73 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2b9c83270f0e9881c4efc670427d264b.pdf c10323ecc1d8b5a7de065494f34bac2e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1778 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1647 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1979 t.63 Description An account of the resource LUD 1979 t.63, s.426-444 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text V. IN MEMORIAM Lud, 63, 1979 TADEUSZ PRUS-WIŚNIOWSKI (1901 - 1978) Oddział Pohkiego T10warzystwa Ludo,zlnawczego w Mszan.ie Dolnej poniósł dot'klJwą str.atę. Ubył z 'l1.aszy,chs·zeregów dr T. Prus- Wiś'niowski, n.auczyciel Lticeum w Myśleni·cach, wielki dz.ia·ła·ez społ,eczny, założy-ciel i pierwszy prezes Oddztiału Polskiego Towarzystwa Kraj.oz.n.awczego w Myślenica'ch, twórca tamtejszego Muzeum Reg)i'Onalnego. Kierował Szkolnym Powiatowym Ośrodkiem Krajo:zmawczo-Turystycznym przy Wydziale Oświaty i Kultury Prezydium Powi,a'towej Rady Nanodowcj w Myśleni,c.a'ch. Był aktywnym członkiem Zarządu Głównego F(}lskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu oraz ·czł{Jllkiem Komisji Rewizyjnej Oddziału PTL w Mszanie Dolnej. Brał 'niezwykle czynny udział w zebraniach Oddziału, na których w c'iągu ostatni·ch lat wyglos.ił ponad 20 referatów. Tą dT<Jgą ,członkowie Oddziału Msz;ań'skiego zapoznali siC; dokładniej z terenem ,etnograficznym Kliszczaków, ich osadnictwem w Beskidzie Wyspowym, kulturą i osIągnięciami, widocznymi choćby na 'Przykładzie tak,iej wsi, jak SułkoWlice, sta,ra osada kowałi, a dziś ośrooek przerrnyslu żełaz:neg<J. Bardzo interesująco opnaoował temat Cechy demograficzne Ziem Zachodnich i Północnych, a w wyniku podróży zagrani'cznych - Einografię Bułgarii. Popularyzował wybitne postaeie. "Na droga'ch Reymonta", "Szlakiem Kopernika", "Zycie i działalność Orkana" to wyrywkowe tytuły ciekawych 'prelekcji, których nam teraz brak. Wygłosił wiele ,prelekcji także poza PTL w 01'gaJllizaej'a'ch społecZJn)'lOh(Liga Kobiet, Związek EmeTytów), ,a zwłaszcza w wielu szkołach. na teT'eruie województwa nowosądeck,iego. Pracując w szk,oł'ach sanato,ryjnych w Rahce miałyśmy często 'okazję witać dra WiOOiowsJ<liego,i podziwiać wpływ wy.chowawczy jego prelek'cjli na lrillooz'j,eż, zwłas.ZJezaI!l!amłoozież śląską, która łeczy.la się w sam.atoriulffi fun. W. Ps1:roWTs;kie.go. Vi 1978 T. �427 In memoriam Dr Prus- Wiśniowski byl szeroko znany z nfiezwyklej aktYW!I1ości zarównQ mlodzieżowym, jak li dorosly'ch: Jako Ipecla,gog z wy:ks:ztakenia miał wspaniale ,osiągnięcia w prowadzeniu wakacyjnyoh obozów :krajoznawczych, połą(;zony,ch ,z naukową 'pracą badawczą danej okolicy. Towarzyszył blisko 2 tys. wydeczkom kraj.oznawczym,oprowadzają'c ich 'U'czes,tników po ziemi myślenickiej i ~n.nych poWliataoh regionu kra'kowski.ego. OrgaTllizował ,ta,kże obozy wędrowne na Podhalu, Pomorzu ZachodniJm, Warmii i M,azura'c-h oraz w Sudeliach. Tą drogą w>'7.lczepiałzamiłowanie d,o pracy nad 'P'0,znaiI1iemregionu, zarintertesowanie życiem ludu, jego prZieszłością, zwyczajami, gwarą, iwór,czością, słowem - K'u1turą ludową. Efektem tej działalności są opr,a'cowa:nia mOllJog,raficzne Myślenie i okolicznych wsi. Ua:pisał w sUlmie 160 pra'c, wśród k,tórych z,n'ajdiują s'ię alfiykl1.lłyo Z1abytkaeh, architekturze, o zagadnieniach ,etno,grafi,cznych ,i przyrodnkzy'ah. Bada:nuami 'Swymi objął również Ziemie Zachodnie li Północne. Wśród jego' a.rtykułów dflukowanyoh \\" 'czas,o.p,isma'chznajdują się ·sylwetki sławn)"ch Polaków. J.ego publi,lmcje nacechowane są głębokim patri'otyzmem, umił,ow<l'IlJiem,polskiego ludu i rodziJmego krajobrazu. Oprócz wiedzy o ziemi polskiej, o wielkich .ludziach naszej oj'czyzny, dr Prus- Wiśniowski budzjił w młodych sercach poezucie dumy naflodowej i szla,chetne ucżucia. Spełniał więc rolę 'cennego wy'chowawcy. Dr Tadeusz Prus-Wiśniowski utrwalH slię w naszej pamięci jako ,człowiek, który w swoim ni.ezwykle czynnym żydu real.izował hasło: "Ojczyzna:, nauka, ,cnota". w środowi'sku Malwa Baryczowa Zofia Kolkówna BOLESŁAW ŁOPUSZAŃSKI (1927 - 1978) Dnia kwi'etr1i,a 1978 r. w szpitalu w Repta'c'h Śląskich zmarł po długi'ch -SPQwooO'wany'chobrażeniami po w)"padku samochodowym, który mial ,mjejs'Ce w Kwkowie d'I1lia25 bistopad.a 1977 T., dr Bol'e/sław Mariall'l ŁQPL:szań,ski, kus-tosz Muzeum Etnografi,czJ1Jego w Krak'Owic, czł-onek Za;rządu Głównego Polskiego Towarzystw.a Ludo,znawczego, historyk. Urodził siG we Lwowie 12 styczl1Jia 1927 T., Był ,s)"Oem Alfons,a Lopuszańskiegv,pracownika Miejskiej Kasy Oszczędnoś,ci we Lwowie i Jadwigi Frankiewicz, którzy 'obumarli .go w dzic-ci!'ls,twie, ·a wy{)howanJiem z'ajęł.a :się '~iio,stra matki, Zcfia Frank,iewi,cz. Do 'Szkoły podstawowej uczę.sz'czał w lata,c:h 10933 - 1939 we Lwowi'e, tamże w Ilipeu 1946 r. zlożył egzamin dojrzałości. Studia wyższe odbył w Krnkowie na Wydziale Humanistycznym UiniweDsytetu J,a,g,iellońskliego w I,at'a'ch 1947/1948 - 1950/1951, a dyplom magistra filowfii z zakresu ,historii otrz)"mał 5 grudnia 1951 r. Tytuł doktora nauk historyczny,ch uzylsk,ał 19 listopada 1969 r. w Wyższ.ej Szkole Pedagog,icznej w Kmk'owi'e, przedkł.adając pra'cę pL Geneza i dzieje 15 'i ciężkich ,cierpieniach, Stowarzyszenia Ludu Polskiego. Jeszcze w 'czasie studiów w 19,50 r. rOZJ]:ocząłpr.acę jako IPr'e!egent Towarzystwa Wiedzy Pows.zechnej. Prz,omaw.iać lubił. Mówil jasno, rze,czowo oj, treściwie, dbając o ,rz'eteln,e infonmowanie ,słucha'czy. W latach 1950 - 1951 opmeoWlał kwerendy dla Katedry Historiii Ruehów Społeczny,ch UJ, zaś w 1951 - 1952 kwerendy dla Katedry HistoniJi Polskiej UJ, wykazmjąc żywe zaillnteresowanie hi<stmią Polski �824 In memoriam XIX w. Jednocześnie pełnił funkcje kierow. nika gabinetu Młodzieżowego Domu Kultury w Krakowie (X - XI 1951). Od 15 wrześni,a 1952 r. rozpoczął stałą pracG w Muzeum Etnograficznym w Krakowie jako '1nstruktor oświatowy. W tym czasie wstąpił do Oddziału Krakowskiego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, przez szereg lat pełniąc w nim funkcjG 'sekretarza ,i delegata na doroczne i Walne Zjazdy. Był również członkiem Polskiego Towarzystwa Historycznego oraz Towa,rzystwa Miłośników Książki. W Towarzys,twie Wiedzy POWSZEchnej przez długie lata pełnił Qbowiązki wiceprezesa Zarządu MIejskiego TWP w Krakowie. Nigdy nie uchylał się i od innych prac sp'ołeczmy'ch, a wręcz przeciwnie, wszechstronnie się udzielał. Nieraz bywał nimi przeciążany. Na stanowisku pracownika Działu Oświatowego Muzeum pozostawał do 1 ,czerwca 1954 r., kiedy to objął funkcję kierownika tego działu, pełniąc ją ,aż do końca roku 1966. W latach 1966 - 1976 był kierowniki'cm Archiwum Muzeum EtnogflaHcznego, zaś z dniem 1 lutego 19'76 objął stanowi"ko kierownika Dzi,ału Wydawnictw. Dr Bolesław Łopuszański był autorem 'Szeregu prac, rozpraw, biograHi (umieszczanych w PoLskim Słowniku Biograficznym), wspomni'eń i recenzji drukowanych w ,czasopismach krajowych i zagrankznyeh, m. lin. także na naszy,oh łamach. Zajmował się przede wszys,tkim dziejami PoIski wieku XIX na terenie Galicji. Opracował również biografie. Wykaz jego różnych 'pr,a'c przekracza 200 pozy,cji drukowa'ny'ch. Cieszył się uznaniem jako zdolny ihistoryk, pracowity i !Sumienny badacz. W uznaniu tych ms ług zo,stał powołany na członka Komisji Nauk HiistQry>cznych i czł'onk,a Komisjli Etnograbcznej Oddzi,ału PAN w Krakowie. Był odznaczony Złotą Odznaką "Za .pra'cę Społeczną dla Imi',"sta Krakowa", Odznaką "Z'asłużQl1JegoDział,a'cza Kultury" i Złotym Krzyż'em Zasługi. Smierć zabrał,a .go z kręgu żyjących w okresie [najlepszej twór'czośoi, pozostawiając o nim wspomnieni,e jako o ,człowieku ofiarnym w pracy, ,chętn)'1m w POOl mocy, dobr)'1m, pogodny,m i wszystkim sz,czerze ży'czliwym. Krzysztof WoLski WANDA BRZESKA (1893 - 1978) Dnia 10 mar,ca 1978 r. Zlmarła w Jabłonowie Pomorski,m dr W,a,nda Brzeska,. p:ra'cownik naukowy Katedry Uniwersytetu lim. M. Kopernlika w Toruniu. Dr W. Brzeska urodziŁa się 19 XI 1893 r. w Krotoszynie k. SzubiJna na Pałuka'c:h, w Ikznej (j.edenaś'aiorga ,dzieai) ["odzLni'e ziemiańskiej, z matki Józef y z d., Węsierlskdej :i ojca Jul,iana. Wzra.s'tala w paJtriotycZln)'lm środowiSIku polskiJm, które, były �In memoriam 429 kształtowało jej pierwsze dOZil1ania.Do 'szkoły średniej uczęszcllał,a wie Wrocławiu. a naiS,tqpnie w górnej Aus'trii. E,gza'min dojrzałośai złożyła j'ako eksternistka w G!imllclzjum św. Anny w Krakowie. W 1918 r. wstała studentką Wydziału HUlmanistyellnego nowcpowstałego Uniwersytetu Poznańskiego. Podjęła studia w zakresie ar,cheologii 'u 'prof . .T. Kostrzewskiego i w zakresie etnol'0~ii li etnografii u prof . .T. St. Bysironia. Doktorat uzyskała na Uniwersytecie Poznańskim z filozofii ścisłej w 1928 r. na podstawie rozprawy pt. Relatywizm wolności woli ludzkiej. Rozhczme li twóreze już wówczas zainteresowania naukowe i poznawcze skierowywały Wandę Brzeską na problematykę kultury ludowej ziem północno-za,chodniej PoIski. Była wówczas współpracownikiem Bożeny Stelma,chowskiej, ówezesnego etnografa na Uniwersytecie Poznańskim. WSlpólnie z nią pogłębiała wiedzę etnograficzmą również w zagranlkzmy'chośrodka,ch Imuzealnyclh, m. in. Francjli, Włoch, Niemiec i A<ustrii. Drugim nurtem ,twórczym zalinteresowań Wandy Brzeskiej była literatura, zwłaszcza zaś literatura o 'charak;terZ)e regionalistycznym. Z jej ważniejszego dorobku pisarskliego z tego okresu należy wYJmi(mić takie pozycje, jak: Dolarowicze, Pwki ścielq gniazda, trzy regionalne pow,ieśd zwiąZ)ane t,ematy'czn1ie z rodzinnym regionem Pałuk,a to: Zatopione wesele, Bustrujące życie mies'zkańców wsi pałuck:ej, Pali się - obrazki z żyda miesZ)k,ań,cówBarc,ina ,i Pakośd, Dwaj bracia i inne utwory litemckie o zabarwieniu regionalnym. Największe uZJnanie !Czytelników i ówczesnej krytyki literackiej zdobyły: powieść etnogra1Jkzna <O tematyce regionalistycznej pt. Sprawa gminy Cejnowy (Lwów 1938), bliskli tematycznie zbiór liryków Mitropa poezje włóczęgi (PozIiań 1932) oraz zbiór poezji lirycznej U strqdu (Warszawa 1936). W ślad za Stanisławem HeliSztyńskim, Wanda Br,zeska tropił'a rpałuckie ślady Stanisława Przybyszewskiego oraz kujawski'e drol:§i Jana Kasprlowkza z Szymbmza. Te zainteresowania zaowocowały w ,s,tudium 'pt. Lata szkolne Jana Kasprowicza (Inowrocław 1872 - 1877), wydanym w Poznaniu w 1931 ,r. Była współzałożyoielką poznańskiego oddziału Związku Zawodowego Literatów Polsklich, a przez ,okres około dziesięciu lat prowadziła w Poznaniu ,czwaTtk,i liiteracki<e, r:edagują'c pisma o tematyce kcbielcej. W 1938 r. uzyskała I nagrodę w konkursie na najlepszą nowelę o tematyce środowiskowej, 'ogłoszonym 'przez redakcję "Tekli Pomorskiej" w Toruniu. Wczasie okupacji Wanda Bnesk<a przebywała w Warszawie pełniąc obowiązki aSy1stenta u prof. B. Stelma'chow,s,kiej na -tajnych kursach Uniwersytetu Zachodniego. Po zakończeniu dzi,ałań wojennYich powróciła do Poznani,a obejmując w 1945 r. stanowisko asystenta w ZakIadzie Evnografili Słowian Zachodnich UP, kierowall1y1mwówcza's przez prof. dr B. Stelima'chowską. W tym 'czas,ie wSIpółredagowała pierwsze studium etnograficzne Lice ludu ślqskiego, wydane w monografii Dolny Slqsk przez Instytut Zachodni w Pozmaniu, ponadto publikowała w pras1ie POZJnania i Bydgoszczy ,artykuły o tema1tyce etnografii<cznej, głównie z przeszłości etnografkznej Krajny i Pałuk. W roku akademkkim 1945/1'946 powi'erZlone zostały dr Wandzie Brzeskiej 'ohowiązki .asystenta przy nowopowolanej Katedrze Etnogra:fiili i Etnologii na Uniwersytecie im. M. Kopernika w Toruniu, kierowanej przez prof. dr B. Stelma,chowską. Te pierwsze powojenne la'ta jes,zclle ściślej związały Wandę Brzeską z probl€matyką etnografi'czną ziem póŁnocnej ,i Zachodniej Polski, głównie zaś z etnograf,ią KasZJub, KOdiewa, Powiśla, Słowińców oraz ziem bytowskiej i lęborskiej. Lata 1,946 - 1956 wypełnriły W,andzie Brzeskiej prace terenowe kontynuowane �430 In memoriam przez Katedrę Etnografii li Etnologii UMK, udział w tzw.ekspedy'cja'ch pomorzoznawczych oraz 'Studi,a teo'retyczne z zakres'usyntezy dawnej, tradycyjnej i współczesnej kultury ludowej ziem północnej Polski. W latach 1945 - 1953 prowadziła także zajęcia dydaktyczne na kierunkowych studiach etmograficznych na UMK. Po śmierci kierownlik'a Katedry, prof. Stelmachowskiej (21 XI 1956), dr W Brzeska ,pełniła ohowiązki starszego asystenta w Katedrze Etnografii w czasie, gdy opiekunem Katedry był aDCheolog, prof. dr Kazimierz ŻUI"owski. W latach 1957 - 1958 z upoważnienia Rady Wydziału Humanistycznego UMK, jak i Zarządu Towarzystwa Naukowego w Toruniu, zajęła ;się przygotowaniem podstawowych prac naukowych ze .spuś'oizmy zmarłej prof. Stdmachowskiej, przygotowując m. in. materiały do kolejnych tomów "Biblioteki Słupskiej" wydawanych przez Oddział Polskiego Towa'rzystwa Historycznego w Słupsku. Były to prace dotyczące etnografii ziem SłoWlińców i Kaszubszczyzny zachodniej. W 1959 r. publikuje na łamach "Etnografii Polski" szkic etnografi,czny na temat kultury ludowej ziem zachodnich, w którym precyzuje również własne st'anowisko badawcze w kwestii etnografii ziem zachodnkh i północnych. W k'ońcu 1958 r. Wanda Brzeska zwalnia 'się z ,pracy na UMK w Toruniu opuszczajCjJc Uczelnlię, a nliebawem i Toruń na zawsze. Przenosi 'się do Kartuz na Kaszuby, gdzie współdzi1ała społeczni'e nad 'przygotowaniem scenariusza etnograficznego ebspozycji etnogmfkznej i dokumentacji zbiorów z kustoszem, Franciszkiem Trederem, w mliejseowym Muzeum Kaszubsk,im. Po ukończeniu tej pracy przenosi 'się do Muzeum Dolnego Powiśla w Kwidzynie, współpracując tam nad sicenariuszem i porządkowaniem zbiorów z ówczesnym kustoszem, Alfonsem Lemańskim. Poszukując dla siebie odpowiedniej atmosfery do kameralnej pra:cy naukowej dr W. Brzeska 'o;siada w 1969 r. w Jabłonowie Pomorskim - Zamku, u gośdnnych Sióstr Pa'sterekod OpatrzJllości Boskiej. Tam też oddaje się pracy społecznej wśród młodzieży ż,eńskiej, ale równocześnie wciąż jeszcze opracowuje spuściznę naukową po prof. SteLmachowskiej. Na zlecenie Gdańskiego Towarzystwa Naukowegoopra'cowuje także biografie wybitnych lekarzy-społeczników z z,iem pomorskich dawnego zaboru pruskiego. W 1975 r. w uznaniu zasług dla kultury i nauki dr Wanda Brzeska została odznaczona Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski. Było to jej jedyne odznacz'elnie za znojny trud życia. Dr Wanda Brzeska zmarła 10 marca 1978 r. wypełniając po brzegi twórczy i aktywny żywot, pracująe na niwie społecznej, naukowej ,i literackiej, przede wszystkim zaś dla etnografii Kaszub. O Kaszubach i ich ziemi mawiała zawsze' z uznaniem i dumą, podkreślając sprawę narodowego ocalenia kresów polsko-niemieckich. Ryszard Kukier PIOTR KALECIAK (1915 - 1978) W dniu 9 czerwca 1978 r. zmarł w Limanowej mgr Piotr Kaleciak, zamiłowany filolog 'klasycZlny, etnograf, socjolog, autor 'prac naukowy,ch w dziedzinie etnG!i:rafii i socjologii, długoletni ,członek Zarządu Głównego PTL we Wrodawiu. �In memoriam 431: Mgr P. Kaleciak urodził się dni'a 4 c1oerwca 1915 r. w Kasinic Wjelkriej w woj. Nowy Sącz (w b.powiecie limanowskim). Podstawową szko-łę ukończ.ył w Kasinie Wielkiej, gimnazjum klasycznc w Nowym Sączu i Tarnowic. Studia wyższe ukończył na Wydziale Humanistycznym UJ w Krakowie w zakresic f.ilologii kla'sycznej oraz etno~n:lfii i wcjologii ,i z tych trzec'h dyscypHn uzyskał stopień magistra. W labch 1953 - 1957 był a9pirantem naukowym UJ w Knakowie. Wo-kreS'ic okupacji należał do Ruchu Oporu w Nowos<jdcckiem (karta kombatanta wys'lawiona r:rz.ez Zarząd Wojewódzki ZBoWiD w Nowym Sączu), uczestniczył w partyzantce ,i prowadził tajne U1aucwn;ie na terenie powiatu limanowskiego. Po wyz.woleniu w 1945 r. przeksztalcił tajne nauczanic w gimnazjum z pnawacrni państwowymi w Dobrej k/Limanowej prowadził je do koń,ca 1947 ,r., będąc równo,cześnie radnym Powiatowej Rady Narodowej. Był wsr:ól'organiz.ato,rem OddZliału PTL w Mszani'e Dol,nej. Od 1950 r. był wioceprezesem tego Oddziału, a późmiej prezesem do czerwca 1978 r. Powięks,zył Oadział do 75 ·członków, których p1'zygotowywał met'Odologicznie do prac terenowych i pemagał opra'cowywać .zebr,ane materi,ały, 'Uczył rozumieć i pielęgnować or,az upowszechniać tradycję ludową. Ludoznawstwem zajmował 'się od 1.928 r. wciągnięty do tej pracy 'p.rzez prof. E. Pawłowskiego w g;imnazjum w Nowym Sączu Oego Iffi.ateriały -einografriczne z tych ·czasów znajdują się w m"chiwach Katedry Etnografii Słowian UJ w Krakow'e). Zwiqza;ny jesz,cze bardziej z ludem Ziemi Limanowskiej podcza'S tuła,czki pa1'tyzanckiej, od wczesnych łat popularyzował piękno i wari-ości wychowawcze kultury ludowej w szkoła'ch, zakłada·ch pracy oraz 'W środo,wisku rmieszkań,ców przez radiowęzeł. Dzięki temu wiele zabytków kultury ocalało w tereni c, bądź dostało się do muzeów. Władze PTL we Wrocławiu pozytywIJJi,e oceniły staraniamgra Kaleciaka -o-wydanie druk,iC'm prac 'etnografi·czny,c'h ,czł'onków OddziaIu PTL w Mszan.ie Doln-ej, i to ze środków finansowyoh uzyski wany,ch {Ja lokałnych instytucji. Ukazały s.ię dwa zeszyty "Materiałów ElU1,ografi,czny'ch" z powiatu bmanowskiego (1967 'i 1971), których redaktorem i współautorem, oprócz .iU1ny,chczłonków Oddziału, był P. Kakciak. Dalsze pra,ce ·członków OddZliału 'Są przygotowane do druku, uzyskano również dota'cje na t.en ·cel z miejs,cowy.ch riostyturcji. Mgr P. Kalcciak był także dzi,ała,czem Towa.rzystwa Wiedzy P'Owszec.hnej i przez kiJka kadencji sprawował funk,cj.c członka władz wojewódzkich TWP w Krakowie. Jako działacz kulturalny był delregatem woj. krakowskiego na Kongres Kultury w W,arszawie. Nalcżał do Rady Tow.arzystw Kultura~ny'ch woj. il1o·wO'sądeckiego. W lata'ch 1965 - 1975 był radnym Mjejsk!iej Rady Narodowej w Mszanie Dolnej w dwu kadencja·ch, pełnjąc obowiązki członka Komisji Oświaty. Interes-ował- �432 In memoriam się ro.zwojemgospod.al'czymswojej rodzinnej wsi, Kasiny WielkJiej, w której długie lata był .przewodniczą.cyun Frontu Jedn<Jś<:q Narodowej i <Jrganizował elektryfikację wsi w ,czynie s'Połecz.nym, budowę Szkoły Podstawowej nr I <Jraz przy~zynił się do uroczystego obchodu 600-leda Ka'sliny W.ielki-ej w 1963 r. P. Kaleciak był także działa,czem spółdzi.elczym (m . .in. gminnych spółdzielni "Samopomoc Chlopska" '.i "Spóldzielczo-śd Ogrodniczej") oraz spolecznym -czlonkiem zarządu Banku Spółdzi'e1.cz;ego w Msza'lllie Dolnej (od 19'65 T. do ,czerwca 1978 r.). Należał do Związku Psz;czelarzy, w którym był .członkiem Zarządu Powiatowego .i Wojewódzkiego 'przez kilka kadencji oraz prezesem koła pszczelarzy w Mszanie Dolnej do 1976 r. Za wkł'ad pracy -społecz.nej zasłużył na głęboki szacunek i trwalq pamięć. Otrzymał lic2me podziękowall1ia 'i dyplomy: 1) list od przewodl1Jiczqcego Rady Naukowej TWP, prof. B. LeśnodoI'skii'ego, z podzj-ękowa'niem za udział w popułaryzólCji wiedzy i :kształtowaniu -socjalisty,cznych wartoś-ci :moralnych wśród nasz;ego Epołecz,eń'stwa (l9{l8 r.); 2) zawi.adomienie 'prrewodl1Jkzącego Powiatowej Rady Narodowej w IJimanowej 'O wpisie do KSI.ięgi Zasłużonych dla Ziemi Limanowskiej z okazji 30-lecia PRL; 3) dypłom Przodującego Działa-cza Spóldzielczości Ogrodniczo-Psz'czelarskiej woj. krakowskiego w 1974 ~.; 5) dyplom uznania z przyznaniem tytułu Honorowego Członka Wojewódzkiego Związku Pszczelarzy za wkład pracy w rozwojuplSz;czelarstWia w woj nowosądeckim w 1976 r.; 6) list wojewody nowosąd-€,ckiego z 1·977 1'. z podZJięk-ow.aniem za trud, zaangażowal1Jie i pasję, z ja'ką dziaŁał dIa I-OZWOju,j u:p'owszeC'h1nial!1iJa :kultury w woj nowosądeckim. Mgr P. Kaleciak posiadał :następują-ce <Jdzna-czen.i·a: 1) Medal Zwycięstwa i WoInoś.Qj (194-5); 2) Odznakę 1000-Iecia P-aństwa Polskiego {1964); 3) Odznakę Zasłużonego Działa'cza Ruchu Spółdzielicz;ego (Warszawa 1969). Kazimiera BIBLIOGRAFIA PRAC NAUKOWYCH PIOTRA Paszkowska KALECIAKA Zestaw.iła K. Pa'Szkowska 1951 Herodot jako etnograf. 1952 ro~nicze, ich rozwój i funkcje gospodarcze i społeczne kiej, wsi powiatu limanowskiego, w ~atach 1848- 1952. Tradycje pańszczyźniane w Kasinie Wielkiej i ich społeczna rola. Narzędzia w Kasinie Wie~- 1955 Postęp techniczny w latach w rolnictwie w Kasinie Wielkiej, 1948 - 1955. Jego uwarunkowanie -gospodarczych wsi powiatu limanowskiego, i ro~a w przeobrażeniach społeczno- i kulturalnych. 1958 lr-racjonalne racjonalne aspekty 1960 Monografia wsi Kasina Wielka. meteoro~ogii ~udowej w powiecie limanowskim. �433 In memoriam HJ62 Przemiany w nych, wiedzy dokonane szczegóLnym i wierzeniach w wiekach Ludowych, XIX uwzgLędnieniem dotyczqcych i XX we wsiach Kasiny zjawisk powiatu astronomicz- Limanowskiego, ze WieLkiej. 1!l76 Medycyna Ludowa połowie Medycyna w XIX wieku Ludów świata zachodniej części i pierwszej połowie a potrzeby województwa XX wieku nowosqdeckiego (do roku w drugiej 1976). współczesności. 1978 DoLa dziecka niem wsi wiejskiego powiatu w okresie międzywojennym, ze szczegóLnym uwzgLędnie- Limanowskiego. STEFAN ŁYSIK (1908 - 1978) W dniu 27 kwietnia 1978 r. zmarł w Swierkla6cu Stefan Łysik, ksilądz ze Zgromadzenia Słowa Bożego, mgr etnologii li etnografii, ZJ8służony znawca i badacz kultury ludowej na Sląsku,członek Oddziału Sląskiego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Katowicach. Stefan Łysik urodził silę 29 VIII 1908 r. w Boruszowcu koło Tarnowski'Ch Gór. Po maturze, którą zdał w 1930 r., wstąpił do nowkjatu na studia filozoficzno-teologiczne w Międzynarodowym Seminarium Księży Werbistów w St. Gabr;iel pod WIedniem i równocześni'e w specjalnym Seminarium Etnologiczno-Lingwistycznym przy Instytucie "Anthropos", które prowadził Paweł Schebesta, badacz Pigmejów, a w czasie jego ekspedycj.i naukowych do Afryki O. Kirschbaum, pionierski badacz kultury Nowej Gwinei. Te semjnaryjne studia ukierunkowały póżniejsze zainteresowania lingwilstyczmo-etnologiczne Łysika. W Seminarium bowiem przez kilka lat opracowywał z rękoplisów materiał lingwistyczny, przy,~ieziony przez P. Schebestę z badail nad Pigmejami i uczył się języka suaheli (Kingwana), rozpowszechnionego u szczepów murzyilskich Bantu. Po studiach S. Łysik przez 3 lata (1937 - 1939) zgłaszał się bezskutecznie na misje do Nowej Gwinei lub Kansu w Chinach; przeznaczono go do Polskiej Prowincji Werbistów. Od 1937 r. do wojny był nauezy.cielem w gimnazjum ;misyjnym z prawami puilstwowymi w Górnej Grupie koło Swiecia, a zarazem redaktorem misyjnego pIsma "Nasz M,isjonarz". Podczas okupacji, wobec zamknięoia gimnazjum li wywiezienia ksiGży, przedostał się z początkiem 1940 L na Sląsk i tam pracował jako pomocniczy duszpasterz w Rybniku iCzyżow:k'a'ch, potem w Roj,cy, skąd, by uniknąć wcielenia do Wehrmachtu, przeniósł się nielegalnie do Łagiewnik koło ,Bytomia i objął funkcję wikarego. Przewidując klęskę Niemiec i 'przesunięcie naszych granic na zachód, samorzutnie, już od 1942 r., zajął się gromadzeniem z historycznych źródeł i żródłowy,ch opracowań wszystkJvch historyczntie udokumentowanych dawnych polsbch nazw miejscowości na Sląsku OpolskiJmi Dolnym, aż po Ziemię Lubuską. Równocześnie na konkretnych p:rzykładach wykazywał całą drogę rozwojowq, jaką nazwy te prZJeszły w ciągu Istuleci. Potrzebne mu prace toponoImastyczne li źródła historyczne wypożyczał, z narażeni'em życia, w hiitlerow28 "Lud" - tom 63 �In memoriam 434 skiej LandesbiibliQtlhek w Bytornliu. Powołany po z.alwńczeniu wojny do pracy w Niższym Semin.ariU1ffiDuahow:rl)'lm w Ny~ie, na1y;chJmiast .przekazał z takim trudem zdobyte ,matelf.ilałyInsotytutowi SląskIiemu, który już w 1945 r. wydał d:rukiem Skorowidz gmin Ś~ąska Do~nego i Opo~skiego. !Nim go wydano, Ipo15k4ewładz.e IPOlityczno-.adlmini:s'tracyj:ne K.aiowj,c często pos~U'giwały się w swyoh 'podróżach na Zachodnie Zi€iIDi,e Oc1z)'lSkane r~kopiśmi€il1nym.i maot,enałaJI11litoponomalStycznymi S. Łyslika. W pierwszym roku po wojnie S.Łysik pomagał niemieckim proboszczom na OpolszczyŻ[1,ie przy obsłudze polskJi,ch katolików, najpierw w KopeI'lll.ikia'ch,Izdebce, Kępnky, Hajdukadl, Sr€'dniej WSli, później w Niwnky li Nawrotach. Wszędzie d źwli.gał z ruin kości'oły li plebanie,wszędzie, żywo współdziałlając z mies7.Je:ań'caml wsi, przynaglał do obsiewanlia :pól. Odwołany do Nysy pod koniec 1946 r. uczył matematyki i angi:elskiego, od 1947 If. był probosz,czem w Sr'ediniej WSli, a w dziesięć lat Ipóźniej kapelan,em we Wroocławliu-Zernikach. W la-tach 1958 - 1961 dzielił swój ·czas na wykłady w Wyższym Seminarium Duchownym w PienięŻ[1i'e oraz na urządzanie bibLioteki Werbistów w Lublinie. Od 1961 r. oSliadł w Swierklańlcu jako kapelan Sióstr Boromeuszek. Częs,te revocatio St. Łysika 'po wojhj'e przez jego władze z jednej placówki na inną wzbudza smutnie :refleksje, że temu :skromnemu, lecz o duży'ch zdolnościaC'h i ro'zległej wiedzy 'człowiek<J"w:i,wy.bitnemu znawcy SIą's1m, nie stworzono- wa;runków ułatwiających P1facę naukową, do której był tak dobrze przyg,oto.wany. Stefan. Łysi:k jedJnak, IrniJmo t'fludnyoh warunków pracy mwodowej, kosztem wyrz-oczeIlJia się jakioegokQlwiek wypoczynku, ·pracował Ina'Ukowo. Sw.iadczą o t)'lm Ji,czne jego publikacje. Utrzymyw.ał również konotakoty z etnQgrafami Uniwersytetu we WTodawiu, z językQznawcaJInJi z Uniwersytetu Ja'giellońs:kIiego oraz z pr,aoownią Po1sk,iego Atlasu Etnografi'cZlle-go we Wrocław.iu, dla której pr-owadził badania i oPlfacowywał kartogramy. Będąc 'członkJiem Oddziału Polskie~o Tow,arzy.stwa LudQZJ1Jawczegowe Wrocławiu, od 1961 r. Oddz,iału Sląskiego w KiatO\vlica'Ch,brał <czy.nnyudział w jego pr,acacho Na wnios'ek TowarzY'stwa w 1974 r.otrzymał od MiJnistra Kultury i Sztuki odznaczenie "ZasłuŻ/ony Działaicz Kultury" -oraz "ZłQtą Odznakę Zasłużony dla Województwa Katowickiego". Dobry, uczynny, ;przyjadel dla wszystki'ch, wykazywał wielką mądr'ość żydową, fenomenalną pamięć li szeroką wi,edzę, którą ohętnlie slię dzielił. Takim za'cho~ warny go w 'nasz'ej pa'mięci. Maria WYKAZ NAJWAZNIEJSZYCH PRAC Zestawiła ETNOGRAFICZNYCH Suboczowa ST. ŁYSIKA M. Suboczowa 1952 Zajęcia ~udności XIX-wiecznego osad leśnych przemyslu 1957 Hasła .gwa:rowe, [w:] Maly XXXII,LVI. w dorzeczu Malej Panwi związane z potrzebami Ś~ąska, Wr,ocław 1962. atlas gwar polskich, It. l, ,cz. 2, Kraków 1957, s. XXVIII, �435 In memoriam badania nad Pigmejami prof. dr P. Schebesty. "Biuletyn Infol1ma'cyjny PTL" nr 2, Wrocław 1957. Prof. dr Martin Gusinde 70-Lecie sławnego badacza Ludów pierwotnych. "Biuletyn Informacyjny PTL" ilU 2, Wrocław 1957. Powojenne 1960 Kartogramy, Pigmeje 1961 ,.Spómnienie gwarowe. Wypał [w:] PoLski afrykańscy Atlas z młodości" ich języka. (próbka gwary Pod red. A. Zaręby, Kraków węgLa drzewnego Zeszyt próbny, "I.iud" 19'60, t. 45. Etnograficzny. i zagadnienie na Górnym śLąskiej Wrocław 1960. [w:] ŚLąskie z Hanuska), teksty 1961. ŚLąsku w świetle badań "Za- etnograficznych. ranie Śląskie" 1961, t. 24. 1964 Jurga KLeparski, Wprowadzenie śLąski kosy Etnografi'czne" kuźnik jako średniowieczny. narzędzia przy "Zaranie źniwach na Śląskie" 1964, t. 27. "Prace i Materiały ŚLąsku. 19'64, t. 23. 1968 GórnośLąskie archiwalia z parafiaLne roku 1607 pisane po poLsku. 1969 Hasła gwarowe miej s,cowości BoruszoWJiec Hanusek, [w:] Atlas językowy ŚLąska, t. 1, Kraków 1969. Paweł Schebesta Hejestr zakładów - pionierski hutniczych badacz na Pigmejów Górnym ŚLąsku 'pow. Tarnowskie (1887 - 1967). w połowie "Lud" XIX 1969, wieku. Góry, t. 53. "Zeszyty Gliwickie" 1969, z. 7. 1970 metryki z parafii Kopienica -Teologiczme" 1970, z. 3. PoLskie z Lat 1607 - 1611. "Śląskie Studia Historyczno- 1975 o przywróceniu s'ki" 1975, nr 5. Jeszcze Zabytki Ludowej kańców kultury śląskim nazwom na ŚLąsku SLąska. Nazewnictwo. miejscowym poLskiej i w Częstochowskiem. Tradycja przemysłowa, postaci. "Język Pol· Rozdziały: Język Bytom 1975. miesz- LEON ROPPEL (1912 - 1978) Dnia 12 maja 1978 r. zmarł w Gdyni-Orłowie mgr Leon Rappel, współzałożyciel gdań'skioegoOddZli'ału PTL ,i jego długoletni skarbnik. Urodził slię 19 września 1912 r. w Wejherowie, gdzie ukończył gimnazjum klasyczne. W la'ta,ch 1933 - 1937 studiował filologię germańską na U:niwel1sytede Jagiellońskim. Przez wiele la't był lektorem języka ll1JiemieckJiegow Wyższej Szkole Pedagogicznej, a późmiej prowadził lektorat tego języka na Uniwersytecie Gdańskim. 28' �436 In memoriam L. Roppel był indywidualnością l.iiemcką o różnOl'Odnym zakresie działania. Był poetą, prozaikiem i edytor·em piszącym ·często pod pseudonimem "Piętów Tóna". Cala jego działalność publicystyczna była ściśle związana z regionem 'Pomorsrklirrn,głównri'e zaś z Kaszubami. W 1939 r. opublikował zbiórr oprowirast,ck kaszubski·ch Na Jantarowym brzegu, którego ,cały niemal nakład spalili hitlerowcy. Jednak talent pisarski L. Roppel rozwinął się w pełni dopiero po ostatniej wojnie. Fas'cynowały go przede wszystkim historia i kultura regionu kaszubskiego. Stąd, począwszy od roku 1949, zaj'lł się populC'ryza'cją dz:ieł wybitnych twórców dawnej literatury rpOlmorl"skiej:Floriana Ceynowy, Hieronima Dcrdowskriego, J,ana Karnowskiego, Aleksandra Majkowskiego, Franciszka Sędzickiego. Zainicjował rpubEkowanie "Biblioteczki Kaszuookiej" poplfzez Wydawni,ctwo Morskie. Był autor,em antologii plesm k,aszubskiej li prozy marynlistycznej. Zbier'ał namiętnie przysłowi:a oraz 'Pi'eśni kaszubskie !isarrn był autorem p.ieśni, utworów pCr{',ty,ckich i scenicZll1ych. J.ego poezje były tłumaczone na języki: łużycki, 'słoweński 'i niemiecki. Publikował przyczynkJi biogr.afi.czne i bibliograficzne szczególnie do życia i działalnoŚ'Ci F. Ceynowy. Szkircowa1 stos.unki kulturalne kas.zubsko-łużycklie. Napisał interesującą pracę onomastyczną na temat nazw terenowych slowiańrskiej wsi Kluki. Zajmował Isię rozwojem polskiego 'słownictwa mors'wi'ego. Do najważniejszych zaś pubbikacH folklorystycznych wypada zaliczyć śpiewnik pl. Pieśni z Kaszub, opracowany wspólnie z muzyko-Iogiem pomoDskim, Władysławem Kirsteinem. Pracę twórczą ułatwiała ,mu jego własna, :pieczołowicie uzupełniana biblioteka, zawierająca wiele rzadkich druków lnie :spotykanych w wiodą,cych na Wybrzeżu k:>ięgozbioraroh. utrzYlmyw,ał 's,tały kontakt z zespołem Instytutu Słowianoznawstwa PAN ,i ko,r'eslpoll1dował ze sIawlistami, dr Hinz-em z Berlina i prof. R. Oleschern z Kolonii, zajmującymi się również badaniami dialektu kaszubs,kiego. Współpr a,cował także z rk'omisją ustalającą zasady p1sowni ka,szubswiej, do której prócz niego należeli E. Breza, W. Kiedrowski, A. Labuda, J. Treder i J. Trepczyk. L. Roppel był ,członkiem Gdańskiego Towarzystwa Naukowego, Zw.iązku Literatów Po-I'Sk,j'chli członrkierrn-założydelem Zrzeszenlia Kasz.ubskJiego. Za wybitną dziaIalność zQstał luhonorowany medalami "Za Zasłrugi dla m. Gdań'ska", "Zaslużony Ziemi Gdań'skiej" i złotą odznaką "Zasłużony Praoownik Morza". Przewlekła choroba serca nie pozwoliła mu uk'9ńczyć zaaw.ansowanych pva-c z zakr€lSu slowni-ctwa kaszubswi'ch rośDin, drugiej części dykteryjek i historyjek z Kaszub oraz wychodźstwa ka'Szubskiego do Kanady. W zma'rły.m 'StlfarCiliśmy stale pogodnego ,i przY1Chylnego kolegę o·raz gorącego patriotę. Toteż pozostanie on wśród nas zaw\Sze w miłej pamięci. Longin MaLicki �437 In memoriam BIBLIOGRAFIA PRAC ETNOGRAFICZNYCH L. ROPPELA Zes'tawił L. Mavickii 1939 Piętów Tóna 1939. (pseud.), Na jantórowym brzegu. Powiastki 1955 Piętów Tóna i Staszków Jan (pseud. J. Piepki), Nasze nia kaszubskie, Warszawa 1955. 1956 Piętów Tóna, Orzechi! do ucechi! abo półtesqca kaszi!bskie, stroni!. kaszi!bscich W'ej'herowo Wiersze zagodk. opowiada- Gdańsk 1956. l!!58 Kirstein Władysław, Rappel Leon, Pieśni z Kaszub. Cz. l, Gdańsk 1962 l'iazwy terenowe słowińskiej wsi Kluki na podstawie "Rocznik Gdański" 1962, t. 21, s. 237 - 264. 1963 Ma jesma od morza. Gdańsk 1963. Hl65 Z księgi mqdrości Gdańsk 1965. Poezja morzan. i proza 13 centurii kaszubska mapy a morzu. przysłów F. Pallasa Antologia powiedzonek 1967 Florian Ceynowa twórca regionalzmu kaszubskiego. Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego" 1967, nr 6"s. 46. Dodatek 1!~69 Florian Ceynowa jako folklorysta, Wrodaw 1969. 1000 przysłów kaszubskich włączony'ch do Nowej księgi przysłów berga pod red. J. Krzyżanowskiego, Wa'rszawa 1969 - 1972. 1970 N ieco o rozprzestrzenianiu się połabskiej pieśni "Ptasie za serbski LudoiSiPyt w BrudysJnie 1970, <Rj.A XVII, 1975 I:::ydor i 1977 Dykteryjki Teodora i historyjki Gulgowscy z Kaszub, i ich Gdańsk dzieło we 1958. Si. z 1926 r. kaszubska, kaszubskich, do polskich "Biuletynu S. Adal- wesele". "Letolpis" Instituta 172 - 182. Wdzydzach, Kośderzyna 1975. 19'77. LUDWIK MROZ (1893 - 1978) Mgr Ludwik Mróz był ZlI1anym działaczem regiOit1alnym li społecznym na terenie regionu Zagórzan, Mszany Dolnej, Ty<mba:rku. Urodził 'Się 17 Isierpnia 1893 r. w Jasiennej, pow. Nowy Sącz, w wielodzietnej rodzinie robotniiczo-,chłqpskiej. Ma- �In memoriam 438 tUTę zdał w Nowym Sączu. Studia wyższe ukończył w Szkole Głównej Handlowej w Warszawie, gdzie uzyskał stopień naukowy magistra nauk ekonomicznych. Następnie ukończył Studium Planowania Przestrzennego na Uniwersytecie Wrocławskim. Po studiach pralcował jako kierownik Państwowej Składnicy Kółek Rolniczych w Nowym Sączu. Od 1932 r. pełnił funkcję generalnego dyrektma Ordynacji Przygodzickiej Radziwliłłów, od 1936 L do wybuchu II wojny światowej pracował w ślą'skkh kopalniach i 'cynkownia'ch w Katowica,ch jako szef naczelnej rewizji. W 1940,r. objął kierownictwo ruchu w fabryce Podhalańskiej Spółdzielni Owocarskiej w Tymbarku. Tu wstąpił do organizacji podziemnej Związek Walkli Zbrojnej (p""eud. "Dębówka"). Na terenie inspektoratu Nowy Sącz pełnił obowiązki oficera żyw1ilośdowego 1 PSP, jak :również zaopatrywał w żywność oddziały padyzantki radz;ieckiej, walczącej na 'terenie powiatów Nowy T,arg i Limanowa (Zołotar). Po rozwiązaniu 1 PSP w 1945 r. objął kierownictwo Wytwórni Soków w Swiętochłowi1caeh, następnie pracował jako dyr,ektor Spółdz. Pmcowników Kontroli Węglowej w KatoW!ica,ch. W 1949 r. był delegatem Komisarza Rządowego ds. Organizacji Gospodarki Mięsnej :na woj. wrocławskie. W 1950 r. powrócił na teren pow. Limanowa, gdzie wespół z inż. J. Markiem zorganizował Zakład Ogrodniczo- Warzywni'czy i Zakład Wliilliarski w Mszanie Dolnej. W tym okr.esie przyczynił 'się do przebudowy drogi do Poręby Wielkiej, jak też do budowy i zorganizowania Technikum Ogrodniczego oraz Zakładu Ogrodniczego w Mszanie Dolnej. W 1957 r. wraz z inż. J. Markiem był inicjatorem założenia Spółdziclni "Zdrój" w Porębie Wielkiej z siedzibą w Mszanie Dolnej. Mgr L. Mróz do ostatnkh dni swego życia aktywnie 'Uczestniczył w życiu gospodarczym ,i kulturalnym nalszego regionu. Był długoletnim członkiem Oddziału PTL w Mszanie Dolnej, człowiekiem ogromnie popularnym i powszechnie lubianym w środowisku. Swą wyjątkową grzecznośdą zadziwiał i jednoczcśnie zniewalał każdego, kto się z nim zetknął, do odwzajemnienia taką Isamą formą zachowania się. Zawsze pierwszy pozdrawiał znajomych, dla wszystkkh okazywał bc,zinteresowną uprz;ejmość li życzliiwoŚć. Stanowił wzór osobowy taktu i kultury hycia na co dzień. Częs'to mawiał: "Wszyscy ludz;ie są dobrzy, tylko warunkli ży,cia uczyniły i'ch tabmi, jakimi są". T,ot'eż nigdy nie pozwolił okiimkolw,i1ck poWiedzieć czegoś negatywnego. Marzeniem jego było, by ludzie .naszego regionu Zagórzan przywdzia,]i z powrotem góralskie stroje. Mówił: "One są najpiękniejs.ze na śwlieaie, będą nas wszysłcy podziwiać, a turyści będą do nas zjeżdżać". Wiele pracy i starań, a takŻie własnych pieniędzy, poświęClił mgr L. Mróz zachowaniu li utrwaleniu pamięci po poległy'ch w ,cza!sie wojny kolegach oraz po partyzantach, przyczyniając się do !budowy 'Pomników, ołtarzy, a także MuZ!eum Partyzanta w Szczawie. Zmarł 6 lipca 1978 r. w Mszanie Dolnej. Za udział w pra'cy konspiracyjnej i osiągnięcia w pra1cy społecznej obrzymał: Krzyż Walecz;nych, Srebrny Krzyż Zasługi z Mieczem, Medal 3D-lecia Polskii Ludowej, Odznakę Zasłużonego DZJiałacza Ruchu Spółdzielczego oraz Krzyż K,awalerstk1i Orderu Odrodzenia Polski. Aleksander Kalczyński �In memoriam 439 WALENTY GAWRON (1891 - 1977) Walenty Gawron niezwykle ciekawa postać w dzieja'ch pol,skiego ludoznawstwa - urodził się 1 'sty'cznia 1891 r. w Starej Wsi koło Limanowej, jak s'a,m z dumą podkreślał, w setną roczmkę uchwalenia Konstytucji 3 Maja. Był 'Synem szanowanego dz:iałacza chłopskiego, wie'lole1tniego wójta 's,taa:owiej'sikiego, członka Rady Powiatowej, przewodni,czą'cego Kółka RolnicZlego li .zastępcy przełożonego Kasy Stefczyka. W labc'h 1899 - 1901 ukończył ,zaledwie dwie klasy szkoły ludowej w Limanowej. Z domu rodzinnego wymiósł j,ednak pasję doczytania książek, szerok,ie zainteresowania i pragnienie ,społecznego działania. To dziedzidwosprawił,o, że już we wczesnej młodości stał s:ię wyróżniającą indywidualnością. W 1909 r. zaczął pisywać do prasy ludowej artykuły ludoznawcze, jak: PodhaLanie Limanowscy w okolicy Kamienicy, Zycie Lachów w okolicach Limanowej, Rok nieszczęść itd. 8 maja 1910 r. założył w Limanowej Teatr ,i Chór Włośdański. W 1911 r. odbył kurs sekreta,rzy gminnych przy Wydziale Krajowym we Lwowie ,i pracował jako sek'retarz ~miny w Starej Ws,i i w Sowlin:ach. Został wybrany również sekretarzem Kółek Rolniczych w Starej WSli i Morda'l'ice. Po wojnie w 1924 ;L wrócił do domu rodzinnego. Odtąd stanął do pracy w Stronnidwie Chłopskim i ,chodząc od wsi do wsi ,organizował chłopów do walki o wyzwokniespołecZlne. W 1940 'I', wstąpił do podziemnejor:galnizacji wojsk'owej pod nazwą Związek Walki Zbrojnej, był żołnierzem Batalionów Chłopskich (pseud. "Ogrodnik"). Po wyzwoleniu obsypano go 25 godnośoiami. Był m. in. sekretarzem Zarządu Powiatowego Stronnictwa Ludowego, prezesem Zarządu Powliatowego Związku "Samor;omoc Chlopska", ,członkiem 3-,osobowego Zarządu Banku Spółdziekzego. Ze'. aktywną działalność SlpołecZlno-polityczną odznaczono ,go w 194,6 r. Medalem Zwycięstwa li Wolności, a w 1974 I', Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski. Od 1951 r. W. Gawron poświęcił się bez reszty pra'cy ludoznawczej. Ona na stare lata stała się dla niego widką przygodą. W ,szerega'ch PTL samokształceniem nadrabia braki w wykształceniu i odważnie staje do pra.cy naukowej, do grorr.adzenia źródeł do dz:iejów powiatu limanowskiego, do rekonstrukcji prZl€lszło'śd na;zych wsi. Obdarzo'ny żarliwym 7Japałem, fenomenalną wprost pamięcią li wytrwałością, w mrówczej pracy pioniera zbiera ślady przeszłości celem utrwalenia i pokazania przyszłym ,pokoleniom. W ćwierćwieczu Polski Ludowej zdołał uzyskać zdumiewające rezultaty. Jego pracą linteresuj'e <się11lie tylko Polskie TowarzY'stwo Ludoznawcze, które za dokonane osiągnięcia nadało mu godność członka hono['<Qwe go PTL, ,ale 'również 'PI'Gsa, radio i telewizja. Prace historyczne i etnografkZlne W. Gawrona w więks1zośd pozostają w rękopusa'ch. Torują :sobie one drogę w wydawnictwa'oh PTL li in. W IpierWSZ)'lffi �440 In memoriam zeszycie limanowskiego tomu "Ar,chiwum Etnograf,icznego" ukazała się napisana przez niego monografia wsi r'odzinnej pt. Stara Wieś. W drugim zeszycie - jego praoCe poświęcone kultur;~,e ludowej pt. Wesele Lachów Limanowskich i Haman zapomniany obrzęd zapustny w Limanowej. W rękopisa'ch i mas,zynopisa1ch W. Gawron posiiada kilkadziesiąt pmc history'cZJn)"ch i etnograficznych obejmujących różne dz,iedziny kuHury ludowej, liczne 'studia źródłowe, o[:lisy, wspomnienia własne j wyniki badań archiiwalno-bibliografioczny,ch, jak i badań terenowy,ch. Pra'ce te będą sto,pniowo ukazywać się w druku w miarę uzyskania funduszów na ioch pu blikację. Oceniając naukowe Zi3'sługiiW. Gawrona nie można pominąć jego zasług popularyzatorsbch istamń o stworzenie Muzeum Z,iemi Limanowskiej. Bezinteresownie wygłasza on wiele wykładów i odczytów. Budzi za,interesowanie ludoznawstwem u przyszłych nauczycieli, przygotowujących 'się do tego zawodu w Liceum Pedagogicznym w Limanowej. W dowód wysokiego uznania dla jego ideowego życia i powagi dokonanego dzieła, w 1964 Torek,tor UJ, prof. dr Kazimierz Lepszy, zaprosił go na wielki jubileusz 600-1ecia Uniwersytetu Jagiellońskiego, gdzie wystąpił w ulubionym przez siebie ,i uroczym stJroju pcdegrodZJkilm. W. Gawron wieloklroltniie udoiS,tępniał 'swoje pisma naukowcom i młodzieży S'tudliuj'łcej. Z nimi ,też w trakcie o,:obis'ty,ch spotkań dzielił iSlięswą rozległą Wiedzą na tema't ,tradycji Li ma:nowsZJC!zyzn y. Był doskonałym na'rrra!Jorem, miał głos o dużej sHe ei~S'presji 'i nie potmf<ił wykł,adać beznamiętnie. W. Gawron skutecznie zabiegał 'O przydział funduszy z mi,ejseowych slpółdzielń dla Oddziałów PTL w Mszan:ie Dolnej i Limanowej, 'czym poważnie ułatwiał real:izację Ich zadań sta,tutowych. Walenty Gawron dobrze zasłużył się swej rodZJinnej Ziemi Limanowskiej i z jej dziejami na zawsze związał 'Swe pracowite żYCli'e. Wincenty Gawron EDWARD MACH (1902 - 1977) Edward MaiOhnależał do tyoh }udowców-społeczn,ików, którzy całe życie poświę'cili wsi. Pracę swą r02mmiał jak'o organizowanie i lustrowaniespółdZJielllli regrionalny'choraz szukanie form opieki nad artystami ludowymi. W swoim życiorysie złożonym w Klubie ZJa,służonych SpółdZJieków wyznał, ,iż sztuka ludowa była pasją jego żyda. Urodził 'się w Przemyślu w 1902 L W rodzinie kolejarza. Po SzkoLe Kupieckiej w PrZJemyślu ukończył Akademię Handlową ,i Wyższą Szkołę Ekonomiczną oraz Studium SpółdzieLcze w Krakowie. Jedną z pierwszych jego prac było lustrowanie spółdzielni rolllliczych .JuŻ wtedy interesował go przemysł ludowy. Współpracował z Patronatem Przemysłu Ludowego i Domowego we Lwowie, ZJałożonym jesz'cze pod austr'ia,ckim z,aborem. Patrolllat ptrowadził kursy instruktorskie i zakł'adał 'Slpółk,i zarobkowe oraz zorgan:iz.ował dwa skLepy: w Krakowie i LwoWlie. Z koLei E. Ma:ch objął Is,tanoWliskorew,identa Spółdzielni Gospodar1czo-ZJar'Obkowy,ch w Kra'~owlie, a potem Związku Rewidentów w Wa:rszawie. Praca tego ifodzaju zazn'ajomiŁa ,go z ogromną li'czbą działaczy i społecmików, który'ch losami zawsze żywo się interesował. ObdarZJony miezwykłą pa- �In memoriam 441 mięcią, urodzony gawędzi'arz, był żywą ilch kartaoteką. WSlPomnoienia jego 'slięgały czasów Franciszka Józefa. Jeszcze z zasiłków Międzyministerialnej Komi'Sjli 'pod 'prz.ewod<nidwem Mini·stra Handlu w 'czasa·ch międzywojennych .zorgal1lizawał :spółdzioekzą p:rzęd:wlnię "Runo" w Wolborzu. Była ona 'prowadzona ,przez E. Ma,cha znak'omicie. Wytwarzała nie tylko przędzę, .ale ii zapaski na pobrzeby okolIcznej ludno'śd, w tym ludnośd miejskiej. E. Mach propagował wśród swych spółdzie!czyń hodowlę owioec na runo na pctrzeby SpółdzieLni (niestety, ta zdrowa koncepcja nie mogła się utrzymać wobec obo·wiązujący,ch 'przepisów). Spółdzi,elnia "Runo", połącZlO'l1a z in.nymi placówkami cepeliowskimi, istnieje do dziś dnia. E. Ma,ch był jcdny;m z zaIożycieli Cepelii, z j'ej kier·ownictwem dzielił się 'swym olbrzymim doświadczcn:iem spółdzidczym i organiZla,cyjnym przez pierwsze lata w Dziale Produkcj.J, a pÓ:tniej jako kierownik Wydziału Artysty'cznej WytwÓTlczości Ludowej. Wydział ten, przemianowany na Wyd zi,ał NadZJOru Etnograficznego, nadal pracował pod jego w ielo lctruim kier·ownidwem. Należała do niego opli'ck.a :nad li·cznymi spóldz.i-elniami regionamy;mi Cepelii, Spółdziekzymi Zrzeszeniami Chałupników WylWÓfoCÓW. Oczaraowany sztuką ludową z .całą pasją poszukiwał nowych form organizacyjnych opiek,i nad twórcami ludowymi. Jemu należy przypisać ,ini'cjatywę 'Powołania Stowarzyszenia TWÓTlcÓW Ludowy,ch, w którego Radzie Naukowej pfo<:l<cowal do ostatka. Jako w.ieloletni członek Komisji Oświaty i Kultury Zjednoczone,go StronnJictwa Ludaowego za,Sliadał w Komisji Naukowej Wojewódzkiej Rady Narodowej w Wa,r'szawie. Działał społec,mie i w wielu innYich dziedzinach, służąc swym wielkim doświadczeniem organizacyjnym. Jednakże głównym jego zamilowarn-em była nieustannie sztuka ludowa. Z obawyprwd jej pos,tępującym zanikiem opracował plan nauczania jej w szk'ola,ch podstawowych w TlegU<lTIoaoh ·0 nieZJagasły'oh c.ałkowide r'~k,odzielniczy'Ch tradycja'ch. Ten jego plan, publikowany w 'Pismach looowych, zrealizowała słynna wycinankark,a na Kurpi,ach, CZlesIawa K,onopk6wna. Kolega E. Mach należał do aklywnyeh człanków nas.ZlegoTowa:rzY'stwa. Do Qls>tatmch 'chwil swego życia pełnlił funk,cję .sk,a.rbnik,a Oddziału PTL w Warszawie i z głęboką troską myślał i mówił o <lziałalnO'śoi Pols.kiego Towarz.ystwa Lud()znawczego. MimQ konieczno~'ci ogra:ni·czen.ia swej pra·cowitej l"uchliwoś·ci z powodu zawałów s<::r'ca,E. Ma,ch nie 'chciał rozstać się z umił'owaną pr'obI.ematyką. We wrześniu 1977 r. udał się na sesję naukową z oka,zji 52-go Walneg'o Zjazdu PTL w Łodzi, poŚwięlcOiną kulturze robotniczej i etnografii .a,glomer<llcji'Przemysł{)wej. Zmarł nagle w hotelu. Mgr E. Mach był odznaczony Krzyżem Kawalernkim Orneru Odrodzeni.a Polski, Srebrnym Krzyżem Zasługi, odznaką Zasłużonego Działacza Kultury i ,odznaką Zasłużonego Działa·cza SpółdZJiekzego. Janina Orynżyna ST.ANISŁA W SZYLLER • (1914 - 1976) Urodził >SIięw 1'914 .r. w Krakow.ie. Po ukończ€ll1iu gi.mnazjUJll1 kr.akowskiego przeniósł s·ję d<l Warszawy, gdzie PTaIC'ow,ałdo chwili wybuchu wojny. W czasie dział,ań wo}enny<:h wraz ze swoim oddZJiałem w bi'twie po(} Modlinem dostał się do �442 In memoriam n'iewoli ndemiecki,ej, skąd 'uda~o mu się zbiec i powrócić do Warszawy. Był jednym z tych, którzy w wa}oe podziemnej dążyli do wyzwoleni·a narodu polskiego wraz z jeg.o kulturą i traoycj.ami. Wskutek nasil,ających się aresztowań był zmuszony wkrótce opuś'cić WaTszawę i kon1tynuować działalność partyzancką na innY1m terenie. Przyjechał wiQc do rodzinnego mi,asteczka swej matki, tj. do Mswny Dolnej. W Ms,zanie Domej jeszcze w okresie ok Uf..'