h r o ń s k a i F . S a w i c k a , Bibliografia Ziem Zachodnich za okres dziesięciolecia 1945-1955. K w a r t a l n i k O p o l s k i , R . 2, 1956, n r 1; F . C z a r n e c k i , Bibliografia Ziem Zachodnich 1945-1958, P o z n a ń , I n s t y t u t Z a c h o d n i , 1962. 1 0 1 S 1 3 �248 RECENZJE treści r o c z n i k ó w i wszystkich innych m o ż l i w y c h u ł a t w i e n i a c h w p o s ł u g i w a n i u się w y m i e n i o n y m i p e r i o d y k a m i . T r z e c i p o d d z i a ł w i n i e n z a w i e r a ć p r a c e z z a k r e s u teorii, metodologii i m e t o d y k i . N a l e ż a ł o b y d ą ż y ć do w y p r a c o w a n i a s y s t e m a t y k i w e w n ę t r z ­ n e j tego p o d z i a ł u , np. w y d z i e l i ć m e t o d y k ę b a d a ń s t a t y s t y c z n y c h , m o n o g r a f i c z n y c h etc. O ile w y b ó r i z a k l a s y f i k o w a n i e p o z y c j i do w y s z c z e g ó l n i o n y c h p o w y ż e j d z i a ­ ł ó w nie p o w i n n y n a s t r ę c z a ć w i ę k s z y c h t r u d n o ś c i , o t y l e n a s t ę p n y d z i a ł , o b e j m u ­ j ą c y p r a c e z p o g r a n i c z a socjologii i i n n y c h n a u k h u m a n i s t y c z n o - s p o ł e c z n y c h w y m a ­ ga odpowiedzi n a p y t a n i a , k t ó r y c h w p r a k t y c e b a d a w c z e j c z ę s t o s i ę u n i k a . K o ­ nieczne staje s i ę m i a n o w i c i e ustalenie, c h o ć b y n a drodze h i s t o r y c z n e j r e t r o s p e k c j i . zakresu przedmiotu b a d a ń p o s z c z e g ó l n y c h nauk i dyscyplin. D l a r o z r ó ż n i e n i a prac z z a k r e s u h i s t o r i i i socjologii d e c y d u j ą c e b ę d z i e k r y t e r i u m c z a s u i c h a r a k t e r ź r ó ­ deł. Historia operuje źródłami zastanymi, o k r e ś l o n y m i przez Marca Blocha jako ś w i a d e c t w a , gdy t y m c z a s e m socjologia b a z u j e p r z e d e w s z y s t k i m n a ź r ó d ł a c h w y ­ w o ł a n y c h dla c e l ó w naukowych. Historia bada w i ę c zjawiska społeczne przeszłości, gdy t y m c z a s e m socjologia o g r a n i c z a s i ę przede w s z y s t k i m do w s p ó ł c z e s n o ś c i . U s t a ­ l e n i e g r a n i c y p o m i ę d z y w s p ó ł c z e s n o ś c i ą a p r z e s z ł o ś c i ą jest z teoretycznego p u n k t u w i d z e n i a n i e m o ż l i w e , g d y ż w s z y s t k o co jest (istnieje), jest h i s t o r i ą , „a r z e c z y w i s t o ś ć jest h i s t o r i ą i n i c z y m i n n y m j a k h i s t o r i ą " (Benedetto C r o c e ) . D l a p r a k t y k i m o ż e b y ć . pomocne k r y t e r i u m wprowadzone przez H . H a u s e r a i F . S i m i a n d a , które j e d n a k , podobnie j a k i p i e r w s z e w k o n f r o n t a c j i z p r a c a m i f r a n c u s k i e j s z k o ł y h i ­ s t o r y c z n e j z g r u p o w a n e j w o k ó ł „ A n n a l e s " i p r a c a m i h i s t o r y k ó w o z b l i ż o n y c h po­ g l ą d a c h l u b po p r o s t u p r z y j m u j ą c y c h idee i m e t o d y tego k i e r u n k u , s t r a c i ł o w i e l e z e s w e j p r a k t y c z n e j u ż y t e c z n o ś c i . M u s i m y p r z y z n a ć , i ż nie w i d z i m y m o ż l i w o ś c i s f o r m u ł o w a n i a p r e c y z y j n e g o k r y t e r i u m o d d z i e l a j ą c e g o h i s t o r i ę od socjologii, ale s ą ­ d z i m y , iż podane w y ż e j w s k a ź n i k i , p r z y u w z g l ę d n i e n i u c a ł e j specyfiki, r ó ż n i e przez s o c j o l o g ó w d e f i n i o w a n e j , p o s z u k i w a ń s o c j o l o g i c z n y c h z w r a c a j ą c y c h s i ę k u organi­ zacji i funkcjonowaniu -społeczeństw, k u s p o ł e c z n y m zachowaniom, postawom, s t r u k t u r o m , s y s t e m o m etc. p o z w o l ą n a p r a k t y c z n e r o z r ó ż n i e n i e p r a c socjologicz­ n y c h od h i s t o r y c z n y c h . T r u d n i e j s z e n i ż p r z e p r o w a d z e n i e strefy g r a n i c z n e j histo­ r i a — socjologia, w y d a j e s i ę d o k o n a n i e w ś r ó d p r a c z h i s t o r i i w s i w y b o r u p o z y c j i , k t ó r e n a l e ż a ł o b y w ł ą c z y ć do bibliografii socjologii w s i , a b y nie p o w t a r z a ć m e c h a ­ n i c z n i e f r a g m e n t ó w bibliografii h i s t o r y c z n y c h . N a s z y m z d a n i e m p o w i n n y to b y ć przede w s z y s t k i m o p r a c o w a n i a o g ó l n e , n i e k t ó r e z n i c h z n a l a z ł y s i ę j u ż w Biblio­ grafii S z w e n g r u b , a w dalszej dopiero k o l e j n o ś c i o p r a c o w a n i a s z c z e g ó ł o w e z a j m u ­ j ą c e s i ę s t r u k t u r ą s p o ł e c z n ą w s i w oparciu o ź r ó d ł a historyczne. u S o c j o l o g i a i etnografia w j e d n a k o w y m s t o p n i u k i e r u j ą s w e z a i n t e r e s o w a n i a k u w s p ó ł c z e s n e j Wsi, a w i ę c m o g ł o b y s i ę w y d a w a ć , i ż p r z e p r o w a d z e n i e m i ę d z y n i m i rozróżnienia będzie natrafiało na szczególne trudności. M o ż e m y się jednak w tym w y p a d k u p o s ł u ż y ć k r y t e r i u m p r e c y z y j n i e j s z y m n i ż o d n o ś n i e do socjologii i historii. E t n o g r a f (kieruje s w e z a i n t e r e s o w a n i a p r z e d e w s z y s t k i m k u s u b s t r a t o w i k u l t u r o ­ w e m u , gdy t y m c z a s e m socjologa i n t e r e s u j ą stosunki m i ę d z y l u d z k i e , a k u l t u r a w c h o ­ dzi w z a k r e s jego z a i n t e r e s o w a ń t y l k o j a k o s y s t e m d e t e r m i n u j ą c y owe stosunki D o b i b l i o g r a f i i socjologii w s i p r o p o n u j e m y w i ę c ' z a k l a s y f i k o w a ć t y l k o te p r a c e etno­ graficzne, k t ó r e t r a k t u j ą k u l t u r ę j a k o s y s t e m d e t e r m i n a n t m i ę d z y l u d z k i c h z a c h o ­ w a ń i w y d o b y w a j ą wzajemne z w i ą z k i m i ę d z y kulturą a s p o ł e c z n y m i zachowaniami. W d z i a l e o b e j m u j ą c y m pogranicze 1 4 socjologii z i n n y m i n a u k a m i n a l e ż a ł o b y jesz- Metoda s o c j o l o g i c z n a m a c h a r a k t e r p o r ó w n a w c z y i p o s z u k u j e tego, co po­ w t a r z a l n e i typowe, d ą ż y do f o r m u ł o w a n i a t w i e r d z e ń o g ó l n y c h o u n i w e r s a l n y m z a ­ s i ę g u . M e t o d a h i s t o r y c z n a s k i e r o w a n a jest n a to, co j e d n o s t k o w e i n i e p o w t a r z a l n e , m a c h a r a k t e r monograficzny. �249 RECENZJE cze u w z g l ę d n i ć p r a c e z p o g r a n i c z a socjologii z n a s t ę p u j ą c y m i d y s c y p l i n a m i : geo­ grafią h i s t o r y c z n ą i antropogeografią, d e m o g r a f i ą i statystyką, e k o n o m i ą , orga­ nizacją rolnictwa i polityką rolną . 1 5 D r u g i d z i a ł w bibliografii S z w e n g r u b nosi t y t u ł „ S p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n e z a g a d ­ nienia rolnictwa. Rejony. Problemy ludnościowe". W ś w i e t l e naszych p o w y ż s z y c h u w a g w i e l e p r a c , k t ó r e a u t o r k a z a m i e ś c i ł a w t y m dziale, w i d z i e l i b y ś m y w d z i a ł a c h w y ż e j o m ó w i o n y c h . Na kilku przykładach o b j a ś n i m y praktyczne konsekwencje na­ szego s t a n o w i s k a . W d z i a l e d r u g i m z a m i e s z c z a a u t o r k a p r a c e B . Z a b o r s k i e g o (poz. .31) i J . B u r s z t y (poz. 212), t r a k t u j ą c e o k s z t a ł t a c h w s i w Polsce, k t ó r e w n a s z e j s y ­ s t e m a t y c e z n a l a z ł y b y s i ę w d z i a l e antropogeografii. P o z y c j a 225 Ekonomika rol­ nictwa i polityka rolna, t. li-2, W a r s z a w a 1962-1963, i j e j podobne p o w i n n y z o s t a ć z a k l a s y f i k o w a n e do d z i a ł u e k o n o m i i . M i m o to d z i a ł s p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n y m o ż n a by z a c h o w a ć jako o d r ę b n y i u m i e ś c i ć w n i m prace, k t ó r e .zjawiska ekonomiczne traktują jako u k ł a d y determinant s t o s u n k ó w s p o ł e c z n y c h . Pozycje d o t y c z ą c e pro­ blemów ludnościowych n a l e ż a ł o b y u m i e ś c i ć w w y o d r ę b n i o n y m p r z e z nas p o w y ­ ż e j d z i a l e demografii i s t a t y s t y k i . 1 8 K o l e j n ą p r o p o z y c j ę , j a k ą p r a g n ą ł b y m z g ł o s i ć , jest w y o d r ę b n i e n i e w osobne działy, w z g l ę d n i e poddziały, pozycji d o t y c z ą c y c h Spółdzielni Produkcyjnych, a m o ż e i s p ó ł d z i e l c z o ś c i w ogóle, P a ń s t w o w y c h Gospodarstw R o l n y c h i r ó ż n y c h form orga­ nizacji rolniczych. N a l e ż y o c z e k i w a ć , iż przy wprowadzeniu tak s z c z e g ó ł o w e j systematyki zajdzie k o n i e c z n o ś ć k i l k a k r o t n e g o p o w t ó r z e n i a tej s a m e j p o z y c j i , czego z r e s z t ą i a u t o r k a nie u n i k n ę ł a , z n a j d u j ą c pozytywne w y j ś c i e z sytuacji, z a d o w a l a j ą c s i ę przy p o w t ó ­ r z e n i a c h s k r ó c o n y m z a p i s e m b i b l i o g r a f i c z n y m . M o ż n a by t e ż p r z y t w o r z e n i u n i e ­ k t ó r y c h jednostek s y s t e m a t y c z n y c h p o p r z e s t a ć j e d y n i e n a o d s y ł a c z a c h w postaci n u m e r ó w haseł. Bardziej trafne, n i ż p o w y ż e j n a s t ę p n y c h d z i a ł ó w bibliografii: omówione, wydaje s i ę opracowanie przez autorkę III. Struktura s p o ł e c z n a wsi. R u c h l i w o ś ć IV. Z a w ó d r o l n i k a ( o ś w i a t a , w i e d z a r o l n i c z a , stosunek do z a w o d u , autorytet, p o ­ glądy rolników, profesjonalizacja pracy rolnika). R o d z i n a w i e j s k a (rodzina, kobieta, gospodarstwo d o m o w e — s p o ż y c i e , m ł o ­ dzież i wychowanie). V. VI. Społeczność wioskowa no-kulturalne). (instytucje społeczna. lokalne, współdziałanie, przemiany społecz- M o ż n a o p o w i e d z i e ć s i ę n a t u r a l n i e z a p r z e s u n i ę c i e m tej czy i n n e j p o z y c j i z j e d ­ nego d z i a ł u do drugiego, a l e s ą to s p r a w y d r u g o r z ę d n e , n i e n a r u s z a j ą c e s ł u s z n o ś c i z a s a d n i c z e j k o n s t r u k c j i . D l a p r z y s z ł y c h b i b l i o g r a f i i tego t y p u p o s t u l o w a ł b y m j e d ­ n a k dalsze r o z b u d o w a n i e s y s t e m a t y k i . N a s u w a s i ę m o ż l i w o ś ć w y o d r ę b n i e n i a p r a c z zakresu r u c h l i w o ś c i s p o ł e c z n e j w samodzielny dział. Podobnie n a l e ż y s i ę zasta­ n o w i ć , czy w s p ó ł c z e ś n i e o b s e r w o w a n e p r z e o b r a ż e n i a , o k r e ś l a n e z w y k l e j a k o p r o ­ cesy u r b a n i z a c j i i i n d u s t r i a l i z a c j i w s i , n i e z a s ł u g u j ą , c h o ć b y j u ż ze w z g l ę d u n a o b f i t o ś ć o d p o w i e d n i e j l i t e r a t u r y , n a w y o d r ę b n i e n i e w osobnym dziale. 1 5 L . M . S z w e n g r u b , op. cit, s. 13. » N p . : M . L a t u c h , Ludność wiejska w latach 1960-1070, [w:] Wieś Współ­ czesna, W a r s z a w a 1958, n r 5, s. 71-77 (poz. 263); E . R o s s e t, Starzenie sie lud­ ności produkcyjnej w Polsce i w świecie, [w:] Kultura i Społeczeństwo, Warszawa 1961, n r 1, s. 39-66 (poz. 2,80); t e n ż e , Perspektywy demograficzne Polski, War­ s z a w a 1062, s. 591 (poz. 281); K . S o k o ł o w s k i , Odpływ ludności ze wsi, Warsza­ w a 1962, s. 182 (poz. 285); A . W y d e r k o , Zmiany w strukturze wieku ludności rolniczej w latach 1947-1957, [w:] Wieś Współczesna, W a r s z a w a 1961, n r 10 s 94102 (poz. 311). �250 RECENZJE O s t a t n i m p o s t u l a t e m , j a k i c h c i a ł b y m z g ł o s i ć pod a d r e s e m p r z y s z ł e j b i b l i o g r a f i i socjologii w s i , jest k o n i e c z n o ś ć u w z g l ę d n i e n i a s p e c y f i k i p e w n e j f o r m y ź r ó d e ł s o ­ c j o l o g i c z n y c h , a m i a n o w i c i e p a m i ę t n i k ó w . N i e m i e s z c z ą s i ę one w c a ł o ś c i w ż a d ­ n y m z o m a w i a n y c h dotychczas d z i a ł ó w . M i m o w y s u n i ę t y c h p r z e z e m n i e pod a d r e s e m Bibliografii Szwengrub kilku uwag krytycznych i postulowania pewnych zmian w p r z y s z ł y c h opracowaniach b i ­ b l i o g r a f i c z n y c h c h c ę j e s z c z e r a z p o d k r e ś l i ć w i e l k i e z n a c z e n i e tej p r a c y d l a w s p ó ł ­ czesnych b a d a ń s t o s u n k ó w s p o ł e c z n y c h n a wsi polskiej. Gerhard KONRAD cze w Polsce, BAJAN, TADEUSZ HUNEK, ROMAN Konrad MALINOWSKI, Kloska Kółka rolni­ W a r s z a w a 1968, ss. 172 Dla w ł a ś c i w e g o i p e ł n e g o zrozumienia przemian k u l t u r o w o - s p o ł e c z n y c h n a w s i p o l s k i e j w X I X i X X w i e k u k o n i e c z n e jest u w z g l ę d n i e n i e — w w i ę k s z y m n i ż dotychczas stopniu — w b a d a n i a c h e t n o g r a f i c z n y c h i s o c j o l o g i c z n y c h r ó ż n o r o d n y c h form organizacji, z r z e s z e ń i s t o w a r z y s z e ń c h ł o p s k i c h , p o w s t a j ą c y c h n a j p i e r w w ob­ r ę b i e trzech z a b o r ó w , a potem n a obszarze Drugiej Rzeczypospolitej i P o l s k i L u ­ dowej. N a j w a ż n i e j s z ą f o r m ą o r g a n i z a c j i r o l n i k ó w b y ł y i s ą k ó ł k a r o l n i c z e oraiz z w i ą ­ zane z n i m i k o ł a g o s p o d y ń w i e j s k i c h . M i m o i ż z a r ó w n o k ó ł k a r o l n i c z e , j a k i k o ł a g o s p o d y ń w i e j s k i c h m o g ą n a terenie P o l s k i p o c h w a l i ć s i ę d ł u g ą t r a d y c j ą , ich h i ­ storia c z e k a j e s z c z e stale n a n a p i s a n i e . K o n r a d B a j a n w p i e r w s z y m r o z d z i a l e r e ­ c e n z o w a n e j p r a c y p r z e d s t a w i a w s k r ó c i e h i s t o r i ę kółek r o l n i c z y c h do r o k u 1939. R o z d z i a ł ten m a c h a r a k t e r w s t ę p n y , o r i e n t a c y j n y , g d y ż u w a g a a u t o r ó w p r a c y z w r a ­ ca s i ę p r z e d e w s z y s t k i m n a w s p ó ł c z e s n e p r o b l e m y k ó ł e k r o l n i c z y c h , m i m o t y c h z a s t r z e ż e ń i n f o r m a c j e w n i m z a w a r t e w istotny s p o s ó b p o s z e r z a j ą n a s z ą w i e d z ę o f o r m a c h o r g a n i z a c j i r o l n i k ó w , i c h roli w n i e s i e n i u nowego n a w i e ś i w obronie i n t e r e s ó w narodowych n a w s i polskiej w drugiej p o ł o w i e X I X w i e k u i w pier­ wszych dziesięcioleciach wieku X X . D z i e j e k ó ł e k r o l n i c z y c h w poroabiOrowej P o l s c e s ą ś c i ś l e z w i ą z a n e z h i s t o r i ą p o s z c z e g ó l n y c h z a b o r ó w i z r ó ż n i c a m i w z a a w a n s o w a n i u gospodarki k a p i t a l i s t y c z n e j w t y c h r e g i o n a c h . N a j w c z e ś n i e j , bo j u ż w r o k u 1848, do o r g a n i z a c j i k ó ł e k r o l n i ­ c z y c h p r z y s t ą p i o n o n a t e r e n i e z a b o r u p r u s k i e g o , z n a c z n i e p ó ź n i e j — dopiero w r o ­ k u 1882 — z a c z ę ł y p o w s t a w a ć n a t e r e n i e z a b o r u a u s t r i a c k i e g o , a n a t e r e n i e z a b o r u rosyjskiego dopiero w r o k u 1906 z o s t a ł a w y d a n a u s t a w a z e z w a l a j ą c a n a o r g a n i z o ­ w a n i e kółek. W r z e c z y w i s t o ś c i k ó ł k a rolnicze n a terenie zaboru rosyjskiego p o w s t a ł y n i e c o w c z e ś n i e j , g d y ż j u ż w r o k u 1899 w W o l i B u k o w s k i e j w p o w i e c i e m i e c h o w ­ skim zorganizowano — m a j ą c e raczej charakter s p ó ł k i — k ó ł k o rolnicze „ J u t r z e n ­ ka", k t ó r e r o z p r o p a g o w a n e p r z e z w y s t a w ę r o l n i c z ą w M i e c h o w i e s p o w o d o w a ł o z o r ­ g a n i z o w a n i e w k r ó t k i m czasie 150 p o d o b n y c h k ó ł e k . W z a l e ż n o ś c i od z a b o r u i od s y t u a c j i r e g i o n a l n e j cele k ó ł e k n i e c o s i ę r ó ż n i ł y , ale n a o g ó ł m o ż n a s t w i e r d z i ć , ż e w s z y s t k i e d ą ż y ł y p r z e d e w s z y s t k i m do: — podniesienia poziomu produkcji w gospodarstwach rolnych; — obrony i n t e r e s ó w zawodowych r o l n i k ó w ; — w y z w a l a n i a s i ę od obcego p o ś r e d n i c t w a p r z y zbycie i z a k u p i e ; — p o d n i e s i e n i a n i e z m i e r n i e niskiego p o z i o m u o ś w i a t y zawodowej w rolnictwie; — przeciwdziałania wynaradawiającej akcji zaborców" ogólnej (s. 10). chłopów i wiedzy �RECENZJE I l o ś ć k ó ł e k w o k r e s i e z a b o r ó w n i e b y ł a d u ż a i w y n o s i ł a w r o k u 1913: w borze p r u s k i m 373, w zaborze a u s t r i a c k i m 2098, w zaborze r o s y j s k i m 1051. 251 za­ D r u g a R z e c z p o s p o l i t a o d z i e d z i c z y ł a po o k r e s i e r o z b i o r ó w p o d z i a ł o r g a n i z a c j i k ó ł e k n a towarzystwa regionalne: P o z n a ń s k i e Towarzystwo K ó ł e k Rolniczych, P o ­ morskie Towarzystwo K ó ł e k Rolniczych, Katowickie Towarzystwo K ó ł e k Rolni­ czych, M a ł o p o l s k i e Towarzystwo K ó ł e k Rolniczych, Centralny Z w i ą z e k K ó ł e k i O r ­ ganizacji Rolniczych w Warszawie. L i c z b a k ó ł e k na krótko przed I I w o j n ą ś w i a ­ t o w ą w y n o s i ł a o k o ł o 8500, w k t ó r y c h z r e s z o n y c h b y ł o ponad 260 tys. c z ł o n k ó w , t j . o k o ł o 9*/o w s z y s t k i c h r o l n i k ó w . O d r ę b n ą o r g a n i z a c j ę t w o r z y ł y tzw. k ó ł k a s t a s z i ­ c o w s k i e , k t ó r e w l i c z b i e o k o ł o 200 r o z w i j a ł y s i ę g ł ó w n i e n a obszarze w o j e w ó d z t w a w a r s z a w s k i e g o i lubelskiego. B y ł y to k ó ł k a w y ł ą c z n i e c h ł o p s k i e , n i e n a l e ż a ł o do n i c h a n i z i e m n i a ń s t w o , a n i d u c h o w i e ń s t w o . O r g a n e m t y c h k ó ł e k b y ł tygodnik „ Z a ­ ranie". W m y ś l z a ł o ż e ń p r o g r a m o w y c h k ó ł e k r o l n i c z y c h podniesienie p o z i o m u p r o d u k c j i w g o s p o d a r s t w a c h c h ł o p s k i c h m i a ł o - b y ć o s i ą g n i ę t e p r z e d e w s z y s t k i m poprzez p o d ­ niesienie k u l t u r y r o l n e j c h ł o p a . Dlatego t e ż g ł ó w n y n a c i s k p o ł o ż o n o n a p r a c ę oświatowo-szkoleniową: pogadanki o tematyce fachowej, organizowanie gospo­ d a r s t w , l u s t r a c j e gospodarstw, s z k o ł y rolnicze, k o n k u r s y rolnicze. P o w a ż n e m i e j s c e w pracy k ó ł e k rolniczych zajęła r ó w n i e ż praca o g ó l n o o ś w i a t o w a , p r z e j a w i a j ą c a się w działalności kół gospodyń wiejskich, w budowaniu d o m ó w ludowych i świetlic. I n n ą f o r m ą pracy k ó ł e k — s z c z e g ó l n i e r o z w i n i ę t ą w zaborze austriackim — b y ł o o r g a n i z o w a n i e z b y t u i z a o p a t r z e n i a w s i . N a t e r e n i e G a l i c j i j u ż w 1892 r o k u p o w s t a ł Z w i ą z e k H a n d l o w y K ó ł e k R o l n i c z y c h w K r a k o w i e , a w 1913 r o k u 92 s k l e ­ py p r o w a d z i ł y handel z r a m i e n i a k ó ł e k . N a terenie zaboru pruskiego d z i a ł a ł a s p ó ł ­ d z i e l n i a r o l n i c z o h a n d l o w a „ R o l n i k " , k t ó r a w 1914 l i c z y ł a j u ż 9459 c z ł o n k ó w . Z o r g a ­ n i z o w a n a o n a b y ł a do „ p r o w a d z e n i a w s p ó l n y c h z a k u p ó w o r a z w s p ó l n e g o z b y t u p ł o d ó w r o l n y c h , g ł ó w n i e z i e m n i a k ó w i z b o ż a " (s. 17). P o w a ż n ą zasługę m i a ł y również kółka w zakupie i rozprowadzaniu n a w o z ó w sztucznych, zarodowych b u h a j ó w , ś w i ń , maszyn i narzędzi rolniczych. N i e m a ł ą r o l ę o d e g r a ł y k ó ł k a w p r o p a g o w a n i u w y d a j n y c h f o r m h o d o w l i poprzez t w o r z e n i e s e k c j i c h o w u b y d ł a , k o n i , trzody c h l e w n e j i o w i e c . T w o r z o n o s e k c j e h o d o w c ó w o k r e ś l o n e j r a s y b y d ł a , np. g ó r s k i e g o , holenderskiego, czerwonego itd. ; ponadto z a k ł a d a n o k ó ł k a k o n t r o l i o b ó r , k t ó r e k o n t r o l o w a ł y stan h i g i e n i c z n y o b ó r , z d r o w o t n o ś ć b y d ł a , u l e p s z a ­ ł y p r o d u k t y w n o ś ć b y d ł a . N a obszarze zaboru pruskiego p o w a ż n e o s i ą g n i ę c i a m i a ł y s p ó ł k i m e l i o r a c y j n e , k t ó r e w r o k u 1914 z m e l i o r o w a ł y 93 984 h a z i e m i . W o k r e s i e międzywojennym r ó w n i e ż na terenach w o j e w ó d z t w warszawskiego, kieleckiego i lubelskiego w z r o s ł a d z i a ł a l n o ś ć s p ó ł e k m e l i o r a c y j n y c h . K ó ł k a r o l n i c z e z a p r z e s t a ł y swej d z i a ł a l n o ś c i r ó w n o c z e ś n i e z upadkiem Drugiej Rzeczypospolitej. W z m i e n i o n y c h w a r u n k a c h u s t r o j o w y c h n i e p o w r ó c o n o do t r a d y c y j n y c h f o r m o r g a n i z a c j i r o l n i k ó w , a z o r g a n i z o w a n o w to m i e j s c e Z w i ą z e k S a m o p o m o c y C h ł o p ­ s k i e j , d z i a ł a j ą c y w l a t a c h 1944-1956. H i s t o r i ę tej i n s t y t u c j i dzieli R o m a n M a l i n o w ­ s k i n a 3 okresy. W okresie p i e r w s z y m (1944-1948) Z S C h o r g a n i z o w a ł p a r c e l a c j ę m a j ą t k ó w obszarniczych, l i k w i d o w a ł zniszczenia wojenne na wsi, d z i a ł a ł na polu s p ó ł d z i e l c z o ś c i , o ś w i a t y i k u l t u r y . W okresie d r u g i m (1948-1953) Z S C h z r e z y g n o w a ł z p r a c y produkcyjnej, a w y s i ł k i s k i e r o w a ł przede wszystkim n a d z i a ł a l n o ś ć organizacyjno-propagandową (organizowanie s p ó ł d z i e l n i produkcyjnych i kontrola nad t e r m i n o w y m i p e ł n y m w y w i ą z a n i e m s i ę r o l n i k ó w z n a l e ż n o ś c i wobec p a ń s t w a ) . W okresie t r z e c i m (1953-1956) Z S C ł r z w r a c a ł w i ę k s z ą u w a g ę n a d z i a ł a l n o ś ć gospo­ darczą, popierał „rozwój różnorodnych form z e s p o ł o w e g o współdziałania rolników, t z w . p r o s t y c h f o r m k o o p e r a c j i . W e d ł u g d a n y c h Z a r z ą d u G ł ó w n e g o Z S C h , w 1956 r. z o r g a n i z o w a n y c h b y ł o n a w s i o k o ł o 50 tys. r ó ż n o r o d n y c h f o r m w s p ó ł d z i a ł a n i a r o i - �RECENZJE 252 nifców" (&. 35). Do najbardziej rozpowszechnionych n o w s k i n a s t ę p u j ą c e : z e s p o ł y u p r a w o w e — grupowe form kooperacji zalicza zagospodarowanie Mali­ i u p r a w a zie­ mi w y d z i e r ż a w i o n e j lub w ł a s n e j , grupy w z a j e m n e j pomocy, z e s p o ł y maszynowe, ze­ społy ze­ łąkarsko-melioracyjne, społy produkcji materiałów Nowy III etap Plenum woli w ZSCh chłopów zespoły pastwiskowo-wypasowe, torfowe, budowlanych. historii organizacji rolniczych uchwaliło, iż „ u w a ż a formy zespoły działania rzeczywistości, koła mogły z przeszłości, je rozwijać W w y n i k u spontanicznej nastał za konieczne aby roku nowymi 1956, kiedy zarzucone przystosowując i wzbogacać aktywności w przywrócić je do formami" to wbrew aktualnej (s. 38). w s i n a s t ą p i ł o w l a t a c h 1056 i 1957 reakty­ w o w a n i e k ó ł e k r o l n i c z y c h . T e r e n e m d z i a ł a n i a k ó ł k a j e s t w i e ś , r z a d z i e j * 2 l u b 3 wisie. K ó ł k o posiada o s o b o w o ś ć p r a w n ą , ruchomy, może pozywać rząd, składający m o ż e w i ę c m i e ć w ł a s n y m a j ą t e k ruchomy i nie­ i b y ć pozywane. s i ę z prezesa, Kierownictwo operatywne sekretarza i skarbnika, sprawuje za­ wybierany przez walne ze­ branie. Liczba kółek w r o k u 1964 sołectw. Jednocześnie gospodarstw wynosiła kółka liczyły kraju. Kółka 31 387 i obejmowała 14,711,7 tys. c z ł o n k ó w dysponują 77;1%> o g ó l n e j znacznymi funduszami p o c h o d z ą c y m i rzonego w r o k u 1959 F u n d u s z u R o z w o j u R o l n i c t w a i ze s k ł a d e k , ków (w z a l e ż n o ś c i k i m przeznaczone obiektów przetwórstwa szarni zielonek rolnego, gospodarcza Najważniejszym utwo­ człon­ rolnictwa, a w dalszej k o l e j n o ś c i zlewni mleka, suszarni przerobu s ł o m y lnianej i konopnej, oraiz n a b u d o w ę Działalność z i udziałów 50,70 l u b 100 z ł z 1 h a ) . F u n d u s z e te p r z e d e są na m e c h a n i z a c j ę półmechanicznego nach. od strefy liczby 40,7% o g ó ł u i obejmowały studni i u r z ą d z e ń kółek polem rolniczych działania płodów w punktów drobiu, s u ­ wodociągowych. chwili się w obecnej tj. 50,7% o g ó ł u , p o s i a d a ł o r o l n i c t w a . "W 19G4 r o k u 13 919 k ó ł e k , budowę rolnych, zakładów wylęgu koncentruje kółek wszyst­ na kilku jest płaszczyz­ mechanizacja traktory w łącznej i l o ś c i 35 022 sztuk. W m n i e j s z e j i l o ś c i n a l e ż y do k ó ł e k i n n y s p r z ę t r o l n i c z y , n p . p ł u ­ gi do o r k i — 32 632 s z t u k i , p ł u g i do p o d o r y w k i — 18 292 s z t u k i . Ł ą c z n i e mechanizacyjną prowadzi istotne k o n s e k w e n c j e wych zawodów, społeczne, potrzebnych techniczno-remontowym. ko w z a w o d a c h Na terenie Państwowego nizowane zasadach A kółek choćby do ziem zachodnich Funduszu Ziemi. spółdzielczych, kraju. ze w z g l ę d u Mechanizacja na obsługi innych (księgowi, zagospodarowały pojawienie maszyn, -się n o w e m o ż l i w o ś c i kółka działalność rolnictwa się na jak i na przejmują przy rolnicze się, tworząc tym często no­ zapleczu nie tyl­ dystrybutorzy). rolne, p o w s t a ł e rolnicze zrzeszają ma wsi z a t r u d n i e n i a i to duży areał Jediną z f o r m i z e s p o ł o w e g o g o s p o d a r o w a n i a spółdzielcze ośrodki Sąsiednie kółka w bezpośredniej Otwierają technicznych, ale i w przez k ó ł k a zachodnich. 