<lcj i za'czął pisać pamiętniki, w któryd'l dominowała probIematyka kuHur:alna, a zwł.asz,cZ<lzagadnienia tradycji mieszkań,ców Mszany Dolnej i okoJ.i.c. Zebrane matEJI'.i,ałyposłużyły mu do napisania pra·cy nt. hislorii Msza:ny Dolnej i okolicy. W latach 1943 - 1976 pełnilszcreg funkcji zawodowych ,i ·spokcznych. Długie lata był przewodniczącym Rrezyd~um Miejskiej Rady Narodowej w Mszarozwojem mias'ta, dl3 k,tóre.g.o postarał się o .przywrócenie ,nie Do,lnej, ki,erował praw miejskich. Mimo utTaty zdrowia :pełnlił nadal funkcje społeczne, a tQ: przewodni,cząceg.o Komiletu Redakcyjneg.o .adi<lwęz!a w Msoonie Dolnej, czlonka Zarządu Spóldz. "Zdrój" im. W. Orkanu w M.szanue Dolnej, przewodruiczą'cego Kola Przyj.aciół Miejskiej Biblioteki, przewodniczącego Komisji Rewizyjnej ZBoWiiD. Od 1946 1'. byl skarbn·ik,i.e'ffi Oddziału PTŁ w Mszanie Doln.ej. Za pracę zawod{)wą is'poleczJną został odznacz·ony B:rązow)'lm Krzyżem Zaslugi, dypl<lmem Zasłużonego dla Ziemu IJimanowskiej li ooznaką Z.a:służoncg<JDzi,alacza Ruchu Spółdzielczeg<l oraz Wlpli'sanogo do Księgi Pamiątkowej Ziemi Limanowskuej. Z'marł w dniu 29 VIII 1976 r. w Krakowie. Aleksander HENRYK Kalczyński ORMAN (1920- ł976) W dniu 1 marca 1976 r. zma.rł w Kr.ak<lwie w WJieku 5'6 la·t ppłk mgr Hen·ryk Orman, długoletni (od 1956 r.) członek Polskiego Towarzystwa Ludozmawczego. Ppłk .mgr Henryk O:rman uwoził się donua 11 styczJnia 1920 r. w Lośmka,ch koło ZawJer.cia. Do !szkoły podstawowej i g1mnazjum lim. R. Tra.ugutta uczc;.szcZJałw Częstocho'wie. W czasie okupa·cj:i w lata,ch 1941 - 1945 pracował w a;ptece 'li mgra Wrocihs'kliego w Częstochowie. Po wojnie w 1945 If. PQdjął studia na Uniwersytecie Jagiellońskim na Wydzi,ale F.ar;ma'cj;i. Dyplom mgr,a fa'rmacjli {)trz)'lmał w 1949 r. Po <lirzymaniu dyplomu p,r,a'cował w aptece mgra Franciszka F.pasia w Mszaillj,e Dolnej. W lut)'lm 1950 r. ws,tał p()wołany do 'czynnej .służby w Ludowym Wo}sku Polskim. Prze.szkol,eniie wojsk,owe 'odbył w Szk,ole Ofi'cer'skiej w Łodzi, ll1astc;pnliepracował na różnych stanowiskiach w Warszawie, Katowic'aoh, a ost,atn'io w Krakowie. Za WZQIr,owąpmcę w W,ojsku Polsk1m otrzymał Brązowy medal "Siły Zbr·ojne w Służbie OjczY2lny", Brąz.owy medal "Za za:sł.u·gidla obronnoś'ci k:r,aju", Złoty medal �443· In memoriam "Siły Zbrojne w Sł·użbie Oj,czyzny", ZłOlty Krzyż LJasłu'gi, Medal 30-1ooia Pol-ski Ludowej oraz odmakę Zasłużonego Pmoown:ika Służby Zdrowia. W z·akreSlle ludoznawstwa interesował się iIUOOyCYil1ą ludową. Był aktyw:nym członkiem Polskiego T.owarzystwa LudoZiI1awczego w Oddziale Mszana Dolna. Maria Orman MIECZYSŁAW WOŹNOWSKI (1898 - 1977) Dnia 11 listopada 1977 r. zmarł prof. dr Mi·eczysław WoOźnowski(ur. w 1898 T.),. były profesor Li,ceum Krzemien'i·eckiego i Ghmnazjum Polski-ego w Gdańsku, jeden z najstarszych czlonków Oddziału PTL w Mszanie Dol-nej, ,antropog·eo,graf i s.pecjali'sta zagadnień żyóa pasterskiego w Beskidzie Zywiecki-m. Cześć jego pamięci. KRIPO SHANKER MATHUR (1929- 1<977) W ost<ltiIlkh llatach 'et.nografia indyjska pOnJiOlsłaboIesil1ą stratę. Z grona etnografów tego olbrzymiego knaju ubył joeden z najbardziej czynny'ch i najprecyzyjniej pracujący uczony. 21 września 1977 zmarł w Lucknow pwf. dr Kripo Shanker Mathur, kierownik Katedry Antropologii uniwersytetu w Lucknow w Uttar Pradesh Vi północnych Indiach, ,redaktor ,,'Dhe Eastern AnthropolOgJi,st" (od r. 1962) i honorowy sekretarz generalny Ethnographilc and Folk Oulture Sociiety in Lucknow. K. S. Mllthur w wku 1940 zapisał się '!la studia ekolilomkzne na un'iw,ersyte<:i-E w Lucknow, gdzie studiował pod kierunk'iem .z,nanych uczOiI1Y'ch, ,prof. R. Mukherjee (t 1968) i .prof. D. P. Muk'erjli <t 1962), a później pod kierunk'i-em prof. D. N. Majumdar (t 1960), znanego indyjskiego ·etnogoI.a, ,o'd 1'. 1951 klieroQ\vn.ikanowopowstałej Katedry Antl"opologii na 'uniwersytecie w Luckinow. Pod kk-l'unki-em tego pr'of-es·ora rczpo-czął bada·l1Jiate.renowe w UHarPrradeslh w rejonie Dud-hi. W r. 1951 K. S. Mathur został asysl'entem przy Katedrze A:ntropologiIi KultUiI'<OWejw Lucknow, lecz wk.rólce wyjechał 'na stypendium na uniweI'sytet w Canber,m w AustralIii, gdzie w 1954 'f. ro'Zpo-cz'lłpracę doktorską, którą ukończył w f'oku 1960 pod k~erulTIkiem p!'of. J. D. ,F,rceman. Pra-oa ta r;od tytułem Caste and Ritual in Malwa Village 'ZOst<Jławydana w roku 1964, zapewniając aut'oroWli szer·OIkirozgłos. Prof. M.athur pracował pxzez kilka Lat w Delhi, a w 1957 r. powróci! do Lucknow, ,gdZJieprzebywał już do ost.atmiocihdll1li,swego życia. Świetny orgul1Jiz'a'tori pDecyzyjny wykładowca, skrupulatny bada,cz i 'li'czony, cieszył Siię wiełkiim uznaniem w Indiach li za gra;ni1cą. WY'mag.ający 00 :studentów 'p.ra'cy, precyzji i wi.edzy, dbał o postawi€Jl1Jiena należytym ,poziomie nie tylko prac doktorskiich, lecz :i magisterskkh, dziękii 'czemu archiwum Klatedry wzbogaciło się a sller,e.g c·ennych r·ozpraw (w rękopi,s.ach), a etnogr,afia hndyjS/k,a zyskJaLa ·ktilka pozY'cj.i drukowany,oh. Wyjści·e ze szkoły prof. Mathur'a gwarra,l1ItowafO' wszoohistI'onny !i wysokii poziom wyk-ształce- �444 In memoriam nia. W roku 1966 IpII'Of.Mathur został wybrany wi'ceprzewodJlliczą'cy>m Indian AnthroPQlogical A'S:£odatiQn, a w 1973 II'. ZJostał członkiem International Union of MthrQPologi,cal and Ethnologi'cal Soier1Jces. Pr'of. Mathur zm·arł w tr.ak<C1€pr.zygotowywań pokongresowegosYlm<pczjum poświęconegQ chłopstwu i wsj,które miało 's'ię odbyć w Luck-now w rQku 1978. S:mierć zabrała go w kWliocie wieku i w okresJ:e najlepszej 'i najaktywniejsZJej twórcwści nauk'owej. 1{rzysztof VVolski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2163b9e6bdd11b066ef30f28f281f72a.pdf 9f2c316525bf7da674ebb8cc8b1cefe7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1776 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1645 Title A name given to the resource Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism / LUD 1979 t.63 Description An account of the resource LUD 1979 t.63, s.253-355 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text III. RECENZJE, PRZEGLĄDY WYDAWNICTW I CZASOPISM Lud, t. 63, 1979 AJn.I1JualRevJiew oj' AntlhTopoUogy, vol. 1 - 7, 1972 - 19'78. Pa'lo Alto, CaLifornia, USA, All1JnualRevi·e'Ws Inc. Rcda!kLoI"Zy:BennaJrd J.Silegel, AIJaIl1R. Bea'ls i Stephen A. Tyler. Jest to !nowy periodyk o 'chalra:k'terze rocZJl1Jilka mający ZJasięg świaitowy, o którego profilu i 1JI'eśai war,to polSikie~o· ,czY'Lelll1Jika p:ollinJJOlI1ill'ować. Cechą 'D1alSzy'c'h 'cZJa'sów jest m. :iln. zWliękisza·jąca 'S'ię sta,le p'I'odU!kicja naukowa we wszystkich dziedzilnach. Bodsltalwową sltąd potrZlebą k'aŻldego 'n<luk'owca j'est orien.ta,cja w l"OIZ'WOjU, oS'iągnięci,arCihli .s:LainŁedanej ~ałę:zi wiedzy. Już od 1932 r. ukazuje Slię w Ka1:ifol'inii "AnllJual Review ,of BiIQlchemistry", za którY'm poS'zły o~taILni() przeglądy ;POCZlneW.5'zyst'kii'chpmwie ,iJ!1Jnychgałęzi !IlJa'uk 'PTzyrooniczych i n'iektórY'Clh humall1:i.sJtY'CZIllyo(~h (psy'c:hologii, l>ocj,ologiJi iamJtflOpologij). Wydaje je działające od wielu lat w Palla A1to (K'a1ifo,rllJ1a) kOllJsorcj'Uim AJn!IlJua,1 Reviews. Każdy z przeglądów .ma s'woich rooaktorów ,głównych orazkOlill'iltet 'reda'kicyjny złoŻJcll1Y z wybi,1myc'h s:pc>cj,alilStów. Omawi.all1y tu "Annmai Re"'.1ew of A!nthI'opology", któI'ego prooii,l był długo 'W kręgach specjalistów dyskutowalny, jest 'Ol1ga1nemprzeZJnacz;ony,m dlia antropologów iiizycznyeh, archeologów 'owz .aontrcipo'logówspołecZIlly,ch i kultuJ'o'wych. Ma on Lnformować w sposób syntetycZllly ,i w nawiąz-aniu każdorazowo do wyboru n<)jbaDdziej znacznych pozycj,iodnośnej liJteDaitury światowej a najnowsz)'ch tendenocja,ch, teoria'ch, metoda·ch i 'oS'iągnięcia,ch w zakresie antr,opologili. Artykuły zómawi·ane są u w)'btLnych specjalLstów, którym redaktorzy stawi,a,ją okll'cślone wymagania formalne <i pI'Ofil.e ·treściowe. Stąd lmżdy z tomów ma jedinolite oblicze, a merytoryczni c w postaci zwartej daj·e maksimum inform.acji. W tym zdaje się leżeć duże wz;iq-cie tego wydawnictwa. WHirto· też z:bhżyć czytelil1~ka polskiego d~ jego treści w sY'tUo<łocji,gdy'IllieŁailwyjest szerszy doetęp do litero·tury światowej. Pominiemy tu opraocoOwall1iaz ar'cheod'OlgiJii aill!tr'Opolog;uif.izy'cZJllJej, azwróoi;my uwagę tylk() na pozycje ·etnologiczne. I w takŁm ZlawężenIiJumuSlimy ograniczyĆ s'ię, z Dacji ·sz·czuplo~ei micj'.9C!a,w więkiS1wści tylko do tytułów opr,a'cQowań, które - jako przezmu>cz;oil1e dla ,!>pecjahsiów - podajemy bez iluma'cZlonia,w brzmi,eniu '0Tyginalnym. Tylko przy tytuJ.ach lllIiejaisnyrch lub wieloz-nrarcznych podajamy bl:iższą tr(;Ść. J.esl!CiZJejedna \1I'S,tępna uwaga. Ka'Źldy z a,riyk!ułów ,ma s'wój biblliograf.iC7Jny numer, pod którym mama u wydawcy z,amawŁać kSoE'J'ogmf.i>ClZl1€ odbi·tki. Z tego też względu będziemy czytelnikom numery te podawać. Adres wydawnictwa zamieszczamy na koń,cu. Tom 1, 1972 9500. C0ll11mdM. Aren:sboog (OollumbiJa U[)Ji'Wlersity, NY), Structure and emergence. CuLture as behavior: �254 Recenzje 9505. Paul T. Baker i WH!1bam T. Saooi&s (P'eI1IIlJS'ylva[lJi,a.), Demographic studies (Dotyczy badań fizycwo-antrOiPologicznych i 9połeczno-kulturowy,ch <społeczeństw dawnych i ws'j)Ókzesnych). 9'507. Kairl G. HeideII' (Bexke-ley, Calid'orrua), Environment, subsistence, and society. (O wspórZJaleŻlI1JOoŚ'ciach między śroooWli'.>ildem firz.ycZlnylffia społecreń's1Jwem i kuliturą, metody badań). 9508. IOOibel1tM. Ca~maiQk (New YQIl'k, Ahbany), Ethnohistory: A review of its in anthropology. development, definitions, methods, and aims. 9509. NOl1marl1lE. Wihitten Ii Dorothea S. Wihi1Jten (Hl!ino1s), Social strategies and social relationshoi.ps. (WyjrarŚnJianie ZlfóŻlIl1cow~a einicZllllO-ikJul1:'ur,owego procesami adaptacji i srbraJte~ą zbliK>rQwychzac!howań). 9510. Qs,w:arLdW€!r[lJer (.Eva[lJS'toIn,Ill.), Ethnoscience 1972. (Pil'oblemy współrcresnej sema[lJt)"kli ~e!I1artYW[lej i socjoJiiIligwl1styki). 9511. Harold W. Soheffer (New Hav·en,), Kinship semantics. (Sy;stemat)"ka terminów polkl'ewieńsrtwa i ich mKJdele). 9512. Pierre Maranda (Vancorwver), Structuralism in cultural anthropology. 9513. Michael Silverstein (Caimbnidge, Mass.), Linguistic theory: syntax, semantics, wagmatics. 9514. MI'Iid,iUlaA. DUT!blin(St. Loru'i.s, Mi5s.), Linguistic 9'515. Kia!l1lV. Teeter (OambI'lidoge, MaiS'S.), American models in Indian linguistics. anthropology. Tom 2, 1973 9'5.16. Margaret Mead (N. York), Changing styles of anthropological work. 9517. SYIlliPOrz;jum!trzech aJutorów: Eld!Waird MOl1Jt~omery, John W. BeIl1J11J6tt i Thayer &rudder, The impact of human activities on the physical and social environments: New directions in anthropological ecology. 1. Ecological aspects of health and disease in local populations; of extensive agriculture; J. The human ecology of big projects: River resettlement. 2. Ecosystemic effects basin develOpment and 9518. Ralph W. Nkholas (Chicago), Social and political movements. (Artykuł teoretyczny '0 wyz!l!a'c=~ka,ch i chara1kterZle 'ruchów). 9519. R~C'hard F. Salisbury (Montl'eal), Economic anthropology. 9520. FredeI'lick O. Gearing and B. ALlan Tindall (New York, Buffalo), Anthropological studies of the educational process. 9521. Richacr.'d M. DorsO!ll (BloommglxJln), Mythology and folklore. 9522. Thomas Roeper land Dawid MooNreiUl{C'mcalgo).. Review of child language. 9523. C. F. Voog.e1m 'am F. M. Voegelin (Bloomington)., Rec'ell1.t classifications of genetic relationships. (Dotytczy 1OOidZJi.n języikow)"Clh W,f;zyiSt'lcioh'części świaJta), 9525. GliJllJi.anSanJroff (Mronitreal), Dialectology. (G'eo~afia dialektów i dialektologia sltru'kiturailInJa. I.iiIIlgw~slt)"ka dJiaohironicZlna. Gmmal1:yk'a ~ener.altYW[l'a. SocjoVngwislt )"kra). 9'526. Timothy Asdh, J<OOmMaiI'slhall, and Peter Spier (WaH'ham, Mass.), Etlmographic film: Structure and function. 9527. Mlilchacl L. BuII"Iton (lIvme, Oa,illIf.), Mathematical anthropology. 9529. KeiJth H. BaJsso (TulOSOn, All"iZJOIillł), Southwestern ethnology: A critical review. (Doty<czy pd.-WSICIh.stanów US,Ą). 95·30. Stanley H. Udy (New HampsihiJre), Cross-cultural analysis: Methods and scope. 9531. Kent V. Flannery (Ann Arbor, Mich.), The origins of agriculture. (Azja, Mezoameryka). �255 Recenzje Tom 3,1974 9533. 1'1red Eggan (Ch1oago), Anwng the anthropo~ogists. (AntDOpol!ogLa i ekJsplozja infoll:'1ma1cjli a wSlpókzesny jej stwn. Ref1ekisj1e iosob~site. N~eco o przyslZ~ości). 9534. RoibeI1t MIcC. Nettling ('I1ucson, AI1i2)oIlla),Agrarian ecology. 9535. ChdJeNaik3J[le (Tok~o), Cultural anthropology in Japan. 9536. Roger M. K'eesliJng (Oalnlber1ra, A'llstralia), Theories of culture. (K'llltury jako s)'1stemy: I3Jdaptywne, spolleC2)l1IQf-ikJulturlOwe li.idea'cyjne). 9537. Nomna McLeod (AustiJn, 'I1ex1aJs), Ethnomusicological research and anthropoLogy. 9538. Adaptive Nancy B. Graves strategies in and urban Theodore migration. D. Graves (AueMand, New Zeeland), (PI1ocesy adapt,alcji iJmilgDa[]Jtówdo życia w miJeście). 9539. A'idan Southall (Maddison, Wisconsin), State formation in Afrioo. (W czas3'C!hpre- i [!)OstklQllOIl1iJa1nyoh). 9540. Carrol A. SmdJth (New Me~ieo), Economics of marketing systems: Models from economic geography. Anthony C. CoiLoon and KaiI1e!t1E. Sdby (~ebJtuoky), Medical anthropo~ogy. 9544. Rallrri'oiJa Draper (New Mexioo), Comparative studies of socialization. (ArrtI1opologia wy'ohrorwand.a,kulJtuI1a Ii. sIOiCjlaldiZJa1cj,a). 9545. J. Clyde MiJtohell (Oxfom, AnglJiJa), Social networks. (AnaliiJro IS'i'eoi stosunków społecZll1ych). 9546. Benji WaM (LOIS Angeles), Bi~ingualism. (J,aiko strnlikitUJro lJiJl1IgwlistycZJl1Ja, aspekty wcjolog]czne li.IpsyaholJogicZIll;e.). 9543. Tom 4, 1975 9550. RaymondFirlh (London), An appraisal of modern social anthropo~ogy. AHand, Jr. (New York), Adaptation. H. GreEll1berg (StanfoI1d, Calif.), Research on language univer- 9552. Alexamler 9533. Joseph 9554. Rkhard sals. Bauman 3100 Jo.el Sherzer (AiustiJn, 'I1exas), The ethnography of speaking. 9555. Jane F. Comer (Stanfol1d, Calif.), LegaL processes. (Me1JodologiJa badań zjawisk pmwI1liJczyoh j,ako prooesów spoleczn)'1ch). 955,6. Vi'oto[' 'I'umer (ChliJoago), Symbolic studies. 9558. RJobeI1t A. Femea, ,and J'ames M. Malark1ey (A!u:sti'n, T,exa1s'), Anthropo~ogy of the Middle East and North Africa: A critical assessment. JUllle Nalslh (Nerw YIOIrk), Nationalism and fieldwork. (AntDolpolog]a 'kulturowa w badarrJlLadl rwspółc:zesn)'1ch ilpI1o!oesówoetnkZJl1Jo-lpoliiJtY'c2ln)'1C'h). 9561. Mi'oha,cl K,ealrney (Riv€mide, Ca~if.), World view theory and study. (Badama posta'w i ,poglądów n-a śwdJait). 9562. Hal10Ld K. Schn.eider (BloomiJnlgtolll, Il1IdlilalI1Ja), Economic development and 9560. anthropology. 9563. !Andrew New directions 9564. Nothern Jearn P. Vayda, in ecology land HonI1liJeJ. M,oOay (New BrUJl1JS'wlil(~k, New J,el1sey), and ecological anthropology. J,alc'kJsom '~alillibr;iJdge, Mass.), Lowland South 9565. &iJdget O'Laugh:l'iJn (Stanforo, 9566. JlOhrn Kultgen Reeent ethnography of indigenous America. Calif.), Marxist approaches in anthropo- logy. (Oolumrb~a, Mli.ssoum), Phenomeno~ogy and strukturaUsm. �256 Recenzje Tom 5, 1976 9,5'68. Margar,et Currier (Cambridge, Maes.), ProbLems in anthropoLogicaL bib- Liography. Joy'ce Malf'CulS(Anlll Arbor, Mi'ch.), The origins of Mesoamerican writing. Ladislav Holy (BeJ:fialslt),Kin groups: Struktural anaLysis and the study of behavior. (Dorty'czy Nowej GwiiI1JeiIi Melall1!€'zj i). 9576. B. AHalll TrnndiaiH(Berrkeley, Ga!Lif.), Theory in the study of culturaL transmission. (T'eoril<l transmilSji k'UItoUlryod !Strony pl'ooes6w ii,ntna- li :i.nterpsyoch.icznych). 9577. C{)lpiHa Śamna (KalI"naJtakl<l,Inooa), Status of sociaL-cultural anthropology 9569. 9572. 1 in India. 9578. Fro!l1JkCan<:.ian (Iorvine, CaHi.), SociaL stratification. (Rozważania \.eiOiretyC'Zno- me!Jodolog1CLJI'1e). 9579. RJiCiharrd E. Blall1Jtoo (WeSlt La'Layette, Indri,alIl:a), AnthropoLogicaL studies of cities. RobilIl Fox (New Brull1Jswiok, New Yers'ey), Human ethnoLogy, (Wyjaśniepocząrttków i ewO[l\liCjoiludzki'ego rochowalIlii,a od strOlIly bio.SlpQlec7Jflej). 9581. Hel€ll1 B. Schw,aIT't7Jm,alIl (Ohwa!§o),The anthropoLogicaL study of children's 9580. nie pLay. Tom 6, 1977 9>589. Chirisltie W. D. 9590. Kie.f,er (SaIIl F'mlJ1oiJi'>oo, Gali.f.), PsychoLogicaL anthropoLogy. Umitker-Sebeok (BloomiJngtOl!l, India.na), Semiotics of culture: J,ean Great Britain and North America. 9593. Naomi QUIiIIlin(Du~ha'ffi, Ntor,th Carro:in:a), AnthropcLogicaL (Razw.aoŻiani,arteor<etymme). 9594. Abdul Halmid el-Zein (PbJiladL'I1phil3,Penn.), men's Logy: The search for the anthropoLogy 9595. Harumi Befu (Stanford, i usług od strony semantycznej). 9597. Erioc Cohen (Jerusalem, Eastern communities 9598. 'mlmity on wo- and ethnic Beyond ideology and theo- (Badani.a wymiany dóbr of IsLam. Callif.), SociaL exchance. Israel), Recent anthropoLogicaL of MiddLe studies groups. John W. Cole (Massachusetts), studies 9599, 1hE studies status. Anthropology comes part-way home.' Com- in Europe. Henry T. WI1i,ght (Ann Ar'bor, .Mi'ch.), Recent research on the origin of state. 9600. Reg'l1Ia DamC'll (Alberta, perspective. g601. HOcr:'a<o10 F'abrega, vous GalJ1ada), History JIT. (Pittsburg, of anthropoLogy PeIIlIIl.), Culture, behavior, in and historical the ne'r- system. 9602. ment, J,er.emy Swift desertification, (Brighton, England), SaheLian pastoraLisis: Underdevelop- and famine. Tom 7,1978 9'605. Mey.er FOlftes (Cambrlid!1ie, England), An anthropoLogist's apprenticeship. (Za:rys aut'ohiOlglra,jjiczny U1czlt1'iaB. Mail'iltl'o,w:slkieg'o i badaero t,eronowego). 9606. Adrienne L. KaElPpler(iHanolulu), Dance in anthropoLogicaL perspective. 9607. La'ooT!altQ;ry'af Comparartd'Ve HliIman OOg)nilliQlIl,Cognition as a residuaL clltegory in anthropoLogy. �257 Recenzje 9610. William P. Murphy (Albuquerque, New Mexico), Oral literature. (Przegląd teorili i metoo). 9611. Alan C. Swedlumd (Massa1chusctts), Historical demography as population ecology. J'oan Vincent 9612. (New York), Political anthropology: Manipulative strate- gies. 9613 .. Jam-eoSW. Fernandez (Princeton, New Yersey), African religious move- ments. NOI'man B. Schwartz 9614. c1J.Uural change of behavior: Ronald 9619. Interactional Delaware), Community development and approaches. Co-hen (Evanston, t r. Topology. 9620. Dav.id MacDougall and (Newark, America. Paula Brown (New York), New Guinea: Ecology, society, and cuUure. R. P. McDermo>tt, and Dawid R. Roth (New York), The social organiza- 9615. 9617. tion in Latin IlhI1iOlis),Ethnicity: (Canben-a, Australia), Problem Ethnographic and focus film: in an- FailUl'e promise. 9623. cky), The fuzji). W,illriam Y. Adam,s, Dennlis P. Van Gerven, and Richard S. Levy (Kentu'Tetreat from migrationism. (Kry;tyka teorii kulturowych migra'cji, dy- Kaidy tom "ReV'i:ew", forma·tu :nouma.lrroej książki, o'bjętoś·oi 400 - 500 stron, zaopatrZJOil1yjes't w iindeksy: -osO'bowy i rzecZJO'wy.Co więcej, roczniki ,nowsze Z-3wiemj'l jes.z-c.ze ZJWlic;złei'l1'dteklsyzbiorowe autorów oo'n'OIsząee -Siiędo Wlszyst:kioh poprzednich tomów (C1Lmulative indexes), a ta,kże sumalryczne spisy tytułów opracowań we wszystkich Itoma'ch. Spisy te uporządkowalne są przedmiotowo według dziedZJin wiedzy: a.n:heo.Jogia, an1tro'po,log,iiabiologi,c=a, eunologi,a, ,antropologia społecZina i kultUl'ow,a. DZliał.em najobszel'niej9zym jest ant'I'opologia 'Społeczno-kulturowa, w obrc;bie k,tórej wyszczególn'iono następująoe działy (w tomie 7, bo w inny-ch uklady nieco się zmieniają): historia, teoria, metody, technolo·gia i ekologia ekonomiczna, 9tosunki "połeczn-c i polityczne, pogląd na świat i psychologia, liter~ tura ustna oraz studia regionałne. WS1zystko to ułatwia znak!omicie korzystani.e 'i stwarza z całości zbioru stale zwart'l, ba,rdzo operatywną całość .. Je9t to więc wydawnictwo rzeczywiście niezmiernie pożytecme dla orientacji w lawinowym wręcz narasta'!1Jiu w,spólczesnej wiedzy lantropologicNlJej. Adres instytucji: Annual Revi'ew Inc., 4139 EL CAMINO WAY, PALO ALTO. CALIFORNIA 94306, USA. Józef Gunter Einfiihrung. 1977, SIS. BU'Tszta Wi-egelmann, Matthias Zender, Gerhard He,i1furth, Volkskunde. Eine GruJl1-cHa,gendel' GermalIlistik, tom 12, Erich Schmidt Verlag, Berlin 265. Seria "GrUlndlagen de-r Germacnistik" znana jest z publikowania podrQczJI1ików wprowadzeń do róil11ych dz.iedain wi.edzy z ,.;a'kresu języka niemieckliego, łitera1tury e1ln:ograiioi(Volkskunde). Zawli,er:ają one podstawowe problemy dall1'ej dz:i,edziny, 17 "Lud" - tom 63 �258 Recenzje osiągn:ięoia, k!i,erunk,i i metody. etnografoWlie Książka jelst rzeczywiśóe nion:icmi'ockiej etnografii synopty'czlllym o logiczmy,ch zarazelm nieć in tu należy wydaJne '"viodących zarys Deutsche (19'6'9). "kultury Zwrac.a we ws,półpracy deZlilntegiraicyjny:ch do k'olllcepcji logi'i kultar'Owej - element wchodzi tywny ["owych jako nikach, oraz zakresie kultura zj'awisk etnograIicZlnych, w grę w 'tyeh zmiany geografiezn'l Następne oraz "wagi" 'oraz part:ie - "rzeczowej" zawieraj,! kultur'owogo kultu- systemów kultu- komunikLl- "kom; lii,owan,] kuHur teoretycznych ccnt,ralna wynikaj'lce zło- euro.pejsk,ich. auto- dysj:ozycyjncść z naj:i</ w :.;y.'lc- ,i w:l'I'unk,i intr,;'społe'C:'.Hlych dyfuzj'i innowacj'i. szerok'O - (fiksacj.i) Autorzy z.resZit,) w etnograIi:i ogólnych specjallne, jak omz uwa- (tu \Vj,'gclm,l'~;l) zacJ1,odnio- prawidłowości. filol0'!'Ji'czno-nisto'l'yczn,1, Omówiono psycho,logiczną, ,przestrzcn:no-kartograficzH,! badawczego: wyboru tClmatycz:nego w sy"temie), próby r,"prc- bada!'! porównawczych. syntetyczne wybranYIch (Sachku!tur). lndru:ć- systemów ObSZ,HÓW Sijsiednich koncepcji juk: (?JD'aezC'llIiaelementu alspekty że każdy z'Wli'lzikach i wyznacz- dosko'nale takie, POiSitępowania kulturowej książki obszaru ,metody "kompkks zjawis:kopolryfik,acji metody: za:sedy -szer1cko - "model w po- z antrnl=o- z podkreśJ.enlie:m, strukturyo'sadniel.l" endogenne omawianych zapeWIW zróżnicowanych procesy 'prooeslach etnografii d:a;,ej ogólne z uwzglc:dni,cn\i,em zl'I1Itatywrnej w niebez- c.clów lJcldrzc:d- Tóżnegoporządku. on na'czc!nyoh ,i badane, do góry), (i skandy:n:a,wSlkiej) socjołogicznąi kultury dla tradycyi, i przenikające Sltosowane autGlrzy, i meloc!lI. Nowości,! przejqte s'połeczeil~;twa, (zwł'a,szez'a koni:ulnktuJ"1alne) procesów i 'iloś'ciową, niemieckiego zlagadni'enie się (s. 9), badane ustaJ.eni,a w li'ch złożonych warstw typowych zjalwi&ka kulturowe, doszukać - umiesZJcza ilus,truje stosowane mem1eck,iej przedSą tym SZLlki, muzykologią, jerk pisz,] TZieczywi:stośei Diagram wchodzić~ następnie tu itd. mogących u,,'i~ują jest koś:eiół, najczęśc:iej (dobraopad:ające i niższych" ważność pallstwo, wybieraj,) runkOvvd'nia Określeni,' kulturowej. tr:adycy j.llil' --- określenie zawiera, jak Z wielości kulturowy'ch, średnic:h ('s. 41) przodstawiaj,!,cy wyŻJszyeh egzogennych", żemość mach w antrolpolo:gii niewątpliwie etnogr'af'i1cZlnych i .gospodarcze i jej wpływ'!lla z 'Publi- imel So:iGI- przcdsiawienier;dmien- palrtic: k:~iqżki Teorie Ba:rdZlotrafnie jak: Genncmistik rpo:klreW!ny,mi -hi'stori,] uj:mlowan:ie społeczne n:y jak To - diagram badań taki,ch, p'odobne wlidzonia do:kła:Jnie i w NRD. mOŻre wchodZJić w systemy cy jne, czy jest drugą czy 'obiekit "dolmi:nant tcżpn:y- z punktu bard7;iej 2wischen Federalnej "wprowadzcll" i i,ch środorwilska". rowych" Ei1lfiillrunu Wic'gclmW11!l i Zen- Illliemiockicj 7..HaIDe specj1alizJa1cji. Stąd systemowe jest w blm ona Pnypom- t'coretycznyc:h. dawn1iejszych kultury sprawy z n aruka,mli pokr(Jwnymi ,:>pr:awom poświęcono równlanliu mdodotle jc,t S. Svcns,'(JIna, U'wagc: obiektywne ar:chiterkturąitd. pieczell51two i wiodący,ch Na tym w podn:czmiku, głóWlnie warstw i zwiąZJku Tym ksi,]żki Volkskunde z nauka,mi przedmiotu nych - jednak w zasięguo'llropejsk'i:m, literaturoz:naw!stwem, podstawach t. 61, 1977, s. 254). Warto etnograf:ii po 1945 :r. w Republi'ce mi,o,towe etnog1r,a.f:ii (Volkskunde) historyezJnli,e w ujl;ciu "otn(JIgr:afi'i europc'jskicj". sensie histeriii 1. Weber-KeHermanln, etna:glraiii badawczych, "Lud" ja,ko w 'pewlllym wpierw badawczych dróg zachod- informuje slzc:regu ,problemów. tłumacZienie 1973 (zob. urkie'f'unkowall wissenschaften nych wybitni książk,i. z obowiązku, przeds!tawi!<lją trz('j ,i MaTburgu. Volkskuncic), jako do stworZienia w ty!mże ceb Bonn WlprrowadZlc:niC'm w prcblc'n,atykl; u:k:ierunkowan:i:alch Ethnologie, opracowali w Munster, odgałęzieniu zmierzającą siG n'iooo treś'ci Niejarko kacji dosklolnałym (w jej j'cj :profi,lu, die europiiische der wprowadzenie :z ośrodków i olsiq,glll'ięóa'c:h w ,rozWliqzywaniu propozycją gla,dnąć Oma:wiane zaehodni'On'iemlieocy Ta przeghldy zjawisk dziedzina bado!'! kulturowych. kultury cC'lograficznych Fi:'rw\·;w nie pokryw;l doty- ,Yic: z wy- �259 Recenzje dzielaną u nas kulturąmateria1ną, omawia się tu bowiom nie tylko wytwory materialne. ale tGkże kompleksy dziaIań z nimi zwiąZialTlychmazi'ch role; i 'miejsce w życiu grup ludzkich. Jest to s,tanowisko metodologicznie zupełnie poprawne. Zsumowano w ton spo'sób osiąglllit;cia etrwgraf,ii niemieckiej w badaniiu takkh wytworów, jak: dom,od:uież, pożywienie, narze;dzia pracy i S'z,tuka ludowa. Wszystkim tym p:'zeglądom - tu, jak i wsze;dz:ie, zobjjitym odesłaniem do literatury - towarzyszą l)"óby u,'tcl1eil faz 'iah rozwoju 'czy z:miml i ich związku z ogóln,,! sytuacją ,'ipołeczno-c'Konomicz,ną spokczeństwa, główni,c z koniunkturą. Są t08postrzeżenia pewnych !:rawidlowości, dające się w znacznej mierze odnieść także do innych społeczeństw l'uropl'jsk,ich. Podobnlie z analizą "przedmiotów jako cech grupowych" oraz ich zwiąZKUws,tatusem i prestiżem społEcznym jednosle'K i grup. Również z punktu widzenia trwałoś'ci, ciągłości zmian oraz z,asięgów przestrzc'nnych i,ostały omówione zwyczaje: rodz;il1lne,doroczne, zawodowe, szczególnie zaś ob:'7.el'nie rzemieślJlJi'czc i robotnicze, tak typowe dla niemieckiego obsza'ru kulturowego. Do s'pecyfiki dawniejszej etnografii ni,emi,eckiej, k'O'ntynuowanej też w RFN po o,tat:niej wojnlil', na'leżą badania kulturowo-przestrzenne (KuUurraumforschung). Znalazły one 5z,czególne odbicie w oprac'owaniu Niemieckiego Atlasu Etnograficznego (ADV). Temu zagadnieniu Zender i Heilfurth poświęcają ,całą piątą part.ię k:'iążKi. Na przyk1adzie tego typu badail ukazmją wkład o~nografiii zarówno dla pozn,lJ1\iadzliejów kultury, jak i zna'czC!l1'iedla wiedzy ,regionalnej. Końcowa cze;ść tej p,-,rtii zawiera i:nterCs'llj'lce rozważailllia leżące ,na Hnii współczesnych probIomów bad"wczych. Są lo - lmówiąc ogólnie - problemy relacji: człowiek, kultura, społeczehshvo. Sz;czególowo 'Poruszono iu: pluralizm kulturowy, subkultury, grupy pierwotne i 'celowe, 'instytucje społeczne, syst.emy l!1orm i wartoś'Cli, gm,inG jako środov/isko społeczno-kulturowe, spo!eczJności ,reliigijne, grupy mniejszościowe w rela'cji do kultury globalnej, proce'sy adaptacji i integracji w rama,ch wSipółczesnych przemiesz,czetl ludności, iendencje u}cdno.Ji.cania Siię kulturowego pod wpływem nowoczesnej technizacji, znaczenie czasu wolnego i roz;rywki itd. Jest tu widoczne, jak wiele wspólnego ma współczesna etnografia z antropologią społeczno-kulturową i socjologią. Na zakończl'nie autorzy formułują szereg postulatów i zaleceń odnośnie do p;'zyszłych badah ,i profilu nowoczesnej etnografii (etnologii). Naloży tu m.in. potrzeba mie;dzynarodowcj współpracy dla rozwiązania wspólnych problemów i dla stworzenia "etnologii europejskiej". Omawi'ana kSli'lżka 'nie zawiera wszystkiego tego', czego nalcży oczek,Lwać od t,;kiego syntetycznego zarysu. .Jest wyborem zagadnień z pominięciem wielu, jak nlJ. za.gadll'ieh f.olkloru, jt;zykO\'lY'ch, etnicz;nych, etnogenetyeonych, etnlicZiności, strukbralizmu itd . .Jest widoczne, że autorzy chcą wyprowadzić etnografię niemiecką z impasu, w jakiej sit; z,najdowala, ale równocześnie pragną dotychcza!sowy jej dorobek vvlączyć w nową, nie wszc:dzie wewnętrznie spójną postać nauk,i. W całości j( st to próba i propozycja godna uwagi i z wielu względów nader pożyteczna. Józef .J. Dzabba'rmT, ()1J.~cestvennyj progress, byt i re!igija, Bursz/a Ta'szkient 1973, ss. 218. Na pods,tawie wlasnych badań i danych statystyczmych orlaz w opar'Ciu .o ogromną wiedze; z L'-akresu teorii r:ozwoju spoleczno~o i etnografi.i, L Dżabba'ro'w, znm1Y etnograf uzbecki, pokazal na jakich nasadach i w jakiej formie egzystuje islam 17* �260 Recenzje w warU!!1Jk:aohDadziec kiej republiki ŚIodk'OIWoazj,aJ1:yckliej. Aru.ror prze<:lsrLaWlił~aleźnośai między bytem a TeltiJgią, h!iSltoTy'C2ll1Je drośwliadczenLa islamu, zdeTZienia owej religi z nową f.orma'cją sptoloecZiTlo-,edoo!nomircvną ja'ką j,esiI;socjali'zm. Pokazuje sprzecz.noś'cimiędzy tyrrni dementarmi kultUJrY 'llJaT,o:du 'U7Jbeckiego,któI'e uks7itał>towały isJ.am, CI TJJarn'stającyul1'ifaktami życia Elk'01I1iOl1TllicZJDe~o or,gallUiw'walnego według nowy'ch wzorów, :m:po'znaje czytelnlika 'Z duaihzmellTI !idei, () odTębnyc'h Todiowoda,ch i przesłankach światrOipo~lądOlwY'ch. Pnlca 1. DŻJabbCliI'owajesrt próbą marks'i'stowS'kiego spojrZienira na przemim1Y społt.:czmo-kultura,lne dokonujące się na teroni'e UZibekis1anu. Zycie 5polecZine a kultu,ra Uzbeków są rezu,l,tatem długiego procesu prZleobraź'eń, który zi:TlIt'onsyfik'owałsię w XIX wieku. WówcZias to, w II poloWlic XIX wieku, kliedy to notcreny Azji Środkowej wkra'e~a ROlsja, n'a'sitąpdło uil1Ji'cC'stwi'eniechan'atu :kokandzkiego Oil'az zwa'sal,izawanie emiJr.a,tu buc:ha,rSik',i'egoi chana'tu chiwijsikicgo. Należy wspomnd'eć, ź,e przed Rewolucją Pażdz,ierTllikową ludy Azji Środkowej pozos>klwały na pOiZiiomie1'Ozwtin'iętego f.eudalizmu i początków k,api,tal,iZimuz systemem pra,cy najemnej w rolnlctwie. Wśród pótkocZiowni'czy'ch grup ot>nicznych panowały feuda,lnopa<tI'.i'archa'1mestor.:;'un,~iz pI'Zieźy,tkarmi:SYSlicmul'oc!owcgo. Całe życic społeczne. rodZJtnne i osobis:te reguloowane bylo po,s,ta'll'ow~eni.a'miszanatu. Od momoo'tu w.kroczCIll'iaRosjli 'na t,er'ooy Azji Środkowej zaZJnaoCzo 'Sii~sto.pnio\'ic ograni'czC'Il'ic m<:lC'zooi,ar,elig.ii. DZ1iałosię tak 'w wy;rlli'ku'wpływu kultury CUl'opc}skiej i wywoł'any'ch indompU'zenbrażeń wewlJ'lę1rznych. Rozwój SlpołecZJn'o-g.oSjpodar-czy Uzbeków jest związ;a'ny SJZ!Cz·egó1l1,iiC mo'cl'1loL'.drug~m etapem przeobrażeń, k,tóre dOik-onały ,Slię,po R·e"V'01<ucji P'aż·dZJierll'ik.owcj,w 1'am;Kh ustl'oju soQIcjalistyczm.ego.Identyfika'cja wł,adzy polity,czmej z r.eligij'i1<lstraciła s""c podstawy. Państwo s:t,awało się 'sY'mho.1,emruchu i posJ1;ępu. Zmiany, które się dokonywały, miały .charakter pLanowy, zorgaill~zow,any. Przemua'na s,połoczno-kulturowa s.t.ał'a snę pro'gramowym zalożcn'iem or.garnii7Jacjis'po!ec7Jnych li władzy puństwowej. Duż,e ZTlJa'czcnicw osłabienLu funkcji islamu ,miało prawo rad7.i'ecl~i{"deklaruj'lcc usunięcie z ży,cia r'odZiunnego p'ołig,3)m~i i 'patI1i'a'rchaliZJmu. PO:.JtQPspołocZJno-gospod;Jf'czy doprowadZJił do 'aktywiZJarcj,i zawodowej i s'połoCZIlJcjkobiety. Oddz.iaływanie 1'eligiistopnliowo słabnic, duchmMieilsiwo trad swój autorytet, Reaikcje społecZleń.sltwa na zmian~ roli religii, współczesne miejSlce religii w życiu spoŁecZln)'lm,to tr.eść rece!lizowanej książk'i. Ks,iążka, nic licząc wsl~pu i zakończenia, składa się z 'czterech rozdziałów. PrzcDhodzitc do s'z,czegól owe.go omówienia problematyki L'.arwartej w pracy odnotl)"wać należy, że we wSitGipieprZJcdstawdony ZJQls.t.al .od Sltrony teoli'oetyeZJnejproblem walki dwóch 'sY,SitemóW,ideolQog)iJcZJIlych, który swym Ziaolięgiem wykracL'.a 'j)O'W granice ZSRR. Da,lej 'a'UJt'Q[' ;przed:staw:iJahis,tori<; ludów Azjii ŚrQdkowej piszą'c, jak duży wpływ na żyóe :społeczne 'i indywidua1m'e wy.wj'erał isla'm i duchowier1stwo muwłrr.ańS'klic. W szer-egu rejon.ów j.eszcZiew lata,ch 20-tyoh, razem z prawem 1'<ldZJie'ckcm, uznawan,e były ll\OI'my s'7Ja.riatu. O specyf.i,oe 'spolecZ'no-kulturowej ludów środkowo-a'zja,tyckliJch mówilo wiel'e do!kumoortów :parrtyjnych ,i pail5ltwowych, ptrogramujących .prooes prZlemii:alll.A'utGr ZW1U'cauw.a'gę, ż,e IW 'Syt,u;a'cjizaawI<J'n''SlOWoilTIC'go budownictwa socj.alis,tyczne~o .is,lam dąży do wystąpieni.a w T!ol:io'broń,cy tradycj.i io,byczajów uZlI1Iawany;chj'a:k'o .narodowe, ZJwiąza'ne z przeszlośaią. Mimo modeJ'I1.i'Styczn:,"ch tendeU'JJcj,ii 'przylsl1.oS'owa'niaduchoWiLeń.s:tw.ado warunków ~ocjaliZJmu, pr'Ziej.aw;a soię wy.r,aŹl!1iereakcyjna istota ideologii r'el'i'gii'nej. Islam, a 'l'ów.nież wierwTlIia przedi-slalill'srkie, które Zia,chowały Siię w formie ,reliktowej, przede 'wszy.'Sltkimw sferze rodZJi'l1lIl<o-byto'Wej, wywiemją nega1tywny wplyw na kSZJtałtowanie si<; zmian S'po- �Recenzje 261 lecZil1Jo-kulturowych. Is1alm, pi'sLle 'a.urto'r, kSllltałtuj'e w wi'erząJcy,ch s,połecZttlą pasywność, ma Wipl)'!w,fila :oa,ahowan'ie w życ1u oodZli€ll1ll1.)'!m JSitalry'ch,szJoodJiiwy,ch 1l10lfm i obyczajów. Zadaniem nill1liejSirej.pracy, co s,twierdza 1. DżabbaJrow, jest wsJmronie przyczyn his,torycZttlyC'h, spole,c:mlyC'h li !psychiczmych za'C'hO'Walll'iJa li fUll1ktcj.oll1Owall1ia rdil<Jtów i'sl3Jms,~i'chw życiu ood~ienm.ym. AJwtOIfZJa'UwJa,ża, że owocne badania w tym znkresie ,możliwe są przy wSlpóln)'!m wy'siłku iTi'stOlTyków,etnog)flafów, pSY<C'!l'Ologów, socjologów, f'iloZJofów i prakty;ków w drzJiedzill1ieSJpo!e'c:LIllo·-kultunalnej.Koń,c1ząc rozważania wstępne autor prezen'tuj1e wy1I1i,k[rcIll1Jki€'t, 'kJtóre .prLleiprowadLlouuezas'tały w latach 1966, 1967 i 1970 w TGo.<;zkii,endie, Sa.maiI'lk'aJrud-z:iJe, Bucł1la!I'Lle i Kaszi-J<an-gier. Celem tych a'nkiet było okJreślenie 'SI1:0piniia ro€bigijn,ośoi ankietowanyc:h. Poza wyruikarni aonki'ctautor prz:edstaJWia inne wyko~'zYIS1<lJrJJe w pI'a'cy ,mate'l1i:ały: źródl'a hi's,toryczne, dane ;;taltystycLlne i .mate'nilaly z wywiadów letnlolg)r1af'i'i. I.nteres'Ujący dla e1nOogmf<ajeSJt rOlZdZJilał pierwszy: "Po·stęp społ.ecLIlly, byt ,i religia w prZledrewolucyjlfl)'!m T'UJrkiesiJai!1lie", :ktióry .auto;r 'poświęca .oha.ra!kterysty;ce warunków ISlpołc<cZJny,C'h i żyoia d-uchawego l-udu w ,olk.res~epa'nO<WlalI1>la ideolog)ii ilSlamu. Autor rozlpoczyna rom:zji'ał Llaopr-ezenloOWiani'em spoleczJnego 'Slkladu l,uooośill żyją,cej ruł terenie Uzbeki~ta'nu i jej walru'l1ków SJpole.cznY'ch{)ra,z życia dL!Clhowego !PIfzed Rewolucją Paździermikową. W 'p'rzeddZJień rewoI:ucji waż,nla była w żyoiu społecznym dominacja ;;tosUJnków pa,lf\ianchalnyl(:,h, które były 'cechą pall1ującego 'sys!temu społecznego. Patr:i'a«:halne wspóIIlJoty wielkQlr.odzill1ll1€za.ahowały ,Slię j,ed!nak prztldoe wszystkim na peryferiLa'c-hroZ'wilflliętych roE!lg)i'Oil1ów ~O>SiPOdaTczYic!h. W zetknięciu z gospodar!ką ,towarowo-opi€ll1lięmą owe lpaitriaITCiha1JI1'e wspólnoty ro<;padały się IlJaindywidllJalllle lf'odzJi'lly.SzeT'oko przOOls,tawiJolllo 'cechy 'kuUury i życia społecZJne.go, zwiąZiU'l1cS'LlczegójlnieZJe sposobem gospodiarowan:ila, taklie ja!k: znajÓmość sztuezne.go nawadni·arnia, natU['aliny oharnMer gosrpo.darki z ni'ewielką wymianą towa'f\ową, 'pożywienie, elem'Clf1tykOQ!peracji ;międzyrodzmn.ej, 1'ola wlięzów klTwi. Th'adycje kon:serwa.t:ywne, któI'e służyly jako hamulec 'pOSltępU społecznego, zwiękslZ.oaly glębokie zacQof,a·ruie. Następnrie omówiono kOlfl'sekwencje poj,awieni.a si.ę elemell1ltów k>apilt,alisltycznych rr,zwijających się WiI'az z ko,lon'iZJa'cjąT'osyj!ską. Nas,tąplilo ro'ZwalTstwien:ic społeczne, ziemia ,i 'kJaplit<lłyZJOostalys,'konoell1olrowall1'e w ręka'ch rodzą'ocj się bU'rżu<ł'zji wiejskiej i miejsok;iej. Rozwarsi1.wi€lnie i ciężJm syt'U<ł'cja 'Plfowadziiły do uboż'en'i,a mater~ałnego i duchowego. Cech'l s,połccZi11Jokilokalnych wśród ludności osiadłej, zarówno w ,mieście, jak i na wsi, była śiCisłia'iLlola,cj1a.DzLał,alność ,i emocje regulowarne były i podporządkowane irnilercsom gI'U,py lokalnej 'i .g,enealogi,cznej. GOŚCUl1il1'OŚĆ, wZlajelffilflepomoc \'! rama,ch .grupy, sz,acunek dla sta'I1S'zy~h,były wart.oś,ci,aJmi wysoko cenioll1ymi ri tprop;:gowa'llymi w id€OJ.ogii U'SIICl:IDU, który ,głosił równość wszY'9t~'CJh wobec Alla,cha. W stosunk<lC1hz Bogil(.'ffi- według ls'l'a:m'll- człowiek wy,chodzi poZJa ramy zu,emlSk'ioej h;era'rchi.i slpo/,eczmej. A 'więc rl!e<n, kito ni'e zgadzał S1ięze s'Wo~m Sipecja,lll1ympołożeniem, nie Llgade;a!się z ideologią ,religili, wyls<tępow.alprzeciwko jej zasadom. Polri<ty.ka i rehgia byly Sliltni'ez,e 'sobą zwiąwne, s!ZJaniaot - p;rawo reliirgijne - urważano ro zasady ul!1UWerslClline, :ni~epodlegają{;e zmianom. Zgodll'ioe z ideo1o·gią i51alffiu wys,tąpieruioe przl'ciw 'pań'St'Wu byl,o wysltąpiooliem prz,coiw relligiri.. NaIeży zwrócić uwa,gę, że na opi.sywall1ym 'przez auto'rn o-bS'ZJar~wY'Zlnawall'1oSluf\iZim,kJieruuuek mistY'czny w islamie, którychamikteryzowal się ogwlmnym fanGltyz,mem. hUlto;r przypomina poglądy b3da'czy tWlierdzą:cych, że sufiLlm ma niewi,e,le wspólnIego z ortodoksyjnym !i.sla'mem. Zródlem do badań nad świad<omośoią ,społeczną sprzed Rewo,lucjri BaźdZJieruikowej jc-S't f.ol'klor, który odzwiencicd1Ja :ps.ychol'ogię ludu, w którym przejawie się myśl o w;H'<tości:aohi iS'tocie żyda. NieMóre utwory f.o1klorystyazne z tego Okil'esnl, �262 Recenzje przec.iwstawi'ając się religJijnyrrn do,gma,tom, pokazywały żyClie,które'go siłq jest praca, optymizm i aktywność. Rozdz'iał pierwszy ,autor koń,czy rozważaniami dotyczącymi nm~a,n, jakim podlegała ludność miaj'scow-a wsikuitek kontaktów z ludnością rosyjską. Zmąall1y w życiu rodz,innym i sltosuukach sJ):;oleczny,chautor uważa za 'mniej zaawansowane w porównanriu lie 'ZJmi'aIl1larrnu w kulturze materialonej. Dzi,alo s-i<;tak wsoku'te'k trwałości di\wnych obyczajów i ['digii m:ahometań;skiej, Wide materialu pOZlnawczego dla ,l'ozpairywan.ej W ksiyż,c.c problematyki wnos-i rodzial drugi: "Zmianyslruktury spolecznej, byt i religia w okn:SJie budowy socjalizmu". W rozdziale tym przedstawiono pro,ces przcobrażci1 w okresie budownictw<l socjillizmu. Reforma agrarna i kolektywiz;],cja dOpT'Gwndziły do zmi,any sto'sunków sl}ołeczmy'ch i w konsekwencji do poprawy wurunków ży.ciu. W dalszej cz<;ści rozdziału, poświęoonego glównic tradycyjnej kulturze ,materialnej i jej zmiunorm, omówiono budownictwo, ,odzież ipożywi·enie. Tradycyjne 'Pożywi.eDlie ,mieszikai1ców Uzbak'isbanu s.kladało siG glównue z produktów mlecznyoh i mą'cznych. W b,akci,e rozwoju ,SJpołecznego i gospodnrczego Vi okresie po rewo,lucji, kuchnria uzbecka - przc!am'ujyc ogranietcni:a religijne wz,bogaoib s,ię o potruwy z:apożycZiOneod Rosj.aln, ponadto o produkty pochodzenin fa hrYCZil1Jego. Do la't dwudz.iesty,ch powszechni,e nO'szono tradycyjny odzież. Ni,codły'cz.nym c1em.entem ubiioru dZ'i.ecię-c:egobyły amulety, k'tórc strzegły dzic'Oko .przcd urokumi. Tradycyjny ubiór s;LiQlpni:Qwo zanikał, coraz ,czGś.c.i,ejno:szQlnoodzież pochodzen'ia fabU'ycznego, którąsrz.yto według wZlO'róweuropejsbch, Tmdy'cyjną z'agrod<; stall1Jo'wilki()lmpld<s budynków odgrodzonych od uI,i.cy i sąsiadów głuchymi ścianam'i. W u'r'chitekturze i plonowaniu mieszkań wlidoczne hyły patriarchalne 'stoscunk,i pa'D'ują'ce w ,rodz.ilD'i e. Ws.zys,tkie izby oknami i drzwi,llffii zwróccne byly na d z.i.edziniec. Domdzi.elil 'silę na c:z<;śćŻE'l1ską,gdzie gromadz'iiu sit; calu rcd.zina - i m<;siką, która prZlEzna,cwna byŁa równ,ież do podejmowania gości. FodE:iał ten i funkcja poszczc-gólnych PO!IT1~.f:'sZJczei1 stop.niowo ule'gala zatar'Ciu. Zgod'n;e z islamem :nic można bylo :OrLdabi'ać:mies.zk'ul1 rzeźbami figuralnymi czy o·bruza'DlJi. OheCtrlie ni·e przcs,trzega sąę tych z,u'kazów. ZmiClDiiałosil; żyeie kut.tur".lne i gO:i.pod;:,r'cze, zmieniały siC; unstytucje społecznie. Rozwój przomyslu dnsturczyl nowych sprzętów i urządzel1 dQlYno'wych. Po rewolucji, kiody wprowadz'ol!1:Q bez'Pła'tne loczenie, ś'mj'crtelność' wśród osób dorC'sly'ch zmalala pięeio,kI'otn.ie, wśród dzieci dziesięcjo,kroinie. DlugG':~ćżycia wz.roslu ci'..vukrotnio<.'.Na sto dzie~;'ic;ćosób anki.etow,anych w roku 196!i tylko H korzysta·jo z porad tabi,bów leczących przy meczet2.,ch. KG,lejny r,ozdzi.Ll1:"Rola kultury socjaJistycznej w uwoln.ieniu bytu od pows'!,1jO ś:ci id,eologii religijncj" ,rozr;o'czyna au,tor cy.iowank'm podstClwOWych dekretów wiadzy pai1s~wowej, które skierowane były na prZleksztalcel1'ic i POPLlWGwarunków żvc1a oraz podnie:sienlie pozi.omu oświaty. Przod wlączeniem Azji ŚT'odkowej do Rusji j'S'tniała tutaj rozbudow.a:n,u s-ieć rel~gijny'ch szkół :podstawowych -- maktaiJ j wyżs,zych medres. Ten r07Jbudowany system nie mógł być zlikwidowany i z,clsqpiony radzieckUm sz)('olnicl:w~m w j'cdnej ,ohwili. W.uż'nym (·ta:p·~·mrozwoju s7J.;oln;dwa bylo wprowadzenie w Toku 1930/31 pows,zechnego naucz,anj,u, co przyczyniło sit; do 'stopniowej likv,,,jda,cji analfabetyzmu. W likwida1cji <l'na1f'abety~mu duże znac~cnie Iffiiała llwl'c;k'szająca s'ię ]i,cz·baśrodków masowegoprz,ekazu Dmz ro.zwój dzialainoś'ci wydawnicZlej. W nowotworz.ony:m folklorze 'Uzbeckim zani,kly wyobrLlżcnia bogów, nieba i ,pie'kJ,a. W mUcjsoc ailrybutów rdigijlny,ch 'pojawiły sic; motywy atcistYCZlnc. Po'Czja i folk10r 'Imbmly po'htyeZtrlego ch arak'teru, po'zwo,biły na zbliżenie �263 Recenzje 'Jzbeków do innych narodów socj.ahstY'cznY'ch. Uzbebs.t.an lutrzymuj'e kontaikty z 96 krajami świata. Nu terenie UzbekistaJrlu żyją ludzie róż·nY'Cihn'aJrodowości, co sprzyj'a zaeicralniu s'iq różnic miqdzy wyZil1lawoamiróżnych reli~iL Ostatni rozd7Jiol, zatytulowa1ny "Zbliżenie narodów s.ocjaliSJiycznych i j!ego zlllae;:<-nic w sekuloryza'cji bytu", 'pCŚWięC'OHO pT'zemi:anQlm życia s.poł'ecznego UZJbeków. Zrnienila s:i<;.s'truk,tura rodziny, 'poj.awiłysię nowe ntieZJnaX1Je daty,cheza's ww,octy. WyksZJl.ak·a siq nowa obrzęd'owaść. Obyczaje zwiąrolI1€ z ·narocl-Z'iIl'ID!mi dzj'8eika uwalniane są od Tehgijny'ch rytuałów. Zm:ieni<a się fonma nadawania umion. Narodziny dziC'c'k,aobeoJ1licto już ni'e >ty1ko uroczystość .l'adzinna, ale również sZJerszych grup spcłecznyDh.MiejSice dawnej kołyski, w której dziecko skrQpowane ,nie miało warunków rozwoju, z,as.tąpilo łÓŻJeczkoi wózek. Praca 1. Dżabbarowa wruosi wie}e cennego m.altel'iału do pogłęhiani'a na'szej w!edzy o prc·oe~ach zmi<a'ny mi'ej.s'ca i'~lamu w 's'po1eczeń'Stwi-e'S'O'cjalis'!ycznym, PQn'1dto przynOsi .rozbudowane teor'etyczne wyjaśruierui.a ,tych pr'aocs6w i :ilch doku-' mentację, apart"! na 'matel"ialach ,hi.slo,rycZlI1ychoraz danych z empiryczny'ch badań terenowych. Godna je-s,t uwagi rÓwnież jako ks'iążka :napisana w r'ozwijają'cym się G~rodku studiów et:n-ograficz'nyeh, j,akiim jeSlt T'<l's,z;k:i.ent. Halina M. A. CIL"nov, Naselenijc Molukkskich ostrovov. Bojan IZ!d. "Nauka", Pierun Moskva 1976, ~:s. 284. Prezcntow'an-a k"i'lż-k'a składa si<=;z czt'ereClh Zlasad:nliczych,·obSiz,erni.erozbudowanych rozdzi'alów. W pierwsz.ym zawarte s'ł ogólne wiaod'olmośocina temat śr·odowisk<l l~<.tt.uralncgoWy.-;p Moluki. Znajdujemy ,tam 'm.in. g,eog.naficzny oljji's najważniejszych w.y~p archi-pclar;u i Q1taczaj'l'cyeh go mórz, łą'cz;nie z uwypul-<ilernem wpływu warlNlkow życia .na rozw6j kul,tury jego ,mie-szk'ańców, a ponadlto 'możemy Zi<l'!Jozn.ać ~ię Y..' specyfiką klirr;'atycz;n;\, florq i fauną, pięknem krajobrazów oraz z warunkami konlL:nikncyjnymi Rozdzi,ał drugi pośwaqoc.o:now 'cało,ści z.agadll'ieni·om gos'P.odaroczym. Autor .słusznie zwrócił uwagt; ona [akt, że Moluki są jedyną ,pr.owincjq IndonezJi, gdzie uprawy ruślin bulwi,astychi korzeniowych przeważają zdecydowanie nad jada'lnymi trawami, przede wszy:,ilkoim z.aś nad ryżom i kukurydzą. Snczegółowo ibaTdzo ciekawie n,<\:o'eśl'ił .-;i:Qsobyuzys,kiwania s.ago z klodzinpalmy rodzaju Meiroxylon, przytaczając jcdLlGoczcśfllie boga-ty ze'"taw QLrzy;mywanych z wymicrniol!1Jego'SUIXJwcapotraw. Ze-brazawal również probl·em ekonomicz.nej i ku·lturowej ws'pól:noty lrud'Onezj'i ws'ch<Joc1ni.ej. Poza tym za.pO'ZJna·j czytelników z myślisltwem i zbieractw-cm, zespoS'oba!IYl'i uprawy roli przez ludnośc miejsccw,,!, z kultywacją ryżu, ba·t.atów, .manioku, taro, jams·u, banemów, alna:nasów i i,nny,ch rośliin użyik,owych. Trdć rm.dzialu t,rzecicgo dotyczy has,t,orii Wysp Moluki począwszy od czasów z.[lmierZJchly'chdo tcraźnioejs'zych. M. CzIenow ,przypomni.ał, j-ak wiel'ką rolq w dziejach bada'llego obszaru odegr,aly po-szukiwane przez Europejczyków przyprawy korzenne, zwła.szcza g,oJ.dziki a gałka mu'Szkatołowa. N<astępnJi'e,przcZil1Jaczyłwtioele:mi·ejSC:1 'na omówil'nil' poszczególnych o.kre·sów n<awa,rstw'iaini:a SJię'najbar.dzj'ej is,iotilly'ch elementów składDwych w",pólcz,esu1ej ku1tu.ry Moluków. S.charak,teryz'O'wał m.·in. e-t<apy powstawania etni'cznych skupień 'ku.p'i,eekich, zwrócił uwagę na "m,alaliz:ację" wysp u s·chyłku średniiowiccza, wspomniał o dominacj:i jawaj'skiej, a opółnoonlQim<JL1Ckich su b!alIla ta eh i państwie C'hitu,o zwycięskim paohodZiie l's1am'll, hinduizmu i chrześci.j.aństwa, oepooe 400-1etniego .panowania .po:vtugalskiego i hol ende rs.k:iego. �264 Recenzje jak też o kształ,tow,aniu się dominujqcego ·etnoslu amoońskiego. Pow tym wyeksponował wydar.zenia drug,iej wojny światowej w tY'm rejonie i opisał zwiGźlc ciężką, walkę Mol.u:kÓiWo U1tiepodległość. Z·ajął się również badaniem z:agadnienia świadomości etni'czJI1.ej'i zobroZJOwał 'Obecne rOZlpIl':z.estrz€'l1Ii'crui·e panujących religii na najważniei'szy'ch wysp'3oh. W rozd7Iioale oCzw.artymproZJedsiawlione zosltały pr.o·blemy ludnoś·ai·owe. Bardzo pouczające są ·iJIlf'OI1macjeo rdz.ęlllI1ychImie'szkallJcaoh ,arohipelagu oraz o elemencie napływowym złoż,olIlym .głównie z Chińczyków i Aralbów z Ha-d.mmautu. Przed·~tawiC'iele obu wymieniO'I1)'1Chspołeczrl,o,śQi zamieszkują przeważnie .miasta i d!Zięk1i swym umi.ejętnośdom odgrywają po'ważną role;: w handlu i usługach. Oprócz tego pewna iJ.oŚćkuhiSÓW chiiń·s.ki>chznalazła z:atrudlJ1.ielllti'e w gos.podarce leśnej. CJekawa jest też .alllaliza doty'chczasowych .prób wł,aśdwego 'U'miej-scowiel1li<a j<;zyków moluckich w rodzime a'U"stronezyjS'ki.ej, łą1cZllliez ioh k'laiSyfikacją, przytoczeniom źródeł bad'ań J.ingwilst)'1CZillych i me,todyką ,analtizy l·eklSY'k'o~ta,ty'cZlnej. R,ecenzowalI1C\'klS'iążka 'stanowi plierwszą tego .mdZJaju pubhkację w języku rosyjskim. ZredagowanaZ:Oi~a,ł'a '5!taralllnie i TIa'chowo.Na mm'gineslie należy zaznaczyć, że ptiśmi'ennictwo dotyczą,ce Moluków joest bardzo ubo.gie i opiera się przeważnie na relacja'ch :przes,tarzałych. W dą,gu 'Okresu powojeIlineg'O aż do roku 1962 nie wydano prawie żadnych po·ważl'1~ej:slzy,ch pl13'C,o kulturze,hi'sto,rili lub je;:zykarchludności archi.pelagu. Zmikoma ilość ,a'l1tykułów, ukazującY'chsię 'I1ajczęśctiej w cz:alSlQplisma'ch hc.J.end~rski<ch,nO'S'ichaJ',akier ·ogó.my i ·sumuje wyniki sprzed 30 IUib 40 hL Współcześn!ie n~jwiękslze zn3'czoentiem<J.ją j.edyrrJJieza'PrezC1IlJto'waneoS'ic\gni(;cia naukowe a.merykańsk'ie,go teoJ,oga li etnografa F. Cooley'a I oraz M. A. Czlenowa 2. Oprócz wlasIlE'go Ima,teI1i:a~u, z'eibll"anego· w cZ!a:siedwuJ.elmiego,pOlbyi1un~ tych ·odległyoh połaciach globu zielmskiego, radztiecki 'autor przestudiował wszysltkie ddstępne relacje odnośnie do 'sk:ladu etniczneg'O miesz;k,ańców ar'cll!ipcJ.a,gui porównał je .z l'ezu1.tailam.iswych badań przeprowadzvony:ch na wyspie Amoon, Oharuku, Seram :i Bu:ru. Nie mogąc oprzeć się na ist.Il!ieją'cych ,i w wielkim ffiopn'iu zd.ezaktualizowanych już pmcach dcty,czący'ch klas yfJ1k,acj i języków moluckiC'h, opracował ich -nowy poclztiał, wykorzys,tując kumuLalYWllleefekity IczY'n'l1>ikÓiW gosp'odar1()zy'ch, ekologicznych, 'his.torycznych i relti,!§ijnY'oho pewny'ch IpodobieństWlach części 'skł,adowych, na s'lyku których wyodrębniająSlię oddZJielne wspólnloty 'etn:i,cz:ne. W konkluzji doszedł do wnio:sku, że p,ierwslza osobliwość losów etnicznych Wysp Moluki polega 'na stopniowY'm nakładaniu 'S'ię .iJndon.ezyjs'kiego >modelu procesów etni'czny>OhlI1a melanezyjskJi S'ubSltra,t. Drugą zaś .cechą Jeh rozwoJu jest s'WO'isl'OŚĆ podstawowy.ch el'ementów, z których powstał obce·ny s'kład -etnJi'c,zm.y. N.ajwie;:kszą rolę ,ode,grały k<Jmpone'l1Jtyoceaniezne, indOlIlezyj!skiei europejskie. Dwie wymieniane właściwośc·i pozw,aJ.ają wydzie1'ić Wys'py MolukJi j.alko odrębny obszar hastoryczno-etnografi.czny na terytorium świaita wyls'pia'l'skli,e>go 'poludrriowo-ws>chodni,ej Azj-i i Oeeanii. I Ambonese Adat, a General Descrtption, New Haven 1962; Ambonese Kin Ter;nes. "Ethnology" 1962, vol. l, nr I; Attar and Throne in Central Moluccan Societies. "Indonesia" 1966, vol. 2; Allang: a Village on Ambon Island, [w:] Villages in Indonesia, ed. by Koentjaraningrat, Ithaca, N. Y. 1967. , K etniceskoj charaktertsttke nasielenija Molukkskich ostrovov. "Sovctskaja Etnografija" 1968, nr 6; Ocerki po etniceskoj istorit narodov Centralnych Molukk (Indonezija). Kand. diss. Rukopis. Archiv Instituta Etnografii AN SSSR, Moskva 1969; a niekotorych indonezijskich etnonimach (k voprosu ob etnonimiceskoj klassifikacii), [w:l Etnonimy, Moskva 1970; Otrazenije processa mataizacii v vostocnoindonezijskoj topontmii. "Actes du XIe Congres International des Sciences' Onomastiques" (Sofia) 1974, t. L �265 Recenzje Ładny s,tyl i wlaściwy dQbór ,sKouldelWOW,alJ1y,eh 'Miadomoooi 'spr'awiają, że książkę czyta się l.Cik'koi przyjelTIlJ1'i'e.C:enmym 'UZJu'pelnioenIi:em 'hamyt!mjącYJm{)(ma''Mi,anąpozycję jeSlt ta:bela prZlc.><iSltawiająca klasyfiJm'cję języków rruies,zkań,ców WySip MtolUJki, wykaznarodowośoi zamieszklUjący;ch posIZlczególnewyspy, ZE.'SitawgJios oraz załączony pedział 'admin'i.stracyjny wroz z hczbą ludnoś,ai. War:boś-ciowe 'są róW1I1i'cżma ter:i'ały k<lftograf'ic,zJne, a zwłaosz:cza ma/pa obraZ]ują,ca najwa"ŻJniejsze 'ośrodk'i 'hLSltorYCZIJ1e, h:mdlowe i kulturowe ,arc'hi.pelagu. Spis litemtury obejmuje 231 pozycji w więksZJośoi oboojęzycznych wybDanych racjonalnie i z wyczuc,iem. W n:aoSltępny;mwyda'l1Jiu tej interesującej pr,a'cy byłoby 'PożądalJ1e wzbogac€'l1lie teks,tu zdjqc1ami i rysun'kami {k.tóryoh br<llk daje się ,odczuwać) 'omz mapami bardziej szczególowymi, czyLi 'O więk'sZy>elhlpodz'i.ał.kach. pQ'l1Ja(:l-.tD l"LaleŻJałobyskorygować drobne usterki natury 'merytory'czmej. Epifity ,nie pa'S'oiytują na drzewach, j'ak 'O tym wspomilJ1iUautor (s. 33); t,o ni,c (są pa:s'oży,ty, ,lecz z;upelnie Tliiesz!k'odJiweporośla. Pisze si~ n,ie Metroxilon (s. 40), lecz MetToxyton. Znieksztakono nazwq palmy Areca catechu (s. 42), gdyż napilsano ,,'Oathocu". 1 Roman A. N. Sied lovsk,aja, Matyje narody Bihara. Istoriko-etnograficeskij Karczmarczuk ocerk, Moskva 1976, ss. 126. Zwiqzla mOl1iogl'afia ludów Biharu, opra'ciowana przez A. N. Siedło'wską, została wydana przez lnsltytut :E)tnlQ;~rojjii '~m. N. N. Milkłucho-M1a,kłiaj,aAN ZSRR. Praca pnynosi wiele 'CenIJ1ychiru{)lrma1cj'i. Bihar należy do najwięks'zydl1 ipóln()I(IDo-WlSiohodnilch 'prowm.cji Ind,ii. Położony w rozległej dolinie Hindusta:n.u, dorzecZJa doln'ego Gangesu, gralJ1.ioczy 00 północy z Nepalem li od W's,chodu z Be'l1~alem. Obszar 174 tys. km2 {pokaźny areał z'ajmują !;;sy). l'i'czba l:udlności - 56,3 'l11i,1.(gę'ste w'1utdin'ieni,e).Klimat ciepły, w okresie nasilenia letniego (!marzec-Imaj) temperoltur.a wzra'Situ powyżej 40°, w PQlrz,echłodów (lis,topad-I ut y) rzadko ,wynosi poniżej DoC. Światz;wierzG'CY i rośJ!ilJ1mybardw bo~ gaty, k'raj obfiituje w milneroły i węgiel kamienny. Bihia,r jest ZJallic.z'any do najlepiej rozW'inil,'1.ychgQls'podaI1cwprowincjli I'ndii. Ludność dzieli siG na kilkadziesiąt grup ple'ffiuennych O ,dużymzróżn'ioowaniu diaLektów dwu z;asa'dniczy,oh języ,ków .pochodzenia 'przedrliioeuropej.ski'ego - ,,'ffi'unda" i "dwwlidyj'skiego". Oto główniejsze 'plem1iOlna:Aisuna, Bajg.a, Bandzar, Baihudi, Bedija, Bhumlidzi, Bindzhija, Birdza, Bi'rhor, Cero, Cik-bar'aik, Gonda, Gorai1t, Ho, Kar'mali, Khalrija, K,harviar, Kho.nda, Kisan" K,om, Lohna, M'a:hali, Ma,l-,p'ah.ar'ija, Mu-nd.a,Or.aon, Pa'harijla, S<1nrt:ał,Sa'urija-:pahanijla, SaMu.a i ,in. Stare przedaryjs'kie jqzyki pómoeno-ws!ohodruch IlJ1dii omz cechy ant['iopologiczne zdradzaj,;::e wczcśniej.szcl wars't'WG'etnlkZJną weddo-,ausltra1'ij,ską 'i mOll1goaskąi późniejszą warstwq elryjską, ,przyczyniają siG do 'sli1nego zróżnicowania kulturowego ludnoś,ci. Obserwowane jeszcze wspól,cZleś,nie ,taki'e inSltYJtU'cje,j1ak domy ,młodzieży ohojga pki, s,pelniające Jak'by f()llę 'lIIrtiwel'sytetów życia, 'domy kawalerów, diCllej ś),ady 'irui<cjacjli,iatuiaż, nie 'Sltios'ow.amii,e mleka j.aKO'pok'3'I'mu 'itp. zj'aWli'ska 'Wiążą ',ę część Indii z k'U1'tU['ąl'udów lindOIchin, .FiliJpin.,Indonezji i wysp Oeeam<id.. �266 Recenzje Około XII - XI w. pne. datuje ·się przybyde [l,a tereny Biharu szczcpów aryjsbch od porudin'i'a li za'chlodu. Stau'e eposy lHahabharata i Ramajana Qlraz Rigweda zawi-crają wide motywów wa1k tubylców z przybyszami. W klsi<;~ach przcwijajc) sic; często wersje o ludach zwanych "A'sura" i "Sawaf'a", w.akzc)cych z Ariam.i. Z~l<lmienne jest, że pod powyż·szy;mi nazw.au'l1iiby~ują d,o dziś liczne plemicnoa pólnocnlO-wschodl1li,ego Hind.ustanu. Pl'aca A. N. Si,e.dłowskicj zawier,a cz,tery rozdziały poświt.;conc: l) głównym etapom ra-zwoj'll hist'ory;cZJl1Jego Biharu, 2) ,gospodarc'e i kulturze m<llterialncj, 3) wit;?.i społecznej i zagadnieniom sccj,alnym oraz agrarnynl 'i 4) kulturze duchowej. 1ntdcsująca jest prorblema,tykago:slpodarlcza i kulturalna, w tych dzied7.ina'ch bowiem najbardziej widoczne ślady ,pozostawiła eksp].oata·cyjrna bryiyjska gosp-od,uka kolornialil1a. Rolnictwo· Biharu jest dziś jes:hcze oparte w dużym l>iopniu 'na moiykowej uprawic niewielkich poletek lub na obróboe zi,ern'i za pomocą ·drcwnianego· pluga, a raczcj radIa ryloowego z żelaZJnym Qk'uCliem .ryka. (StaiYSliyc7ID·iejodcn pług ż·clazny p.rzypad'a na 300 ,pługów drew:nia!l1yC'h). W 'okr<;ga,e:hleśnych siosuje si<; (i-leini p:'zemicnny cykl uprawy poprzedwją'cy trzebicż 'i wY'palanie z;l'mśli w celu [,ozyskania nowego pola; odlóg pozostawia się dD pOl1Jo'w:ncgoz<lra"tania. W tercna·ch górskich stosuj.e się uprawę na tarasach .s.ztucZ:nJi,e n'awadnian y.c.h. Sil~ pociągowq stanowi tr.akcja bawolów zaprzc;~l1!ięty,C'hw j'arzmo. Słabe nawoż.enic powoduje nic;ką wydajność plorn.ów. Sprz~t zbóż (3 wzy w Doku) odbywa sit.; z,a pomocą ;;ierpów, mlocka na toku za pomocą wydeptywania ziarna przez bydlo. Do obróbki k<1sZi llcczenia 'oleju służą s,tępy typu kielicho-walego. Różnorodność upraw jes.t l>to~unkowo duża, najważnic}szq 1"0.1<; odgrywa p1ar,t'.l'('ja ryżu, zupełnie drugoplanową rośliną je;;,t p;;zanieoa. Uzupcinieni·cm zas,oDów pożywienia są ,plody le~ne zbierane 'przez ko'bioCtyi dzieci. Auimka opis'uje spo,;·ob.\' przyrządzan,ia ']:oil'aw z pun·a leśnego. MyśliwS'iwo odgrywa niewielką role; w zdobywaniu pożywienia. Kultura 'ma,terial'llia Bi'haru narzędzia pracy, sprzc;tydom·owc, broli myśliw~ka używana wSlpókzcŚinie, a nawei domostwa, p~zY'Pomina.iq ludzc\cO w wielu wzglc.;da,ch dawną, nic i,stn:iejącą jclŻ, a za'chowaną jedynie w muzca·ch kulturc; Slowian rubi·eży ws,chodnicj. JesZJcz.c ba,rdziej przyb1'iża nam obmz kultury tych ludów o'pis życia społecznc'goi dUetW\V'2g0 biharyjczyków, a zwla,sncza s·Dos·unków rodo'vl!o-palriarchalnych i obrzqdów r·od.zinnych, WS'PÓh1'O'ty rodowo-wioskowej, instyiucj'i r,!dy siar'ców, kultli y;rzodków i·tp. Jako ludy To1:nJi'cze,biharyjczycy l'ozwine;li bog'li'j obrzr.;dowo·ść zv,riqz;aną z wegetacją, wzrO'siem i zbiorem roślin, szczególnie ryżu. Życic biharyjc'.yka jest niemalżc nieustannym święiowaniem, jest ono przepelnione ohr.zc;dowości;) s;:;-cinia.ną z 'TIli.czwykłą ccr'emoni'aJ.no,Ś<C.ią li ry1Ju'alc'm. Bar-dz'o ważn,) 1'01<;w życiu ludów Biiharu odgrywa bowiem reHgi,a i składanie ofiar bóstwo'11, niekiooy krwawyl?h, złożonych zwykle z ptadwa. Religia li założenia .etyczne Biharu. odm;Cł1J1e od hinduizmu, <Jpar'1Jesą ,o żywe jesZJez,ePQje;C'ia -1O'i'omizmu i animiz.mu. Naczelnym b6sotwcm jest pCDsonifikowa:ny bóg slolka, isLr~ieje caly świat demonuw i dUl?hów, które nawiedzają k'ażde miejsice i towarzysz,) ·człowiekowi we w~;zys,tbch czynnościach. Cywiliza'cja eurqpej'sk,a nie wta·r·gJnę1a tu jeszcze lak wyraziśeil', dzi<;ki czemu można obserwować k'ultury te w s'iosull1lkowo pierwotym sianie. Książka A. N. Sicdlowskiej wnosi Wli·eledo pOZlli1[11JLa kultur wschodu. ALicja Beclnarczltk �267 Recenzje AS'i<rov, Islam Nygm,lil1 Autor jest ZJnanym i narody, radzieckim I.zd. "Nauka", M-o'SNva 19'75, ss. re Iig'iO'Lnawstwa, s'pecjalis,tą 250. ~ZJczególnie zaś pro- blemów islamu. W 'swej !pra'cy pragnął ,przedstawić ziawisko wzajemnego odniesienia religia na'ród. Wy'chodząc implicite z przyjętej koncepcji marksistows-k-o-leni:l-Gwsk'icj rolę próbu}c islamu w sposób naukowy wyja~nlić w krajachmuzulmańs:kioh or'az, blikach radziecki'ch Azji Śrcdkow,cj. RozdZJi.al pierwszy za lytulow.any z<i~adniczy wi'em jeśli nacz'elne poję·cia jl;ci'a narodu ki i jego feudalizmu nicja swoistą w"!Jólne do tylko ferm;) ku ukuto cy islamu, było zajmuje islamu walce ,cechy więc ród, plemię li na- zamiesz- Autor podkreślił isys-tematycz- Jak więc ludzko,Ść. aut'ora terytorium kulturowe. dla wedlug sprawiedliwe s'I)()ł'oczeńs<twa epoDefi- cha1"akterystyczna jest język, są prawd7Jiwie ~chyłku 'li fOI~my, j.ak: ws'pólny i niekltóre IO·zwOju po- widać, grobalnego, tak 'naród s'mno jak ~lais,tGpa1'i'Cproblemem z tego rozumienia koO's·ekwencjami narodu przez h~s,tQorY'c.znymi, lisla'm - szczególnie p-ojmowal:i na,ród doktrynę, na jl;z.yk, dwóch znany,ch na po's'tawie zaważyły po,trafi przekonywająco oslahicrnie wiernych. Wcw,slie mial wyzna Zbl"ojnej, jedność i szaria tu. religiii W XIX wi·e- określała, że "wszyscy wyznawwięzj ckoTlo'mi'czn.e, stanowi;) je- koncepcji - panisLamizmu muzułmanów argumCJntować świadomoś·ci ipantur- rosyjskli,ch wobec w się rewo- służyły owe za sobą osłabieni·c lud:cie korzysriali z programowej już rewolucji 1905 roku nie zna i że rezerwuje której ·oeiom pe,ciągające i jacy wyrazić, WCÓVI! jakim 'llJar-odowej wspomnianej narcdowowyzwoler'lczych) islamu ja'ko która wyrai.nie mi'ejs1ce życia, r. Cl')::cjc (wyraźne w,zystkich t:ak'ie są: komuni'styocZJllą w St<jd narodziny J 905 - 1907 lyków się którepóź'l1iej ci" nu' l'odzącą 00- w pr·obIematykę kapitalis,tycznej. być być np. plemię. bardzo ważn,) bez wzgll;dd Auler się Naród się polilyczno-ek'onolmj'czny:m. naród". ruchów jedną wy,nikaj,]cymi Teorety.cy !'lcji w zdaje narodu ekano'mkzne się przejś-aioWi) kizmu, wspólnoty, lKll'Gdy s,o-cjalistyczne zlania o charaiderze Aszirowa wydaje repu- ch.arakteryz.uje nasitąpiły forma·cj:i i jeg.o kultUrze. cechami warunki wczystki.mq den przez fo,rm<j 'p-rzejściow<j Aszirow ze że na'l"oiclzinynar'odu o s]Cołcczeń's.twie że tylk.o i islam" i wprowadza ro.zwo.ju i EeczywiSltą w Oiboonych pr'3<cy. Autor pra'cy etapu'ch związek wszystkim, narodowe st1'onę w swej począt,kowych Pod'S'tawowymi dążą j(st używane fonm<\ historycz,l1'ej dobiwl'ie, "Stos;unkii metodolo.giczną przedstawiona ·nauki rod,owoś(·. k:mia, o i.sltoty. Uważ:a, i w narcdu radzieckiej nic chod7.i powyższy pr:zede .mieE islam jednakowe przecież bić kla·s Iprawa. walki Stąd s'it; jedni ko.n- .,biernoś- jeden z teore- klasowej stanowisko· - dla przeciwne muz u ł':nann e przeciwko dl'U- gim. Drugi rozdzi'ał ksiclżki i newa interpretacja Aulor rozw,aża tulaj i re·akc,il; AS7.i'l'OWa zaty.tułow.any na o'we 'o'bi'ekty"Vlne mC'ntow"i sam proces atei:cacji, publik, gdzlie rel.ig.ią panującą poglądy tra'C<)cego do nowej k;e stawiają --narodowej swe wpływy zmiany muzułmaniic ZSRR, teoretyków "At'Cizacja isl'amu. 'pr.zyta'czaji:l'C dame jes,l wla~nie !islam. dsla!mu, rZClczyv,lIi.sbości spolcczmej. przez jest: narodów ZSRR stosunków narodowych ,przez duchowień'stwo muzułmańskie". zagadJ1Jienie z,mian porewolucyjny.chw Związku Radzi.cckim liczbowe Na tym próbującego Na·~tępuje w kwestii rozbi'C'i.a r'ozbi'ci·a konso.Jida'cj'i Najpierw z nowo gruncie przystosować .próba chara1kterY9tyki jednej wielkiiej na'rodów jednak swoje 'dogmaty zarzutów, wspólnoty Śr:odkowej u.argu- powstałyrh re~s'Z!i,row rys'uje ja- r,eligijno·· Azji. Autor �268 Recenzje prze'Ciwsltawli'a :się tym .~aT2lUtomprzyt1acrojąc oibfi,oie deklaracje kla'syków marksizmu oraz ko-lejiThe~ezy zj:azdów KomulIlli'stycznej Partii Związku Rad~ieckiego, gdzie s7Jeroko dyskutoWlano 'plXlbl'€lmtzw. Wschodu ('ohod.zi ~'U o- :re:publ['ki radZliecktej AZJi Środko-wej). Okazuje się, dowodzi Aszirow, że 'przemiany porewolucyjne wzmogły jedyll11e 'k'ollsolidaicję .p<lls'z-cze,gólnych n"!'fodów ZSRR, rpozwo.Jily :niejednokrotnie na 'kh właiś'Ciwe salmookreślell1lie. Dowodem ma być chociażby analizowana w ksią:iJoe teiZla1cja.W ·tak 'Ustaw.ionej p!:aszczyźnliJeI'e'li,gia islamu (tt<IkźereUgi.a jako ·taka) ryls'uj.e ~ię nam ja'k,o siła wstec=, ,hra'mując.a ciąg f'Ozwojowy na linii ,człowiek - społecz·eńsrtwo. A'szJ1rowdoohodzi wlięc do WJlliosku, źe tylko zupełna sekularyz:3.lcjia 'ill'oże pomóc w pe!Tnym rozwoju narodowej kultury i jt;zyka; ograni<cwnJi:a na,bury religijnej są teź powodem vahamowań w dziedzinie 'inlernacjon,alizmu. Ni,cc-o miejsoa w ksiąŹioe Is~am i narody zajmuje iaikże pI'oblcm podwój.n~go samookr'eślen'i,a IllJarodów anuzułmańskLch w ·obrębie Związku Radzieckiego. Pi·erwb,ze określenie własnej pozycj:i dotyczy uczestni'otw.a w ŻY'ClU swojego nar-odu (a Wlięc pr7ykładQwo Uzbeików), diI'ugi'e wiJdzi integ1'la'cję li 'pocvucie wispólnoty w obrębie pań'SJtwa (a więc ZSiRR). J'€lS,tto wyraźny !przejaw, nie nazwalfl'ego jeszcze w k~iąźc.Po po imienliu, plunal'iz.mu kmltuI'owego. Ostatni r'oroz:i!ał ksiąźki ,poświęcony jest polemi'ce autora z poglądami i interpreta;.cjami problemów .i,sllalmuw ZwiąZJku Radzieckim przez aUlto:rów zac·hodniich - naukowców ~ polityków. W's:piemją1csię literaturą partyjną (szczególlfli,e aktualnymi dC'k1a:r.a1cjarrni L. Breźniewa) A·smrow ~tara ,się ulmzać :pmwdZ!iwy stosunek pańsItwa socja.lis'tycznego do .p~Qlblemów re~igijlJ1Y'ch,TY'SJujeta'kźe DOję partii komunistycznej w kształ:t-o:waniu nowej świadomości, opartej na wZlOraoh pr·awdziwie ,naukowego poglądu na świat. PozY'cja Is~am i narody jest w 'SlUm'ie'cennym .i oiek'awym studium zagadnień "religia :3.:llliTód", dla etnologów chyba jednak zbyt ubogim w podejś·C'ie o charakterze SJpoł,eczno-kuLturowym. Kw,estia islamu została bowiem podlflies,iona przedl' wszystkim w kontekś'cie 'ideologi,cZJllY'm,bez próby obi·ek.tywncj oceny niczaprzeczalnegQ wkładu re1igii w kulturę dalJ1YIC'h l!1JaI'od6w.Te jednoplaszczyZll1O'WOŚĆ pOZlos.tawia'pewiJen niedosyt, zmus.ZJając jed:nocZle'Ś<J1ie, li t·o jest ·c6nlflc, do za'starnowienia się nad w.ieloma kwes,biami. Uwaźnego 'czytellllika mQże w,ięc dopTowad7Jić do płodnej poznawczo refleksj,i z pozycji .obiektywnego obserwatora. Praca Aszirowa domal~a 'się dalszych badań, ikJtór.e pOIZlwoląobjąć SZCJrs~ykrąg !problemów, niźli zawar,ty w omawianej pozycji. Wojciech Burszta W'itold AnffiOil1,Po~scy bciacze kultury Jakutów. Monografie z Dziejów Nauki TochnJitki,t,om CXII, Oss'o'lineulm, Wrocław-War'srowa-Knaków-Gdań's'k 1977, S·S. 177. W roku 1976 Siemion Pie<irowicz Danirow, uJWażany z:a l!1Jajwybitn'i.ejs·Z1ego hryka wspókzesml€j Jakucjii, ud:zJi.el:ającwywi:adtu przed.s'tawi<CieIQwip-ols:k'iego pisma "Kultura" 1 ws'pomll1'i,ał,,iź na jednym z ,plenów Związku PiSlarzy Rosyjskiej SocjalistY'cznej RepUIbliki Federl3cyjnrej ipodczas dYis;kusji na ,tema,t Liteiratury rosyjskiej 1 Czasem ••Kultura" tłumaczę 1976, nr ,s. Mickiewicza 3. (wywiad Andrzeja Bonarskiego z S. P. Danilowem) • �269 Recenzje oddanlO takż·e ho-łd ,,[... J ·tym zsylnym PoLa'kom, 'k!tórzy ,tyJ.e dobreg'o dl·a nG:s zrobili. Oni z nami żyli,oni stawali się naszyJTI'i ,braćmi w na'szym dzioozidwde kultury. Przecież SiemszewSJki 'n.ap'~sał !I1aj.głębs'Z€dotąd dzieło e1Jl1Jografjczne Jakuta('h. Za caratu ukazał 'S'ię tram pi'erwszy, .a temz w -len.il1lgnadzkJ.char,ch'iwa'ch odn:.ilezi'O'noma'szynopis tumu ·dl'u<g~ego2. Tł'Ulmaczymy Sieroszews'kJiego. Pragnąłby(m, i myślę, że pragnęliby tego wszY'scy ·moi koledzy, by dzieła SieJ1OlSZcwsk'iegoukazywały się po ja·kucku. P,iek'a'f'ski całe ży'cie poświęcił nasz·emu językoWIi. Jego slov.·1I'likdotąd uchodZJi z'a najlepszy nie tylko SJpośród ,sł'owników grurpy ,tur1eckiej, ale w ogóle j-esot-'I'Kljl.epszym s'pośród :slow,ll'i!ków jlak'uok'i,eh. Związki naszej kultury z Pola.kami - to nie tylko 'oi dwaj ludzie. To d1liesiątki inny'ch, którzy o.pisywali naszą ZJiemię.zwyczaje, pid~1Ji, którzy ~pisyw.ali naszą gr.a:matykę, którzy ż,cnili s.ię z naszymJ kobietami i częSJtonie z;a·ws'Zezos-iawaH z mm'i". Is,to~nie t,ak byl,o, a w hi sto r iti kontaktów po·).s,kio-roO'syjskioch znal!1Y jelS,t problem pobytu Pol'a'ków za Uralem, z którym lą'czą s'ię ioh za'sługi dla pO'ZJnan'iakultury ludów Sybel'iti. Oczywiście l!1asza wiedza z tego zakJresu jest ,nadal bardzo ograni·cz'ona, bow,iem pub~ik'acji z tej dzi·edzi!l1Yjeslt niewile1c, a badania archiwalTil' mogące wyjaśl1'i{- różne alspekty tego zagadnienia są zna'cznie utrudn.ioO'ne. Dotyczy to przede wszystkim ar!chiwówsyberyjskIi1ch, ,częs,to jes1zcze obecnie :nie w pełni zinwentaryzowanych. Dobr7.e wic;c się stalo, że Zaklad Historii Nauki, Oświaty i Techniki PoJoskk'j Akademii Nauk w rama,c-h cyklu "MoU'logr-afiliz Dzjejów Nauki i Techniki" wydał pra'cę W'it'OoldaArmonra, zatytułow.aną Polscy badacze kullU ry Jakutów, będącą 'kontynua'cją probl,etrnatyki 'l'ozpakywancj 'podczas konferencji na temat Historii kontaktów polsko-rosyjskich w dziedzinie etnografii, zmgan:wwaHej w 1973 roku 'Przez ten Zakład wS'pólJl1'iez Wro!Cł-awsiki'mOddz:ial-em Po-lskiego TOW'lr7.y'Stwa Ludo:bnawczego i Zarządem W-ojewódZiki!mTowarzystwa Przyjr,żni Polsko Ra-dzieeki'cj wc W,l'ocławiu 3. Recenzowany -tom jeslt wiQc kOllJs'ekwent!liI realiz,rcj'l ustaleń tej konf.erencji, ktoo'a uznała m. in. za koni'cczne prowadzenie dalszych studiów nad histor'ią badań etnograJiicznych na Syberi'i pod kątem wkładu Folaków. Ponadto warto tutaj zaznaczyć, że wokół Zakładu Historii Nauki, Oświaty i Tl'chnikJi PAN w WaJ1s,zawie zgrupowali 's'ię ,autorzy przejawiający z,l~nteresow3'nie tu!a'czym okresem na'uki polskiej, w tym zaś Zakładzie z inspir;1cji prof. dra ,Józ,cfa Babicza zgromadzono interesują'cy materiał dokumentacyjny dotyczący działalności uCZJOnyohpolskich poza gmni'ca:mi kmju, obejmujący równ;eż bogaty zespół zwiąZlalny tematycznie z wkładem Pnl:aków w poznani'e i rozwój azjatyd:ieh obszarów dawnej Rosji 4. Recenzowmla książka sot-anowi rezułta,t długoletni'oh 's,tudiów autor,a nad wkł,adcm Polaków w poznanie kultury J.akulów 'i obejrmuje okres od ,polowy XVII w:i'eku do potCzątków XX. W,prawdzj,e 00' f'aktachs-ta!l1QWJią,cy'chprZJedmiot 'rozważań aut(Jra pisalii inni spe-cjaliki ni.cc-o wcześniej, bezs'przecZiIlą jednak za'sługą W. Ar:mo:1a jest fa;~.[ uporządkowania 'Stanu badań i priledsiiawiel1li'e ni'ektóry'ch po-s,iaei w pełnIejszym świe-tle. Oczywiś,cie, niie ze wSlzystkimi s:twierdzenilami aut("J)f!<1 można się zgodz.ic·i ta nawet W tych partio'ch teks-tu, w kióry'ch polemizuje on z auto,rami ° , A. Kuczyński, Rzekome odk-rycie nieznanego -rękopisu Wac!awa Sie-roszewskiego, "Etnografia Polska" 1974. L 18, z. 1. Autor prostuje informację, że rękopis tej pracy znajduje się nie w Archiwum Akademii Nauk ZSRR, a w Archiwum Towarzystwa Geograficznego. , Materiały z konferencji ukazały się jako 103 tom Monografii z Dziejów Nauki i Techniki pL Historia kontaktów polsko--rosyjskich w dziedzinie etnog-rafii, pod red. J. Babicza i A. Kuczyńskiego, Wroclaw-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1976. • W Zakładzie Historii, Nauki, Oświaty i Techniki PAN przygotowywana jest m. in. bibliografia dotycząca polskich badań etnograficznych i przyrodniczych na terenie Syberii. �270 Recenzje wcześni'ejszych opracowań, n~nch prz'cl;ł.anek s~ic.go stara wzgl<.;dnie się po·chodzenioa !Jam, przesądzać ,Józefa gdZ!i,e na o j:akiejś dotycz'lcych W. Armo·na tej ,postaci wiemy, że istotnie zniekształ,cenia jego imienia wodów to. nim na Nie je.st jednak Mabszewicz-Matuszewski podkr.eślony znal nawet z.awsze n,ią np. Z nc,k należy, ka że ul'nać zawarte należy w j::r2cy 'o'dzmr<:1'cz,asiG dużą au'to'rem diów śdsłościq. przedmowy, że przyczym'kar&kich udziału Po'l;a:ków pracy (s. pem (s. wania 7 - 16), ziC'mi gaty zc~taw chociaż fakt 25), noszą'cym chu·rakter ,oraz p'I'zed:nlotu że j"ce na nie faktów na ze sZJczególny.m wymaga fakt jakie z,rodzily słallcami, a różnymi biograficzne Rozdz;ial się pi,erwszy nika nia jego trudno r'ozleglych la. stulem·a w bardz,o W. Vi początkach ski, XVII n;lm grupy A. miotu. Jakucji, j('szc~e o pare; dog,r.ona .tle dzialalllau- założeil. pobkimi Pod- wątków badaczami-zeco czyni ro·sy jskiego, i innych, z tym niektóre ;:: po!Jytu do wkładu na ['0- Mamy którzy nicpuzo'siały do kgu wypraw po z autopsj'i nieh zaliczył Połaków te: relacjach wyrwane w XVII Si 'rawy n.a ,tych wiGc tut.aj dzie- .początek udz.iał 7_n.ależl<i się I'o'syjskich czytel- przyswaja- .mos·ii:iewskie·go. s!iq wylącznie uczestnikami z szer- .Jakucji już _.- !\. DobrYl1- żadne relacje. Do aut'O,r znonego już .T. M<:ltuszewi'cz;J-Matuszć'wskiego, Si'eni'cki'ego, przy wiadOtmości, przcz Rosji już historiograf.ii p.ails,twa Jakucką powo1ują'cslię problemem w pro'cesie należy rosyjskiej o JaK'ucji wymieni.onych <osób. Przykładowo w P.olaka'ch, L. relacje Polaków .prz.esunqĆ jej chociaż inotere'S'ujące rola konicentrując tyoh piszących te interesujących rzeczywistego źródeł i byli Sosnowskli, T. Hr'eczynq .Ja'kucji, śl'odawiskami .j wie,Iu między różnorodpolitycznym, tych dlanieobeznanego siC; z z,iemią stuJ.ecia M. Uzupełniając na s·w·cj książce łą'czą Polaków łączenia rudymenty Armona pracy, polega- czytelnika w zamierzchłe dzieje podboju pomija tutaj omówienie .meehaniZimu tego faktyczna p.rzyłączan·u Kam:ień'skiego-Dłużyka, J. Kopcia, 'stąd jest zaznaCZC!l1y i informH'cje S. Nawalcki, drugiej w które kon,teklstu z celu badawcze' w bo- kO'mpletny, urdZli,ał w życiu Najdawniejs;::e zatytulowany Syberii wyraźni'e w wi<.;c lutaj wynikajqcej pobytu 'choćby Wstę- autor raczej metodzie jego społeczeństwa najnow<szych Sybcrii Annon i wyprawach, sz.ego jaka obszarów poOzJnawaniu pominąl i r'ezu1taty, osądzić, w świetle Ponadto stu- na temat interesującymi. ks.iążki ,etapy jest Marmy j('~t on selekcji Syberii laków w Jakucji (s. 17 - 29) wprowadza i koloniza'cji Sybe'riJi prz,ez RosjG. Autor podboj'u, że z in'&tytu,cjami W. przez szeregu w dzie::1z'i'n,ie rOI_na- dziele. poznawczym dalekiej przedslawi'cielami bardziej tym trz,eba, badacza, względnie na .l. Ba bicze •••, r·oz;poczylla badall wyeksponowaniem wydobycia baksiąż- syntez rÓWl11eZ zalożenia kontaktów załoźell1Jiametodol,ogkzme kreślen:a szkice sensie z uwzglc;dnieni,e.m przyjaźni, w pewnej zostały życiorys za ogólniejszych &tanu P.olaków w A w jed- rl'cen:wwana scala'lukl książki omówienia aut'o,r '&choma'tu: do ła- Rosji. Pr:ćyznać (s. 6). i 'przyznać tutaj wprawdzie zesla'łl.iu kul,tur" sformułowane według etapem w należy H'zuHat o tym, znajomoś(' po,;zczególnych wzgll;dLie l problematyke; udl'iału dok'Onal tej nowej badawcza k()wymi, tytule j'akuckoiej ny'ch ność oh::yc:J w w 'częśoi jest z biografii siC; a poz do- mówiący \:xJ\viem podkreślić "r ... stanowi li źródle-wych, Iiteratury widać, pobyt ta wymŹJ1j'e Ponadt'O dat i w tym GCllcral'izują'c, kS'iqżka w badaniach Zaz,naczoną k.or'ygawanie za słuszne w większoś,ci ł~ol- ~'łCZ4Cych nikle ciny, jakkolwiek nie powszcchna, występowała w owym czasic o-góJ.c ,to za śmiało £-orr,mutuje Gd!{J;r jel:;noozT1'aczne ,o,prinae i wnioski. daczy słusz- kwestia .mógl on być Polakiem, i nazwiska S4 jednym w la'cinę" nie . .Jest lVlatusz.ewicz,a-MatuszewSlkiego. vviadomości dane ,prze£. ..że podstawie spnlwi'e W. ty,m na bO'gatą związzme A'rmo'n.a ws:pOtillll1:ieć ;ualcżyo 1<it.e-raturG przed- z pocz,\tknmi 'po'S,taci gł,o·śnej w Polaków dorzuc'ić histol'ii m,6~na SyberiO ro- �Recenzje 271 dzi'T1ie Kozyril'wskich, która wedł·ug ·oonalezionych OSita;tn~o w GT!chiwach rosyj. skich źródl'! wywodziła się z porski. Pomiullięta też zo'stała w omawianej książce postać ni'l'zmil'rnil' ciekawa, z\Miązana poprzez 'slY'nnego Mazepę z naszą his,torią, c~później z ,I,akuci<l - A. Woj;narowski, .o ktÓrym znany dekabryst.a, Kom:lraolij Rylejew, napi~ałpoomat zatytułowany Wojnal'owski (1825), w którj1m z pozycj'i szlacllcckiej l"07Jpa trywana jeSit kwes,tia walki prllE)ciwkocaI'skiemu de3po'tyzmowi. B{)hakr poematu byl siootrzeńcem Jana Kołodyi1skliego "M'azcpy", dworza'l1Iina Jana Ka?jimierza, który lo ,;cZt;sto w życiu nmieniał poglądy i Ipa'nów". Będąc bezdzietnym uczyni ł Mazepa siostrzeńca swym n,a~tępcą i ·kształ,cił go w Nicmcz~'Ch. W roku 1705 wstąpił A. Wojna.rov.'ski na służbę Piotra I, zaś w dwa la~a później (! 707) 7.ONLajca la manom jednego z ,0dd7Jiałów Manepy i j€'sll wtaj.emrticz·ony w jego pl,~ny stworzeni,a udzi·el:nego kSlięstwa kosztem Qdda'l1Iia Z'adnioprz.a pod zwierzchllictwo RzeczypoSlpolitej. Od Stanbława Les·ZlCZyl1s'kieg.o,z którym przez dhl'g\i cza's p,'owadtJil MaZJepa tajne układy, otrzymał A. Wojnarowski tytuł woj-ewody koronnego, nalo.miast Kaml XII, król szwedzki, ,mianował go pułkownik,iem w'ojsk s1:wedzkich, a po śmicf'ci Mazepy hctutauem UkraJmy. Jedna'kże A. W,ojn1aroowski zrezygn.ov.'al z tytułu hetmana bez zh'Jmii, wyjechał z Tur,cji do Europy i osiadł w Nicmczech. Tutaj w roku 1716 aresztowano go w Hamburgu i wydano Rosji, skąd zesłany ZaSilał wraz z rod7Jinq do .Ja'kucka, gdzie z;ma~·ł. Omówienie Jlajdawnie}szych rc1a'cji z pobytu POloa:ków w Jakucjn końezy autor krótkq cha1'aklerystyką ocern'ają'cą te m1ateI1iały, zC'Sltawiają:c je ze wspólczcśnie Dm pows,talymi dZli·elami o Syberlii, tmkbujqcymi m. in. o kulturze ,J'akulów. Przyokazjli warto jednak ~~~,poml1li€ć,ŻJe w l'Owzi,a1oe<tym·, jak również i wc ~~;'cp'e, znie "sztakił autor ·p!',;owniE:nazwiska <L. Si·enj,ck·iego, powtarzając również ten błeld w z'apisie bibliograficZlnym dotY'czqeym joego Dokumentu oraz dwu mOll1oograLCZIly-eh '.lrtykulów poś\""ięoconych Sienii'cki'emu 5. Piiszą'co J. Kobyłeckim wspomro'al również W. Anmon, jak,obym podal ,,:uby,t entuzjals,tyczną charakte.rystykc" (s. 27, :przypis 33) Wiadomo,~ci o Syberii, powolują'c ;się .przy tym na mójaI'tykuł poświęcony wkładowi Polaków w badania nad ludami SybeJ1ii :i ich kulturą 6. Idąc Zd wwartymi w Wiadomościach o Syberii f.akta·mi, stwierdzam raz jeszcze, że hiążka ta jest pierWSZej polskąmcmografiq l'ego obszaru, ZJawi'erającel wiele intcresuj<.~cych wiadomoś·ci, ·chociaż jllslt W ni.ej również nieco śmiesznyc,h i bałamutnych opisów. Pny okazji 'pragnę oddalić zarzut wyrui·kają1cy z bformaeH umieszczonej na :;t.ronie 13 rezL'nzowanej ks.iążki, odnoszący się do mojego artykulu o .T. Kopciu 7, gdzie W. Armon ·podkrcśla, iż ,;autor (tj, A. K. - ,pod'kreślenie moje) zarzucając innym bezkryty'cznq kompi1aej(; sam W 'przoos,lawieniu życiorysu 'Uległ jednostronnej sugeslili rodziny" ('s. 13). Us·to,sLlJnk'owujqc się do powyŻislzego wy jnśn'am, Źl' znany mi jest życi·orys .1. Kopaia zalmiesz'czQlny W Polskim słowniku biografic:::nUm, pióra W. Armona 8, i nie widzę wiE:kszych różni·c zachodzących między pudanymi tam faktami a danymi zawartymi w moim artyku12. Co się zaś tyczy 3 A. KuczyilSki. Etnograficzny obraz Syberii Uj świeUe osiemnastowiecznej relacji Ludwika Sieniekiego, ,,~:lnografia Połska" 1970, t. 14; tenże, Opisanije Sibiri; XVIII w. (MateriaŁy L. Sienickogo o sibirskich aborigcnach i ich kulturie), "Sovietskaja Etnografija", 1972, t. 1. , A. Kuczy,'lSki, WkŁad Polaków w badania nad ludami SybeTii i ich kulturą, "Lud" 1968. t. 51, cz. 2. Na marginesie warlo podkreślić, że cytując tE; pracę W. Armon zniekształcił jej tytuł. 1 A. Kuczy"'ski. Wklad polskich podróżników do historii etnografii. Relacje Józefa Kopcia o ludach Syberii, "Elnol':rafia Polska" 1969, t. 13. W. Armon zniekształcił tytuł i tego artykułu. , Zob. co I'i,ze W. Armon o Kopciu w: Polskt sŁownik biograficzny, t. 13, Kraków 1967, s. 630 - 631. �272 Recenzje wartoś-ci przekazanych przez J. Kopcia relacjietnogra.fi-cznych, to ocena ich w zestawieniu z innymi źródłami z tego zakresu- jest bardzo korzystna, Q czym pisano już w naszej literaturze.. Pokrewny omówionemu powyżej 'rozdziałowi jes;t I'Ozx:lZJi'ał dI'ugi 7Jaty,tułowany Polskie relacje o Jakutach z drugiej poŁowy XIX w. {s. 30 - 53). Prezentację poszczególnych auto-rów rełacji 'J:0przedza WlSltępne omówienie, w którym z dużym zn.awstwem mgadnlierui,a kreś-1Iilalutor wlarunki życia Zlesłań,ców w J'akucji i i-oh y-Olt:· w jej spoleczno-goGpod<l'flczYlffi rozwoju. Powołując Slię ,tutaj 'na ZJnanego historyka zesłań do Jaku-cjli, M. A. Krotowa, wydobyłW. Armon z zapomnienia szereg pC;ISlialci, kolóre mad Leną zajmowały Isię I1olnlidwem, działalnością pedagogiczną, rzemiO'słem. 