3 ponad w ziemi są orga­ województwach ziem g o s p o d a r s t w o rolne zabudowania dawnych na spół­ d z i e l n i p r o d u k c y j n y c h lub m a j ą t k ó w j u n k i e r s k i c h . Działalność — usługi przemysłową warsztatowe realizują d l a potrzeb kółka w własnych następujących kółka, formach: członków oraz innych kółek; — zbiorowe z a o p a t r y w a n i e r o l n i k ó w w ś r o d k i p r o d u k c j i ; — pozyskiwanie surowców — o r g a n i z o w a n i e grup — działalność w mineralnych i produkcja materiałów budowlanych; remontowo-budowlanych; zakresie chałupnictwa, przemysłu domowego, przetwórstwa owo­ ców i warzyw; — prowadzenie różnorodnych obiektów gospodarczych: młynów, tartaków, piekar­ n i , w y l ę g a r n i d r o b i u i i n n y c h z a k ł a d ó w " (s. 100). Dalszą formą działalności kółek rolniczych są spółdzielnie usługowo-wytwórcze �253 RECENZJE ś w i a d c z ą c e usługi remontowo-budowlane, ślusarsko-kowalskie, mechanizacyjne i bu­ dowlane. N a k ó ł k a rolnicze s p a d ł o też zadanie realizacji programu agrominimum — „ z e s t a w podstawowych z a b i e g ó w technicznych i zootechnicznych, zapewniających w ł a ś c i w e w y k o r z y s t a n i e p o m o c y p a ń s t w a oraz w ł a s n y c h rezerw produkcyjnych" (s. 106). J e d n y m z n a c z e l n y c h z a d a ń tego p r o g r a m u jest „ d o p r o w a d z e n i e do u ż y w a ­ n i a k w a l i f i k o w a n y c h n a s i o n z b ó ż i s a d z e n i a k ó w z i e m n i a k a p r z e z w s z y s t k i e gospo­ d a r s t w a rolne" (is. 107) oraz w ł a ś c i w a o c h r o n a r o ś l i n p o l e g a j ą c a n a w a l c e z c h w a ­ stami, chorobami i szkodnikami. Z wszystkimi w y ż e j wymienionymi formami działalności gospodarczej idzie w p a r z e m a s o w e podnoszenie k u l t u r y r o l n e j poprzez s z k o l e n i a zbiorowe, p o k a z y , d o ś w i a d c z a l n i c t w o , w y ś w i e t l a n i e f i l m ó w i p r z e ź r o c z y , pogadanki, konkursy, czytel­ n i c t w o k s i ą ż e k i p r a s y , w y c i e c z k i do z a k ł a d ó w w z o r c o w y c h . Z l i k w i d o w a n e n a p r z e ł o m i e lat 1949^1950 o r g a n i z a c j e b r a n ż o w e w z n o w i ł y s w ą d z i a ł a l n o ś ć r ó w n o l e g l e z k ó ł k a m i r o l n i c z y m i w l a t a c h 1957^1958. O b e c n i e i s t n i e j e 13 o r g a n i z a c j i b r a n ż o w y c h r o l n i k ó w , z k t ó r y c h 7 dotyczy p r o d u k c j i r o ś l i n n e j , a 6 z w i e r z ę c e j (np. P o l s k i e Z r z e s z e n i e P l a n t a t o r ó w R o ś l i n W ł ó k n i s t y c h , Z w i ą z e k P l a n ­ t a t o r ó w C h m i e l u e t c ) . W s p ó ł p r a c u j ą one ś c i ś l e z k ó ł k a m i r o l n i c z y m i , w r a m a c h k t ó r y c h d z i a ł a j ą jako sekcje. I n n ą organizacją a u t o n o m i c z n ą k ó ł e k rolniczych są koła g o s p o d y ń wiejskich. Podobnie j a k k ó ł k a rolnicze s i ę g a j ą k o ł a g o s p o d y ń w i e j s k i c h t r a d y c j ą X I X w i e k u (w l a t a c h 1864-1870 p o w s t a ł y p i e r w s z e k o ł a w ł o ś c i a n e k w zaborze p r u s k i m ) . W r o ­ k u 1964 i s t n i a ł o 21 652 K G W , do k t ó r y c h n a l e ż a ł o 476 134 c z ł o n k i n i e z 5)1,9°/» o g ó ł u wsi polskich. P r a c a k ó ł g o s p o d y ń wiejskich koncentruje s i ę na drobiarstwie, w a ­ r z y w n i c t w i e , s p r a w a c h g o s p o d a r s t w a domowego, opiece n a d d z i e c k i e m i d z i a ł a l ­ ności kulturalno-oświatowej. Z a a n o n s o w a n e p r z e z nas problemy o m ó w i o n e zostały przez a u t o r ó w pracy w i c h globalnej s k a l i , w m a k r o s t r u k t u r z e c a ł e g o k r a j u . W s z e r e g u t a b l i c a c h , d i a ­ g r a m a c h i m a p a c h z a w a r t o s t a t y s t y c z n ą w a g ę p o r u s z a n y c h f a k t ó w . Z n a c z e n i e tej p r a c y d l a b a d a ń e t n o g r a f i c z n y c h i s o c j o l o g i c z n y c h jest n i e w ą t p l i w e , a l e jest ona r a c z e j z tego p u n k t u w i d z e n i a p o d s t a w ą , o g ó l n ą o r i e n t a c j ą d l a b a d a ń k o n k r e t a o s z c z e g ó ł o w y c h . Z w r ó c o n e g o k u w s p ó ł c z e s n e j w s i etnografa i socjologa b ę d ą i n t e ­ r e s o w a ł y — n a o b e c n y m etapie b a d a ń — r e a l i z a c j e w k o n k r e t n y c h s t r u k t u r a c h spo­ łecznych, a mianowicie w lokalnych społecznościach wioskowych. Dotychczasowe b a d a n i a etnograficzne i socjologiczne — n a w e t m o n o g r a f i c z n e — n i e p o ś w i ę c a ł y dostatecznej u w a g i w s p ó ł c z e s n y m f o r m o m o r g a n i z a c j i c h ł o p s k i e j , k t ó r e z a s t ą p i ł y dawne sąsiedzkie więzi i formy współdziałania. One p o w o d u j ą również zmiany w inwentarzu k u l t u r o w y m wsi, s ą propagatorami nowego n a wsi. Z perspektywy struktury społecznej i kulturowej całego kraju są bezpośrednimi sprawcami zmian n a w s i ; s ą zarazem przedmiotem, j a k i podmiotem t y c h zmian. Gerhard t KSIĄŻKI Konrad Kloska NADESŁANE B o r i s o w n a K o c z a k o w a N a t a l i a , Goroda-Gosudarstwa Jorubov, Akadiemija N a u k S S S R , I n s t i t u t A f r i k i . I z d a t i e l s t w o „ N a u k a " , G ł a w n a j a R e d a k c i j a Wostocznoj L i t i e r a t u r y , M o s k w a 11968, ss. 200, z d j ę c i a c z a r n o - b i a ł e w t e k ś c i e Ife K s i ą ż k a d a j e p r z e g l ą d d z i e j ó w J o r u b ó w od l e g e n d a r n y c h p o c z ą t k ó w k r ó l e s t w a ( d a t o w a n y c h n a X I I I w. p.n.e.), t w o r u p r z o d k ó w obecnego p l e m i e n i a J o r u b a , �RECENZJE 254 od o k r e s u kolonialnego nej państw-miast chodzenia i cywilizacji s p o ł e c z n e i polityczne (koniec X I X w . ) . P r a c a polityczną Ife. Na historię podstawie instytucje J o r u b ó w w i a n y m czasie o k r e s u p r z e j ś c i o w e g o rozpatruje cechy struktury s p o ł e c z ­ plemienia. Omówiony konkretnych postawiona danych jest problem jest teza o i s t n i e n i u w od s p o ł e c z e ń s t w a po­ charakteryzujących beaklasowego do oma­ klasowego, k t ó r e w y k s z t a ł c i ł o s i ę w epoce k o l o n i a l n e j . M . A. K . Chudozestwienyj obraz i dekoratiwnost w iskusstwie Azjii i Afryki. P r a c a zbio­ r o w a pod r e d . E . W . K i l c z e w s k i e j . M i n i s t e r s t w o K u l t u r y S S S R , I n s t i t u t I s t o r i i I s k u s s t w . I z d a t i e l s t w o „ N a u k a " , G ł a w n a j a R e d a k c i j a Wostoeznoj L i t i e r a t u r y , M o ­ s k w a I960, ss. 192, z d j ę c i a c z a r n o - b i a ł e w t e k ś c i e Praca zawiera sześć a r t y k u ł ó w d o t y c z ą c y c h wybranych z a g a d n i e ń sztuki, p i ó r a w y b i t n y c h s p e c j a l i s t ó w . W p r o w a d z a j ą c e w temat jest o p r a c o w a n i e S. R a p p a p o r t a : Myślenie obrazami i dekoracyjność, następnie poszczególne omówienia: I. Murian: Zasady zdobnictwa w dalekowschodnim malarstwie tuszem, S. S o k o ł ó w : Zagadnie­ nie dekoracyjności w japońskim malarstwie narodowym, iN. Grigorowicz: Dekora­ cyjność i obraz malarski w grawiurach Ono Tadasige, S . C h m i e l n i c k i e j : Konstrukcja i ornament (Ewolucja figuralnych fundamentów w średniowiecznym budownictwie Azji Centralnej), N . G r i g o r o w i c z : Dekoracyjność i plastyka (O niektórych zasadach zdobnictwa w drewnianej rzeźbie Afryki Tropikalnej). W poszczególnych artyku­ łach m o ż n a prześledzić oryginalność rozwiązań plastycznych k r a j ó w A z j i i Afryki. U k a z a n e <są specyficzne cechy t w o r z e n i a o b r a z u , f o r m y i o r n a m e n t u w m a l a r s t w i e , rzeźbie i architekturze. M. A. Dieveniskes (pod red. z b i ó r . ) , Lietuvos TSR Draugija, Vilnius 1966, ss. 41i2, rys., fot. 95 Paminklu Apsaugos ir K. Krastotyros 2 M o n o g r a f i a okolic m i a s t e c z k a D i e v e n i s k e s (region z a j m u j ą c y ok. 240 k m , l e ­ ż ą c y n a p o ł u d n . w i s c h ó d o d W i t o a , n a (granicy z B i a ł o r u s k ą SRiR), w y d a n a pnzez W i l e ń s k i Oddział Litewskiego T o w a r z y s t w a Krajoznawczego jako trzecia w serii popularnych o p r a c o w a ń regionalnych. P o w s t a ł a w o p a r c i u o m a t e r i a ł y zebrane p r z e z c z ł o n k ó w T o w a r z y s t w a podczas k o m p l e k s o w y c h b a d a ń p r o w a d z o n y c h w r o ­ k u 1965. W b a d a n i a c h b r a l i u d z i a ł h i s t o r y c y , etnografowie, j ę z y k o z n a w c y , f o l k l o ­ r y ś c i , m u z y k o l o d z y , p r z y r o d n i c y . O p r a c o w a n i e podzielone z o s t a ł o n a 5 c z ę ś c i g r u ­ p u j ą c y c h tematycznie a r t y k u ł y k i l k u d z i e s i ę c i u a u t o r ó w . Część pierwsza zawiera o m ó w i e n i e w a r u n k ó w m a t u r a l n y c h r e g i o n u , d r u g a z a z n a j a m i a z jego h i s t o r i ą , t r z e ­ cia p o ś w i ę c o n a z o s t a ł a kulturze materialnej i s p o ł e c z n e j , czwarta zagadnieniom j ę ­ zykoznawczym, p i ą t a o b r z ę d o w o ś c i i literaturze ludowej. K s i ą ż k ą zawiera k i l k a ­ d z i e s i ą t r y s u n k ó w i 95 fotografii. S t r e s z c z e n i e w j ę z y k u r o s y j s k i m . A. D ü r k h e i m E m i l , Zasady metody socjologicznej, W. P W N , W a r s z a w a 1968 P i e r w s z e w y d a n i e Zasad... u k a z a ł o s i ę w r o k u 1895 w P a r y ż u . Z p e r s p e k t y w y k i l k u d z i e s i ę c i u lat z p e w n y m z d z i w i e n i e m k o n s t a t u j e m y , ż e n a u k i s p o ł e c z n e s t o j ą d z i ś p r z e d n i e m a l i d e n t y c z n y m i p r o b l e m a m i j a k te, z k t ó r y m i b o r y k a ł s i ę D ü r k ­ h e i m . T e n p o z y t y w n y w y k ł a d metody jest r ó w n o c z e ś n i e k r y t y c z n y m z a r y s e m ó w ­ czesnej socjologii i c h o ć m o ż e n i e c h w y t a m y w s z y s t k i c h n i u a n s ó w jego p o l e m i k z T ö n n i e s e m czy S p e n c e r e m , to o g ó l n e w r a ż e n i e r o z b i e ż n o ś c i p o g l ą d ó w n a p o d ­ s t a w o w e z a g a d n i e n i a n a u k i p r z y p o m i n a s t a n dzisiejszy. Zasady... to p i e r w s z a w i ę k - �255 RECENZJE sza p r a c a D u r k h e i m a p r z e t ł u m a c z o n a tom nowo p o w s t a ł e j „ B i b l i o t e k i n a j ę z y k polski. U k a z u j e s i ę jako pierwszy Socjologicznej". W. K . E l m b e r g J o h n — Erik, among the Mejprat Balance of Irian and Barat, Circulation, aspects of tradition and change S t o c k h o l m 1968, ss. 322, r y c . 34 J e s t to l a m o n o g r a f i a t e r e n o w a w y d a n a p r z e z M u z e u m E t n o g r a f i c z n e w Sztok­ holmie. O p a r t a n a b a d a n i a c h a u t o r a (1954-1957) o m a w i a z a s a d y o r g a n i z a c j i społecz­ n e j , z a g a d n i e n i a r ó w n o w a g i i c y r k u l a c j i w w y m i a n i e d ó b r m a t e r i a l n y c h o r a z te s a ­ me aspekty tów, myśli wykaz kosmologicznej „cen" wymiennych tubylców. dóbr, 'Załączniki słownik zawierają 55 tekstów (Mejprat-English). Całość mi­ zamyka i n d e k s i bibliografia. T. M. C. Fagg W i l l i a m , S c u l p t u r e s et m a s q u e s tablic barwnych 32. L'Art de t r i b a u x . L ' . 4 r t de l'Afrique L'Afrique Occidentale, ss. 24, centrale, tablic ss. 24, barwnych 32. C o l l e c t i o n d'art U N E S C O . P r i n t e d i n I t a l y , U N E S C O , M i l a n o 1907 Dwa albumiki wydane pod a u s p i c j a m i U N E S C O , z n a w c ę sztuki A f r y k i , z a p o z n a j ą Afryki. Omówione s ą tu opracowane przez wybitnego z tradycyjnymi osiągnięciami artystycznymi wszystkie najważniejsze style rzeźby plemiennej ludów basenu Nigru, Kongo i W y b r z e ż a Gwinejskiego, k a ż d y z nich ilustrowany b a r w n y m i zdję­ c i a m i . U k a z a n y jest t e ż k o n t e k s t s p o ł e c z n y i r e l i g i j n y s z t u k i . M. A. G r u d z i ń s k i E u g e n i u s z , Język, metajęzyk, rzeczywistość, P W N , Warszawa K. 1969, ss. 176 P r a c a z z a k r e s u teorii -poznania, w y m a g a j e d n a k z n a j o m o ś c i logicznego r a c h u n ­ ku zdań. Głównym przedmiotowy. junkcja, przedmiotem Dowodzi alternatywa występowanie w towo-zastępczy. on, rozważań ż e takie a u t o r a jest r e l a c j a m e t a j ę z y k kategorie czy o k r e s w a r u n k o w y języku przedmiotowym Polemizując zdań złożonych, zaliczyć .należy do m a — j a k to o k r e ś l a z Russelem zwraca r ó w n o c z e ś n i e stwo o b y d w u k o n c e p c j i i o g ó l n ą zgodność swych wniosków — język j a k negacja, metajęzyka, — dysa ich charakter skró- uwagę na podobień­ z osiągnięciami współ­ czesnej logiki f o r m a l n e j . W. K . Hempel Carl G. Podstawy nauk przyrodniczych, Wyd. Naukowo-Techniczne, W a r s z a w a 1968 ss. 167 Autor, com blemy i światowej z dziedziny sławy logiki uczony, zdobył i metodologii i metody techniki", lecz w b r e w niech ten narzucony czytania. Podstawy przez zarówno rozgłos nauk. wydawcę przede wszystkim T a praca ukazała dzięki się w serii pozorom z t e c h n i k ą m a n i e w i e l e tytuł nikogo nie odwiedzie od nauk przyrodniczych, j a k i s p o ł e c z n y c h a w y k ł a d prowadzi Hempel w niezwykle czytelny i przystępny są pra­ „Pro­ wspólnego jej prze­ te same, sposób. W. H e y e r d a h l T h o r , Sea Routes to Polynesia. in the Pacific, L o n d o n 1968, ss. 232, z r y c . American T e n ż e , Indianer und 1966, ss. 296, z r y c . Das Oba f • Alt-Asiaten w y d a n i a : angielskie im Pazifik. i austriackie, s t a n o w i ą Indias Abenteuer and einer rodzaj w y p i s ó w Early Asiatics Théorie, z K. Wien dotychcza- �256 RECENZJE sowego d o r o b k u n a u k o w e g o T . H e y e r d a h l a . Z e b r a n e z w i e l u r ó ż n o j ę z y c z n y c h , sto także trudno każdorazowo telnikom tury i zapoznanie Oceanię czasopism w się z koncepcją Poszczególne Pozostałe artykuły zostały czę­ poprzedzone okresie dotyczą tras żeglarskich przedkolumbijskim, analizy Ameryki są nautycznym zdolnościom zaś stanowią roślin, z Polinezją. Inków podsumowanie zasięgu łączących i ich wiedzy kul- ! Amerykę mających D w a następne archeologicznych ', czy­ Heyerdahla o pacyficznym pochodzeniu studia na rzecz d a w n y c h k o n t a k t ó w poświęcone naukowych, r e d a k c y j n y m w s t ę p e m . C a ł o ś ć t w o r z y j a s n y obraz u m o ż l i w i a j ą c y Polinezji. czyć dostępnych świad­ artykuły o wyspach Pacyfiku. poszukiwań autora na wyspach Galapagos, Wyspie Kokosowej i Wielkanocnej. Dodatkowo wy w w y d a n i u a u s t r i a c k i m zamieszczono H e y e r d a h l a .oraz obs;zerny artykuł, będący szczegółowy analizą pisma życiorys nauko­ „kohau-roingo-rongo" z W y s p y Wielkanocnej, opublikowany uprzednio w 2 tomie s ł y n n y c h r a p o r t ó w weskiej ekspedycji naukowej archeologicznej ma w y s p y wschodniej nor­ 'Polinezji. A. K ł o s k o w s k a A n t o n i n a , Z historii i socjologii Kultury, P-Z. P W N , W a r s z a w a 1969, ss. 531. W y b ó r p r a c p i s a n y c h w okresie 1954-1968. Z a i n t e r e s o w a n i a a u t o r k i t r a d y c y j n i e koncentrują się wokół zagadnień nej p r z e d p a r u l a t y Kultury teoretycznych, nie zamieszczonych teoria k u l t u r y c z y u j ę c i e badań k u l t u r y , w tej k s i ą ż c e masowej w poprzedniej o n a do w y d a ­ p r a c y , j a k np. t z w . tego p r o b l e m u u M a r k s a empirycznych służących nawiązuje poprzez p r z e d s t a w i e n i e n i e k t ó r y c h za materiałową k s i ą ż c e u o g ó l n i e ń . T e r o z w a ż a n i a poprzedzone oraz wskazanie dokumentację „szczegółowych zawartych w są analizą p r ą d ó w jest to c i e k a w y p r z y c z y n e k do h i s t o r i i m y ś l i tamtej umysłowych pa­ n u j ą c y c h w ś r o d o w i s k u warszawskich intelektualistów skupionych w o k ó ł Warszawskiej", koncepcji semiotyczna „Biblioteki społecznej w Polsce • w drugiej p o ł o w i e X I X w i e k u . W. K. Komitet Lud Słowianoznawstwa Białoruski. Polskiej Akademii T o m V I I . Suplement Nauk. do t o m u V Zakład Słowianoznawstwa. i V I . W a r s z a w a 1969, ss. 417, 1 r y c . 12 Omówienia 192,3) i wstępne opracowane kologów aneksy, przez komentarze muzycznych, nazw Białoruskiego oceny pracy współczesnych tańców) naukowej Michała językoznawców, i przypisy, indeksy oraz e r r a t a d o t y c z ą Federowskiego folklorystów (miejscowości, ostatnich i (1853¬ etnomuzy­ informatorów, skal z 6 tomów Ludu dwóch tego autora. T. M . C . K o w a l c z y k Małgorzata, Wierzenia pogańskie za pierwszych Piastów, Wydaw­ n i c t w o Ł ó d z k i e , Ł ó d ź 1968, ss. 147, r y c . 44, m a p y 4 Wśród prac poświęconych religii pogańskich Słowian książka M. Kowalczyk jest j e d n ą z n i e w i e l u o p a r t y c h p r a w i e w y ł ą c z n i e n a m a t e r i a l e a r c h e o l o g i c z n y m . C e lem j e j jest opisanie archeologicznych śladów religii p o g a ń s k i e j n a ziemiach s k i c h w okresie od V I do p o ł . X I I w i e k u , t j . do c z a s u prawdopodobnego cia zorganizowanych wszystkie znaleziska skimi n a terenie ognisk archeologiczne, dzisiejszej graficzne, a t a k ż e w i a d o m o ś c i riału etnograficznego kultu starych mogące Polski, stosując etnograficzne bogów. mieć Autorka związek porównawczo wygaśnię­ szczegółowo omawia z wierzeniami źródła pisane pol­ pogań­ i ikono­ z p r z e ł o m u X I X i X X wieku. Z mate­ w y k o r z y s t u j e a u t o r k a dane dotyczące kultury duchowej S ł o - > �257 RECENZJE wian, a z n a j d u j ą c e potwierdzenie w ź r ó d ł a c h archeologicznych. P o z o s t a ł o ś c i kultu p o g a ń s k i e g o o m ó w i o n e z o s t a ł y w trzech grupach: archeologiczne ś l a d y k u l t u zor­ g a n i z o w a n e g o ( ś w i ą t y n i e , o ł t a r z e , k r ę g i k u l t o w e , p o s ą g i ) , k u l t z m a r ł y c h (typy g r o ­ b ó w , magia ochronna przed ¡zmarlymi, w y p o s a ż e n i e g r o b ó w ) , archeologiczne ś l a d y w i e r z e ń m a g i c z n y c h (amulety, p r z e d m i o t y s ł u ż ą c e m a g i i s y m p a t y c z n e j , p i s a n k i , o f i a ­ r y z a k ł a d z i n o w e , k a m i e n i e ) . W e w n i o s k a c h a u t o r k a s t w i e r d z a , ż e dalsze i s y s t e ­ m a t y c z n e b a d a n i a tego r o d z a j u p r z y c z y n i ą s i ę do w y j a ś n i e n i a w i e l u k w e s t i i s p o r ­ n y c h i d o t ą d nie w y j a ś n i o n y c h . M. W. K o w a l s k a - L e w i c k a Anna, ce E t n o l o g i c z n e , T . I X , W r o c ł a w Sh-ipibo, P o l s k i e T o w a r z y s t w o L u d o z n a w c z e , 1969, ss. 167, r y c . 94 + 4 kol., m a p y 2 Pra­ Monografia A . K o w a l s k i e j - L e w i c k i e j p o ś w i ę c o n a k u l t u r z e I n d i a n Shipibo, j e d ­ nego z k o p i e n i a o z y c h p l e m i o n M o n t a n i i p e r u w i a ń s k i e j , o p a r t a z o s t a ł a w g ł ó w n e j m i e r z e n a w y n i k a c h w ł a s n y c h b a d a ń , p r o w a d z o n y c h w r o k u 1948. A u t o r k a z a j ­ m u j e się przede w s z y s t k i m k u l t u r ą m a t e r i a l n ą Shipibo. O m a w i a ich budownictwo, p o d s t a w y gospodarcze, p o ż y w i e n i e , r z e m i o s ł a (ze s z c z e g ó l n y m z w r ó c e n i e m u w a g i n a w y r o b y c e r a m i c z n e s ł y n n e w c a ł e j M o n t a n i i ) , s t r ó j i ozdoby, s z t u k ę . W trzech ostatnich r o z d z i a ł a c h autorka z a j m u j e s i ę n i e k t ó r y m i zagadnieniami z dziedziny kultury s p o ł e c z n e j i duchowej Shipibo, j a k r ó w n i e ż przemianami zachodzącymi w i c h k u l t u r z e pod w p ł y w e m k o n t a k t ó w z b i a ł y m i . A. K r u p a V i k t o r , The Maori Language, M o s k w a 1968, ss. W. 100 K o l e j n a p r a c a z s e r i i „ J ę z y k i A z j i i A f r y k i " . J e j autor — z n a n y s ł o w a c k i o r i e n ­ talista — daje s y n t e t y c z n ą c h a r a k t e r y s t y k ę j ę z y k a autochtonicznych m i e s z k a ń c ó w N o w e j Z e l a n d i i — M a o r y s t ó w i u k a z u j e jego m i e j s c e p o ś r ó d p o z o s t a ł y c h j ę z y k ó w polinezyjskich. Poddaje precyzyjnej analizie lingwistycznej m a o r y j s k ą fonetykę, słownictwo, morfologię, syntaksę, a całość u z u p e ł n i a m a ł y m s ł o w n i c z k i e m i fragmentem maoryjskiego t e k s t u . P r a c a u k a z u j e w s p ó ł c z e s n e rozbicie j ę z y k a maoryjtskiego n a d w a d i a ­ l e k t y i proces z m i a n , j a k i e z a s z ł y w n i c h pod w p ł y w e m k o n t a k t u z j ę z y k i e m a n ­ g i e l s k i m . M a t e r i a ł u do n a u k o w e j a n a l i z y d o s t a r c z y ł y n a j w a r t o ś c i o w s z e p u b l i k a c j e l u d o w e j l i t e r a t u r y m a o r y j s k i e j , a t a k ż e s ł o w n i k i , g r a m a t y k i , p o d r ę c z n i k i szkolne, opracowania naukowe oraz w y d a w a n e w s p ó ł c z e ś n i e w Nowej Zelandii czasopisma w języku maoryjskim. A. Lé vi - S t r a u s s Claude, Myśl nieoswojona, PW1N, Warszawa 1969, ss. P-Z. 410 L é v i - S t r a u s s w y d a ł j u ż t r z y z c z t e r e c h z a p l a n o w a n y c h s w y c h Mithologiques, ale P W N z a p r e z e n t o w a ł n a m n a r a z i e jego w c z e ś n i e j s z ą p r a c ę , k t ó r a w p e w n y m sensie m o ż e b y ć u z n a w a n a z a k l u c z do Le cru et le cuit. J a k w s z y s t k i e jego p r a ­ ce, r ó w n i e ż ta w y w o ł a ł a w ś w i e c i e n a u k o w y m w i e l k i e p o l e m i k i i d y s k u s j e , w ś r ó d p e ł n y c h z a c h w y t u r e c e n z j i nie b r a k t e ż g ł o s ó w o d s ą d z a j ą c y c h L é v i - S t r a u s s a od c z c i i w i a r y , z a r z u c a j ą c y c h m u w r ę c z a n a u k o w o ś ó . K s i ą ż k a ta b y ł a j u ż u p r z e d n i o r e c e n z o w a n a ( „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. V I I , rec. — A n n a K u t r z e b a - P o j n a r o w a ) , w i ę c c h c e m y t e r a z tylko o d n o t o w a ć j e j w y d a n i e w j ę z y k u p o l s k i m . „ B i b l i o t e k a S o c j o l o ­ giczna". W. L u n d b a e k Torben, Áfricas S o n d a g s u n i v e r s i t e t e t - B i n d 70, ss. 17 — Etnografia Polska, t. X I V z. 2 Kultur, 80 Muńksgaards Forlag, Kobenhavn K. 1967. �258 RECENZJE Popularnonaukowe kańskiej Działu z ogólnym opracowanie, Etnograficznego podziałem sztukę. skich pasterstwo Przedstawiona przedsięwzięć w autorem Narodowego etnicznym i j ę z y k o w y m sady s t r u k t u r y p l e m i e n n e j myślistwo, którego Muzeum wreszcie w zajęcia religię dziedzinie. sekcji afry­ Zapoznając następnie mieszkańców Osobny rozdział jest — oraz z uwzględnieniem poświęcony za­ Afryki i wierzenia animistyczne jest h i s t o r i a p e n e t r a c j i e u r o p e j s k i e j tej kierownik Kopenhadze. Afryki, praca omawia i rodzinnej, podstawowe i rolnictwo, jest duń­ kształtowa­ n i u s i ę n o w y c h p a ń s t w i i c h d ą ż e n i u do m o d e r n i z a c j i . M. A. K. Metody ilościowe w socjologii, P W E , W a r s z a w a 1968, ss. 433 P r a c a z b i o r o w a n a u k o w c ó w z S y b e r y j s k i e g o C e n t r u m N a u k o w e g o pod red. W. S z u b l i n a i in. S t o s o w a n i e metod i l o ś c i o w y c h ima t ę n i e w ą t p l i w ą z a l e t ę , ż e w n i o s k i p r z y i c h pomocy u z y s k i w a n e m o g ą b y ć g e n e r a l i z o w a n e i w e r y f i k o w a n e p r z e z n i e z a l e ż n y c h i n i e w s p ó ł p r a c u j ą c y c h ze s o b ą 'badaczy. T e o r e t y k czy p r a k t y k w y k o r z y s t u j ą c y uzyskane t ą drogą w y n i k i m a p e ł n ą kontrolę nad tokiem p o s t ę p o ­ w a n i a badawczego s w e g o p o p r z e d n i k a , co p o z w a l a m u u n i k n ą ć jego b ł ę d ó w , z a ś s a m a m o ż l i w o ś ć w e r y f i k a c j i s t w a r z a w i ę k s z e z a u f a n i e do p r a c u c z o n y c h spoza w ł a s n e g o o ś r o d k a badawczego. O w o d ą ż e n i e do s t a n d a r y z a c j i imetod widoczne r ó w n i e ż w n a u c e p o l s k i e j jest j e d n ą z p r z y c z y n p r z e t ł u m a c z e n i a tej k s i ą ż k i , k t ó r a cieszy s i ę w Z S R R stosunkowo d u ż ą p o p u l a r n o ś c i ą i od 1964 r. b y ł a j u ż k i l k a k r o t ­ nie wznawiana. W. Metody statystyczne w socjologii, wybrane zagadnienia, K . S z a n i a w s k i e g o , P W N , W a r s z a w a 1968, ss. 318 Praca zbiorowa pod K. red. Problematyka statystyczna, sygnalizowana zaledwie w w y d a n y c h przed p a r u l a ­ t y „ M e t o d a c h b a d a ń socjologicznych" (pod r e d . S. N o w a k a ) , z n a l a z ł a tu obszerne r o z w i n i ę c i e . K s i ą ż k a jest p l o n e m odbytej w m a r c u 1966 r. k o n f e r e n c j i socjologicz­ n e j , gidzie d y s k u t o w a n o w ł a ś n i e te z a g a d n i e n i a , m . i n . — G . Lissowakfi: Problem doboru próby, K . S z a n i a w s k i : Indukcja statystyczna w badaniach socjologicznych, A . S z a r k o w s k i : O miernikach zależności między zmiennymi losowymi. Zagadnienia w y ł o ż o n e są przystępnie, w s p o s ó b „ n i e m a t e m a ł y c z n y " , dzięki czemu z pracy m o g ą k o r z y s t a ć c z y t e l n i c y o w y k s z t a ł c e n i u m a t e m a t y c z n y m n a poziomie szskoły ś r e d n i e j . W. K . P a w ł o w s k i 11969, ss-. 246 T a d e u s z , Metodologiczne zagadnienia humanistyki, P W N , Warszawa W y b ó r a r t y k u ł ó w , w części publikowanych j u ż w prasie specjalistycznej. K s i ą ż ­ k a p o m o c n a z a r ó w n o w p r a c y teoretycznej (rozdz. I I — . P o j ę c i a typologiczne w n a u k a c h h u m a n i s t y c z n y c h , rozdz. V I — O pozornych (zależnościach przyczyno­ wych), j a k też, a m o ż e przede wszystkim, w p r a c y badawczej, przy f o r m u ł o w a n i u w s t ę p n y c h hipotez i u k ł a d a n i u a n k i e t y (rozdz. I I I — L o g i c z n a t e o r i a p y t a ń , r o z d z . I V — P o m i a r w n a u k a c h s p o ł e c z n y c h : t u m. i n . — p r o b l e m r e p r e z e n t a c j i , r o z d z . V — P o j ę c i e w s k a ź n i k a w n a u k a c h s p o ł e c z n y c h ) . W rozdziale I c i e k a w e r o z w a ­ ż a n i a n a d p e r s w a z y j n y m sposobem d e f i n i o w a n i a i a r g u m e n t a c j i w s p ó ł w y s t ę p u j ą cych z z a a n g a ż o w a n i e m emocjonalnym. W, K . P u c z k ó w P . I . , Formirowanije nasielenija Melanezii, M o s k w a il968, ss. 226 K o l e j n a p r a c a radzieckiego etnografa p o ś w i ę c o n a e t n o d e m o g r a f i c z n y m p r o b l e ­ m o m Oceanii. Autor n a p r z y k ł a d z i e m a t e r i a ł u d o t y c z ą c e g o centralnej i p o ł u d n i o w e j Melanezjl ukazuje etniczną i demograficzną strukturę poszczególnych archipelagów, �259 RECENZJE poddaje analizie uwzględnieniem ważniejsze lat etapy powojennych. etnicznej Na nego statystycznego i kartograficznego etnicznego składu ludności układowi etnicznego rozwoju tej części poszczególnych rozdziałów, tych bogatego ze szczególnym materiału wysp faktograficz­ charakteryzuje kolejne etapy formowania Melanezji, śledzi nych grup w coraz w i ę k s z e s p o ł e c z n o ś c i dalszego historii podstawie procesy narodowe, konsolidacji m a ł y c h stara s i ę w s k a z a ć Oceanii. Całość posiada pracy, się plemien­ perspektywy dzięki jednolitemu charakter encyklopedyczny ułatwiając znacznie d o r a ź n e z niej korzystanie. R o g o z i ń s k i Z e n o n , W s t ę p do statystyki społecznej tody, zastosowanie, W a r s z a w a 1969, ss. 219, bibl. — przedmiot, A. P-Z. zadania, me­ O b o k z a g a d n i e ń w y m i e n i o n y c h w podtytule, o b s z e r n i e o m ó w i o n e z a s t o s o w a n i a s t a t y s t y k i w n a u k a c h s p o ł e c z n y c h i h u m a n i s t y c z n y c h , z a r y s h i s t o r i i m y ś l i staty­ s t y c z n e j ( ś w i a t o w e j i p o l s k i e j ) . P r z e g l ą d p r o b l e m ó w o r g a n i z a c j i s ł u ż b y statystycznej o r a z g r o m a d z e n i a i n f o r m a c j i , a t a k ż e l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u (metodologia, w y n i k i zastosowań, podręczniki, wydawnictwa G U S ) . T. M. T a z b i r J a n u s z , Szlachta Ameryki przez Hiszpanów. C. a konkwistadorzy. Opinia staropolska wobec podboju I n s t y t u t H i s t o r i i P A N , W a r s z a w a 1969, P W N , ss. 170 W ś r ó d stosunkowo l i c z n i e w y d a w a n y c h u n a s ostatnio p r a c o t e m a t y c e a m e r y kanistycznej k s i ą ż k a J . Tazbira zajmuje p o z y c j ę w y j ą t k o w ą poruszając problem w n a u c e p o l s k i e j dotychczas n i e p o d e j m o w a n y , j e ś l i n i e l i c z y ć k i l k u n i e w i e l k i c h a r t y k u ł ó w . A u t o r p r z e d s t a w i a m i a n o w i c i e drogi, j a k i m i p r z e d o s t a w a ł y s i ę do P o l ­ ski X V I — p o c z ą t k ó w X I X w i e k u w i a d o m o ś c i o m i e s z k a ń c a c h Ameryki, z a z n a j a ­ mia z ó w c z e s n y m i w y o b r a ż e n i a m i o nich samych 1 ich kulturze, a t a k ż e z o p i n i ą 0 h i s z p a ń s k i c h k o n k w i s t a d o r a c h i i c h p o s t ę p o w a n i u w s t o s u n k u do l u d n o ś c i t u ­ b y l c z e j . W ostatnich r o z d z i a ł a c h o m a w i a J . T a z b i r r o l ę t a k popularnego w X V I I I - w i e c z n e j E u r o p i e „ m i t u i n d i a ń s k i e g o " w k u l t u r z e polskiego O ś w i e c e n i a . A. Topolski Jerzy, Metodologia historii, P W N , W a r s z a w a 1969, ss, W. 475 A s u m p t do p o d j ę c i a tej p r a c y s t a n o w i ł o w y s z p e r a n e g d z i e ś w s t a r e j k s i ą ż c e L a n g l o i s i Seignobos zdanie, ż e h i s t o r i a jest d y s c y p l i n ą , w k t ó r e j jest n i e z w y k l e w a ż n e , a b y j e j adepci m i e l i c a ł k o w i t ą ś w i a d o m o ś ć metody, j a k ą s i ę p o s ł u g u j ą . S t o s u j ą c s i ę do tej d y r e k t y w y T o p o l s k i p r z e k o p a ł o l b r z y m i e p o l e l i t e r a t u r y , p r z y ­ s w a j a j ą c n a m , j a k m o ż n a u f a ć , w s z y s t k o , co z o s t a ł o o p u b l i k o w a n e w t y m p r z e d ­ m i o c i e w c i ą g u ostatnich k i l k u d z i e s i ę c i u lat. J e s t to p r a c a n a g r u n c i e n a u k i p o l ­ s k i e j w p e w n y m sensie p i o n i e r s k a i c h o ć s p o s ó b u j m o w a n i a t e m a t u b u d z i t u 1 ó w d z i e pewne, k o n t r o w e r s j e , z a s ł u g a a u t o r a jest t y m w i ę k s z a , i m m n i e j s z a jest z n a j o m o ś ć w y k ł a d a n y c h p r z e z niego z a g a d n i e ń . D z i e ł o Topolskiego jest a m b i t n ą p r ó b ą z b l i ż e n i a n a u k i do u c z o n y c h . O b y u d a n ą . W. V i c k e r s Goeffrey, Value Systems and Social Process, K. L o n d o n 1968, ss. 216 C z ę ś ć p i e r w s z a p o ś w i ę c o n a jest ekologii i d e i , w t y m t y c h s y s t e m ó w w a r t o ­ ści, k t ó r e z o r g a n i z o w a n e s ą w o k ó ł k o n c e p c j i p o s t ę p u . C z ę ś ć d r u g a p o r u s z a p r o b l e ­ m y z a r z ą d z a n i a s p o ł e c z n o ś c i a m i , o m a w i a t a k ż e zagadnienie k r y z y s u porozumienia i r o z u m i e n i a (mimo p e ł n i z a b e z p i e c z e n i a technicznego!) w czasach g w a ł t o w n y c h zmian s p o ł e c z n y c h . C z ę ś ć trzecia traktuje o perspektywach niesionych z rozwojem n a u k o c z ł o w i e k u w p o ł ą c z e n i u z p o s t ę p e m n a u k f i z y c z n o - b i o l o g i c z n y c h , ze w z g l ę ­ du n a i c h k o n c e p c y j n e r o z w i ą z a n i a . r . M . c. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c465f694cd23de99440dfc20679bb04a.pdf 09e8b4e1431733a9f447a397c8ebf7d4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:709 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:653 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.2, s.215-222 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X I V z. 2 III E T N O G R A F I C Z N E SEMINARIUM AMERYKANISTYCZNE. P o z n a ń 18-20 0DV 1969 P o d j ę t e s z e r e g lat ternu w o ś r o d k u p o z n a ń s k i m p r a c e z z a k r e s u a m e r y k a n i s t y k i etnograficznej z n a l a z ł y ostatnio s w ó j w y r a z w o b r a d a c h I I I E t n o g r a f i c z n e g o S e m i n a r i u m A i m e r y k a n i s t y c z n e g o . S e m i n a r i u m to o d b y ł o s i ę w P o z n a n i u w d n i a c h od 18-20 (kwietnia 1969 r., a z o r g a n i z o w a n e z o s t a ł o p r z e z Z a r z ą d S e k c j i A m e r y k a nistycznej P T L i Oddział P o z n a ń s k i B T L . przy w s p ó ł u d z i a l e Z a k ł a d u Etnografii Powszechnej Katedry Etnografii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu i Pracowni Etnograficznej I H K M P A N w Poznaniu. L i c z n y u d z i a ł w S e m i n a r i u m przedstawicieli prawie wszystkich o ś r o d k ó w etnograficznych w k r a j u , a t a k ż e re­ p r e z e n t a n t ó w i n n y c h , p o k r e w n y c h d y s c y p l i n , j a k h i s t o r i i , archeologii, socjologii i geografii, b y ł n i e w ą t p l i w i e w y r a z e m s z c z e g ó l n e g o z a i n t e r e s o w a n i a , j a k i m c i e s z y s i ę u nas t a r o z w i j a j ą c a s i ę od n i e d a w n a w P o l s c e g a ł ą ź w i e d z y . Seminarium p o ś w i ę c o n e było problematyce meksykanistycznej. O t w i e r a j ą c obra­ dy p r e z e s S e k c j i A m e r y k a n i s t y c z n e j prof. d r M a r i a F r a n k o w s k a p o d k r e ś l i ł a z n a ­ czenie, j a k i e m a ten z j a z d d l a r o z w o j u z a i n t e r e s o w a ń a m e r y k a n i s t y o z n y c h w P o l ­ sce. W y r a z i ł a r ó w n i e ż n a d z i e j ę , ż e p r z y c z y n i s i ę on do p o g ł ę b i e n i a i s t n i e j ą c y c h j u ż w i ę z i i n a w i ą z a n i a n o w y c h m i ę d z y p o k r e w n y m i d y s c y p l i n a m i , co d o p r o w a d z i do p o w a ż n e g o p o s t ę p u tej d z i e d z i n y n a u k i . W p i e r w s z y m d n i u S e m i n a r i u m p r z e d p o ł u d n i e m , po p r z y j ę c i u p r z e w o d n i c t w a o b r a d p r z e z prof. dr. W i t o l d a D y n o w s k i e g o , r e f e r a t pt. Problemy i kierunki współ­ czesnej etnologii meksykańskiej w y g ł o s i ł a prof. dr M . F r a n k o w s k a . J a k o d r u g i o d ­ czytano r e f e r a t z n a n e g o etnologa m e k s y k a ń s k i e g o M a r g a r i t y Nolasco Badania nad przemianami kultury podmiejskiej ludności okręgu Cholula n a d e s ł a n y na Semina­ rium z Meksyku. W c z a s i e o b r a d p o p o ł u d n i o w y c h , k t ó r y m p r z e w o d n i c z y ł doc. d r Z b i g n i e w J a ­ s i e w i c z , w y g ł o s z o n o d w a obszerne k o m u n i k a t y n a u k o w e — m g r A l e k s a n d e r P o s e r n - Z i e l i ń s k i : Nowe osiągnięcia etnologii meksykańskiej — pełna bibliografia prac 0 Meksyku, oraz zyczne w dawnym Romana Mańkowska Meksyku. i Andrzej Krzanowski: Instrumenty mu­ W d r u g i m d n i u p r z e d p o ł u d n i e m , gdy p o s i e d z e n i u p r z e w o d n i c z y ł prof. dr B o ­ l e s ł a w O l s z e w i c z , u c z e s t n i c y w y s ł u c h a l i d w ó c h r e f e r a t ó w — prof. dr. J a n u s z a T a z ­ b i r a : Odkrycie Ameryki i konkwista w literaturze staropolskiej, o r a z prof. dr. Tadeusza Lepkowskiego: Z dziejów kontaktów polsko-meksykańskich w XIX 1 XX w. W czasie obrad p o p o ł u d n i o w y c h , k t ó r y m p r z e w o d n i c z y ł b y ł y ambasador P o l ­ s k i w M e k s y k u J a n D r o h o j o w s k i , w y g ł o s z o n o j e d e n referat i d w a k o m u n i k a t y n a u ­ k o w e — H e l e n a i S t a n i s ł a w A d a m o w i c z o w i e : Kultura iMkandonów i jej przeobra- �216 KRONIKA żenią w XX n i a k : Metal wieku, m g r L e c h M r ó z : Cyganie w kulturze W ostatnim przedkolumbijskiego dniu Seminarium odbyło w Meksyku, oraz m g r A n d r z e j W o ź ­ 1 Meksyku . się zebranie organizacyjne członków Sek­ cji Amerykanistycznej P T L . O ż y w i o n a d y s k u s j a po k a ż d y m o d c z y c i e o r a z t r w a j ą c a do p ó ź n y c h godzin w i e ­ c z o r n y c h w d r u g i m d n i u obrad w y m i a n a z d a ń n a t e m a t y p o r u s z a n e w r e f e r a t a c h w y k a z a ł y , j a k bardzo p r o b l e m a t y k a a m e r y k a n i s t y c z n a i n t e r e s u j e polskie ś r o d o w i s k o n a u k o w e i j a k p o ż y t e c z n a jest i n i c j a t y w a o r g a n i z o w a n i a tego t y p u p o s i e d z e ń . B a r d z o szeroko o m a w i a n y m i d y s k u t o w a n y m p r o b l e m e m /w n a w i ą z a n i u do r e ­ f e r a t u M . F r a n k o w s k i e j b y ł a k w e s t i a s z k o l e n i a s p e c j a l i s t ó w w dziedzinie etnologii i antropologii s p o ł e c z n e j w M e k s y k u . S p r a w y te p o d n i o s ł a prof. d r J a d w i g a K l i ­ m a s z e w s k a . Prof. F r a n k o w s k a w y j a ś n i a j ą c p o d k r e ś l i ł a , ż e k s z t a ł c e n i e w t y m z a ­ k r e s i e w M e k s y k u t r w a 5 lat i i k o ń c z y s i ę u z y s k a n i e m s t o p n i a m a g i s t r a j u ż o k r e ­ ś l o n e j s p e c j a l i z a c j i , tzn. antropologii f i z y c z n e j b ą d ź archeologii c z y l i n g w i s t y k i , etnologii c z y antropologii s p o ł e c z n e j . P o d w ó c h p i e r w s z y c h l a t a c h s t u d i ó w , k t ó r e s ą w s p ó l n e d l a w s z y s t k i c h grup, n a s t ę p u j e s p e c j a l i z a c j a , w y r a ż a j ą c a s i ę w p r o w a ­ d z e n i e m do p r o g r a m u w y k ł a d ó w z w i ą z a n y c h z d a n ą d y s c y p l i n ą . Z d a n i e m prof. F r a n k o w s k i e j n a j b a r d z i e j i n t e r e s u j ą c e i w t y m s y s t e m i e k s z t a ł c e n i a jest o r g a n i z o w a ­ n i e j u ż od p o c z ą t k u p i e r w s z e g o r o k u p r ó c z w y k ł a d ó w o b o w i ą z k o w y c h z w i ą z a n y c h z p r o g r a m e m d u ż e j i l o ś c i t z w . w y k ł a d ó w do w y b o r u , z k t ó r y c h c z ę ś ć w i ą ż e s i ę j u ż ś c i ś l e z z a i n t e r e s o w a n i a m i p r z y s z ł y c h s p e c j a l i s t ó w . N a t ę c z ę ś ć k s z t a ł c e n i a po­ ł o ż o n y z o s t a ł ostatnio s z c z e g ó l n y n a c i s k . P o z a t y m d y r e k c j a s z k o ł y zastrzega so­ b i e m o ż l i w o ś ć w p r o w a d z e n i a d o d a t k o w y c h w y k ł a d ó w z o k a z j i p r z y j a z d u specja­ l i s t y j a k i e j ś o k r e ś l o n e j dziedziny, z k t ó r e j p r o b l e m a t y k ą w a r t o by z a p o z n a ć s ł u ­ chaczy. P o d n o s z o n a w d y s k u s j i k w e s t i a i s t n i e j ą c e g o iw M e k s y k u z r ó ż n i c o w a n i a m i ę d z y a n t r o p o l o g i ą s p o ł e c z n ą a e t n o l o g i ą m a miejsce j u ż w okresie p i ę c i u lat n a u k i — m i n i m a l n i e w c i ą g u d w ó c h p i e r w s z y c h lat, n a t o m i a s t b a r d z o w y r a ź n i e a k c e n t o ­ w a n a jest w t r z e c h n a s t ę p n y c h l a t a c h . W etnologii w i ę k s z y n a c i s k p o ł o ż o n y jest na badanie s p o ł e c z n o ś c i i n d i a ń s k i c h czy w o g ó l e e l e m e n t ó w reliktowych, w a n ­ tropologii s p o ł e c z n e j z w r a c a s i ę s z c z e g ó l n ą u w a g ę n a p r o b l e m y s p o ł e c z n e i t e c h n i k i b a d a w c z e w terenie, w z i w i ą z k u z c z y m w z r a s t a i l o ś ć w y k ł a d ó w i s e m i n a r i ó w z socjologii. W p r a k t y c e j e d n a k t a r ó ż n i c a m i ę d z y a n t r o p o l o g i ą s p o ł e c z n ą a etno­ l o g i ą z a c i e r a s i ę 'bardzo. P r o f . F r a n k o w s k a w dyskusja p o d k r e ś l i ł a r ó w n i e ż , ż e w k s z t a ł c e n i u e t n o l o g ó w czy a r c h e o l o g ó w n a t e r e n i e M e k s y k u ( k ł a d z i e s i ę przede w s z y s t k i m n a c i s k n a w y s z k o l e n i e s p e c j a l i s t ó w z z a k r e s u etnologii c z y archeologii M e k s y k u l u b M e z o a m e r y k i . S ą c o p r a w d a w y k ł a d y z etnografii A f r y k i , A z j i c z y O c e a n i i , a l e g ł ó w n a u w a g a s k i e r o w a n a jest n a obszar M e z o a m e r y k i , J e ś l i c h o d z i o r o z w ó j m y ś l i etnograficznej w M e k s y k u , k t ó r ą to s p r a w ę p o ­ r u s z y ł prof. d r W . D y n o w s k i , b y ł o n p o d w y r a ź n y m w p ł y w e m s y s t e m ó w anglo- a m e r y k a ń s k i c h . N a s t ę p o w a ł powoli, w c h ł a n i a j ą c wiele e l e m e n t ó w obcych, a n a j ­ w i ę c e j ze s z k o ł y a r e a ł ó w k u l t u r o w y c h . W y r a ź n i e to w i d a ć w k o n c e p c j i M e z o a m e r y ­ k i i k o n c e p c j i p o d z i a ł ó w r e g i o n a l n y c h , k u l t u r o w y c h n a t e r e n i e 'tego o b s z a r u . M i m o j e d n a k k o r z y s t a n i a 7. o s i ą g n i ę ć i n n y c h k i e r u n k ó w w M e k s y k u p a n u j e t e n d e n c j a do s t w o r z e n i a w ł a s n e j s z k o ł y . D a j e s i ę to n p . z a u w a ż y ć w p o d e j ś c i u do p r o b l e m u a k u l t u r a c j i , k t ó r e r ó ż n i s i ę od a m e r y k a ń s k i e g o , p r z y j m u j ą c e g o r a c z e j j e d n o s t r o n n e o d d z i a ł y w a n i e w y ż s z e j kultury n a bardziej p r y m i t y w n ą . W M e k s y k u uznaje s i ę obustronne o d d z i a ł y w a n i e i d o s z u k u j e s i ę e l e m e n t ó w i n d i a ń s k i c h w k u l t u r z e o g ó l ­ nonarodowej. 1 W s z y s t k i e referaty d r u k o w a n e są w niniejszym zeszycie „Etnografii Polskiej". �KRONIKA 217 I n n ą szeroko o m a w i a n ą k w e s t i ą w d y s k u s j i b y ł a s p r a w a o r g a n i z a c j i m u z e ó w m e k s y k a ń s k i c h i d o k u m e n t a c j i z b i o r ó w w t y c h m u z e a c h . P o r u s z y ł a te z a g a d n i e n i a prof. d r M a r i a Z n a m i e r o w s k a - P r i i f f e r o w a , k t ó r a m i a ł a m o ż n o ś ć z a p o z n a n i a s i ę p r z e d k i l k u l a t y ze z b i o r a m i e t n o g r a f i c z n y m i w n i e k t ó r y c h m u z e a c h S t a n ó w Z j e d ­ n o c z o n y c h . U d e r z o n a b y ł a w ó w c z a s f a k t e m — p r z y n a j m n i e j tak s ą d z i n a p o d s t a w i e k r ó t k i e g o pobytu oraz obejrzenia szeregu w y s t a w i m a g a z y n ó w — że m a t e r i a ł y t y p u etnograficznego t y c z ą c e I n d i a n b y ł y n i e d o ś ć u d o k u m e n t o w a n e . O m a w i a j ą c t ę s p r a w ę prof. F r a n k o w s k a w y j a ś n i ł a , iż j e ś l i chodzi o m u z e a l ­ n i c t w o , to p o z a d u ż y m m u z e u m w m . M e k s y k u (Museo N a t i o n a l de A n t r o p o l o g i a ) , k t ó r e m a specjalne m o ż l i w o ś c i pracy i operuje d u ż y m i dotacjami finansowymi, w k a ż d y m w i ę k s z y m o ś r o d k u z n a j d u j ą s i ę m u z e a regionalne. W t y c h m u z e a c h j e d n a k n a o g ó ł w i ę k s z ą u w a g ę z w r a c a s i ę n a e k s p o n a t y a r c h e o l o g i c z n e n i ż etno­ graficzne. Z a p r z y k ł a d p o d a ł a m u z e u m s t a n o w e w O a x a c a , w k t ó r y m e k s p o z y c j a a r c h e o l o g i c z n o - e t n o g r a f i c z n a jest n a j b a r d z i e j z r ó w n o w a ż o n a . M i m o to, m o ż e ze w z g l ę d u n a rodzaj o b i e k t ó w i s z c z e g ó l n i e i n t e r e s u j ą c e znaleziska, i t a m ekspozycja a r c h e o l o g i c z n a w y b i j a s i ę n a p l a n p i e r w s z y . U k ł a d ten jest c h a r a k t e r y s t y c z n y d l a w s z y s t k i c h m u z e ó w w M e k s y k u . K i l k a lat t e m u w m . M e k s y k u p o w s t a ł o M u s e o de las C u l t u r a s , k t ó r e g o z a m i e r z e n i e m jest p r z e d s t a w i e n i e k u l t u r y l u d o w e j w s z y s t k i c h k r a j ó w , p o z a M e k s y k i e m i t a m , r z e c z j a s n a , d o m i n u j ą e k s p o n a t y etnograficzne. N a podstawie tych m u z e ó w , k t ó r e z d ą ż y ł a z w i e d z i ć w czasie pobytu w M e ­ k s y k u , F r a n k o w s k a u w a ż a , ż e s p r a w a d o k u m e n t a c j i jest p o s t a w i o n a pod w z g l ę d e m n a u k o w y m w z u p e ł n i e w y s t a r c z a j ą c y s p o s ó b . K a ż d y przedmiot posiada o b s z e r n ą k a r t o t e k ę w a r c h i w a c h m u z e a l n y c h , z a w i e r a j ą c ą d o k ł a d n y opis n a u k o w y i r z e t e l n ą , nowoczesnymi ś r o d k a m i z a r e j e s t r o w a n ą , n a u k o w ą d o k u m e n t a c j ę . Natomiast nie­ w ą t p l i w i e n a l e ż y s i ę z g o d z i ć z t y m , ż e te d a n e n i e s ą p r z e d s t a w i o n e w y c z e r p u j ą c o w e k s p o z y c j i o b i e k t ó w . C z ę s t o k r o ć b r a k jest s z c z e g ó ł o w y c h d a n y c h o d n o ś n i e do d o k ł a d n e j l o k a l i z a c j i p r z e d m i o t u i jego f u n k c j i . W w i ę k s z o ś c i w y p a d k ó w p o d a j e s i ę t y l k o o g ó l n y n a p i s , np. „ w y r o b y g a r n c a r s k i e z e s t a n u C h i a p a s " czy „ n a r z ę d z i a r o l n i c z e — J u k a t a n " , bez p o d a n i a i n n y c h , b l i ż s z y c h w y j a ś n i e ń . P o d t y m w z g l ę d e m p e w i e n w y j ą t e k s t a n o w i m u z e u m w O a x a c a , gdzie p r z y k a ż d y m zespole p r z e d ­ m i o t ó w z n a j d u j ą s i ę d o ś ć obszerne opisy. Najbardziej o ż y w i o n ą d y s k u s j ę w y w o ł a ł o zagadnienie sytuacji Indian w Me­ k s y k u i z w i ą z a n y z tym problem p r z e o b r a ż e ń k u l t u r o w y c h . Poruszone przede w s z y ­ s t k i m z o s t a ł y m o ż l i w o ś c i r o z w o j u demograficznego I n d i a n n a t e r e n i e M e k s y k u — w z r o s t u ich l i c z e b n o ś c i c z y z a n i k u (S. A d a m o w i c z ) , a w z w i ą z k u z t y m k w e s t i a d z i a ł a l n o ś c i I n s t y t u t u do S p r a w T u b y l c z y c h i r o l a w tej m i e r z e etnologii oraz a n ­ tropologii s p o ł e c z n e j . C e l e m w s p o m n i a n e g o I n s t y t u t u jest w ł ą c z e n i e I n d i a n do ż y c i a o g ó l n o n a r o d o w e g o — przy zachowaniu pozytywnych e l e m e n t ó w ich dawnej k u l t u r y . R o z w i ą z a n i a p r a k t y c z n e tej k i e r o w a n e j a k u l t u r a c j i w z b u d z i ł y d u ż e z a i n ­ t e r e s o w a n i e (dr A n n a Kowalska-Lewiaka). Z d y s k u s j i i r o z m ó w p r z e p r o w a d z o n y c h w M e k s y k u prof. F r a n k o w s k a w n i o s ­ k u j e , iż l i c z e b n o ś ć I n d i a n u t r z y m u j e s i ę t a m n a m n i e j w i ę c e j r ó w n y m poziomie. I c h i l o ś ć w y n o s i ca 3,5 m i l . N a t o m i a s t s p r a w a d z i a ł a l n o ś c i I n s t y t u t u nie jest j e s z ­ cze w M e k s y k u do k o ń c a p r z e m y ś l a n a . P o c z ą t k o w a w y r a ź n a t e n d e n c j a szybkiego a s y m i l o w a n i a I n d i a n u s t ą p i ł a obecnie m i e j s c a p o w o l n e m u w ł ą c z a n i u i c h do ż y c i a o g ó l n o n a r o d o w e g o . P r z e j a w i a s i ę to p r z e d e w s z y s t k i m w n a u c e j ę z y k a h i s z p a ń ­ skiego w s z k o ł a c h ( b o w i e m I n d i a n i n nie z n a j ą c y tego j ę z y k a n a d a l pozostaje n a m a r g i n e s i e ż y c i a ) ; w b u d o w i e n o w y c h d r ó g , k t ó r e p o ł ą c z y ł y b y d a n ą w i o s k ę ze ś w i a t e m ; w p e n e t r a c j i o p i e k i z d r o w o t n e j — p o p r z e z b u d o w ę s t u d n i ozy o p i e k ę l e ­ karza; wreszcie w u d o s t ę p n i a n i u s p o ł e c z n o ś c i o m i n d i a ń s k i m nowych o s i ą g n i ę ć tech­ n i c z n y c h . S t a n o w i s k o I n d i a n w o b e c t y c h a k c j i n i e jest jednolite. Z j e d n e j strony d a j e s i ę z a u w a ż y ć p r z y c h y l n e u s t o s u n k o w a n i e do p r z e j m o w a n i a w y ż s z y c h f o r m �218 KRONIKA k u l t u r y , g d y ż I n d i a n i e z d a j ą sobie s p r a w ę , ż e d z i ę k i t e m u s z y b c i e j w e j d ą do spo­ ł e c z e ń s t w a ; z d r u g i e j z a ś strony n i e c h ę t n i e p a t r z ą n a p r ó b y a s y m i l a c j i , w o l ą ż y ć w d a w n y m układzie s t o s u n k ó w społecznych u w a ż a j ą c , ż e w p ł y w miasta na m ł o ­ d z i e ż jest 'bardzo -ujemny. J e ś l i chodzi o e t n o l o g i ę — m a o n a z a izadanie p o m a g a ć w p o z n a w a n i u k u l t u r y I n d i a n , b y j a k n a j b a r d z i e j b e z k o n f l i k t o w o d o p r o w a d z i ć do a s y m i l a c j i tej k u l t u r y i do z a c h o w a n i a j e j p o z y t y w n y c h e l e m e n t ó w . Z w y p o w i e d z i ą F r a n k o w s k i e j p o l e m i z o w a ł prof. d r T . Ł e p k o w s k i . W n a w i ą ­ z a n i u do r e f e r a t u H . i S. A d a m o w i c z ó w p o d k r e ś l i ł , i ż n a t e r e n i e M e k s y k u p e w n e g r u p y l u d n o ś c i i n d i a ń s k i e j , j a k w ł a ś n i e np. L a k a n d o n i , w s z y b k i m t e m p i e w y m i e ­ rają. U w a ż a , ż e istnieje bardzo w y r a ź n a tendencja- z a n i k u t r a d y c y j n y c h plemion i n d i a ń s k i c h . P r z e j a w i a s i ę ona w r ó ż n y c h formach — z jednej strony w a s y m i l a c j i , z d r u g i e j — sipadku p r ę ż n o ś c i d e m o g r a f i c z n e j t y c h g r u p , i o b a te c z y n n i k i s ą n i e w ą t p l i w i e ze s o b ą splecione. S t w i e r d z e n i e w i ę c , j a k o b y l i c z e b n o ś ć I n d i a n w M e ­ k s y k u u t r z y m y w a ł a s i ę n a t y m s a m y m poziomie, u z n a j e prof. Ł e p k o w s k i z a o p t y m i ­ s t y c z n ą w y p o w i e d ź p o c h o d z ą c ą z p e w n y c h o f i c j a l n y c h k ó ł m e k s y k a ń s k i c h . Jego z d a ­ n i e m w p r z y s z ł o ś c i , i to n i e d a l e k i e j , te grupy i n d i a ń s k i e z n i k n ą , a n i e k t ó r e b y ć m o ­ ż e i c h t r a d y c j e p r z e n i k n ą do k u l t u r y o g ó l n o n a r o d o w e j m e k s y k a ń s k i e j . I n d i a n i e m i m o w s z y s t k o p o z o s t a j ą obecnie n a m a r g i n e s i e tego s p o ł e c z e ń s t w a , z r e s z t ą o g r o m n i e p r ę ż ­ nego demograficznie, a l e w g r u p a c h j u ż z a s y m i l o w a n y c h w k u l t u r z e l a t y ń s k i e j . Z a n i k m a ł y c h g r u p i n d i a ń s k i c h jest r ó w n i e ż z d a n i e m S . A d a m o w i c z a i J . D r o hojowskiego nieunikniony. W d u ż y c h plemionach i n d i a ń s k i c h , t a k i c h j a k M a j o w i e czy Z a p o t e k o w i e , n i e o b s e r w u j e s i ę t a k g w a ł t o w n e g o z a n i k a n i a , a p r o c e s i n t e ­ gracji odbywa s i ę powoli. Natomiast nieliczne g r u p y z półn.-izach. M e k s y k u c z y K a l i f o r n i i (np. F i m o w i e ) , Miczące w n a j l e p s z y m p r z y p a d k u k i l k a s e t o s ó b , s ą s k a z a n e na n i e u c h r o n n ą zagładę. Wydaje s i ę r ó w n i e ż , iż rząd m e k s y k a ń s k i p r z e s t a ł c z y n i ć z d e c y d o w a n e k r o k i w k i e r u n k u u t r z y m a n i a tej l u d n o ś c i p r z y ż y c i u . B o w i e m o i c h w ł ą c z e n i u do ż y c i a o g ó l n o n a r o d o w e g o , o i c h a s y m i l a c j i , w ł a ś c i w i e n i e m o ż e b y ć m o w y z u w a g i p r z e d e w s z y s t k i m n a n i e c h ę t n e u s t o s u n k o w a n i e I n d i a n , a poza t y m ze w z g l ę d u n a s p e c y f i c z n ą r z e ź b ę t e r e n u ( L a k a n d o n i — s e l w a ) i t r u d n o ś c i k o m u ­ n i k a c y j n e . J e d y n e ś r o d k i z a r a d c z e s t o s o w a n e obecnie to p e w n a p r o f i l a k t y k a z d r o ­ w o t n a , g d y ż e l e m e n t d e g e n e r a c j i , ś m i e r t e l n o ś ć w ś r ó d dzieci, n l e o d p o r n o ś ć n a c h o ­ r o b y p r z y w l e c z o n e z z e w n ą t r z s ą c z y n n i k a m i n a j b a r d z i e j w y n i s z c z a j ą c y m i te g r u ­ py i n d i a ń s k i e . W n a w i ą z a n i u do t y c h w y p o w i e d z i z a b r a ł a g ł o s d r A . K o w a l s k a - L e w i c k a , k t ó ­ r a z a s t r z e g ł a s i ę n a w s t ę p i e , ż e n i e z n a s t o s u n k ó w m e k s y k a ń s k i c h , ale p r z y p u s z c z a , ż e s y t u a c j a k s z t a ł t u j e s i ę t a m podobnie, j a k n a t e r e n i e A m e r y k i P o ł u d n i o w e j . W y ­ daje s i ę jej, ż e istnieją w ł a ś c i w i e d w i e grupy Indian, a k t ó r y c h k a ż d a m a w y z n a ­ c z o n ą s w o j ą d r o g ę . J e d n a — to szczepy m a ł o l i c z n e , n a s t o s u n k o w o n i s k i m p o ­ ziomie k u l t u r o w y m j u ż w c z a s a c h p r z e d k o l u m i b i j s k i c h , k t ó r e n a s k u t e k o g r o m n e j różnicy m i ę d z y kulturą przyniesioną z Europy a ich w ł a s n ą u s t o s u n k o w a ł y się z a s a d n i c z o n e g a t y w n i e do w s z y s t k i e g o co nowe. T e szczepy, g d y t e r e n o d p o w i a d a ł p r z y b y s z o m , z o s t a ł y w y m o r d o w a n e j u ż w p i e r w s z y c h w i e k a c h po k o n f c w i ś c i e . J e ś l i b y ł y n a t o m i a s t n a t e r e n a c h o d p o w i e d n i o i z o l o w a n y c h , p r z e t r w a ł y stosunkowo d ł u ­ go, o p i e r a j ą c s i ę w s z e l k i m p r ó b o m c z y c h r y s t i a n i z a c j i , c z y u j ę c i a i c h w j a k ą ś , f o r ­ m ę g o s p o d a r k i e u r o p e j s k i e j . I te g r u p y w c h w i l i obecnej s ą j u ż w z a n i k u . N a t o ­ m i a s t z d a n i e m dr L e w i c k i e j p e w n ą p r z y s z ł o ś ć m a j ą w i e l k i e grupy C h ł o p s k i e — i n d i a ń s k i e , k t ó r y c h k u l t u r a n i e r ó ż n i s i ę z a s a d n i c z o od k u l t u r y M e t y s ó w — c h ł o ­ p ó w . U w a ż a , iż jeśli zaistnieje k i e d y ś m o ż l i w o ś ć obudzenia s i ę A m e r y k i indiań­ s k i e j , to s t a n i e s i ę to z a p r z y c z y n ą w ł a ś n i e t y c h d u ż y c h g r u p i n d i a ń s k i c h , k t ó r e e w e n t u a l n i e m o g ł y b y n a bafcie j a k i c h ś r u c h ó w s p o ł e c z n y c h m i e ć w i e l e do p o w i e ­ dzenia w k s z t a ł t o w a n i u p r z y s z ł e g o u s t r o j u . T a k w i ę c , r e a s u m u j ą c s w ą w y p o w i e d ź , �KRONIKA 219 dr L e w i c k a w y r a z i ł a o p i n i ę , i ż los m a ł y c h 'grup i n d i a ń s k i c h jest p r z e s ą d z o n y , n a ­ tomiast d u ż e s p o ł e c z n o ś c i c h ł o p s k i e — i n d i a ń s k i e , k t ó r e c e c h u j e n i e s ł y c h a n a p r ę ż ­ n o ś ć demograficzna, m o g ą u p o m n i e ć s i ę o swoje p r a w a narodowe i m o g ą z a c h o w a ć s w e d a w n e t r a d y c j e w o b r ę b i e tych p a ń s t w , na terenie (których s i ę z n a j d u j ą . O c z y w i ś c i e s p o s t r z e ż e n i a te d o t y c z ą w y ł ą c z n i e P e r u , g d z i e i s t n i e j e o g r o m n a , m a ł o zróżnicowana masa chłopska — Indian, k t ó r z y m ó w i ą jednym j ę z y k i e m (keczua) i m a j ą p e w n e wspomnienia swej d a w n e j , jednolitej organizacji. Prawdopodobnie j e d n a k k u l t u r a k r e o l s k o - e u r o p e j s k a z w y c i ę ż y , a l e I n d i a n i e ci b y ć m o ż e z d o ł a j ą utrzymać s w ą odrębność. N a w i ą z u j ą c do t e j w y p o w i e d z i prof. Ł e p k o w s k i u w a ż a j e d n a k , ż e w s z e l k i e ż ą d a n i a narodowe d u ż y c h i n d i a ń s k i c h m a s c h ł o p s k i c h — jeśli chodzi o teren M e ­ k s y k u — s ą z u p e ł n i e n i e r e a l n e . Z j e d n e j s t r o n y dlatego, ż e c h ł o p s t w o m e k s y k a ń ­ skie c o r a z b a r d z i e j m a l e j e . G ł ó w n ą p r z y c z y n ę s t a n o w i t u u r b a n i z a c j a , k t ó r a n a t y m t e r e n i e jest n a j s i l n i e j s z a w c a ł e j A m e r y c e Ł a c i ń s k i e j . M i a s t a , k t ó r e p r z e z w i e ­ le lat a ż do n i e d a w n a m i a ł y po 20 tys. m i e s z k a ń c ó w , np. O a x a c a , m a j ą obecnie 60-80 tys. Z d r u g i e j s t r o n y n i e w i d z i prof. Ł e p k o w s k i d r ó g i m o ż l i w o ś c i p r z e d ­ s t a w i a n i a p r z e z I n d i a n i c h n a r o d o w y c h ż ą d a ń — bo p r z e c i e ż n i e m o ż l i w a jest z m i a ­ n a s t r u k t u r y p a ń s t w o w e j M e k s y k u np. n a p a ń s t w o f e d e r a c y j n e . T a k w i ę c , jego z d a n i e m , n a r o d o w o ś c i o w e ż ą d a n i a p o s z c z e g ó l n y c h — n a w e t d u ż y c h g r u p (np. M a ­ jowie, Zapotekowie) m o g ą s i ę tylko w y r a ż a ć przez n a c j o n a l i z m o g ó l n o m e k s y f c a ń s k i . T o jest j e d y n a p e r s p e k t y w a , k t ó r ą z r e s z t ą n z ą d ś w i a d o m i e f o r u j e . W d a l s z y m t o k u tej d y s k u s j i F r a n k o w s k a p o d k r e ś l i ł a , i ż w s z y s t k i e j e j p o p r z e d ­ nie uwagi o p r ę ż n o ś c i demograficznej o d n o s i ł y s i ę d ó d u ż y c h m a s I n d i a ń s k i e g o c h ł o p s t w a m e k s y k a ń s k i e g o . J e s t niestety s p r a w ą z u p e ł n i e j a s n ą , ż e m a ł e g r u p k i indiańskie nie m a j ą ż a d n y c h perspektyw rozwoju i wymierają. I n t e r e s u j ą c a jest r ó w n i e ż s p r a w a p o z y c j i I n d i a n i n a w s p o ł e c z e ń s t w i e m e k s y ­ k a ń s k i m , n a co p o z a prof. F r a n k o w s k ą z w r a c a l i t a k ż e u w a g ę J . D r o h o j o w s k i , dr A . K o w a l s k a - L e w i c k a , prof. d r T . Ł e p k o w s k i i S. A d a m o w i c z . N i e w ą t p l i w i e w M e k s y k u i s t n i e j e p r o b l e m i n d i a ń s k i , a l e bez d y s k r y m i n a c j i r a s o w e j . O p r z y ­ n a l e ż n o ś c i do s p o ł e c z e ń s t w a d e c y d u j e n i e k o l o r s k ó r y , l e c z k u l t u r a i j ę z y k . I n d i a ­ n i n w c h o d z i do s p o ł e c z e ń s t w a n i e i n d i a ń s k i e g o , p r z e d e w s z y s t k i m j e ś l i z n a j ę z y k h i s z p a ń s k i , z d o b ę d z i e s w o i s t ą o g ł a d ę i rzecz n a j w a ż n i e j s z ą — p i e n i ą d z e . Swego ro­ d z a j u d y s k r y m i n a c j ę — u z n a w a n i e I n d i a n i n a z a c o ś gorszego, d a j e s i ę z a u w a ż y ć , w e d ł u g F r a n k o w s k i e j , w m a ł y c h miastach ( g ł ó w n i e w stanie Chiapas), s z c z e g ó l n i e w warstwach drobnomieszczańskich Metysów. To przejmowanie kultury ogólnona­ r o d o w e j pnzez I