'Na ma,rginesie ty'oh z kOnJi,ccZJnościba,rdzo ,skrótowych wi.adomoś'ci warto ,zaz.na.czyć, ż'e ten 'cYW1iJiZ!owanywkład połskiego żywiotu w humaniwcit; Syberii 'czeka na opiól'o histO'ryka. T'emat jElGtniezwykle interesujący, mateI1ialy rozproswne - mri!mo t'o z okruchów źródeł SI1;worzyć można Ii:ntere~ującą monografię problemu, o którym zaledwie w zarysk opoinfor.mOiWano czyteLnik'a na kartach .y,ecC'nzowanej książ.ki. Po ZJalrysowamJiu\\t'Slpomnnatnej·pr.oblema,tyki przedstawia W. Arrr,en d-ZJiesiięciuPokrków, którzy na marginesie zesłańczego życia, bądż badań geograf'icZJnY'ch czy dZJiala,lności lekarskLcj, zgromadzili intercsujclcy mate'I'i'ał dotyczący kultury Jlakutów :i -sl,anowiący wartościowe dopelnienie badail pr-owadzoaych w 'Szerszym wymiarz.e. Przez strony otego I'O'ZJdziałuprilewlija silę wi<;c nazwisko A. J. Koh:rra, M. Gruszjeckiego, L. Niemoj'Ow-skiego, J. Kolona, T. Augus-tynowicza, A. Czjek;anowskiego, .T. Czel'sk;iego, Z. Węgłowskiego. Cz<;ść z lych post2lci znana jes,t w spec ja.JilSJty,czne j literaturze tra'kt'Ujq'cej o wkladzie Pol;:lków w p.ozmmlie Syber:ili, są jednak tutaj i ,talcy, którzy dopiero dzięki W. Armonowi utwierdzilil -swoją pozycję w dziej.aeh badań etnograficzJ1)-'ch z.a Uralem. Do biografii Wlielu z ty.oh 'Postaci dorzucił auto~ TecenzowaTIJCj książki nowe fakty, w świetle ·k11:óry,oh'pel'niej rysują 'Si~ 'i'ch za!słu·~i w dz·iedzinlie etnogmfii. Uzupełniając nieco -i tak interesująoe WliardO'moś'cizestawiOlne przez W. Armona w krótki-ch prezenta'cj.ach poszczególnych postaci dodać należy, że A. K'ohn pisał nic tylko o .Takuta.ch, Buriatach, Ewenkach i ludach JJJadamurskich, bowiem znane -są również ilme j.eg'o matcriały, -o których wspomniał ostatnio J. Reychman 9. Odnośnie z.aś do kSliążki L. Niemojowskiego, zatytułowanej Obrazki Syberii, podać należy, że przjctłumaczol1iaona została na język angielski i ukazała slie;w dwu tomach w Londynie (1883) jako Siberian Pictures. NieZJmieTI!1JieilITter'csujące rozważania zawarte są w trzecim rozdzi.ale pracy, z2.tytulow.anym Uwarunkowania dziaŁalności naukowej zesŁait<:ów z Łat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XIX w . .(s. 54 - 69). Rozpoczynają je informacje dotyczące ud.ZJi.alu Bolaków w óf:uchu r·ewolucyjny.m w Pol'S'ce j Rosji, przy czym uberunk.owane -sq <llIle na zj<lwi's'k,ok:onnak,tów polsko-I'O-s-yjs.kich w tej dziedZJiriiie. Zasygnalizowana w wielkim 'skrócie ta oobs,zjennaproblematyk,a jest tłem dD -prze-cbtaWl'OlIlyohw rozdzial'e zloż-cmy,chSp'r3W działalności naukowej na zcsłaniu, kontaktów zesłańców z ill1Stytucjami naukowymi ,i ludem .J.akucjii. Z koruieczl1'ości ograni-czył się tJutajautor do wybrania rZJeczy najważni'ej,silych, przy okazji warto jednak zasygnaJi,zować ten problem, bOWliem - j1ak wskaZJują źródła - właśnil' dzięki postc;po'Wy1m kręgom społeczeń<s'twa rQlsyjskiego możliwe bylo wówczas na Syberii • J. Reychman, Albihna Kohna rękopiśmienny slowniczek wyrazów cZ1iwaskich Z tat .:ześćdziesiqtych XIX wieku, "Rocznik Orientalistyczny" 1973. t. 35. z. 2; tenże. A. Kohna rękopiśmienn1J slowniczek polsko-udmurcko-marijski z potoWy XIX w., "Acta Philologica", 1973, t. 5. �Recenzje 273 niesienie pOImocy zesŁańoom, .przy czym pomoc ta obj,awiła -się nile tylko w fQrmie możliwoś,c,i współpracy Il'laukowej z T'owMzystwem Geogrofi.czn)'1m ;i placówkami muzealnymi, lecz obejtmowała ona również działania ,administracyjno-prawne, w konsekwencj.i który.ch część zesŁańców otrzymywała zezwolenia na powrót do kraju lub zajmowała się ,handl'em, rzemiosłem, d:z;iałałnoś'oią LekaiIską!i pedagogiczną. OdlIwśnie do dzialalJno~C'i naukowej tej k'ategorii bal<ioaczy,co W. SierosZJewski, E. F!iekaI's'ki, czy M. W'itasz.ewski, której początki wiążą s'ię z okreS/em j,ch po'bytu w Ja,kucji, należy podkaeślić, że działalność ta przypada na Lata kSZltałtowan!ia się w zachodniej Europie ,t.eoretycznych '{:ods,taw etnograf.ii pTZepojonych duchem ewolucj'oniZJmu. Pol'ska i rosyjska recepcj'a kla,s.yków tegoewolucjoniZJmlU prZJedstaw~ona ZJostała w rec,enzowanej pracy niezwykle interesująco. Dla większośd z wymieni,onych prze'z W. ATlmona bada,czy kultury jak'UJcki,ejpr,ace z ,tego zakresu tłuma'czmce na język ,polski i rosyjski względn'ie czytane w ory,giJIllalerumożmWliłystwonenie interesują,cych metodologiocZlnie zalożeń ich działalności naukowej. Spr,awy te ZIIlalazły swoje odbicie w kSliąŻCJeW. Airmon-a, zwlas'ZIcZiaw l'oZidZliałaohstanowiący.ch monograficzne opr,a,cowanJie życia li. pl1acy A. SZ)'lmańJskiego, W. Sieroszewskiego, E. Pi'ekarskiego, M. Witaszewski'ego li. S. Ja'Sltrzębskli.ego (rozdzioał IV- VIII, s. 70 - 140). Bada'cze ci, wywodzący się 'z kręglU rewolucyjnych ['uohów społecznych Pobki i Ro'sji, po zetknięc'iu się z eWJOrucjonistycZillą;i Imarksistowską literaturą j,ako jedl1li z pierwszych w Rosj'i dali temu wyraz w swych dzieła'ch zwartych i ,artykułach cha'mkteryzujących się now)'lmi zaIoż,eniami metodologic Zlnymi. Myślę jednak, że wpO'równal11Ji'uz bartdlZorozbudowanymi w .tej part'lii kstiążki S'ZiCZ€gałami edycyjnymi, dotyczącymi pos'z<:zególnyoh artykułów j dzi,eł autorstwa ty,ch najbardziej zasłużonych bada'czy, Zla mało posZiedł W. Al'mon w k'ierunku krytycznego omówienia ich dorobku. Wprawdzie czyni '00 nieraz uwagi z tego zakresu, nkZJawsze jednak są one pełne li 'oddają ogrom zasIug badawczy,ch tych postad. Na marg~nesie wspomnia:ny<:h powyżej szczegółów edycyjnych uważam, iż pominął autor niezmiernie istotną wi,adomość dotyczącą drugiego wydania książki o Jakutach autorstwa. W. Siero.szewskiego. Otóż, jak podaje St. Poniatowski, w roku 1914 udając się na ekspedycję etnograficZiI1ą do kraju Goldów i Oroczonów na Dalekim Wschodzie spotkał się on w Petersburgu z E. Piekarskim, z którym rozmawiał ,o zamiarze nowego wydania monografii W. Sieroszewskiego. "Powzięliśmy zatem myśl - pisze st. Poniatowski - drugiego wydania książki pod redakcją i z dodatkami P'iekarskiego, o ile zgodzi się na to Sieroszewskii" 10. Jest to ważne dOtJełnienie ujawni,onych przez W. Al'mona szcZJegółów związany,ch z oceną tego dzieła roz'patrywaną drobiazgowo w książce (s. 95 - 97). Ostatni wzdział książki za,tytułowany Inne relacje z przełomu XIX i XX w. (" 141 - 161) traktuj.e 'O ty'ch Polaka-ch, którzy 'prrebywając w Jakucji Il'li'eprowadzili programowych badań, lecz za'intereSlowal1likulturą J'akutów ,poświęcili jej nieco miejs'ca na kartach swych wspomnień. Jakk,olwiek jest to materi'ał bardzo zpóżnicowany ilośoiowo i jakościooWJO,uzupełnia on jednak wi.adomoś'ci podane przez S. Jast.rzębskiego, E. Pliekaml<'iego, W. Siel'oS'zewskiego czy M. WlitacsZiewsil<'iego. Ponadto powiększa on w historii naszej etr1ogr,afii krąg tych Polaków, którzy pracując na zesłaniu przyczynlili się ZiIlJacZiI1tie dQ wzboga'cenia ogólJn'ej Wliedzy o ludach Syberii. Polscy badacze kultury Jakutów W. ArmOJrla są jak dotąd - najobszerniejszą monografią problemu. Oprócz pełnej rejestracji osób ;piszących o kuLturze 10 S. Poniatowski, Dziennik wyprawy. Do kraju Goldów i Oroczonów w 1914 r. zaopatrzyła i do druku przygotowała B. Heidenreich, "Lud" 1966, t. 50, s. 78 - 79. 18 "Lud" - tom 63 Wstępem �274. Recenzje tego lI1ar,oou, =lazło się w meJ obok prezentacji dorobku wybitnych badaczy -- uwypuklenie :pods;tawowyc:h cech ich procy naukowej, stawi.anycl1 celów li przyjmowanych założeń. Dorohek :ten powstaj,e we wdzięcznej pamic;ci Jakutów. Przy każdej n.adarz'ają'cej slię ,po temu okazj>i ws'pomin1ają iO'l1iiBolraków, k~ó;rzy tu, n.a kresa'ch carskie'go imperium, z,esłaniza 'UcZies,tnic,twow patriotyczny,ch s,towarzyswniach i l'ewolu.cyjnej dZliała1il1o\Ści, 'Z!!1.aleź.1,i j,esZlCJze dość siły, ,aby w tym "więzieniu bez krat" jak 'PodówcZiaJSll1Jazywano Ja,kucję - wyko'l'Zystać swą wiedzę i zachować godność ludzką. Do tej ze ws'zech miad' IinteI'esująe'ej publikacji, zawierającej szereg odkuywczych wiadomości, mlOŻinawysunąć ki'lkazastrzeżeń, k,tór·e jednak mie umniejszają jej wartości Część z niloh przedstawiono powyżej, Itutaj natQmms,t ·idZlieo ic'h sum,a.rycz:ną wymowę. Otóż lnie zawsze można zgodzić się z tzw. bibliogra£iczną dokumentacją tekstu, a poczyniO!!le powyżej uw,agi potwierdzają 'ten rażący brak w pracy naukowej li budzą 'Uzasadnione ooowy o ś·oisłoŚć ·całoś'ci. Przy okazji wspomnieć należy iillp.o tym, ż·e w eckolwiek k<mtrowefls,yjn,j,ebrZJmiącej w s·ens.ie mery~orryczmym oplinii wymżonej w przYP'ilsie la !na str,onie 122, dotyczącej Ii'niormacji o prr,acy M. Wli1taszews:kiiegopoświęconej szamanizmowi, znajdują się aż dwa błędy w paru wti·eJls'zachteks·tu, znobione przy {)Ikazjli,cytowania prac, na które W, A mon powołuje s·ię w ,swej -Kry.tycznej note.e. kut'Olr ni.e zaWIS.zekon'Slekwentnie prezentuje nam dokumenta,cję wi.ado1moooi, sltąd też nie wiemy skąd zacZierpnięta z'OISltałakOIil'kretna infor'macj1a; doty'czy to 'P1I:zyk~ad()lwo uwagi o dr W. Krajew~skim, który przeglądał rękopis J. Kot,on'a (iS. 38). Plonadto w tekś1(jie kSijążki stosuje autor .bez wyj.aś:n1enlia nowe i slt,a['e nazwy etIliic:z.ne.Ta f.onna zapisu dezOIientuje czytelnika, IZwł,as:zem iJe 'Stosując nawet stare nazewni·ctwo popełni.a \V. Ammon rlażące błędy. Pr:zykł'adowo' Ewenów, zwanych dawniej Lamutami, określa w innyc;h partiaoh ksliąiJki Łamutam:L Gdzie indziej zaś mamy wiadomoś,oi o Zyrialnach, Wo,gułac1h, Ostiaka'ch, 'I'UlI1:guzachczy Giliak1ach, co 'przy 'bl'aku zes'tawienia ,slta'rychi wspókześnie używ1anyah nazw etni:czmyoh IlIie pozwala czytelnikowi na 'Slzybki.ez<J.rli'ent'Ow<'ll1'ie się, że .ta·ey np. Gilia'cy, Ito l'ud znany dzis'iaj I::od :nazwą Niwchów, a Tunguzi to Ewenkowi,e. I'trlObl€mów zawartych w 'omaWianej książ,ce, a wyma·g'ających nie tylko recenlZyjnych uwag, lecz badall empirycznych p3głębionych zwłaszcza w oparciu 00 źródła rosyjskie, joest wiele. Szkoda, że autor nie zaopatrzył książki w mapę obrazują,cą 'szlaki podróży poszczególnych badaozyoraz charakteryzującą układ etniczmy tego rozległego obs:-.al'u. W s'lianJie, jak wsp0ffi!!11ałem, ZiaJsltrz:eż,enlia te 'r,i-e 'u'mniej$lzają wart{)ści;rozr:rawy W. Arm·cna, będą'cej monO'g.I~afiąwybranego pro.blemu z his~,orii wkladu Polaków w poznanie kultur ludów poroeuTO'pej-skic'h. Antoni Kuczyński Uwagi na temat recenzji A. Kuczyńskiego Niestety AK nie ,swlsuje sformułowanych przez Stanislawa Ossowskicgo I::0&tul'<łtów, jak'należy prowadzić .polemlikę, które to postuLaty oolnoszą się tla'kże do pisania rec·enzji:' "l) Przystęp'ując do dy:sk!u;sji'czytać uważnie .tekst, Móry ma się zamli'<łTkrytykować. 2) Dysk'li~ują,c z czł·owiekJiem [1li·e'Sprowadzać do PQlmo,cyduchów i me 'Pozwalać Slobie na licencje .poetyckie w stosunku do krytykowanych u.~tępów. 3) Brać odpowiedz.ialność za zalrzuty, które się stawia, cyt.ując odpo- �Recenzje 275· wiednie momenty w krytykowanym tekśoie albo p!fzyn1ajmniej wskazując d~kładnie milejs.ce, którego uwagi polemiczlfie dotyczą. Tylko w ten sposób umożliwia s;ć; kontrolę czytelnikowi". (Cy't. wg Ossows~i, Dzieła, t. 6, Warszawa 1970, s. 226- 227). Nie zamierzam polemiwwać z A. Kuczyńskim, niemniej chciałbym wyjaśnić Redakcji "Ludu" niektóre sprawy: 1) Dotyczy pominięcia omówienia mechanizmu podboju Sybenii, jego etapów i rezu]t,atów. Moj.a monografia miała konkretne założenia .sfoI1mułowane we w"tępie i do moich zadań nie należ:ało rozpatrywanie 'tego obszernego zagadnieLia. Podałem wybTaną literaturę historyczną dotyczącą Jakucji. Stąd też musi upaść sformułowanie AK,że ,Imamy więc tutaj wyrwane z szerszego kontekstu informa,cje o tych Polakach, którzy znaleźli się w Jakucji [ ... J", bo przecież oni tkwią właśnie w kontekście jakuckim. 2) W sprawie uzupełnień: rodzina Kozyriewskich i Wojnarowski. Szkoda, żeAK nie zauważył, co naJpisałem na s. 17 i w .przYlpisie 6 'tamże. Otóż w przypis.iepowołałem się na pr1acę Safronowa, a prZiecież z tej publikacji można ,czerpać garśdami polskie nazwiska, m. lin. Kozyriewskkh. W swej pracy e,elowo ograniczyłem się do podania kilku najbardziej reprezentatywnych nazwisk. A eo do Wojna1ro'wlslkii·e.go, to oiba'w,iam s'ię, że naw·et świ,adec'two, sZJla,chetm:egodelkabrysty Rylejewa nie pomoże mu trafić do historh polskich badań etnograficznych. 3) Dotyczy jakoby znieksztakenia nazwiska: Sienicki czy Siennicki? Do czisiaj pisze się je obocznie - por. Polska Encyklopedia Szlachecka, W,arszawa 1938, t. 11, s. 48: Sienick,i V. Si'EJmnickih[erbuJ Bończa, 'taJmże Sieniccy innych herbów, a na s. 50 - 51 - Siennliecy. Natomiast .rację Ima AK o tyle, że powinienem na S. 13 i 22, tzn. kiedy 'cytuję Kuczyńskiego, uszanować formę przez niego podaną. 4) Dotyczy Kobyłeckiego i Kopcia: jak z tego wynika, każdy z nas ipozostał przy swoim zdaniu. 5) Dotyczy Kohna. Czy naprawdę historyk badań etnograflicznych w Jakucji miał obowiązek pisania o tym, że Kohn pozostawił 'także rękopiśmienny słownicLek wyrazów czuwaskich, tj. ludu mieszkającego w Europie? 6) W sprawie cytatu z Poniatowskiego. Czyżby AK nie zauważył, że ,cytuję relację Poniatowskiego o slpotkaniu z P,iekarskim na s. 105 przyp. 7 w rozdziale dCJtyczącym Piekarskiego? Celowo nie skorzystałem z tej informacji pisząc o Sieroszewskim, albowiem zmuszony byłem podkr,eślić dwulicowość Piekarskiego, który mówił Poniatowskiemu coś innego, a przygotowywał napaść na Sieroszewskiego, o czym pi.salem na s. 95 - 96. 7) Dotyczy zarzutu Krajewski Koton. Chyba dla każdego rozgarniętego e~ytelnika nie ulega wątpl,iwośd, że zarówno na s. 37, jak i S. 38 cytuję j·edną i tę samą pozycję - broszurk(; Jakuba Kotona, Ucieczka z Syberyi, Kraków 1891, w której Krajewski pisał o Katonie. 8) Dotyczy uźywania starych i nowych etnonimów. Nie robiłem z tego specjalnegoproblemu, albowi.em Jakuci za'chowali swoją dawną nazwę, a dla innych (nic bylo ich zresztą w~ele) podawałem nazwy stare, tak jak występowały w dawniejszej literaturz'e. Przecież -nikt nie miał a to pretensji do AK, który postępował tak samo w 'swoim a.rtykule w "Ludzie", t. 51 (boję slię cY'tować tytuł, bo mógłbym zmów coś zJliek,szta!cić). Zarzut, że piszę Łamuci zamias,t La'muCii jest bezpodstawny, albowiem AK dobrze wie, iż w naszej literaturze syberyjskiej używano określeń Łamuci a nawet Łamutkowie. Dzisiejsz,a fo.rma pol,ska jest jedynie kwestią umowną, albowiem rosyjiska: Łamuty mówi sama za sielbie. A może należałoby mówić Ladoga zamiast Ładoga? �276 Recenzje 9) Dotyczy mapy. Postulat słuszny, albowiem w książce za radą jej Redak· tora prof. J. Babkza opuśdlem zdanie, które było w maszynoPQsie: "Próby wy· konania mapy, na którrej ZJostałyby narniesiione zbadalile prZJez polskich zesłańców ohszary Jrakucji, spełzły na JlIkzym, gdyż nie dysponowałem od,powied:nrią iloś,cią map, które zawtie!rałyby zarówno starr'e, j1aiki !l1roweJlIa1zwymiej'soowlQ.śaioraz oznacze!l1ia podzirału adminirsrtracyjrnego (W. A'rmon, Dzieje polskich badań nad Jakutami, Toruń 1972, ms.ZJp.,iS. 17). W swej rererenzji AK kilkarkrrot,nie ZJarZUrCia mi rażące błędy w zapisa'ch biMiograficZJnycih, ll1Jaogół jednlak są to stwierdzenia ogólnikowe. AK GrIlIinie podaje na cz}"m one polegają, anli ich - c:hociażby z obowiązku rec'cnzenrckiego - nie koryguje. Po sprawdzenlilu okazało slię, Żre są to albo TI!i·edopra:trzeniakorektolrski,e (ostatecznie j,akoauior ,otrzylmałem tylko pi,erwszą korektę, ra po wydrukowaniu książki nie ,milałrom możliwoś'oi dodani,aorraty), jak np. wytknięte ZJnieksztakenie tytulu artykułu AK, allbo efekty konsekwentit1lie stlQlsow,a<nejprzez Ossolineum transkr}"pcjli aUaibetu Tosyjiskliego, k!tórla w odróżnlieniu od tra:nshteracji dopuszcza dużą dowolność i może powodować pewne zlniekszta1cenia za'PilSu. Ale są też przypadki, w Mórych AK wyimaginowiał :sobie błędy, jak np. w notce o Wiitaszewskim (s. 11), w której post,awiłem A. Kuczyńskriemu konkretne pytanire, mianowicie 'skąd wZJiął tWierdrzenQa, który'ch przedreż niema w ,cytowanej prz.ez nas obydwóch pmcy Wiitaszewskiego (s. 122 mojej ksIiążki). Zamiast odpowiedzi AK zarzuciił mi zrobienie "raż dwóch błędów w paru wIiersza·ch tekstu". Szkoda, że AK nie napilsał nla czym one po]egajia, Swoją obsesję na punkcie :porpełn:iarnych przeze mn'ie błędów biblilrogmficzny,ch AK tak pods'umował: "Otóż nie zawsze Imożna się zgodzić ,z tzw. bibliograficzną dokumentacją teks,tu, la poczyniione powyżej uwagi potwierdzają ten rażący bI1ak w rpI1alcyniarukowej 'i budzą uzalsiadnione uwagi o śdsłość oałoś,oi" (s. 11). Nie bardz'O jednak to zda:n'ire zgad.Zia :się z poprzedzającym zdialniem, k,tóre brzmi: "W stosunku do tej ze wszeich ,miar interesująoej pracy, ZJawi,eDająoej szereg odkrywczych wiadomości, można wysunąć jednak kilka zlarStrzeżeń, które jednak nie umnicjszmją jrej wartości". Witold Armon Odpowiedź dr. Witoldowi Armonowi Z za~nteresowanirElm Iprzeczytałem uwagi dotycząoe mojej re'cenzji z k,siążkli pt. badacze kultury Jakutów. Pomijam 1Jultaj "tonację" tej odpowiedzi, w której przywołuje Autor naukowyautarrytet S. Ossowskiego, przyporminają'c mi, jak należy plilslaćrecenzję. Czytając te uwagi doznałem pewnego zdzliwieni:a, bowiem podane przeze mnire nlirediociągnięc!ia tej pracy potraktował Autor jako przysłowiowe "s'zrukalnie dZJiury w rcałym". Skądinąd trzeba tu zaZJnraczyć,ż,e każdy autor recenzjri ,oprócz podkrreślenlia waI1to'ściowyoh składników danej pracy powinien t"kże oddawać siię najgorliwiej prostowaniu mylnyoh opinii, uzupdnianliu pewnych fuMów o nowe szczegóły, korygowalniu zapilsów bibliograflicznych itp. Tak też potrakitowalrElm swoją rolę j'ako autor przedmiotowej r1ecenzjli. Problomatyka reeenz;owanej krsiąŻiklijest mi na tyle bLiska, ż,e z ,radośrcią przyjąłem jej ukazlanie s'ię, bowi'em wype1niŁa ,ona znaczną lukę w dziejra'ch wkładu badaczy polskiich w proznranliekultur ludowy,ch i pierwotrnj'1eh świaita. Przyzmaję, że pi,sząc tę recenzję 'sltaI1ałremslię - j.ako że tematj'1ka nie jrest mi ohca - oprócz podkreślenia dużej warrtośloi trej ik1s,iążklizwrócić uwagę na pewne jej niedooiągnięrciira, UlZ'Ulpełrnić Polscy �Recenzje 277 niek,tóre slz.czegóły IQ nowe fakty czyniące ca!(lść bardziej boga'tą. Zdaję sobie sprawę, że unaknięcie W1sklazanych przeze mnie nieMóry'ch braków tej k'Sliążk:ibyło niezmiC'flnie tlrudne, a nliera:z nawet i niemożlliwe wobec fak:tu ŻJmudny,ch poszukiwań archiwalnych i scalami,a sz,eregu 's\tudiów przy'czynkaTskieh. Przyznaję tutaj, że ok,reślone prZ)ez W. Al1mona i'ntencje polemj,czne starałem się zrozumieć ze względu nla emocjonalny s'tosunek autora do 'tego, 'ClOll1Ialplisał. Z drugiej natomiast strony dziwi mnie bardzo arbitralność niektórych Sitwi'erdzeń. Sam bowiem nieraz pod W1pływem recenzyjnych uwag korygowałem niektóre s,twierdzenia z wcześniejszych op'Daioowań ,i :zawsze czynił'elm to z uczucielm wdZJięcznośoi dla rc'cenzenta. Tak więc analizując mz jesilcze treść przedmiotowej recenzji potwlierdzam zawa!rte w niej "za 'i przeciw", natomiast biorąc pełną odpowiedzialność "za zarZJuty, które siC;stawi,a", wyjaśnialm, co nas,tępuje: Ad. 1 i 2. OczyWliśoie można Siię 'Sprzeczać ICzy lautor pl1a'cy tflak'tująoej a Jakacjii miał obowiązek przedstawienia mechanizmu podboju Syberili przez Rosję i ukazanie na tle 'tego dzieł,a Toli Polaków, 'Móra - jlak się okazuje w świetle najnowszych żródeł rosyjskich - była wcale niebagatelna. Myślę, że ,choćby pobieżLe zamarkowanie 'tego 'problemu uczyniłoby priledmiotową pra'cę balrdziej interesującą, zwła'szlcza że wspókzesna histodografi!a radzi'ecka odnotowuje tę pTObJematykę. OdnoŚ/nie ZJaś Wojna'rowskiego nie ,chodziło mi IQwprow,adzenie go do ,.historii poliSkioh badań etnografi;cznych", j.ak sugeruj'e mi W. Armon, na,tomiast chciałem zwrócić uwa,gę na flaklt ciekawy,oh stosunków p01sko-J.1osyj:skJi,oh w owym czasie, w ,reZJult"aóe których s,~ostrzclIliiecmocno tkwiąoego w !naszej hist'Or,i'i "Mazc'py" znalazł slię w Jakucji, Myślę, że sz!cilegół to ciekawy i godny odnotowania, zwłaszcZJa że wCileśniej o 'tym u na'S nie pisano. Fodobnie mla 'się 'sprawa z rodziną Kozyni,ewsk,ich, przede wszystkim zaś z J'a'll1lemKozyriewlSkim, który ut'rwahł ,ię w dzie}ach rosyjISkieg,o podboju Syberii. Ad. 3. C'O do zniekszltałcenii.a n;azwiska: Sienkkri czy Siennickli. Znane mi są błędy z ohoczną pisownią tego nalz:wiska występującle w cytowanej przez W. ATmona l,it,emturze. Sięgając jednak do źródła wyjaśniam, że autor wspom11lień podpisywał się "Ludwik z Boń,cz'e Sien!icki". Tak też pisali to nazwisko a,utorzy zajmujący się współcześnie wkładem S'ienj'ckiego do w1edzy o kuHurze Jaku,tów. GWQlliś":'i,słoś'cii z obowiązku ,rieoenzen'ckiego wyjlaśnJić nal'2'ży 'pr:zy okalzji jeszcze jeden błąd w zaJpisie bibliograficznym. Otóż w ;przyp.. '20 na s. 22 podał autor jedną z prac Sienick,i'm w następującym !brzmieniu: K. Bartolszewicz, Kazźmierz KrzysztOf Siennickź [w:] Księga Świata 1857, ks. 2, s. 128 - 130. Powinno natomiast być: J. Bartoszewicz, Kaźmirz Krzysztof Sienicki Iw:] Ks,ięga Świata, 1857, ks. 2, s. 125 - 1301 Ad. 4 i 5. To co w recenzji napisał'em o Kopciu li Kobyłeckim wyn'ika z faktu szczegóło'wego przeanallizowania i'ch bi'Ografii i wkładu do wiedzy o kulturze ludów Syberiii. Dałom temu wyrlaz w 'Swoich opr'acowania'ch 'na Iten tema,t i ni,e rZJe'czw tym, aby "klażdy z nas pozostał przy 'swoliimzdaniu", lecz ohodzi o pokazlanlie właściwegoobrazu ich zalsłulg pOZlOlawczychw dzli,edzin'ie !etnografii Syberii. Odll1lośni,ez'aś dodatkowych zai:ntere'S'Q;wań A. Konna językiem cZluwalsik'i,mi udmUirsko~marlii'skiim myślę, że waxto było ,odnotować w relcenzjli i ten sZJczegół wzboga'cający sylwetkę t2g0 zesłańca i jego zasłUg1ibadawcze. Ad. 6 i 7. Uważam, że fakt osobistych animozji między Sieroszewskim a Piekarskim, o czym wspomina AnmlQln,'nli,epow111lienprzy'Słaniać ,tak i.s,totnego sz;c;1jegółu w his,tO'J.1ili na'sz;ej et'll1'ografi,i,jakim były zamiary S. PoniatowskiJego w spmwie ponownego wydanli.a Dwunastu Lat w kraju Jakutów, zwłaszcZJa :ile ilS'totni'e p1sownlia wy- ° �278 Recenzje r3zów j;akucki'ch przyta,c;zany,ch pTZez Siier·oszewsk.ieg{)była pełna błędów. Ze wsy;omnianego zaś powyŻlej przez Armona przypisu nr 7 na stronie 105 Jego książki wcale r.ić· wynika, ż·e P'OIili'atowsklirozmaWli,ał w tej sprawie z Piekarskim. Przypis ten odnQsi się natomiast du faktu, że "Piiekarski mówił 'czystą polsZJczyzną i aboll1lował gazetę polską". Podobni,e ił1iejasno sformułowana jest dokumeni2'cja relacji W. Krajewskiego ·0 Tęk'Q1p'sie J. Ko-tona. Nie wynika z .niej jedn,oznacznie, że to właśnie tak, jak 's,ugefluje powyilej Armon, na łama'ch Ucieczki z Syberyi, Kraków 1891, p:óra J. Kot<JU1<3., piS<3.łKrajewski 'Swą krótką, z<:lawkuwą ocenę tej pracy! Jeśli nat{)miast idzie {) błędy w zapisie bibliogl1afi<cznym na sironie 122, przyris 10, to wyj,"śniam, że cyt'owany przez Armona tekst znajduje się .nie na st,ronic 357 mojego artykułu na łamach "Ludu" (t. 51, UW8,·cz. II), a na s,tro:nie 557, natomiast w książ,ce A. Kuczyńskii, Syberyjskie szLaki, Wrodaw 1972 ta 5IaImawiadomość znajduje się nie n~l stfloni,e 359, a na stDonie 354. Zmieks.ztał,cenia te rze'czywiście mogą być w1ną kIQrekty. Ustosunkowując 's'ię do innych sformułowań zaw.artyoh w uwagach Aflmona, prag;nępodkreślić raz jeszcze, ieoczyWlistY'm błędem jest .micsz·anie na ła,ma'ch k~'iążk,i nazw posZJczególnych ludów iS'yberyjskich, s:t,o,sują'cstarą li nową nomenklaturę względnie OCQlCZine pis,anie na2lwy "La1muci" lub "Ł,amuci". We współczesnej literaturze etnografk2ln.ej kwesti.a 'ta jes't }ednozna'cZJnie wy ja ś>niona , a pisIQwnia Inazw poszczególny'ch ludów k<O'nsiekwentn:ieprrestrZJegana; ZJob. Dip. Istoriko-etnograficzeskij atlas Sibiri, pod red. M. G. Lewina i Ł. P. Potapowa, Moskwa-Lem.i01Jgmd 1961; Atlas narodow mira, rod red. S. 1. Bruka, Moskwa 1964, w odnJiesiemiu zaś do nazwy "Lamu'Ci" czy "Ła-mud" praca G. M. W'<l'siJ.ewicza,Ewenki. Istoriko-etnograjiczeskie oczerki XVIII naczalo XX w., Leningrad 1969 i Etnonimy, red. B. A. Nikonow, Moskwa 1970,s. 204 - 217. Wyj.aśniajC}c powyższe, cZY:l1Iięto z obowiązku riecenzenta i raz j·esZJczepodkreślam dużą wart,ość książki PoLscy badacze kuLtury Jakutów. Jej lekturę oprócz wąskiego grona etnografów i hist'myków nauki poleciłbym <tym wszystk'iJm, którzy w biografi.a'ch .szukają nie tylko mechalI1iZJmówkiierujący'ch losa:mi ludzi, ale i klimatu damej epokii omz specyfiki hlis'ool'ii,która te pos<1aciezrodzila. Antoni Katendarnyje -nacato obycai XX v. Vesennije i obrjady v prazdniki, IzdateL'stvo strunach zarubeznoj Evropy, "Na'u.k'a", Moskva Kuczyński konec XIX 1977, ss. 358, ił. Pra'ca ~taJn'<JlWi drugą część zrecenzowanej w t. 60 "IJUdu" lffiolDografiliInstytutu Et nogm f.ii im. N. N. M'Hduciho-Makł.aja w Moskwie, poświęconej doroczn)'lm zwyczajom i obrzędom wszystkich narodów Europy (poza ZSRR). Jej główrnym redaktorem jest S. A. TiokaiI'iev, a autoiI'a:mi 18 etnogr.afów, przede wszystkim radzieckich. W ,y;o,s0CZJególny'ch ro,wZJiJała'cht'Omu Vesennije prazdniki ZJostały przedstawione zwyczaje i obrzędy <Jkifesu wiosennego' u Włochów, Fra,ncuww,narodów półwy.spu Pirenej'skiego, Bel,gil ;i Ho l'alDiC1ii, Wy,SiP Brytyj<skich, Skandynawii, Fi'nów, Lapoń'Cz.yków, Niemców, AU's<1riaków, nar'odów SzwajcaI1i'i, WGgrów, PoJ.a,ków, CZ0chów i Słowaków, Łu.życzan, narodów Jugosławii, Bułgarów, Rumunów, Al:bańczyków oraz Greków. Jedyną zmianę w układzie pracy, w porównaniu z częśdą ,p.ierwszą, stanowi więc rozdzielenie opra'Cowania doty,czącego Słowian Zachodnich na trzy �Recenzje 279 dzialy silczegółowe. Podobny również IPowstal w zasadzie zeS(pól autorów. Zarówno te formalne względy, jak i 'analogiczny s'posób !prezentacji materiału oraz ;identyczne zalożenia tc-oretyczno-ll11etodologiczne powodują, iż Vesennije prazdniki stanowią konsekwentną li w 'pelni log,kzną kontynuację ,czę·ści Zimnije prazdniki. Są równocześnie doskonałą monografią dorocznyoo zwyczajów i obrzędów cyklu wiosennego yo; Europie. Praca pO'Sliadaprzede wSlzy's1k!im'charakter faktOlgrafj,czny i opiom się głóW1l1ie na opublikowan.ej ~itlXaltlUrze prZJoomiQl:u, w mn~ejs'zym s:tlQlpn,iuna danych archiw'al;ny,ch i badnnlj·aoh terenowych. ZgrlOmad'llony ,ma;ter,ial dajoe s'taty;czny obraz obnędowości na prileromie XIX !i XX w. Opisowy <:ha['akt.er m ono!§I"ail'!i i wynika beZJpośI'edruo z jej za,łoż'eń, prwd'stawionych w plierwszylffi tOlmi'e.Charakter t€<o,roetycZJnY i ,sy'ntetYZJują'cyposiadają, 'podobnie jak poprzednlio, "W'pr<Owadzenie" .i "Podsumowanie", ,ale anahzę w n.ieh ograniczono jedynie do obrzędowoś'oi rOZJ{:lCltrywa:negQ O'~resu roku. Uwidac7Jl'li,asię jednak, w każdym z ToZJdziałów, dąż,enie do ukazania nawet pOIszczegMnych f,aktów w 'perspek1tywie hi'st.o'l"yocZlllJej !i ujęcli,u gen'ety,cmylffi. R!ozważa'lJJiat,ego rodzaju 'są nie tylko ~nteTeslUją'oe,ale wręcz ~OInieczmc.Zwy,cz:ajoei obrzędy dorOlCzlIl,etworzą sys'tem niezwykle złożony, a wyróimi,enie w nim poszcilególnyoh nawarstwLeń d ich d:nlerpreta'cja wymagają szczegółowej ,analizy, tym bardziej, iż zwy'czaJe ujmowane są.w p[',a,cy jako forma św!iadom:ośai społeezllJej w kcmtek.śoi,e ,cal,ego zes1p:ołuuwarunkowań i w rozwoju hi-story,czmy;m. TakJie podejści'e pozwala n'a o~€śJ.enLe elementów w ich źródłach, a w!ięc jako pnooohrześdjańsk!ich, antycZlI1y'ch, chr.ześdjańs·kich czy wyraźni,e elni.cznych. Podstawą wyróżnienia wioserm.ego cyklu obrzędowości dorocznej w IDuropie jest '1," recenzowalIlej prorCy kalenda'rz chłopska, zwJązany z o]:)serwowalIlym'i w przyrodzie zJffiian'amui następstwem prac gO'Sp:odarsikich.CY'kl wio5ellJJl1Yjest naturalnym pl'zedłużelllliem cyklu zimowego, w którego obrzędowoś'cd zazn,a<:mją 'Się m. in. przygoto'wania do wio'srennego początku nowe.goroku ch~OIpsikiego. Zwycmje i robrzędy wios'enne tworzą chyba najbardzri,ej złożony komplek.s. Przyczynia się do tego m. in. fakt, iż początek i konlirec wiosny, ze wZJględów kUlmatycznYCih,'przypada lIla różny'ch robszanach BuI'Opy na róż,ne mie'siące oll"azto, że oraTci.e chr:reścijań:s~iej obrzędowości 'religijnej Irllakalrendall'zu ksrjężycowY'm powoduje wystę.powan'ie, obok świąt stały,ch, św.iąt ruchomyoh. W wios€il1l1ejobrzędo<woś,cdmożna wydzielić dwa etapy. Pierwszy OOanowią święta karnawałowe przy;padają'c·e na okres budzenia s'ię przyrody do żyda oj mitani-a wiosny. Drug)i wiąże się z rozkwitem p['zyrOOY i roowojem polowych prac gos'podm'Sklieh, a jego punktami kulminacyjnymi są l ;maja oj Zielone Świątki. ZwycZlaje i ,obrzędy wielklanrorcne łą'czą nirej'ako oba eta,py. Podobnie jak w cykJ.u zU!mowY'm,tak i w cyklu wiors1elIluymz;aznoaczają się wyraźnie ślady kultu ognia, wody, zmarłych, magii :płodności Hd. Związek mi'ędzy elemeultami rohrześ,cijrań'skdmi,a ludowymi rróżnlicuje się ZJnra'ozni,e w .zaJ.eżnośd ord konkretn.ego świę~a; i tak np. Wni'ebowstąpienlie jrest główn.ire świętem rreligijnym, natomiast ~arnl<lwal w za'sadzie czysto ludowym. ObOk szel'egu wspólnyrch wą,tków w zwyczaj,ach i I()Ibrzęda'ohwim;ennyoh w Europie poj,awi,ają srię na IIlri'ektórych obszarach elementy specyfJicZ1lr€,uza].eżnLolIl€od środowiska geogroficzneg.o, różni·c w ;poo's:1awaoh g>cJ1S'Poda!I'czy'ch, 'l'óżni,c :roC1ri:gijnych oraz walrunków hLstorY'cZinegorozwoju. Przykładem moie być karn.awał w swojej klarsy'cznej 'PostaC'i, ch:arak,terystycZll1€j dLa krajów romańskich. ŚWiętowalIlie przełomoweg·o Imocnentu wiosny w dniu 1 ,ma['ca na połu<dniowym-ws'ohodzie, a l maja na pCJwsitałyoh orbswlf'och imoŻlI1at!uma'c:zyć oom<j'e<nTIymiwarunkHlmi klii1matyc2mymi; �280 Recenzje 'wlaŻinośćdinlia św. J'erz;ego w połlUdiniow,eji południo'Wo-,wwhodll1JiejEUI'opie Z;l1I3.czeniem hodowli i pastersItwa na tych terel1la'ch; a np. występowanie elementów kultu sloń,ca w obrzędowości majowej na Szetlandach pozostałościami tradycji celtyckich. Pos'z;c,zJególnerozdziały dirugiej 'częśd serii Kalendarnyje obycai i obrjady v stranach zarubeznoj Evropysą ilustrorwane oraz uZJUlpełnionemaieI1iałami bribliog)raficznymi. Główną wartośdą pracy Vesennije prazdniki, podobnie jak części poprzedniej, jest jej faktograficzny 'char,akter. Z tego punktu widzenia jest to oprmcowanie w zasadzie pionrierskie li dlatego ni,ezwykle potrzebne. Dziwić jednak może fakt, że nie spróbowano w nim dać Iszerslzej alllahzy pOlTównawczej li synteiyzująeej, [la którą z3.warty w tekście materiał opi'sowy w pe~ni pozwala. Jacek R. J. Denisova, Etnogenez Latysej. Po dannym kraniologii, Bednars~i Riga 1977, ss. 360. Pra,ca R. J. Denisowej jest rezulta'tem wrieloletnich zespołowych badań arrcheo,log;cznych i antropologicznych Insty1tuiu Hi,s'torii Łotewskiiej Ak,ademh Nauk, przeprowadZJCrnych w obrębie Łotwy. AlUtorka buduje teorię pochodzenia Ło,tyszów ki,erując się bogatym ma,terriałem kostnym ,i ezęśdowo kulturowym (wypos'ażenlie g,robów). Ma'teriał a['cheologiczny jest tu raczej późny i pochodzJi głównrie z XIII - XVIII ww. ne. Dane z neoliltu i brązu, 00 s,twierdza także slam,a alutorka, są zna,cznie uboższei mniej zbada,ne. Skromny jest również imatef'i'ał porównawczy z Litwy, wobec bardzo Liczny'ch oprra'cowań z Estolni,i li sąsi'edinlich terenów fińskich. Pomijając 'szc.zegółową lanalizę ,metryczną czarszek i przeprowadZJOrną systemat ykC; ,r'egion alną, pragnę tu zwróoić uwagę przede wS'zY'srtkimna interesująco 'poruszone za.gadniienia etni,czne. Typ wybitnie bałty'cki 'Pod względem a,ntTolpo1oogji-ezJlly1m 'charakteryzuje się j'ako szerokoli-cy, z pokaźnymi rozmiaralmi częś'ci móz@O'wej ez:aslzki, umi.a'rkowani,e długogłowy, ze ś,r'ednio wydatnym pr of,i1oemtwarzy i rkąta no,s'a. Nie jest on jednak jednolity na tmenli.e c.ałej Łotwy, a wyniik1ato z różnego subs'trratu fizyczmego, na ja~im kształtował się typ łotewski. Obszar Bałtów pod względem wpływów antropologicznyoh i kultur'owych podzielić ,można Ina dwa z.alsadnicz.e areały: 1) północno-za,ehodni i 2) połuidnrioW'O-w'chodni, miejs'cowy mongo'1ooidalny typ ludnośei kultur -ceramik'i dołkowo-grzebykowej. Począwszy od W'cz.esnego neolitu widoczne są wpływy kultur eur'OJpeidalnych, kul:tuTy Er:ieboUe z 'terenu Danii i przybf'zeżnej Szwecji. Ludność ta wY'różniała się skrajniema'sywną budową cz:alSz~i, silną długOlgłowoś'cią i baI'dz:o szeroiklim licem, ok. 150 'mm. Powyższy typ fi,zy'ezmy ludlnośd wystąpił w k<uliurz.e tzJw. narwo-niemeńskiej n1adbałtyku okresu neolitu ,i zajmował obsz.ary późJl1Iiej,szychPrusów, J'aćwieży, .zalohodl1'iąLitwę i Łotwę. Areał ten sty1k,ał się z dnliepro-don:iecką s'iTefą kulturową na orbs'ZGlrzemiędzy Niemnem, Prypeclią i Dnieprem. Wzajemną 'oś wr;ływów ,.za'chodu" i "wschodu" stanowiła zapewne ~inria rzek Jasiołdy-Szczary-Ni.errJ11ra, comi,ało też dalsze kons,eikwenlcj'e w kultiUrize Bałtów. Zas'adillli'c;zezJmlilanyw iklształtowaniu się sluibsli<ratuprzedbałtY'ckiego wywarła pnede wszystk'~m ekspansja plemion indoeuropejskieh III i II tysiąclecia pne., kultury torpO!rów bojowych i ,cera,mi:kJi'sznurowej. Oby1dWluete klultury, uważan,e za 1 1 �Recenzje 281: rodzime, o jednolitym typ+e ceramikJi, IW s.trefi,e Bałtyku objęły całe wybrzeże w~chodniie, ,;::·oslU'wają'c 'się takż,e daleko lIla pób1Joc. W :kulturze to'porów bojowych wschodni'Ch wybrzeży Bałtyku wielu ,auto~ów Wlidzi Protobałtów . .Aintropologicznie ten typ 'rasowy przedstawiał się jak<J ,typ malsywny, długioglowy,z szerokim i wysokim li·cem OIr.aZ'WyrazristY'm profilem twarzy. Termin "P:rot,obal.towie" 'W odniestiemJi·ud<J joonośd rasy, kultury i języka oraz wspólnoty terytorLalnej, a WliĘ'ctego, co ogóLnie n.a:zwi'Elmye1mosem, w obrębie .sZlnUrowców budzi pewne zust·rz,eżenia. Przede wszY'stlk'i,mmówić o Bałta,ch w i.ch hLsooryczny'ch siedzib:wh we wc.zesnej faiZi-eme'o'litu ws.chodrui<J-·eur'opejskiego jest jeszCLe za wczc~nie, ·a TU,czCj,moŻina uważ-ać, że kultUT.a 'Szn,urowa Wl1'i'Ols!a ważne i zasadnicz:e podłoże fizyczne na {)bs'zary prZJedbaltyokJie. MLmosot.alc'g'c, integrującego wpływu kultur ~doeuTOpejsk.i.ch na mi.es,Zikań,ców wschodllJi·c,g:owybrzeża B"ltyku, nowożykla Łotwa .aż po wiek XX pTZiedstawiała dwa z.;:,sadnicze typy anLro(::Jlc,gi'czne: szel'o:w.Ji.cy bał.tyjski i wąs:k:01j.cyfiński,ch Liwów i Estończyków oraz wys'p ludnoś'ci wąskolicej wcze!Snego i Ipóżniejszego średniowie-· cza, osiadłej w zwi<.jzk·uz migra'cj.ami nor.mań'skimi i podbojem Lo,twy przez Zak<J[l Kawalerów Miecz:owych. Zastalnawiając.c, ż,e p}emiona łotewskie mają wti.ęcej 'ce'ch la.potl.o'Lda.lnycihnil. Liwowie i Estończycy, a 1akż,c sąsiednie .plemiona słcw'iański-e. Jeśl;i cdmienu<Jść (:·ora1mdrów czaszk:i i tWCl1rzyu Słow1an, na kQlrzyść 'UIlTIia·rkowanejslZerokoś<Citwarzy i wydatruiejszego p'l"o-filu, jest zl'oz,umiała, '1'0,podiobne tpaT.aJmet:ry,Finów 'nadbałtyckich, w odróżnien'iu od BaŁtów, świ~dczą '02JflaC'znym 'przemies2Janiu antropol'Ogicznym Finów, Zll1ac.zni.ejszymll1iżu 'baa:idziej ·2Ja,chowa'wczych Bałtów. Już w I tysiącleciu pne. dOT2JOOWm Oki .i Woł,gi, w leŚlIlej S'trefie U~oEnów. przeb:i'egał ożywi'onY,szlak skandY'lI1awski wymiany mi'edzi .i wytworów brązowych. 7. Kubal1iiem i sterra.mi nadcZla,rnOlmOrs!k!irmi. W klierrull1lkulpóhloonym srzllakten r;odąŻiał do Skandynawii głównie przez wybrzeża f,iń,skie i wy's'pę Gotl<lJnd, a w mniej-srzym stopniu w dół Dźwinyi Niemna. W tyrm ok:resie .archeologia stwlierrd'za też r:eWll1.e a!JaJ.o.g.icw SI-eliobriel:>ClchówkamiĘdzy Sk1an:dynawią li pofud<niowo-wsc'hodn.iJmi wybrzeżami Bałtyku. Na szlaku wołż\lilsk;im jeszcze w XIII - XVIII ww. s,twi'erdZia aurtoTka typ wąskobcy o ksz:(·ałtnej budowli e czaszki o:ri.ent,a'cji 'Ixlłudini·owej. Podobne oechy rasowe wystąpiły w dol'i'l1ie Dżw1ny, a również do'patmje się ic'h 'a·utork'a na Litwti.e. Jed-· n<"kże te o:chy antr()lpol<J'gkz;ne mogą być ś'l<adem pó~rui€jS'zy'ch'))EIDetracji no['mańskioh szlaku dnioprrow'cgo lrudów poł'ud.ni<l, który'ch ten szlak 'p'O>C'iąga! ku pó!no·cy. Ludy prabaltyckie w główll1ej 'Siwej mal'Slie,CO dobrze dokumentuje la'r'eheolo.gia i językozn.awstwo, prz€mies'zkiwały w d<J:rZie'Cz.u środkowego DIlliepvu i Berezyny. skąd r,o,zpc<cz.Ęły 1=·owo,lnewiel{)wi€'kcwe or:·rz:esu'Wall1'ie się, pod n:a:por€lm głóWlll!:i.e sło-· wiańskim, ku wybrzeżem Bałtyk,u. BaHo,wic I i II lysiądoClia Ine. jako typant~o'poJ.ogi'czny chaTlakterYZiują siię SZi€-· f(lklirmdi.armellirermt.wa.rzy u wydłuż,OIną fOTlmą cZla:slZki.Około połowy I tys. ne. 'POświ.ad'C'Lerui są j·:.Jż 'Prz.ez a[·cheololgi.ę w swo,im w,ewnętfZll1ym z:różnlc{)'WallliJu etllli'CZd10-językowym, w swe,ich h;is,toryczlllyc1hsu€diZibach, z wyją<tikiiJem'Pl€'mi<Jn łot,e,v'S,kich•. które sięgały dopiero połudlI1liowyoh Ignanic wspólcz.e'Sn'ej Łotwy. Z naj;n'owszyC'h bad,<".ńna,d BałLa:mi wyni;\('a, że Loty.sZle najpóźmi'ej spoś'ródBaltówZJajęH swe nadb2ltyckie s'iedzJiity, a proces 2JasiedI.alllia zakońc.zył 'Slięd'O'j)liero w VIU w. ne. Na.jwcześni'ej .o'S.ią~~,li wybrzeż,e B.altyk1u Prusowie i K,urrowie, o ·czym świadczą stare· bdtyckie antlrolpologi,ozll1ec's'chy K'ulfów. PIiusorwie zaś nie j)'I1zeds,tawliJająstanu pier-· wortne.g<owsku,t,ek silnego podbo·ż,a eUiro'peirdalnego i <Jdd2Jia!ywa'nia klU'lw:r zachodJu. w okresie brązl'J i we wczesnej ep)(:e żelaza. �282 Recenzje Pl.emioll1ia łotewskie Qsiedlające się w swych ziemi,ach zetknęły sdę z ludami fi6.s<kimi, Móre jesz.cze do XV w. [le. zajmQwliłly wybrzeże Zatoki Ryskiej. Występują w źródłach h~S'toryc:zmyclh jako "Liwowie". Język iehbył żywot'ny jes,zcze w XIX w. Antropologi=e cechy li'Wo6.s'k:ie- wąskolicość i wyI'aźny 'Profil twarzy -. "przebiły" ,się w niektóry,ch oko·lIka'ah Łotwy ba'rdzo wyraźmie i występują u Łotyszów współcześn~e. Zaznaczyć należy, iż we wczesn)'lm 5redniowieczu 'ok<re'Slu.plemiennego Bałtów i Słowlian zarYSiO'wujeSlię wyraźniJe etn/iczno-językowa 'l"'U'bieżmiędzy tymi etnosami, uparta g,e'nernmi,e na dom,ej Wliśle, ,zac-hodnim BUg)u,i Prypeci. Różny cd brałtyck'iego materiał ko,stny reprezentują Dregowicze i Wolynianie X - XII ww. TIe. Diliłmebr twarzy j'Mt li nhch węższy li wynosi średnio 135 mm. Natomiast typ bardzo blli:ski tylpoWJib<.tl.tyck,iemu ,przedstawiali Krywicz;e, nawaJT'stwi€lfli na subs,bru,t balty'cki. W kwestii 'l"OZiSlbrzy~lI1iia trudnych i zloż,onych za·gad;n,ie6.etulOg'onezy, gdZJie j:;owincrua nasltąpić wzajemna korelacja między rasą, kulturą i językiem, ma,teru,ał antropologiczny nliłświetla tylko jeden aspek1. Bewne wątpl,iwoś<Ci budzdć może przeprowadz,cna przez autorkę 2jbyt' odlegl'a ,r,et'rospekcja', dQkooana na późnym mliłteT'iale kralI1j.olq:~icZJnym,pochodzącym dopiero z XIII - XVIII ww. :Amea WIIloSiijednak wieIe do dyskusji 'niad etnogenezą Bałtów i jestcenlI1ym wkładem mateniałowym do tej plI'oblema,tyki. Zla'uważyć iPny tym należy, iż na Łotwie i Li:tw~e napisano wiele pro,c o 'Pochodzeniu li ik'ulturze Bałtów, 00 oozwi,er.eiedl,a p{)dall1iaw ksJiążoe bibliO'gmfia. AUcja Bednarczuk VII Mezinurodni sjezd slavistu, Warszawa 1973 (21 - 27 VlII). Bibliografie. Sestavila Eva Vel,mski\. Sta,bni kJruihQvll1ia CSu - SlorvalI1skaknihov'11a, Braha 1976,s's. 346, SIOWlitl<skakindJhov'!1la w Pradz.e, s'Iliłwlli:tyczna biblioteka nauikowa, już z ok,azji przygotowań do VI Międzynaruiowego Kongresu SJawistów, który odbyl się w Pradze w 1968 'L, wzięł.a na .sdebie o,bownązek ()Ipro'COlWalI1ia biblilOgr.ahi wszys'tkich d<Jtychcza,s'owych i ,plI'zYSzłylClh krOlI1gr,esówslawisltyezny<ch, rOZ!Ulffiiejącsporządzanie takich Z'CSlt<CIIWÓW biibliiograficznYCth jaloo swój wkhad do :historii slawi,styki. W 1968 r. wydała bibliogr:aflię I Zjazdu Sławtistów w Pradze (1929), w 1972 oiblii'ografię II Zjazdu w WalI'soowie (1934), w 19,69 VI Zjazdu w Pradze (1968). Wydan'e zestawy uzupełnia omaw;i,an-y 'tom biJbJi.ogro.fliiVII Międzym,ar<ldowcg)o Kongres!U SI'awiJsiów w Wa.rszlawie (1973). Btbliog["afia p,oIZQISltały,ch zjawów !Sllawtstyc.ZJI1ye'h j,es't już opracowania i będZlil€s'Uk1oosywruiewyd1awall1'a. Do tego C'z.a'sIU mOŻ[l'a korzys'tać 7. Kartoteki Slov1anskiej kniho\nny,w której zg,romadZJOII1o już wszystkie malteria!y bibliografilCZJI1I€ dotyreząoe zjazdów. Bibliogmfia VII Międzymrarodowego K'olI1'gr:esuSlawistów w W,arrsza'Wie została p()cl'ZJielon'<ł na 3 rOZJcloZliały. W pierwszym odnQ1JoWlalI1o zjazd'owe ref,eraty, w k'olejnośoi podstawowyoh sekcj'i: I językoznawsl1;wa, II lliberntU'rozm,awstwa, III problemów lingwistycZJI1o-l1teraturoiillawczych, IV folklrorystyki, V ogólnoslawi'sty,cZJnych problemów hi'SltorycZJI1ych.AdlI10tarcje te w ramach sek'cji zosiały uJ.ożone alfa ootycznie według autorów. W drugim l'()lzdZJilale podane są samodzidne wydawnkl1;wa i cza· i �283 Recenzje supisma poświęoO!l1e KongresQwi, w alfabetY'cznym układzie według państw. Cenne jest zjam~e's:ucz'enli'eprzy ty,ch publika,cja,ch sygnatur, które figUiriują w kar,totece i klsiGgQzbicJr7JeSlQ\",moskLejknihovlny. W 'fozx:lZ'i<ale rtr:zecim wymi'enJioQll1o artyk,uły 00nos'ząc·e się dOI:'f'o'bl€lmatY'ki zjaiZlC!'owej;ułożono je w pOTządku alifabet)"CZII1ymwedług autorów. Koń'cowy aneks· zJ8.wier.a spii's wykror:zys't'aIl1yc-hwydawI1IioCltwzbio'f'Owych i ,czas'opism omal. li.ch skrók w, jak rówJ1!ież i:ndeiks nazwiSlk (skQr{JW!idzGlfabetyczny). Biblio()~<lfiG VII Kom,gr'esu SJ.av.'Lstów przY'!1osi w sumie 1782 kilkuwierszowe adnotacje, U10ż,01new posz'c:z.e.gółny'C'hsek,cj.a'oh w podgrupy It€lmatyczme, j,ak były omawlia'nc w ,podisek'cja'ch. UłatWli'a -to znakoQlmJiJoie 'Orientację i daje od 'l'i87JUwgląd w porus'z<liną pI'Obl'€Imatykę. Praktyczną ;przydatność t,aikUego uikladu 'mo·żna rzJooemons'tr,ować na przykładzie sckci'i IV - folklorystyki. Biblio()grafJ:a ,odnotowuje ruajpierw ·czk'ry 'p{)dsiawowe ref.eraty, w 'tYlm refeI1<litprof. J. BUT'SZltyParaLeLe i specyfika w rozwoju etnografii i fo!Jdorystyki w krajach słowiańskich w okresie roman- t Jjzmu. NastGPuje wyli'cZle'ruieref'e'I1atów w 'PQdsekcj'a'c'h, a miia'l1'ow.iocie:w IV-1 romantyzmu folkLoru skiej w foLkLorze i kultury w życiu słowiańskim; Ludowej współczesnych Słowian: narodów IV-2 roLa Prawidłowości innowacji słowiańskich; rozwoju i tradycyjnej foLkLor kultury miejski RoLa współczesnego i jego słowiańwpływ Ogółem w działe folkłoryslfY'ki zgnu'P'owa1no 55 not biiblio'gf'afi'cZlrJIY'ch w układach obligatoryjnych dla tego IrlOdZJajupubłik'a'cji. Kiedy .ma ,mę przed SQbą tę staTia:n:nie przy.gotowaną i wydaną biblii()~£ię, z pOlftrelem Jułi-uSZla SłlQlw.ack'i'eg.on.a kaI1oi.e tytułQwej okładlkJi, moż'rua I1lależycie zro'ZUJmi'ećwa,gę sławrs.tykJi i ogrQlm dokonań w badalł1iach slawistyczmyoh. Na :pderwszym zjeździe w Prndz;e w 1929 r. zebrało się pOlł1ad 200 uczes,tnLków. Na siódmym kongfesrie w WaTlSZ8wl.i.e w 1973 L - :pon.ad 2000 lł1aukJowców 'z 28 klTajów świra,ta. Wygłos.illi oIlii 900 referatów, w dy'sk1usj'i z3ibrało .głos pOI!'l'ad2500 U'cz.es1miików.Świadczy to noajwymoWll1iej o iplfestiżu i ZII1il·c·z.eIlli'u VII K'o'l1'greosuoraz idei odbywania koOln.gresów s:l:awis.tyczmy'c.h,o jego roli we wzmalC!rJIi,alł1iu mliędzY'l1arGdowej s'ołdd.amości n.'lukowców, o śWlia{;owy;m zaill1'1Jeres'owa,nli;u słow:iań·Slką kiulturą, językiem, historią i d[JJiem dzisiej<s'Z)'Im. na Literaturę piękną; IV-3 Związki foLkLoru słowiańskiego i niesłowiańskiego. Jifi Damborsky Premeny L'udovych tradicii v sucasnosti. 2. Socialist/eke krajiny, [',ed. Adam PI anda. Veda, Br.ati'sła'Va 1978. Słovenska ,ak,ade.mia Vlied. Splisy MedZinarQdlł1eho komi,tetu pre etnograficke studium suca:sIł1QSt!i,t. 2. Bf'a,tislava 1978, .ss. 320. T<lki sam tytuł nosiła międzY1lJar'Odowa konferell1c}a etnogf'a,fów 'z kI1ajów slQcjal1:;tYCZll1yohZOiI1ganoi0owalllJa w 1972 r. w Smolell1'icaeth na Słowa'cjli przez Ins'tytJult Elnografii Słowa'ck1iej Akad€lmiJi Nauk i Słow,ack:i,e TowalT'zys.twlOE'tinograficzne. Plone'm tcjkonfer'encj'i był już tom I Przemźan omówiony ipopnoomlio (zob. "Lud" t. 62). Zawieorał on 24 refoC'raJtyetnografów oze,chosłowaiOkiCh i dotyczył przemia!l1 tradycji ludowych tylko w tym kraju. W omawianym tu dl'ugim tomi'e '[;()lmiCS':UCOOJIli() 20 referatów etnografów z .i1l1!l1Y'Ch krajów socjlałis.t)"Cznych. Tak j.ak tpQ'P'l'z.ednlie,do'1;yczą one rÓŻll1y,chaspektów ,pnzeobrażeń ludowej tTady'cj~ kulturowej w tyohte k.rajach. O ZJało:beniach, celach i proJiilu konfer:en,cj.i, mającej dać m. in. pogłąd n.a t€'O'Ilie, �284 Recenzje metcdy iosiągnięckt badań il1tadwS-pÓłczesilWŚ.cią, mówi w ,przedmowie Adarm Plrtail1da. Zestaw otwicTa refe.rat plfof. K. Czistowa z Len:in.gradu dotyczą'cy funkcjonowania w życiu ws'półczes.nym zarówno ludowych form t,radycyjnych, j.ak i r:oehoony,ch, "quasi podobnych", lI1egeneIfQwanyiCih,jak i wszelkich posta,oi folklory,zmu. Z kolei J. BUi'sz:ta pOir'UslZateOlre'tyczme zagaidnoj'enia wSlpół:istnienia tradycji i nowocz'€'9ności, uzasadniając konlieczność selek,tywnego z.aooowaJl1ia :aU'1.enty'cZIl1yoh czy przetworwnyoh kulturowyoh tr.adycji ludowY'c.h w życiu wsrpółcze sil1ym. Refemlt R. Peszewy z So.fii dotyClZy all1'aNzy'r:odst'awowego r:oję;cia ,tzw. "sposIObu żY'cia" OTaz m·etod jego ooda'l1Ii<a.E. Pietrnszek (Wrocław) .p()["usza prooblemy :tmdycj:i, 's'j:ory '0 joej pojmowanie oraz anali.ZJuje jej ,postade. T. Hofer (Budapeszt)zaj.muje się drogami przemian kultury chłopskiej !l(! Węgrzeoeh od okJresiU feudaliZlmu p.o Wlspół,czesną "kutwrę rolrui'czą" 'c€'ohującą się rozpadem dawnY'ch tradycji. B. K,opczyńska-J,awO'r·ska (Łódź) refefluje wy.niki badań kilku wsi k'ujaws:kiJch z 'PiUil1ik!tu widZJ€U1.ia prlZJcmian kulturowej hi,erarchii warto·ści na przykładzie stoSUJl1iklu do ziemi. D. Tod-orow (Sofia) ,ilnformuje o pfloblem.a·ch, metoda,ch ojI'eZJul-t,a:ta·ch kompleksowych badtań prlzemian wspókz~sny,ch w uprZJemy,słowionyrm i'egi,on-i-eBUTgaS. A znów R. D. Rakić (Belgrad) porusZJa problem zmian w żY'C:i'U domowym m'iJes,zkańców wlS<iserbskiej. T. ZdaUlko (M0!3kwa) mówi o wYJ1Jikaah 'Szeroko zakrojonych w ZSRR badalI1:i"achtradycyjne,go li ws'pókzesnego życia narcdów, kł.adąc nacisk na ,charak:ter 'etni:ez;ny proc·esów przemian i ifolli w ni'ch trooy,cji J1Jarodowy,oh. Z. MusiclJt (Budziiszyn) zajmuje się szeroko łużycką rodziną wiejską na pTzykłtad:zie :przebadanu,a 1500 jednos'tek, al,e tyl:ko ·cd ,ok'resu ZJawieranlia ma.łżeńs,twa do l roku źycia d2lieci. M. Dobr-owo1sk,a (KTaków) przedstawia wynlLki s·ZJeTokich badań w 'reg.i,ome Gól'lI1ego Śląska, K,a'rpa,t li w KoHinie S.andom'ienskiej nad dynamiką p:-z,euni<a1I1 k'll1t:UT'cwyoh.pod wpływem lindus'tri'aliwcji. Fodobnej tematyku dotyczy r,eferat V. Stojal1JC'ević-Ni:kohić(Belg,rad) 00 przemi'a'l1ac'ł1 wsi w rej'onie Tit-owa-Użi'oe, gdzi,e -powstały wi,elkie ZJakłady przemyslowe. A znów W. Paiplrockta (W,ar>szaw:a) przeds,tawira za,gadnienia wpływu indu:stri-ahzacj:i na przykł,aazie 1='n.-wsch. M:azows·za. L. Dukov (So:l'ia) linforrm'llje o wYll1likach ,podo,bny,ch badań we w~iaiCh okręgu !pI'Z€\my'słoweglOBUll'ga,s.T,e'gJOż OIk!ręgudotyczy także referat M. Todorowej- WaiSilewej (Sof.ia) omawiający zmiany w p<>zy,cji i' rol·i stpołec:z:nej kobiety w toku ,indus:triJa,hiZJacjii budowankt u:strojus'ocjali'sltycznc,go. Torzy nas1ępne polsklie r,ef.era,ty zawierają: M. Gła.dyswwej (Kraków) tend-encje przemian ws.pókZJesnyoh w k'ulbu!fZleludnościgór.a.lskiej; A. Zambrzy.ckiej-Kun-achowicz (Kraków) 2lmiaJl1w ,presiliżu społecZJl1ym iTz,ermieślnika :na wSli podhal<ańskiej; A. Szyfer (OlsiziY'!1) slpecY'iikę przemian trndycyjnej ku.l,tury wS'i na ziemj,ach zach'oonich, głÓ'WlI1Jie na MaZluDaoh i Walf1mH.A mów M. Sarklny (B:uda'pe5Jzt) nawiązuje do referatu T. Hoier,a ,i przeds,tawia k.ilk'a teQ['etycznych kweS'ti,i doty'czą·cych badań a!l1br!opol·o~iiCzno-Slpolec·znyc.h ZJa.nikarua kultuifY l<udowej 11IaWęgrzech. WIfE~szC'i€ M. J,ow'JlQvić (Belgrad) informuje Q w,ielol<etlI1ichi syst£c'11atycznych bad/aniach podohnych jak wyżej pl'oblemów ,pI()w.aoZlOoych·przez IJ1Js.tybutEtnografi-i SAN. Toro r·eprezentuje bardw, I~nteresujący i pO;rÓWlD'awczywachl'aiTz probl'emów badań współ'czesll1ości pode}mowanY'Ch przez et'l1ogirafów w krajach socja-li:s-Łycznych. Refera1ty pubhik,owane są w róiJnych językach, zawsZJe jocdnak towarzy:slzy im sltreszczeni-e za'rów:l1'ow języku słowi<lcbm, jak rosyi'Slkim i nioemiecikfm. Trzeba jesZJCzer:az 'podkreślić duże naukowe i oiTg'anizacyjne ooiągruięcia etno-graf~i sł-owackiej, la zwłasz,cw bra.ltysławs'kier,o Ins'tyt'utu E1nografi'cznego SAN. l Józef Burszta �285 Recenzje Jim tislava K,omorQvsky, Tradicna svadba u Slovanov. 1976, ISS.310, ilu:str. 79, res. ang. i TiOIS. Uni'Verrita Komenskeho, Bm- I Ja'n Kormol'owS'ki poszukuje ,me'tody ł~cznegoO badan·ia kulttlur słoO·wiań·~i<ch.Jest nią metoda :porównawcza, ale za6'to's'owall1Jatylko do €'lemen>1:ówswadźby, wspólJnych czy rozdzielnyoh, u róŻirlyc'h Słowila:n, bez dochodq,eń etlnog'enetycZllly,c'h. PrnktY'CZIl1ie nie jeslt możliwe <l'pI1acow:ani·e<całości mat'eriałów dioty,cząlcych wesel. Liter,al1JUJraod CZGSÓW choćby Ni'lx!erlegoOl'o:uro3ł~ 'Slięw tym :rrZ'Etdlmio'ciedo olbl1Zymk<hrozmiarów. D:at'c-go 'P0t1'z,eba w obrębie metoOdy pmównawcz,ej wyznaczyć sobie ,konkretny cel. Określeni'e waczanti;a Z3Wa.lltości ,i rmiej;~a pOSlZlcZlególnychel€mell1tów w s'truktura'C'!) tra.dY'cyjlOej swadźby SlO'WialO:w potmocą sem,aniyc.znych je<!noOstekbyłoOpobudką tej pracy. Po:! pojęciem słoWli,ań:.sk~eg,o wes'sla 'autom rozumie Zles,półregionalnych warliantów jeg;o c,zęśd skladoOwy,cih.'Irruter,es'llją goo t'e wa'ria'nty i ~Ich ZIl1aczenie, mus'ial wię,c rozłożyć 'Sltlruk,turę wesela na <owe d.aj~oe 'się porównyw,ać składniki, oczywiśd'e nie tra,cąc z oczu całej weselnej stI1uktury. Większość materiałów użytych w opI1aoowaniu pochodZJi z publiika'cj'i doty'c'zących wesel .słowiań.skkh, wydanyoh prZlez różnych autorów w długim okr,c'SIie, co najmn:iej od początku wieku XIX aż do naszy,ch czasów. Malterilał te.rCf!1owywzięty kst przez aut'ora głóWlnie:ue Slowa'cjoi. I tu!1:a,j,metoda porównawcza trochę Cl'utom zawodzi. MieszantieinfolI1macjii ,pośrednlj'ch z ,aktualnie zbieranYlmi od ludZJi na wsi budzi :uas'Ł<rzeżeruia.Musimy jloo<n<alk :ugodzić się n'a U'Z'lllaWClll1łi'e za żródłJa etnog.rafi'czn'e Zla'P'i!sówdawnych badaczy. Dziewiętil1:astQwi,ecZll1,e pr~ekazy j-użtlak się "uleżały", że zys'k,aly wy;s<oką'cenę. Zresztą znając <aihiSlr1:oryCZIDOŚĆ ,myśleruia ,chł'ops.kiego (czy też ludowego), p,mwdopodobni'e moOż'naje tT1aKitlowaćjaklQ sYJI1,chrQni'CZllle z uzyskiwanymi w 'terell1li'e,przy założ,enJu dawnego i:sJtnie.ruiaobrzędów w sy's'temie 'ZJgodnym wewnętrznie. T'iJ sam,o mo'Żirl'apowi,edZlieć o materi'ale pozyskanym z więkJszy'coh obs-ZJa1rów.W konkTletł!1ym wypadku Zlatkłada 'Slię 'poo'Obi,eń.srt:wa,'Przy:najmruiej formalne, zwyczajów u SloOwian. Wlaśnie z tego 'n'iej·oo'noT'O'dł!1ego materi'alu a'utor 'stara siC; ustalić, poprzez ,metodę porównawczą, pierwotne łub podstawowe ra.czej znaczenie obrzędów 'i zwyczajów, na 'zalsadzi'e ]ch funkcjona1no-'semantycZlnego pokrewieństwa, poprzez określenie zespołów o możliwie Jasnym podobieństWlie znaczeni'owym. Strukturę swadźby autor dzJieli na czteryczęś,ci: ptrzedmałżeńsktie żyd,e młodl.ieży, formy zawierania małżeń'stw, przygotowani'a do w,e's'ela i 'Slamo'wesele. W częścia1ch wydZlida zespoły zwycmjów. W p.ierw'slzej będą to,: samla orga'llJi.za1cj'aży'oia młodzieży 00 ur,odzcnia do Ziawaroi,a małŻ€ńs,twa, motywy weselne 'W grach dzi·eci i młodzieży, zaloty, ,miłosne czary, wróżby prZledmalżeńsk'ie w czaisile dOI1ocZlllych <Jbrzędów oraz dolniagranica wick'll 'małżonków. Formy 'zawa'rci,a małż'eństwa, rozumiane jako f1akty zbliż,eDiia członków obcy,ch Isobile [wdów, wYlmieni:a au-tor lDias,tępuj,\ce: po:rwanie, porwanie za zgodą str,o'll, ucieczka dziewczyny z domu I'odzinnego, poliginia i polialndria, Imatryloka Iność, j,aTmairki i przeglądy InieWlia's't,kJUJpno kobiety oj.uSltaleIllie wi'ana Ollaz wY'prawy. Tu tla:kże omawi'a ,1'015 dzi'ewczy;ny z dzieckiem i zakazy 'ZJawar'aia 'malżeń's,twa. Za Z!alotami i pomzumieniem ISlięm'iędzy m~odymi lub !ich rod ziloomi s.zły oficjalne przygotowalnia do welse-l,a. Jeśli nie noaSltą'pilo porwairuie lub ucieczka, W5'Zystko odbywało się nOI1malnie począWlslZyod ośwJiatdczyn.. Zespoły zadhowlań związane z czasem za..alwaJnsowan-iapr.zyg'otowań autor oma'W'ia pO' kolei: ośw~adczYJI1Y,wMęJ}ne �286 Recenzje fo'~muły przy nUloh,wywi,ad majątkowy, ZJaXę:czYll1y, okres nlarzeczeńsk,i, wybór momentu ślubu i wesela, weselna druż)'lna i f'U1n:kcjejej C:zI·OIl1'ków, proszooi·e na wesele, płacz .rui'eWlilaoS,ty, chorągi·ew weselna, kąpiel obrzędowa, dziewozęcy i kawalerSIki wieczór p,rzed ślubem. Slub '~l'aZ r<lzbiór zwyczajów dZ:i'eją,cych się przy zmi'anie s·tanu na małżeńsk'i zajmuj.e aut'CJiI"lowi pOll1Jard 'pół dZJida. Przedstawia ZiI1<łlczooiowes:k'wpieniazwycZJajów: ubiór ni'€rwi<łsty, magia iQlc'h.rolnll1ra ll1Jra wesleIu, obrzędowy obchód "po słoń'cu", porwanie j.ako obrzęd, f,aŁs:Z)'lWa nJieWlil<3Js'ta, ()·br.zędy związ:aniiCImałŻJonków ze sobą, ślub koś'coj'e1nya ludowy <liki oddania, przejście do kościoła {'cerkwi), obrzędy płodności i dOIstatku, s,tół weselny, poezja obrzędowa, t'ańce związane ze sw,adźbą, przewożenlie wyprawy, obrzędy kultu rooow<hrodzirllnego, da'r.y, -rózga wesellrJJa li jej ,zanik, zdejmowamie włanik.a i nakładanie czepca, pokładziny, św~adectwo n.iewinnoś-oi młodej, obrzędy oczy:SZJcz:ające,rytualne gry 'na końcu wesela 'o,raz Zim!i'anyw ,tradycyjnej s\\,i"adźbie. Anali2Ja lolmlnych fo.pm weisel ~ c,aJ.o·ścrizwycZiajów związalnyoh z zawarciem małŻJeńs'iwa u na1rodówsłowiańs:kich wykazała, ż·e nie ustni·eje jedna wspólna struktura, łecz rząd ,struk,tur w ich regjionalnych przejawach, zwł,asz:cza na pogra!l1ii'czach etnicznych. Autor starał się udowooll1lić myślową j.ed.no'Ść.miejscowych odmli·an 510wiańskiego weselra, która wyrolsla z wiej:S'kliego życia i ulmy'Słowego świata rolnlika. Właś'nie w śwu'a,t'o'P'o,glądzie,zachowało się dążen:iedo 'podtrzymywania ,",iJa-rychobrzędow i wier~eń religijnych, jeszcze pr~edClhr;~eś'cij;ańskich. Po przyjęciu chrzltu przez Słowian kulty mies:zJały ISlię,podobnie jak dzieje się to dz.is,i,aj 'na obszaraoh misyjnych. Z 1ego punktu widzen,ia można całość wes1elrnyeh coremoniałów podzielić lI1,a war:i'anty myślowe. Pil":zede wszystkim są' to symboUcZil1'e cZYll1rnościobyczajowego prawa, głównae dążące do Ipołączenia dwóch 'rodów j wymiany daQ'ów. Da.kj, magicZil1·eobrzędy mające .za pods,tawę myślenie 'pierw.otne, a dążące do wchowania żyda i zabezp~,eczenia dostatku, ściśle związane ze ,zwyczajami zapustnymi. ApootropeioOny służyły ,najwię'cej do ochrony .młodej :pary przed czarami i urokiem. Część obrzędów ·i czynnoś'oi j·est pozos,talością rodow.ego kultu przodków przy akcentowaniu przejścia niewiaslty do rodu małżonka. Calość 'swadźby spajały przepisy wiejskiej etyki·ety 'i folklor sławny . FolkJoor zo,stał opracowany jak'o .objaśnienieobrzędów z z.aZinaczeniemsztuki ,improwiza,cyjnej, zresztą bez Imuzyki, ponieważ jest tak bogaty, że wyma.gałby osobnej monografii. Autor kładzie nacisk na r1olęczys,tości panieńskiej i trudne źycie nieo'Sotr'Ożnejdziewczyny. Być mo·że kwestia czystości została wyolbrz)'lmiona przez opisy; na terenach górski'ch była na pewno mniej ważna. W OImawia'nej kSliążce autor lI1ie dochodzi 'p()czątkowY'ch stadiów wesel słowiański-ch, 'Czaisami ,s'!1!ujeprz)'lpuszcz·enia ()Q do pierwotnego kształtu danego elementu swadźby. Z,aostosowana metoda j.est ,po'Ziot'niedia'chron.iczna, '!liejako ZJrytual.izowana pnez tradycje na ulki zWlalllJejetnografią. Z-ałożenie, że ohrzt;dy i zwyczaje ludo,we dntalrły do lI1<:lsz)"ch 'czasów w fm"mie 'Szczątkowej, utwier'dza nas w wierze o· istnieniu pi·erwowZiorów słowiańsikich weslel 'i całej i·ch kulturowej oprawy. Ale prz'e'Cioeżuczes,tniczący w OIbrzęd<:llch nlie dbają, czy 'są one st'aTe lu.b nowe. Zwyczaje są częścią ich :i:yci'a i ZlmiEJniają'~ię wraz ze zmianą warunków tego życia. Młody'ch lub weselnik/JW mało interesuje zna,czenie ogólne posZiczególnych części ie-ałego zwyczaju. Ró' lIl1ież j.edrność myślowa lokalnych pr:zej.awów wydaje się pToble'maiYiCZU1a przy znanejalogi'cz:ności Imyślell1'i'a'chłO'P-s'kiego.Może dopi,ero oołkowite rprzeję.aie -rolniczeg{) i>pOlSobuImyślcTlIua,po'zwo,liłoby Ina poznanie przypuszczalnego WS1pólnegosłowiański~go widzenia śWliata. Zacytujoemy oota,tnioe zdanie z interesującej słO'wack.ioejpozycji wydawni'czej: "CeremOil1ial tradionej sl'o'Vansikej sV'adby v mnOthol'>tiforie;n �287 Recenzje predstavuje wyznamoiVU a lidoovu jednotu vyviemju:cu z rov!ll.a'keho pSy<Cholog1okeho. zalozenia 1I'I().J'll1ńckeho l'udu, jeho svetonahl'adu a, sposobu jeho mys'lenia". WQjdech Dudziak II Aut'or dał Slię 'Poznac JUZ WCz,eSlllJleJ j-ako twóroa 'Prac pOGwięocmych ruchom ludowym na Słowacj'i (głóWU1li.e Ipows,t'aniom Ma1eja K,olfV1ilIla) i ich ooibioClio;m w folklor,ze wiejsk,im. W ,tych pfla1cach, jak li w s'zeregu iJlJl1yClharlykułów, rpodstawo'wą &tała się metoda hi1stoTYCZll10-poTównawcza,kQlns'ekwen'tll1ie stosowana tak:lie w ounawiarnei pracy. Tradycyjne wesele Słowian j-uż swcxim tytułem sugeruje o~r·omne pr"Led:Slięw7Jięcie badawcze i wiążące S'ię z nim trudnoŚ<:li w joego realizacji. Autor wpr.awdz;ie z góry zazna'c'Za, liż SItWOTzeniesyntezy ,obyczajów i obrzędów wel'>ełnych całej Słowiań's7Jczyzony jest ,niemoż1iwe, ale daIej, w wykł,adzie ,t'eorety'cz,nym, :rysuj,e swoją ,k.Q[lcepcję ujęcia, przY'l1'ajm'niejsY,S1tematyczn1ego, tej talk obaTwnej moza,i'ki, j,alką SItanowi tradycyjne wesele słowiańskie. Przyjrzyjmy S1ięna wlstępie, jak:ie są gene'mllneZlałożell1ia autora. We<s'eletradycyjne ,prz;edslawia dla nieg'o ,,[... J komplek1s a:-eligijno-mJitologi,cz,nych wyobra:lień i nOil"mprawnych, 'norm etykiety li ,etyki, obyczajów li obrzędów, zabaw ~ ~Ier przesiąkniętych pr:oejawami folkloI1u" (s. 14). Tak'a deflini!cj<aod razu Slugeruj'e ll1!ierealnC'ść i.sot'l1Iion,ia obl'zędu weselnego, k,tóry byłby wSIp,ólny całej Sło'wiańs'Zczyźnie. Zauważa to oczywiście 'Sialm,autor rpis,ząc O' jego liicznyoh m-ólliicowaruiaoh regionalnych, będą'cych wynJikJi·em Pil"O'cesów hi!storyczn,ych ~ etnicznych z wSlzys,tkim:i ich konsekwencj.aomi. Na jaki'ej wlięcplaszezyź,nie możliwa Jest syntew Imaltefliału i przep,rowadzenie jakliegokolWlriek ,studium porównawcZJego? KOmOiI'Ovsky zał'ożył, :lie osiąg!ll.:ięcie -teg<Jcel,u możliwe jest ty1k'o po.przez roz;łożeni,e całości ceremoniału weselnego na po'szc'z,egóLneZlI1aczące elementy z uwzględnieniem i'ch relacji do 'całości 'St:ruk,tulfy <Jbrzędu, a dalej d<J s'tnuktury <socjalnej i gaspod-ar·czej. W ten SlpoisĆibrozłowne ~trU'ktu:ry POSZcz,c'gólny,chwes'el tnzeba bad-ać w regi'o'l1a1nych ·przej·awac·h, 'odwołując .się j·ednak do k'h tożs.amych składników .. Nadrzędnym celem tego zabiegu jest ukazanie .miejsca i znaczenia lmżdego pojedyń-czego składnika w ,systemie wesela. W tym 'momencie !nie sposób oprzeć się pewnym skojarzeniom. Rozkł.ad 'na C zył1'ni,ki e!emen,tame wymŻd1!ie przypo;m'i,na wydzielanie fonemów w językoznawstwie oskU'k,tuml'l1ym i l'ch ana1olgonów kulturowy'ch \Ii antr,opo!,ogii strulk tura Lnej C. Lev.i-Straussa. Autor wprawd7Jie ani raz ni,e powołujesię na publlika'cje francuski'ego badacza, jed.nakŻie możemy w jego ujęoiu dopatrzeć saG wpływu tego podzaj:u 'podejśoCia badawczego. Jest to przy'pu's7JCzalnlie efekt bezpo,średnic.goocldziaływall1i1a 'pr,ac P. Boga1ty:ri'ewa, wlspół1tow,a.rzy:SlzaR. Jakubs'ooa. Tak więc najprosisze przejawy kultury, w tym wypadku związane z weselem, te, jakbyśmy 'l11'ogEje nazwać, "czynnikli prOSIte", 'stają 's.ięprzedmiotem kOlnkretnej analizy i porównania. Na wskazane rpara'lele ze -strukturalizmem wska1zuj,e t'akże' traktowank tych podstawowych składników j·ako elementów mających zawsze olueślone zl/1,a'c,zeil1ie, 'co'ś sY1mbo1iz,ującyeh, mo.gą,cy,ch być odczytanymi dzięki znajomości kodu przez uczeSJ1.nakówkuj,t,u;ry; dokolnuje się 1Jego przy takim 'samyrrn ZlałożEn~u ja.k przy anal:izie język.a. Joednocześn'ie KoQImorovsKy proa'gniie ·tIr,a;kJtowaćzj;a.wiska kultU!fy jako pol'oc-esdymlll'IJlioczny,ZJmienny w czaoSlie,zależny od W<a1'UlIlików hislorycznych e'k. PrzepI1ow.ad.z;ona pnez Il1<asswego ·rodzaju reill1lterpretacja sta.nowisk,a autora �288 Recenzje k>iążkli wykawje, iż nie reprezentuje on żadn'ego okir,eślonego st.anowiska badaw<:zego; TZ!ecWlIlJa metoda, którą mo:ima QkreśLić s.lJruk,turalno-genetycZIl1ą, nie 's'pr.aw<lm Się w trakcie ,realizacji mgadirui.enlia. Bo cóż przynosi właściwy tekst Tradycyjnego weseLa SŁowian? Autor p()lsłużył się l1:.utaj'podział€<m mate,riału Są to ko-1ej,no: Zycie do wesela <OraZ Wesele. Na kolejnych stronach tQwa'fzyszymy ·czlonkowi trady'cyjncj społecznoś·ci w1iejo9kliejod czasoUinicja'cyjnycih pOlstrzyżyn, popnez wszcJ.k'ie morżlliwe fonmy obrzędów, zwy'czajów i obycz,ajów związanych z weselem, aż do aktu jego zamlmięci·a. NiCimożliwe wręcz wydaje Slię być zrelacjonowanie treści poszczególnych rozdziałów tej pora'cy, posiada clIlJa bowli,eun chara1klteir wyru'tnie ,erudycyjny i przepełnion,a jes.t wieloośCliąfa;J~tów, Autor zgrr'omadził duŻJo materiału faktogr,aficZlnego z ten'nów całej Sł'Owi,ańszczyZll1y(:i nie itylko) i Lst'arał się go usysolC'ma,tywwać według w:opciIDni~m'egopodziału. Materiał źródłowy jest tI'ojakiego :pochodzenii.a: żródla archiwalne, dc:tychczasowe op.racow.a'nia, wla,SIn'ebad-aniLe.terenowe .. Komor'o-v'sokykryty'cznie oonawira możliwoŚ'Cli:i olgI'aniczell1li.akażdeg'O z ty,ch rodzajów żródeł przy ich wykorzysltywamiu. Wspomniane nagromadzenie rna'tetlia1'u Uil1'ieunożliwilo j'edna'k ujęcie problemu w pClsitull(Jowa'n,e raiIDY teOlretyczne. Raz jes,zcze oka,zało siię, że przyjęta metoda 'pozwoliła jedynlie ina uponądkowany 'opi's. Wobec tego możemy mówić tylko o tej sbr<mie kSliąŻkli. TiU za,ś stwierdzić musimy jej obswrność przy za,chowaniu dużej precyzji :i dOlkladnoś'ci świadczącej 'o 'wi-e1kim naikł'adzi'e 'P'1'a'cy,i znajooiIDośaitematu. PJ'ZYPoIDIinato irn,eco ,ctziełQ K. M.QIszyńskiego Kultura ludowa SŁowian, ale jes:ocze .bardziej 'SZ!cz,egó~owe i rozbudowane ,odnOŚl'1Jie konkretnego tema'tu, Mając 'na uwadze fakt, ż'e ,pols'kii badacz J1IieiZJdążylnlapńsać trZJeoiegotOlmu .swej 'pracy, dotyczącego kultury 6,p.olecZll1'ej, r'oc'eIIlZowaną k,S'iążkę można ,chyba 'po.1Jrakto'wać jak,o części·owe <!opełni'eil'ie br,akująoeg'O 'Oigniwa..A to j'Uż chyba dobr.a rekomendacja. Przedstawiolly materi,ał posiada dobrze ustal'oną górną i daLną 'ohl'oil1'O'logię, zjawi'ska traktowane są historycznie, tzn. od momentu pierwszych {) nich wzmianek, do zaniku lub ewentualnych przemian i to w zróżnicowaniu terytorialnym. Dla jasności :niektóre problemy rozpatrywane są na szerszym tle n!iżsama Słowiańszczyzna (np. w ro:cdziale I). Całość analizy jednoczy idea, iż wszystkiie zachowania kulturowe wyrastają ze specyfiki wiejsk~ej gospodarki naturalnej i ludowego światopoglądu, co nadalo im chalraktery<styczny wyr,az, który,mhmo różJnorodnoś'cIi form, daje się ·odczytać dzięki tożsaiIDO&Ciimyśleruia. Owa jedność przejawlia się w 'sposób najbardzicj dobitny w sferze kultury 'symbohcznej, 'a ś'C.iślej w wierzeniach .mitologi,ozno-magicznych, które ni,e w pen zdo'lala oprzeksz:t,a1cićwarsitwa póź,niejsw - 'chrZ!eśaijaństwo. Dla badaczy, .którzy \Szczególnie zainteres'owani .s,ą zagadnieruiem obrzQdowoś.ci w€'selnęj, na U~"3gę zasługuje obszern.a (licząoa 660 pozycji) bibli,ografi,a. Na marginesi'e możemy powi'edZJi'eć, że w odn~esienliu do. ethnicum opol'skicg,o wykorzyst.ano przede wszYiSltkiimmateri.ały z Mazowsza i Podla,sia. Powyższe uwagi miały nam Ulna,oczn'ić, ż,e książka Komor-ovsk'iogo może być ()(;eni,ana z dwóoh punk!tów Wlidzcnlia. Oto otrzymaliśmy kolejną faktogr.af.i'czną praCt:, w Jdórej nie w 'pelni zdołaino zr'ea1i,ZOlWać przyjęte zalożenia teorotycZ!!lle.Dlatego tE?; można książkę śmiało u'mieścić w nUlDOLc pozytywi:s.tycznej refleksji nad rwczywisllJością kuH'urową, Slpif'owadmjącej się de facto do jej rejestra'cIL Obecnie zaś chyba i'stn1Jiejej'Uż zalpOtrZJebowani'e naplTa'c'e wyjaśniają'c-e w sposób naukowo dojrzały oposZiCzegó1IlJe sfery kul.tury. Tak więc k'Sliążka KomorovoS'kiegQ, mimo że na 'owo za;P'O'!Jr:z.ebowanJie me możeod,powi€<diZieć (je9t to wynikiem sytuacji .panują,cej przedmałżeńskie młodzieży, Formy zawierania na 4 częśd. małżeństwa, Przygotowania �289 Recenzje w ,całej etnografii), jest na gruncie dominują'cego ciągle nurtu r'Ozwazan pracą wyj,\tkowo rzetelną. Jest dowodem, że pomimo postępującej specjali2la'cji w ohrębie r.?uk, możliwe jes,t podejmowaTIJie 'tematów przekrojowy'ch. Michal Buchowski Wojciech Burszta Matthias Z.cnder, Gestalt und Wandel. Aufsii.tze zur rheinischwestfii.Lischen Volksund Kulfurraumforschung, Bonn 1'977, 'SS" 471, mapy, ilustra,cje, fotogJ"afie. kunde Praca M. Zendeq'a, wydana z okazj'i jego 70-lecia, przynosi przegląd dQll'O·bku aulo·ra. Z:aml1eISZlczo'ne w wydaniu jubileuszowym sJtudi,a sZlczegółowe (z których część był'a już wcześ'niej publikowall'1a) kon'cenlrują :się wokół konoepcji <regionu kulturowego (Kulturraumforschung), 'pods<taw jego o'kreśleni'a i metod badania. AutO!f zmierza bowiem do .p02ma'l1'iaodrębności i 'specyfikti kulturowej reglionu WesHalii (i jej subre@ionów) na tle ,przyleglych do niej iPegionów sąsiedni'ch. Zadania te realizuje M. Zender poprzez opra'cowania cząstkowe oparte glównie !na emp;iryc7!nych b<Jdania'ch, które zosfuly w pra,cy ;zawarte w 3 ezęśd.ac·h .obejmujący'ch następujące zagadnienia: I. Aspekty badań kultu'l'Oowo-'prZlestrzennych; II. WierzenJ.a i zwy'czaje; III. Opowiadanlia i gwam. W pie'rwszej części 'pra,cy, na którą złożyło się 6 opracowań,region w ujGciu TYJ. Zendera zarysowuj.e się jako 'określMy ,obszar, na którym na pods,lawie okreśkil1ych kryteriów Zlarejeslrowa'l1'e zosltały fakly i zjawiska kulturowe zlokalizowane przestrz anie. P\lIl1Okt wyjścia dla określenia regionu w aspekcie przestrz·ennym zjawisk kulturowych stanowtily dane z~romadzone głównie dla ,celów Atlas der deutsellen Volkskunde. W drugiej (12 s!iudiów szczegółowych) i trzeciej (4.studia) częśc,i pracy M. Zender k'Jnce.ntruje slię na anal.izie zarej.estrowany,ch faktów i zjawisk kulturowych, zlokaliwwanych nie tylko 'przestrzennie, ,ale i czasowo, z uwzględnieniem perspektywy historycznej. Dobrą podslawę dla tego typu rozważań stworzyly dalł1e z zakresu wierzeń, zwyczajów 'i zjawisk językowych (gwar"a), .przy pomocy który,clh a'utor próbuje we wspólczesnej kulturze ludowej WeslfaEi wykazać warsItwy i sytuacje kultUPowe SJiGgające w odlogłą 'prZJeszłość. Na ma.rginesie można zaZ!l11a'czyć, że według M. Ze;nodera zja'Wi1skajęzykowe mogą szybciej slię zmieniać i .przek'sZJtalcać od desygn;:;otów,które oZ'l'1a1czają. Toteż dużą uwagę przywtiązuje autor do wnikliwej analizy zjawisk kulturowyoh (wi'erzeń, zwyczajów) foQ2lumi'aIllychjako !l1ajba'fldziej spetryfikowany a'spekt badanych -elementów. Przyjęte przez M. Zondera zalożenia i metody badawcze regionu kultUlrowego wymagają pewnych wyjaśnień, któI'e mogą być tu podjęte: l) ZJewz.ględu na przyjlttą koncepcję regionu, jako pewnej ka.tegorii sipołecZll1o-k,ulturowej, 2) z .punktu wIidZCi!1lia mzwojou i specyftiki badań clnogmfi-cZ!l1ych. W .nawiązaniu do pi'erwszego zagadniel1!i.a wY'pada zauważyć, że k,ażdy regiQ'll w przeszłości był joednosiką geogm.fkZ!l1.ą, kulturową, świadomo'ś'ciową lub administm'cyjną (w ,ro:zmmioniu terytorium plemiennego). ROIzwój i. zróżnicowanie przyniosły 3 koncepcje n~g'ionu: 1) jako jednoSItki określanej 'aposlteriory'cznie na podstawie ('('<ch kulturowo-his'!orry'cznyoh (Kulturraum, jak 'li M. Zendera); 2) jako jednostkO. określanej a priori, zwlaS2lCza w związku z gr.alł1ircamiadministracyjnyrrui (H. Od um, 19 "Lud" - tom 63 �290 Recenzje to I(X) K. Young ok!r-eślil jaoJro'selek.cjlorniz.m); 3) oraz pozorn:i,e kompromisową kcncepcję regli,o'll'u jar~o r7Jeczywi:stośoCiirntensrubiektYW1l1Jej(np. J. Obrę'bski). Konc,e'pcje te pOWlstawały i nar,a's:tały w :<JWliązkuz konkreltnyrmi 'Potrzebami i ideologiami. I tak, pierwsza z nkh nawiązywała do ideologii natywizmu, a więc poj.awiffi !Się w Niemczech w dobie reneslansu narodowego, druga pojlawiła Oli<; w społeczeń,gtwac<hstarnowiących heterogenkZ'Ilie amalgamaty (np. USA), trzecia mi,ala stanowićsz;ukanrie opiaroia dla tendencji rpohtycLJIl1ychw ·pozy.tywnYlm s:1..mrieświadomości, wynikają'cej Ci7Jascmz rindoktrynacj'i. NajwliękiSzym maJnkamell1ltem tyc'h wszystkich ·poozi,alów jest ilch .sztuczma jednostronność. Nikt nie ,uważa odrębności kulturowej za nie podlegającą z;mianom i niekształtowaną w nawars,twienia'ch history,cznych, ale nie prwstaje ona być odrębnością. Tak SlamQ podziały dokonane ci priori były i są ważmym 'czynnikie.TI współkształtującym (obok ;innych z<la.rzeń hi'storycznych) region, ale nie były i nie są czynniki'em decydującY'm, ;j wi=y być brane 'I=Qd uwa,gę o tyl'e, o ile naprawdę znalazły odbri'cie w kulturze. Także świadomość ,mieszkaI1eów jes1t prz;ede wszystkim wyrozem ich społecznego !i kulituI'D-wegQ'bytu, a 'raz uksz,tałtoWiana oddz'ia!ywuje na ten b)'lt wtóDl1lie, .na pewny{Jh 'eta,pa'eh mawet w s'posób ·dccydująey, a.Je znów jest tylkoczY'l1lniJki·em br'anY'm pod uW1a,gęo 'tyle, 'o ile znajduje odbil(lie w kulturze i interakejach społeeZl!1.ych. W tym konJtekście wydaje 'się s~us:z;neprzyjęcie ra'ezej zm{)ldyfik<Jwanej ·tondencji badenia obsz,a1ru kulturQwegQ, ba:rd:zJiej ja'ko od'f(~bności uS'truktur'Owania elementów kuUury TIliż <oulrębr1O'śei!po<s'Z!e-zegó!Jny1eh elem nJtów, me tyl'kQ g.e:ne-tycLJll1ie, ale li w 'llam'sta,jącej hJ~storycZIl!i.e;z;miernnoś'Oi,omz ni,e -tylkQ ze względu n'a pozyt:)l'wną ,cdrębmość flak.tów, a.]'ei 'Ze względu na świadomość, i ,!Joo tyle, ·0 il,e powst.aje na 'i'ch gr'uIil'Oii·e i wlS1pólks1z:tałtujeje. J,edina'kże nie w ty,m kierunku potoezyły się badall1lia obszalrów ku1turowyeh w ujęciu M. Zendera li 'etnografii niemieekliej. W ty;m Imiejoou 'll'ależy j'e~z'e:<Je LJazna,czyć, że samo pojęcie regionu ni,e jest dotąd określane j1edinoZJnaC'znie.W tTaidycyj'nej etnografii r,egion utożsalmiany był z teryto-rium ,e1Jnografi'CLJIl1ym, T1ozurIDan)'lmbą<lź ja'ko odpowiednik grupy etnicznej, bądź węziej, jlako część poas,tawowego, ma-aierzYSltego :tery,toriwm. KuLturTaum w nauee zachodniej i w ujęciu M. Zendera to 'Pojęcie '0lC1'noszą0c,się do obu znaezeI1, w opa.raiu Q: la) przesłanki :hiJstQlTy'eLJll1o-'sPQłeeZ!ne, b) dane językowe i gwarowe, e) warunki fizjograHezne, d) 'eechy kultuI'ow€ w pewnej 'mierze zewnętrZJl1'c, zazwyezaj łatwo uchwytne i 'chaT1ak,terY'~ty'eznedla doa:nej grupY,e) 'eza'selm także dane o sa,mookreśl,eniugrupy. Jednaik'że ireg;jony rh'isrt.'OrY'ezno-kultuwwe ,stają ~ięz biegiom lat eoraz mniej 'Zwar,te, 'ooraz trudniejlsze do wy<odrębnienlia ;na poosltawie wymiC'nionyeh k'rytoriów. W ZJWliąZlkuztI'udnlO'śtci<ami'W Q!kTeśl3Jrnu:tradycyjnych negJionów, :<Jewzględu na lie-hZ:m'iemnQśćw ,pll"ole-eslie his1orY'cLJll1ym ri w ZJm'i'enilającym się układLJic '.stos.unków spo!eezmQ-ekonomkz'llych, 1I1J3:9tąpiłazmiana dyr,ektyw i pr-oblema,tyki badawczej w prlaeach etnClgraficzm)"Ch OŚf1odków pollS'ki-e:h.Można w tyrm ZJakresie wskaZJać na pa-aee ośrodka łódZJkriego (K. Zawi,sitowi,ez-Adamska), war'szJawskicgo (A. Kutrzeba-Poj.naro'Wa), 'I=Q1Z1!1.lańlSkiego (J. BursZJta). Powr,aoając <lo 'tend-eneN bad-anli,a 'l"egionU' kulturowego w nauee rui€lmi-eckiej, należy PQdik!reśliić związki 'z .metodą ·geogr;afi.czną 'st()15'Owanąprzez językl(),zmawców i ubr:zy.mują-eą 'się iS1kło=.o>Ść:ni€rmiookic,h etll1oog·rofówdo nawiązywani.a do ~.eh wyników li utrWlala;n.'ia tez Q I1Ii,ezmieTlII1ej C'iągłoOści·ehłopstwa i kultury chłopsbej wywooZJonej wprOlSI\;zgermaI1skiego 'Ustroju ,plemJiennego (aż do eksltTemów w rodzaju BLut 'U.nd Boden). Dla1tego pirob1ema1tyka łą-ezyła slię dl.a ,tych autorów z problematyką .charak,teTu narQdo'wego Iwe;umialI1Je~oj,ako VoLksseeLe (np. H. Riehl, a ostatnio �291 Recenzje j M. Zender). Krrytyc:me uwagi zres'ztą o tych tendrencja'ch przedstawił w nauce niemieckiej H. BaUJs'inger w 1971 r. W ZJmieni'onym układzie :st'o~urnków społeczno-l§os'podal'Czy,ch ·coraz trudni'ej jest 'IN ogóle umiejscowić w ,czasie riprz·es.trzenri zabytkowe formy kulbury tiI"adycyj.nej, celem wiązania i'ch z odległą prrzeszłoś,cią i dawnymi oraz obeonym'i terytoriami etnicznymi. W skomp~i:ko'WarnYrITl bowiem rppooe::lie,historycznym irrOzmyły\Się 'igu'bią d<.lWlne·podZJi.ały.teryto.nial.ne (plemienne). Niezależnie od nich u!kJs·ztaUowała się bowiem .nowa rz,C'czywri:st0'ŚĆ regionalna uwarunkowana w znarcznym stopni.u terenowymi środkami p['odukcji Wymaga ona już sformułowani.a odrębnyeth po\S,tulatów badawczych. Tymczasom M. Zender, mimo podjętych w tym zarkreSli,e 'Us'iłowań, utrzymał w swej pra,cy ·skompromitow.any mod,el KuLturraum, bez względu na jego ZCiwszemożliwe nawiąwnia do Kuliurlandschaft, 'a nawet Lebensraum, 7.mieniając tylko jeg'o rskładniki. Mianowicie zamiast uwzględni'ać odrębność kulturową, ale w ZJmienlnośc'ikcmtekst.u historycznego i śWliadorITloś'ciowego,dordaj.e ,tylk'o mechanrlcznie os'obne orpra'colwal1'ia dotyczące czynników hisltrorycznych do .pojmowalnego po dawnemu KuU.urraum. Dlate.gro w 'k'oncopcji regionu kulturowego M. Zendera, gdyby nawiązać do tytułu jc.goprarcy, nadal dominuje Gestalt nard Wandel. Zofia Staszczak Leopold Schmidt, Hochzeitsbrauch im Wandel der Gegenwart. (Mitteilungen des Instituts fur Gegenwartsvolkskunde nr 4). Wi'en 1976, Verlag der Osterreichis,chen Akademie der WiSJsenschaften, ss. 60, ił. Na ulicach 1I1u,s.'ZY'ch mias.t w niektóre dni, iZwł.a·szczaw sobo.ty, zauwazyc można samochody ·osobowe "lepszych" marek przystrojone kwiatami, z 'Pękami kolorowych wstążek przy antenie, nierzadko z 'siedzą'cą na masee wozu ·okazałą lalą w białym, efekt'Owny>m stroju. Widok ten nie ,budzi ni·czyjego zdz..iwienia, przeCliwnie - pełne zrozumienia ·i życzliwości uśmiechy, wszystkim bowiem wiadomo, że ,to młoda para jedzie do ślubu. Przed urzędami s.tanu cywilnego zwracają uwagę 'Szpalery formowane dla nowoż'eń'ców przez kolegów, przyjaciół, zbi'OIowe śpiewy, toasty, ,cz,asem taóce ,i wie!'e inny'ch 'IXldobnych manifestacji. Nawet już nie pralTIJi£;tamy,,od ki,edy t'e praktyki wpisały srię w 'k'rajobir.az nasz)"ch miast, 'pewne jest WiS za'kże, iż ,są one w ni.m obecme na stale od szeregu lat, równie plebejrsk'ie, jak dawne 'ohIo'pskiie kawalkady weselne czy rytualne prorwitania pary młodej 'wTa'cającej od ślubu - tyle ile nowe, współczesne; j.uż ll1uew Ik,ategorii tradycyjnego folklo'ru. lecz w (makroskali kultury rma'sowej. Nire :zrainte'resowała się nimi dotąd b1:iżej polska ebnogr.afia, ,choć problem z pewnoś,oią warrt jest uwa~i 1. WspółcZiesna obrzqdowość weselna obr,osł'a bowiem niepos'trZJeżenie w cały kompleks w:erzeń, przesądów, ceremonii ,i rytuałów, gestów i zachowań, rekwizytów i form fclkloil'U sło'wnego czekaj'l'cych na udokument!()wanie oj na'ukow.e za!in1erp['eiowan~e. Pr.awdę tę uzmysławJia nam lektura pracy <!;uistria<lkliegoet:no:l,olga,L. Schmidta, 1 Wzmiankę o współczesnych praktykach towarzyszących obrządkowi można w wydanej niedawno pracy na temat świętowania w Polsce. J. Olędzki. A. Zadrożynska. Wyrzeczysk:o. Bialystok 1976, s. 225 - 228. lS· weselnemu Zob.: T. M. znaleźć Ciołek, �292 Recenzje mając·ej za temat WLSlpół<:wsne przemi'any rzJwyczaJow weselnych. Niewielka ta praca zaslUi~uje 1l1.a. uwagę lilie tyliko ze wz;ględu na ,ni'ezwy-kLepopularny, wi,eeZlni,eaktualny temat, lecz tJakż,e z IPOwOOiU :nieoorlzi€!I1'nejm'cil;ody, j'alką posłużył sJię jej auto,r. Opracował on 'mia!l1ow;i·CIie Icały tema<t wyłącznie na pod:s,tawie donoieSlieńIprasQwych zawierający'c'h foOzma'Lteinf.orma,cje o wydarzenia'ch ,t'owarzyszącyc·h zawiNHnym ws'półcZJeŚinieślubClITl.Połowę ppa'cy wykonal'i wiG,c wścibs'ey dZJiennika'rz::, do ,autora należała s'ynteza oderwarny'ch fa'kitów :i loch naukowa interp.ret-a'cja. GI'clmadząc skrzętnie prZJez wiele lail;rinieresują.oe go wycinkii pl'aSOWC,zdolał 'Olnzebraćko'fpus dowodów wyJStar'cz;ający do wyoCiąg)nięcia uogóll1liają'cych Wll<ioskówna temat natury zjawisJ«a. M'doda ,ta wYlmaga oczywiśóe określonego gatunku prasy nrasrta'wionej no sensiacyjne pLoteczkd z żyóa towarzyskiego, jakiej nie brak zJ"'esZltąw krajach kapit.alds<tyczmych, na,tomiiast od srto.s'ują'cego ją badacza wy.maga wyjąt,kowej os'tro·żnoś'coi 'i ·krytycyz:mu w cceruie mart:el1iału oraz dobrej Zlnajo;noś·ci badanej problematyki. Wiedeńlski etll1'Ologwykazał w omawianej p!Tacy, jak należy się ową metedą posługiwać. Z od,erwall1y,ch ńakrtów jak z moz.a!iki ułożył prz;ejrzy.sty obwz wSipółczesnych zwy'cZJajów, zachowań, manifestowanych posrtaw oraz \;l'ndencji objawiających slię w związk'u z Z'3WaI'\Cli'€lm małż'eń~twa na terernie AustJ1~i'i Niemi,cc Zachodnich,a po czt;ś'ci także w ki'lku Lnny'ch klrajaoh. RO'z;pd<lWa ni,e ogranicm siG ws.zakże do s'uchej faktogra1iii, kcz jesrt wzbog'aloo'na .r,eHeksją teO'Tetyczną autor,a, któ.ry komentujew51pókz€'sność przez prYZJme ..t tradycji, niej,ednokrotnie odtwa'rzając genezę niektóryoh hi~story'czmYClh już form kuLturowych, objaśniając ),ch dawną i lIlOWąsymbohkę, a w uzasaidnli,onyc,h przypad'k,ach rozprawiają'c 'się z zakorzen.ionymi s,ter'c·otyp.ami łub ps,eudona,U'kowymi rporglądalmi porkutującymi w śwdadomości publicznej, rczpows'z;eahnianyunli ta'kż·c na łamach :popularll1y'ch 'cZJasopisffi. CałeIŚć I'ozprawy składa się z diwuml.'srtJU Towzi'ałów, w których kolejno omówione z'ostały !ll,).cktóre tylko zagadnienia tej wicl,ce !przecież złożonej problematyki zapewne te, które autor uznał za najbard.ziej reprezentatywne dla dokonującego się prO(le~u :przem~an. Już 'salme 1ytuły .rozdziałów określają kiel'unek jego docieka!'l, a zarazem w:lkazują,MóI"e o~iwa tmdy'cji wesełny,eh IszczegóJoTIli'e są q;odatnc na wpływy :m-cdy i zmianę treś,ci - warto je Wlięc prz)"toczyć. POSz,czcgólne rozdziały zatytułowane .ZJOIstały następującymii hasŁami: 1. Nadal żywotne zwyeZJaje trad)"cyjne; 2. Wianek ślubny; 3. Welon ślubny; 4. ObrącZJka ślubna; 5. Zaślubiny z;biorowe; 6. Ro'zrosi uroczys,tośei weselnych; 7. Zaślubiny pąrtnicZJe; 8. Zaślubiny w strojach ludowych; 9. Kanonady weselne; 10. Gody jubileuszowe; 11. Szpale!TY sZJpadowe; 12. Zawieral1li'e małżeństw wśród przebierańców Z3pus1Jnych. Nie ws:zystkii'e l1OzdzJi:ały'mają j'oona'klową wa,r<tość osta,tni np. wydaje S'ię zbyt :na'0iąga!ny preez ,porchopn,e'uogólllli€ll1liJe jed<J1IoSltkowyeh faktów, więkswść jednak zawiera n'aJprawdę i:ni-eresująee infonmacje. Oiekawie zwł'a'szcza wyp,ada porównanie ·opi'sywany'ch faktów ZJewspókzesną rpolską rzeczywist<oś'Cią; okazuje 'się, ż'e ni,cktór,e formy .znajdują blisrkiie ,analogie w n!3'szyoh pr,akty:kach wspólczBSinych, inne ZJnów s<; Ispecyfi'czne dLa A'ustr'ii l,ub ,k,rajów niemic'ck'ojęzy'cznych, jesZJcze inne nabrały szerokiego, uniweJ1s,alnego wy:mtaru w ramach 'c,gólnej oeywil'iza,cji świa1t.owej. Jedne wyrosły :I1IapodŁożu ,toody1cji ludowy,ch, !inne wywodzą się z subkul\;ur różJ!llychugrupowań s'.o<cj1al!llych, niektóre zaś wYllli:kają po plTOSIDU ze zwy,czajnc<go s<nobiZlmu,pozers:twa, a nierzadko z pobudek czystego romantYlZmu. O tych osta1ll1iClh,traktują zwłaszcza rozdziały 5 i 7, z który'ch dOWluadujemy się !IT!.in. o n:iek!tórych oS!obliwych zwy'czaja,ch zaś.JubinowYClh panujących w świecie, a ni,e mają'cyc:h odpowiedndk1a w polskich tradycja'ch. Z IpeWll1oś'Oią oboa p1ol'skiemu �293 Recenzje "indyw,iduahzmow<i" j,('IS1t idea ślubów z€lSpoł'owych czy :zJl'iocowy,oh (tmafi!a .się c<~astm śl,ub dwu, maŻ/e ·1Jrzech .par Illaraz, nip. w przypadku ,ftoclze!'ts,twa, przyjadół), tymczasem w niektórych kwja<ch eUTopcjsk'i'oh, w USA, a zwł'aSlZiCzaw Japami upowszechl1liła 'Sii<;moda ll1a śluby już rnlie ,zbio["'o'we,a wręcz m,ars,owe, kiedy <to przed ołtarzem staje kilkadzLcsiąt, ,a nawet trzysta rpar .(!) ,równoiCZJeśnie(s. 29). Co dziwniej'sze, śluby te zawiewrne są w wielkich ka,tohckich katedmch Tokio, SłngarpUru, Hongk'ongu wprz.cważająooj więks'z:ośd ,przez Illli'echrześ<Oij'an.Jak w,idać, hczą się tu nie względy id eo10'g.iczTIe,lecz o'wo decorum, jakiie sltanowi ka'tohC'ki rytuał ślubny z nioodZ'Ownym Ave Maria Goun{)da ,i Marszem weseLnym - tam rnie Meooels'SOlhna lecz Wa,gnem, przy czym oboWliąZJującym sItrojem ślubnym staŁa się b~ala suknia z welonem li cWl'ny gaflI1liitur.Dla zawa,rcia śluibu według tak'i'ego, "eur'opejski'ego" starn<C!aJ'du, J:apoń'czy'cy ·po.d.różują nawet SiP€'cjaln1:iedo EUIf{),py. Innym znamienlllym rysem jest 'moda ·na ZJawier'an.ie Śhlbu w wybralllych kl()ścioła,ch poza mi,oj'scem zJa'mieszka-nia, Illp. w ZIl1'any-ohmiejs,caoh {)Idpus.towY'ch;wtedy ślub jest zwykle połączolllY z pielgrzymką i o wyborze decydują względy czysto' religijlne ('Odp'0'W1i'edni'1{'i,em tej sytuacji w Pol'sloe jes,t wysoko 'C€ll1lionyw pewnych kręgach społeczeństwa "ślub rna Ja,snej Górze"). Częsbo też wybi,era siG k'ościoły zn bytkowe, o wysokli'ch wlallQlr,a·ch ·a<riysty.cznych, lub Irolmranty,czniepołożone (np. nla wysI:Qe, nad jeZliorem), bądż wreslZJCiewyszuk:uje 'się małe, intymne ~ap1i'ce, najchętllliej zamk'owe, dl-a ,odbyoia ślubu ci<chego, lecz ,ekskluzywneg{). W kmjach kapitalis'lycznych wJaś,oióel-e odpowiooll1.iohobiekiów rudo6ltęp'ruiają je za odpowiednią opłatą, CZf:;S,toWiroZ z pok'ojami goś'ci!nnylITll,,czyrJ1Jią'c z 'tego st,ale źródło dochodu,. gdyż chę,liny<ehnie brak, nawet z za'graruicy (Ain1erykan'ie, J,a,I:oń-czy<cy).Wybór takich m;ejs,c podyklwwany jest prZlcważnie 'c'hę.cią oolfóżll1'i€'l1lia S'ię od Uumu, albo zwy,czajnym SITlobizmc1ffi,zaśodlpO\V1iedniewwry czerr:li'e się z filmu, te1ewizjilub też z prasy. Przykładem podobnych motywacji w Polsce morgą być "ekJskluzyWll1e" śluby w ~aplicach t<:,kzań'sk'j'ch na Hali Cho.chołowskJi'ej lub Ilia RUSliJnJOwej Pol-alnae, gdzienawet rrie moż'na d'ojechać, ,tylk,o ,trzeba dojść piesw. Równolegle za,~na'czają Slię podobne tendencje przy zawiemniu ślub6w cywilnych PQza urzc;dem stanu cywilnego. Wybi'era się w tym celu często miejs'cazgoła niezwykle, niejcdno,krotlnie zwliąza,ne z zawodem lub 'specjal'l'lQśdą 'ilJowQŻJeńców:np. płelwonurkowie - 'r-od w<Jdą, ,grotołazi - w ja,skinira,ch; może ,to ,być rÓWIl1,ieżłódź nu środku jczio,ra czy n,a !mo'rzu, Imost, dach iilp. W 'Pogoni za oryg)irnalll1Ośaiąwykazują ludzie ,nieraz. dużąpomy:s1<Jwość, a 'przecież owy,ch ekstrawagall1 cji nie można skwitować 'po pro.