n d i a n i i c h w ł a s n y w l k ł a d do tej k u l t u r y n a t e r e n i e M e k s y k u , p r o ­ blem kierowanej akulturacji, b y ł y wielokrotnie poruszane w dyskusji (działalność I n s t y t u t u do S p r a w T u b y l c z y c h ) . W z w i ą z k u z p r o b l e m a t y k ą przeobrażeń kulturowych, która tak często b y ł a omawiana w czalsie c a ł e g o Seminarium, obszerny głos w dyskusji zalbrał doc. d r Z . J a s i e w i c z . W y r a z i ł on zdanie, i ż z a g a d n i e n i a te s ą w c h w i l i obecnej n a ­ c z e l n y m p r o b l e m e m etnografii, k t ó r a s t a j e s i ę n i e o m a l n a u k ą o p r z e o b r a ż e n i a c h kulturowych. W rozważaniach nad tymi problemami na plan pierwszy w y s u w a j ą s i ę s p r a w y ' b o d ź c ó w t y c h p r z e o b r a ż e ń . W tej m i e r z e z u p e ł n i e n i e jest k w e s t i o n o ­ w a n a r o l a k o n t a k t u , b o d ź c ó w z e w n ę t r z n y c h , k t ó r e p r z e c h o d z ą spoza jakiegoś w z g l ę d n i e izolowanego s y s t e m u k u l t u r o w e g o i p o b u d z a j ą ten s y s t e m do r o z w o j u . K w e s t i a z n a c z e n i a t y c h k o n t a k t ó w jest w tej c h w i l i d o c e n i a n a m . in. w n a u c e r a ­ d z i e c k i e j , w k t ó r e j — s z c z e g ó l n i e w l a t a c h p r z e d w o j e n n y c h i b e z p o ś r e d n i o po I I wojnie ś w i a t o w e j — czynniki w e w n ę t r z n e b y ł y eksponowane n a pierwsze miejsce. Obecnie, z a r ó w n o w p r a c a c h e t n o g r a f ó w , j a k i s o c j o l o g ó w r a d z i e c k i c h , s p r a w a b o d ź c ó w z e w n ę t r z n y c h jest r ó w n i e szeroko u w z g l ę d n i a n a . �220 KRONIKA D a l e j w s p o m n i a ł dcc. J a s i e w i c z o roli A ą u i r r e B e l t r a n a , k t ó r y j a k o j e d e n z k i l ­ k u u c z o n y c h d a ł p r ó b ę k l a s y f i k a c j i k o n t a k t ó w . W y d z i e l i ł on k o n t a k t y p r z e s z ł e i w s p ó ł c z e s n e , dobrowolne i p r z y m u s o w e , -grupowe i i n d y w i d u a l n e , c i ą g ł e i epizo­ d y c z n e , ikiieiro.wane i s p o n t a n i c z n e . N a l e ż y sobie j e d n a k z d a ć s p r a w ę z tego, ż e w procesie k o n t a k t u t r a k t o w a n e g o j a k o proces r o z c i ą g n i ę t y w p r z e s t r z e n i m o g ą w y s t ą p i ć r ó ż n o r a k i e c z y n n i k i i m o ż e on b y ć z a r ó w n o k i e r o w a n y , p r z y m u s o w y , j a k i s p o n t a n i c z n y , d o b r o w o l n y . E l e m e n t y te p r z e p l a t a j ą s i ę ze s o b ą . W a r t o ś ć tej k l a ­ s y f i k a c j i polega n a t y m , ż e w k o l e j n y c h etapach czy epizodach k o n t a k t u m o ż n a z w r ó c i ć u w a g ę n a d o m i n a c j ę p o s z c z e g ó l n y c h z o w y c h stron. Doc. J a s i e w i c z b y ł z d a n i a , ż e ó w proces p r z e o b r a ż e ń k u l t u r o w y c h u p o d a b n i a przedmiot b a d a ń etnograficznych. L u d y ii k u l t u r y t r a k t o w a n e statycznie s ą r ó ż n e , lecz k i e d y z w r ó c i m y u w a g ę n a p r z e o b r a ż e n i a k u l t u r o w e , k t ó r e w k o ń c u j e d n a k — o c z y w i ś c i e jest to p r o b l e m do d y s k u s j i — z m i e r z a j ą w nieco z b l i ż o n y m k i e r u n k u , to w ó w c z a s s a m e procesy s t a j ą s i ę podobne w sikali c a ł e g o ś w i a t a i k u l t u r a oraz jej przemiany n a b i e r a j ą j a k i e g o ś uniwersalnego znaczenia. S z e r e g s p r a w , j a k s ą d z i doc. J a s i e w i c z , k t ó r e o m a w i a n e b y ł y w z w i ą z k u z M e k ­ s y k i e m , z n a j d u j e analogie w i n n y c h c z ę ś c i a c h ś w i a t a , m. i n . w Polsce. N p . F r a n ­ k o w s k a w s p o m i n a ł a o s p o ł e c z n o ś c i a c h i n d i a ń s k i c h , k t ó r y m p a ń s t w o pomaga f i n a n ­ s o w o p r z y b u d o w i e d r ó g , ale z d r u g i e j strony w y m a g a od n i c h n a t ę b u d o w ę p e w ­ n y c h ś w i a d c z e ń . J e s t to n i e s ł y c h a n i e p o d o b n e do tego, co o b s e r w u j e s i ę n a w s i a c h p o l s k i c h . C h o d z i po prostu o to samo — o a k t y w n e z a a n g a ż o w a n i e s p o ł e c z n o ś c i l o ­ k a l n y c h w proces p r z e o b r a ż e ń s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y c h . A w i ę c n a s t ę p u j e upodobnienie s i ę p r z e d m i o t u b a d a ń e t n o g r a f i c z n y c h i j e d n o ­ c z e ś n i e z a t a r c i e w ten s p o s ó b bardzo d o t ą d w y r a z i s t e j r ó ż n i c y m i ę d z y p r z e d m i o ­ tem b a d a ń etnografii p o w s z e c h n e j i etnografii niepowsizechnej — t j . r e g i o n a l n e j , k r a j o w e j , e u r o p e j s k i e j . T o z k o l e i p o z w a l a n a w y m i e n n e s t o s o w a n i e metod b a ­ d a w c z y c h . Z n a n e s ą w y p a d k i , k i e d y metody p r z y d a t n e p r z y b a d a n i a c h s p o ł e c z ­ n o ś c i p r o s t y c h stosuje s i ę do b a d a ń s p o ł e c z n o ś c i z ł o ż o n y c h . W i e l u a n t r o p o l o g ó w s p o ł e c z n y c h , z w ł a s z c z a angielskich, bada s p o ł e c z n o ś c i nawet miejskie metodami dotąd raczej z w i ą z a n y m i z badaniami l u d ó w tzw. niecywilizowanych. Widzimy tu — p o k r e ś l a ł doc. J a s i e w i c z — w z a j e m n ą w y m i a n ę metod b a d a w c z y c h . U p o d a b ­ n i a s i ę w i ę c p r z e d m i o t etnografii, ale o c z y w i ś c i e n i e s y t u a c j a . C h o d z i m u tu o s y ­ t u a c j ę etnografii p o w s z e c h n e j i etnografii P o l s k i . T a s y t u a c j a jest n a d a l bardzo r ó ż n a m. i n . dlatego, ż e s p o s ó b d o t a r c i a do p r z e d m i o t u b a d a ń jest n a d e r r ó ż n y . W t y c h o s t a t n i c h s f o r m u ł o w a n i a c h doc. J a s i e w i c z n a w i ą z a ł do wypowiedzi mgr. A . P o s e r n - Z i e l i ń s k i e g o , k t ó r y z w r ó c i ł u w a g ę na fakt, ż e od d ł u ż s z e g o c z a s u na ł a m a c h czasopism d y s k u t u j e s i ę p r o b l e m , c z y w s p ó ł c z e s n a etnografia p r z e ż y w a obecnie k r y z y s ? Z d a n i e m Z i e l i ń s k i e g o etnografia p o w s z e c h n a , w talk s z e r o k i m r o ­ z u m i e n i u j a k antropologia s p o ł e c z n a , n a p e w n o k r y z y s u nie p r z e ż y w a . P r z e c i w n i e , przechodzi ż y w i o ł o w y rozkwit i przetasowuje swoje dotychczasowe p o j ę c i a , k o n ­ c e p c j e i z a i n t e r e s o w a n i a 'badawcze. P o z o s t a j e tylko p r o b l e m odpowiedniego o p r a ­ c o w a n i a teoretycznego i -znalezienia swego w ł a s n e g o w y r a z u . M e k s y k -potrafił s t w o ­ r z y ć s w ą s z k o ł ę e t n o g r a f i c z n ą , i to w d w ó c h p ł a s z c z y z n a c h — teoretycznej i etno­ grafii stosowanej. M g r Z i e l i ń s k i s ą d z i , i ż nie jest istotne dzielenie etnografii n a p o w s z e c h n ą i P o l s k i . I s t n i e j e tylko j e d n a etnografia, a j e d y n i e p r z e d m i o t badany, s p o s ó b p o d e j ś c i a b a d a c z a do p r o b l e m a t y k i oddziela, s t a n o w i o t y m , ż e k t o ś jest etnografem P o l s k i czy p o w s z e c h n y m . A l e w s u m i e w s z y s c y d ą ż y m y do jednego — do w y p r a c o w a n i a g e n e r a l n y c h metod b a d a w c z y c h , o g ó l n y c h t e o r i i (kultury. Z a c i e ś n i a s i ę w s p ó ł p r a c a etnografii Polska i p o w s z e c h n e j n a p ł a s z c z y ź n i e b a d a ń n a d w s p ó ł ­ c z e s n o ś c i ą p r z e z w z a j e m n e z a p o ż y c z a n i e metod, w z a j e m n ą w y m i a n ę m y ś l i . N i e c h o - �KRONIKA 221 dzi t u o c z y w i ś c i e o s z t y w n e p r z e n o s z e n i e d o r o b k u t y c h d w ó c h g a ł ę z i etnografii, lecz o w z a j e m n i e , t w ó r c z e p r z e k s z t a ł c a n i e metod b a d a w c z y c h ; d ą ż e n i e to u p o d a b ­ n i a do siebie w s z y s t k i e n a u k i s p o ł e c z n e . R ó w n i e o ż y w i o n ą d y s k u s j ę w y w o ł a ł y d w a r e f e r a t y — prof. d r . J . T a z b i r a : Odkrycie Ameryki i konkwista w literaturze staropolskiej, i prof. d r . T . Ł e p k o w skiego: Z dziejów kontaktów polsko-meksykańskich w XIX i XX wieku. W n a w i ą ­ z a n i u do t y c h r e f e r a t ó w prof. dr B . O l s z e w i c z s t w i e r d z i ł , i ż t a k p a s j o n u j ą c e z a ­ g a d n i e n i a , j a k i m i s ą stosunki P o l s k i z s z e r o k i m ś w i a t e m , a w t y m w y p a d k u k o n ­ takty p o l s f c o - m e k s y k a ń s k i e , rola P o l a k ó w w kulturze powszechnej, s ą w Polsce m a ł o znane. B y ł y co p r a w d a r o z m a i t e p r ó b y o p r a c o w a n i a tej p r o b l e m a t y k i , j a k np. p r a c a R e t i n g e r a : Polska w kulturze powszechnej, w y d a n a w 1918 r., c z y p r a c a P o b o g a - M a l i n o w s k i e g o , niestety n i e d o k o ń c z o n a , bo p r z e r w a n a przez w o j n ą 1939 r. B y ł a to p r a c a z d a n i e m prof. O l s z e w i c z a n a j l e p s z a ze w s z y s t k i c h w t e d y p o d e j m o ­ w a n y c h . M i a ł a s k ł a d a ć s i ę z t r z e c h t o m ó w , p r z y c z y m t o m I m i a ł m ó w i ć o sto­ s u n k a c h P o l s k i z p o s z c z e g ó l n y m i k r a j a m i , t o m I I z a w i e r a ć dane o r o z w o j u n a u k w z w i ą z k u z szerokim ś w i a t e m , stosunki nauki polskiej z n a u k ą w ś w i e c i e i w r e s z c i e t o m I I I biograficzny — o m a w i a j ą c y biografie P o l a k ó w p r a c u j ą c y c h z a granicą. Po w o j n i e p o n o w n i e w r ó c o n o do t y c h s p r a w . A r t y k u ł y w tej k w e s t i i p i s a l i prof. R e y c h m a n i prof. O l s z e w i c z , a l e w y d a n i e tego t y p u p o z y c j i n a d a l stoi n a m a r t w y m p u n k c i e , m i m o i ż n i e w ą t p l i w i e t a k a p u b l i k a c j a jest d l a h i s t o r i i k u l t u r y p o l s k i e j n i e s ł y c h a n i e w a ż n a i c e n n a . Tego samego z d a n i a b y l i prof. T a z b i r , J . D r o h o j o w s k i , prof. F r a n k o w s k a , prof. Ł e p k o w s k i , r e d . J . K l i m o w i c z . D y s k u t a n c i z w r a ­ cali r ó w n i e ż u w a g ę n a z a g a d n i e n i e s z c z e g ó ł o w e w t e j p r o b l e m a t y c e , a m i a n o w i c i e n a 'kwestię p o w i ą z a ń p o l s k o - m e k s y k a ń s k i c h — tych dawnych i najnowszych. R e d . K l i m o w i c z s t w i e r d z i ł a , i ż w M e k s y k u od k i l k u lat p a n u j e s z c z e g ó l n i e p r z y c h y l n a atmosfera d l a t y c h k o n t a k t ó w . W z a k o ń c z e n i u o m ó w i e n i a d y s k u s j i toczonych w czasie o b r a d S e m i n a r i u m w s p o m n i e ć j e s z c z e n a l e ż y o d w ó c h t e m a t a c h , k t ó r e w y w o ł a ł y szereg i n t e r e s u j ą c y c h wypowiedzi. Pierwszy z nich dotyczył i n s t r u m e n t ó w muzycznych w d a w n y m Mek­ s y k u (ref. R . M a ń k o w s k a i A . K r z a n o w s k i ) . M . i n . g ł o s z a b r a l i S. A d a m o w i c z i dr L e w i c k a , która z w r ó c i ł a u w a g ę n a rolę m u z y k i w Ameryce P o ł u d n i o w e j i przetrwanie starych tradycji muzycznych do dnia dzisiejszego, oraz m g r T . C h w o j k a . O m ó w i e n i e p r z e z tego ostatniego p ó ź n i e j s z e g o — po o k r e s i e k o n kwisty — rozwoju muzyki w Meksyku, s t a n o w i ł o niezmiernie ciekawy przyczynek do tych z a g a d n i e ń 2. N a t o m i a s t u w a g i S . A d a m o w i c z a d o t y c z y ł y szeregu i n s t r u m e n t ó w m u z y c z n y c h u ż y w a n y c h w s p ó ł c z e ś n i e w M e k s y k u , lecz w y k o n y w a n y c h i n a w i ą z u j ą c y c h do s t a ­ r y c h w z o r ó w . S. A d a m o w i c z u w a ż a t a k ż e , i ż j e ś l i chodzi o i n s t r u m e n t y s t r u n o ­ w e — gitara, m a n d o l i n a , z o s t a ł y one z a p o ż y c z o n e z H i s z p a n i i i u l e g ł y p e w n y m przeobrażeniom. Na przeobrażenia w p ł y w m i a ł głównie materiał istniejący w da­ n e j okolicy M e k s y k u . P o d a ł t u p r z y k ł a d i n s t r u m e n t ó w s t r u n o w y c h , k t ó r y c h p u d ł o r e z o n a n s o w e w y k o n a n o ze s k o r u o y ż ó ł w i a l u b p a n c e r n i k a i p o k r y t o c i e n k ą , podob­ n ą do p e r g a m i n u s k ó r ą , i n a to n a c i ą g n i ę t o 3 l u b 4 struny. T e i n s t r u m e n t y u ż y ­ w a n e s ą do d z i ś . D r u g i m tematem, który spowodował ożywioną wymianę zdań, b y ł referat mgr. A . W o ź n i a k a — Metal w kulturze przedkolumbijskiego Meksyku. Autor, po­ r u s z a j ą c ogromnie k o n t r o w e r s y j n y p r o b l e m , s t a n ą ł n a s t a n o w i s k u , iż m e t a l o d e g r a ł 2 O p r a c o w a n y przez mgr. T . C h w o j k ę głos w dyskusji — w niniejszym „Etnografii Polskiej". zeszycie �222 KRONIKA w i ę k s z ą n i ż d o t y c h c z a s u w a ż a n o r o l ę w k u l t u r a c h dawnego M e k s y k u . G l o s w d y ­ s k u s j i z a b r a l i J . D r o h o j o w s k i , P . B r y k a z y ń s k i , A . P o s e r n - Z i e l i ń s k i , M . Caibalska, S. A d a m o w i c z , A . K o w a l s k a - L e w i c k a . Szczególnie interesująca była wypowiedź P . B r y k c z y ń s k i e g o , k t ó r y p o d a ł s z e r e g f a k t ó w m o g ą c y c h p o t w i e r d z i ć pochodzenie metalurgii u ż y t k o w e j w Mezoameryce z t e r e n ó w p ó ł n o c n y c h A m e r y k i Południo­ wej. Oparł się tu n a analizie w y s t ę p o w a n i a p r z e d m i o t ó w u ż y t k o w y c h w n i e k t ó ­ rych stanowiskach archeologicznych. W o s t a t n i m d n i u o b r a d I I I Etnograficznego S e m i n a r i u m A m e r y k a n i s t y c e n e g o o d b y ł o s i ę zebranie organizacyjne c z ł o n k ó w Sekcji Amerykanistyoznej P T L . Sekcja l i c z y obecnie 27 o s ó b , w t y m n a j w i ę k s z ą i l o ś ć e t n o g r a f ó w . C z ł o n k a m i s ą r ó w n i e ż p r z e d s t a w i c i e l e i n n y c h d y s c y p l i n — j a k archeologii, geografii, a t a k ż e p u b l i c y ś c i i l i t e r a c i . W czasie d y s k u s j i n a d s p r a w a m i o r g a n i z a c y j n y m i jeszcze r a z w y r a ź n i e p o d k r e ś l o n o — o c z y m m ó w i j a s n o S t a t u t — i ż c e l e m S e k c j i jest p r z e d e w s z y s t k i m p r a c a n a u k o w a , a t a k ż e p r a c a n a u k o w o - p o p u l a r y z a t o r s k a . W y r a z e m tej d z i a ł a l n o ś c i są organizowane seminaria, k t ó r e w i n n y ł ą c z y ć wszystkich polskich a m e r y k a n i s t ó w . N a s t ę p n e s e m i n a r i u m o d b ę d z i e s i ę w P o z n a n i u w 1971 r. Maria Paradowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1b3bf39692347afb744fdd3502e129b9.pdf 00048e4a141bc9709bf2ee63059492ec Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4860 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4509 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1969 t.23 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1969 t.23 z.3-4; s.136-137 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text polska sztuka ludowa �TREŚĆ Jacek Olędzki Światopogląd artystyczny l u d n o ś c i wiejskiej w świetle s t u d i ó w nad k u l t u r ą Kurpiowszczyzny 139 Współczesne upodobania estetyczne l u d n o ś c i Kurpiowszczyzny na podstawie analizy w n ę t r z domów Kadzidła 149 Magdalena Szeska Miejsce twórczości w życiu wycinankarza . . 179 Krystyna B a ł a b a n o w Stosunek t w ó r c ó w ludowych do w ł a s n e j łalności o charakterze artystycznym . dzia­ . . 203 M a t e r i a ł y ź r ó d ł o w e tyczące historii b r u ś n i e ń skiego o ś r o d k a kamieniarskiego okresu gospo­ darki f o l w a r c z n o - p a ń s z c z y ź n i a n e j 219 Jadwiga Hilczer-Pilch Z A R C H I W U M H I S T O R Y C Z N E G O S t a n i s ł a w Franciszek Gajerski * Aleksander J a ś k i e w i c z Rysunki i a r t y k u ł y malarza A d r i a n a G ł ę b o ­ ckiego ź r ó d ł e m do poznania dewocyjnej sztuki częstochowskiej 228 Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a K i l k a uwag w sprawie chowie i Skulsku 234 malarstwa w Często­ R E C E N Z J E Ewa S n i e ż y ń s k a - S t o l o t Jolan Balogh: A nepmiiveszet es a torteneti stilulsok (Sztuka l u d o w a i style historyczne) 237 Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a Lietuvi Laudies Menas 239 Ewa Lietuviu Laudias Menais 214 Snieżyńska-Stolot W S P O M N I E N I E P O Ś M I E R T N E Zofia Barbara G ł o w a (1920—1969) K R O N I K A S U M M A R Y 249 O F A R T I C L E S P E 3 I O M E i!Vo okładce: Na stronie Puławskich, 248 252 254 Pająk, wyk. Zofia Kita, Dylewo, pow. Ostrołęka. Fot. Jan tytułowej: Fragment plafonu w mieszkaniu właścicieli Kadzidło, pow. Ostrołęka. Fot. Jacek Olędzki. Swiderski. restauracji �P O L S K A S Z T U K A L U D O W A ROK XXIII - 1969 T R E Ś Ć Bałabanow Stosunek twórców l u d o w y c h Krystyna ści o c h a r a k t e r z e Drozdowska Dzięgiel artystycznym Strój Wanda Hilczer-Pilch muzea skansenowskie Współczesne u p o d o b a n i a Jadwiga piowszczyzny na podstawie ź r ó d ł e m do p o z n a n i a chowie e s t e t y c z n e ludności wnętrz domów Kilka Kadzidła Głębockiego s z t u k i częstochowskiej uwag w sprawie s. 228—233 n r 3—4 nr malarstwa w 2 Często­ n r 3—4 d i ó w n a d kulturą K u r p i o w s z c z y z n y Magdalena Szetela Teresa s. 139—148 M i e j s c e twórczości w Ceramika z Miechocina Dokończenie Z Stanisław s. -pańisaazyźnianej, s. 3—42 Materiały Z Zofia Wystawa graficznym — Wrocław Zofta Cieśla-Keinjussowa w terenie Snieżyńska-Stolot Anna, Ewa, WYSTAW I obrzędów l u d o w y c h w M u z e u m Obrzędy Etno­ nr ludowe Z w konkursach, Ewa, Głowa 1 pokazach nr 2 nr 2 PUBLIKACJI L i e t u v i u Laudies M e n a s s. 239—244 . . . n r 3—4 J o l a n B a l o g h : A n e p m u v e s z e t es a tortśnefci s t i l u Irena Kostkeviciute, WSPOMNIENIA Barbara KONKURSÓW s. 65—69 sok ( S z t u k a l u d o w a i s t y l e h i s t o r y c z n e ) Snieżyńska-Stolot 2 n r 3—4 RECENZJE Kunczyńska-Iracka 1 nr folwarczno- U c i e k i n i e r s. 130—133 Anna nr źródłowe tyczące h i s t o r i i b r u - s. 125—129 Kunczyńska-Iracka n r 3—4 HISTORYCZNEGO s. 2 1 9 ^ 2 2 7 RECENZJE Cieśla-Keinjussowa s. 179—202 75—108 ARCHIWUM Franciszek n r 3—4 życiu w y c i n a n k a r z a śnieńiskiego ośrodka k a m i e n i a r s k i e g o o k r e s u g o s p o d a r k i Zofia 1 Ś w i a t o p o g l ą d a r t y s t y c z n y ludności w i e j s k i e j w ś w i e t l e s t u ­ Szeska i 1 n r 3—4 dewocyjnej Anna nr nr Kur­ i S k u l s k u s. 234—237 Jacek Gajerski s. 43—56 T e a t r l a l e k a f o l k l o r s. 109—124 Henryk Kunczyńska-Iracka Olędzki łódzki s. 57—64 R y s u n k i i artykuły m a l a r z a A d r i a n a Aleksander Jurkowski analizy pow. 4 s. 149—178 Jaśkiewicz działalno­ n r 3—4 l u d o w y w Czarnocinie, Norweskie Leszek do własnej s. 203—21B s. 237—238 Vincas Svirskiis n r 3—4 s. 244—248 n r 3—4 FOSMIERTNE s. 248 n r 3—4 RÓŻNE Kronika s. Kronika s. 134 Kronika s. 249—251 Summary 70 , nr 1 nr 2 n r 3—4 o f a r t i c l e s s. 71 nr 1 S u m m a r y o f a r t i c l e s s. 135 nr 2 Summary n r 3—4 of articles s. 252—253 Резюме s. 72 nr 1 Резюме s. 136 nr 2 Резюме s. 254—255 n r 3—4 �KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK ROK polska sztuka ludowa XXIII 1969 N R 3/4 �R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : A l e k s a n d e r J a c k o w s k i (.red. n a c z ) , J a d w i g a J a i r n u s z k i e r w i c z o w a (z-ca r e d . nacz.), A n n a K u n czyńska-lracfcia, J a c e k O l ę d z k i , K s a w e r y P i w o c k i , R o ­ m a n Reimfiuss (z-ca r e d . nacz.). Sekretariat redakcji — Krystyna Chojnacka. Redaktor t e c h n i c z n y — M a r i a K l u k o w s k s i . Układ g r a f i c z n y — J a d w i g a J a r n u s z k i e w i c z o w a . Tłumaczenia — D o r i s R o m o w i c z ( a n g i e l s k i ) , N a t a l i a Stasińska ( r o s y j s k i ) . R e d . : I n s t y t u t S z t u k i P A N „ W a r s z a w a , u l . Długa 28, t e l . 31-32-711, w e w n . 20 lufo 84. W y d . i a d r n i n i s t r . : P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, u l . P u ł a w s k a 6 1 , t e l . 44-50-13. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4a4db79861329f621298f4b25bd63c5e.pdf cabce4ca4f6768e9c4477635de5f47fe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4853 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4503 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1969 t.23 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1969 t.23 z.2; s.134 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I za okres I - III 21.III zmarł Franciszek Golan ( u r . 1898 r . w G o l a n c e , p o w . O s t r o ­ łęka), jeden z najpłodniejszych rzeźbiarzy kurpiowskich. Golan r z e ź b i a r s t w e m zajął się d o p i e r o p o II wojnie światowej. Współpraco­ wał z Cepelią, dla kadzidlańskiej spółdzielni „Kuirpianka" wykony­ wał rzeźby f i g u r a l n e oraz rzeźbio­ ne krzesła. Wystawy, konkursy, dni folkloru festiwale, W l i s t o p a d z i e 1968 r . w Muzeum Etnograficznym w e Wrocławiu zo­ stała o t w a r t a w y s t a w a pn. „Stro­ je l u d o w e n a D o l n y m Śląsku". Po­ k a z a n o d a w n y dolnośląski strój l u ­ dowy, a także stroje przywiezione p o 1945 r . p r z e z o s a d n i k ó w z K r a ­ kowskiego, Rzeszowskiego, Lubel­ skiego, Mazowsza i Wielkopolski oraz repatriantów z Polesia, Woły­ nia, Huculszczyzny. Uzupełnieniem ekspozycji były zdjęcia przedsta­ wiające ludność wiejską w e współ­ czesnych strojach codziennych i o d ­ świętnych. Wydano katalog-składankę i p l a k a t p t . „Stroje ludowe na D o l n y m Śląsku". Autorką sce­ nariusza i k a t a l o g u była m g r M a ­ gdalena Rostworowska. Wystawa c z y n n o będzie d o l i s t o p a d a 1969 r. .* W Muzeum Okręgowym w Rze­ s z o w i e o t w a r t o stałą w y s t a w ę p n . „Droga do chleba", mającą n a ce­ lu pokazanie rocznego c y k l u zajęć rolniczych, których efektem, koń­ cowym jest chleb. Oprócz ekspo­ zycji narzędzi r o l n i c z y c h pokazano tradycyjne f o r m y chleba i pieczy­ wa obrzędowego, zrekonstruowano kaflowy piec z Wierzawic, pow. Leżajsk w r a z z piecem chlebowym. Komentarzem do ekspozycji był wieczór poetycki zorganizowany w salach w y s t a w o w y c h . Utwory w programie ułożono t a k , a b y c h r o ­ nologicznie odpowiadały cyklowi zajęć pokazanych na wystawie. A u t o r e m scenariusza i bogato ilu­ strowanego katalogu pt. „Chleb w ludowej gospodarce" był Krzysztof RuszeJ. * W Teatrze Dzieci Zagłębia w Bę­ dzinie, w dniach 3—5.1 odbył się V Przegląd Zespołów Herodowych. P r z e g l ą d y są o r g a n i z o w a n e od pię­ ciu lat z inicjatywy Jana Dormana, dyrektora teatru w Będzinie, który sam penetruje teren Śląska i Beskidów w p o s z u k i w a n i u zespo­ łów kolędniczych. W piątym prze­ glądzie zaprezentowało swój pro­ g r a m 30 z e s p o ł ó w ze Ś l ą s k a i w o j . krakowskiego. Występy połączone były kursem, impreza odbywała patronatem Prez. M R N w z kon­ się p o d Będzi­ K A 1969 nie. Wydz. Kult. W R N w Katowi­ cach i M i n . K u l t . i Sztuki. Żywiołowością i dynamiką wy­ różniały się zespoły z Żywieckie­ go. W s z y s t k i e zespoły p o k a z a ł y a u ­ tentyczny program, barwne stroje i ciekawe teksty. * 17.1. w lokalu Stowarzyszenia Historyków Sztuki w Krakowie otwarto wystawę pn. „Pamięci N i ­ kifora", na której pokazano 29 ostatnich prac krynickiego mala­ rza. Zestaw pejzaży malowanych k r e d k ą i a k w a r e l ą został wybrany z bogatej kolekcji prac malarza zgromadzonej w Muzeum w No­ w y m Sączu. * W czasie dorocznych Zimowych Dni Krynicy w lutym eksponowa­ no prace N i k i f o r a oraz rzeźbę l u ­ dową regionu sądeckiego. * 25.11 w D o m u C h ł o p a w Warsza­ wie o t w a r t o wystawę rzeźby Ada­ ma i Henryka Zegadłów zorgani­ zowaną przez OST „Gromada", D o m Chłopa oraz r e d a k c j e „Chłop­ skiej D r o g i " i „Zielonego Sztan­ daru". Na wystawie pokazano bo­ gaty zestaw rzeźb ojca i syna, do­ r o b e k n i e t y l k o o s t a t n i c h miesięcy pracy, również jedne z pierwszych rzeźb zakupione do zbiorów M u ­ zeum Świętokrzyskiego w Kielcach. Obok rzeźb eksponowane były za­ b a w k i w y k o n a n e przez A d a m a Zegadłę. Rzeźby A d a m a i Henryka Zegadłów różnią się o d s i e b i e w rozwiązaniach f o r m a l n y c h , zbliżone są w podejmowanej tematyce. Obok świątków pokazali oni po­ stacie z legend i podań święto­ krzyskich. Wydano katalog, bogato ilustrowany, pt. „Rzeźby Adama i Henryka Zegadłów" ze wstępem mgr Barbary Erber. 3.III otwarto w Muzeum w Łę­ czycy wystawę p n . „Łęczycka sztu­ ka ludowa". Na wystawie pokaza­ n o p l o n k o n k u r s u ogłoszonego z okazji 25-lecia P R L przez Wydz. K u l t . Prez. W H N w Łodzi. Wydz. Oświaty i K u l t . Prez. P R N w Łę­ czycy, łódzką rozgłośnię Polskiego Radia oraz muzeum w Łęczycy. Szczególnie bogato prezentowane były działy tkanin, kowalstwa i plecionek. Wśród rzeźb o tematyce świeckiej i sakralnej znalazły się prace I . Kamińskiego, B. Grab­ skiego, St. Walczaka, W . Rysia, a także bardzo interesujące rzeźby F. R o b a k o w s k i e j . W d n i u o t w a r c i a w y s t a w y w y r ó ż n i a j ą c y m się uczest­ n i k o m k o n k u r s u wręczono nagro­ dy. 'Organizacja wystawy i kon­ kursu była zasługą długoletniego kustosza m u z e u m łęczyckiego m g r Jadwigi Grodzkiej. i* Muzeum Regionalne w Myśleni­ cach zorganizowało w marcu wy­ stawę prac rzeźbiarzy ludowych z terenu powiatu myślenickiego. Pokazano prace trzech artystów: Fr. Bargieła z R u d n i k a , J . Słoniny z Bogdanówka i Wł. Górki z Po­ ręby. ,* 29.III w salonie Cepelii w G d y n i otwarto kolejną ekspozycję twór­ czości a r t y s t y c z n e j i l u d o w e j . T y m razem pokazano tkaninę stołową oraz plastykę obrzędową. Wśród tkanin stołowych pokazano serię wyrobów o wzorach zaadaptowa­ n y c h z haftów l u d o w y c h . Z zakre­ su p r z e d m i o t ó w o b r z ę d o w y c h eks­ ponowane były figurki słomiane, wydmuszki i palmy wielkanocne. i* W l u t y m i w m a r c u o d b y w a ł się w Domu Kultury w Lublinie Fe­ stiwal Powiatów Ziemi Lubelskiej. Festiwal zorganizowano z okazji 25-lecia P R L , celem jego było za­ prezentowanie dwudziestopięciolet­ niego dorobku społecznego i go­ spodarczego, k o n f r o n t a c j a osiągnięć poszczególnych powiatów. Prawie każdy z powiatów pokazał również sztukę l u d o w ą swego r e g i o n u . Po­ w i a t Biała P o d l a s k a zaprezentował stroje ludowe, siwaki K. Rogow­ skiego, rzeźby T . Szkodzińskiego i T. Kożuchowskiego, plecione ko­ białki i dzbany, Biłgoraj — wyro­ b y ze s ł o m y i w i k l i n y , s t r o j e l u d o ­ we. Na wystawie powiatu janow­ skiego była c e r a m i k a z Ł ą ż k a O r ­ dynackiego, Puławy pokazały cera­ mikę J. Góry z Baranowa, wyci­ nanki Br. Pietraka z Gutanowa, t k a c t w o z Żerdzi oraz rzeźby w drewnie Wł. E r t m a n a z Puław. Ekspozycje malarstwa amator­ skiego pokazały p o w i a t y Tomaszów i Opole, p o w i a t Hrubieszów — rzeź­ by i obrazy St. K a r u l a k a . Prace garncarzy z Urzędowa pokazano w ekspozycji powiatu kraśnickiego. Ciekawe wystawy tkactwa poka­ zały powiaty: łukowski, włodawski i lubartowski, powiat Bychawa zaprezentował krzczonowskie pi­ sanki M . Kochańcowej. rzeźby l u ­ d o w e F. R u t k i e w i c z a i St. Zięby. iBogata była ekspozycja sztuki ludowej powiatu krasnostawskiego urządzona przez m u z e u m w Krasnymstawie. Pokazano kowalstwo, wyroby ze słomy oraz rzeźby w drewnie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/078003fe92f53663b7dd12421ca6c0ed.pdf e0d8814954e9f8468c461efa502a8587 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3155 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2954 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.3, s.144 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA AKADEMIA NAUK • INSTYTUT SZTUKI • ROK XLII • 1988 • Nr 3 polska sztuka ludowa W R O C Ł A W ZAKŁAD NARODOWY W A R S Z A W A K R A K Ó W - G D A Ń S K - I Ó D 2 IMIENIA O S S O L I Ń S K I C H , W Y D A W N I C T W O POLSKIEJ A K A D E M I I NAUK �CONTENTS Zbigniew Benedyktowicz Symbol in Ethnography Siergiej Symbol Jurij Awierincew Łotman Symbol 145 149 i n the System of Culture 151 Michał K l i n g e r S y m b o l i n Theology. The Importance of Eliade's A n a l y ­ sis o f R e l i g i o u s S y m b o l i s m f o r C o n t e m p o r a r y T h e o l o g y 155 Paul Tillich Significance 160 Mircea Eliade Methodological Mircea Eliade Ordeal b y Labyrinth Stanisław C i c h o w i c z What B o h d a n Tadeusz Brancusi 175 Mircea Eliade Brancusi and Mythology 178 Dariusz Czaja Myth, Ryszard Ciarka Sacrum, M y t h , Book and Justification Remarks on of the Religious Study of Symbols Religious Symbolism Can 161 167 the H e r m e n u t B o When the Times Are Hard...? Wojciech Wanda Urbanowicz Zaleski Art, Interpretation Supplicatory Telakowska B o h d a n Tadeusz 171 Urbanowicz Shrines 183 185 and Holy Pines Near Supraśl 186 Biographical Note 196 Wanda's 200 Generation Aleksander Jackowski Wanda 203 Halina Kenarowa Maria Bujakowa 204 Aleksander Jackowski The Master 211 Wojcioch My 211 JÓZEF Summary J . Burszta of BURSZTA (17.04.1914—6.07.1987) Father Articles 213 РЕЗЮМЕ 214 REDAKCJA: Zbigniew Benedyktowicz (z-ca red.), A l e k s a n d e r Jackowski (red.), Ewa Korulska, Anna Kunczyńska-Iracka, Sławomir Sikora (sekretarz redakcji) R A D A R E D A K C Y J N A : Jerzy Bartmiński, Tadeusz C h r z a n o w s k i , M a r c i n Czerwiń­ ski, E w a Fryś-Pietraszkowa, Jan Krzysztof Makulski, Franciszek Midura, Jacek Olędzki, Mieczysław Porębski, R o m a n Reinfuss, Czesław Robotyeki, Zofia Sokolewicz, Roch S u l i m a W S P Ó Ł P R A C O W N I C Y R E D A K C J I : Zofia Bisiak, Jan Swiderski R E D A K T O R T E C H N I C Z N Y : Grażyna Miętus T Ł U M A C Z E : Piotr Paszkiewicz i M a g d a l e n a I w i ń s k a (ang.), L i j a Skalska-Miecik (ros.) Adres Redakcji: I n s t y t u t S z t u k i P A N , u l . D ł u g a 28, 00-950 994, t e l . 31-32-71/4, w e w n . 227, 229. Warszawa, skr. poczt. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/71547fc4f7cc6767106894e1be4ff30e.pdf 48508cabde80371a782480765fb270e7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3153 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2953 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2, s.139-141 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Stefan, R o z a n o w Zofia, Rusok Tomasz, Ruszel K r z y s z t o f , baków Boris Aleksandrowicz, Ryszkiowicz Ry­ A n d r z e j , Rzopiński Józef, Trojanowicz Teresa, Trzopacz M a r i a , T u r n a u I r e n a , T u r n o Bernadetta, Turska Zofia, Twardowski J a n , Czesław. Urbanowicz Bohdan. Sadownik Alojza, J a n , Sadowski Wojciech, Sągajłło-Kaczanowska Schmits Goorges, Setkowicz Samek Maria, Jan, Safkiowioz Schouflor Vladimir, J a n , Soweryn Tadeusz, Siemion V o t u l a n i A r m a n d , V o t u l a n i Cocylia, V y d r a Józef. Wajda Andrzej, Walicka J o l a n t a , W a l i c k i Michał, Waligóra W o j c i e c h , Sikora Sławomir, Simonidos D o r o t a , Skibiński S t a n i ­ Edward, sław, S k u r p s k i H i o r o n i m , Sławiński Janusz, Sobalski Franciszek, Stanisław, Sobieska J a d w i g a , Sobieski M a r i a n , Sokolowicz Zofia, Sokołowski Węgrzynowicz Leopold, Wieluński A n d r z e j , Wieruszowska M a r i a , M a r i a n , Sokorski Włodzimiorz, Spyra Aleksander, S t a l i i Wierzchoń-Miorluchowska Paul Walknowski Wasilewski Dobiesław, Jerzy Wallis Sławomir, Aloksander, Węglarz A u r e l i a , Więckowski Wallis Stanisław, Tadousz, Wi- H e n r i , Stankiowiczowa Janina,, Starek E d y t a , S t a r o n k o w a Zofia, słocki Seweryn Starzyński J u l i u s z , Stelmach A n t f ) u i , Stelmachowska R y s z a r d , W o l o i i s k a M a r i a , W o l s k i K r z y s z t o f , Wołowski Jacek, Bożena,, A., W o j c i e c h o w s k i Aleksander, Wojoiochowski Stęszewski J a n , S t o m m a L u d w i k , Stroiński Stanisław, S u l i m a Woźniak K r z y s z t o f , Roch, Sulkow'skn, Urszula, S u l k o w s k i Wacław, S u r o w i a k B r o n i s ­ Wójcik H a l i n a , Wójcik Jarosław K r z y s z t o f , Wójcicki R y s z a r d , ław, Sygietyńska H a n n a , Szacki P i o t r , Szanter Zofia, Szańkowski Wycisk Maciej, Szczepanek Tadeusz, Szefler K r y s t y n a , Szonejko Woźniak M a r i a , Woźnowski Mieczysław, Artur. Olga, Szotela Terosa, Szewczyk-Wiorzbieka H a n n a , Szewczyk Zdzisław, Zambrzycka-Kunachowicz Szromba-Rysowa Zofia,. Szulc Zdzisław, Szutkowska D a n u t a . J a n A., Zaręba A l f r e d , Z a w a d z k i H o n r y k , Zawistowicz-Adamska Sławski Tadeusz, Ślodzicwski A n t o n i , Śuieżyńska-Stołot Ewa, lislaw, Z i m a n d R o m a n , Z i m m o r e r L u d w i g , Złotnikowa I r i n a , Świąt колечка Anna,, Świątkowski H e n r y k , Znamierowska-Priifferowa M a r i a , Zwolakiewicz H e n r y k , Zyglor Anna, Zanoziński Jerzy, Zaremba K a z i m i e r a , Z b o r o w s k i J u l i u s z , Zgierun Zdzisław, Zieliński ChwaŚredniawa Helena, Tadeusz Swiderski J a n , Świeży Janusz. Telakowska W a n d a , Toeplitz Jerzy, Timoszowicz Jerzy, T o m i c k a Żaki A n d r z e j , Żakowska M a r i a , Żołna-Manugiowicz J a n , Życki Joanna, Tomicki Ryszard, L e o n a r d , Żywirska M a r i a . S U M M Trajdos Tadeusz, A R Trojan Marian I E S * SUMMARY O F Akos E n g e l m a v e r — PLAY I N HUNGARIAN MANNER PIPES, P L A Y BASSES A spontaneous m o v e m e n t of y o u n g people to p e r f o r m a u t h e n ­ t i c f o l k music combined w i t h dance a n d singing has been de­ v e l o p i n g i n H u n g a r y since... The t u r n i n g p o i n t was the discovery of T r a n s i l v a n i a , where H u n g a r i a n m i n o r i t i o s preserved old customs, langaugo, dance, a n d music. Professional dancers began to go to T r a n s i l v a n i a to learn how to dance, sing, p l a y old i n ­ struments. The movement, „Tanchaz" (which l i t e r a l l y means the .,house o f dance") was i n i t i a t e d b y t w o a.matonr musicians, Ferenc Sabo a n d Bela Hahnos. I t consisted i n a c o m m o n dance of a fewdancers, a n d the knowledge how to dance a n d sing o l d songs. I n the i n t e r v a l s p a r t i c i p a n t s recite poems a n d folk tales. The m o v e m e n t , w h i c h numbers thousands of y o u n g people, e f f i c i e n t l y compotes w i t h c o n t e m p o r a r y pop music a n d integrates the y o u t h from various r u r a l and t o w n circles. Roman Reinfuss — PODHALE PHENOMENON A c c o r d i n g to t h o a u t h o r , c o n t e m p o r a r y c u l t u r e of the Podhalens proves t h a t t r a d i t i o n a l folk c u l t u r e is n o t thereatened try u r b a n c i v i l i z a t i o n i f o n l y tho r u r a l c o m m u n i t y preservos the sense o f its o w n value. H i s t o r i c a l c o n d i t i o n i n g of the independent Podhale region, p a r t i c u l a r l y l i t e r a r y and a r t i s t i c egend created i n the 1st docades of t h e 20th c e n t u r y , enabled the highlanders to preserve the sense o f t h e i r distinctness or oven of the s u p e r i o r i t y of t h e i r c u l t u r e . Hence the highlanders' costume, dialect, music, dance, a n d a r c h i t e c t u r e , regarded to be t y p i c a l of the Podhale region oven b y the higblandors themselves, have boon c u l t i v a t e d . K r z y s z t o f Ren iк - KITE AND THEATRE I s the porformace w h i c h accompanies celebrations o f r i t e or theatre character? The answer is given on t h o basis of the analysis of the f o r m o f two performances ( K a t h a k a l a , K r y s z n a t t a m ) t h a t are to be f o u n d i n the south of I n d i a (the state o f Gorala) the a u t h o r was able to observe (December 1084 — A p r i l 1085). The above performances have m u c h i n c o m m o n ; t h o y origina­ t e d a t the t u r n of the 16th c e n t u r y i n the same area. Based on the m y t h i c a l story o f the H i n d u , the p l o t was d r a m a t i z e d ( K a t h a ­ P Е З Ю М Е ARTICLES kala) or given a poetical f o r m (scenes f r o m the life of K r i s h n i n K r i s h n a t t a m ) . O f similar c o n s t r u c t i o n , decoration (costumesa masks, m a k e - u p ) , a n d applied techniques o f a c t i n g (song, gestu­ res, m i m i c r y , dance), b o t h performances aro played i n a temple. T h e y do n o t differ m u c h as far as the way to convey the p l o t is concernod; correspondingly, c e r t a i n t h e a t r i c a l elements are ea.sily discerned i n t h e m . The Europeans a,re inclined to refer to the performaces as to rites. I n t h e i r t u r n , the Cerala locals v i e w the performances i n a completely different w a y : e.g. t h e y comment, on a c t i n g ( K a t h a k a l a ) t r a e t i n g thus the whole as a, k i n d of f i c t i o n ; when w a t c h i n g K r i s h n a t t a n t h o audience is solemn a n d concentrated for the ,,actors" e m b o d y the h o l y s t o r y (lack of the e v a l u a t i o n of acting) — the disposition towards the c o n t a c t w i t h transcedenco is easily observed. Joanna H u b n e г - W о j с i о с h о w s к а —• F E A S T . I L L U S I O N AND R E A L I T Y I N STATE CEREMONIES OF T H E 17th C E N T U R I E S The feasts were the c r o w n i n g or s i m p l y the mere element of the ceremonies connected w i t h 1) l i t u r g i c a l calendar (e.g. Christ­ inas E v e feast): 2) i m p o r t a n t events i n one's life ( b i r t h , m a r r i a g e ) ; 3) significant events i n t h o life o f a g i v e n c o m m u n i t y ( r o y a l e n t r y , accession to the episcopal office). Aesthetic values the feast cannot be confined to were o f significance for the shape of the feast itself. The s t r i c t scenario of the feast is assumed to have been necessary due to the r i t e or p a r a - t h e a t r i c a l character o f the feast. The same concerns the division i n t o ..actors" a n d ,,audience", the l a t t e r being o n l y observers. I n qiew' of the French ceremonial (its apogee t o o k place a t the court of Louis X I V ) wdiich was d o m i n a n t i n E u r o p e a,t t h e t i m e the ,.actors" were assign certain s t r i c t roles; words a n d gestures were also defined. The order of incomers a n d outgoers as well a,s the place a t the table w'cre s i g n i f i c a n t , also i n p o l i t i c a l c o n t e x t , w h i c h m a y e v e n t u a l l y lead to a c o n f l i c t . Tho feast also had a propaganda, meaning, e.g. creation of the king's nocge hence the audience was necessary. According to the donnnonf ..service я ki, francaise", three courses were m a n d a t o r y ; o b l i g a t o r y were also r i c h decoration composed of porcelain pieces (fignral representations), flowers, and food products. W h e n the banquet was finished the ,,actors" role was t a k e n over b y the observers: t h e y pillaged tables, dest­ royed decorations and t h r e w e v e r y t h i n g i n t o disorder. 131 �L e a n d c f P e t z o l d t - FOLIC FEASTS I N A N A T T E M P T OF T Y P O L O G Y GERMANY. A c c o r d i n g t o t h o polls f r o m 1966—198.'), a r o u n d 5000 l o c a l i ­ ties i n W e s t Germany were registered to celebrate various k i n d s o f feasts. Tho o r i g i n o f those feasts is v a r i e d for t h e y derive f r o m old religions or r i t u a l customs, n o w i n t e r p r e t e d a g a i n ; there are also some new feasts w h i c h refer to local t r a d i t i o n (e.g. feasts o f t o w n saint-patrons or grape-gathering). C o m m o n features o f the c o n t e m p o r a r y fea.st are as follows: s p o n t a n e i t y of j o i n t a c t i v i t y , c a p a b i l i t y o f the group to integrate, c o m m o n i n t e n t i o n s , desire to c u l t i v a t e t r a d i t i o n . The proposed arrangement takos i n t o account the o r i g i n a n d genuine senso o f the feast, as w e l l as its c o n t e m p o r a r y f o r m . The a u t h o r distinguishes 15 groups, e.g. n a t i o n a l or regional feasts, local feasts. Some of t h e m ( c a r n i v a l , farewell to w i n t e r ) are c o n t i ­ n u a t i o n o f o l d f o l k rites or u r b a n customs (school foasts), whe­ reas t h o r e m a i n i n g ones aro either a g r i c u l t u r a l (animal t r a d e , grape-gathoring) or religious (pilgrimages, processions) foasts. A separato g r o u p , w h i c h consists of new, post-war feasts, e m ­ phasizes local distinctness or integrates small c o m m u n i t i e s o f a, t o w n o r a region. W an d a GARIA D r a b i к — FOLKLORE FESTIVALS I N BUL­ The a u t h o r , a f o l k o r i s t , presents her impressions f r o m t h o 8 t h F e s t i v a l of the Surwakors a n d K u k i e r s (rite groups t h a t used to v i s i t villages after N o w Year). P a r t i c u l a r l y a t t r a c t i v e are the b e a u t y a n d r i c h decoration of t h e i r costumes, m o s t l y masks. The structure of the rites is s t i l l preserved, t h o u g h their contents are gradually f a d i n g away. I t was a spectacular character o f the festival t h a t was conducive to demonstrate its e n t e r t a i n i n g elements. Szymon Bojko P U L I S T CUSTOMS — HALLOWEEN AND OTHER PO­ The need for various shows, parades, carnivals, a n d feasts, says the a u t h o r , is also characteristic of b i g agglomerations. H e describes H a l l o w e e n , a parade w h i c h i n N e w Y o r k marches t h r o u g h Greenwich Village on A l l Souls'Day. A r o u n d a h u n d r e d thousand people tako p a r t i n i t , some o f t h e m i n fancy dresses. Great dolls a n d masks raise above the c r o w d . I n children's pa­ rade, i n t u r n , effigies o f Disney's characters and other p o p u l a r t v series are c a r r i e d . I t is R a l p h Lee w i t h his t e a m t h a t ore responsible for t h e a r t i s t i c side of the show, f i n a n c e d or spon­ sored b y the M a t a D e p a r t m e n t Store. H a n n a В a It у n — 1ST M A Y AS A SPECTACLE The a u t h o r analyzes character o f the 1st M a y parade i n the yoars 1949—1954. I n 1949 tho parade was s t i l l a spontaneous m a n i f e s t a t i o n w i t h no s a l u t i n g base to bo p u t u p . P a r t y loaders were m a r c h i n g a t the head. N e x t years t h o celebration became i n s t i t u t i o n a l i z e d a n d workers wore obliged to p a r t i c i p a t e i n the parade. The character of the spectacle, w h i c h consisted o f b o t h t h e parade a n d a c c o m p a n y i n g decorations a n d rejoicings, is discussed i n p o l i t i c a l c o n t e x t . The parade's t r a n s f o r m a t i o n s are v i e w e d i n t h o category: r i t e — spectacle, a n d t h o a u t h o r shows the disappearance o f the features o f t h e r i t o (visible s t i l l i n 1949) i n f a v o u r o f spectacular values. M a r i a F i e d о г к i o w i с z — RITUAL ŻYWIEC REGION GROUPS I N THE Tho customs t o go a c r o l l i n g f r o m the feast day o f St Stephen t o t h e day o f the M a g i has been preserved i n the Żywiec region u p t o t h e present t i m e . I t s t r a d i t i o n a l f o r m is continued a n d the c u s t o m is k e p t alive b y shows and f o l k l o r i s t i e competitions'. A group ( t f carollers, m o s t l y farmers or y o u n g men i n disguise, calls a t village houses to say wishes, p e r f o r m f u n n y scenes, and p l a y trieks. The rite's a i m is to secure a h o u d a n t crops a n d happiness. The characters of the r i t e , consolidated b y t r a d i t i o n , include people (always alien io the village c o m m u n i t y — the Ло-w, Gipsy, chimney-sweep), animals s y m b o l i z i n g f o r t i l i t y (horse, bear) a n d figures from the ..other w o r l d ' ' (death, dovil). H a v i n g based herself on t h e studies carried o u t i n situ i n the years 1985---87, the atithoros concentrates o n t w o most d y n a m i c and oldest groups: ..Przebierance" f r o m Ża-bnica a,nd . . D z i a d y " f r o m village L a l i k i . H o w e v e r , she does not analyze deeply the essence of the r i t e . I n his review , , R i t u a l a r t o f the Żywiec r o g i o n " S.A. W i s l o e k i presents the e x h i b i t i o n organized b y A . Fidelewicz, where masks and accessories used by the t w o groups were displayed. 140 D a n u t a K a l i n o wska-Klosiewicz — D A N C E S OF W O M E N „ F O R A H I G H F L A X " OF A L L SOULS' D A Y I N C A R N I V A L R I T E S CARNIVAL ELEMENTS Tho a u t h o r proposes a n i n t e r e s t i n g i n t e r p r e t a t i o n o f the women's dance „for a good h a r v o s t " o f f l a x a n d hemp. I t s m e a n i n g is explained i n t h o c o n t e x t o f c a r n i v a l rites. W h i l e a n a l y z i n g the phenomenon the a u t h o r takes i n t o account u n i v e r ­ sal m o a n i n g of tho elements appearing i n t h o danco, p a r t i c u l a r l y flay and homp. Studies of r i c h Polish sourco materials as w e l l as of Slav a n d German sourcos enable hor to define a wido symbolic c o n t e x t o f those p l a n t s . Tho generally k n o w n f e r t i l i t y s y m b o l i s m of f l a x a n d hemps is b u t ono o n l y symbolic aspect associated w i t h t h o ,,other w o r l d " . Tho a u t h o r ' s detailed considerations load her to the con­ clusion t h a t f l a x a n d homp can be regarded to bo a v a r i a n t of tho cosmic tree, a,n olemont essential i n the c o m m u n i c a t i o n a m o n g various cosmic w o r l d s . Barbara O g r o d ó w s к a — WAFERS AND WAFER-MADE DECORATIONS I N POLISH TRADITION Since the 18th c e n t u r y i t has been customary to begin Christ­ mas Eve supper w i t h sharing wafer. I n some p a r t s of the c o u n t r y wafer was p u t i n the middle of tho table. The c u s t o m to send wafer together w i t h Christmas wishes has lately become p o p u l a r . I t was „church peoplo" t h a t were responsible for p r o d u c i n g wafers and the i r o n stamps wore decorated w i t h religious m o t i f s . R e a d y wafers, b o t h w h i t e arid coloured, were delivered to p a r i ­ shioners; sometimes t h e y were presented b y a , , c a r o l l i n g " priest, too. The a u t h o r discusses customs conneeted w i t h wafers a n d local t r a d i t i o n s i n this respect (e.g. f o r t u n e - t e l l i n g and acts associated w i t h breeding a n d healing magic). The custom to a d o r n house interiors a t Christmas w i t h decorations made o f wafer sprang f r o m the belief i n its unusual properties. I n her article Ogrodowska presents various forms of such ornaments, e.g. the , , w o r l d s " h a n g i n g on a t h r e a d . T o conclude, wafor decorations are becoming less a n d less frequent. Anna Kunczyńska-Iracka, Ewa K o r u l s k a T H E L A N T E N MYSTERY AT GÓRKA KLASZTORNA — The L a n t o n m y s t e r y , w h i c h a t t r a c t s t h e g r o w i n g n u m b e r o f p d g r i m s , has been h e l d a t the sanctuary o f Our L a d y since 1984. Organizod under the auspices o f tho Missionaries o f t h o H o l y F a m i l y for the f i r s t t i m e , i t has boon performed b y t h e same t r o u p e (60 persons), consisting o f tho mombers o f several earish families. The m y s t e r y distinguishes i t s o l f b y the realistic, pxpressive i n t e r p r e t a t i o n o f the W a y of the Cross. I t is b u t a n interesting a t e m p t a t creating a peculiar k i n d of the r i t o i n w h i c h b o t h t h e actors a n d t h e audionee tako p a r t a t the same timo. Zbigniew B e n e d y k t o w i c z — ON FEASTING. A N I N T E R V I E W W I T H PIOTR FEAST AND SKRZYNECKI The w e l l - k n o w n „Piwnica p o d B a r a n a m i " (Collar under R a m s ) i n Cracow was founded b y P i o t r S k r z y n e c k i a r o u n d t h i r t y years ago. The figure of the founder has become a logend ever since. On tho p r e t e x t of h i s t o r i c a l anniversaries he used to organize e x t r a o r d i n a r y shows or crazy balls i n o l d castles and p a l e ев, participated, b y the members of the society elite. A m o n g the articles devoted to Skrzynecki a n d his „ P i w n i c a " i t is a t a l k on feasts and feasting t h a t seems to bo the m o s t imports n t . F o r Peter foasts is opposed to boredom, i t is a p l a y and a f o r m of the coexistence w i t h other people and friends. H o oitos St. Augustines w h o , t h o u g h confesses to God of his numerous sins, is n o t sorry for the n i g h t be spent on dancing. R у sz a r d Сia г к a — PUNK-ROCK P u n k is defined as a movement of the y o u t h counter-culture, a, c o n t a m i n a t i o n of numerous trends, sometimes c o n t r a d i c t o r y b o t h i n a r t a n d life. I t is i n s p i r e d b y dada and decadency. I n p i r a t i o n s o f u r b a n sub-cultural groups are visible m o s t l y i n the movement's relation w i t h the workers' c u l t u r e and such slogans as the t o t a l lack of prospects, u n e m p l o y e m e n t . sense o f the �crisis o f (.contemporary civilisation M S well as o f ecological a p d m i l i t a r y menace. S i m i l a r l y I o oaiiior y o u t h movements, i t is rock music t h a t conveys all 1!10 essential i n f o r m a t i o n a n d slogans. Punk-roek is consciously a retrospective music, going back to its rock" 'Vol] roots. Protest against insufficiency rather t h a n cxc-ss of consumption ;.>oods makes the slogans a t t r a c t i v e irrespective of n a t i o n i l traditions and p o l i t i c a l differenced. P u n k is n o t the protest against mass culture a n d t r a d i t i o n a l m e d i a ; it moans rather an a t t e m p t of their specific utilisation (e.g. groups publish independent periodicals, called „ f a n z i c n " , a n d records i n small quanl i lies). Л ш I perhaps tho future of mass culture lies in local cull tire - suggests the author. РЕЗЮМЕ А к ос Знгельмаер — ИГРЙТЕ ДУДЫ, Б А С Ы — ПО — ВЕНГЕРСКИ ИГРЙТЕ С давних л е т ь ,, — в В е н г р и и спонтанно р а з в и ваеттся м о л о д е ж н о е д в и ж е н и е , н а п р а в л е н н о е на р а з ­ витие п о д л и н н о народной м у д ы к и , сопровождаемой танцем и пением. П е р е л о м н ы м моментом б ы л „ о т к р ы ­ т и е " м о л о д е ж ь ю Семиграда, где венгерское м е н ь ш и н ­ ство с о х р а н и л о давние обычаи, я з ы к , танец и м у ­ з ы к у . П р о ф е с с и о н а л ь н ы е т а н ц о р ы с т а л и ездить туда у ч и т ь с я танцевать, петь, играть па с т а р и н н ы х и н ­ струментах. Начало этому д в и ж е н и ю , получившему название „Tanchaz (дословный п е р е в о д — „дом танца") ( р о г о ж и л и ) два м у з ы к а н т а л ю б и т е л я F e r e n c Sebó и Bela H a l m o s Д в и ж е н и е з а к л ю ч а е т с я в о б щ е м танце н е ­ б о л ь ш и х г р у п п , часто у р о к а х танца и с т а р ы х песен. В о время п е р е р ы в о в у ч а с т н и к и г р у п п д е к л а м и р у ю т поэзию, народные сказания. В н а с т о я щ е е время дви­ жение, охватывая тысячи молодежи, успешно сопер­ ничают с современной м о л о д е ж н о й м у з ы к о й , о б ъ е ­ диняя м о д о д е ж ь различной сельской и городской среды. Роман Рейнфусс — ФЕНОМЕН ПОДГАЛЬЯ А в т о р статьи у т в е р ж д а е т , что современная к у л ь ­ тура п о д г а л я и в и д е т е л ь с т в у е т о том, что г о р о д с к а я цивилизация не у г р о ж а е т традиционной народной к у л ь т у р е , е с л и деревенская среда с о х р а н я е т ч у в с т в о собственного достоинства. Исторические условия независимого Подгалья, в п е р в у ю очеред л и т е р а т у р н а я , как и х у д о ж е с т в е н ­ ная легенда, созданная в первые д е с я т и л е т и я X X в е ­ ка, предоставила горцам в о з м о ж н о с т ь с о х р а н и т ь соз­ нание собственного своеобразия и д а ж е превосход­ ство собственной к у л ь т у р ы . Б л а г о д а р я этому с о х р а ­ няются горский наряд, д и а л е к г , м у д ы к а , танцы, а т а к ж е а р х и т е к т у р а , к о т о р ы е считаются т и п и ч н ы м и д л я П о д г а л ь я , как думают впрочем и сами г о р ц ы . Л е а н д е р П е т з о л ь д —НАРОДНЫЕ ПРАЗДНИКИ В ГЕРМАНИИ. ПОПЫТКА ТИПОЛОГИИ Н а основе а н к е т н ы х исследований, п р о в е д е н н ы х в 1966—1983 гг., в Западной Г е р м а и и записано ок. 5000 местпосеой, в к о т о р ы х о т м е ч а ю т с я р а з л и ч н о г о рода праздпенства. Генезис этих праздпенств ч р е з в ы ч а й н о р а з л и ч е н . Они берут свое н а ч а л о от старых р е л и г и о з н ы х и л и о б р я д о в ы х о б ы ч а е в , н ы н е и н т е р п р е т и р у е м ы х по ново­ му. В в в е д е н ы т а к ж е новые праздники, связанные с местными традициями (парздники патронов городов, сбора винограда и т.