&tu wzruswniem r.amioln, gdyż Imają one .swoj,e 'Psychologjczne i spoIecznc uza.s,adn'ienia li są kuHu.row{) uwarunkowane, a w;ięc zasł'ugują na uwalgę zerienlowancj na wSPÓłcZeslllOŚĆ etnografii. Zarazem jednak o wyd,arwni,ach podobnych do wyżej opli'sanych dowiedzieć się mnżna naj'ezGś'eiej z.upeJ.rtie p'rzypadko.wo lub właśnie z ,prasy, trudno je bowiem b,:dać planowo wobec 'mnogośc'i ,i wręcz alcatorycZJnego 'DoZJprosZJel1lia posZJczególnych przypadków. I w t)'lm '1=un.koiezmajduje uzaSiadnienie Imet{)da zas'tolSlowana 'Przez autarn om.awiarncj pw'cy, metoda która nie za's,tąpi 'l'llQlrmalnyc,hbadań etnogra£icz;n.ych, ale może je zmakomide pilolJować. T,ak też :należy traktować rOZJP'f'awkę LeOoI:0lda Schmidla, która nie jest .i rnie mogla być wy'cZJeI'p'ującym studium pTZJedmiollu, jest natomi,as't tre~ciowym w)"k.aZ!OJnpl'oblematyki, ,o dużym \Stopniu ulQogólnien'ia,mogącym stanolMić do,godny 'P'un,ktt wyjś'ci,a do bad,ań 's7JcZJegółowyohruJ.d zagadnieniem v;spółczesncj 'o·byczaj<owośd zaślubi'nowej (t.Dadycyj.ny ,tel1m.in "o'brzędowość weselna'" byłby tu zlJJpełnie 'J1!icadekwatl1y). l Bogusław Linette �294 Recenzje Arti popuUor Ethnographie des Etudes Tirana ne Shqiperi, a~banaise. Efhnographiques Edition 1976, ss. VI, 'iI. kol. 156, res. ang., fran,c. specia~e d !'occasion en A~banie (Juin 1976), Tkana de ~a Conference Nationa~e 1976, ss. 281. SygnaliZJowane tu pra,ce ukazały się jedn(Jcześnie nakładem I.ns,tytutu Histo<I'ii Albańs'ki€j Akademii Nauk. Przedstawiam je razem, 'aczk.olwiek różnią s'ię zasadniczo formą i zakresicm zawartych w ni,C'htreści. Pierwsza z wymicnialnych książek to barwny ·album sztuki ,ludowej Albatrlii. Na po;nad 150 fotografiach pr,ezentuje się wielobarwna, ogromnie zróźnicowana w detal,ach sztuka górali al ba ński,ch. Autorzy dccją przegląd artys'ty'cznej twór'czośoi swego kraju poprzez prczenta'cję budownictwa, wnętrz, tk.ani'ny, s:przętów, na'czyń, broni, ozdób, sltrQjów, .instrumentów i tańców. Przy slpolr·ej ilości ilusrtra,cji pamiętać należy, że np. kil.kanaście komr;letów pokazanego w albumie stroju, t(J ZJaledwi'e'część z (Jkolo 140 odmi,aonstroju ludowcgo tego nli.ewielkiego przecież kraju. P.odobni'e zresztą rzecz ma się z 'budown.ictwem. TE'roo Albanii, choć trudno dostępny, stał się 'miejs'ccm wpływów i krzyżowań kultur: muzułmańskiej, słowiańskiej - prawoslawnej i klasycznej - śródziemnomorskiej, co dalo w dek,cie t<l'k bogatą :mozalikę typów w każdej dzicd7Ji,nie lwór'czości. Druga omawian.a pra,ca to zbiór dawniej publikowanyeh artykułów, ogłosza'nych w pcprzednim dZii'es1ięciole'C'iu w wydawnidwa'ch na'ukowych otno,graJicznych i his,torycznych. W foDmie zbio'I'owej 'Pl1aoc~te wydano z ,okazji kon[CJ'cncj'i poświęconej prac.om etnoOgrafkznym. Opracowanie zawier.a w sum~e 17 a,rtykułów, 'przeważnie o tem<ltyce €'tJnogra:f·icZJl1€j. W all'tykule wstc;pny.m Rrok Zojzi -pu'zcdstawia dawny 'P()dzi,ał TegiOlna.1nyAlbanii, 'Ha którego baZl~ewyks'z:takilo siC; obC'cne zróŻol1Jicowa'l1'ie regicn.a,lne kmju i który był podstawą do uformowaruia się w XIX w. narodu albańskiego. W t)'lm 'okresie upowsz,echiniły się zwroty shc;iptar :na ,określenie mieszkańców tyeh 7Ji,emi ShC;iperi na 'określenie kraju. Wyparły one z użycia dawniejsze heme -okreś].(Jruia,wskazujące na r'e~ionalną przy;na}eŻDość mieszk.ań-ców. Do dziś jednak świadomość różni'c regi'ona1nych jes1t Jlli)CiI1a, ·aczkolwiek w kulturze ludowej wyzna'cza się za.s,adniczo dwa więksZJe regiony eitnog·rafiocz:ne,wykazujące wyrażne róiJni,ce w języku oraz eałyC'h z8Slpoł.aoh 'cech etnogr.aJ)j,c7Jl1yeh. Regi'cny te, 1.0na półn<iCYGegen.ie, a na południu Toskenie, uformow,ane w XVII - XVIII w. ze zJednoczonych daw;nie}szy'c,h księstw. PozJOIs,t'ałe,artykuły ,repreZJentują ba'rdzo różnQlf'Od!nątema1tykę, m. in.: proces urbaniza'cji k:Toaju,prawo zwyczajowe, przeżytki w wierzeniach, roozkład wielkiej rodziny, pozycję kobiety w rodzinie, rozwody, zwyczaje wesclne, budowni'ctwo, strój wy.rób prochu, rzemiosło a'rtysty'czne ,i zas1;osowaIlli,eludowych WZJo,rówartyslly'cznych wc w.wDniotw.ie ,przemysł'owym. Redakcj'a zbioI'u zap.ow.i.aoc!.a wydanie w najbliższym czasie osobny.ch 6 oprac'owań albumowych poświęconych pos'Z.czególny,ch a.s.r;eklom sztuki ludowej, m. in. wytwarzalIlJi'Ukobiierców, haftom, strojowi itp. Obydw,a opracowania w 7Jna,c7JI1y sposób wzbogacają naszą wiedz~l o ludowej kulturze tego tak malo u nas znanego kraju. Adam Annette PourJ'at, Traditions d' Auvergne, Mara'bout, Verviors 1976, Bartosz ss. 192, ił. Belgijsklie wydawnictwo Mar,about 'specjalizuj,e się m. in. w publikowaniu przewodników. Traditions d' Auvergne 'stanowią 21 po'zy'cję serii "Guide Mambout", składającej się również z (Jpracowań o ś'ciśle etnogI1aficznym charakterze. Ks~ążka stanowi ba,rdzo inspirujący przykł:ad etnogra:fiiczneg,o pr:z:ewod<nioka.W10bec wyr'aź- �295 Recenzje nie odczuwanego bmk'u tego ty'pu pr·ac w Polsce jest ona z pewno;3·cią warta przybliżenia, tym baI'd:ziej, iż .posiada rów![1lo[cZie~nlie duży walor pOZJnawczy, j.ak:kolwiek z<lJiczyć ją raczej należy do publikacji o cha·rakterze :{:opulamonarukiowym. AutoI"ką przewcdnika jes't cóplm H. p.o'U'l'I"at,znal!1Jeg>o £rancuskJi-ego etno·grafa-regionalisty. Traditions d'.I1uvergne dają barwmy 'Dipis środowisk.a natura.lneg:o li kultury l'udowej OwerniJi. Są ciekawym dokumentemtrrwająlcego w pamięei, jak i jesz'cze żywego folkloru tego regionu .. Za'chowanla w książiee perspektywa hiilstory,czna umiejscawia ws:półczesmość na tle zda,rze:'J..i uwaonmkowań prZi€szłośd. Przewodnik sikłada się z dwóch główm)~oh częś,ci. PierwsZia etanowi koQlmpcndoiuCIl etnegraH'cznej wiedzy {) J'1egionJie.OmóWIi'ono w niej więc m1in. typy k,r.ajoobra2Ju, tradycyjne budownictwo, wyposaż·e'l1:ie wnę·trz miesZJkalny,eh, język, zwyczaje i wierumi.a, lokalne świ<;ta, muzykę, .s:tI'Oje,.57Jtukę ludlową i rz;eomiosło, ZiajęC'harproo·ukcyjne, wytwórcZJość oraz Ipożywi'OOlie.W częś<ci d['1ugiej zamli,esZiCWtr1'O najwaŻIDiiejsze informa,cje -o 85 wsia·ch 'i 'miasta'ch OweJ'1lllioi(w kio'1ejnościa.1fa'betyczn;ej), Iprz.ede w~zystkim tych, które zachowały ;swój tradycyjny chiar'akter. Je,ot ba·I"dzo trudno, zarówno ze względu n,a ;ilość na,gI'o:nadw!ny'ch w oprZiewodnik '..l faoktów, jak i złożolnooŚĆkulturowej rzeczywis,tośd, nawei ,pokrót'Oe 's'chalraktoeryzo'wać regi'on. OWC'l'nli:aInależy na pewno do najhairdzioej ilnterosują'cy[ch obszarów Frai!lcj,i, tak z punktu wid:uenia badań 'E'ltnografl'cZJnyClh, jak i atrakcjitury.sty'cz.nyoh. Położa,na w środkowo~północnej 'czr;ści M,alsywu CentTalnego [obejmuje tereny 4 dep8rt'amentów - Alli'er, Haute-Loire, Puy-de-Dóme OI1a'ZCanltal. Tylko dwa ostatni.e s.tanowią tzw. historycZlną Owcl'I[lIir;. Naoblk:oe kultuf'Owe Owernii wYW'aorływy·r·aźny wpływ 'uwa.run:k<owani:ageograficzne. ŚPOdowi·s·kio'naturalne tworzą .gorail1lito·we wzgórza, góry wul'k,a;niocm·eo·raz równiny i doliny. Na każdym z tych obs2Jarów dominuje zał-ówno 'ilnny ,typ gospodarkIi, jak i spc·cyficZoJ1€!ccchy !kultury ludowej. Tl1udne na wioelu terena'ch wa·runk<i życia wpłynęły na to, że ·region :ua,chował do dziś wi.ele dawmy,ch .t1radycji, podtrzy.mywan;;ch i kultywowanych pr:uez mieszkań-ców. Odnoo'sliSlię tos:uczególlrll~e do bog:ait;eg-o folkloru i sZJtukliludowej. Nadal żywa tmdy.cj.a o'rganizowania tarigów, ja'rmarków, pielgrzymek, U'roczys'togo obchodzCinlia świąt loka,Iny'ch :patronów, a także małlo zm:ieniona zabudowa wsi i im:iastec:uek, ICZęSto.sięgającaswą genezą średnioWliecza powodują, iż Owemli,a pozostaje jedny;m widki;m ,sk,ansenem i ogromną turystycZlt1ą atrakcją, Traditions d' Auvergne zostały napiSlan·e językiem barwnym, aloE~zara.zem z dużym zmawstwem rcaloiów. W \V1i·elumi'ejoscaClh uwliJ<:lalC7JlliJa się dąż'enie Gu'torki dlo ukazania regionu poprz.ez prY2Jmaltosobowośd j'eg.o 'mieszkań[ców li osob1iwośoi jego kultury ludowej. Przewodnik sItanowi zwa["tą ·caŁość li starano soię w nim omówić możliwie wszystkii·e dZliały ·i aspekty tr,ady.cyj;nej 'kultury, zwracając uwalgę przede wozystki.m na to, co wyróŻJn'ia Owemtięod i·nnych r.egionów. Nie zabrakło w tekście również wOlkazówek pmk<tycZlnych. UmiesZlc,ZJonoje główn~e w części dru~iej. Charakteryzując podsi:oczególllle,miejs'cowośd wsk'azano m.lin. na to, ·co warto w nich z'O'ba.czyć,w jakiirch św.ięiJa·chi uroczyl5ltości'aich wa,roto·wziąć uclZli.ał,ja·klie 'należy odwiedzić muzea itd. Podano -rów.nreż Ia.dresy cHn.ionych w regionie iwóI'cÓW ludowych, mUZleów, sklepów alllitykwarycZlt1ych, tM·gów, ja!I1maalków i zajazdów. Zwr600nQ 'takŻJe u\Vargę np. na łokalne Sipecj'alnośai kul.in.enne. Przewodnik zalmykają: skrócony kal,end:ar.z n.ajważll1ilejszych t'3l'gów i świąt religijnych organli·zowalny·ch i obchodZ!ony;ch :na terenie OwermE, bib~iogr.afi,a wykorzystana w .p-racy i uzupełnJiJająca wiedzę ·0 I1e~i'onie omzillldeks. Całooć jes,t ilustrowana mim. star~mi kaI'ftk,a:mi pocztowymi o dużej wartości dokumenta,cyjn-ej. Jacek Bednarski �296 Recenzje Janusz Stefall1owicz, Bunt mniejszości, ga", II1r 317, W'arsZJawa 1977. "Biblioteka W~,edzy W&pókz.eSll1'ej - Ome- Na;pis,ana przez ZJna;negodz.i€ll1l11ikaxza pozycja ;prz.edstawia zjawisko przebudzania sio; grup ,etrui<:znych stanowiących mniejs,zoś'ci narodowe w obrębie zachodnich państw europejskich ,i Kanady. Autor przyjmuje s'Ocjologoj,cmerozUtmi€ll1ienarodu i zastanawiaSlię nad 'czynnikam>i, które .przyczyniają s,ię do wykiształceruia !pOczucia tożs3iffiości narodowe j . Cele jakie sobie sltwarzają ,ruchy narodoW'o,śdowe są według autom trojakie: kulturowo-język'owe, ,ckonomicme i Ipohtycme. Bierwszy z nich sta'ra się utrzymać odrębność duchową, n'astępny oZiIllacza walkę 00 awans ekollomiez.ny, zaś o,sltatni dąży do uzysk,a.rlJia autonomii administracyjno-prawnej. Współwystępowanie tych elementów daje w s'umie omawrialll:ezjawli:sK'o. Kolejne ro.zdz,iały mówią o problemie bud:wn,ia się świadomoś,ci w Hiszrxmi,i (Baskon'La, K,atalonia), we F,nancji (BretanJia, Alzacja, Okcyty.ruia, KOl1s'yka),w Wielk,iej Bryta:mii (Szk'ocja, W,alia). Ponadto dowiad'Ujoemy się ,o kwesti·ch sepamtystycznych Adygi i Tyrolu, Cypru, Irlandii Północnej, .Flamandów, Quebecu i Szwajcarii. Różne są podłoża i przebieg tych slepaTatYZJmów. Pozycję tę, mimo pubhcystycz.nego charakteru należy uznać za bardzo interesują,cą, zwłasz.cza z.e względu ,na 'pr,z,eprowadzoną ,analiz.ę 'przesłanek kulturowych walki grup o autonoamę. M.B. Zygfryd P.rószyńslk,i, Ziemia Pucka w opowiadaniu, baśni Wyd. 2, Wojewódzki Ośrodek Kultury, Gdaósk 1977, s's. 98. anegdocie ludowej. 68 utworów fol'kloru kasZJubskliego - podań historycznych, legend, baśni cudownych, a1negdot, porz.ekadeł, dowcipów li :innych f'orm opowiadań ludowych, które zebrał autO<I"(52) or,a-z F. F,enikowski (1), A. Necel (3), A. P,awelczyk (1), A. Pieper (2), L. Ro'Pipel (1), S. Ry,chłow.ska (2), B. Sychta i L. Roppel (3), W. Torliński (1) ;i A. Wysocki (1) w Pucku (9), na wybrzeżu ,ryba,ckJ~m(15) i w gburskJich wiosk'u'ch (44). Publika'cja jest poszerzonym lO 4 'tek1sty drugim wydanliem :ubioru z 1972 r., ukazanym dzięki inicjatywie i .staraniom W,ojcwódzkiego Ośrodk,a Kultury w Gdańsku. Większ'ość tekstów - to przekazy tradycyjnych form i trd'oi, m,anych li poza Kas.zubszczyz.ną, zaledwie klilka nawiązuje do ws,~ółcz.eSlncgożyoia 're~ion'U (,np. Skqd się wzięli koszubscy rybacy, ,s. 16, Czy woda morska leczy? s. 20 - 21), Odczuwa się tLl brak literatury ludowej z tematyką okUlp.a'cyj'llą,dotyczącej walki o Polskę Ludową, wielkich pr:z€lmian sp01o€'czno-,ck'o'llomic2Jny'ch na w"u puckiej i wybrz.eżu. Taką literaturą wa.Mo wzbogacić następny zbió,r folkloru k'aszubsk'iogo, bardw żywo intereg,ujące~o oJ1Ja.s W!szY'S't:kiC'h -omz liicznY'chobcokrajowców. Medard Katolicyzm Warszawra 1977, średniowieczny. Braca zbiorowa pod r-ed. Józefa Tarko Kellera, PWN, ss. 520. Po pmca.ch dQtyczą'cych katolicyzmu !sta:l'1ożyt:negoi W'cz€s'nośrednJowriocmego uka=łas.ię kolejna pozycja, z .tej tema:tyki, ,przJeds.tawi,ająca doktrYll1ę katolicyzmu �297 Recenzje w jej fo,nmac·h uksztoałtowa<ny.c·hw 'OIkfleg1e 'pełonego i tpóńnego Średniowiecz'a. K6iążka wydana jest :pod H~d'akcją znanego S1pecjalJi.s:tyz dziedzill1Y reh~io=wstwa - Józe£a Kcllera, który napisał rozdzsiJał o s'Oboroch powseechnych. BOIl1adtoaru·toolfamiksiążki są: E. PQtkowski, pi-szą'cy o stosunkach papi-esitwa z 'państwami europejsk'imi; M. K,);,man, zajmują'cy się ekspansją kaJt'o].i'cyzsmudo EUlr'opy półrn>c>cnQ-ws,chodl1l1ej; J. Wierusz-Kowulski, omawiają'cy w t,rzech rozdzi,ałaoeh :pfloblem,altykę mOll1a,sty'cyzmu i mistyki, ,tco.Jogi k'atollilc:kiej oraz hlisltorii kultu kariJoJoickiego;R. Pakl'clz, tprzled!stawiający pows.tanJioci rozwój u~iwcrsytclów; J. SUIO'WISlki, który zajął się .me,todologią filozofii średnicwiecznej; L. Gmchowskli, mówią'cy >OdZJiej.arch'Ustawodawstwa kościeln..:'go i wresz,cie Z. Kl'uszelJ11iec:k'i- rozsdz:i'ało i:~olIlo~a:f\ii sztuk plastycz:nych. Już samQ oprzedstaW!ienk problama,ty~i <PTe-zentow,alIlJej pozy'c}i wskazuje na jej szel'oki za'krc.s li rzeie~no·ść przygotowania. Uwzględlniając ,r'olę, j'aką odeglI'>ałkaJtolicyzm w hoist'orHkrul,tury śwlia,towej, wzbudzi orna z ,pewnością m'ilIl,teresowaJl1neprzed5!_awicieliirÓŻJllych dyscypHrn naukowych, w ty,m takż,e etnografów, szscz.egó1Jnie~pec;ałistów zagadnień religijnych. M.B. Eugeniusz Iwanjec, Z dziejów W'ars2lawa 1977, SiS.295. staroobrzędowców na ziemiach polskich XVII - XX wieku, Wyd>all1iC w "pJ·ac.ac.h Bi'ał,oSlt>ockiego11owaJrzY51twaN:a'U'k'owego-"st'udii'um E. Iwańzawiera w.ielosoLDomną,ehamk1ery.stykę dlzsiejów i kultUlry .poJ.s.kie,h staroobrzędowców. Zadalnia badawcze zso·s:tałymk,r.eślone szeroko. G'eog·~afi'czsni,eobjęły one obydwa regiony 'C'siedh sta,roobrzędowców w PtoJos'ce(Suwa!sz)czyZJrlia!i Mazury), cih~'onol0.gicz~ nie włączyły ca!ąhis,tor,iq polski,ch stroobrędo-wców od ,ich ,pojawien,ia się do czasów najnowszych. Doda,tkowo, w dwóc'h rozsdzriał,ach wstępnych, orrnówiony zostal rozłam .po reformie ·cerkwi [Q'syj's!kiej w poł.owie XVII w. Ii pojiawienlic się w XVII l XVIII w. podstawowych kierunków w obrębie griUlpy·s,t.aiI"'oobrz.<;dowców. Po'Szukiw;;.:nja hoi'Storycmc spla,tają sję w pracy ze s.zczsegółową li śdsłą anal.izą etnog]rafkZll1.ą kultury z<},równom.ateda!I/1Icj, jak :i ducr.owej, badaniami nad s7.ibukąsta;roobrzędowców i działal'nością wydawniczą. Zp.rzsedmowy vyni'ka, że zainteresowanie po·ls>k'ieh uczomych s,taroo brzędo'\v<c.amli obję1,o także systematy'czsne badalJ1lia językoznawcze) k~óre jedJnak w recenzowall1ej książ'cc ruie Z1n.alaz1ycdbLcia. Odnotowane szerokie podejś'cie E. Iw,ań·ca do podjętego przezeń tematu uzn>ać r.".leży zauzas·udnione oj 'cenne. HistOr1iog,r.afia I'adziecka la.t 20-,tych XX w. ZIl1a \vspa,nia!y 'przykład 'j::odohnego szerokiego ·sfoll'mułowani.a .problemu i wZJorcowe~ opracowania 1; w okres,ic późniejszym jednra1kże tlradycja ,t'a z,ost,ała zapolmrr1Jiana i zwyciQżyłu tendencja do wą'sk,iej s'PE,cjal!izacji. Dopiero w ostatnim dZJi·esięcioleciru praktyka prac archeograflicznych w C>SJadachstaroobrzQdowców stwoll"zyła potrZJebę powrotu do badań kompleksowych, o sz.erokoiJm'Pl'ogramie. WYll1>ikJi m.etodycz:ne i praktyczne ty'ch ko.mlplcksowy-ch studiów nad 'staiI"oobrzędowoami pOO'Slum'Owane zGstały na I Wsze'chzwiązkowej Konfemn'cj'i Arehe'o'graBi Te,rentowej (-grudzień 1976, Moskwa). Przyjemn.ie 'ffi~ podkreśl~ć, że ,choć wynikli owy'ch badań lI1oi,ezn'aIl1Je były nasz·emu :j::oJoskioID:u koledze (maleniały z konferencji ni-e z<os·tały jeszcze orpubliko-. Col 1 1. Blomkvist, H. Grinkova, Buchtarminskije sta'Toobrjadcy, Leningrad 1930. �298 Recenzje wane), jego udall1'e kompl'e~sowe s,tudia prZJe.prowadzono przy 'Przyjęciu taikach .samych podstawowy'ch :roiSad. W zgodzie z sze['ok!i,m l'o'llumieniem p:rzedmiQtu badań, E. IW<J.'l1Ji,C'c wykorzystuje w 1ffi00001Ogl'a.fli obszerny zespół róż!nouodll1ych Żiródeł: drukrowal!1ych, r~kO'p.iśmi.0nnych, ma'teI'li'al'ny'c.h. NaLeży 'Szcze·góll!1ie:podkreślić, że obszer:n'a, szczegół,owo crp,r.acowa'Tha część ebnogr~filc~na ks,jążkli, została oparta na beZJpcoire-:!ni'ejz'llajomości elemen.tów 'Lradycyjnej KruHury ,marter,ia'1nej i ,duchowej staroobrzędowców, oSli'ł,gniGtej w czas'i,e badań terenowych. Blisko 30 wyjazdów E. Iwa111ca'na ter·cny za'mii'cszkalo przez st'aroobrzędowców ,SJtwoTzyły'Siliną podsLawę dla badań ,i wgwa'ra'nltowały ich niewątpliwy sukices. Wyniki badań terenlo1wych zresZJtą wykmzystanc zostaly nie tylko w rozdziałach etn.o'gmficznyc1h, lecz i hisltoryczny'ch. E. lwani'cc l1Ik'jedn()kroinie korzys'la z zla,pirslal!1ych ,prz,cz,eń podań !i ws'poffill1~eń,'U!micjc;:tnielą'cząc je z danymi źródeł pi'sall1y-c·h.Wś.ród os,tatll11i·chnależy 'Puzode wszystkim wymj'C'nić 'po raz pierwszy wprowadzone do obl'ortu naukowego rrrateri'ały Głównego Archiwum Akt IX1Wil1)"chw Wa'I"lslzawi.e,Bibllioi.eki im. CzartClryskj,ch w Krakowi·c, Archiwów Państwow)"ch w Ol:szty:r.i·ei Suw.ałkalC'h, a także archiwów w NRD. Wyk,orzysta'ny zos·tal rów.nież 'PI"ywat'l1y zbiór znanego kolekcjoneil'a z Rygli, 1. N. ZawollO'ko',·p;rzekawny przez,eń niedawno do zbiorów Domu-Muz·eum PuszkiJna. W pracy sltaranrme wykorzystan.o rosyjsk;ie p;rzedre"W1QlucyjlOe li roadzieckie wydawni<Ctw,a ż'ródeł; biblti,O'graJia tych wydawnictw, j.ark również wykaz opra'cowa1'J hi~tory'cZJny'ch dotyczący1ohSJt'alroabrzędowców, p'OIs,iadaodd2Jielną wartość. Tym wic;:ksza zat'om sZJkoda, że autor nie dotarł do ,niektórych przedrewolucyjnych studiów i wydawnictw źródeł (np. P. S. Smimowa, D. N. Biiel!ikowa), a także sze.r'cgu o<startnich 'l:oo'c moskiewskkh i [lo'Wosyl:Jli.T!ski-.ch le~lI1ogr.afów,i ·arTlcheO'gmfów.Wa!rto o tym powiedZJi.eć ~ym bardziej, Źle wsrpółiC'zeŚll1ie pirO'wadzone w ZSRR bad<anlia dwukrotnie podejrmowały =ogadniell1fie bli:skie zali'l1ter,esowaniom E. Iw,ańca,. ArchcO'g,raf'owie z Uniwersytetu Moskiew,slldoego :pod ·k1'eroWlI1liotwell1l 1. W. P'ozdiejewej od k~lku lat prowadzą intensywne, kom'Plek'sow'e badania nad sta'flo.obrzędowca:rnli 's.ta,podubsldmi 'i w:ietkow;SJkiJmi,którym 'pośwrięcony został rozdział III 'recenzowa'l1cj książki; archcografoO\w,e i ebnogmfowie NowosybilTska już 12 lat pracują wśród ałt.ajski.ch Poljakow i zabaj:lmlsk:kh Siemiejskich .sta,roobrzqdowców, którzy przes.iedEhi się w XVIII wieku z Plollski. St'aranne, przygotowa:ne z wielką dbało.ś'cią !o.szcZJegóły, studium E. Iwańca będzie wielce 'PQżylteczne dla badaczy Tladziecklich 'S2Jcz'ególniedl:<.lltego,ż'e pozwolli dokonać pouczają1cego porównClinia ,ma.ter.ialów !będący'ch w 'i,ch dyspozycjoi z materiałami badac:zy pO'ls·kiC'h.Sprzyja t€'mu stałe dąż,ern.ie E. Iwań'ca do przcśledzenia tak ł<>kaln)"ch, i'ak i chflonotl'o'gli'czrnychlfóŻ'nic w materrialncj i duchowcj kulturze st.aroobrzędowców. WskazClj,e ·om m;irn. :na to, że starol()brzęd'O,wcy, którzy os'icdlili .sic;:na Ma zura'ch, dłużej oj 'peł;niej 'Zarchowali wriele :tr-adycj:i, w ,tY'mtrady,cje związane z tabu pożywieniowym. Aut.o!" szczegółowo zbadał, jak ,SJta'!"'oobrzędowcy, MÓTZy osiedliil.i siG na SuwallSz'czyi.;n1ie,·gdzie wś;ród chł,opów 'Polskich S'z'croko .rozwil1'ic;:b była uprawa ZJiemniarka, szybklO za!t.radhi bJ.'Clidycyjne2Jarkazy używa'lli'a 2liemnriaka i prawie zapomni'Cli, jak owe 2Jakazy były argUlmel!1towane przez :i'ch przodków. W,arto, wspomnieć, że te argumenity były dobrze zm:ane ałtajiSkilm "Po:1akom" jesz'cze na początku XX wieku, zakazy były gorąco dys,kUltowall1eustnie i na piśmie. Zakaz użytkowania tytoniu, jak w)"lllik1a z olbs,erw,acji E. IwańoOa, dość !k,onsiekwentnlie za'chowany był wśród stalr'()1obrzędowców powia'LuaugUlsltowskiego. ChauakteTY'sty'czne, że w ostatni·m dZ.ii'esięci'OleC"iuzakaz t'ffil wr~póHstl!1iał z J'o0s'rer:i'!OlI1ą przez s.taX'oobrzędowców uprawą tylt'Ol1iudla fa,brykii w Augustowie, wktóTej .zres·2itąrpTa'cował'o wi€]ou 'staro<Jbrz.ed.QWCów.Stalfloo.brzędowcy, przesiedleni z P.oilis!kJl l11'aAłtaj i Zahajkale, ba'rozliej �Recenzje 299 konsekwentnie U1kzymywaE ten zakaz, a jego u~asadn;i'enie było tam sz,er~one ci balI'dziej lrady'cyjne w 'Porównaniu z przyt()tczony;m pr7Jez E. Iwań'c:a. WalI';t,oadn/otować w tym ,miej.s'cu l1Ji{~mało wypadków pelinej zgodnoś,oi zwy;czajów,obrzędów, n.awy.ków pracy i w zakresie tenmii:nolo,giliu staroobrzędowców w PolS'ce i pI'zesliedlcnye,h stamtąd na Sybc,rię. Wskazują nato 's,zczegółnie i:nter'('!sujące dane E. Iweń'ca o domostwie, 'odzieży i 'pożywieniu s,t~H{)iolbrzęd,owców. Wyjątkowo sz'czegółowa i cenna jes't alnaliza kultury duchowej 'fiQlsyjsk'i1ch mi,eszkańców obu rc,gionów Polski, 'ich obrzędów i obyczajów. Dla spocjahstów z zaklfes'U malo zbadanej historii 1'osyjskicgo mala,rstw,a religijnego XVII - XVIII w. interesuj,tCC bC;dą :inf'ormacj.e z,cbra:n,c 'przez E. Iwańca o rCisyj:~kiC'h,ikcnla'0h w Polsce, <l także o sz;k,ol,ac,h'mala:rstwa re1igi'jnego st~lI"oobrzędoWiców (Wietka, W'ojnoWoo). Dowi<:dujemy slię, że ,,[... j ,obecnie ws,zys'cy stalf'oobrzędowcy i :niedawIlIi j.ednowiercy w ,PoJosceposiadają przypuszczalnie okolo 2000 - 2500 ikon [... J, drewnianych i odlew<mYch. PoświęOOll1ywszy.sJtkiJm ty;m ,probl€'mom, bardzo interesujący VI lI'ozdziJał ·moncgrafii E. Iwańca, może uzyS'kać logicznc !i klOrzy.JStne'lVzupełnien1iew m:atel'i'ałaoh z obserwacjli mrisjolnarzy kOlll'sY'storzatobolskiego z r,oku 1783, posłanYClh do niedawno o'siedlonych nla Altaj'u "Polaków" 2. Dla ar-cheografii szczególnie ~ntereslUją,cy j,est ro'zdział monogll'af,ji poświęcony kl!Hurze ks~ążki poi5'\{)ichstarooibTzędo'wców. Tutaj Ipodda:no 3lll'aJizi,exeper,tuar skl'YPtorium w Woj'nawie, 'prze.dstawi'ono jego narzędzia i lJYlJet,ody pracy, sł.us.zn'ie ·odno'towując, że podobny obr.az napotyka się i u I1osyj-sk,j,cIh staroobrzędowców 3. W'aŻll1e są róW111ez wiadQlmo>ści o r'ozpowszechnj'eniu wśród polski<ch stI'oobrzędowców kS'lążek, m.in. 8ranc!iszka Skoriny li Iwana Fi edolI'owa, a ,także produkcji typo~rafii s~aIoobrzędowców z XVIII - XIX w. Dla k'atdego uTIC:heografa-tereno\\'Ca ZI10zumiJałej.est tpdne smutku stwlierd7:entie E. Iwailca: "Dokladny {Jgląd ,i zbadaTIJiJezbiorów ;kstiąż'ek illle jest możliw.e dlatego, ż'e slar,oobnędowcy w ogóle nie wy;mżają :na 10 zgody". J,edirmkże ośmielę się zauważyć, że tutaj mogły,by ",ię okazać pożyteczne te meVody pr,acy w barr-dztiejz:amkniętychosicdl,ach sta'roobrzE;dowców, które z ta'~im ,trudem twC'rw!I1o w cz;alSliepr,ac terenowych ar,cheografów radzie.ckich. Całokształt 'przedstawionych w studium E. Iwańca ważnych dany,ch o kulturze ks!iąi;ki w <Js!ioola'chp;olS'mi.chstaroobrzędowców pozwala nam z 'p['.zc!konaniem sądzić, że ich aiJ'lcheogr.aficZlIle"odka'yci,e" rue jest trudniejsze niż w okolicach Wietki, w Stail'odubie, Permtie, Sy;beri:i. WykorzysJ!.ani,e tych doświadczeń mo,globy zatem przyn'i,eść pewne korzyśei. Wiele uwagi w rece:nZ!owanej książce poświęca się h:i'siori/i olS'kdlenia się staroobrzędow'ców w Pols'ce. Wedłu.g c,m.ych zebranych rH'ZeZ E. Iwańca w Pols.ce, \\1 przeddzień pierwsz,c'gtO rozrnoI'u żyło okoŁo 100000 5!ta,roobirzędow'ców, a przed drugą wojną światową - około 50000. WZlruszają'ce stronice książki :poświęcone zostaly pomocy,którą 'oklazywali rosyjscy .m!iesZ!kańcy tych miejscow'oś-ai w walee z faszyzmem: ich udział'Owi w Armii Czerwoill'ej, Wojsku Polskim li oddzli.ał.ach partyzanckich. Tylko w dwó'ch wsiae,h a'ugustowsk.j'ch - Giraoowye,h GIrądach i Borze, w -który,ch mJieszka obecnie mniej <niż 500 l:udvi, około 100 ,mieszkrclń,ców walczyło z brOlll'ią w ręku !przeaiwko ,niemiecki'm fa;szy.JStoon,a trzeciai.ch część zginęła na poiu wałki. 'N. N. Pokrovskij. Antijeodatnyj protest ura!o-sibirskich krestijan-staroobrjadcev v XVIII veke, Novosibirsk 1974, s. 321 - 323. 'Można odnotować bliskie podobieństwo do jednego skryptorium zasajańskiego. genetycznie związanego z Ałtajem. Por. N. N. Pokrovskij, O drevnerusskoj rukopisnoj tradicU u staroverov Sibiri. "Trudy Oidiela Drevnerusskoj Literatury" 1969, t. 24, li. 394 - 403. �300 Recenzje Obsze:nne studium E. Iw,ań'oa lnie jest Ipozbawiiolne 'Pewnych lI1iiec!'O's,ta,tków. Nieudana jest, jak sądzę, 'kl'asyftik.acj'a źródeł pLsatnych lI1iarękopiśmiienne ·i dI'uk~ oraz podział tych 'Ostatlnic!hna 4 grUlPYwzaleźnośd od tego, kto był wydaWCą. Klasyfika.cja ~Y'Pologicz;ruabyłaby bard Zliej <poźyltecznra. P['Zcciws·tawli,enie slpołecZ.'t1ei .politycZlne bezpopowców ~ POpiowców za1rysOWa:I1IO zbyt kal1..eg,oryc7ll1lie, Zlgodnie zresztą z uksZltałt-OIWafl1ą tlI'adycją lh!i'SltoNo'gr.a£ucZll1ą. W TZlcrczyWli.Slbości obra:z był balrdziej zlożony, wewnątrrz prawie Każdej wspólnolty wY'stęj:ow:aly grupy umiarkowanych i radykałów. A'uLOII':niie wyk'OrTzysiał dwóch rękopilSów tzw. Kolek'c}i Jegol'Owsk'iej Oddzialu Rękorpisów Pańs,twowej Bibhatek~ im. Lenina, mającYich bezPQśred,ni zw,iązek z te'ffi.atem. Trzeba j'edinakże stwierd2lić, że w sumie książka E. Iwań'ca jest dobrylm przykladem udanych, szerokro Zla'proglra:mowa'rlychbadań nad po1s<kim!ist,alroQbrzędowcami. Tłum. Zbigniew Jasiewicz N. N. Pokrowski Władysław PiwowaT'srk~, Religijność miejska B1Wlioteka "W~ę7Ji"!t. 41, Wars7JaWla 1977, s. 367. w warunkach uprzemysIawiania, Kolejne socjologi.cZlne s!tudiUlm Wlia,dysława Piwowarrskiego dotyczy zjawiska katoli'cyzmu wśród lUJdinoś·c..i z.amiesZlkująeej w 'ffii·ejskim rejonie UJprz·emysławia:nym. Tematyka 'orraz teren badań (rejon Buław) wskazują, żepr,aca jest k'ontynuaocją poprZledll1iej,wydall1ej w 1971 -r. i odnoszącej s'il; do śwd.owiska wiiej'ski€go tego obszaru. Zw.iąZlek ~ komple'ffi€ll<talI'ność obydwu 'tomów :podkreśla także niema,l 'identycwy ich uJdad i wk.,r'es w!iJn.tereISQwańo,bj<}typOiS'ZlCzególmYlffili I'IolwZli'akllmi. Niezwykle ;jn,ter.esują'ce jest wprowadzenie do całośdi ,kstiążk'i, będące polemiką z rÓŻd1ym~podejś.ciami do badań nad reloigijnością. Autor krytykuje w pierwszym !!'zędZJieSltanowŻisko tzw. so.cjografii ka:toliJcyzmu, badają·c.c zjawisko ,/ko;icielnośCli", c'.yli relig,jjonioś,C\i ill1'sltytuc}oll1rcllnej. Sprowadza SJi.ęonlo bO'Wliemdo 'badania siopn'ia wiernoś,oi Wlohec Il1Ol1mKdśdoła, 'akoentując jooynie 'Spcłnianie prakltyk względem !instytucj'i ,re-1lig'ijlnej.W opo:zycji do tej szkoly wytworzyła slię grupa fU:l1ikcjonahstów religii, zajmujących s;ięzagadniell1iem ro'li i moczenia (funkcjli) rdi~i'L Ich wysiłki zmierZlające do j1ak naj'S.zerszej defil1locji rr,ellig-,ii ii rdigijlD'ośd, obejmującej ,całą tI'anscendcll1,tll1ąna,tUirl; człowieka, ISlpowodowały niemożność oddz,ielenia 'systomów reLigijny'ch i świeck.j,ch, pełintiący'ch czę.s!tJOkro,ćpodobne lub identyczne funk'cje, najczęści,ej o c·ha[",ak,terze :iTIJteglr·acyj'lly'ffi. Nie mogąc przyjąć żadneg,o z iyeh dwu 'stanowisk do swych kOll1kr·etnyc'h bada!'1 l1Iad zj-aw'i'Sk1ieml'elig;ijnym, aul1:Ciropowiada się za defilllkjami treściowymi (rrecZlOwymi, "subsialDicj-aI.nymi"). Ujiffi'ują one omawiane zagadnJi'eulie j·a'ko funkcjonują,oe w ·'rzc'czywisto·ś'ci społecznej, ,uksz.t.a-ltowane w pI'Oce8ie akultu.ra'cjli, ja<kJok'a'tegOlT'ięspoleczno-kultuI'ową. Przyjmuj<.),c takie podejście naloeży pamiętać, iŹż,rellig'ijność może być badana w :posiaci zinslytucjornalizOWianej, jest ,o.g)ra:niczoll1!U kontek'8tem kulturowYlm li slpoleczmyim li rnus,i być 'rozumiana przez odl1liels'ienli'edo świat,a 'polza'empi'Tycznogo. M'ają'c to na uwadze W. Piw{)warsk'i pod'aje dejJiIl1licjęr.e!'i.gij l1l0iici, Imówiącą, że ,,[... J j'cst ,to podZiLela;nyi spełniany prZlez ·gruopę Ludzi zbiór 'ins.tylbucjon.a,lnych v,nierzeń, warnto.ści li :symboli oraz zw,iązall1ych z nimi 7Jachowań, które wynikają z ;rozróżni,erui.a T'Zleczywistości empirycwej i po~a€Jl11Jplilry.cZll1ej ona'z z 'przyporrządko.wania 00' dowa<c:zellJia s'praw ,rZleczywi sio ś'ci €ImpirycZlr1lej sprawom rzeczywtisto,śC'i ,pozJa.empliryczmej" (s. 22). K'orzyści I �Recenzje 301 takiego podejścia to ,głównie moż1iwość rozroZJl1!lenliaśWiec@i>egoi religlijlnego oraz łat wość operacjonaHza'cj,i pojęcia dla badań empirYC'ZJl1Jych. P,recyzując dalej swój przedmiot badań, ,aut,olr zalsta!nawiia s!ię nad układem odniesienia, w konsekwencjli którego przyjmujeślwdowiskowe pojęcie religijnośa,i i stosownie do niego adekwatny wybór jej ,parametrów i wskażników. Ta relliglijność konwencjonaLnie funkcjOlnuj.e w określo'ilY'm społecZJeń'stwie, a model jej nacechowany jest .instytucjoil1Jalnie, społecznie i kulturowo. Piwowariski dOlbiera nasH;pnie pammet1ry !i wskaźniki religijności tak, by objęły możLiwie całość zagadnienia. Ilość ,palraimetrów wY'll'osis:iedem, zaś 'wskaźlllików w ich obrębie 73. Są one tak ukiarunkoiwi<lne, że wy,chwytują zarówno ireJiigij,ność formalną, j'ak li n1ieformalną, ukształttawaną 'pod wpływem K,ościoła. Parametry te ,są inastępujqce: globcc;lnystosunek do wiary - związek wi'ary z innymi płalsz1czyznaJmirelrigijnośd; ,ideologia religijna - rozu:mie1nie 'i :akceptacje doktryny Tleliigijnej; wiedzH religijll1ia znajomość prawd wiary !i zainteresowanie sprawami Kościoła; doświadczenie irleligijne - przeżywanie rzeczywis.1ościO'statecz:nej; praktykii religijne - z,a'chowania religijne zbiorowe i prywatne; wspólnota ,religijna - identyfikacja z grupą religijną; moralność religijna - realiZJowanie nakazów etycZJnyloh Kościoł,a. Mają'c tak przygotowane podłoże teoretyczne li metodologkZJile, łatwo już Piwowar:sklicmu pl'Zcjść do konk'retnej 'analizy. Przedtem jednak zapoznaje ,on czyt:elni~a z hipotezami przemian religlijności w środowisku miej'S1k,im,którego kultum w całości podd~ma jes.t proccsQ'wi uprzemysłowionia. WskazJUje na główne cechy zmian dokonuj~lcych się w świ,adomośai ludzi pod wpływem rozwoju InaukQlwo-techinkZJnego. Przyczyn utrzymani,a się dużej intensywnoś,oi praktyk 'r'eLigi,i'nyohupa,truje w k1olntY'nua'cj.i tradycji w środowisku rodzinnym, związku katolkyZJmu z tmdycją narodową (Polak-katoJoik), tradycyjnie zorientowanym duszpastertswie polskim i specyfice ustroju so'cja!isty'cznego (rowział Kośdoła od państwa, reakcja na laJicyzację społeczeństwa). Sl'rawdz:a w toku dalszej narracji także inne hipotezyZJmian wypracowane przez specjalistów ZJachodni'ch. Wyniki badań poprzedzc'ne są także sZJczegółowym ,wprowadzeniem w teren, w problematykę i organizację badań. Trzymając slię nakreślonego wc wstęr'ie programu auto~ konsekwentnie go realizuje. Tekst uZJupełniony ,i poparty jest licznymi tabelalmi i danymi statysty'cznymi, n autenty'czny charakter nadają mu przytaczane ,często 'odpowiedzi informatorów. Systematyza·cja materi,ałów i wyprowadz<.llniekcmk1uzjli zrobione jeslt niezwykle rzeczowo !i z dużą znajomośoią tematu. PosZJczególne TozdZJiałypop1rzedzi<lnesą również krótkimi wstQpami, co sprawia, źe nie odnos'imy wrażelriia :pewnego "zawieszenia ich w próżni". Wniclskli końcowe są odpowiedziami Ina postawlione na początku problemy i hipotezy, opart)"mi na uzyskanych m,ateri,ałach. Punktemodniesiienia 'przez cały ,tok wywodu jeslt model wiiejskiej re1igijności tradycyjnej. Mimo zna'cZJny'chróżnic, które zdążyły się zarY'sować, korZJcni obecn:ie wys,tępują'cych zja:wisk należy doszukiwać 'się właśnie w tradycj'i ludowej. Szczególnie interesująca dl'a etnografa jest 'motywacja wiary. B1isko 50%reSlpolndentów podaje, iż motorom kih zachowań :reli,gijnych jest tmdycj,a rodZlinna !i ludow,a (zarówno lokalna, jak i narodowa). Ow tradycjolnaliZJm przej1awi,a slię ·także w innYich wskaźnikach religijności. Choćby ze względu na to pra'ea 'może wzbudzić za,irnteresowanie badalczy ZJajmujqcych :Sliękatol,i'cyzmem ludowym. Wskazuje to ,chyba także na potrzebę pf'owadzoruia przez nlich specjaInych studiów w śf'odowi'S'ku miej'skim w celu śledzenia procosówkontynua'cj'i, ,rewaloryza'cji i Imodyf,i:ka'cjfielementów wiejskich w społoczeństwie zurbanizowanym. PewnY'm braik,iom caloś,ei 'pra'cy, zwłasz,cza z etnograficZJnego ipunrk1tuwidZJenia, �302 Recenzje jesi zwrócenj,e zbyt małej uwagli na zagadniiCl1~e ku1tm'owej specyfiki religijnośd. Poza jej obrębem pOZJoiStałabowiem liczna obrzędowość rodzinna związana z religią, wierzenia lud;()w<~,it,p. V/brew n<ldZ/i'ejommożliwość ich wychwy'ccnia w ,toku bezpośrednkh badań jest znikoma,. St'udium Wł. P.iwo'warsk.i,ego należy -oCCU1'ić jako k'olcj:ny, {)'bi'cktyWlJ1yoi wartościowy wkład do badań nad problemami religijności w Polsoee. CharakteryZJuje p'l"acę 'spójny system tearety,cz.ny i meJ1;odolo~ioCZl1Y, wypro'oowany na podstawie głębokiej znajomości aktual1nych os-iągnięć światowych w tym :oakT'esoieomlz rzetelna analiza danych empiry,cznych. Mimo socjool{)ogii'cz:nego pr-ojjilu i środowiska leżącego w "tradycyjnym" pojęciu poza za,interes,owa:niami etnografii, winno stać się lekturą także jej przedstawicieli w dobie wJa.ściwie rozumianej integracj'i badań nad rel,igią. Michal Zbigniew rodziny J,as.i-ewicz, Rodzina na podstawie badań wiejska etnograficznych na Z~mi Lubuskiej. w wybranych Studium wsiach, Bucho'Wski przeobmżeń Warszawa-Poznań 1977, ss. 117, -iI. 31. Niewi.ele dało by 'Się wyli·czyć e1Jnograjjiocznychmonograf'ii odnoszący·ch się d{) ziem zaoehodniej Polski. Tę 'Sk1"OIllln·ąs.tOiSunkowo litel'a'turę wzbogaciło studium Z. Jasie-\vicza doty'cząee zagadnień związany-c-h z rod1'Jiną na Ziemi Lubuskiej. Omaw,;ana praca jes,t ,owoc,cm badań ten~nowy'oh, któr.e w la,ta,ch sześćdzi€'siątych zaprogramowane zost.ały kompJ.eks<Jwo jako badania przemian 'społeczno-kulturowy'ch w ośrodku poz'llfl.ńskiLmpoo kierunkiem pmf. da',a Józefa BursZJty. W lXllu zainteres{)wań autom Zll1JaI.a:zły się dwa typy rodzin: rolni'cza ,i robotni-czo-chłopsk,a. Bada.niami 'objętych z,ostało pięć wsi reprezentujący,ch odmienne typy środowisk,owe: autocht,onów (stołuń), osadników wojskowych (Górzyń), zwartą grupę osadników pochodzący{Jh z jednej wsi (Pyrzany) oraz wieś o mieszanym !1cgionalnie skł.adz1e ludnośoiowym (Ołobok, Sa:ntok). Celem pracy, jak ,pis:ze autor, była "próba rekonstrukcji i interpretacji procesu przeobrażeń rodziny wiejskiej ma ZJiemi Lubuskiej" (s. 3). Dodajmy, że autorowi chodzi tu o ten rodzaj przeobmżeń, jaki stał s'ię następstwem procesów migracyjnych. Ale pra,ca Z. J'aSliewiocZJa ni,e 'Oi~al1kza Slięwyłącznie do problematyki związanej z rodz;ill1ą, lecz rz'U,ca sze1"okie ś'wiatło nap[,Q-ce'sy osadnkzc, na spccyficZJną konfigurację kultur r,egi'clflJaliny-ch i wresZJcie na .twoorzenie S1ięiruowegoobwZlu kultury tego teT€nu. W pracy z,ostały cmów'i'one kolejno takie .p'l"{)łbJ.emy, j.ak: s:posób realizowania ról rnałżQI1lków, ·dZJieoili mł<JdZli:eżyoroaz ludzi staI1szych, wybwne funkcje rodZJiny i - na kcll1iec - IP'OlWliązaTIlia -l'odzill1yz kręgiem fam:ilijny;m i sp'oleczeństwem. NiektóTYlm 'porus=ym VTz,ez a'utDra 'sprawom warto przyjrzeć się '!1ioc<JbNżej. W rozd:Z\ial'e Z1atytulowanY'm Role' rodzinne i pokolenźa w częŚ<:·i.pi·erwszej zajął s'ię Ja'Siewlilcz mjn. vroibl€lffiem doboil'u wlS>pół1małżoll1ka, a ściślej mów\iąc sprawą funkcjonowall1'ia w ,000reślonych warull1lk,alch czasowych dwóchprzeciwsta w:nY'ch kart.eg<Yriimałżcńs.tw: zawi€!nall1y,chw ;rarrua:Cihwl.aSlnej ,grupy i tZ)'W.'małżeństw mieszanych. Moa·teriał empi:ry'czJl1yodnoszący się do tej kwest,ii pDzwol,ił ,aUitorowi {)stro:lmie "'v'n.ioskawać, że w badanych ws~ach I!iczba ,małżeństw heteTog,enicznych wzralsta z upływem ,czasu, tzn. do momentu QS'ią!?inięoCia w miarę pełnej 1ntegracjli spo-łecZlno-- �303- Recenzje ·kulturowej w <Jorębie danej 'S'połecZll1Qśoi.Przy tej okazji IpTze<istawił autor w uję(;:u tabelarycznym 'pochodzClnlie :reg,j'olnalne małżeńs<tw :oawaI'tych -na przestrzeni pra,,:ie dwudziestu lated okresu powojCll1lnegQ,przyjlmującza wskaźnik procesów integr:acyjny,ch stosunc;< ,iloś.c'iowy 'CZłOlDikówgrup biCiTą,Cychudział w małż-eńlstwac'h jC'dn{),fCcn)"ch do malżeń:Sltw mie:szany'ch. Statysty'czny rnaiefliał wzbogacił autor wypowicdzia'mi informa{oTow >na,tema't Imotywacji wyboru współmalżonka, <Xl z kQlei potw:'erdZlilo m:i'll. zasad e; korelacji między wyznani'em i 'u:redz·CIDi€lmwspółJmałżonków (pe,chodzcr::i~ t·e,rytoda!n2). Szczególni'e zas,ada ,ta fUlDkcjlQlnQwa1aw pi,erwszyoh l<Jtachr:owoj.cO'nyeh, kiedy kiQInJrontcwaly się różne 5ystemy wa,rtości, WWTce i m0dele życia 'l"odzlin:,eg,o. Zanikanie w wie;kszości ,trac!Y2yjnych elementów kułt'ur regicnalny-eh odbywa s!ę w mimę r.rzcjmowania nowych wart:oś.ciprc.pa·golwanych glówn.ie poprz·ez kulturę masową, które z k-c.ici w 'piorwszy'11 rz<;dzie przyswaja najchętniej .młlC1dz.:i Cż, stając' się tym sa:m)"m w oram,;'ch rodziny, j'ak sluiSz:l1Jiezauważa 'a'u-tor, "PQtęż-nym czyruruikicm zmi2.n" (s. 47). Przec,1:::'wżenia rodziny 'na Ziemi LuouskLej .pr:ooos'tawił aut'or w ·opeTdu o wybrane zagadnieni,l, które na,cc-cho'wa:ne są 'sUJmienncścią ,i wni<klii'wą dc'kUlment-a'cją faktów wydobytych z boga,tego bagażu tmdycyjll1ych dóbr kulturowych, wnie6ionych przezpaszczcgóln.e grupy osadników w nowe środowisko. Ten zespół zjawisk, \'.' rozdz,iale zatyLulowanym Wybrane funkcje Todziny, pokazany z,c6t.ał w aS'1=ekcie cza'sQwym i w związku z ,oddziaływ.aniem :szeregu różnych 'czyll1n'ików mają,cych znaczeni€ dla procesów prz·eobraż·eń. Autor s·t'oSlu'llkowodużo mi'ej-s.ca poświęcił otocz,Gniu matm'ialnemu, a wi!;,c domostwu, Imiesz.:kaniu, ·odzieży .j 'pożywi'€lJ1!iu.Nasuwa. się przy tej okazji uwaga, że ISpOlflO przedsLa,w,iony·ch 1u Spl'aW oono'si się bardziej de sz,erszej s'PQlocznośoi lokalnej wsi,a:niżdi do .tej 'specyficznej iJnstytucj-i, j-aką jest rodzina. Refleksja ta n,asuwa się w związku z .potr:akt'O'wanJi'Clm niec'o po ,.mlacos·zemu innych, ważnych jak .Slit;wydaje, :spr,aw związany'ch z rod:z,iną, np. roE wyo,bor·ażeń zbioflowych, mi-to!'ogizowania prz,eszły'ch wydarzeń w .pfQceslie w y'chow'awczym,. v.' ksztalt-ov.raniu ·określonych postaw ·i ooen. Ostatni rozdL.jał zawiera szereg ciekawych rspostrzeż·eń 'odnoszą,cych się do dwóch zr.sac!ni,czych ukladów: gr.upy familijnej oraz społ'eczności lo1mlnej :i ponadlokalnej .. Studium Jasicwicza bafldzo dobit'ni'e pokazał,o' drogę i 'specyfikę dokonują,cych s;ę przeobrażeń ku1tufO'wych n.a Ziemi Lubuskiej. Był to ,proces obfitujący w różnego rodzaju napit;oia li konflikty, ,stanys'tr.a'chu li n'ie,pewDości. W proces'ie tym, gdy ,chodzi o r·odzinQ, uwidccz.iOily ,się dwi'e tendencje. Bierws:z,a, zmier'zająca do restauracjii tradycyjnego kształtu t.ej j'nsty,tucji, d:ruge za,ś wiodł'a ku wZJorcoln1ogólnopolsik"m. W ef.ekc-ie .pow6't.awała TIQwa jak,ość, :ponieważ rodzilIla wyzbywała sd'ę tyC'h, jak powi;:da -<lutOT,».tTeści szokujących swą 'Odimi€lnnośnią [... j, jak od:ciJeż i niektóre potrawy, wyposaż'emlie wnętrz, język, sposoby i środki gospodarowania" Is. 107), Z:a'chowywala Inatcmi,ast na WZJglę<dini'c nlie zmilEIDionY'mPOZli'Olm'ie te ele,menty kultury, które 'ffiogly funkcjonować w za,mknię.tym klręgu rodZlinnym li były niedostępne dla osób z z.cwną1orz .. Były to naj-częśd,ej Uf1oczY1stlOści dOflo,czne i 'flodzinne, wierzenia i 'Prakty~i mag'i·czne, 1S'r;osobyooohodzeruia lnire'których świąt _itp. W mim'ę upływu (~ZJa5'Ut.en <l'bszar za'k,rytej, wz.:ględnie =,chowarwczej \Skony Ż) cia za'czyna -powoLi .się kuI'czyć, a joo:l1Jc<cześ-nie ujaWlfliać wobec szerszej społeczności wioskowej. W toku tyeh .prz·E:obnażeń dostrzega ,a'UJto'rbudorwlanlie ;postawy tolerancyjnej, którą uznaj·e za jedną z liS't'obnY'ch.ce'ch 's;połecZll1'oikilokalnY'ch na ziemiach zachodn}i'ch. Jasiew!icz p'odz.jela znlany powsz,e<lhniepogIą,d, że PfQoesy moderniza'cyjne, kształtujące ped wpływem mi,8,'S'ta'W:OOIfZC'C T'odziny, spowodowały f1ozluźnien~e więzów rodzinnych z najbkl.lszYJm otoczeniem na .rzecz nieformalnych zWtiąz-· 1 �304 Recenzje ków z wy1ooru. Autor przyznaje wpifawdZlie, ile Inadal wy"oko cenione są bliskie i poprawne stoiSunkJi z najbliższym sąiSied'ZitwC/m. Pomimo głębCJikkh przoobr,ażeń, jakim uległa rodzina na Ziemi Lubuskiej, co pokazane zostało w omawi'alllej .pm-cy, nadal, c'o zolSltałQrównież w 'pira,cy uwydatnion€, utrzYJIDują S1iępeWfl1€oorębr1Q6ocikultur·owe, MÓ're decydują o jej specyficznym wyraZlie. BolesŁaw Jerzy J'<lstrzębs'k1i,WokóŁ kultury i literatury dzielnia Wydawl1!i'c7;a,Warszawa 1978, -ss. 213. ludowej Januszkiewicz 1939- 1948, Ludowa Spół- Jest zapewn,e j'edną ze s.pocy£kzny,ch ceoh kultury polskiej -ciągła żyvJ'Oiność problema'iY'kii kuHury i litera;l;ury ludowej. S'pecj,a1lll'ośC'ią ,polską kst takiJe li wysoka tempem'vu'm wsrzelkiJC'hdyskusj1i Jej .poświęoonych. Nawet i dziś v,l'raca {)Ina l1iejednokrounie. Wy.siar'czy, ['!Japrawach 'przykŁadu, .przytoczyć dyskusj.e 'o folklorystycZillych festiwala'ch, 'O sztuce pry<mitywów, o k,i'czu, który dla jedny,ch ma wiele wspólnego z kulturą wiejS'ką, dla ~nllly'ch zaś jest jej zagrożen;iem. To wreszoCie dysuksje wokół działal:noś·ci Cepe~ii, Stowarzyszloo!i'a Twórców Ludowy,ch. Wątek ten pojawia się takż,e nieoczekiwanie w rOZJpraw;a'cho współczcs'llym mieście, gdy utopijnY'm marzc;ruiem s,taje 's'ię chęć przywróceni,a tradycyjnych wic;zi mię,dzyludzkich charak,terysty'cmych dla .spolocZieństw wiejskich. W takiej .choćby perspektywie k'siążka Jerzego JastrZJębskieg'o WokóŁ kultury i literatury ludowej demonstruj.e całą swoją ważkość 'tematyczną. Za'wiera bowiem w pełni udaną .próbę Zfek'OU1.S'iruowan.ia kształtów, joak1e·pr.zybierał problem ludowy w okresie 'okupacji ,i 'pi'eTwszych la.t niepodległ'oś<ci, kiształtów, które dająs-ię lwhwyc:ić zwłastzJcza z pPOgramów str{)n:nictw ludowych. Nie jest to przy tym jedynie opisanie, !suche zr.e1a-cjQfl1Qwani,e społecznych ,i ideologicznych dysku.sji. Jastrzębskiemu udało się za,C'hować całą dy.namikę, o!>tro-ść,cZJas'emwręcz drapieżno·ść kontrowersji wybuchający,ch wokół programów świaoopo<glądowo-politycznych związanych z ruchem ludowy:m. Kul,tum ludowa w tej książce jest więc przedmiotem pośredniego oglądu. Ważniej:szy;m jes't bOWiem 'ciały sk'ampli'kowa:ny ",plait rela:cji stanQwisk wobec ni,ej. VV!fozważa:niia'ch 'O w:spół,czes[llej, 'choć :n'ie tylko, kulturze poliSkiej wyd:aje się to być perspektywa nai's~uszniej'Sza. Wyn!ika to bowiem ruie tylko z "es.tetyczJł1ego stosunku dQ poezji ludowej i w pewnym stOipniu ni'emożhwo6oci jego- prZlezwyciężen.ia", jak to przed laty określił S. K,Qł,aczkows'k:i1. Jest to wyniki,em ta·kże działallli,a mechanizmów bard:ciej ,,'llJty~ita'~nyC'h",bo mamy tu do CZy:ni'ffilli,a z "ludowo5cią pojmowaną jako ideologtia, w odr,óŻlni,ooiuod folkliOlrU,który [... 