д.). О б щ и м и чертами современ­ н ы х враздииков я в л я ю т с я спонтанность совместных т в о р и ч е с к и й действий, потребность п о д о б н ы х действий и способность г р у п п ы о б ъ е д и н я т ь с я , о б щ н о с т ь ц е л е й и с т р е м л е н и е к у л ь т и в и р о в а т ь традиции. Предлагаемая систематика учитывает генезис и п е р в о н а ч а л ь н ы й с м ы с л , а т а к ж е современные ф о р ­ м ы праздненства. А в т о р в ы д е л я е т 15 г р у п п , к о т о р ы е охватывают прездпяки общенационального либо ре­ л и г и о з н о г о значения, а т а к ж е местные праздненства. Н е к о т о р ы е из них (саслеиица, проводы з и м ы , обход границ) я в л я ю т с я п р о д о л ж е н и е м старых народных обрядов л и б о г о р о д с к и х о б ы ч а е в ( ш к о л ь н ы й празд­ ник). Затем с л е д у ю т с е л ь с к о х о з я й с т в е н н ы е п р а з д н и ­ ки ( ж и в о т н о в о д ч е с к и е ярмарки, сбор винограда), р е ­ л и г и о з н ы е праздники (паломничества, процессии). О т д е л ь н у ю г р у п п у , к которой п р и н а д л е ж а т празд­ ники, у с т а н о в л е н н ы е п о с л е войны, с о с т а в л я ю т празд­ ники, п о д ч е р к и в а ю щ и е местные особенности. Они объединяют немногочисленные группы городской общественности и л и н е б о л ь ш о г о округа. Ванда Драбик В БОЛГАРИИ — ФЕСТИВОЛИ ФОЛЬКЛОРА А в т о р , с п е ц и а л и с т к а по ф о л ь к л о р у , пишет о своих в п е ч а т л е н и я х п о с л е п о е з д к и в Б о л г а р и ю па ф е с т и ­ валь курол („Суверкары" и „ к у к е р ы " ) , посвященный к у к л а м , с в я з а н н ы м с обрядами, к о т о р ы е и м е л и место в п р о ш л о м п о с л е Н о в о г о Года. Она п о д ч е р к и в а е т б о ­ гатство и красоту костюмов, а особенно масок. Х о т я с м ы с л этих р и т у а л о в исчезает, с о х р а н я е т с я с т р у к ­ тура. З р е л и щ н ы й х а р а к т е р ф е с т и в а л я благоприят­ ствовал демонстрированию п р е ж д е всего элементов развлекательного толка. Ш и м о н Б о й к о — HALLOWEEN РОПРИЯТИЯ МАССОВОГО Т И П А И ДРУГИЕ МЕ­ А в т о р обращает внимание на н е о б х о д и м о с т ь р а з ­ н ы х з р е л и ш , парадов, к а р н а в а л ь н ы х и п р а з д н и ч н ы х увеселений также в крупных городских центрах. Описывает Halloween, шествие в Нью-Йорке по Г р и н в и ч В и л л а ж в день поминовения у с о п ш и х . Над шествием в о з в ы ш а ю т с я огромные к у к л ы и маски, а принимают в нем у ч а с т и е о к о л о 100 т я с я ч ч е л о в е к ; многие и з н и х о д е т ы в забавные к о с т о ю и ы . В другом шествии — дети, н е с у щ и е и з о б р а ж е н и я героев ф и л ь ­ мов Диснея, а т а к ж е м н о г о с е р и й н ы х л е н т д л я д е ­ тей, т р а н с л и у р е м ы х по т о л е в и д е н и ю . Х у д о ж е с т в е н ­ ным о б о р м л е н и е м занимается к о л л е к т и в под р у к о ­ водством Р а л ф а Л и . Ф и н а н с и р у е т это мероприятие универмаг М а т и . Збигнев Бенедиктович И ПРАЗДНОВАНИЯХ, БЕСЕДА НЕЦКИМ — О ПРАЗДНИКЕ С ПЕТРОМ СКШИ- П е т р С к ш и п е ц к и й создал в К р а к о в е знаменитый, с у ю е е т в у ю щ и й у ж е 30 л е т „ П о г р е б о к под Б а р а н а м и " . Его л и ч н о с т ь овеяна л е г е н д о й . С к ш и н е ц к и й т а к ж е я в л я е т с я инициатором н е о б ы ч н ы х м е р о п р и я т и й - з р е лию, приуроченных к разным историческим го­ довщинам, организатором с т р а н н ы х „ б е з у м н ы х " б а л о в в старинных з а м к а х и дворцах. П у б л и к у е м ы е статьи п о с в я щ е н ы П е т р у , „ П о г р е б к у " , а самое г л а в н о е это беседа на тему праздника и празднования. Д л я П е ­ тра праздник это п р о т и в о п о с т а в л е н и е с к у к е , это в о з ­ м о ж н о с т ь о б щ е н и я с другими л ю д ь м и , д р у з ь я м и . Он цитирует св. А в г у с т и н а , к о т о р ы й , и с п о в е д у я с ь , не ж а л е е т одного — того, что протанцевал до утра всю ночь. Ришард Чярка — ПАНК-РОК П а н к — это д в и ж е н и е м о л о д е ж н о й к о н т р к у л ь т у ­ ры, контаминация множества иногда п р о т и в о р е ч и в ы х тенденций как в искусстве, так и в ж и з н и . Его и с т о ­ ки берут свое н а ч а л о в дадаизме и декадентстве. С у б к у л ь т у р а г р у п п , п р о и с х о д я щ и х из б о л ь ш и х г о р о ­ дов опирается па т а к и х ф а к т о р а х , как отсутствие перспектив, безработность, кризис современной ц и ­ вилизации, экологические и милитарные угрозы. Г л а в н ы м н о с и т е л е м информации и л о з у н г о в я в л я е т ­ ся, т а к ж е как и в б о л е е р а н н и х м о л о д е ж н ы х д в и ­ ж е н и я х , м у з ы к а типа рок. П а н к - р о к это м у з ы к а у в ы ш л е н н о ретроспективная. Протест против отстут- 141 �ствию, а не и з л и ш е с т в у м а т е р и а л ь н ы х благ о б е с п е ­ чивает ей — независимо от н а ц и о н а л ь н ы х традиций и п о л и т и ч е с к и х в з г л я з о в — ш и р о к и й резонанс везде. Панк это не протест против массовой культуры и т р а д и ц и о н н ы х масс-медиа, это скорее попытка их специфического использования. Анна Бальтыи — 1 МАЯ — ЗРЕЛИЩЕ А в т о р а н а л и з и р у е т празднование 1 мая, в 1949— —1954 гг. В 1949 г. первомайский п о х о д я в л я л с я е щ е манифестацией спонатнного х а р а к т е р а . Н е б ы л о тогда т р и б у н ы , перед которой д е ф и л и р о в а л и у ч а с т н и к и п о ­ хода. В о г л а в е похода ш л и р у к о в о д и т е л и . В п о с л е ­ д у ю щ и е годы праздник, п о х о д ы принимают х а р а к т е р официальных зрелищ, в которых обязательно при­ нимают у ч а с т и е т р у д я щ и е с я . А в т о р рассматривает в к о н т е к с т е политических у с л о в и й образ з р е л и щ а , к а к и м и я в л я л и с ь равно п о ­ ход, как и с о п у т с т в у ю щ и е ему р а з в л е ч е н и я и д е к о ­ рации Рассматривая вопрос н а с т у п и в ш и х перемен в к а ­ т е г о р и я х о б р я д - з р е л и щ е , автор статьи отмечает, что постепенно исчезают ч е р т ы обрядности ( к о т о р ы е в ы ­ с т у п а л и е щ е в 1949 г.), принимая з р е л и щ н ы й х а ­ рактер. М а р и я Ф ид е р к е в ич ЖИВЕЦКОГО РЕГИОНА — ОБРЯДОВЫЕ ГРУППЫ На территории Ж и в е ц к о г о региона по сей день с о х р а н и л с я о б ы ч а й так паз. к о л я д о к , отмечаемый в период от св. Щ е п а н а до праздника п о к л о н е н и я В о л х в о в ( К р е щ е н и е ) . О б ы ч а й этот о х в а т ы в а е т ф о л ь к ­ л о р н ы е п о к а з ы и к о н к у р с ы , с о х р а н я я до сих пор свою традиционную форму. Группа ряженых к р е с т ь я н и л и м о л о д ы х м у ж ч и н навещает деревенские дворы с п о ж е л а н и я м и всего доброго, в ы с т у п а я с за­ бавными сценками и шутками. Т р а д и ц и о н н ы е лица, в ы с т у п а ю щ и е в обрядах, охватывают, как п р а в и л о , продставителей чуждой сельским жителям среды (как, например, цыган, еврей, т р у б о ч и с т ) , ж и в о т н ы х , символизирующих плодивитость (лошадь, медведь) и о б р а з ы п о т у с т о р о н н е г о мира (смерть, ч е р т ) . А в т о р статьи, о п и р а я с ь на и с с л е д о в а н и я , п р о в е ­ д е н н ы е в 1985—1987 гг., пишет г л а в н ы м образом о д в у х н а и б о л е е д и н а м и ч е с к и х и вместе с тем ста­ р е й ш и х г р у п п а х — „ Р я ж е н ы е " из Ж а б н и ц ы и „ Д е д ы " ( Л е л и к ) . К с о ж а л е н и ю , б о л е е подробно а н а л и з и р у я с у щ н о с т ь обряда, С. А . В и с л о ц к и в рецензии, о з а ­ г л а в л е н н о й „ О б р я д н а я п л а с т и к а Ж и в е ц к о г о района", о б с у ж д а е т о р г а н и з о в а н н у ю М . Ф е д е р к е в и ч выставку, на к о т о р о й в п е р в у ю о ч е р е д ь п р е д с т а в л е н ы маски и реквизиты, употреблявшиеся когда-то и ныне обеими в ы ш е у п о м я н у т ы м и группами. Данута К а л и н о в с к а - К л о с е в и ч — МАСЛЕ­ НИЧНЫЕ ТАНЦЫ ЖЕНЩИН „НА ВЫСОКИЙ ЛЕН" ПОМИНАЛЬНЫЕ ЭЛЕМЕНТЫ В МАСЛЕНИЧНОЙ ОБРЯДНОСТИ А в т о р статьи выдвигает и н т е р е с н у ю и т е р п р е т а цию танца ж е н щ и н „ Н а у р о ж а й л ь н а и к о н о п л и " , п о я с н я я его значение в к о н т е к с т е м а с л е н и ч н о й о б р я д ­ ности с у ч е т о м у ы и в в е р с а л ь н ы х значений, в ы с т у ­ п а ю щ и х в этом танце элементов, п р е ж д е всего л ь н а и конопли. На основе и с с л е д о в а н и я богатого п о л ь с к о г о ма­ териала, а т а к ж е сравнения и с т о ч н и к о в с территории С л а в я н щ и н ы , и н е м е ц к э о - я з ы ч н ы й — автор о п р е д е ­ л я е т ш и р о к и й контекст с м ы с л о в о г о з н а ч е н и я л ь н а и к о н о п л и ; повсеместно известная символика п л о д о ности я в л я е т е я л и ш ь одним из аспектов с и м б о л и к и этих растений, с в я з а н н ы х по своему з н а ч е н и ю с „ п о тусторонпимж миром". В р е з у л ь т а т е м о ж н о прийти к выводу, что л е и и к о н о п л я я в л я ю т с я вариантом к о с м и ч е с к о г о дерева, н е о б х о д и м ы м элементом с язи м е ж д у разными к о с ­ мическими мирами. Б а р б а р а О г р о д о в с к а я — ОБЛАТКИ И УКРА­ Ш Е Н И Я ИЗ О Б Л А Т К О В В П О Л Ь С К О Й Т Р А Д И Ц И И С о г л а с н о п о л ь с к о й традиции, в о с х о д я щ е й к X V I I I веку т о р ж е с т в е н н ы й у ж и н в к а н у н Р о ж д е с т в а н а ч и ­ нается с р а з л а м ы в а н и я о б л а т к и ч л е н а м и семьи и их близкими. В некоторых регионах облатку кладут u с о ч е л ь н и к Г аждества посередине стола. В п о с л е д ­ ние г о д ы р а с п р о с т р а н и л с я о б ы ч а й в ы с ы л а т ь о б л а т к у знакомым вместе с р о ж д е с т в е н с к и м и пожеланиями. Изготовлением облаток занимались „церковные л ю д и ' , м е т а л л и ч е с к и е матрицы у к р а ш а л и с ь рели­ г и о з н ы м и сценами. Г о т о в ы е о б л а т к и , б е л ы е и р а с ­ к р а ш е н н ы е р а з н о с и л и по домам п р и х о ж а н , их п р и ­ носил также ксендз во время своих посещений с рождественскими поздравлениями. А в т о р описывает обычаи, связанные с о б л а т к а м и и и х т е р р и т о р и а л ь н о е распространение. У б е ж д е н и е в м а г и ч е с к и х свойствах облаток б ы л о причиной в о з ­ никновения повсеместного о б ы ч а я и з г о т о в л е н и я у к р а ш е н н и й из о б л а т о к , к о т о р ы е п о м е щ а л и с ь в домах во время Р о ж д е с т в а и оставались там пока не обвет­ ш а л и . А в т о р приводит в качестве и л л ю с т р а ц и й р а з ­ н о о б р а з н ы е ф о р м ы таких у к р а ш е н и й , в том ч и с л е „ с в е т ы " , к о т о р ы е в е ш а л и па нитках. В н а с т о я щ е е время у к р а ш е н и я из о б л а т о к д е л а ю т с я все р е ж е . Эва К о р у л ь с к а — ВЕЛИКОПОСТНАЯ РИЯ В КЛЯШТОРНОЙ ГУРЕ МИСТЕ­ С 1984 г. в С в я т ы н е Б о ж ь е й М а т е р и Т у р е ц к о й отмечается М и с т е р и я , п р и в л е к а я все б о л ь ш е е ч и с л о п а л о м н и к о в . П в е р в ы е М и с т е р и я б ы л а организована под п о к р о в и т е л ь с т в о м к с е н д з о в М и с с и о н е р о в св. С е ­ мейства и в д а л ь н е й ш е м т а к ж е и с п о л н я е т с я тем ж е к о л л е к т и в о м (60 ч е л о в е к ) , с о с т о я щ е м в своем б о л ь ­ шинстве из э л е п о в н е с к о л ь к и х семей того ж е п р и ­ хода. Среди ряда д р у г и х у п о м я н у т а я М и с т е р и я в ы ­ д е л я е т с я р е а л и с т и ч е с к о й , и с к л ю ч и т е л ь н о экспрессив­ ной интерпретацией К р е с т н о г о П у т и . Это очень интересная попытка создать о б р а з н ы й обряд, в котором принимают у ч а с т и е ры и зрители. свое­ акте­ �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3429e3d18245c4c7ec8cfe2a4c3962e6.pdf 8df9fcb34ce9e91083ec3b7a4c9a7ec6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3152 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2952 Title A name given to the resource Autorzy pisma w latach 1947-1987 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2, s.138 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text AUTORZY PISMA W LATACH 1947-1987 A b r a m i u k M a r i a , A b r a m o w i c z A n d r z e j , A d a m o w s k i J a n , Aleksa K a o z k o K r y s t y n a , K a c z m a r c z y k I z o l d a , Kaczorowska B l a n k a , Anastazja, Kalinowski Ambrożewicz P h i l i p p o , Astalosz Terosa, Anacka-Łyjak M a r i a , Ariós Szandor. Kamocki Wojciech, Janusz, Kamińska Kamykowski J a n i n a , Kamiński Zbigniew, Kantor Antoni, Ryszard, K a r w i c k a Toresa, K o n a r o w a H a l i n a , K i j a k - S o l o w s k i F o r d y n a n d , Tailored, K i t o w s k a Małgorzata, Kłobuszowska Bożena, Kłosiewicz D a n u t a , Władysław-, K o l a g o Władysława, K o l b u s z o w s k i Jacek, Kołodziejska B a r b a r a , Bałabanow K r y s t y n a , Banach Andrzej, Banatoanu Bartmiński Jerzy, Bartosz Adam, Bartoszewski B a r u t Józof, Basistowa K r y s t y n a , Bazielich B a r b a r a , B c n o d y k - Komornicka-Rościszewska Teresa, K o p a n i a Teresa, Korbę O. A a towicz Biało- K o r n e c k i M a r i a n , K o s s a k o w s k i A n d r z e j , Kostysz J u l i u s z , K o t u l a p i o t r o w i c z W o j c i e c h , Biela K a z i m i e r z , B i e l a w s k i L u d w i k , B i e - Franciszek, KowaJska-Lowioka Anna., K o w a l s k i Marek A r p a d , Zbigniew, Bernasikowa Maria, Beylin Pawol, łous U r s z u l a , Bioniarzowa J a n i n a , B i h a l j i - M e r m O t o , B i s k u p s k i K o w n a c k a M a r i a , K ó s K a r o l , K r a j e w s k a Ja.nina, Krasińska Елуа, Romuald, Helena, K r a s n o w o l s k i A n d r z o j , K r a s s o w s k i W i t o l d , K r a s u s k i Wojciech, Stanisław, Błońska M a r i a , K r e u z e r Kareł, K r i p p o n d o r f Janusz, K r o l l A n t o n i , K r o h Magda­ Bittnor-Szowczykowa Halina, Błaehowski Aloksandor, Blaszczyk Blumówna Bocheński Zbigniew, Bogatyński Władysław, B o j a r s k a I r e n a , lena, K r o t o s k i Tadeusz, Królikowska B o j k o Szymon, B o l d u a n Tadeusz, B r i s t i g e r Michał, B r u k a l s k a Krzysztofowicz Stefania, K r z y w i o c R u d o l f , Krzyżanowski J u l i a n , Barbara, Jacek, Brzozowski Kubiak Krzysztof, J u l i a n , B y l i n a Stanisław, Buczek L i d i a , B u j a k J a n , B u j a k o w a Kukier Ryszard, M a r i a , Bukowska-Florońska I r o n a , Bukowska. J a n i n a , B u r s z t a K u r a l Bożena, K u r e k J a n , K u r e k Mirosława, K u r k i o w i c z J a n , Józof. Kutrzeba-Pojnarowa Brykowski Rj'szard, Brzoska Wanda, Kubik Elżbieta, K r y g J a n , Kuczyńska-Skrzypek Kunczyńska-Iracka Anna, Anna, Kunz Ludvik, Anna. Chętnik A d a m , Chętnikowa J a d w i g a , C h i t i m a J o n Cons., Ohmio- Langer J i f i , Leach E d m u n d R., Łochowski Paweł, Lesień-Pła- l a r s k i Wacław, Chmielowski W i t o l d , Chmielińska I r e n a , Choro- checka K r y s t y n a , Leszczycki siński J a n , C h r a n i c k i J a n , Chróścicki Juliusz A n t o n i , Chrzanowska Lew P a u l i n a , Chrzanowski Tadeusz, C h w i e r u t A n n a , Chybiński A d o l f , Józof, Lippóczy N o r b e r t , L i p s k i M a r i a n , L l o y d A . L . , L u d a w s k a Cichowicz Janina, L u d w i k o v a Miroslava. Wiesława, Cierniak Stanisław, Ciesielski Z y g m u n t , Stanisław, Lóvi-Strauss Claude, Stefan, L e w a n d o w s k i A n d r z o j , Lewański J u l i a n , Ligęza Cieśla-Reinfussowa Zofia, Ciolok Gerard, Csorba T i b o r , Cywińska I r e n a , Czaja Czasznicka D a r i u s z , Czajkowska Zofia, Toresa, Czajkowski Czoch-Walczakowa Stanisława, Jerzy, Czerepińska J a d w i g a , Czeropiński A n a t o l i u s z , Czerwiński M a r c i n , Czyżowski Adam. Ładur Michaił, Łączyński M a r e k , Łodziński Jacek, Łopatkiowicz Tadeusz, Łopuszańska I r e n a , Łopuszański Bolesław, Łukasiewicz Janina. M a c h Zdzisław, Maciojowska-Pavkowic Joanna,, Madejski Euge­ Damrosz A n n a , D a r o w s k i Jerzy, D a v i d o v a K w a , Dekowski J a n niusz, Majka M a r i a , M a k u l s k i J a n K r z y s z t o f , M a l i c k i L o n g i n , P i o t r , Deptuszowski Malkiewicz K r z y s z t o f , Małachowski Aleksander, Mało t a A l i c j a , Stefan, Dorwiz Grigorij, Dobrowolska Agnieszka,, Dobrza,ńska-Pa.wliel-:a A n n a , I)oma.ńska-Kubiak I r e n a , Małkowska K r y s t y n a , Ma.nugiowioz J a n , Marczakowa K r y s t y n a , Dorman J a n , D r a b i k Wanda, Drozdowska Wanda, Dubiel L u d ­ M a r k o w s k i Feliks. Massalska. Eugenia, Maszczak M a r i a Teresa, w i k , Duna,re Nieolae. D u n i n Janusz. D y b o w s k i Stefan, Dydo- Maśhński Michał. M dusok Małgorzata, Matuszewska Barbara,, wiczowa, J a n i n a , D y n o w s k i W i t o l d . Dzięg <d Loszek. Mazurek Mikołaj, Mazurkiewicz Małgorzata, Michalska Marta,, Eisele Wanda.. E y s m o n t Janusz. Józef, M i l e w s k a - M l y n i k A n n a , Milsztein E . A., M i n o r s k i Jan, Fałniowska-Gradowska A l i c j a , Fodkowicz Jerzy, F i l i p o w i c z A n n a , Modzelewska W a n d a , M o r a w s k a A n n a , M o r a w s k i Stefan, Mossa­ Michera Wojciech. Mieińska A n n a . M i d u r a Franciszek, Mikołajtis Mug.i, A n d r z e j , M i t a r s k i Ja.n. M i t e r a J a n , Modzelewska Fiszer Jerzy, F l i z a k Sebastian, F o r m a g i u J a d w i g a , F r a n k o w s k i Eugeniusz, Frenkel Giza, Fryś-Piotraszkowa Ewa,, F u r d y n a Teodora, k o w s k i Stanisław, Mroczek Janusz, Mrozińska Stanisława, M u l k i o wicz-Goldbergowa Olga, Mróz Loch, Muszyński Bronisław, J ózef. M u l l e r Władysław, Gajda Tomasz, Gajokowa Olga, Gajerski Stanisław F., Galicka N a h l i k A d a m , Niodosziwin G., N o w a c k a J a n i n a , N y i r y M a r i a . Izabolła, Gaspar M i l a n , Gawłowa K a t a r z y n a , Gawrak Zbigniew, Gebert K o n s t a n t y , Gontil-Tippenhauer W a n d a , Gerlach A l i c j a , German Franciszek, Gębik Władysław, Janina, Giza Wojciech, Glapa Ginott-Wojnarowiozowa Adam, Gladysz Mieczysław, Głowa Zofia B a r b a r a , Golez Bożena, Gołąb B a r b a r a , Gorbaczowa Ogrodowska Barbara,, Okopień-Sławińska Aleksandra, Olędzka H a l i n a , Olędzki Jacok, Onyszkiowicz-Łaszczyńska Zofia, Opolski D o m i n i k , Optołowicz Janusz, Orynżyna J a n i n a . N . P., Górak J a n , Górecki B o g d a n , Górski R y s z a r d , G r a b o w s k i Józef, Grąbczewski Grzegorczyk Jacek, Gródecka Zofia, Greniuk Piotr, P a b i c h Franciszek, Pachoński J a n , Paradowska M a r i a , Porczyń­ ska N i n a , Petera J a n i n a , Pękalski Michał, P i e c h o t k a K a z i m i e r z , Piotr, Gutkowska-Rychlewska Maria. H a n k o w s k a R o m u a l d a , Hasalova Vorn,, Holsztyński Stanisław, Pieńkowska H a n n a , Piersiak Tadeusz, Pietkiewicz Hermanowicz-Nowak Hiż P i e t r a k Bronisław, Pietraszek E d w a r d , Pietrusiński Jerzy, P i l i - K a r o l , Hopliński J a n , chowska Bogdana, P i o t r o w s k i J a n , P i o t r o w s k i Stanisław, P i w o c k i Stanisław, H o f f m a n Krystyna, Hilczer-Pilch A d a m , Homolacs Jadwiga, Kazimierz, K s a w e r y , Pluciński J a n , Pochwalski Kasper, Pokropek M a r i a n , Hryń R e n a t a . Poloczkowa B a r b a r a , Porębski Mieczysław', Półćwiartek Józef, Jabłońska Teresa, Jachor-Tyszkowa Aleksandra, Jackowska Aleksandra, J a c k o w s k i Aleksander, J a k i m o w i c z A n d r z e j , J a k u ­ bowska Bogna., .Jakubowski Zbigniew, J a n i k o w s k a Eleonora., Pranda A d a m , P r o k o p i u k Jerzy, Przedpełski M a r i a n , Przoździecka M a r i a , P r z y b o r o w s k i Józef, Przyłuska (obocnie J a w o r ­ ska) Zofia, Pudłowski Leszek. Ja.rnuszkiowiezowa J a d w i g a , Jasiewicz Zbigniew. Jastrzębowski Wojciech, Jaśkiewicz Aleksander, Jaworska. Władysława, Je- Raińska Małgorzata, Raszewski Zbigniew, Reinfuss Roman, r»bek R i c h a r d , Jęczalik E w a , Jonscher B a r b a r a , Jończyk L e o n , R e n i k K r z y s z t o f , R e y c h m a n J a n , R o b o t y c k i Czesław, R o d z i k Jostowa W a n d a , J u r k o w s k i H e n r y k , Juszczak Wiesław. Eugeniusz, Rogalanka T,, Rosen-Przeworska J a n i n a . Rosiński 138 �Stefan, R o z a n o w Zofia, Rusok Tomasz, Ruszel K r z y s z t o f , baków Boris Aleksandrowicz, Ryszkiowicz Ry­ A n d r z e j , Rzopiński Józef, Trojanowicz Teresa, Trzopacz M a r i a , T u r n a u I r e n a , T u r n o Bernadetta, Turska Zofia, Twardowski J a n , Czesław. Urbanowicz Bohdan. Sadownik Alojza, J a n , Sadowski Wojciech, Sągajłło-Kaczanowska Schmits Goorges, Setkowicz Samek Maria, Jan, Safkiowioz Schouflor Vladimir, J a n , Soweryn Tadeusz, Siemion V o t u l a n i A r m a n d , V o t u l a n i Cocylia, V y d r a Józef. Wajda Andrzej, Walicka J o l a n t a , W a l i c k i Michał, Waligóra W o j c i e c h , Sikora Sławomir, Simonidos D o r o t a , Skibiński S t a n i ­ Edward, sław, S k u r p s k i H i o r o n i m , Sławiński Janusz, Sobalski Franciszek, Stanisław, Sobieska J a d w i g a , Sobieski M a r i a n , Sokolowicz Zofia, Sokołowski Węgrzynowicz Leopold, Wieluński A n d r z e j , Wieruszowska M a r i a , M a r i a n , Sokorski Włodzimiorz, Spyra Aleksander, S t a l i i Wierzchoń-Miorluchowska Paul Walknowski Wasilewski Dobiesław, Jerzy Wallis Sławomir, Aloksander, Węglarz A u r e l i a , Więckowski Wallis Stanisław, Tadousz, Wi- H e n r i , Stankiowiczowa Janina,, Starek E d y t a , S t a r o n k o w a Zofia, słocki Seweryn Starzyński J u l i u s z , Stelmach A n t f ) u i , Stelmachowska R y s z a r d , W o l o i i s k a M a r i a , W o l s k i K r z y s z t o f , Wołowski Jacek, Bożena,, A., W o j c i e c h o w s k i Aleksander, Wojoiochowski Stęszewski J a n , S t o m m a L u d w i k , Stroiński Stanisław, S u l i m a Woźniak K r z y s z t o f , Roch, Sulkow'skn, Urszula, S u l k o w s k i Wacław, S u r o w i a k B r o n i s ­ Wójcik H a l i n a , Wójcik Jarosław K r z y s z t o f , Wójcicki R y s z a r d , ław, Sygietyńska H a n n a , Szacki P i o t r , Szanter Zofia, Szańkowski Wycisk Maciej, Szczepanek Tadeusz, Szefler K r y s t y n a , Szonejko Woźniak M a r i a , Woźnowski Mieczysław, Artur. Olga, Szotela Terosa, Szewczyk-Wiorzbieka H a n n a , Szewczyk Zdzisław, Zambrzycka-Kunachowicz Szromba-Rysowa Zofia,. Szulc Zdzisław, Szutkowska D a n u t a . J a n A., Zaręba A l f r e d , Z a w a d z k i H o n r y k , Zawistowicz-Adamska Sławski Tadeusz, Ślodzicwski A n t o n i , Śuieżyńska-Stołot Ewa, lislaw, Z i m a n d R o m a n , Z i m m o r e r L u d w i g , Złotnikowa I r i n a , Świąt колечка Anna,, Świątkowski H e n r y k , Znamierowska-Priifferowa M a r i a , Zwolakiewicz H e n r y k , Zyglor Anna, Zanoziński Jerzy, Zaremba K a z i m i e r a , Z b o r o w s k i J u l i u s z , Zgierun Zdzisław, Zieliński ChwaŚredniawa Helena, Tadeusz Swiderski J a n , Świeży Janusz. Telakowska W a n d a , Toeplitz Jerzy, Timoszowicz Jerzy, T o m i c k a Żaki A n d r z e j , Żakowska M a r i a , Żołna-Manugiowicz J a n , Życki Joanna, Tomicki Ryszard, L e o n a r d , Żywirska M a r i a . S U M M Trajdos Tadeusz, A R Trojan Marian I E S * SUMMARY O F Akos E n g e l m a v e r — PLAY I N HUNGARIAN MANNER PIPES, P L A Y BASSES A spontaneous m o v e m e n t of y o u n g people to p e r f o r m a u t h e n ­ t i c f o l k music combined w i t h dance a n d singing has been de­ v e l o p i n g i n H u n g a r y since... The t u r n i n g p o i n t was the discovery of T r a n s i l v a n i a , where H u n g a r i a n m i n o r i t i o s preserved old customs, langaugo, dance, a n d music. Professional dancers began to go to T r a n s i l v a n i a to learn how to dance, sing, p l a y old i n ­ struments. The movement, „Tanchaz" (which l i t e r a l l y means the .,house o f dance") was i n i t i a t e d b y t w o a.matonr musicians, Ferenc Sabo a n d Bela Hahnos. I t consisted i n a c o m m o n dance of a fewdancers, a n d the knowledge how to dance a n d sing o l d songs. I n the i n t e r v a l s p a r t i c i p a n t s recite poems a n d folk tales. The m o v e m e n t , w h i c h numbers thousands of y o u n g people, e f f i c i e n t l y compotes w i t h c o n t e m p o r a r y pop music a n d integrates the y o u t h from various r u r a l and t o w n circles. Roman Reinfuss — PODHALE PHENOMENON A c c o r d i n g to t h o a u t h o r , c o n t e m p o r a r y c u l t u r e of the Podhalens proves t h a t t r a d i t i o n a l folk c u l t u r e is n o t thereatened try u r b a n c i v i l i z a t i o n i f o n l y tho r u r a l c o m m u n i t y preservos the sense o f its o w n value. H i s t o r i c a l c o n d i t i o n i n g of the independent Podhale region, p a r t i c u l a r l y l i t e r a r y and a r t i s t i c egend created i n the 1st docades of t h e 20th c e n t u r y , enabled the highlanders to preserve the sense o f t h e i r distinctness or oven of the s u p e r i o r i t y of t h e i r c u l t u r e . Hence the highlanders' costume, dialect, music, dance, a n d a r c h i t e c t u r e , regarded to be t y p i c a l of the Podhale region oven b y the higblandors themselves, have boon c u l t i v a t e d . K r z y s z t o f Ren iк - KITE AND THEATRE I s the porformace w h i c h accompanies celebrations o f r i t e or theatre character? The answer is given on t h o basis of the analysis of the f o r m o f two performances ( K a t h a k a l a , K r y s z n a t t a m ) t h a t are to be f o u n d i n the south of I n d i a (the state o f Gorala) the a u t h o r was able to observe (December 1084 — A p r i l 1085). The above performances have m u c h i n c o m m o n ; t h o y origina­ t e d a t the t u r n of the 16th c e n t u r y i n the same area. Based on the m y t h i c a l story o f the H i n d u , the p l o t was d r a m a t i z e d ( K a t h a ­ P Е З Ю М Е ARTICLES kala) or given a poetical f o r m (scenes f r o m the life of K r i s h n i n K r i s h n a t t a m ) . O f similar c o n s t r u c t i o n , decoration (costumesa masks, m a k e - u p ) , a n d applied techniques o f a c t i n g (song, gestu­ res, m i m i c r y , dance), b o t h performances aro played i n a temple. T h e y do n o t differ m u c h as far as the way to convey the p l o t is concernod; correspondingly, c e r t a i n t h e a t r i c a l elements are ea.sily discerned i n t h e m . The Europeans a,re inclined to refer to the performaces as to rites. I n t h e i r t u r n , the Cerala locals v i e w the performances i n a completely different w a y : e.g. t h e y comment, on a c t i n g ( K a t h a k a l a ) t r a e t i n g thus the whole as a, k i n d of f i c t i o n ; when w a t c h i n g K r i s h n a t t a n t h o audience is solemn a n d concentrated for the ,,actors" e m b o d y the h o l y s t o r y (lack of the e v a l u a t i o n of acting) — the disposition towards the c o n t a c t w i t h transcedenco is easily observed. Joanna H u b n e г - W о j с i о с h о w s к а —• F E A S T . I L L U S I O N AND R E A L I T Y I N STATE CEREMONIES OF T H E 17th C E N T U R I E S The feasts were the c r o w n i n g or s i m p l y the mere element of the ceremonies connected w i t h 1) l i t u r g i c a l calendar (e.g. Christ­ inas E v e feast): 2) i m p o r t a n t events i n one's life ( b i r t h , m a r r i a g e ) ; 3) significant events i n t h o life o f a g i v e n c o m m u n i t y ( r o y a l e n t r y , accession to the episcopal office). Aesthetic values the feast cannot be confined to were o f significance for the shape of the feast itself. The s t r i c t scenario of the feast is assumed to have been necessary due to the r i t e or p a r a - t h e a t r i c a l character o f the feast. The same concerns the division i n t o ..actors" a n d ,,audience", the l a t t e r being o n l y observers. I n qiew' of the French ceremonial (its apogee t o o k place a t the court of Louis X I V ) wdiich was d o m i n a n t i n E u r o p e a,t t h e t i m e the ,.actors" were assign certain s t r i c t roles; words a n d gestures were also defined. The order of incomers a n d outgoers as well a,s the place a t the table w'cre s i g n i f i c a n t , also i n p o l i t i c a l c o n t e x t , w h i c h m a y e v e n t u a l l y lead to a c o n f l i c t . Tho feast also had a propaganda, meaning, e.g. creation of the king's nocge hence the audience was necessary. According to the donnnonf ..service я ki, francaise", three courses were m a n d a t o r y ; o b l i g a t o r y were also r i c h decoration composed of porcelain pieces (fignral representations), flowers, and food products. W h e n the banquet was finished the ,,actors" role was t a k e n over b y the observers: t h e y pillaged tables, dest­ royed decorations and t h r e w e v e r y t h i n g i n t o disorder. 131 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6f053c2313c7bd222c2ff2a66853f7dc.pdf 34a19360b62002ec574dea2986096d60 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4854 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4504 Title A name given to the resource Summary / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1969 t.23 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1969 t.23 z.2; s.135-136 Language A language of the resource ang., ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L QUARTERLY No I S PUBLISHED H F B Y THE 2 A R T INSTITUTE YEAR BOOK O OF T H EPOLISH L K A C A D E M Y A O F R T SCIENCES X X I I I 1969 SUMMARY OF ARTICLES T e r e s a S z e t e l a (Conclusion) — CERAMICS FROM MIECHOCIN of p o p u l a r heroes; they also p e r f o r m e d the most p o ­ pular plays of t h e English comedy theatre a n d travell­ ing companies: Doctor Faust a n d D o n Juan. I n t h e second p a r t of h e r w o r k , t h e authoress gives U p to t h e18th century there w a s unity between t h e an o u t l i n e o f t h e h i s t o r y o f M i e c h o c i n . I t is o n e o f t h e theatre o f l i v i n g actors a n d t h e puppet theatre. T h e oldest settlements i n t h eSandomierz forest a n d w a s t h e division o f t h e theatre o f t h e l i v i n g actor f r o m t h e property of t h e T a r n o w s k i f a m i l y f r o m t h e 16th cen­ puppet theatre came i n t h e 18th century; at that time tury. T h e potters' settlement at Miechocin came into the p u p p e t seemed t o stop developing. I t continued to being a t t h e e n d of t h e 16th c e n t u r y . T h e authoress is perform t h e repertoire i t h a dalways given, b u t chan­ of t h e o p i n i o n t h a t t h e p o t t e r y p r o d u c e d i n t h e M i e ­ ged i t t o suit t h e demands o f a d i f f e r e n t p u b l i c t h a n chocin workshops came under t h e influences of Italian so f a r . majolica pottery which were evident i n t h e late R e ­ T h e fact that t h ep u p p e t theatre t u r n e d into f o l k a r t naissance period. did n o t mean that i t w a s completely divorced from A comparison of Iconographic m a t e r i a l f r o m t h e e n d the a r t o f t h e educated strata. T h e place occupied b y of t h e 1 6 t h c e n t u r y (coffin p o r t r a i t s a n d p o r t r a i t s f o r the puppet theatre i n t h edevelopment of a r ti n general hanging o n walls) ( f i g . 