1 jest formą SZJtuki"2. Jastrzębski 'd(lsk()U1:ale'uchwydł :ten "użytkowy" aspekt aiktuaJ:iZla1cj'iproblematyk,i kultury ludowej. staje się ona bowiem, zwlasZlcza na "dZJi'cj'owym zakrę·cie", jak zauważył 'aLlter, funkcjonalnym a1rgUlmentem: "D)'lskusje na temat kuJotury, literatury czy sztukii ludowej w lata'ch 'cZJt<erciziesty,c'h Imiały ,cel przede wszYSltk'im ideologiczny, u pOItern dopi,er'o naukowy" 3. s. Kolaczkowski, Nasz stosunek estetyczny do poezji ludowej [w:l tenże, literackie, Warszawa 1968. , R. Sulima, Folklor i literatura, Warszawa 1976, s. 23. 3 J. Jastrz<:bski, Wokół kultury i literatury ludowej, Warszawa 1978, s. 82. l rysy Portrety l za- �305 Recenzje Geneal'ogila znid<,ształc.ającej "ludową TZJeczywisJtość"postawy j.e'S,tbardw stara. Jej rencs,ansowe paralele udokumentował w swej pracy Cz. Hern:as 4; .i talm również "ludowość" dZJiałań litemekich była natury "ideolog'kznej", a kierunek deforma'cji ,obrazu kultu.ry wsi był wypadkową fHozo.fkzno-artystycZlI1y,ch progmmów i społecmyc'h koncepcji. Krótk,i rek'ol!1esans Jastrz<;bs'kiego na teren dwudziestolecia m~iędzywojennego 5 ujawnił niezwykłą wprost żywotność nliekitórych postaw, czy właśe.iwiej - polskkh mitów. Szczegółowe obr,ady kom.ferencjJi "Kultura ws,i" (1930) dostarczają przykładowej rckonstrukcji róŻ!narodnoś<Ci'postaw wobec okult'ury ludo,wej. Nietrudne jest t"kże ustalenie .g.Cinealogi'i,pojawli,aj~cych s.ię tam wątków polskiego myśleDli-a. Przez modernisityc.zne fa's'cynacje, tworzą'ce bezpośrednie, CZJaSCim krytyczne, światopoglądewe zaplecze ok.resu, odsyła ona rÓWll1Jież do I'olmanty'czny'ch zwlaszcza konc,epcji kullury ludo'wej. Nazwiska Zoria;na Dołęg)i-Chodaloowskiego i Mickiewicza wyznac?ają dwa biegunowe podejścia do ni'cj, Ziawsze jednlak w pełni aproba'tywne. RównocześJ1'ie jednak funk,ejonowały także i w dwudZJiestol,ee'iu sItanowiska negatywne, dopatrujące się .przede wszysfuLm ntiebezpieczeństw dominacji w kulturze żywiołów ludowych, motywowane bądź wizj.ami kaltastrof.icznymi społeczeństw totalitarnych (Witkacy), bądź też uzasadniane względami "estetycznymi", dyskredytujące :mnżliwnś'Ci twórcze kultury ludowej (wtó.nność kultury ludowej). Dominujące jest jednak m,istawicni'e ".pos-tromantycZ/ne", dowartościowujące r'a,czej twórczo·ść folklorystycZJDą i to na rÓŻJnych pl'ama'ch. UjawJllil.a to [)Ja przykład 'przeciągająca 'Się jesz'cze i po wOjrl'l'edyskusja wywolanla wydauli'€Impr:Gcz L. Konins~iego ant;olo~i'i Pisarze ludowi (1938). Fakt umicsz,czonia w Iniej, obok twór,ców wiejskich, również li pisarzy proletariackJi'ch SJpowodował o~rOJffiną fa'lę 'protestów. JesZJcze w publika'cjach z lat czterdziestych, jakby ,odpowiadając na nią, broni'ono zas'adnliczej odrębnośd hteratury wi,ejskeij. Ujawnia się wic;c w ten spos'ób kilka spraw kardynalny,ch. Przede wszystkim niezwykle żywotna w powojennej ·sytuacji antynomia: wieś - miasto (również w obrada'ch "Kultury wsi" wątek ten znalazł odbicie w referacie 1. Solarza, Wzajemne wplywy cywilizacyjne i kulturalne wsi i miasta). Nowa sytuacja s'przyjała zwła'szcza odnowieniu antyurbanistycznych lęków, wiązało się to przecież z;Hówno z programami urbaniza'c}i i industrializacji, ałe także - ,i tu ujawnia się b('zpośredni,o .polityczny sens ludowego mitu - z 'Objęciem władzy przez partię robotniczą. Reaktywowanie koncepcji agraryzmu było z ,pewno,ścią związane z programami zachowawczymi i prawicowymi, odwoływało się także do założeń 'o "naturalności" zachowawczego ,charakteru ma's ludowych. I tu znowu 'oolnajd'Ujemy bezpośrednie pogło'sy t1.radydi romantycznych. S. Bi.goń, uzasadniając nJe.możliwość łącznego Lraktowania kultmy wiejskiej i proletariia'ck'iej, 'po'sługiwał się kaltegorią "psycbiki", wsadnoicZJej{)drębi!1'ościmentJa1ności ,chłopSkiej. Przesła'nki wydawały slię być dla ,niego ooCzywiste. Bezpośredn'i kontakt z maturą, C'iężka, ale s,at1.ysfakcj'onująca pIa'ca, tradycjonalizm, autentycZJD'€przywiązani,e do wadości narodowy,ch, a w sf,erze etyki - ;prostota i czy.stoŚć obycZJajawa, to wć.3zy.stkobyło w kulturze wiejs~iej absolutnie nieredukowalne, ale także i niepmównyw,a1nle z żadnymli it1lf1y.migrupami społecznymi. W ten s'posób wypowi'edź 'o nauk{)wYJm,autorytecioe 'st1.wa,rzalamożliwości do jej niena'Ukowego, 'uty],i,tJarnego wykorzystani.a. Potwielfdzenie więc kultur'owej odrębnośoi staje s'ię automa'tycZII1ie argu.menltem "śWliatopoglądowYJm", z którego działa'cZie 1'uoh'U!rolfzystali dość skwapLiwie. • Cz. Hernas, W kalinowym lesie. Warszawa 1965, t. 1. Por. J. Jastrzębski, Z problemów pisarstwa ludowego w kulturze literackiej stolecia międzywOjennego, "Prace Literackie", t. XVI, Wrocław 1974; tenże, Spór ludową, "Prace Literackie", t. XVlI, Wrocław 1975. 5 20 "Lud" - tom 63 o dwudziekulturę �306 Recenzje Uj-a\W1liasię prcZy.tym zw:iązkllrliaz powyższym ceC'ha niezwykle charakterystyczna dla pols.ki1ch dy\skUlsji O' "ludzie". Ja\Strzębski zwraca 'Uwagę nra pewne znamienne przooUll1iięoie·akcentów we wS7Jelktich ówczesnych polemikach, które powodowa lo często kamuf1Qwanie ,pOIS'tawautolI'ów wobe:c n:ajli'S'totniejszych sp'mw światopoglądowych i pohtycznych. Z "pe\W1ików", na 'przykład Pigonia, wysuwnno wn,iosek o :p.ierwszopl1W11owościzagadnień kulbura1nych jako wdań do· wypełnienia. Stąd ""I,' w:ięks:lJOśc.iprogmmów ruc,hu ludowego n,a pierwszy'm ,mi,cjrsc'Uznajdowala się problematyka kulrturrallno-oświatowa, przy drU'gopla'norwoś'ci - czy wrę'cz pomjj.aniu -- zagadnień stdc·te politycznyc'h. P:rz~mi'arny w systemic oświat'owym, a wic;c zalożenie, że 'WaTl.in,kiemwystar,cZlającym dlra określenia slię w nowej sytuacji j€srt "dokonarncZlmian w śWli:ad:OlI11:oś:Ci", uj'awni1ają także ni·echęć dzi'ała,czy do b'C',z,pośredn..:.ego zaangaż'owani'a 'się w dY'nami'cZll1Je 'prZJeobraż'enia w rzeczywistC'Śd lat ·czterdziestych. I zrnówmit dQPoWliada tu ,uzas'adnieni,e: t·o 'przecież wlaśnie leży w wiejsko-sl'owiań,sku:ej menta~nośC\i pol!skuego chłopa. P(jhrZlmiewają tu dodatkowo jeszcze e(;ha tradycji ongamkZlnikowskkh ,i 'P·a1ternalisty'cznych, tyle jednak, że w sytuacji, w której nrie sposób było nie tmktować "ludu" jako realnej siły s'polecznej i kulturotwór'czcj. stąd :też zwra,can-o uw.agę p['zede ws'zystkim na 'relacje między polską kulturą "sz1.ache,cko-miesz'Cz'ań'S'ką" a ludową z 'Oczywi'stym, rintensywnym dowartoś'criowanu€1mtej Qlsi-at:lllj'ej. I tym razem Tozwiąza'nia nie byly nowością. Najczc;śoC'iej Dowiem po}awialy się dwa wątki tElffiaLy.czne: bądź dyskusje <O sposobie wpwwadzania "chl'orpa do kult'ury", których :tradycję można ,odnalcźć np. >U S. Z2rom.skjego (Postęp i snobizm), 'a więc prZiffillQiSZJenlia c:ięŻJa'r'U:p~'ZiCimianna inteligencję i tym samym r'a,czej "drugoplanowego" t.rak>tow.arui.a,illosIiClieli"kultury lud'owej, bądź sposób !p'a.trzeni0 'Ilia tę problematykę 'po:przez ·hasło ,;s'chl'Opienia kul,tury", tym ['azem odwołujące się hardziej do Tomantyczmych tradycj1i ,i doświadcZJcń ruchu ludoweg.o jesz'cze z przeJ.omu wieków, .co OZll1J<l-czało pOSJtulat "odrzucenia balastu" zdegradowanej kultury miejskiej i :szla,checkiej w limię wyższych wartoś·ci kultury .tradycyjnej. Programy ludowe były więc na poz'iomie 'ffilaniIestacji przede wszystkim pro~ gramami kultumInyani. DClmirllUją·cą,pozycję klasy chłopskiej u:z:asa'dniano w now-ej sytuacji nie tylko względami ,/ilościowymi", lecz także ekolJ1'omi·cznymi (agraryz:n) oraz właśni'e kulturowymi lud bowiem 'stanowić 'mi,al ogromny ['eZ2rwuar sil kulturotwórczych. One ,t·odawały .gwalIan·cję za'chowania (odbudowy) "r'odzi,mo'wc·ści" WI: ws'pół,cZlesnej kulturz·e pohk'iej. I tu już bezpośredini.o ujawnia siC; wymiar sr·ołcczno-polityczny 'progralmów. Argument "rodZli.mości" okazywał s.ię bowiem zwiąZlany za'równlO'z ·odł·amem lewi,c'owym, jak j :ko'!1's.erwa'tywny;mruc-hu -Iudowego. Różnica poleg.ała na wnios'k,a,ch wyrsuwanyoh z tych samyoh 'Przcsła~1'ek, Dla pierwszych bowiem ozrnaczało ,to Ipolstulat dążeni'a do pełnej ,rehabi1itacj.i kul.tuTowej wsi, dla drug'i'ch zaś dąŻil1:ośćdo za'chow.aIIllianue Zlmieni·onej w żadny.m 'sZlczc'gól·ckady,cyjnej kultury wiejsku,ej li przeniesienia tego na 'cał'okszt'::lłtpolskich sltolsurnków. Op.rócz beZlpoś.pednio PoO,Joittycznego 'sensu tego rodnaju 'programy dc,kumcn1tują także i wielopłars·z'czyznowosć fUlTlkcjonowania probl·emu "ludowości". Nie sposób przecież nie zauważyć, że' :ma'my tu do czynienia z widostopniowy:mkom.plikowa(Hem sytua,cji kuH!Ury 'ludowej w s.pol'ecroejśwli'ad.OImo5ci. Dyskusje óWCZeSJl1'2 toczyły się jednak 'prz-ede wszY's,tk!imo polityk~,alej,ch spolocz:ny kontekst był oczywiście o wiele bog.atszy. Mrit ludowośó trwał w świad(JI;nośoi po'1.sk:iejdo pewnogo stoplllia mo·cą i'ne'f'cj~, ale II'cla :I'lJaj;i,&totl1Jiejsza w jego Ij:odtrzy.mywaln.iu PlI'zYiP0.jajego pohty,cwej atrakcyjno·ści. Ta zaś jest wynikiem dwóch spraw klkują.cyc.h się na zupełnie oidm'ienn'Y'ch pozioma1c:h sp:olecznej rZ:Ciczywistości: zakorzenienia romantJ'czny'ch w swojej ~ffilealo~ii mitów "ludów" w pot'ocznej światiomoś'ci, a &tąd duże możliwości manipulowanLa zwłasZJcZGw nowej społ,eczno-'polj.tycZlnej rzeczywi- �307 Recenzje stości, w której "psyohika sielsko-słowiańsk,a" stawała 'Się często .ar,gUJrnentemprzeów 'Postępującym z;mianom ustf'Ojowym. Ważk'ość :problema'tyki lud'owej wynikała rówIlJież li z długiej tI"adycji :ruchu ludowego, tym bardziej w powojeIlJnej Pols'ce tworząoego realną .siłę .spoloczną. Programy stronnictw ludowyoh równocześnie baz0wały na tych dwojaki'ch waI'tościowa<nia-ch, funkcjonujący,ch w św.i.adomości nie tylko przecież "ludowej". I znów polaryzacja postaw pr·owadził'a bądź do zachow,ań, któr'e Ja'str.zęhs·ki 'określ,ił, że "padani'e .na k,olana przed ludem .idZlietu jak ni·egdyś \v op.a;rzez fou',mułą ·osw.ajania go w etnograf.icZJIlym ,rezea'w.acie przy pomocy pochlebslw i kOlmpl'cm:entów" 6. Inne natomiast, związane z lewioowymi ugTupowan:ami, będą bardzi,ej realne ,i dążyć będą do pełnejeman,cypa1cji kulturalillej ws'i i uczynienia z niej pełnoprawnego partnera poHty,eznyoh 'przemian. B.azować więc będą bardzicj -na społecznych l'oalia'ch niż zmistyfikowanych obraza,ch ludu. Książka Ja'strzębs'kńego przYlI1oS'irekonstrukcję ,istotnego elementu w obrazie dziejów naszej kultury, ale także i polskiej :ment.alności. AutOII' jest przy tym świ'adomy kon~ecz,noś,cidalszych studiów nad tą problematyką. Opisuje bowiem pewien szc?)ególnie ważny dla ,s'ocjalisty'cznej ws/pókzes.noś·ci wycinek czasowy, ale wciąż jl"sZCZepotrzebne są dalsze 'pra,ce, które dokumen towałyby historyczną zmi'enność k:mkretnych aktu:::l!iz;),cji "mitu ludowego",i'ch 'powiązania z rozmaitymi sZierszymi poglądami nie tylko,oo aulor podkreśla wielokrotnie, spoieczno-polilty'cz,nymi. W'pływają ·one przecież lakżena różnorodne programy artystyczne, dOOlkreślają lub uzasadniają rówl1iież ,i modele 'I'XJ1slępowaIlJianaukowego w folkloorys,ty,ce, etnografii, s0cjologii, historii. Pełne uohwycenie wielorakości powiązań pwblematyki "loudowości" w okresie 1939 - 1948 w Pols,cc staje ,się 'isto'tnym wkladem do zrozumienia wielu mechanizmów naszej współ'cz'esnej kultury. Piotr N. 1. Kravcov, Problemy slavjanskogo folklora. Wyd. Rada Literalury i .Języka Akademii Nauk ZSRR, Moskva 1972, ss. 360. Kowalski Naukowa Sekcji Aulor jesl znanym badaczem twórczości ludowej Rosjan i pozostałych Slowian. Omawiana k~iążka składa się z jedena.stu rozpraw poprzedzonych krótkim wstępem, w klórym aular .slwicrdza, że głównym przedmiotem badań nad folklorem slowiailskim są jego warto'śei ideowo-estetyczne oraz oryginalnośća:rlystycz,nyc,h form i środków. Tym właśnie zagadnieniom poświęcił Krawcow 'Swoją pracę. Pic'rwsza :f.ozprawa, poświęcona poety'ce .utworów folklorystycznych, podsumowuje dotychczas'owe badania, zwłasz,cza bada'czy rosyjski,ch. Autor cytuje pis.arzy rosyjskieh - Bielińskiego, GorkiCigo, ToŁstoja, Cze'chowa, Serafimowicza i Furmam.wa, przylacz,a wypowiedzi myślj,cieli s,tarożylnej Grecj'i omz pisarzy europejskich. '1 następni,e dD'kc:nuje 'analizy tekstów z r·osyjski'oh zbi:orów 'p~eśni ludowych. Z k,olei omawia system ga'lunko1wy utworów f.ol'kloru w nawiązaniu do badań W. Pr,oppa, B. Putilowa, E. Pomerancewej, N. Kolpakowej, S. Lasutyna oraz A. ASlta'chowej. Eadając galunki fO'lklorystyczJIlJe,często porównuje się je, zdaniem autora, z odpowiednimipokrewnyJffii gatunkami litera-ckimi, np. byLiny 'Ziestarymi 'pieśniami historycznymi, bajkJi z legendami i 'Podaniami, ,eZJastUlszkiz pieśniami Liry,cZITlymli, Iprzy , J. 20' J astrz<:bski, WokÓł kultury ... , op. cit" s. 116. �308 Recenzje czym w dotychczasowych pracach folklorysitów "rzadko poruszane były sprawy wpływów jednego gatunku na ~nny [... j" (iS. 84). Stąd te2 wniosek, 'iż "klaisyfika·cja gatunków f.olkLoTystycZll1ych jest I'ozpatryw;a.rua j,ako problem rozgranie1Jcnia owych gatunków, a ni,e jako zagadnienie wzajemnego ,jch oddziaływania". Z kgo też powodu nie ma dotąd ś<cislej ,klasyf'i'ka'cji gatunków w folklorystyce rosyjsk'iej. Auto·r wymieni,apróby podjęte w XIX w. przez A. Pioti>cbnię, A. Wiesolowskiego, M. Cl:alanski'C;go, N. Sumoowa, F. Busłaj.ewa oraz ws'pólczesnyeh folkl,o,rYóltów - P. Bogatyrjewa, R. Lipc'C".a,D. Lli'eha,c-LJOwa, W.Czistowa, N. Kobpakową ,i lin., d,eochcjząc do wniosku, iż folklor trzeba badać w e,ałości,gdyż wszystkie gatunki s<.)między sobą powiąZJane, posiadają tło his'tolryczlJ:1e,i 'system podzi·ału ulegający zmianom. Tak rozum,iana prac.a badawcza, zdanie'm Krawco·w.a, wyjaśni, od czego uZiależDiionc są poszczególiJ:1e grupy gatunkowe, odkryj'e i'oh w.zajemne wpływy. Autor ,omawia równ:eż tekst i meLodię 'utwarów 'pieŚ\ni'Owyoh folkloru rosyjskiego. Zwra'ca uwagę, ,iż pieŚł'l ludowa j.ako 'twór synkreŁy·czny 'przekazywana jest p,rzypOlmocy LS lowa i melodii, a często 'poprzez t,aniec, zabawę oraz ·obrzęd, którym towarzyszy niekiedy mimika ,i gestykulacja. DIICI,tegoteż badacze winlJ:1irOZJpatrywaćgrUJpy ta:klioh iek's>tów z2.równo ·od strony treści, jak i melodii. Z kolei autor 'próbuje okr€'Ślić zwiąZick folkloru .i :mitologii. Dokonuje krótkiego pl"zeglądu badań ,poświQcony,ch temu z<.lg'adnien1iu,pO'cząw,,;zy ,od Mi·cha,ib Papowa 1, ;, skończywszy na współoczesnych folklorystach 'rosyjski,ch; ,przyia'cz.a Zd'<.l!lliabraci Grimm, Buł,gara Jordana Iwanowa 2,~tóry ~wieT'(:lził, 2·0 w bulgar'skich ,pieśniach h.:dowyeh za.chował się :kult drzewa ·oraz istot n-adprzY.Dodzonyc·h (wił, samowił, diw, S:lmndiw, znanyc:h 'także w folklorze Serbów i Macedoń,czyków); cytuje ZJnanego l:czcnegoczcskiego Jana MachaJ.a 3, Serbów - T. Djordjevi,cia 4, G. R<.ldojoicia5 iinnych. PodkJreśLa, iż duchy oj i1stoty 'zoomorfi:cznc Ziajmują w folklorze słowiańs.kim ważne miej'Siee, 'a bóstwa z 'Olkr,es'u'pogańsiki'ego, np. bóg J,ariJo, są rzadko wspOlffiinane w pieśTIJi,ach obrzędowych. Nowsze prace etnoo,grafówi językoznawców, zdan:em autor'a, nie wnoszą lnic nowego dJ.a ,określenia związku fol'kloTU 'i mitologii. Pro,blem ten może być ,części,owo wyjaśniony na przykładach epik,i ludowej: pierwsi badacze bylin rosyj.ski,ch, szukają'c li'ch p'uohodzenia, odnosili motywy ·oraz postacie w 'nli,ch występujące do okr'eslU :p'ra'słow.i·ańskioe·g:o, ,a nawet do .mitologi,i indoeuropejskiej (w bohateraoh w.idzieli uosobienie 'sil przyrody). Na t:()'mi<soi .l zwo1cnni,cy "teorii hi'storycznej" w opi'ewany'ch wydarzeni,ach szukali "od bida realnej przeszłości ludu" (s. 129) .Autor tpos'tuluje, aby związek folkloru zmitologjią rozpatrywać na ile historycznym, bOWli:emTÓNlY był :stopień :rozwoju spo-łecz'Cń'Stwa i jeg{) kultury duchowej. Elementy mitolo~i powoLi z:an~kają w folklorze, twór'cZ'Ość ludowa zawiera coraz mniej motywów f.a'l1it,asty,cznych, a r,ez:ul<tatem ~yohzmian jest wpfoowadzcn,ie elem,entów rleal,isty,cZTIych. Dalsza ,część pra'cy poświęcona jeSJt·s·erhs'bemu eposowi ludowemu i jegQ h~stoI'ii. KrawcO'w uważa, ż'e s.erbSJka Clpika ludowa 'o,s'n'uta j'es,t na wydarzenlia·C'h Ihistorycz[łych 6. Omawj,a bohaterów wy'stępują'CY'eh w 'cyklaQh junack.ich pieśni serbski<ch księd'a Laza;rza, Vuk.a Bra'nkovioi:a (z ,cyklu k090wsk iego) , VukasZlina, królewicza M,arka, Juraj;a Smeder-ovoa, StalliiJ:1JaNovak:a 'oraz ,przyta,cza dane 'hi:SJiorycz;n·czawarte 1 M. Popov, Dosugi ili sobranije socinenij, C. I - II, S. Peterburg 1772. , J. Ivanov, Bulgarskite narodnl pesnl, Sofija 1959. 3 J. Machal, Bajeslovl slovanske, Praha 1907. • T. Djordjević, VestlcU! i vila, Beograd 1953. • D. RadojiCić, Vuk totem starih Srba. "Delo" 1959. 'N. Kravcov, Idejnoje soderzanije serbskogo eposa. w: Slavjansklj folklor. l i.ssledovanija po istoriceskoj narodnoj poezil slavjan, Moskva 1951, s. 303- 360. Materlaly �309 Recenzje 'N żywotach św. Sawy (1264 r.), w Kronice Duklejansk,iei, a także wypowiedź bizantyjsk'iogo historyka, Nicefora Gr'egoras'a {z lat 40-ty,ch wieku XIV) i wyraża przekonanie, iż "archaiczność nadaje eposowi serbskiemu ważne znaczenie jako pa· n~;t;tnikowi his,torycUle.mu" (s. 151). Serbskie teksty epi,ckk, pod<obnie jak i u pozostałych Słowian bałkaI1ski·ch, opiewają głównie wałkę przeciwko Turkom. W utworach hajdu'cki-oh is'lc'tl1lie 'przeważa prawd·a hi<st'O'ry,czma,jednak w innych wydarzonia histoTY'czmc bywają p,rzez lud zabarwiane .element'amli f<JiHt1as.tycZ:flynn.i. Kołejne uW<Jgi dQty,czą słow.iaI1sk,iej b<Jllady ludowej, której .zdani,em autora, poświt;cono dotą'd mało uwag'i. Stwierdzenie to 'dotyczyć moż·o jedynie ballady rosyjskiej, bowiem już w drugiej połowie milnionego stuleoia ucz,cny bułgarski, Iwan Sz:iszm.anow, ol):.rac'owal balladG O martwym bracie 7, znaną wśród Bulgarów, Serbów, Macedoń,czyków .i Greków, a współ'czesny folklorysta bulgars:kri, Mi,chaił Arn<Judow, wydał k~iążkt; () m01tywa·ch ballad ludowych występującyoh w buł· garskicj twóre"ośoi ludow·ej oraz w sąsiednich kraj'ach barkańskich 8. Z podanej biblio·grafii wYIJ1lika,że autor omówił tylko 'kilka motywów ballad słO'wiaI1s'ki·oh, wiele ·ciekawy.ch i .oryginalnych pominął, np. Podo~ankę,znaną w P·olsee, na Ukrainie, w Bulgarii i Macedonii, balladt; O zamurowanej kobiecie, znnną we wszyst· kich krajach balkar'1skich, czy też glośną w Ma'oedoni,i 6. Serbiii balLadę o :ZJawaTCIU zwi<)zku małżeńskiogo między braŁem i sli'ostrą, 'Porwany·ch w dzieC'iI1stwie przez Tur·ków. W roz,pr·awie 13uigarskie przysłowia ~udowe znajdujemy prilcgląd dziejów z,bieractwa tQgo gatu.nku .twór·czośoi ludowej na ziemiach bułgarskich. Przy omówieniu motywów nic podano źród·eł bibliograf.iemych. Autor wsr:omrirna 'Wpl'awdzi'e glównych zbiera'czy bułgarskJich, lec.z CZęS.kl cytuje teksty pochodzące z ·terenów J llgosławH jako bułgarskie (s. 208, 209, 210, 2'11, 212, 215, 216, 217, 218,219, 220, 221). Bułgarskie pieśni żniwne z XIX wieku, tak bogato repreilell'ltowane w liryce ll:dowej wszystkri.ch 51·owian zadunajs:kirch, to k'o,lejny przedmio·t za.i:nteres.owań autora. Tck"ty te ·u'kaz'Ują 'pr'OCes prze.m,ian S1poleczno-ekonomi·cznyc·h D'<Jwsi o:mz obyczaje ludowe. Zbiermcz.e -i badacze fc·lklmu drugiej połowy XIX wieku i okreS'" mit;dzywojc':ux;go niesłusznie włą·czali pieś'l1Jiżl1Iiwne do różnych grup tem<Jtycznych, np. do utwo.rów poświęcCiJ1y,ch sprawom społ.ecznym, rodzlinnylm czy też do pieśni obrzqdowych (u Słowian południowych utTaciły one swoje .pierwotne cecby i prz,est<.lły hyć p lc0nń'ami obrzędowymi, a stały snę utworami liry'cznymi). Autor omawia dotychczas<Jwy stan bad0I1 nad .ty,mi utwor.almi. NriC's·tety i tu ni·e udało siG ut.rzymać w et:nolgraIicill1y1chgranica'ch Bułgalrii i często ,cytuj-e jako bułgurskie pieśni jugoslowiahskie ze zbiorów braci Miladinowów, Kuzm<Jna Szapk::n:wa i w'pisów Marki Cer:e!l1kowa (s. 251, 253, 266). Omawiaj'l'c Romantyzm w Literaturach słowiańskich i fo~klorze, autor zwraCJ. uwagq na st'osunek do folkloru pisarzy tege okresu. Brzypomina ilasł'ugi Johanna Herdera dla rozwoju folklorystyki słowiańskiej, podkreślając jednak fakt, iż kilka la·t przed wydaniem jego zbi·oru niemieckń,chprieśrui łudowy,c'h ukazał się zJ:,iór pi,cś'n:i i przyslów :rosyjskich N. KurganQwa (1769 r.). Przytacz·a także zbiory lVI. Czułk'owa, wydane w La·ta·ch 1770· 1774 w rOZterce·h ·częś<Ci<Jc·h pt. Sobranije ra:nych piesen, N. Nowikowa, wydane w sześ.ciu częściach w roku 1780 pl. No'UJoje i po~noje sobranije rossijskich piesen {JTaz N. Lwowa oj J. P,raleZlaSabra- 7 1. Siśmanov, Izbranii soCinenija, Sofij a 1966, t. 2, s. 62 - 215. , M. Arnaudov, Badani motiVi v narodnata poezija. I Pesenta za de!ba Sofija 1964. na dvama brat ja,. �310 Recenzje piesen, wydane w roku 1790. Zbiory te znane były w kraszczególU1-ie zbiór wierszy Ki.rszy Da'niłowa pt. Drevnye rossijskije stichotvorienija, wydany w roku 1804, a wiQc w epooe przedromantycznej (romantyzm, jak wiadomo, roz]:olczął w Rosji rok 1808, a zamknął 1841). Krawcow wspOlmiJna odkrywcę folkloru s erbisbega , Vuka K<lradżi'c<l, Móry swój pierwszy ",biór pLeśni łudowych wydał w cr"oku 1814. Prawdziwy rozkwit przeżył jedlnak folklo-r sł·owiańsk:i w dobie romantyzmu. Krawcow wymienia cz·ołowych przedstawioielu romantyzmu rosyjskiego Puszkina, Gogol<l, Ko·lcowa, !'omantyków ukrauńsku,ch - L. Borowikowski'ego, N. Kosiormarowa, P. Kulis:za, M. Maksymowicza, O. Bodjanskie.go, T. Szewczenkę, serbskiego zbieracza S~mę Milut'inovkia 9, poetę czarnogórskiego Petra Njegosza lO oraz 'przedst<lwiciela ruchu ilir. sk;ego Słoweń'ca Stanko Vraza 11. Przoos,tawia również polskJich zbieraczy: Waclawa Za1esk,iego·, Zeg'otę Paulego, Kazimierz,a Władysława Wójoi-ckiego i Lucjana Siemieńskiego, Słowaków - Pawł-a Safari,ka, Jana Kollara, Czecha - Karehl J.aromuU"aEr bena , a ,także Bułgarów - Petko Sławejkowa i Ljubena Karawełowa oraz M,aoedońoczyków - bra,ci Dimitra i Kons,tantego Mik\dinowów. Ta część pracy j'cst 'syntezą ukaZiują'cą w]:ływ folkloru na słowiańską Hteraturę romantyczną, bowiem "romantyzm we<iług słów Krawcowa - pierwszy postawił kwestię ludowo·ś-ci i narodowej samoi:s>b'1JOśd liter'atury" (s. 330). Ostatnia 'część, to 'krótki przegląd badań nad foJklorem sloWli'<lńskim z lat 1963 - 1970. Nie uwzględniono tu je<inak Iszeregu prac naukowo-badawczych, m. in. Bułgara Peter,a Dinekowa, Serba Vido L,atkovkia, folklorysty NRD - Herberta Pt'ukerta, Czeszki L. Hanwwej, Polki Henryki Czajki, zachodn.ioniemiockicgo uczonego Maximul.iarna BraiUll1a czy Dunk1i Birthe Tra.orup oraz ~zeregu innych prae ogIoszonych na ła-mach cZJaso[J'ism folklorysty'czny.ch i etnograficz·nych, ukazujących s.ię w Polsce, Jugosła\Vlii i Bułgari.i. Mi,mo to omawiana kSli'łżka niewątpliwie należy do ,oiekawszychpozy'cji wspókzesnej folklo·rystyki, a badacze folkloru słowiański-ego znajdą tu r,ozwiązanie wioel'Uslp(mnych problemów_ nije jach russkich narodnyeh słowiańs:kkh, a Kole Simiczijew "Dance Studies", -t. 1, 1976, t. 2, 1977. Red_ R,oderyk Lange, Dance Studies, Les Bois, St. Peier - Jersey, C.I. wyd. Cenire for Polski e,tnochoreolog, doc. dr Roderyk Lange, przebyw<ljący od ki,loku lat za grani'cą, w założonym prz,cz 'S'iebie 'ośrodku badań tań.ca Centre for Dance Studies rozpoczął wydawacnie f'o'cZJllJikapoświęoonego wyłącznie sprawom ,choreologii i etnochoreolog-ii. Jak sam wydawca i autor ws>pomina we wstępie do pierwszego wolu.milnu, od dłuższ.rego cz.a,su w .koręgu cho-reologów zaiSJtniała potr.zeba S!twonooia międzyna.Dodowego forum wymi.any rmyśli w posta·oi periodyku, na łamach którego mogłyby slię ukazywać drobne praee i a-rtykuły. DZiięki iakiej -j:ubhlmcj<i szerokie groo110zailnter'csowany,oh zaZilliajamiałoby siię z kierunkami badar'1 i poszukiwar'1 oraz z n:ajnowszymi osiągnięciami w wy,mien.ionej d:ziedZJinie_Re'a1.izując te • S. Milutinović, Peva'l'lja crnogorska i hercegovaćka, P. Njego', Og!eda!o srbsko. 1846. 11 S. Vraz, Narodne pesme i!irske, 1839. 10 1833. �311 Recenzje postulaty do·c. Lange zaiJn.i,cjQwał w swym ośrodku wydaw,an:ie roc:nnirka "Dance Studies". Pi·crwszy woh.lJm~n poświęcił wydawca pocj.sta:wo'wemu za,gadni-el1liu dla choreologii, jakim jest Slpr.aw,a notacj.i 'ruchu. Zebra:ne w :rui'm antykuły doty·czą róż.nor<lkiego zastosowania .kinetogr·afii, 'czyli zapisu .metodą Labana-Knusta. Tom ten też zadedykow.any został prof. Albr'Etehtowi Knustowi z okajli jego O'siemdziesięclole-clia, w u:zma,niu ogro,InmJego trudu i kcns6kwentnie tprowad:ZJonej przez całe życie pracy nad udOIskonaleniem 'kinoOmatografiJi 1. Wśród autorów pi'E'rwszeg,o woluminu znajdują !Się badacZJe i peda.godzy z różnych oś,rodków szkół europejSlkioch i ameryk,ańsklitclh, w któryoh zapis L'abalna-Kll1'usta zastosowano bądź do badań lJ1'a'Ukowych, bądź w nauczarui'u. Pira,oe auto;rów amerykańskich wsk.azują na dużą populaTlJ1o'ść .tej ,metody Ina Ipol'u dydaktycZlIlY.m i w dZJiedZJinie twórczoki chore'Ograficznej. Autorzy am'erykańscy ",godni.e podkreślają ogromne zna'czenie zapi'su dl'a sz,cz:egółowej analizy s,ame,go ruchu tanecznt'go. Doty'czy to różny.oh rudwjów tań'ca zarówno kloasYCZJnego,jak jazzowego, lub innych fonm Lań,ca nowoczesnego. Ciekawie ,przedstawiła Muriel T<Jpaz swoje doświadczenia w 'pracy nard ip['zyswaj'a:nLem repertuaru tań,oa klasycznego przez odczytywa[l~e party,tu'f. I,mponująco też wygląda li5t'a pozycj.i z,e świato'wego repertuaru baletowego, zanotow.alJ1y'ch przez :nowojorskie D<lI11'ceNotat~o!ll BUTeau. Artykul Billie Mahoney omawi.a mebodę [l,auki tańca jazZJowego poprzez odczytywanie partytur. Bardzo ~nteresująco opiwl,a Nadiia Ohilkovsiky-Nahumck proces twoT;',cnia kompozy.cji d,o,reogr'aficznej z pOImocą równoczesnego joej notowon1ia. Słusznie a,uto~'ka zwrćdla 'uwagę, że <Jd<powi.ed<nli dobór ZJnaków i spo'sob'll notacji stanowi również cu;ść procesu twoTlze'llli·a, który dzJięki temu staje s~ę bardziej świadomy i pogłqbiiony. Pedagodzy cur'C!pejl~cy, podobnie jak i,ch amerykańscy koledzy, podkreślają wielkie znaczenie kiine.mat:ograf.iii dla zdefiniowanlia roodwj.u i ,c:ha'mkter'u ruchu. Mówi o tym praca Lby UJl,maniTI. KiJnematografia S1tała się sZJczególnie przydatna w przekazywaniu tań·c6w na~odO'wy,ch i ludowy,oh, wraz z ich bogatą cha'rakterystyką ruchu, o czym szeroko wypowiada się Gisela Reber z Fołkwang Ho-ch Schule w Essen-Wer,dcn. Wyjątk<Jwc zna,czeIJl;ic wszakże posi'ada kinematogmjj~a w ro.sto\5o'Wanuu do badań naukowych, pozwalajqc śledzić ppocęsy prZJemia:n 'Społecznych oj kulturowych, odzwierdcdklJ1c w formie taf1.ea. W s'wolim 'adykule d<Jc. Lange omaWlia tego rodzaju pJfcc'esy m. Ln. na ·przykladz.ie kuj'awiaka, tpO'równują'c jego fo~mę ludową z u po wS'Zcchnion q f'ormą olań,ca 'narodowego przyjętego rpr"'ez ŚifoodoW1i'sk'o miejskie. Zubożony ksz,taH kujawiaka narodo'wego świadczy o zanikajqcym bogactwie kultury wiejski'ej w zetknięciu z miastem. Również !lliezwykle [!ll,teresującą analizę fODmy tTzc>ch węgi'C'rskioch verbunków przep.rowadził w swym artykule dr Erna Pesova:r z Imtytutu Mu zyk'olo gili Wqgiel1slkioejAk.ademili Nauk. Nie tylko w dZ.iedzinie etnografii, lecz także w badani,alch hi6tory'czny;ch zaslto50wani'e zapisu kinematogmficznego zr1Jaoczn·iero~zerzyło moż~iwoś'oi QP'f'acowywani'a formy, s.tylu j charaktoru dawnych t'ańców. Mówią o tym ip.mee Jaąueline Challet-Hass i MireJle Ba'ck.cr OO'l'azniżej podpisanej. Drugi wolumin "Dan'ee Studies" poświęcony został w więk'sZJości. zagadn;ienli'Olrr etnografii .i etnoloo'g)ii tańc-a. Otwioera go wstępny aJrtytkuł doc. Lange ukaZJujący w skrócie roz:wój z:ai'l'1t.eres'owań i poszukiwań tańców ludowy'c:h, spowodowany l Dance Prof. A. Knust zmarł w dniu ł9 III 1978. Cały swój warsztat Studies, mianując dra Lange opiekunem swej spuścizny. przekazał do Centre for �312 Recenzje wzrastającym zrozum~eniem wartości kultury ludowej. Auto-r przestrzega jednak przed niebezpieczeń'stwami szerokiego eksponowania tańców ludowych na pokazach i f.estiw.alach, 00 dOIprowadza do nieuohronneg-o odkształcenia j przemiesZlanj'a form .txadycyjnych, choć z drugiej strony sp,rzyja 'Poz;naniu tradycyjnego tańca :przez -szerokie rZl6sze widzów. Wobec przys:pieszonego ~Qstępu m'banizacj'j i przemi:an nas'llej koultury :niesłychanie ważną staje się ~otrZ:eba ścisłego i naukowego olpracowania i utrw.alenia resztek spuś-cizny tradycyjnej, dopóki tl'wają -on.e jeszcze 'wswoi'm Il'odzimym ot.oczeniu. Rzadko s-potykanym przykładem ofiarnej i długoletniej pracy nad ocaleniem tr8dy-cyjnego kształtu folklo-ru tanccZlnego jest dzido życia Dory Strato,u, kier0wniczk~ ludowego zes'Poługrocki'eg{). Budzi podziw jej pie:tyzm i zrozumienie glębo:kich treści symbobcZl1ych tańca. Z ogro'mną :s7Jczcrością ~ bezpośredniośc:ią pisze a-utorka. o swojej prarcy, wielok.ro-1nych wizytacjach w t2renrie poJczas ludowych uro'czystoś-ci i pioczołQwitych sharaniach nad przeni'C'Slieniem form 01'Yg!nalnych do ze~połu, Nieco ;inaczej dochodzi do spuścizny tanecznej plemion :poludniowD-<:lfrykańskich prof. John Blacking. Jego zainteresowanie tańcem zrodzilo slię wtórnie, jako uzupełnieni'e studiówetnomuzykologicznych. Przytoczone ob"erwacje są wszakże bardzo ,ciekawe z uwagi na podkreślenie rołi społecznej tańca oraz aktL;alnie -za'chodzących przemian na !przestrzeni dwudziestu lat prowadzonych przez -autora badań. Obszern,e op.ra,cowanie .p_rof. Blackinga, zaopatrzone fotografiami i zapisami tań,ców metodą Benesha, stanowi lis,toini'2 poważony przyczynek do poznania kultury ta.necZlnej SZJc.zoC'pu Venda. Na zakońcZJenie drugiego woluminu "Dance Studies" zamiesz-czone zo&taly jeszcze dwa artykuły, powraoające do zagadnienia notacji tańca mdodq Labana-Knusta. Doc. Lange wYJPowiada się na temalt uniwersalnych cech tcj notacji. Ingebo-rg Baior-F-r:a,cnger pTzytacza szczegółowe -sp!'awozdaJnie z kongresu f.olklorystów, który odbył siG w 1957 T-oku w Dl'eźnlie. PodcZ<ls tego kO_'l-gres;l 0::1b~'tego ponad 20 lat ,lelmu, na którym po·śród grom,a około s'Z'cśćdzi,esię'ciu s'p~'cjalistów z różnych krajów ,obecny był rówIT1Jioeż ,prof. AlbI'eoclht K,nust, ~odjęto uchwały o zalecerniu kinern.a:to'graf,ii do badań ,i dokumentacji tańców ludowych jako H;,;jbardziej obieMywnej .i uniwersalnej metody notacji ruchu. Delegatami z Polski byli prof. .Ja.nina Str;'Jembo'Sz, doc. Ma,rian Sobieski j do,c, Rordcryk Lange, W świetle 'powyższych wy~owi-ed2Ji podjęta 'p;rze:z naszego rodaka 'inicjar1.ywa wyd:awa,nLa serii "Dam'ce Studies" ma do'Spc!nienri,a bardzo waiJną rolę w -upowszc'chni·a,nilu TIDwy-ehO:Sliąglnięć wiedzy O>tańcu. Towaorzy.szy jej ·inna SoNia ZoCszytów z dokumentalnymi mateniała.mi tań,ców ludowych Z<l'pbanych w k!incmatorgmm_a.ch. J;ako- pierwszy zeszyt 'uk,azaly się Tańce kujawskie doc. dra Ro~ dE,ryka Lange. Maria Mi-chaił Arnaudov, Studii vyrchu ss. 351, t. II, Sof,ila 1972, ss. 464 . .Folklor byLgarskite SloVvlian połudnliowyah obredi Legendi, Drabecka t. I, Sofia 1971, WCląZ z-askakuje badaczy swą orY'ginalnos'Cią li epika ludowa, jak również i inne rodzaje li gatunki .lwÓTazości 'ludow,ej, ZJnajdują coraz lJ-czniejsZJCgPO,floO badaczy, W <po:róW'l1Jall1.~U ze serbską rtwór-czością ludową, fl()1klor bu!,g.a,rskii ""lSz,edł na i boga'C'twem. PołudniowO'sł,owiańJslka liryk'a �Recenzje 313, warsztaty naukowe ·stosunkowo późno, bo dopiefio po wyzwoleniiu kraju s'pod jarzma tmeckiego (1878). Odtąd lI1Iie'słabną zailIlter,esowaniJa bada'czy bułga;rską epiką i liryką ludową or,az P000st,alynnii ,gatunkami ,i r,oozaja.mi literatury ustnej. Szczególnie dużo zasług w r;opula1ryzacj!j tego nicwyczerpanego sk,a'rbiU kultuJ"Y łudowej ma nestor folklorystyki bułgarskiej, iProfesor Michaił Arnaudow, który w roku 1978 ukotJ'czył 100 lat. J.ego m:1Tiaż z a:.od21imąłiteraturą ludową zawarty w mkdo/Ści nic (siabł, ,mie przestają bClWli'cmwy,chodzić 's'pod jego pióiJ.1awalI"t'C5ciawe prace ·cdkrywaj,)ce wiele tajemnic :minionych epok, za'Wiarty'c.h 'W bogatym folklorze. Arnaudow jest kolt1'sekwentnym kOlntynuatowm dz.iełaswego profLsora Iwana Sz,isz:manowa, z.uloż)"oi'ela folklor ys'tyki· bulgarski,ej. Zau.nter'C'sow.ania Af'n,,'udowa są ws<cE>chstro'nne.J·est 01Il ZJn.rów.no świetny.m Z!nawcą bułgm:sI,icj lite'['.atury artystycZJnej, jak rówlnież i twór,czości ludowej. W-iele z jego 1JraC napisanych przed I wojną śW1iatową oraz w okresie międzywojennym nie ut;'acilo swej <:lktualności i służy badacZJOm f(tlkloru bulgar,skiego jak,o oOenna lektura. Zawarty w I tomie omawi.arnej pracy materiał po raz pi-e.rwszy ukazał się na łamach ·o'rganu Bułgarskiej Ak,a:demii Nauk "Spisane na By1garsk'ata AJk13dE'mija na N:au~,it(;" (t. IV z 19121'. oraz t. XIV z 1917 r.). M'aterrj'ały n:atomia!St omawianego t. II oglosZ'One zostały w 1920 1'. na łam·a·ch XXXIV tomu serii Bułg".rskiej Akademii Nauk "Sbol1nik za Na.roo·ni Um()Jtworenij,a li Narodop'~'S". Po raz drugi ta 'os.tat'łl~"1-p:r.a,oaukaz:alaslię w Sofii w 1922 r. Bo pół wieku d>o>cZJekała siE; cna trzecirc'go wydania. Jak podkrreśl.a sam autor w krótkli,m wstęplie. pracat:a byla już n.adk,o,śoią bibliografioczną i z tego ,powodu .przyg,otował on nowe jej wyda'l1lie. Arnaudow nie zmi,e-nił treści, a !pewne uZJupe~niel1lia·i [Oprawki umieś,clił w komc"!1,tarza-oh.W.spom.iJn.a,że ozęść z tegiO mater.iału dotyczącego kolE;d i wio'scrunych pi'eśni obrzędowych weszła do IV 'i V tomu zbio.ru Eylgarsko narodno t worc::estwo, wydanergo, jak wiadomo, w 13 tomach p.rzez wydawn'ictwo soJijlsk.ie "Bylgarski Pisat'el" w l,ata'ch 1961 - 19-62. Jedyni'e rozpraw:! o "Ncstinarach", która po raz pierwszy weszIa do jego ksliążkd Oezerci po u:dgarskija folklor, ZJCrstalalJlIieoouz~pełni'e.na. Arnaudow został wk~rn)"m zwolenniki·em J. Frazera, A V.an G.ennepa, A. Ha.rn<lcka, F. CUlmonta ,owz swego profesoIra Wundta. Nie zdradZlił starych szkół folklorystycznych ·po dziś dzień. Wpraoacll jego p~'ZJepIatają 51ię t'eorie szkoły mitoi'og,icznej, hlis,t'orycz,ncj, an1'ropolo'gJicznej, psyc·hologiJcznej i migracyjno-porównawczej. Wlidać to i 'W o:nawi.umy'c'h wołurmi:n.a0h. Autor kładzie główny naclisk nam.ity i legendy, prawie [l'i'e porusz·a stOlsunków Ispołeczny.ch, w r.amach któr:;oh powstał f.olklor bułgarsIki. Przed r;cwom.a laty MmaJudow był krytyk.owany za te·, iż poz;c~tał niewoLnikiocm 'swoich ;poglądów li nii·e 'UistosU'nlkQwałs.ię do nowych prądów naukowy.ch. Nie Z1mienił :on swOlich Ipo,głądów na Wliele spr.aw dotyczących s[:o·leczncj roli folkłoru bułgm'skiego (dodać rnałeży, że akadCll·n.ik Arn::udow bylprzezpewien czas :ministrem ośwlia,ty Bułgar:ti w oikre;;ie II wojllly światowej, kic::!y t~n kraj był ·satelitą Hitlera). T'om I omawia,nej prn:cy ·otwiera obszermes·tudi,um o "Nestim;a'l.'ac,h Tracji". Dotyczy ono stara::la w.nej trady'cji zachowanej 'W 'I:olud:n~oW1O-za.chrodrLiej Bułgarii _. 'chodzonia boso 'Po Iro.zżarwnych węglaeh. ,Obyczaj telll, oparty <O dzJiałania m::ll?Ji'cZll1e, znany j~.9t ,równLeż i 'u inlnyoh ludów. Autor (Jp.arł 'Się nie 'tylko. na informa,cja,ch pochodzącyoh z 1860 .r. i ma·teriałach późnJiejszych (lat 1875 - 1913), lecz zbudował swoją p~"acG na 'r;odstaWlie własnych badań terenowych prtbelplfO\vadzornych w latach 1914- 1919. W,edług nliegQ, do 1920 r. na ziemli'alch bułga'l.'skich nest~nany znachodz.ili się w 22 wioska·ch Bułgarui o .ll:aJsitępującyrrnskładzie· �314 Recenzje narodowym: 9 Wliosek z ludinością gr'ecką, 12 - z bułga'r'ską i l wieś z ludnośoią mi'eszaną bułgan;ką i grecką. Obyczaj ten, j'ak tWlierdzi autor, był początkowo u Bułgarów n iC'Zillł:n y, a 'P'Tiaktykow.any 1;ylkoprz,cz ludność ,grecką zamieszkałą w Buł.garii ,i ,od ll1Iiej oprZledQlstał'S'ię do fol,kJ.orubulognrskiego. AI'naudow 'szukG także par'aleli li u 'ilnlnych na.r:odów. POlZa slta'rożyt11ymi Grekami .przyVaeLa RZ)'lmiaon, Chiń'czyków, Hindusów, derw,~s'Zów z Azj>i Mni,ejszej, A.rabów Maroka i Algie-Pili, 'szamanów SY'b€l·)ii oraz Węgrów, wśród których także był znaIJy ta:nic'c bosymi nogami [:Q Yozża,rzc:nych węglach. K'ult mag~i z'Wliązany z t)"m makahrY0znyrrn 'obyczaj.em autm odnosi do y'c-Iugilipropa'go'wam'cj przez Za,ratustrę. NawiąZluje {)ID rówrui€ż do oid:powiedinli,ch'oby,czajów i Tytuałów związany'ch z kultem ognia w niek.tórych kr'aj,ach Afryk,i, Ameryku i Australii. Tak wię'c kwcstli,a IQckryóa ;pierwotnej o'j<czyzny tcgo obYCZJajuj,est ni,ełatwa. Om,awi,ane :n,asotępnie barwne 'olbyczaj.c Wli'osenne zajmuj'l zaszczytne miejSCe w folklorze bułgansldm, a ta'kże w twórcz,ości ludowej pozosLały'C'h SI,oWlian, Auto'r om,awi'a obycZJaje "d'odolskie", ,,'peperuda", "wypędzalnie smoka" i "German", tj. zamawi,anie deszczu. Obyczaje te I10ZJpatruje również na tle porównawczym z inny,mj luda1mi, podkreśl.ają'c przy t)'lm, że owe ,staro tradycje Buł,garów są śdś.]e zwiąw:ne z ,rdigijnym i kultowym dzk~dzictwem sąsliednich i bardziej oddalonych na'rodów, u których ZJa,mawiania .te wysU;pują. Obyczaj zażegnania suszy i zamawiania deszc.zu, ja'k wiadO'mo, jest znany wśród Indian Ameryki południowej Ij półnoQocm~j,Murzynów Afryki omz u tubylców Ausotralii i i'nnych pI€lmioU1 Dal1ek,iego Ws,chodu. Jest on związ,any z działani.ami magicznymi i il"lli'ej,est obcy ,i ,innym SI,owianam, :np. Rosj,anom, Fol.ak,om, Ukraińcom i Bi a}.o.rusLnJOim.Zbieracze utworów ludowych w Serbii, Ma,cedCinii, Czarnogórze i Rumunii także zapisali \Sporo tekstów 'pieśniowych towarzyszący'ch temu obyczajo,WL. Co do .Qbyczaju "GeT1mall1"(ZJnGnego u Rumunów pod nazwą "Kaloj,an"), Arnaud-ow .sądz'i, iż jest 'On pOZJostal-ośdą kultury dawnych Traków i Greków, a w,ięc od ni'ch odziedziczyl,i go 'póżniej Słowianie bałkańs,cy ,po osiedleniu się na nowych zi'emia<ch (VI - VII w.). Do takli,eg,o wni,osku doszedł autor na p<xlS1tawie r'ozmieszcz'eni.a geo,gr,af~czneg,o tego obyczaju - półnoona Bułgal1ia, północno-wsehodnoia Serbia oraz 'lJiemie Rumunii. "German" jesl figurką gl,jnianą 'Symbolizującą \Suszę. Figurkę tę lud WTZJucado rzeki i wierzy, że .tym SI]:O<Sobem Z1aż'egnaklęskę suszy ,i s'PQwoduj1euprag)n'ioll1y deszcz. Kol'ejn.a obrr'zędowa grupa ,pi'eśniow:a to utwory związ.ane ze świętem Enia '(Enjowd-en). Bogate gry i oby'czaje związ,ane z .tym świętem znane są również i u sąsiednich narodów słowiańskioch Serbów i Macedończyków. Iluslrują p'astare troadycje 'pogańskie (niektóre z 'I1iiochznane .są także i u innych narodów Półwy,s'pu Bałkańskiego - Grcków i Arumunów - zwłaszcza obyczaj zwany "klidon", mający na celu "odgadywanie przyszłości"). W t. II Am1a'udow omawia 'uzy oiekawe ZJa:gadnieni,a: 1. Gry i obyczaje zWliąZ2f11.eze świętami "kukeroi" lub "dżamalmi". Gry i oby,czaje prZJebierań,ców znap.e są także w PoIsce li w innych kraja,ch świ,ata. J'C1sltto k,a,rnawał ludowy, który poza chG'faklerem czy's'to zabawowym oflXlr·ty jesot także () bogate wi'erze-nia ludowe, podkł'adom których j,est ,malgia; 2. Gry "rus'alijsk!j'e", zachowane }c>dynie po dzi,eń dzi'Sli'ejszy w południo,wej Macedolt1Ji,i:na p6łnocyod Salonik, w okn;gu Gewgelii. N:iesłusZJ1lie gJry "rusa.lijsklie" Ar.n.audow z.aUcza do f'Ol,klo'r'u bułg'arskieg'O, bowiem są one t.am JlIieznane. Sporą część II t'omUZJajlIDuje rozpLl'awa Q "Zamurowanej niewieś'ci,e" opart.a m. in. o wła'S:ne .badaonia 'aUJ1:o·m,przeproOwadzcme na zj'erruia,ch bułgar'ski'Oh. A,r'naudow omawi,a oby'cZJaj,e ludow,e związa,ne z budową Imo,sltów i il!1rnych obri,ektów �315 Recenzje kcrnunah1y'ch ze składal1!i·ern ofiary lud zkJiej, by obiekt ,,się trzymał". Wi'erzenia ludowe :w'warte są w ·motywie znan'ej ball.ady O zamurowanej żonże budowniczego (majs'tra czy mur·a'rza). Motyw ten jesiłpowszecl1l1!ie zrrrany ni,e tylko wśród Bulgarów, lecz także 'u sąsi,edini'ch SłoWJLan Serbów, Ma'c1edO'ńczyków oraz w krajach niesIowliański,oh Grecji" Albanii, RU'rnuJlli,i, jak też i wśród Wcłochów mieszkających w Jugosławii, Bułgarii j Grecji. Jak wiadomo, jeden z najws.palll.i.al'Szych odpowi,edni'ków tej baUady ludowej ogłosił V'uk Kar.adzić. W odróimi,eniuod pozns,tałych Wallia:ntów, tekst seI'!bski j,est utwC'I'ern er;a,ckim opiewającym dramatycZJne przeżycLa królews~Lego rodu Mf\nj.avc,eviciów Vukasina, Uglesi i Grojki. Przytaczając wY'PowiedZJi ,innych bada<ezy poprzedników, Arnaudow wysuWiU hipotezę o grecK,i:m pochodzeni'u motywu t'ej ballady, który rr,iał r;osł·użyć potem jako wzór dla Ipozo,stały,ch SłowLan bałkańsk,ic:h. Twierdzenie Arnaudow,a o gr'eck,im .pochodzeni,u tej baHady jest jednak mało 'przekonywując.e. Nie t['zcbu zapomin.ać, iż motyw ten je:~rt znany róWU1;ieżi wśró-d innych narodów eu.r'Qpej:ski·ch, a więc jeg,o ojczyZJną (ffioż'e być kaidy kraj, w którym utwór ten jest popularny. Poza ba.gatymii materiala,mi zawartymi w omawianych pm·cach A-rmłUdowa, które ni,ewq,tpliwic sq ccnnym żródł-em dla badaczy folklo'r:u słowiańskiego, nie można nie za:sygnuEzować li uchybień. Poważnym ,manikamentern jest świadome zaoier'anli,e g'Dani,c narodowy'c'h i etlll.ograficz:nych ZJi,ern r;ołud>niowej Jugosła'wii, kt6re nieslusznie włącz:<! <:1-0Bułga:nii. Prz'€<ci,w~o temu lprzemawia odmienny język lud.noś,oi słowiańskiej za,mieszk1ująclej te ł1.