17, 32, 34) w i t h t h e costumes is d e f i n e d q u i t e a c c u r a t e l y b y t h e t e r m V o l k s t u m l i c h w o r n b y t h e figures depicted o n t h ebowls made a t M i e ­ kunst. T h efolk puppet theatre, that is that of t h e 18th c h o c i n i(fig. 1 3 , 15, 2 1 , 3 0 , 3 1 ) m a k e s i t p o s s i b l e t o d a t e and 19th centuries, h a d its origin i n t h e a r t o f t h e the pottery m o r e accurately. F o l l o w i n g t h e broadly) c o n ­ educated strata, b u t h a d features of folk art. Thus i t ceived iconographic analysis m a d e b y t h e authoress, t h e should be called a theatre of a folk character (volksM i e c h o c i n p o t t e r y c a n b e d a t e d as t h e seventies o f t h e tumlich). 16th c e n t u r y . T h e a u t h o r e s s also l o o k s f o r analogies i n The links o f t h e puppet theatre with folk a r t a r e the p l a n t motifs of t h e o r n m e n t a t i o n of plates with seen i n t h e u n c h a n g i n g character o f i t s r e p e r t o i r e f o r the same kind of ornamentation i n embroideries, car­ several centuries. Nevertheless, there were certain s i ­ vings, book ornamentation a t t h e e n d of t h e 16th cen­ gnificant changes i n t h e performances of the puppet tury. A r c h i v e materials confirm t h e existence of potte­ theatres. T h e texts were simplified a n d logical rigours ries i n M i e c h o c i n a t t h e t u r n o f t h e 16th a n d 1 7 t h w e r e p u t aside. T h e m a i n c r i t e r i o n w a s t h e a t t r a c t i ­ centuries. veness o f t h e p e r f o r m a n c e for a n audience of simple The great similarities i n t h e style of ornamentation tastes. T h i s l e d t o c o m p i l a t i o n s o f effective motifs a n d of t h e pottery can indicate that the Haban potters the exposition o f p o p u l a r heroes. A n d this w a s t h e w a y w e r e t h efirst masters o f this a r t i n Miechocin. the specific means o f expression a n dstyle o f t h e folk T h e a u t h o r e s s also presents h e r a s s u m p t i o n s r e g a r d ­ puppet theatre were shaped. This style w a s highly i n g ithe r o u t e s o f e x p o r t o f M i e c h o c i n pottery. Most valued b y t h e Romantics and, later, a t t h e beginning p r o b a b l y i t -was t a k e n 'by w a t e r a l o n g t h e R i v e r V i ­ of t h e 20th century, t h e p u p p e t theatre became a n stula to Gdańsk. A s is i n d i c a t e d b y p r i m a r y source attractive source o f inspiration f o r t h e theatre o f t h e materials a n d findings i n excavations, the Miechocin living actor a n d t h e literature of educated strata. ceramics could have been sold i n W a r s a w . The puppet theatre a n d t h e theatre of t h e living I n t h esecond chapter of this p a r t o f t h ew o r k , t h e actor f o r m a n y centuries parted w i t h each other a n d authoress discusses t h e chronology o f t h e products a n d m e t again, being a r i c h source of i n s p i r a t i o n f o r each the decline of t h epotteries i n Miechocin. T h e furnaces other. found there indicate that there were twelve workshops. The transition o f t h epuppet theatre i n t h e direction T h e authoress assumes that t h e most flourishing de­ of f o l k a r t d r a w s a t t e n t i o n t o a n o t h e r s i m i l a r process: velopment o f t h e settlement came about t h e middle of the transition of t h epuppet theatre i n t h e direction of the 17th c e n t u r y a n d i t began t o decline i n t h e 18th specialization i n performances for children. Can the century. Analysing t h e ceramic material very thorough­ theatre f o r children inspire adult art? Surely not. Folk ly), T . S z e t e l a t r i e s t o e s t a b l i s h t h e c h r o n o l o g y of the a r t expressed t h ew o r l d o f t h e people, a n d i n t h i s layi products. T h e earliest were pottery with the Italian its s t r e n g t h . A r t f o r c h i l d r e n does n o t express t h e m a j o l i c a t y p e o r n a m e n t a t i o n i(fig. 4 1 ) , a n d s o m e k i n d s w o r l d o f t h echild, b u t t h e w o r l d created f o r t h e child o f tiles (fig. 47). P r o d u c t i o n o f p o t t e r y a t M i e c h o c i n w e n t by adults. t h r o u g h a crisis i n t h e m i d d l e o f t h e 17th century. T h e authoress associates this, a m o n g others, w i t h t h e fact Z o f i a С i e ś 1 a-R e i n f u ss o w a — FOLK RITES that Delft pottery began to be fashionable. IN LOCAL COMPETITIONS A N D SHOWS The decline o f this handicraft i n Miechocin c a nb e The authoress writes about competitions of com­ seen i n t h e changes i n t h e o r n a m e n t a t i o n o f t h e p o t t ­ panies p r e s e n t i n g r e g i o n a l spectacles of a ritual cha­ e r y ( f i g . '57, 5 8 , 6 9 ) , t h e d i f f e r e n t s h a p e o f t h e p r o d u c t s racter. T h e museum, i n R a b k a organized a competition (fig. 71). I t is d i f f i c u l t to place this type o f pottery o f r u r a l n a t i v i t y c r i b g r o u p s (1967) a n d a c o m p e t i t i o n accurately i n t i m e because o f t h e lack o f analogical for companies presenting spectacles connected with ornamentation i n other fields of art. Some of t h e w o r k ­ w i n t e r a n d s p r i n g r i t e s (1968). M o s t o f t h e g r o u p s a n d shops i n t r o d u c e d n e w k i n d s o f decoration. T h e pottery companies presented C h r i s t m a s plays, so-called live n a ­ o f t h a t p e r i o d h a s s i m p l i f i e d , less r i c h ornamentation tivity cribs. ( f i g . 75) a n d t h i c k s i d e s ( f i g . 74). T h e t i l e s m a d e i n t h a t The authoress also gives a brief description o f t h e p e r i o d a r e also m u c h less o r n a m e n t e d ( f i g .81). A t t h e review o f Silesian nativity play groups held i n J a ­ end o f t h e18th c e n t u r y , the registers o f M i e c h o c i n con­ nuary. T h e review is held i n t h e theatre a t Będzin. tain t h e names o f bricklayers a n d n o t potters, w h i c h During t h e competition held at t h e Puppet Theatre indicates that t h e potters changed over to bricklaying in Bielsko-Biała (January 1968) C h r i s t m a s r i t e s were during t h edecline of the potteries. s h o w n ( n a t i v i t y cribs) a n d t h e N e w Years' c u s t o m of calling u p t h e spirits o f forefathers as w e l l as t h e H e n r y k J u r k o w s k i — T H EPUPPET THEATRE custom o f t h e procession with t h e „goat" w h i c h a r e AND FOLKLORE h e l d a t t h e e n do f t h e c a r n i v a l season. The puppet theatre is one of t h evarieties of theatre art. Today i t is m a i n l y f o r children, once i t w a s equal to performances b y l i v i n g actors. A s h o r t r e v i e w o f the kinds of performances given b y puppet theatres will show that u p to t h e 18th century t h e theatre reper­ toire w a s t h esame f o r actors a n d puppets. T h e puppet theatres p e r f o r m e d scenes o f a m i m i n g character, m i ­ r a c l e playis, c o m m e d i e s dell arte w i t h t h eparticipation A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a — „THE FUGITIVE" This is a n extensive review of Jean Giono's book L e D e s e r t e u r , L a u s a n n e 1966. T h e a u t h o r e s s a l s o g i v e s a brief description of t h e paintings o f Deserteur orga­ nized i n Paris ( J u l y 1967). T h e review discusses t h e analogy between t h e pictures o f Deserteur a n d Polish folk and naive painting. 135 �П О Л Ь С К О Е К В А Р Т А Л Ь Н Ы Й № Ж У Р Н А Л Н А Р О Д Н О Е ИЗДАВАЕМЫЙ 2 ИНСТИТУТОМ ГОД И З Д А Н И Я И С К У С С Т В О ИСКУССТВА ПОЛЬСКОЙ АКАДЕМИИ Н А У К X X I I I 1909 РЕЗЮМЕ Т е р е з а Ш е т е л я (Окончание) — МЕХОЦИНСКАЯ КЕРАМИКА В о второй части своей работы автор дает истори­ ческий очерк Мехоцина. М е х о ц и н принадлежит к ста­ р е й ш и м с е л е н и я м С а н д о м е р с к о й П у щ и и от X V I в. принадлежал семье Тарновских. Гончарный центр воз­ н и к т а м в к о н ц е X V I в. П о м н е н и ю а в т о р а н а п р о д у к ­ цию мехоцинских мастерских распространялось влия­ ние, о к а з ы в а е м о е и т а л ь я н с к о й м а й о л и к о й в р е м е н п о з д ­ него ренессанса. Сопоставление иконографического материала конца X V I в. ( н а д г р о б н ы е п о р т р е т ы и п о р т р е т ы и м е н и т ы х л ю д е й ) ( и л л . 17, 3 2 , 3 4 ) с н а р я д а м и ф и г у р , и з о б р а ж а е ­ м ы х н а м е х о ц и н с к и х м и с к а х ( и л л . 13, 15, 2 1 , 3 0 , 31) д а е т возможность уточнить время возникновения керамики. В результате подробного иконографического анализа одежды, автор установил, что мехоцинская керамика д а т и р у е т с я с е м и д е с я т ы м и г о д а м и X V I в. А в т о р п р о ­ водит аналогию м е ж д у р а с т и т е л ь н ы м орнаментом на тарелках с подобным орнаментом вышивок, резьбы, к н и ж н ы х украшений конца X V I в. А р х и в н ы е мате­ р и а л ы подтверждают, что на переломе X V I и X V I I вв., в Мехоцине существовали гончарные мастерские. Тесная взаимосвязь декоративных стилей отделки п о с у д ы у к а з ы в а е т на то, ч т о г о н ч а р н ы м и мастерами в Мехоцине были хабаны. Автор пытается также установить, каким путем совершался экспорт мехоцинской керамики и предпо­ лагает, что ее с п л а в л я л и В и с л о й в Гданьск. В о з м о ж н о также, что мехоцинскую посуду продавали в Вар­ шаве. Н а это у к а з ы в а ю т источники и а р х е о л о г и ч е с к и е раскопки. Второй раздел книги посвящен хронологии изделий и упадку гончарного ремесла в Мехоцине. Обнаружен­ н ы е п е ч и у к а з ы в а ю т на с у щ е с т в о в а н и е в прошлом 12 м а с т е р с к и х . А в т о р п р е д п о л а г а е т , ч т о р а с ц в е т п р о и з ­ водства приходится на п е р в у ю половину X V I I в., у п а ­ д о к ж е — н а X V I I I в. П о д р о б н о а н а л и з и р у я к е р а м и ­ ческий материал, автор пытается установить хроно­ логию мехоцинских изделий. К самым ранним принад­ л е ж а т те, к о т о р ы е по т и п у о р н а м е н т а с х о ж и с и т а л ь ­ я н с к о й к е р а м и к о й ( и л л . 41), н е к о т о р ы е т и п ы и з р а з ц о в (илл. 47). Развитие мехоцинского производства задерживается в с е р е д и н е X V I I в. П р и ч и н о й э т о г о а в т о р с ч и т а е т п р и ­ ш е д ш у ю из Д е л ь ф моду на фаянс. Об упадке мехоцинского ремесла свидетельствуют и з м е н е н и я в д е к о р а т и в н о м о р н а м е н т е ( и л л . 57, 58, 69)) и в форме посуды (илл. 71). Т о ч н о м у у с т а н о в л е н и ю х р о н о л о г и и этого типа керамики мешает отсутствие аналогичного орнамета в других отраслях искусства. Некоторые мастерские ввели новые декоративные ф о р м ы . Посуда этого периода становится проще, в ы ­ делка грубее, рисунок беднее (илл. 78, 75). О р н а м е н т и з р а з ц о в т а к ж е о б е д н я е т с я ( и л л . 81). В к о н ц е X V I I в. в метрические книги пазисывают имена каменщиков, а не гончаров, которые овладевают профессией ка­ менщиков в связи с упадком гончарного ремесла. Г е н р к Ю р к о в с к и Ф О Л Ь К Л О Р — К У К О Л Ь Н Ы Й ТЕАТР И театра и бродячего театра: „Доктора Ф а у с т а " и „Дон Жуана". Д о X V I I I в. н а б л ю д а е т с я е д и н с т в о т е а т р а „живого актера" и театра кукол. Разделение „ ж и в о г о " и ку­ кольного театров наступило в X V I I I в. и р а з в и т и е к у к о л ь н о г о театра как будто б ы тогда з а д е р ж а л о с ь . Он с о х р а н и л п р е ж н и й репертуар, но вносил и з м е ­ нения, принимая во внимание вкусы новой публики. Переход кукольного театра к народному искус­ ству не обозначает полного отрыва от искусства про­ свещенной среды. М е с т о этого театра в общем р а з ­ витии искусства довольно точно определяет понятие . . V o l k s t i i m l i c h k u n s t " . Н а р о д н ы й к у к о л ь н ы й театр X V I I I и X I X вв. б е р е т с в о е н а ч а л о от искусства п р о с в е щ е н ­ н ы х слоев общества, но обладает чертами народного творчества. Итак, следовало бы применить к нему определение: театр народного характера (volksttimlich). О связи кукольного театра с народным искусством свидетельствует е г о б е с с м е н н ы й на п р о т я ж е н и и н е ­ скольких столетий репертуар. Все ж е в представле­ ниях к у к о л ь н о г о театра наступили перемены. Т е к с т ы стали более упрощенными, а требования логики от­ брошены. Г л а в н ы м критерием стал аттракционный х а ­ рактер спектакля, его притягательность д л я широкой публики. Это вело к компиляции эффектных моти­ вов и выдвигало на первый п л а н образ популярного героя. Т а к создавались своеобразные средства выра­ жения и художественный стиль народного куколь­ ного театра. Этот стиль высоко ценили романтики, ц е н и л и е г о и в н а ч а л е X X в. К у к о л ь н ы й т е р а т р о к а ­ зался аттракционным источником вдохновения для театра „ ж и в о г о актера" и л и т е р а т у р ы п р о с в е щ е н н ы х слоев общества. Итак, пути кукольного театра и театра „живого а к т е р а " с п о к о н в е к у то р а с х о д я т с я , то в н о в ь сходятся, взаимно обогащая и вдохновляя друг друга. П р и б л и ж е н и е кукольного театра к народному ис­ к у с с т в у обращает внимание на д р у г о й п о д о б н ы й п р о ­ цесс: п р и б л и ж е н и е кукольного театра к профессио­ нальному театру д л я детей. М о ж е т л и искусство д л я детей давать п и щ у искусству д л я взрослых? скорее нет. Н а р о д н о е искусство б ы л о в ы р а ж е н и е м н а р о д н о г о мира и в этом б ы л а его сила. И с к у с с т в о д л я детей не в ы р а ж а е т детского мира, а мир, созданный взрос­ л ы м и д л я детей. З о ф и я 136 Н А КОНКУРСАХ, — НАРОДНЫЕ П О К А З А Х И В РЕ­ ГИОНАХ Автор пишет о конкурсах ансамблей, выступа­ ю щ и х с региональной программой, посвященной обря­ довой тематике. М у з е й в Рабке организовал конкурс д е р е в е н с к и х в е р т е п о в (1967 г.), а т а к ж е к о н к у р с п р е д ­ ставлений, связанных с зимними и весенними обря­ д а м и (1968). Б о л ь ш и н с т в о а н с а м б л е й в ы с т у п и л о с п о ­ казами так наз. ж и в ы х вертепов. Автор вкратце обсуждает ежегодный январский смотр силезских вертепов, который проводится в Вендзине. В о в р е м я к о н к у р с а в К у к о л ь н о м т е а т р е г. Б е л ь с к о -Бяла занные К у к о л ь н ы й театр, — один из видов театрального искусства, — предназначенный в настоящее время г л а в н ы м образом д л я детей, когда то занимал такое ж е место, как театр „ ж и в о г о актера". К р а т к и й обзор различных видов кукольных спектаклей свидетель­ ствует о том, что в п л о т ь до X V I I I в. и „ ж и в о й " и к у ­ кольный театры имели общий репертуар. К у к о л ь н и к и ставили мимические сценки, мистерии, комедии д е л ь арте с участием популярных героев, ставили наи­ более популярные пьесы английского комедийного Ц е с ь л я - Р е й н ф у с с о в а ОБРЯДЫ (январь 1 9 6 8 г.) были с рождественскими показаны обряды, праздниками и с свя­ карна­ валом. А н н а К у н ч и и ь с к а - И р а ц к а — „БЕГЛЕЦ" П о д р о б н а я р е ц е н з и я на к н и г у Ж а н а Д ж и о н о (Giono) ,,Le D e s e r t e u r " , Л о з а н н а , 1966. А в т о р д е л а е т краткий обзор выставки живописи Дезертера, состоявшейся в П а р и ж е в и ю л е 1 9 6 7 г. В р е ц е н з и и р а с с м а т р и в а ю т с я аналогии между картинками Дезертера и польской народной и наивной живописью. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9f916f89342dfa588927ec34ae1fdc03.pdf 6fc4aea91e93266c615cafc5e8afbbcc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4855 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4505 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1965 t.20 z.1; pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �T R E S C R o m a n Reinfuss Z e studiów n a d kulturą ludową Lemkowszczyzny po obu stronach K a r p a t 3 A n n a Świątkowska W n ę t r z e chałupy ksieżackiej X I X i X X w 23 Józef Mikołajtis Fotografika 49 W S P O M N I E N I E P O Ś M I E R T N E A n n a Micińska K R O N I K A podjasnogórska Wanda Gentil-Tippenhauer 1899-1965 66 , S U M M A R Y O F 68 A R T I C L E S • 70 РЕЗЮМЕ Na 71 okładce: konkurs łowej: Wnętrze zdobnictwa Kareta, cjora, Retki. łowickie, wnętrz wycinanka Fot. S. Retki, i zagród z pow. kolorowego Deptuszewski. Łowicz, w 1959 r. Fot. papieru, dom Stefan 30X42 nr 14. Wyk. Marciniak na stronie tytu­ w 1961 r. Maria Grzi- Deptuszewski. cm. Wyk. St. Na �K W A R T A L N I K I N S T Y T U T U S Z T U K I P O L S K I E J A K A D E M I I N A U K ROK XX polska sztuka ludowa 1966 NR1 �KOMITET REDAKCYJNY Mgr Aleksander Jackowski, dr Kazimierz Pietkiewicz, prof, d r K s a w e r y P i w o c k i , prof, dr R o m a n Reinfuss, prof, d r Tadeusz S e w e r y n . ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander J a c k o w s k i , za­ stępca r e d a k t o r a n a c z e l n e ­ go: p r o f , d r R o m a n R e i n ­ fuss, sekretarz redakcji i r e d a k t o r działu: m g r J a d ­ wiga Jarnuszkiewiczowa, współpracownicy: m g r A n ­ n a Kunczyńska - I r a c k a , m g r W a c ł a w Sułkowski, r e ­ daktor techn.: M a r i a K l u k o w s k a , układ g r a f . : J a d ­ wiga Jarnuszkiewiczowa. Tłumacze: D. Ronowicz (ang.), N . Stasińska (ros.). Red.: I n s t y t u S z t u k i P A N , Warszawa, u l . Długa 26. Wyd. i administr.: P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, u l . K r a k . Przedmieście 21/23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f27d040f1263a3c4ebab838293578de2.pdf e4aa06d195cbe5b91bd26c46c0a69b6e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1843 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1709 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1982 t.66 Description An account of the resource LUD 1982 t.66, s.417-430 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text VI. IN MEMORIAM Lud, t. 66, 1982 STANISŁAW BĄK Dnia 10 czerwca 1981 r. zmarł we Wrocławiu dr hab. Stanislaw Bąk emerytorwariy profesor zwyczajny Uniwersytetu Wrocławskiego, absolwent i pracownik naukowy Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie, w latach 1928- 1939 profesor Państwowego Gimnazjum w Mikołowie na Górnym Śląsku, od 1946 r. - adiunkt, a potem docent i profesor w Katedrze Języka Polskiego Uniwersytetu Wrocławskiego, językoznawca, slawista, etnograf, edytor, najwybitniejszy współczesny znawca i badacz polskich gwar Dolnego Śląska, zbieracz folkloru śląskiego, profesor Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Opolu, współpracownik Instytutu Badań Literackich PAN, członek i były przewodniczący Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, członek Polskiego Towarzystwa Językoznawczego, Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego, Opolskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk i innych towarzyst\v naukowych, odzna<::zony Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski i Medalem KOIllisji Edukacji Narodowej. Była to postać owiana legendą, której mijają-ce lata przydawały i dostojeń:itwa, i zwyklego ludzkiego ciepła. Na tę ,legendę pracowały zarówno dor·obek .naukowy Zmarłego, jak i jego pos:tawa żyCiowa, zbliża,jącaGo do ideału moralnego, a ukształtowana przez konsekwentnie -realizowaną prostotę wpostępowaniu, programowe ulnikamie godności i za:szczyiów. Profesorowi Bąkowi obce były wszelkiego rodzaju gry o ukła·dy personalne. Nie tylk-o nigdy w nich nie uczestniczył, ale nawet nie umiał o nic.h mówić. Przez -cale 'swoje życie mówił za :to prawdę, tylko prawdę - i w tzw. trudnych czasach, i później. Trwał - wykładał, egzaminował, pr.3-cow.al na swym oporowskim .polu (bo ten ·chłops.ki syn ni-gdy nie wyrzekł ,się ziemi). Ni,eobecny już odki:lku lat na u-czelni, żył w poJ.onistyczmych Isa!ac,h wykła!dow)'lch, przywoływany we wspomnienia-ch mladszych kolegów, których absolutna większość - to Jego dawni wTocławscy studenci ł'isząc ten {)'kolkznośóowy -artykuł, chciałbym wy-ekspOO'lO'W.ać dialoekt-ologilczną i etnograficzną służbę naukową Stanisława Bąka, pazwala'jącą widzie-ć w Nim 21 "Lud" - tom aa �In memoriam 418 jednego z najwyhitniejszyc.h polski'c.h ludoznawców. Szczególne miejsce w doxobku Prod'esora za'j,mowa.la problematyka śląs.ko·2Jnawcza. Już od '1". 1939 S. Bąk opublikował około 30 a·l'ty,.kułów i rozpraw - wśród nich Kilka uwag o ślqskim -q, -a na miejscu ogólnopolskiego ę, O zbieraniu materiałów gwarowych na Ślqsku, O wynikach badań nad narzeczem ślqskim w ostatnim dziesięcioleciu. Badania rowe Ślqska. polskiego toponomastyczne na obsz'arze grodzisk ślqskich, Teksty gwa- Z lat powojenmych zaś pochodzą owLa'flJelegendą opowieści o dialektologkznych wędrówkach S. Bąka po DoLnym Śląsku w poszukiwaniu "ostatnich mohikanów" gwary śląskiej, wędrówkach - kończących się często przesłuchaniami w terenowych placówkach Urzędu Bezpieczeństwa. Wmdomo czasy były niespokojne, a tajemniczy wędrowi,ec, spi!sujący w dodatku mowę okohcznej lu'dności, musiał budzić pod ej I'"ZJenia.Nau.kową sy'ntezą tychperegryu.1acji byla pionier5.ka monografia dialektologi,czna pt. Gwary ludowe na Dolnym Ślqsku. Cz.1: GŁosownia (1956). Już wtedy mówiono, że jej Autor sta'ł się najlepszym znawcą dialektu śląskiego., UkoToflJow,anie śląskoznawczego dorob.ku Profesora Bąka - to Mowa polska na Ślqsku, wydana przez Osso'liJneum w r. 1974. Z innych dl't)'lkułów i rozpraw poowięcony,ch u.rniłowa.nemu r,egiOJll owi można wY!pienić ta.kie, jak: Polszczyzna karskie Gótrnego z Górnego Slqska Ślqska w życiu i pracy i XIX z XVIII szkoły w. średniej (1956), Zapiski (-195"7), Dolny Ślqsk pod kroni- względem . językowym (1'95'8), Język polski na Ślqsku. Terytorium Slqska i narzecza ślqskie (19601. ZróżtLico,wanie narzecza ślqskieg.o (196'2), KiLka słów, o przeszŁości gwary górnoślqskie:f (19i>3) 'i wieloe, wiele iJrmyc,h. Także we wSlpom:nienia1ch naukowo- -dydaktyczny,ch Śląsk i mowa jego oSy/nów zajmowaly w pracy Profesora miejsce sz-ezególnie uprz)'lwilejowa.ne (por. cykl W drodze na Ślqsk i na Slqsku). Ale ten syn ziemi tarnobrzes.kiej, urodzony w Grębowie, nie zapomilllal ,leż w działalności naukowej w swych rodzinnych strona,ch. Poświęcił im takie prace, jak: Gwara lasowska Grębowa i okolicy (19.26), Morfologia gwary la.sowskiej (Grębów Ze zwy i okolica słownictwa Sandomierz na obszarze pod Tarnobrzegiem) ludowego (1934), Puszczy w powiecie Stan (1928), i potrzeby Sandomierskiej Teksty tarnobrzeskim gwarowe {.1931), humanistycznej z Grębowa Powstanie problematyki (1929), i rozwój na- naukowej (1963). Z tym regionem !Są też najściśilej zwią •.ane rozprawy etnograficzne - takie np., jak opublikowana w "Ludzie" Chata wiejska w okolicy Tarnobrzegu (1930), O niektórych formach budownictwa ludowego (19'30), O kształtach węgŁów w drewnianych budowlach wiejskich (19'~9) czy najslY111JniejszeWesele ludowe w Grębowie z r. 1958, Za tę ostatnią książkę podolbno ,s'ię grębowianie na swego u,czonego krajana trochę zagniewali, bo wiernie w niej odtworzył cały oby,czajowo-języ.kowy pejza;i; IW esel a wiejskiego. A na weselu - jak to na weselu: i popiją się, i pobiją, i .soczystych wyrazów nie szczędzą. No, a opisani,e ~y,ch zj.awisk należy do obowiązków ję;zykOZlll<llWcy-etno-gr<lfa! Te dwa nuMy badawcze staJe się ze sobą 'krzyżowamy w całej ;ŁwÓl'C'zośc.inau·k'owej S. Bąka czy to wtedy, gdy Prof'esor przedstawiał Postulaty dialektobog;iczne przy zbiera-noiu i wydawaniu p·ieśni ludowych (1'9:60), .czy wtedy gdy <Jpi.syIWałMazowieckie na'zwy w' budownictwie wiejskim na obszane Puszczy Sandomierskiej (1965). Nie będzie chy;ba (przesadą jeś1i pQIWiem, że w samym centrum zaiJnteresowal'1 Stanisława Bą,ka sial zawsze przede w,szyslt.kim czł:owiek - i :ten z ,grębowskiego, wesela, i ten z polskiego WTZeśn.i.a, i too spod Sy,cQ'\va czy Namyslowa. W historii poszczegÓ<1nychnaroldów (a 2Jnal ją wybornie) śledz:i'ł głównie losy jednostki i dopiero na ic.h podstawie budQlWał ogóJne prawdy historiozoHcZlI1e. Ka'Żdy •.• tudoo:'.: z osohna znajdował 'także swoje wydzielone miejsce w Jego legendaI1I1ym ze- �419 In memoriam szycie. A że pamięć miał f,enomenalną,· mógł o każdym ,powiedzJi.eć po wielu latach tyle, że .rel'aICje·te wydawały się aż ·nieprawdopodohne. Bo też do 'k-oń'ca był Prolfesor Bąk przede wszystkim nauczyciel'em. Niełat'wo było mu się więc rOlLs,tać z dydak1:y'ką, gdy opuściły Go już siły fi'zy,cllne. Po śmierci żony w grudni.u 1'977 r. załamał się ostatecznie. Kiedy w 1966 1'. pOllon~Sitykawrocła w,ska św:ięciła jubileusz 40-lecia pracy naukowej Stcunisłarwa Bąka, On uroczystość tę przeks·ztałcH w publi,cmy hołd złożony swej :tow.arzyszl:ze życia. Gdy Jej zabrakło, wszystko straciło d'la Niego sens. "Bo taka to już była rodzina" powiedziała mi po Jego śmier,ci jedna z młodych mies'zlkanek wrocławski'ego Oporowa. I o tym też !tu trzeba .przypomnieć. Wy,szedł w świLlitz chłops'kiej ,chaty w Grębowie, tak jak wyszedł z Komborni w świat Jego wielki krajan i imiffilJnik. Stanisław Pigoń, któreg,o prz,ed parunastu laty pożegnał w "Ludzie" .słowami św. Pawł.a Apostoła. Niechże i trud życia Profesora Sian1sława Bąka będzie zwień'czony cytatem Pawłowym: "Potykaniem dobrym poty'kałem się, wiarę zachow.alem, zaw<X:lum dokonał, .na ostatek przezma<:zon mi jest wieniec sprawiedliwości". JAN BIBLIOGRAFlA MIODEK PRAC NAUKOWYCH STANISŁAWA BĄKA 1926 1. Gwara lasowska Grębowa i oJwLicy, "Sprawozda:ni.a Towal'zy&twa Naukowe- go wc Lwowie", t. VI, z. 1, s. 12 - IB. ·1927 2. O tzw. mazurzeniu 3. Gwarowa wymowa w szkole, "Szkoła i W'iedza", z. 4, IS. 174- 177. samogŁosek ustnych a nauka języka polskiego szkole powszechnej, ."S:zikolai W.iedza", 'L. 7 - 8, s'. 3m - 3'35. 4. Odpowiedź w sprawie mazurzenia w szkole, "Szko1-a i Wiedza", w szkole z. 7 - 8, s. 335-337. 5. Gwarowe Sddamer (Sandomierz). Przyczynek do fonetyki gwarowej, "Pra,ce Filologiczne", t. XII. s. 215 - 222. sprawie zbierania nazw geograficznych przez nauczycieli, "Szkoła i Wiedza", .z. 2, s. 83 - 85.. 7. Bystroń J. St.: Nazwiska polskie, Lwów ,119-27, s. VIII+243, rec. (w:)' "SZkof,p. i Wiedza", z. 3,s. 121- 122. 8. O pochodzeniu form typu vźon, vźena, "Symbolae Grammat,ic.ae .iJn ho.norem IoaI1JnisRozwadow.ski, Kraków, t. II, s. 40,9- 414. 6. W .1191218 9. Z badań nad gŁosem ludzkim, 10. Morfologia gwary !asowskiej i Technika",z. 2, s. 79 - 82. i okolica pod Tarnobrzegiem) "Sprawozdania rz.czynności i posiedzeI'l P.olskiej Akademii Umiejętności", t. XXXIII, z. 2, s. 6 - 113. "Przyroda (Grębów �420 In memoriam 119129 !l. J,adwiga Zduń,czyk-JafO'szowa: Topograficzne nazwy polskie, pochodzqce od c1rzew i zwierzqt ("Czasopismo Geograficzne", z. X, s. 113 - 133), Tec.. (w:) "Czasopismo Geo,graficzne", z. 2 - 3, s. 174 - 175. 12. Teksty gwa.rowe z Grębowa, (w:) K. Nitsch, Wybór polskich tekstów gwarowych, Lwów, s. 110 - 114. niektórych 1930 Przyczynek do znajomośći gwary Polaków (streszczenie) "Rocznik.i Towarzystwa Przyjaciół Nauk 'na Śląsk.u", Katowke, t. II, s. 2.01- 20'2 14. Pamiętnik żołnierza-legionisty. Przyczynek do znajomości gwary Polaków w M·orawskiej Ostrawie, Katowice, ss. 48, 1 mapa. 15. Chata wiejska w okoHcy Tarnobrzegu, "Lud", t. IX, s. 1 - :>4-1-2mapy. lu. O niektórych formach budownictwa ludowego, "Przyroda i technL~m", z. 9, s. 400 - 407. 13. Pamiętnik w żołnierza-legionisty. Morawskiej Ostrawie, 1931 17. Ze słownictwa lud.owego w powiecie tarnobrzeskim, "Lud Słowia11sk.i", t. II, z. I, s. 115 - 125. 18. O formach gwarowych ogólnopolskiego 'trzeba', "Prace Filologiczne", t. XV. cz. II, s. 394 - 400. 1932 19. O tworzeniu się mowy Technika", "Przyroda ludzkiej, z. 7, s. 2819 - 299. 1934 i rozwój 20. Powstanie nazwy 'Sandomi.erz', "Pra·ce F.iloologiczne", t. XVI, s. 231- - 248. 21. Kilka uwag dentalis", o ślqskim -ą, -a na miejscu ogólnopolskiego "SI avia -ę, Occi- 't. XII, s. 272 - 277. 1936 22. Dr Eugeniusz Trzaska: Gwara i wpływy obce w języku uczniów szkół ślqskich, Katowice 1935, rec. (w:) "Roczni:ki Towarzystwa Przyjaciół Nauk na Śląsku", t. V, s. 361 - 362. 1937 23. O zbieraniu materiałów gwarowych na $ląsku, Katowke, ss. 36. 1938 :24. O wynikach badań nad narzeczem śląskim w ostatnim dziesięcioleciu, mU1n,ikaty Insty:tutu Śląskiego", Ka,tOlWice,seria III, nr 1'7. :25. Na marginesie Ocddentalis", nowych monografii gwarowych z obsZ'aru $ląska, t. XVII, .s. 162 -.178. r "Ko"Slavia 19i39 :2u. Teksty gwarowe z polskiego $lqska. Zeszyt l: Teksty rybruickim i pszczyńskim, Kraków, s. IX+80. '27. Lucjan Malinowski 1839 - 1898. W setnq rocznicę polskiej, "Komunikaty Instytutu z 12 wsi urodzin twórcy Śląskie,g,o", seria VIII. nr 2. w powiatach dialektologii �In memoriam 28. Badania toponomastyczne na obszarze 421 grodzisk "Atlas śląskich, i .zamczys.k śląskich", Kraków, z. I, s. 37 - 82, 89 - 91 +8 map. 29. O kształtach węgłów w drewnianych budowlach wiejskich, ·chni'ka", t. XVIII, z. 2, s. 76 - 83. grodzis.k "Przyroda i Te- 1945 3{). 'Kuleć', i homoTlJimy, "Ję·zyk Polski", r. XXV, s. 110 -113. 'kulawy' 1946 . 'jarmark', "Język Pols.ki", r. XXVI, <s. 46 - -re, "Język Pols.ki", r. XXVI, s. 116 - 118. 33. Prace dUllektologiczne na Sląsku, "Zaranie Śląski'e", r. XVII, z. 3 - 4, s. 12.5- 135 (odbRka: Ka,'towice 1,947). 31. Ogól1wpolsk,ie 32. Praski Staw, Hł47 34. Ciuchy< 'czuchy, 33. W sprawie wyrazu "Język Polski", r. XXVII, s. 7i8 - 719. 'policzek', "Język Polski", r. XXVII, s. 172 - 174. 19,48 36. *Węźnica i formacje 37. O. wyrazie policzek pokrewne, i niektórych "Język Polski", r. XXVIII, s. 14 - 16. innych złożeniach' typu 'pólchłopek', "Slar. XIX, s. 8 - 22. 38. Notatnik językqznawcy, "Odra", nr 20, s. 2. 39. Lanka, półlanek, póUo.nkowy, "Język Polski", r. XXVIII, s. 117 - 118. 40. JeszcZe o dzisiejszym znaczeniu 'kaźni', "Język Polski", r. XXVIII, s. 153. 41. Dialekty śląskie, "Oblicze Ziem Odzyskanych. Śląsk Dolny", Wrocław Warszawa, t. II, .5. 285 - 324. via Occidentalis", 1950 42. Polskość w obrębie Dolnego Sląska w ostatnim stuleciu w ujęciach karto- graficznych, "Przegląd Zachodni", z. 3 - 4, 's. 254 - W4. 43. PoI01~izmy w gwarze Łemków w okolicach Grybowa i Gorlic, "Biu<J-etnyPolz. X, s. 147 - 149. Slqsku (Głosownia), "Sprawozdania Polskiej skiego Towar,zystwa Językoznawczego", 44. Gwary ludowe Umiejętności". na Dólnym Kraków, t. LI, s. 183 - L88. 1954 45. Tekst ".Język Pols,ki", r. XXXIV, s. 210 - 212. sandomierski, 1955 o języku na Sląsku. rzak, Wrocław, s. 6 - 8. 46. Uwagi 47. Narzecze śląskie w dziejach - Dolnoślqskie języka i pieśni kultllry ludowe. polskiej, Oprac. "Kwartalnik J. MajOpol- s.ki", r. l, z. 2, s. 111-129. 19'56 48. Gwary ludowe 49. Polszczyzna na Dolnym górnośląska w Sląsku, życiu Cz. 1: Głosownia, i "JYT'Clcy szkoły ski", r. II, z. 2, s. 52- 67; z. 3, s. 96-105. Poz.nań, ss. 129+3 nlb. "Kwartailnik Opol- średniej, �422 In memoriam 1957 50. 51. Z historii badań nad gwarami tetu Wl'acław:skiego", seria A, M. K'ara,ś: Nazwy innych językach z. l, s. 193 - 199. 52. Z '" ce badań nad Sląsk 54. Wesele typu słowiańskich, przeszłością pod ludowe 'Podgóra', WfOIcław dialektu 'Zalas' 1955, śląskiego. w wzglqdem językowym, Grębowie. Sandomierskie. w rec. języku (w:) i XIX seria S8. r. ° kilku wątkach w baśniach dowa", r. II, z. 2 - 3, s. 9 - 19. 5,. języku pOlskich pism Andrzeja kowej Wrodal\v:>kiego Tow:łrzys'twa ° '53. Mowa - 540. polska na Śląsku, "Górny :19. Kazimierz Nitsch i dzieło prawy Komisji Językowej s.17-30. 60. Andrzeja Trzecieskiego s. 187 - 201. 61. Sprawozdanie ° stwa 62. i legendach z Naukowego, na Górnym Trzecieskiego, Naukowego", Sląsk", Pozmań, Śląsku, 67', ,.Rozprawy działalności Komisji "Rozprawy s lO. "Sprawoz.dania Lu- .,R'J'Zprawy Komisji t. L s. 55 - 84. .Języ- dialektologii, naukowego", Komisji ... ". "Rozt. II. .1ęzyik()wej ... " t. Wrocławskiego .Językowej języku pism .4.ndrzeja Tr.zecieskiego, rzystwa Naukowego", z. XI A, s. 72. l, t. V, c:z. I, s. 435 - 452, 537- Językowej Komisji z. "Liteotura .Jego i'ycia: synteza polskiej \Vroc:ławskietgo Towarzy~twa 'Psalm III. r;;eczy II, 165, nlb. 55. Zapiski kronikarskie z Górnego Śląska z XVIII i XIX wieku, Wrocławskiego Towarz.Y'stwa Naukowego", z. IX A, s. 28 - 35. 56. r. Wrocław, ,.Pra59, s. 106. Ludowa", Wrocław, i w polskim ciekawych wieku, A, nr "Literatura Uniwersymapa. "Onomastica" Książka III. Bieruniu. Rękopis z XVIII TDwarzystwa Naukowego", w miasteczku Wrocławskiego 53. Dolny 8 - 10. miejscowe dolnośląskimi, "Zeszyty Naukowe nr 5: Językoznawstwo, s. 65 -130+1 t. II, "Sprawozdania II. Towarzy- s. 217 - 219. Wrocławskiego Towa- 1960 63. Kazimierz Nitsch jako 1874 - _6 IX 11.;8, ,,:"ud", 64. Przedmowa Wrocław, dialektologiczne "Stan i pohzeby kiej problema~yki 67. Język w Przysłowia do: S. Wallis, s. XIII - XXIII. 65. Postulaty 66. Głos dialektolog, badacz i znawca Wf()c!uw, t. XLV, s. cJ.2', - 458. dyskusji, polski na przy badawcze śląskiej", "Stan Śląsku. i "pogodki" zbieraniu 69. ° i potrzeby badawcze Terytorium wydawaniu ... ", Sląska na i Górnym pieśni 1 II Ślqsku. Iudowych, i historycZlnrJ-literac- Opole, narzecza dialect ludowej area), s. 57 - 59, 141 - 142. ślaskiego, "Annales "Anna1es Silesiae". r. I, z. 3, s. 267 - 284. niektórych formacjach imiennych Warszawa, t. III, s. 3,61 - 375. 70. Prastowiańskie 'mi'k'w języku 71. ludowe w zakresie j~zykoznawC'zej Opole, 8. 77 - 116. S,iles-iae", Wrocław, r. I, z. 3, s. 2.51 - 26,6. 68. The polish language in Si!esia (Silesian Wrocła,w, i kuUury II, s. 29 - 34. Jerzy Woronczak: Teksty polskie u Mikołaja polskim, w Reja, "Slavia rękopisie 43 "Odrodzenie Occidcntalis", Biblioteki w Polsce", t. XX, Kapitulnej cz. WP �In memoriam z polowy XV wieku, Wrocław, It. 1,50. 561 - ;)6:6. Wrocław Wrocławiu /,2. Teksty z gwarowe Rybnickź,ego, 423 '1956, rec. f(lw:)] "Atnnales Stlesiae", Brzeskiego, i Tarnobrzeskiego, K. Nitsch: s. 53, 69 - 71, 102, 153 - 1.56. Wybór gwa:rowe ze S!ąska, Kraków, s. 110 -111, 115 -117, Śląskie polskich Sycowskiego, tekstów Pszczyńskiego Warszawa, gwarowych, 19~1 n. 74. 75. Teksty Liczebnik 'siedem' w teksty 149 -152,1.5.5 polskich "Raz.pralwy gwarach, t. III. s. 1'27 - 137. AJndrzej Trzecieski, Dziela wszystkie, indeks wyrazów i form, Wrocław, fototypiczne, ss. 114. gwarowe pod red. A. Zaręby, -160. Komisji Językowej ... ", 't. II, cz. 1: Wstęp, 'teksty, objaśnienia, s. 1 - 248, 275 - 442; cz. 2: Reprodukcje 11962 76. O niektórych cechach gwarowych między Wislokq, Wislą i dolnym Sanem, "Sprawoz.dam;ia Wrocławs,kiego 77. Fied!er 2169. - Towarzystwa Naukowego", z. XIV A, s. 7 - 13. dialektolog śląski, "Rocznik Wrocławsk'i", t. V, s. 260- pierwszy narzecza .~!ąskiego, "Sprawozdania Wrocławskiego stwa Naukowego", z XIV A, s. 5 - 8. 79. i S. Rospond, Slownik gwarowy S!qska, Opole, s. 3 - 7. 78. Towarzy- Zróżnicowanie 1963 "Studia lin,guistica in honorem Thaddei Lehr-Spławii1ski", Wdrslzawa, s. 339 - 345. 811. W sprawie gwar ludowych na Do!nym S!ąsku, "Rozprawy Komisji Językowej ... ", t. IV, s. 295 - 312. 20. Kilka stów 32. Stan i potrzeby, szczy - 136. o przeszlości gwary naukowej górnoś!askiej, problematyki "Rocznik Sandomier;kiej, humanistycznej Województwa na Rzeszowskiego", obszarze 1\ Pu- III, s. 105- 1~64 33. Zróżnicowanie tów .~lqskich, -523+4 84. narzecza "Prace ślqskiego, i Materiały Próba podziału Etnograficzne", i charakterystyki Wrocbw, dia!ek- t. XXIII, s. 401- mapy. Mazowieckie nazwy w budownictwie mierskiej, "Studia z filologii polskiej wiejskim na obszarze i słowiańskiej", Pll Warszawa, szczy Sando- t. V, s. 235- - 239. 85. Przymiotnik 'nikly' w gwarach polskich, "Prace Filologiczne", t. XVIII, cz. IV, s. 23 - 28. 86. Problematyka polskości S!qska w badaniach "Nauka p()llska we Wrocławiu czenie społeczne", Wrocław, s. 18 - 23. clawskiego, językoznawczych w latach ośrodka 1945 - 1965 i jej wro- zna- ispa i formacje pochodne w językach słowiańskich, "Rozprawy Komisji Językowej ... ", t. V, s. 209 -232. 88. Głos w dyskusji, "Rozdziensciana. Studia o Walentym Rozdzieńskim, autorze Officina ferraria z 1612 r., Wrocław-Warszawa-Kralków, s. 267. 819. Dawne 'sup-/ /sup-/ /saup-' w języku litewskim, "Acta Banko-Slavica: Baltica in hc}norem Ioha,nnis Otręhski", Białystok, t. III, s. 25 - 27. 9'0. Stanislaw Rospond czlowiek i uczony, "Studia językoznawcze ofiarowane Profesorowi Doktorowi Stanisławowi Ro-spcmdowi", Wrocław, s. 7 - 21. 37. Isep, �424 91. In memoriam Nazwa rzec-zna Doktorowi "Stu·dia Rospondowi", językoznawcze s. 3·31 - 338. 'Chrenaua', Stanisławowi ofiarCJIWaJneProfesorowi 1~67 92. Prof. dr Tadeusz 93. Ze 94. O stronie gŁosowej skiego Towarzystwa 95. Trzydzieści pięć Wydziału "Przegląd MiLewski, o Tadeusz:u wspomnień - 67.2. Lat Humanistyczmy", z. 5, s. &9 - 98. "Lud", t. LI, cz. II. s. 66:>- Lehr-SpŁawińskim, "SprawozdaJl1ia seria B, s. 30 - 42. nazwiska 'Bandtkie', Przyjaciół Nauk", pracy II Opolskiego naukowej StanisŁawa Towarzystwa 'Przyjaciół Wyd,ziału Opol- "Sprawozdania 1, s. 18- Rosponda, Nauk", II seria B, nr - 29. 96. O nazwie osobowej 'Cyrnech', "Slavia Occident,aJlis", t. XXVII, 97.. Stanislas Rospond, "Gnoma", Leuven, t. XII, s. 202 - 203. s. 25 - 28. 1'969 98. sprawie W nazwy 99. Wspomnienie o t. VII, s. 7 - U. 100. DiaLektoLogia 'Mazowsze', Tadeuszu w pracach ".Język Polski", r. XLIX, s. 132 - 135. "Rozprawy Komisji JQzykowej MiLewskim, Tadeusza Lehr-SpŁawińskiego, "Rozprawy Komisji .Językowej ... ", t. VII, s. 131 - 165. 101. Prof. Dr StanisŁaw Pigoń (1885 - 1968), "Lud", t. LIII, s. 273 - 286. 1970 102. i S. Rospond, Słownik wozdania Wrodaws,kiego gwarowy '" s. 40 - 44. (O zasadach redakcyjnych), "SpraNaukowego za rok 1968", z. 23 A, Ślqska Towarzy,stwa ' poLskiej w szkołach galicyjskich, .,W służbie nauce i szkole. Księga pamiąt'kowa poświęcona Profesorowi Doktorowi Ze'nonowi Klemensiewiczowi", Wal1szawa, s. 33:9- 346. 104. Moja droga do badań językoznawczych na ŚLqsku, "Język Polski" XLX, s. 140 - 152. 105, Wstęp {I), .l, Majchrzak: Dolnośląskie pieśni ludowe, Wrocław, s. 8 - 13+6 stron objaśnień do tekstów. 103. Z historii nauczania gramatyki W71 107. Z przeszłości Puszczy Sandomierski.ej, ,.Sprawozdania rzystwa Naukowego za r. 1969", z. 24 A, s. 5 - 8, W sprowie nazwiska 'Trzecieski', ,.Rozpra.wy Komisji 108. s. 41 - 55. Z dziejów 106, tajnego nauczania w powiecie 109. "ProrfHe", Rzeszów, '1.. 3(24), s. 14 - 29. W szkole dla nauczycieLi, "Dwudziestolecie le-Wrocław, ,s. 249 - 250. 110. Książka na miętn.ikarska), wsi gaLicyjskiej "Roczmiki przed pierwszą WTocławskiego Towa- .Językowej ... " t. VIII. (Wsp')mnienia), tarnobrzeskim WSP w Opo-lu 1950 - uno", Opowojną Btl:>lio:t.ecz,ne", Wmcław, .~wiatową t. XIV, z. !ReLacja :j- pa- 4, s. 99·3- - 1010. III. 112. W sprawie tajnego nauczania w powiecie tarnobrzeskim, s. 63, O nowy podział dialektów śląskich, "Slavia Occidentalis", s. 3 - 14. "Prnfilc", z. 6(2.7), t. XXVIII/XXIX, �In memoriam 425 to niegdyś bywalo z nauką gramatyki "Język .Polski", r. LI, s. 37.5- 380. 113. Jak w szko!ach zaboru austriackiego, 1972 114. Profesor Marian Koczwara (29 VII 1893- 26 IX 1970), "Tygodnik Powszechny", nr 17 (1213), s. 4. 115. W drodze na Śląski na Śląsku, "Kwartajnik Opo'1ski", r.. XVIII, z. 1, s. 112- 129, z. 2, 65 - 75, z. 3, s. 87 - 100, z. 4, s. 67 - 78. 116. Wartość językowa pieśni dolnośląskich, "Sprawozdania Opolskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk", Iseria B, nr 8, s. 11- 42. !l7. Wspomnienie o Profesorze Karolu Ziarnie (1901 - 1944), "Profile", nr 8 (41), s. 42 - 43. 118. Prof. Bolesław Olszewicz 1893- 1772, "Ty.gociniJk Powszec.hny",. nr 41 (1237), s. 7. 119. Moja droga naukowa, "Językoznawca", Lublin, 'Z. 25, s. 87 - 8.9. 120. O nazwie osobowej 'Pandetech', "Symbolae PoJolni.cae in honorem Stanislai Jodłowski", Wro.cław-Wars'Zawa-KrakÓw-Gdańsk, s. 17 - 21. 121. Nowa mapa dialektów ,,;ląskich, "Slavia Occidentalis". t. XXX, s. 7 - 11. 1973 122. O pastorze z Międzyborza wej ... ", t. IX, s. 31 - 40. jeszcze s/.ów kilka, "Rozprawy Komisji Języko- 'iz-' i 'vy-' w .języ.kach słowiańskich, "Sprawo'zdania OpoLskiego Towarzys:twa Przyja·ciół Nauk", seria B, ,nr 9, s. 9 - 23. 124. Zmiany na wsi lasowskiej w ciągu ostatniego półwiecza, "Lud", t. LVII, s. 177-200. 125. O niektórych zagadnieniach '::: pogranicza etnografii i dialektologii, "S1udi,1 LiJnguistica", Wrocław, t. I, s. 35 - 51. 123. Przedrostki 1974 126. Mowa polska na Śląsku, Wroda:w-Warszawa-Kraków-Gdal1sk, ss. 222+8 zdjęć+2 mapy. 127. Śląske nazwisko 12,8. 'Wyszów' czy 'Rzitka', 'Wiszów, "Studia Wyszowa, Śląskie", IViszo·wa' Opole, t. XXVI, czy giczme", t. XXV. s. 271 - 274. 129. Z przeszłości gwary górnoślqskiej, "Spr.awozdania Przyja-::.iół l auk". seria B. nr 11, s. 15 - 65. 'Wiszawa'?, s. 57 - 59. "Prace Filolo- Opolskiego Towarzystwa 1.975 130. Zasady transliteracji, -słowiańskich, skiego. Teksty ss. 38. 131. Wspomnienia transkrypcji i interpretacji tek stów staro-cerkiewno- Wrocław, Instytu:t Filologii Pol,skiej Uniwersytetu Wrocławi materiały do ćwi'czeń, seri.a C - językOlzmawstwo, z. 3 (12), Anny Bąkowskiej, "Literatura Ludowa", Wrocław, z. 3, s. 32- - 53. 132. 133. "Odra", nr 12, s. 73-77. literacki, "Sprawozdania stwa Przyja'2iół Nauk", seria B, nr 12, s. 11 - 15. Wędrówki dialektologa, Najstarszy słowiański język Opolskiego Towarzy- 19\76 134. O niektórych Jaktach z zakresu polsko-niemieckich "ROZpT<llWy Komisji Językowej ... ", t. X, s. 11 - 17. stosunków językowych. �426 l:~. 136. In memonam Wrocławski i opolski ośrodek językoznawczy (Ich powstanie, wzajemne wiązania i osiągnięcia), "K.war:tallI1ikOpol<ski", r. XXII, nr l, s. 67 - 82. 'Puha' w dawniejszej polszczyźnie i w niektórych gwarach szy;ty N'auk'owe Wydziału HumarniJstycz;negD Uniwersytetu ce JęzykDzmawcze", ,s. :9 -1.1. po- "ZePra- ludowych, Gdallskiego. 1979 137. Nazwy północnopolskie lono-Slavica", w trójkącie między Wisłą Wrodaw-Warszawa-KrakÓw-Gdańsk. .,Opus-Cula s. 55 - 57. i Sanem, Po- 1980 .13'8.' Jeden drobiazg ze stosunków polsko-ukraińskich, "Slavia Orientalis", .nr 1/2. Jan Miodek MARIA ŻYWIRSKA (1905 - 19 80) 1 DoLa 18 stycznia 19,80 1'. zmarła w Warszawie w wieku 75 la.t Maria Żywir.ska, z domu Byczyńska, wychowanka gimnazjum im. C'l. Żmi'c.hows·kiej w WarszaJwie, mgr fil~zofii Uni wensytetu Warszawskiego, członek honorowy Polskiego Towarzystwa Ludozmawczego, wybit,ny i zasłużony, 'twórczy, naukowy pracownik muzealiny. "Ośrodki-em moich zainteresowań .naukowych. - glosild była zawsze kuJtura ludowa, ·zwłaszcza sztuka ludowa". Zamiłowania te miała szczęście konsekwentnie realizDwać do końca życia. Nie bez wpływu pozostawala tu zapewne znajomość środowi.ska wiejskiego w rodzi'l1lnym Brańszczyku - osadz.;ie fli5aC!kiej nad Bugiem - w którym Maria siq urodziła, wychowała i do Mórego chqtoie powracała. Po skończeniu studiów historyczmych w 1928 r. pierwsze s'we badania naukowe uwień'czyła przygotowa1ną do druku, po przeniesieniu z War.szawy w 1933 r Lublina, monograif,ią przemyslu ludowego Wl powiecie pultus'kim. W LubliJnie włączyła się, jako członelk założyciel; do prac Komisji HistOlji Sztuki i E~nograiil przy Towarzystwie Przy j.a,e;ió ł Nauk, ·by wkrót'ce, już jako ,kustosz Muzeum Lubelskiego, przCiProwadzić jego pełną reorga,nizację' i dO'koD<J.ćotwarci'a dla zwiedzających w ·C'z·erwcu 1939 T. Z nasta;niem okupacji Maria z ,narażeniem życia ~tarała się chronić nic tyl.ko zbiory własnego Muzeum, lecz również zdeponowane :tam zbiory .Muzeum Śląskiego oraz zbiory z prywatnych ,poznaI1skich kolekcji Skórzewskich i ·Bnińskich, a także współdziałała w ukryciu przewiezionych do Lu.bl:ina 9 IX 19·39 T. obrazów J. Matojki "Grunwa.ld" i "Kazalnic Skargi". Usunięta 'W Joi:sto:padJzie1939 r. przez oku'panta z muzeum, nadal - kOlTIspira.cyjnie - ratowała przed rz.a·gładą pamiątki hi.storyczne oraz sponądzib kopię inwentarzy muzeaunych. Po wojnie znalazła się 'W gron.ie osób, które w 1945 1'. w Lubhnie reaktywowały Polski·e Towarzystwo Ludoznawcze. Z jego też polecenia, po prze.'1iesieniu ;się pa1'lstwa Żywirs'kkh do Katowic w styczniu 1946 r., przy'czyniła się do reaktywowania Oddziału PTL na Śląsku, znajdując pelne oparcie w Komisji Etnogra.fi,cZJnej Instytutu Śląskiego. �In memoriam 427 W KatowicaCh .swe zaLnteres'Owania naukowe sberowała Ma'ria na kuI:turę zawodowej grupy gónniczej, a przyslzedł jej IZ pomocą niebawem Związek Górników, finansują'c wszelkie wydatki związane z długoo'alowymi badatniami nad tym zagadnieniem. Rozp~częła swą pracę od przygotowania kwestionariusza i bezpośrednich wy:wiadów wśród najstairszego pok~lenia górmkzegó, ponadto ,z jej initcja~ywy Związelk GÓI1nrków ogłosił konkurs na wS'pomnien~a górników. Plon tego konkursu, dająlcego nadspodziewanie cenny materiał, M. Zywirska opracowała i wydała drukiem w 1949 r. pt. Zuciorysy górników. NatrarHając w terenie na izabytki górniezej kultury materialnej i chcąc je zachować, wystąpiła w grudniu Hł49 r. do Zarządu Związku Zawodowego Górnikó,w z propozYClją założenia muzeum górniczego. Uzyskawszy na to zgodę, lo. kal w Sosnowcu i O'dpo'wiednlią subwencję, przy.>tąpiła do prac organizacyj.nych l zbierackich i w Ilen sposób dała początek pierwszej tego typu placówce muzealnej w Polsce. Omówienie jej ID-letniej działalności na tym odcinku ukazało się drukiem w 1959 r. pt. 10 Lat Zwiqzkowego Muzeum Górniczego. Równocześnie zorganizowała opiekę nad plastycznym ruchem amatorskim wśród górników, prowadząc badania nad ich twórczością plasityczną. Wyniki uzyskane w tej dziedzinie pt. Amatorski ruch pLastyczny wśród górników o:głosiła drukiem w 19'59r. Od 1'9.'i4r. współpr.acowała z Pańs.twowym Instytutem Szituki, z Instytutem Historii Kultury Materialnej PAN, gdzie powierzono jej wycinek badań nad osadnicwem gÓI1niczym, oraz Komisją Etnograficzną Śląskiego Instytuim Nau.kowego, która zlec1iła jej redakcję zbiorowej pracy o kulturze gru'py gónniczej. L1czne mniejsze prace M. Zywirskiej ukazywały się w "Bolskiej Sztuce Ludowej", w "Kwartalniku IHKM", w "Studiach z dziejów górnictwa i hutnictwa" i w "Zaralniu Śląsk,im". W rc~ku 19,67 uka'zała się jej cenna .książka pt. Zarys kultury górniczej. Obok intensywnej pracy naukowej i badawczej lVI.· Zywirska udzielała się ja,ko konsult,ant Muzeum Techniki w Warszawie, członek Komisji Ochrony Zabytków Przemysłowy'ch przy RadZlie Nau.kowej tego Muzeum oraz ja,ko liJTIspirator akcji rejestracjI zabytków przemysłowych. W lata'ch sześćdziesiątych, nadal pogłębiając studia nad kulturą górniczą. zajęła się badalf'.'iamiku.ltury polskich środowisk góm.iezych we Francji, a także związała się z Zalkła,dem Socjologii Pracy PAN, prowadząc badania nad wpływem tradycji zawodowych na formowanie 'Slię osobowości wsp6łcze.mego górnika. Ok re·., war:Slzawo.ki jej żyda, bo tam os'iadła w 19-69 r., będąc już chora na chorobę Par.kinsona, to przede wszystkim uzupełnianie obs'zernej monografLI o Puszczy Białej, nad którą pra'cowała właśCliwlie od czasów młodości, a także pisanie książki o królu Stanisławie Ponilatowskim, książjki, która 7ma,lazla szeroki oddźwięk tak u specjalistów, jak i licznychczyt~lników. Mimo pogłębiającej .się choroby i inwalidztwa, na szczęście otoczona miłością i troską najbliższej rodziJny i przyjaciół, niesłychanie dzielna w znoszeniu uciążliwościchoroby, pracowała do ostatnich lat. No,siła się z zaJmiarem wydani'a plolnu II konkuTsu na życiorysy gÓI1niJków,do którego przygotowała obszenny ws:tęp oraz uzupełniała II wydalnie k,Jiążkii o Stanisławie Auguście. Marię Zywirską cO:1iliśmy nie :tylko za dorobe,k naukowy, lecż rÓWlnież za charaikter, życzliwość i niezwykłą rzetelno'ść we wszysl1kim co robiHa. W li'zTIiamuu za działailność na polu kultury lzostała odzna'czana Złotym Krzyżem ZasłUlgi. Spoczęła w grobie rodziJnnym w Brańszczyku. Cześć .Jej pamięci! �428 In memoriam PRACE PUBLIKOWANE l. Kielich gotycki emaliowany jaciół Nauk w Lublinie". 2. Muzea badań 4. Garncarstwo 1947. "Rocznik Lubelskim. Towarzystwa Przy~ Lu.bli'n 1930 .. "Ziemia". 1939, ·nr 3. woj. lubelskiego. 3. Zagadnienie w Opolu MARII ŻYWIRSKIE.J nad tlamerowane sztuką ludową Puszczy "Odra", Kaltowice 1946. "Prace li Materiały PTL", LubliJn Sląska. Białej. "Odra", Ka:towice 1947. "Polska Sztuka Ludowa", 1948, nr 2. 7. Tiulowe czepce kurpiowskie. "Polska SztU!ka Ludowa", 1948, nr 9 - lO. 8. Kurpiowskie cementowe formy na pustaki. "Polska Sztu.ka Ludowa", 1948, mr 9 - 10. 9. Zagadnienie. prymitywnej sztuki robotniczej. "Polska Sztuka Ludowa", 1949, nr 1 - 2. 10. Życiorysy górników, Katowice 1949. ] 1. Zdobnictwo drzewne Puszczy Białej. "Pol"ka Szlu1ka Ludowa", 1950, nr 2. 12. Podloże ludowe kultury górniczej. "Polska Sztuka Ludowa", 1'952, 1nr 2 13. Twórczość plastyczna górników. "Polska Sztuka Ludowa", 1951, nr 2, 3, 4. 14. Strój ludowy Puszczy Białej. Lublin 1952. 15. Saliny W.ielickie w sztychach Wilhelma Hondiusa. "Biuletyn His.torii Sztuki", 1954, nr 4. 16. Wstęp do pra.cy S. W.al1Jisa: Pieśni górnicze Górnego Ślqska. Kraków 19·54. 17. Amatorski ruch plastyczny w w.oj. staLinogrodzkim. Księga Pa.miątko:wa. Karw:wj.cc 1955. 18. Kolonia Redan w Dąbrowie Górniczej. "Kwartalni'k IHKM", t. 3, 1955. U). Pompa górnicza w XVIII w., "Kwartalnik IHKM", t. 1, 1957. 20. Rzeźbiona forma na pierniki. "Polska Sztuka Ludowa", 1957, nr 2. 21. 10 lat Związkowego Muzeum Górniczego. Katowice 1958. 22. Amatorski ruch plastyczny wśród górników. Ka'lowice 1'9,59. 23.. Wstęp ,do: Zbiór pieśni studentów górnictwa. Katowice 1959. 24. Krążek i Tlukienka osiedla górnicze w powiecie Olkuskim. "Studi.a z dziejów gómictwa .i hu(t'nict'wa", t. 4, 1960. Z5. Problem badania kultury grup zawodowych. "Zaranie Śląski.e", 1959, nr 1. 5. Zagadnienie 6. Haft 26. W kultury kurpiowski sprawie górniczej. Puszczy utworzenia Białej. placówki naukowej "Zar<łJnie Ś11ąs;kie",l 059, nr 1. 27. Górnictwo rud żelaza, [w;] Zarys dziejów (praca zbiorowa), Katowice 1961. dla badań kultury grup zawodo- wych. ZB. Badania nad nie Śląskie", 29. Górnictwo 30. Emigracja stanem budownictwa 1961, nr 1. polskie polska w plastyce. we Francji górnictwa z zakresu zabytkowego "Materialy w świetle PRG". badań na Warszawa francuskich. ziemiach polskich przemysłu. 1961. "Problemy Zagranicznej". Warszawa 1961. 31. Z badań socjologicznych nad mieszkaniem górników polskich we "Problemy Polonii Zagranicznej", Warszawa 1963. 32. Zarys kultury górniczej (w.spólautor - J. Ligęza). Katowjce 1964. 33. Stosunek "Problemy 34, Józef 1966. do tradycji naTodowych Polonii Zagranicznej". Wiącek - polski młodego pokolenia "Zara.- górniczego we Polonii Franc,ji. Francji. Warszawa górnik-plastyk 1965. we Francji. "Polska Sztuka Ludowa", �429 In memoriam 35. Kultura ludowa okolic Pultuska (razem z .A. Pojnarową). "Roczn;iJk Pułtuski", 1969. 36. Puszcza Biała 37. Ostatnie - jej dzieje i kultura. PWN, Warszawa 1973. PIW, Warszawa lata Króla Stanisława Augusta. Warszawa 1978 (wyd. 2 poprawione). Maria 1975 (wyd. l), PIW, Suhaczowa-8erezows"ka STANISŁAW DONIGIEWICZ (1904 - 1980) Stanisław Donigiewicz był chodzącą encyklopedią ormiańską. W.pQlskiej armenistyce nie było dla niego tajemnic. Całe jego życie było poświęcone pracy nad zachowaniem i krzewieniem kultury Ormian w Polsce. Jego ostatnie mieszkanie w Bielsku-Białej było wypełnione ogromną ilością tecz.ek z materiałami i wycinkami z prasy, książkami, fiszkami, a w potrzebie potrafił być ,nie tylko genealogiem wszystkich rodzin Ormian zamieszkałych w Pols-c·e i na rumuńskiej Bukowinie, ale ,i ułatwiał kontakty 'z wszelkiimi placówkam ormi,ań:skiJmi w Europie i Azji. Niesłychanie uczynny, pełen osobistej bezinteresowności, potrafił z iście ormi,ańską zręcznością wykorzystywać swe kontakty dla nH·c;zeJ.neji·dei swego życia - .słu·i;bie Ormianom. Stanisław Do.nigiewicz urodził się 9 X 1904 r. w Czernio:w:ca,ch na BUlkow;inie. Studiów orientalistycznych na Uniwersytecie Jana KaZlimierza we Lwowie nie uk0l1czył, zmuszony do pracy zarobkowej jako urzędnik bankowy. Z chwilą kiedy prężne śrO'dowisko Ormi,an polS'kich zaczęło redagować pbmo ,.Posłallliec św. Grzegorza" we Lwowie w r. 1926 pod re~kcją ks. prałata D. Kajetalllowicza, zaan.gażo,wał się bez reszty w pralce redakcyjne i stał Slię jednym z jego filarów. Był to miesięcznik, organ Archidiecezji, w którym znaleźć można było nie tylko w.iadomości reJi.gJij.ne, ale i wszystkie wadomości () wybitnY'ch postadach na polu kultury i ,naukii, pochodzenia OTmiańs'kiego, 'kronikę żyda towarzyskiego, kronikę pośmiertną itp. Wiele artykułów napisanych było piórem Stanisława Donigiewicza. Nie .sposób tu lich wymienić. Był jednym z członlków założycieli ArchJidiecezjalnego Związ.ku Ormian. Warto tu za-cytować ~danie z artykułu programowego: "Ormi'anie byli w Polsce zawsz'e :najlepszymi synami NajjaśniejS'wj Rzeczy.pospOllitej, mnożyli jej bogactwa j'a:ko makomi'Cli kupcy, z:iemi.a'nie i urzędnicy, a w walka-cho niepodległość wybitny biali u-dział, niosąc Polsce w darze mben;ic i żYClie.Ta.kimi byli i taki,mi na zawsze zostaną" ("Posłani'ec św. Grzegor,za", Lwów, R. IV. nr 42 i 43, :s. 180). Nic dziwnego, że Stanislaw Doni'giewicz musiał zapłacić wysoką cenę 'Zia:tą swoją dzj1ala'lność w czasie okupaicjri.. Ares,mowany i wywieziony do lagru na dalekiej północy powrócił po wielu latach jako kaleka pozbal\viOlny 'słuchu. Mimo tej ułomnośoi. z ni.ezmOfŻoną €ID€'rlffiądziałał .dalej na połuopgaJnizowauila żyoia 'ro'zproszonej po 'wojnie s.połeez.ności. Ormian pOliskich. Przez wi'el'e lat współdZ'iaŁał ,z iMuzeum Etllogra'fiazmym w Krakow,i,e, ś·ciągał książki o dużej rzadkości., lub i,ch f.otokopie i przekazyw,ał do zbiorów. Podobną ak>cję podjął także i dla Bibliioteki JagieUońs.kiej w K:raBwwie. Przyczy. nil się do nawiązaJniakOlrJJta'któw pomiędzy Muzeu:m Etnogra;f'i.czmy:m w Krako'wie a Muzeum Narodowym w Eryw:amiu. Był wSlpółO'rganizator'em pie~szej wyst'31wy �~30 In memoriam eks!l1brisów omnli;ań.skich w Krakowie i lIla ŚląsIm. ,Z jego to iniiojatywy pows'tało Koło Zainteresowań Ku~turą Orrrllm przy klrakows:kim Oddziale PolsJkiego To.warzys1;wa Ludo=af\v=ego, 'ikzą·ce ·obeanie 54 osaby. W Hsto:padzie 1980 r. Kolo Zainteresowań Kulturą 011IDian zOl'g3l!lizowało sesję naukową J pi·erwszy od 193'8 r. zja7Jd Ormi;an polskich. Chociaż ś.p. Stanislaw DOllligiewicz brał udział w .pracach przygotowawczych, jednak już nie mógł w niej uczestnLczyć. Umarł ze św1adomoś'Cią, że jego powo'jenne wysiłki i zabiegi,. aby z,nów zgromadzić Pola,ków ormiański.ego pochodzenia, nie poszły na mal'ne. Zmarł oicho i bez rozgłosu. Tak jak żył. Janusz Kamocki Aleksandra Tyszkowa WANDA BRATKOWSKA (1890 - 1981) Córką Stanisława Ba raba,sza , długoletniego dyrektora Panslw. Szkoły Przem. Drzewnego w Zakop3l!lem. Ukoń'c.zyła gimnazjum realne w Krokowie. W latach 1910 - 1913 chodziła do sZkoły pr2iemysłu artystycZJnego w Pradze (Czeskiej) a w l. 1914 - 1918 studiowała historię sztuki na UJ. W r. 191,8 wY'szła 2iamąż. W lalach 1924 - 19:J9 była l!1auczy.etielką rysullików w Gimnazjum i Liceum Sa.nato.ryjnym im. bł. Ładysława 'z Gielniowa w Zakopanem Tow. Opieki nad Młodzi'eżą. W cm. sie okupacji pracowała chałupniczo. W tatach 1945 - 19'51 uczyła w Za.sadTlJiczej Szk. Metalowej w Zakopanem. W roku 1951 pT:Zeszla na emerY'iu.rę; pracowała na ułamku etatu w Muzeum Ta:trzańsk1m w Zakopanem. Całe ży,cie intereso'wała się etnografią, fotografując i rysując wzory 'zdobnict/wa ludowego .podhalańs'kiego. Była członkiem PTL. Napisała, przeznaczoną .db "Etnograf;ii PolsIkiej" pracę o dzialalnośC'i Stanisława Barabasza. Henryk Jost JANINA SZYMAŃSKA .(1899: - 19:79) Ukończyła żei1skie gi,mnazjum ro:syjsJde w Odessie w 1917 r. (ze złotym medal,em), a w Hl'le kursy nauC'zy'Ciels!l:i'euzyskując dyplom nauczydeilki w.f. Ii bio1ogii. o.sl~ed,la się w WaI"szawie, gdzie ,s;Łudiuje biologlięna UVV (uzyskują'c ma~is,terium u pr·od'.Hryniewieckiego). Dna 1.1 IV 1:944 1'. wychadZli Z3mąż za 1'adeusz:a S'zymań:s'k!iego (współfundato'~a oddzia,lu "Tea" Muzeum Ta~rzańslkiego w Ziakopa/noem). Owdowiała w 1951 r. ,W 195'2 /zam1esrzkala w Zakopanem. Była st. asystentką. Mu.Zeum Tat:rzań's:kiego, opiekując się "Teą". UczyIa w Technikum Budowalnym .i Za'sadniiczej Szkole Meta:lo'Wej w Zakopanem do W60 r. Był.a haI1ce'nką od '109>17'r. (instruikitorem) oraz członkiem PTL. Henryk Jost �