·er,enyoraz odomien:na kult'U'T·a ludowa, powstala w irltrlych waJ"unkach hiLstory'cZJnyclhi s'połeczno-ek'onQ,mi'cznyoh n:ż bulgaJ'ska. Niewątlpbiwli'e uchybi,en:~a te pooważ'ają erudy,cję auotor;a, subiektywnie oceni'ając dorohek kulturowy południo'Wo-Zla'chooni'ch sąsiadów Bułgarii. Ponadto w omawianych pracach nic ,ma nawet wzmi,ankii 00 zlna,czeniu twórczości ludowej dla r,ozwQju język'a i lite:ratu.ry pięknej n'ar'odu bulgall:'Skueg'o,a przecież wiadomo, jak wielki wpływ wywa'rł folklor na życie k'ultuDO'WC kraju na przestrzeni długich wioków. Odrodwl1iie Bułgariri. .rozpoczęło się opóźmo, a twórczość ludo·wa .przyczyn,iła oSliędo powstawa'Illia .pli.erws·zyc:hpoot)'lcki,oh :i pT<nai.cz.ny,ch utworów liiemckich w XIX w. F,olkbor był i j'eS't nadal ion.s;piJmcjądłoa pisarzy, kompozytorów ,i artystów plastyków Bulga.riJi. Autor nie neguj'e twópczej roli prostego ludu, ale nie akcentuje, nie podkreśla lczynnilków społeocZJno-ekomomicznych, które bulga,rsk'i:rn utworom ludowy,m nadają treść rpOISltępOWą. Omawiana pozy,cja, mi,mo wspo,rnni:anych bmków, jest pmwdziwą kopall1!ią cennego lI11,ateriałudla badaczy folkloru bułgall"skiego. KoLe Simiczijew KUZlman Szaopka'r.ev, Izbrani deLa, ,t. I - V, SikOlpje 1976. W folk].Qłry~ty.ce słowi·ańskiej KUZJma:n Szapka'rew (1834 - 1909) zajmuje jedno z czołowy·ch ,miejsc. Długoletrui noauczyeci-eljęz)"ka maoedońs'kiego w róimyc:h ,mi'ast:Jch, a w ostatnich ła'ta,ch j.ego ży'ci,a urzędnik buł,gal'1s\k,iJ, maał okazję zapoZJ1lać SIę dobrze z kulturą ludową tych dwóc'h na'f1Odów sł'owiańskioeh. Zbierał mater1iały folklorylstyczJne etnograficzne przez 30 lat i wydał je z 'Wli'elkim lJI1udern w SQif~iw l!a,taoh 189,1 - 94. Piierwsze wydal1!i'e slld-ada się z 8 tomów. W:ię'kszość �316 Recenzje tych materiałów pochodzi z Ma'oedonili i tylko <część z Bul~a'fii,i (z okn;gów som, SamkQwa, gdme zbieracz mi,eszkał i 'pmoował po wy,emLgroWlUntiuz Macedonia). Zb,iór Szapk.arewa zawiera duż,o archaLcznych i l1li,eznanych u ,inny'ch ztieraczy tekstów 'plieśniowych oraz !bajek, 'przysłów, zagadek, wiorzeń i legend ludowych. FOlfl'adto Szapka:rew zbierał ma-teriały etno.gr.afi,czn.e do-iy'czące różnmodnyeh Qbrzędów, m2dycyny ludowej, kultury mater.i'alnej. Jego zbiór, wydany w stolicy B~ga.ri;j 13 lat po wyzwokmiu kraju spod jarzma tureckieg,o, byl przez długie lata .pmwdziwynTI białym krukiem. Z -tegO' też powodu SZla.pkarew rzadko był cytowany przez badaczy folkloru słoW!iat'lskiego. Drugie wydanie zbiorów pod 'redak,cją P,enra Din'ck,owa i Stojko Stojkowa u~azało ,~lię w Sofii w roku 1973,omawiane zaś trzeoie pod .redakcją TOIme Sazdowa w Skopje w roku 1976. Wydania bułgarskie .pierwsze i drugie nie różnią sił; co do 'treśoi. Drugie wydaruie zostało tylko dO'sto~'Owa'ne do wspókz,e~nej pisowni bułgarskiej, która, jak wiadcmo, uległa refolrmie po 9 IX 1944 r. Zamiast 8 tO'mówpi'C'rwsz,ego wydania, drugie sofijskie składa siG z cztereeh. 5-tomowe wydanie macedoń9kie ZlaW!iel~ajedyntie UtWOTYzebrane przez Szapkarewa lIla z,j·emi.ac'h macedońskich, a ;nic ma tu ,ma'leri,ałów bułgarsk,ich, które w pierwszyrrn i drugim wyda;niou wjmują piątą część za,~j.sów zbiClf<lcza, Pondto alfabet buj,g'ar:sk;i zamieruiono :na ma'cedoń'skJi. Tak samo wstQP, uwagi, ko:menta1'7.e zbieracza, przeznaczone dla odbi,or,cy bułgarski,ego ,i na,pisane w języku bułgarskiim, Sazdow .pl'zełożył na jGzyk ma'cedoń~ki. Omawliany zbió.r 'f.<Jlprzedza wstęp Sazdowa, w którym znajduj.emy znane dane biJografi<CZIfle o zbief0'c.z;u, ,iJnf.ormacj.e ,o j,eg,o pmcy, brak natemiast anaEzy utwa,rów zawa,ptyoh w tY'ch toma'ch. Wlidocznie Sazdow uważał za zbędne '1';'0daw<lć także Wli,a dom O'Ś Ci o s.posobi'e zapisywania, a .informatorach .i bajarzac,h oraz ś'piewakach ludowy·ch, gdyż o tym 'podawał sam zbieracz we w.stępie, któ" ry ni.cz,mlleni.ony wS'zedł do .omawianego z:biuI'u. SaZJdow ni'C'slusznie zarzuca zbierc,czowi, ż,e wydał ta,kż'e waria.nty niiektóryoh motywów występują'cy'ch w różnych regiGnaooh Ma,eedO!l1Jiti. Dla bada,czy bowiem jest nliesłycha>l1ie ważne rozmics:ocwnli'e iprZJestr:oen;ne wą1ków posiadają,cy'ch kilka odpowiedników. Na pods1aw,je i'ch geo'gJrajji<:ZJnej10kaliZlatcji, treś>ci, stylu, ś'f,odków a,rtystycwych, jGzyka itp. mOŻ'l1!aodkryć pierwotną oj'czyznę 'owy'oh utworów. Znane są trudnoścli, z jakimi bo.rykająsiiG bada'cze folk,j.Oirusłowiańskiego. by dotrz,cć do prototypów niektórych tekstów pieśn~owy<ch '.i bajkowych wy~tępujących na obs'zairze danego kraju lub i w ,inny'ch kraja·ch słow.iański<c·h. Sam Szapkan'w świ,ado:nie zbierał takie warianty, .gdyż uważał, ,iż będzie to pożyteczne dla przyszłych bada'czy. GI,osil ponadto, ż,e "po 20 l,aioaiohll1!ieZlOls'ta[]Ji'e iani 'połowa z tego, co można znalcżć dziś" (t. I, s. 54). Sam wliedział, iż zebrany przezeń ,mater~ał był przekazany w s'tanie "slUro'W)Om",'ale Ibył IprzekOll1'any,że w tej 'postaci będzi.2 ·on 'po.żyteczny "etnografom, ihis1>orykom, geog:nafom, £il,ologom i 'a.r'cheologom" (t. I, s. 78). Tom I poza W.StQPCll11 Soazdow,a i Szapka,rew.a zawiera 217 tekstów pieśniowych o isnot'aich nad.przyrodzon)'lch, W)'lstGPują'cych ZJarówno w li'ryc.e, jak też i w epice rudowej, tzw. sa!mowlila,ch (nr n.r 1 - 8), 'O s!mokaoh (:nlr 'nr 9 - 10). Ciekawy jest wątek 'o św. Jerz)'lm, przypomilIlają'cy motyw .polskliej bajki o 'smoku wC1welsokiJm.W t. I ZJawal'to także ObTzędowe prieŚini wcselne z ookrGgów Ochrydu, T;.kwesw, Kostur.a, Sztypu, KOlCzalllJi,Lerilna li Debra (:nr nr 108 - 202; 205 - 210). Zbie,ra'cz włą'ezył także ,S1erbskiiepi'eśI1Ji weselne z Prizrenu (nr nr 203 - 204). Ponadto w tomie tym zTIJalazły 9ię ['ÓWlllleZ4 obrzędow,e ,pieśni pogrzebowe z O'koEc DebI"a (nr Inlr all - 214), ,a !lakile dwile 'obrzędowe Ipi'cśn<ilazalrski'e (lIliI'nr 215, 217). �317 Recenzje Tom II zawiera 325 'Plesm epi-ckkh oraz hajduckich, wśród który·ch są oryginalne wątki, j'aki-ch ż-aden il1lny ze zbieraczy nLe zapisał i ni'e wydał. W t. III reprezentowane są ballady, pieśni Hiryczme oraz utwOlry hUimorystycZll1e. W t-omie tym lfóWll1icżz,nalazly 'Slię pircśTIliobrzędowo-kalendarzowe (nr nr 799 - !l08) Q,raz dwi'e hajduckie (nr nr 810, 811). Boza tym w to,mJi,etym zamj'ElszC7.onQdwie ·pi-eśni ludow.e w języku a.lb.ań'skim (n.r nr 825, 826), któDe zbieraczowi dostarczyi K. A. Małkow. Ciekawy jest cykl 89 dziecięcych maced<Jńskich pieśili zabawowych. BardZJO 'i-nteresująCe -mate,riały zawiier<l t. IV. ZUlJajdują się tu wiierzel1'i,a ludewe, za babony, Qhru;dy, zwyczaje ,i obyczaj'e oraz ,opisy strojów ludowych. Zabobony z'Upisane przez Szapkairewa są cennym żródłem do badań etnograficznych. Czytelnik dowi-aduj2 ,;ię np., że lud rmacedońSlkd otaczał troskliwą op1eką pc>łożn;i'cGi nowoTadka. Aby pomóc np. przy oj.ężk:~m .porodZJie, wy.staI1czylo, według wierzeń ludowych, r-ozpl-eść gwożdZliem warkocze niew~aS'ty olr-az tym gwożdzicm roZlpiąć wszystkie jej guziki, by 'poród był .lekki. Noworodek w pierwszych dnli'ach po ·porodzie powija!l1Y byl na cdwrócomyun si,ai-e, aby dzi,ecko był<J syte, nk pIak-ało itd. Dużą czc;ść materialów tego tomu 'st!anoWlią obrzędy, zwy'czaje i oby'czaje oraz zabobony związane z narodzinami dziecka, z weselem, z 'pogrzebem oraz ze świętami. Ponadto ZJnajdujemy tu także róiJne wierzeni'a Z1Wią'zane z za'wodami, ze snem, z 'prawem lud<JwY'monaz api'sy strojów ludowych (da1mskioh ~ męskii'ch). Ostatni V toOIIDzawi·er·a 245 bajek ma'cediońs'ki\'oh, 6 aabań~ich, 2 tUTeckie 01 az 7 wioskich. Tom zamyka 13 !'egend związanyoh z mi,astaJlrn li PoOlStac:iami h:storycznymi Ma,cedonii. Omawiany zbiór Szapkarewa slużyć bGdzi'e badacZiomnie tylko folkloa:u macedońskliego, locz i pozOIstalyoh Slowian, bowiem zawier<l utwory, w k,tórych z,awarto wide sta.r'odawl1y'ch zwy'czajów lioby'czajów oraz ,obrzędów ludowych, w wielu wypaldkac·h -p<J.si'adają,cychod:poWliednli'kJi'W l'iitelI'a.tlill'ZJeludowej sąsiednich Slow-ian. Zapisy Szapkarewa dostarczają -cennych ilTIfm1ma-cjdo ,kulturze spolecznej, <J 'przemianach życia ludu ma'cedońs;kiego na przestrzeni dlugli'ch wieków, który mimo wieloWJiekowej niewoli za-chował swój język i wspanriałe wątki utwo'rów ludowy,ch - poetycki'ch i pwza;j,cZJl'lyoh. Kote Simiczijew Dusko mitski Konstantino'v, Zdravko Hozinovski, Tuka e Makedonija. Narodni ko- pesni, Skopj.e 1970, 's's. 607. Ks!iążki z kr'ajów południowosłoWJiański\.ch dlQlcier<ająd.'o Polski rzoadk'o. Z tego 'powodu nowoś!oi wydawni'cze ty,ch kflajów są u nas albo nieznane, albo (co ks,t 'czGstY'm zjawiskiem) doci'erają Zie ZJna'cZJl'lY'm opóźmieni'em. T,ak się zda>rzyło i z <JIIDawi'anąksiążką. Na przełomie XIX '1 XX w. w llaloedo,ńsllciej 'poezji ustnej powstała !l1'OW.a grupa pieśni bohaterskii-oh, .poświęoona walkom !l1Jar-odowo-wyzw<Jl,eńczY'mtego narodu. Utwory te są lI'lIiez.na:nc'li sąsiednioh ludów slow1ański,eh - Serbów i Bułgarów, boWliem mają Clharoakter lokalny. W pieś111a'ch tYCih opiewalIle są czyny boha'tersikile ,po:zywódców rma'cedońskliego :powsta'niia, zVV1a1nego 'ilińdeńskim (2 VIII 1903 T.). Powstanie to miało, masowy ,charakter, jednak nie -,przyniosło wolnoś,oi na-rodowi, ponieważ polJTIogł,aTurkom ~nte'rwel1JCja zbrojna sąSliednlch. krajów - �318 Recenzje GrEcji, Bułgarii i SelI"bii'i.Nieco \późmiej, bo w ,latach 1912- 13, wybuchły kolejna I i II wojlna bałkań.ska, kJtórre doprowadziły do TO'zbi<H"11 Macedon.ii. W nowopowstałej syluacj,i cZylny bohaterskie 'llcz€'st'!lJików powstania ililndeńsktiego olŚwicc<:Jy d<po·gę n.aJ"'Od-owim·ac.ed,ooskirem'u walcząc'emu 'w trzech zaoolI'!a,ch. P.rzywódcy 'powstania i1irndeńskiego s·tali ;Slię ulubionymi boha,teromi :nowego ,cyklu pi,eśnli ludowych. Utwoxy te C'ioe.sząsię dużą {:opulaI'nośoią na ZJi€lmia·chmaccdońskuch. Pierwszytm zbieraczem, który ogłosił te:(.sty pieś'niowe opiewają'ce to powstanie, był Parl1'czroM!ichajło'W z miasta Sztyp (Panezo Mkhajłow, Bylgarski narodni pesni ot Makedonija, Sofi,a 1924). Po II wojnie światowej Blaże KOIneski zredagował zbiór macedońskich pieśni ludowy'ch, WŚi'ód ktÓ'rychznalazła s'ię także grup" tek:s,tów macec1ońs'kiic'hor;i·ewiają'cych p,rzywódców tego powstania {BIaże KanEsk'i, Zbirka na makedonski narodni pesni, wt.oro izj,ani c, Skopje 1947). SPOlI"'O hlkri,ch tek,stów za:p1saTIoon:a f.estiwala·ch pieśni i tańców, które 'odbyły się w ma.sta'ch Bitola i Sztyp (Maked01J.ski na rodni pesni sobrani na festiwali/e wo Bitola i Sztyp, Skopj.e 1947). Duź.,o wątków -o powstaniu ilindeaskiJm znajdujemy w zbiorze Kosta CyI'HUSZanowa (Makedonski narodni pesni, Softia 1956), w zbio·r-· ku Paskala Paskalewskj,ego (Narodni pesni od Egejska Makedonija, Skopje 1959). VasUa Hadzi:manova, (Makedonski borbeni narodni pesni, Skopje 1960) i w zbiorze Nikołaja Kaufmana i Todo'l'a T'odorrowa (Narodni pesni ot jngozapadna Bylgarija. Pirinski kraj, t. I, Sofia 1967). W 1972 r. zbieracz Filip Kawajew także wydał zbiór pieśni poświęconych temu powstaniu (Smilewo slawno wogan gori, Bitola 1972). Omawiany zbiór zawiera wyłącznie pie9ni j~indeńskie. KsiąŻ!ka za'opatrzona jesl1; dwom,a wstępami: 1. Ruch narodowo-wyzwoleńczy lndn macedońskiego odbity w pieśniach Indowych pióra Duski KOl1Jstantinov,a i 2. Zdravki Boz.inovskJiego O motywach poezji Indowej poświęconej temu powstanin. Autorzy r;okus'ili si!; o przodsta wienie tej hcz.nej gpupy mace<}.ońskri·ch pieśni bO'ha·terski·ch, która wciąż się rozwija i wzbogaca !nowymi wątkami. We wstępach I:odane są informacje, skąd poohodzą zawarte pieśni ludowe. Z małymi wyjątkami teksty są nowe, ni-ezna.ne przedtem badaczom i zostały zanotowane dopiero po II wojnie światowej. Wlielu Fowsiańców jes-zcze żyło w latach 50-tych, kiedy zbieracze ma'ccdońs'cy wpisywali te utwory. Wśród bohaterskich i historycznych pieśni ludowych Słowian. ,południowych 'cykl poświęcony powstaniu 'iIindcńskicmu jest najobszernj'ej's.zy ,'t1!ajboga,tszy. W ·parnię·ei ludu wciąż są żywe wydarzenia his torYCZrllo2 związ:ane z tym <powstantem. W omawianym zbiorze zawarto tek:sty zebrane na terenach calej Ma-cedonii po II wojnie światowej. D. Konstant'inow i Z. Bozinows~i ułożyli teksty pieśniowe' tematycilntie związa!l1.e z bohateram1/i - .przywód.cami tego powst.ania. Do pierwszej grupy weszły pi.eśni 'Opiew:ająoae ideologów i o-rganizatorów pow.sbania Goce De1rczewa, Jane SandańskiegoO, Dam'e Grujewa ,i in. (26 utwo.rów). Potem mamy teksty .pieŚrll;ioOwe opiewające czyny bohaterskie powstań'ców - mężczyzn, kobi'et, goń-ców 'powstan;ia :i 'sta'r<szyeh os-ób. Są także wątki ukazują,ce oi,erpienia Ma,cedończyków uwięzionych !przez Turków. Osobną gw'PC; stanowią pieśni opo-· wiadające .o wake ochotników z :inU'loY'ch krajów (Bułg,arów, Włochów). Ponadto z.najdujemy utWOTY o krewnyeh pows:tań'ców, 00 wro.ga·ch ludu ma,cedońsrkiego i () zdrajcaoh. KS'iążka j-e!st pierwszą tego :rodZJaju ,pozycją zawierającą ,p:Le9t11i rewolucyjne powstani.a ojlindeńskiego, -pochodzą-ee ile wszysl1:kich regjionów Macedomi-i. Jest to niewąt!pIiwie bardzo Ipożyteczna lektura dla badaczy folkloru macedońskiego. zwłaszcZJa utworów o walkoach [);a.roo'owo-wyzwoleń'czych te-go nieIicz.n.e.gQ ludu �Recenzje Slowiańszczyzmy poludnjowej. W,iadouno, ile ipOwstla.ńcy iHndeńS'Cy \Swoim boha-terstwem za.chwyciLi ,całą Eur'Opę, uzyskując p'Opalrcj.e 'postępowY'oh sił O'r'az 'SY'mpatię narodu polskiego i .innych Słowian.. W sZe.fegaoh powls;t.ańców ilindeńskich zna.leź1,is'ię również Folacy i Rosja!l1>i,e.P.o.l'ska pras'a :informowała obszernJie l() ;:owstaniu ilumdeńskim, które dla na,rodu ma'c·edońskiJego było ważnym wydarzeni:em •. grlyż zmobihzowalo 'slily patri'Oty,czne w dalszej wake o 'uzyska,nrie wolll1Oślcii niepodlegloś,ci. Wlaśnie pieśni zawarte w omawian)'lm zbiorze oddają w pełni atmo-· sferę tamty,ch czasów ·oraz ·n.as.trooje i dążno·śoi ludu do swej państwowości. Kole Va,rv.a.ra Adrianowa-Pieriet,c, grad 1974, ss. 172. Drievnierusskaja litieratura Simiczijew folklor, Lenin- Wzajemne wpływyliteratull'Y ustnej i piqkmej zawsze kus'iły bada'ezy. Różne sa wyglaszarK~ na ten tama,t poglądy. Ni'ektórzy nip. wud:zą jed:nostronny wpływ literatury arty'sty,cZJnej na ,Literaturę l'UGoowąi uważają, iż t,a oSltah1lia utorowała scbie dr·ogG i rozwijała s'iq dzi<;k.i 'utworom literackim. Inl1li natom'iast (i ·to więk,zość br,daczy LitC'ratury i' f.olkl()1r:uSlo'wian) reprezentują sluszny pogląd o zdccydowanym wpływie utwo,rów ludowy'ch :na uksz,tałtowanLe języków 'i litell'atury pisanej. O wzaj.em;ny·ch wpływach liter:atury i folkloru Tosyjsk,iego> !można Iffi·ówić cd powstania 'piśmiennictwa na Rusi {,ok'oło 988 IT.), Odtąd obserwuj.e ;się stałe przen:kan.i·e elementów i wzorów w obydwóch illltemturaah - pisarnej ~ ludowej, jakkGlwi'ek f.olkJ,or r'osyjski, lak jak ,i Słowi,a,n bałkańskkh, w mni·ejsz)'lm st'o·pni'l' k0rzystal z wzorów lit0.Tackich, Tym wzajemnym wplywom poświęcona jest omaw'ia'nra książka Va,rvwry Adriancwej-FieTietc (1883 - 1972), Autorka omawia okres XI - XVIII w., który jest niesłychanie ciekawy w dziejach kulturowy;ch tego wielkieg·o ,n-a:rodu slowiallskiego. W Rosji, jak wi,adomo, przez dlugie wieki dnminowały w piśmiennictwie motywy o treści historyczno-krcmikar'ski'ej :i mOlTalistyczmej. Jednak, by 'P,rze-· mówić do odb.ior'c6w, pis'arze rosyj.s·cy musieli dostosować swoją twórczość d<J wu',.;nków :;l'.cle::znc-poi;itycz,nych i ICZC;a uciekali się do wzorów zaczer"n.iętych z folkloru. Pierwsze ].,race nieżyją'cej już Adrianowej-Pier'i'etc uk'az,ałysię w 1907 If. i odtąd w C'iągLl 65 laŁ wyszło sped jej 'pióTa wiele wartc-ś>CIiowychi oiekawy'c.h rozpraw dotyczących wzajemnych wpływów twórcwści ludowej i rosyjskiej 'lHeratury ,pięknej, Zaga:!nienie to 'przyciągalo i przyciąga uwagę fol,kJ.orystów li .historyków liicratury, ponieważ z,nnjdujemy tu dwa świa,to;poglądy. Często pisa'rz O>~'azrosyjski baj.a.rz li śpiewak ludowy repreren-oowaE identy'czne poglądy w wLelu sprawech, le,cz 'nic z,awsze poglądy te były Gdbite w UJtwornch, .gdyż rpisarze byli kQntroi'owani przez admini'strację f.eudałów li ,hierarchię kleru 'l'osyjskiegD, a w,ięc niC' mogli wyrażać swobodnie swoich myśli. Utwór ludowy nait·omiast nie jo.'st ,cenzurowany i jego autor moile swobordm·Le.gl'osić 'Po,glądy ~udru i jego stosune), wobec wl<.:dców 'i dos,tojn·j,ków 'cerkIi'ewm)'lch. Różni·ce więc, j,ak słus:zinlie pordkreślaautork.a omawiia:nej książkli, wynikiały z niejedrnakowego podejścia pi'sarza i pieśniarza ludowe.go czy baja.rza -do "hist'oll'yczmej .rzeczywistości", z 'czeg.o wynika, iż byla różna ich oc~na "wyda.rreń li pos,taci ,hii.stOlTyczny'ch".ZagadIlJi,eni1a �320 Recenzje urtysty'='e!}o odbi,eia żyClia w obydwóch uiwo'ra'ch Q·r,az metody, przy pomocy których były realinowalllre owe zargadni'ClTI'ia,również rprZJebiegaly po odmiennych torach. Właśnie na te sprawy aut()lrk'a poł'Ożyła sncZJególny nadsk. Książka zaw:~e-r,a n.astępują'ce il'OZJdZ'iały:1. Lilteratura staro.ruska 'i folklor, 2. IJiterotura historyczna XI - początku XV w. i poezja ludowa, 3. P.owieś,ci historyczne XVII w. ·01 twórczość ludowa, 4. Sł·owo o wy,prawie Igora i poczja uslma, 5. U źródeł sa'tyTy rosyjskiej, 6. Z historii przysło.wia rosyjskie~o i 7. Trcś'ci folkJ.orystY'ezne 'rodzajów wierszowanych XVIIIw. Pr'ace te były .o,glosZJOneprzez :aui<CtTkę jako samodzielne rozprawy i artykuły w latRch 19'34 - 1954. Adri.anowa-Pieriet.e ll1ie om~ll1ęła talkże stolsunku ludu rosyjskie~o do religii .chrześ·c'ijań'skliej podkreślając, że wdroż'elni·e Iffiorolno-fil>ozoficzncj te'o,ri·i prawo'S ł;:.W1I1 ej w śWliadomość człowiek,a opieralo się na Rusi na ideologii ideałów panujących warstw, że w rzeczywistoki sto'sunki te ·różniły siG diarnetralnJie od tych, które wyr,aŻiala twór,cZ1Q'śćludowa. W<€dłougautopki, zamiaSlt aktywnY'ch boha,terów bajk,i i ·eposu ludcowago, 'którzy mogli pomóc wl.asnemu narodowi, by r;okonał przeszkody, r'Cligia potrzebowała biernych "dobroczyńców", "po'ko.rnych i pc'Słus.znych walii bOlskiej li władcom" (s. 8). Na pewno takie były zamierz{~nia hierarchii cerkiewnej oraz władców feudalnych Rosji (zresZJtą nie tylko w tym kraju), jednak nie należy całk'owicie negować w:pływów religii 'chrz;eścijlańskiej na twórczość lu<iową. Omaw.i'ając związki ,epiki ludowej z kroTIiikarstw.cm J'osyj-skim, Adrianowa-Pienidc pOipi-eI'aZJdani'CZlTIancgobadacza HJlsyjskiego D. Lkhaczowa, a mianowicie, że epika ludow.a "zlewal.a siG" dwa 'razy do la'topli.S1aJ'st\\."U rosyjskiego w XI i XV w. Owa ści'sla zależność ty'ch dwóch 'Todmjów Eteratury ludowej i piGknej wyniikała z faktu, ŻiCodbito w nii(jh ,;ogólnonarodowc interesy". Nawiązują'c do litem tury historycznej XI ~ 'poczqtku XV w. autorka widzi różniee w spos'ob>ie wymżall1d.a i prz;ckazY'warnia tematyki zawartej w utworach histlOrycZlTIy,ch'i w bylinach. Wyni~a to z faktu, iż ,roLa ·człowieka była różni,c oceniana prZJez hJi,sto'l'yków ,i 'Pieśniarzy ludowych. Uważa, że ·do 'Stmroruski,ch oj:owiadań historycZITI'YohXI w. zostały j:TZJeni'es'io.nebez zmian tematy i motywy bq,dź kż środkialrtys,tyczne z literatury ludowej 'i że czas.em były one odpowiednno przez pisarza przeTa,biane, w zależności od j.ego świ.atopoglądu. Tak f;.armopoezja ludowa oswajała metodę piśmiennictwa, a wydarzenia historyczne lud traktował wodług własnych kryteriów. Autorka pGdk'reśl-a taJkże ś·aisły związek Słowa o wyprawie Igora z litenaturą ludową. SłuszlI1Jie twierdzi, 'iż w okresie gdy latopis prZJeksntalcał się w baroziej lub mniej kook:retne opowi,ada-l1Ji,eo wspó!czesmych kronikarzowi wydarzenia'ch, to ,począwszy od XII w. do kr·onikarstwa rosyjskiego dcstawały Slię ",cale podania ludowe" traktowane prrez kron:i,ka'rzy jako ź'ródła hi5toryczne (s. 43). MilaIo to Irni'ejlsl0esncnególnlie w okresie narzuconego Il1l3l!'Gdowi rC'lsyjskli'emu jarzma prz,ez T'altarpów i Mongołów. Fodobnie jak u Słowian połudl1'liowyc'h podczas najaZJdu tUT'EJcmiego,li Rosj'an we wspomnianym okr'csie "Iegenda ludowa wzbogaooała literatu['ę opowi'adarui,ami ·reaListy;cnnymi o powstaniaoh przeoiwko 'UciSlkowi :ta;tarr-sk'ich»baskaków«, o męimej obpolt1ie mia'st prneciwko oddzia{'Om tatla.pskJim,a tarkże ,o konf1iktaoh kJs~ążąt IPCLsyjsk!i'ch, 'pośród któ.rych byli i tacy, którzy szukal!.i w tej w:alce IpOlmocyu władców tataJrskich" ('s. 53). Aidriall1owa-Fi,erietc omawila wzajemne wpływy wszystki'ch gatunków i roo:mjów liIter.aCik,i,chi ustJnY'ch. Niewą;bpliiwie większy, jak już wspomnlialno, był zawsZle wpływ Hteretury ludowej, :która wzbo.ga:c;ał'a utwory hi,sli<ory'czneli po'etyckie me tylko element'a!mi, lecz italkŻJewWlTa·mi·aDtystycnnymi i :motywalll'i, przede wszy: stkiirn zaś zapożY'CZlałalim żywego języka ludu, k,tÓTy powoli wypierał skostniały �321 Recenzje jE;zyk sb,roruski. Tu ~'ola folkloru rosyjskiego okazała 'się 1Bk wielka, że literatura plękna po dziś dzień cZC'I'piez utworów ludowych. Ciekawe są sposiTzeżcni,a autorki doty'czące elementów satyry ludowej, która wywarła duży wpływ na pisarzy :ro'syjskkh. Literatura rosyjska, począwszy od XVII w., wwruj'1C siG na sa'tyrze ludowej, ukształtowala s'obie nowy model krytycznej oceny ,istniejących stosunków społeczmych. Rosyjskie utwory li,tera'ckie XVIII, XIX i XX w. świadczą wymownie, jak trwały był ten ,most prz,erzJUtów z arsenału bogatej twól'cz,ości ludowej. Potwierdza to omawiana ks'iążka, która v-i sposób lda,rowny te wpływy ujawnia. Mniej więcej w .s:po,sóbanalogi,czny układały się wplywy w lit'l'Taturze i folklorze wszystkiich Słowian i pod tym względem ksi'1żka Adnianowej-Pie'riek może służyć także badaczom twórczości i 1i:teratury pisanej poz,o'stałych Sł'owian. Kole Laograjika simmikta gimnasiu Agiu Nikolau Kritis. Epimelia Simiczijew Andrea Logaki, z. I, ss. 46, z. II, ss. 48, Agios' Nikolaos 1974. Omawiane zbiorki pod redakcją Andreasa Lo gaillisa, nauczyóela gimnazjum m. AgiO's Niko.]aos 'na Krecie, dostarczają badaczo'm :ciekawegomatedału, zebranego przez uczniów tego gimnazjum. W krótkich wstępa'ch Joanisa Epitropaklsa, dyrektoraszkoly i wspomnianego Logak'i'sa, podkreślane jes,t znaczen~e utworów ludowych dla poznonia kultury nar'odowej. Zbieranie utworów ludowych przez uczniów nie jest zjawi'skiem nowym w folklorysty,ce. Wiadomo np., że w drugiej połowie min'ionego wieku Bułgar Petar Draganow, nauczyciel gimnazjum w Salonikach, poleoił sWQiimuczni'om pochodzącym z różnych zakątków Macedoni'i, aby podczas waka,cji i ferii zbierali na terenach swoich rodzimych miast i wios,ek utwory ludowe. Zebrane materiały Draganow wydał w 'roku 1894 w Petersburgu pt. Makedonsko-slawjanskij sbornik. Podobnie postąpił inny nauczyciel tegoż gimnazjum, pochodzący z miasta Well'S, pMniejszy profesor Uniwersytetu Sofijskiego, znany badacz macedońskliej kultury duchowej, Dymitr Matow, który wydal zapisy t.ekstów pieśniowych zebranych przez jego uczniów macedońskich. Nasuwa SliGwięc pytanie, 'czy to dobrze czy źle, że angażuje się do zbierania materiałów folklo.rysty'czmych uczniów? Na pewno taka :akcja ma swoje dobre strony, gdyż wzbudza u młodZlieży zaintc:resowan'ie twórczością ludową; z drugiej Z2Ś strony mogą wyniknąć uzasadnione z,a:rzuty z tej racji, iż ich zapisy nie zawsze odpowiadają wymogom nauki, nie są bowiem pozbawione błędów i uchybień. Teksty hteratury ludowej zapisywalne prZ!ez :niedoświadcwne o'soby poddawane S'1 zwykle krytyce, }akkolWliek często wśród ty,ch zapisów trafiają slię bardzo wartościowe i o,ryginalne utwo.ry ludowe. Omawialn:e zbiorki także nie uniknęły tych braków. Da się zauważyć niedozwolone "wygładzanie" S'pecyfi'cznej gwary wyspy Krety i "dopa'sowywanie" jej do literackiego języka greckiego. Jest to manka,ment poważmy, bowiem taki utwór ludowy przestaje być utworem autentyczmym, gdyż nie przek:azuje niualnsów dialektów i gwa.r lokalnyeh torenów skąd pochodzi. Andrea's Logak'is, który zredagował oba omaWli,ane zbiorki nie podaje, czy dał jakiekolwiek wskazówki swoim uczmiom i czy sprawdzał i:ch zaJpisy. Jednak takiej kontroli chyba nie było, ,co widać choVi 21 "Lud" - tom 63 �322 Recenzje ciażby zagłoszonych tekstów, poddanych "retuszowaniu" językowemu. Czyteln,ik chciał także wiedZ'ieć o iniorrrrllatolJ:.a'Oh :i ś.piewak,aClh owz oD baj,alJ'z'fl'chludo'wych, jak róW!I1!ież,o :nloG'i'Cli'elach tY'ch utworów (kiedy i od kogo nauczyli s'ię tych tekstów, bliższe infQlfmacje o gen.ezie nieMóry;oh utworów itd.). Niestety, 'równioCŻIna te py!.anm 'czy,teoJ.n1k :nie znajduje oo-r;owiedzi. Tak samo Loga'k,i:s:nie podaje, czy uczniovI,ie wpisywali teksty tyLko w J'odZliln1nY'oh wsiach li rnia:staoch,'czy i w ,innych mj·ejs<co'wośc1a,ch.Sądzić w,slwikże należy, i,ż ogra:ni'czah się raczej do wio'sek i miast, skąd poC'hodzili. Mimo tyc,h braków ImateJriał ZJawa,rty w obydwóch książoczkaeh jest ciekawy dla bada,czy ws;półczesneg,o starnu folklo:I1u 19r,eekioegowyspy K!rety, bowi'em spor,a część tekstów uj'rzala świa!tlo dzienne właśnd!e dzięki młodym zbiefla'czom. Omawiane zbiorki są więc świadectwem, liż foLklor tej wyspy nie wygasł, że żyje nadal. Pierwszy zbiorek 'Zlawie['łapi,eśni hi1sto'rycZJn'e(nr 1 - 8), legendy (w hczbie 12), 74 'Plfzysłowi,a or.az 20 wi,erzeń ludowych 00 za,pobiegall1JiuIOhorobom i gojenliu mn. W drugim Zlbioll''kuZlna-Lazłys,ię Ikolędy (jeden utwór), jedrna .picśiJ pogrzebowa, 16 'PieŚll1imilo'Sll1y'oh,dWi'e pieśni weSlelne, joeden tel<,s,tpieśniowy o omi,gnm1:tach zarobkowych, a w 1'0'ZJdZli,a,liku pt. Romaźtości zawarto różnomk'i,e ,gatunki ,i il'odzaje literatury ludowej, takie, jak: dzialania m:agiczd1e, reeepty z medycyny ludowej, f.clkło:r dziecięcy, w.gadki, pieśni humorystyczne, pieśni weselne, lcgendy ludowe 00 Św. J,erz)'lm o.raz pod.all1.iao cie:r,pkn'ha'c·h l'udu 'Poocz,a<spanowanl·.a Tu.rków. Pieśni historyczne ipo,świę·cone są walk'om narodowo-wyzwoleiJczym 'przeciwkO' Turkom. Jedyny utwór epli·cki o treści fantastycznej 'Pt. Uzbrojony, opiewający anolJ1'i1mowe!!!obah-a,tera, przY'P()lITJIinaZIll.any motyw z~.oc'kiego ludowego eT:OSu bohaterskiego cyklu Digenisa Akritisa, który walczył m. in. i ze śmier'cią. Tu "Uzbr'ojocIl1Y"stanął także do walkiZJa;paśIlli'cZJejze ś'lnleDcią na "żelazmym gównie" .. Jakkolwiek jouna:k ów ,idziewięć razy powaNł &miorć", jednak oslatecvnie uległ jej i wst,ał Ipo'kOil1iany. W odróżn'ie:niu cd epiki ludowej Sł,owian ;południ·owyoh, w której o,piewane są pos:ta'cie i wydarzenia dawne, bohater.skJie pi,eśni ludowe tego r'eg·i·GlnuGrecji poświęcone są zJna'cZJll'ienowszym czatSom. Ponadto zasadnicza J'óżnica w twórczośd ludowej Słowi'an bałkJańsik!i{Jhi Greków 'polega na tym, że na wyspie Kreci'e brak pieśn:iobrzędowych. POZJatym w tek1sty ludowe omawianych zbio,rków wpleci'one .są elementy reLigijne, świadczące o siLnym wpływie 'ccrkwi prawosławnej na kulturę duohową, w f'oll'kloOfZJe :ilaś Sloowilan zadLUnaj'skich wpływy religii chrześcijańskiej sąo wiele 'Slahsze. Dość popula'I"'ne na Krecie .są bau'lady. W ,omawianych zbiorka,ch Zinal.azly s'iG aż t.rzy warianty ba1J.ady ludowej pt. Matka morderczyni. Wątek te'n oc;nuty jest l1a zdradzie. Wy:r'odl1lam'atk'azabija wł,aSlllcgo syna, k'tóry w!st,ał ją z kochankie:n. Aby mogla zaialić śl,ady mou.'du, ni.ezawahał,a siG :postąpić jak kalnibal. Oialo zabjtego syna upiekła 'i 'podała na obiad mężowi. Pieśniarz ludowy przedstawił miłość ojca w sposób 'orygiTIJał.ny. "Pie'cZJeiJ" 'Plfzemawi:a do oj'ca: "Jeżeli jesleś psem, to zjc.x1zmlJ1ie i ,nie zo'Stawhaj kęsk,a./ JeśLi zaś j·esieś m'Ciumaj'cem, 'pochyl .-;iG i pocałuj mnie". Oczywiście matk.a-mo.rderczyni nie uniknęł,a zasłużonej kary - mąż zabija ją. W ,p'ierw,szY'm utWOI!'7Je,ZJapi'Sall1ym'P'rzez uczn.iia Nikol·a,oiS,aPawlakisa od 65-I,etll1iej M.aru:iPa;nagjota'kis, zamordowany :syn nazywa !'liGK'OInstantinos (l, s. 2223), w d1'ugim, z,a'piisan)l1mcd llrell1YGr.igc[':a'kti.slat 75 .prECZuCZJrJiiaGeorgios.a Tawlase, zaobi,tysyn moa na imię Jm'lis, ·a w trzedim wa;riancie ze wsi P.pina, za-.not'owanym prZJez uczelJ1nicę Ma:rię BpisilooJpa<kis,od ,gO-'letmiej sta.ruszki Zambii Frandzdakis, z;amv'rdowany syn rówlJ1'ieżl1JOsiimię Jan:ios. W pierwszym utwolrze mąż odniósł �Recenzje 323 głowę zabitej przezeń ż,()lnydo młynarza, by ją "zmełł", w 'drug~m wariancie zaniósł §,ci<;tą głowę jako "preZJe.nt" t'eśdowej, a w t'rzecim tekście, który jest rn1eco krótszy, 'po usłyszcmi'u gł,osu syna "z ialerz.a", wydągnął nóż "ze llrebr;ruejpoc,hwy" i "przeciął 'szyję" żony. Motyw tej ballady jes,t z:n3ny irówni'eż w bułga,rskim i ma,cedońskimeposie boha,terskim. Tu tmgcdia wydarzył,a się w zamku królewic2Ja Ma;rkia, którego syn zostaje zahHy przez własną matkę z obawy, że ,poWli'eswemu oj'cu, iż zastał ją z trzema jancZJarami ("Sboirn:ik za Narodnli Umotworenija", t. XVI - XVII, Sofi.a 1900, s'. 159 - 161). T.ruO:ruow tym wypadku odkryć oj'czyz:nę .pierwotnego motywu tej bal1ady. W 'omawi,any'ch zbiorkach l11'iez.abrakło wątków poświęoolnych życiu marynany, bowiem zawód ten jest ba'rdzo Ipolpu].aTlllY wśród mi,eszkańców K~ety. Ciekawa j(-st ballada ,opowiadająca ·0 śmierci ma,ryrr1arZia(1, ;s. 27 - 28), który ZJo'Stajepocho,wany nad brwl?Ji'em ;mOirza. J·og,o matka isiosir.a szuk,ając .go trafiły Ina je.go grób i przeklinają marski'e fale, które go uśmier,ciły. Wśród legend ludowy,ch związanych zniektórymi :miejscowościami wschodniej części wyspy znalazły się :taki'e,kJtóre odnoszą się do świętych. W jednej np. św. Jerzy zabija .groŹ!fllegopotwo'ra (1, s. 29 - 30), unJnym razem ten .9aJmświęty Zlmusz.a chłopa, by zwrócił rękojeść !sickiery zTobionej ze ściętego prZiezeń drzewa, które rcsło na podwórZiu cerkwi ws'i Chon,os koło LasithiQn. Nartomia'st św. Jan pTzeklął drapieżniki, 'PQnieważzabierały kury z 'Podwórza cerkwi św. Jm1Ja. W innej legendzie św. G:DzegO'rzmodLi s'ię do ikony św. Jana. W zbio~·k<lchty-ch zrnaJ.azły 'się również materiały zw.iązane z zabobonami ~ magią. Te właściwości grecki'ch utworów ludowych zbliżają je niejakJo do twórcwśd. ludowej Słowian 'P01udnJiowych. U Serbów, Macedończyków, Ohm'watów, CzalI'ncgćrców, HNcegowińców i Bułga,rów j·est wiele 'Utworów ludowych k'aktujących o dawnych wierzeniach w 'czary, ,o siłach nad'Pfzyrodwnych, 'istotaeh fa;ntastycznych i dzialaniach magicznych. W omawianych zaś zbiorkach, poza ,medycyną ludc>wą, opartą na ma·gii, jest zaledwie kilka poclańO'snutych na prastarych wierzeniach ~o.gańskjch o losi·e i przeznaczeniu, ustalony'ch dla noworodka przez istoty r.:ldprzyrodzone. Jak wśród Słowian bałkańskich, taki według tego wierzenia greckiego wróżba ta jest nieodwr.a'calna. Może być zasko,czeniem dla bada'czy 'istni'enie kolęd o treści świeckiej na wyspie Krecie, pOilieważ na pozostałych terenach Grecj.i kolędy są hymnami cerkiewr.ymi opowiadaj<.jcymi o narodzinach Chrystusa. Dzieci greckie 'odwiedzają w wigilie; chaty wicjskie lub domy dzielnicy n.i:asta,gdzi:e mieszkają, noszą'c szopkę "szałas". gdzie sit; urodzil Jews. Natomiast wśród 'prawosławnych Słowian południowych kolę'dy o·parle s-ą na 'obyczaja'ch i obrzęda'ch r;'ogańskich, a ich treść jest świecka. Bada'czc wi;dzą w f.olklorze tych Sł'owian ·po·z.os·talo·ściz ·obchodów święta Rzymian, tzw. Calendae, które, j.ak wiadomo, obchodzone było na początku miesiąca. Na uwagę zasługuje za'pis ze zbioru Lo,gakisa, zanotowany przez Mari<; .Mene.gakis. (II, s. 3 - 4), opowiadający o kolęd.ach śpiewa:ny'ch w dniu 1 maorca, jak to, miało k:edyś miejsce w W·cnocH, pod której panowalTi'empozostawała wyspa Kreta przez długi okres. Utwór ten wyrażnie świadczy Q wpływach Włc'chów. Porównując ten utwór grcc:d z kolQdami, zapisanymi dotąd na ziemia,ch Ma,cecloni'i, Serbii l Bułgarii, widać wyraź:nie duże podobień'stwo. I tu, jak wśród wspomni·anych Słowian połudn'iowych, kolc;dnicy składają życze:n'i1a go'spoda'rzom odwiedzanych d.:mów, by rok ,był urodzajny i s'Ziczęśliwy. Kolędy t'e 'Ol!ają c,harakter tYI:OWO agramy. Greek'l ;picśńwmyk,a wersot:reści religijnej: "Niech Ma,tka Boska i Chrystus pomogą wam", 'czego nie spotyka się w ko'lędach Słowian bałkańskich. �324 Recenzje Pieśni ,pogrZJebowe ,na Kif'ecie, w odróżnieniu od południowo-słowiańskich, wyk<mywane są dla 'słucihaczy, a nie są skierowane do .nieboszczykla. Jedyna pieśń pog:'zebowa zawarta w tych zbiol'kac'h (H,s. 5) odnorsi S1i~do j·akJi·egoś Georgi-osa. Utwór ,pooh-oelZliz miasta Ul's.i,thioJn i (lpowiada o żałobie, jaka oga11l1l;łaJ1Jietylko najbHższą r·odzi;nę zmarł'ego, lecz 'i przY1I"cdę. Mat-!m owego Gcorgi,osa płacze tak r~)Zpa<czl'iwi'e,ile "trawa więdła", a n'awet "płakały Ii'kony". Tak'i,c m;etafory są nieznane w pogrzebowych 'pieśnIiach Słowian ·południowy,ch. Pieśni weselne wyspy Krety ujawni.ają stosunki międzyludzkic-. W j.ednym utworze (II, s. 2'5- 26) jest ,mowa o złych sto sunklaoh mi~dzy teści'ową a synową. \Vesde to jest przedstawione w sposób .hyperbo.Jiczny, bo pannl; młodą "trzyma za pas ty,siąc 'sw.altów", jej "fartuch trzym'a trzysta ,osób", a jej "wark'C'cZJ~plc'aie czterdzicści dzi'ewcząt". Inny utwór weselny z'e wsi KrusLas {II, s. 26) przedstawia wesek w sposób alegOlI'y;czny. J.abłoń, która rosla w sadzli'c, uSlchła w dniu zaślubin dziewczyny. Na 'Pytanie dlacz.eg(l uschła, czy dl.atego, że zabrakło jej wo.dy, albo ż·e nie dbał o nią gospOO'arz, 'drzewko .o.dr;,owiad,a, ile uschło, gdyż w jego cieniu "palrka młod<ożeń,ców zawada związek małżeński". Ni·e wi.adomo, jaki zwią7.ek ma' tu śJub z jabł'cnią. Z weselllly'ch pieśni w)"l1Jika, że 11'iestl one związane z obrzędoamli, bmk w ·nd,ch elernern1ów magicznych, a dominują tyłko poj<;c.ia religijne, czego n,i,e ma w bej grupie utworów Słowian p<Jłudniowych, które - na'syconep<J:równa:niami i sy:mbola1mi - są ś,aiśle związane z bo'gatymi obrz<;dami lud·ov/ymi. W pieśni :np. zapisanej od 76-letJflJi.ejM.alrii Kl'ondzak'is ze wf:li Furni narrator prolsi, by "otwolTZyły się wrota ,c'erkwi i 'raju, by przyszli aniołowie i błogosławili pannę mł,odą" (II, s. 32),a w utw<Jlrz.e ze wsi AgioiS Nikolaos MClTabelu, zapif.a:nym od 82-letnd'ej Ma'Pll Kriootakis, lllJa weselu "zjawił 'si~ Jezus ·i ,ar;ostoło"'lie" (II, s. 34). W niektóryDh tekJsbach poruszane są wydarzeni,a z wieku XIV, w innych 7. okresu póżniej.9zego łącznie z II wojną śWlia.Lawą. Teksty pieśniowe z tego 'Obszaru Kr'ety ·pos'iard.ają wers 15 - 16-sylabowy, ,00 jest zjawLski€ll11 ba.rdZJO już ,rzadkim w poezji ludowej Słowiam połudn'iowyeh, gdzj,e p·rzeważa wers 8 lub 10-zg1o"s'!Qowy. Jedynie wśród przysłów z:awa,rty'oh w oma Wlianyeh zbiorkach możnaspo,tkać odpowiedniki znanie nUletylko u południQwy'ch, k'cz i wś.ród wschodnich i zachodn;ch Słowian. Jest to zJ'ozumiałe, gdyż te krótkie utwory ludowe w swych w~drówka,eh wDhodzą szybk,o do .r'epertuaT'u il1Jnych narodów. Wni'o'Sek jlaki lIlasuwa się z -tej lektury, to niezaprzeczalny fakt, że nawet w kraja'oh 'o tak bogaty'ch -tradycja'ch kul1uIowych, jakim jest GITC'cja,ludoznawstwo wciąż wzbogaca sd~ o nowe odk'ry:cia pamiętników duchowej kultury ludowej. Kole Simiczijew Cvetana Romanska, Vyprosi statii, SoHa 1976, ss. 428. na bylgarskoto narodno tvorcestvo. Izbrani studii Akademik Petar Dilllek'Ow oraz 5'tefm1a St,ojkowa pTZygQltoWlaHdo diruku omawiany zbiór p·rac nlieżyjącej profesor Uniwersytetu Sofijskiego, Cwetany Romalllskiej. Była orna córką znalIlego slaWliJsty, <pro·fesom UniwCiI'sytetu SofijSlkie.go, Stojana Romanskie.g'o. Po studriac,h s1>awisty'cZll1y,ohna Ullliw€1'sytecie Soflij.skim odbyła �Recenzje 325 specjali-za,cjęna Uniwersytec'ie BDaslcim (1937 - 1939), gdzie ohroniła pracę doktorską. Po powrocie do k1'ajU rozpoczęŁa pracę jlako asystent przy ka-tedrze językoznawstwa i etnografii Uniw. Sofijskiego. W roku 1956 Romanska została powołana na stanowi,s,ko docenta, a w 1963 IT. ,mianowana profesorem Uruiwcrsyteltu Sofijskiego. Wykładała folklor Słowian 'olraz etnog-rafię Bułg,a'rii i etnografię ogólną. Od 1962 r. byla kierowniik'iem s-ekcji foB<:IIO'rystycznejprzy InstytuCJie Etnograhczl".ym Bulgalrskiej Akademii Nauk Pi'erwszA~ pmce Romanska ,ogło~iłla rprz.ed II wojną światową, ale główna jej d,ialalncść naukowa prz.ypada :l1<aokres l[Jowojeruny. Duże z',l'slugi 'miała <ona jako olganizato1r bodat'! terenowy'ch. Dzięk'i ;niej zebrano wieLe 'cenny'ch utworów folklorystycznych ws,i bulgarSikiej. Cwetana Rom,ans.ka zmarł-a 4 'marca 1969 r. w wieku 55 la t. R'Oz'prawy zamieszcZ/olJ1'cw omawianej kS'iążlce zasiały nap.i'sane w lataich 1953- 1969 i -].:oruszahl różne zagadnileiłllia folkloru bułga-r'Slkiego, często n.a tle porówn:Jwczym inlt1ych Sl-owiain Ii iJ1"l'odówbałkat'!:sJd<ch. W pierwszej rozprawie 'pt. Bułgarskie pieśni łudowe. Niektóre ich charakterysl:yc;;ne wiaściwo.~ci i podobie-ństwa z pieśniami ludowymi pozostałych narodów słowiańskich au Lorka dzieli bulgarską -poezję ludową na trzy :z:a.s.adn~'czegrupy tematycz.ne. Do pierwszej należą utwo~'y wy'r.ażające prymi.lYWine pojE;cia i ].:0glądy ludu o świeci.e i życiu ,czł'owieka. Dogl'urpy tej zatucza ona pi-eśn.i obrzędowe. Twierdzi, że w tych utworac.h, jak zresztą li -u lporllosi1:,ały-ch SłOMan, zawarte są podstawowe pojc;cia o żyoiu -olI1azświatQPogląd ludu. Do drugiej grupy zaliczyła teksty pieśni'owe opiewające życie codz:i'cTlIn<e, ·a wlięc pieśni mil-osne, rod7iI1lne, poświęeone Tóż'nym 7Awodom, ballady, hu,mOJry,styczmeli 'Pieśni dziecięce. Do grupy zaś trz-c'ciej włącz.ono utwory bohateI'ski.e i hiJstorycZln.e, w tym pieśni hajduckie oraz rewolucyjne, poświęcone wal'ce 'an-Łyfas,zyst,owsk:i,ejokresu 1923 - 1941. Romanska widzi zasadni'cne różnice tylk,o w g)r'U'pie drugiej, odtwarZlającej przemiany zachodzące w życiu Bułga,ra, a w dw6c'h ipo:ws:tałych grupach widzi sporo podobieństw występuj'l'cych u wszystkich Słowian p'Ołudin'iowych. Druga rozprawa om'awia pochodZJe:nlie i ;ro~przestrzen:ilallllie się wśród Słowian balklań.skich motywów 'O Król,ewi,czu Marku. Autorka przyta,cza tu pogl<j,dy badvczy XIX i XX w. przyjmując t'ezę RosjalI1+na, Milcha'iŁa ChałańskJiego, iż oj'czyz.ną ty-ch motywów jest Ma,ced<olI1ia,skąd pOltem utwory te ,przenikały do :sąsiedni'ch krajów słowia!'l-sild-ch. Zresztą r-ozp.r;aw'a TIlie W1Il<os:i ni<c lI1'OWlegO, gdyż p,o·wLarza myśl'i inlt1yc.h bada,czy. Cie,lmwa jest iIllaOOmialStlI1a.sttęplI1araZ/prawa o- podobieństwech i wwjemnyc.h wpływa'ch między buŁgarskim eposem bohaterskim a epj'ck,i,m:i pieśniami uklwit'!'s.k:imi. Auw-rka rozpakuje wątki dumy ukrait'!,skiej Biedna wdowa i jej trzej synowie, któm ].:osiada ,odpowiedniiki w bulga['skiej poezj'i ludowej, liWiaż«jąc, iż 'treść utWOTUUJkraińskiego j<est bardziej rea1'i'styezl1Janiż ,p:i,eśnibułgarski,ej. Romanska -].:odziela w tym wypadku pogląd Uk'raińc:a, P. L'i:ntura, iż <spolro motywów w uk-naiński,ch dumach pfwdo:stało si.ę z krajów Slowiat'!:sZlczyzny południowej. Popula,my w bCllgars:ki'ej ,i ma,cedoI1ski.cj pO'ezj:i ludowej motyw Trzy łańcuchy niewolników '!,a:kże zlllalazł odipowfiedndk w IUtwOII"Ze 'uk>raiń:s:ki.mPole-ż moje s.:yrokoje, w którym to wątk>u j-est m,owa o ,n:iewolnikalch wzięty<oh przez Tatarów do niewoJ.i. BohaterQWli Mokzilowi poświę'cOl1Ja jes,t kolejn-a lfocz;pr·awa. A'u.to<rka przytacza wypaw:i'edzi badaczy z 2 .polowy XIX w. i 1 połowy XX w. co do ojczyzny pier"lotnego motywu o tra;g)i-cznej śmiffi'lCi bolhat'CiI'a. Twierdzi, ,iż utwory bułgarskie wpisane w Rodopach i wschodmej częki Bułgarii są ,sta'Ts7.le,-gdyż w nilch Molczil walczy przociwk,o T,urhltlTI ~ BiZJall1.tyjczyk'OIm. za!pils-y na:bOlmi'as'tpQlohodzące z ZJa- �326 Recenzje 'Chodnich terenów Bulgarii uważa za utwory nowsze. Romanska nie nawiązuje do waTiantówz:c:notowanych na tel'enach dzisiejszej Jug'Olslawii, gdzie tradycje epickie są starsze 'i bo~atsze niż buł~arskie i z tego powodu gła.szone {:oglądy autorki są mało przekonujące. Następnarozp,rawa pOIT'us.zaogólne wlaściwa.ści bułgarskich i serbskich pieśni hajduckkh. Według Romansbej, w utworach tych dominuje motyw walki przeCIwko uciskowi. Inną ich cechą jest śm:iałość i boha,terstwo. Dużą rolę w Fieśnia'ch odgryw'ał'a także drużyna hajducka, k:tórą bułgarscy ,i serbscy śpiewacy ludewi opiewali w liczmych utworach. Do 'innyc'h wł,aściwości zalicza cna historyzm oraz demokratyczny 'cha'rakter tych tekstów, a także optymizm. Szkoda, że nie wspomina nic o macedońskkh pieśrniach hajduckli'ch, które posiadają wiele elementów wspólnych z bułgarsbmi i 'sorbskilmi. Mniej więcej ,te same zagadnienia pOTusza w 'T'OZJprawieBułgarskie ludowe pieśni hajduckie w porównaniu z utworami o podobnej tematyce pozostałych słowzańskich i bałkańskich narodów. Bułgarskim partyzalD'ckim p'ieśniom ludowym z lat 1941 - 1944 poświęcona }es:t kolejna .ra.zprawa. BułgaTia, jako satelita hitlerowski·ch Nieffili'e<c,InJi,ebył,a widownią wZJmożonego ruchu pa,rtyzanckiego. Partyzantk,a rozwinęla się na terena'ch zachodnich - okręgi: Rodope, Trtnsko, Razłog. Rozumie się, że utwo'ry tej grupy nie były tak rozwinięte i bogate jak w Jugosławii, gdzie, jak wiadomo, w 'okresie powo}ennym zebrano ponad 20 tysięcy tekstów pieśniowych opiewających męs'two wakząoego przec'iwko faszyzmowi narodu. Romanska Inapisałatakże 'O Imało zbadanych dotąd w folklorystyce koł yS<.l!nkach bułgarskich, dOlszukującsię w nich cech narodowych. Obecny stan bajki ludowej i rola bajarza w folklorze bułgarskim to kolejna rozpł'awa Cwetany Romanskiej. Autorka dok'olnuje prz.eglądu zb~emczy i badaczy tego gatunk'u utworów ludowy,ch, słuszn:ie twierdząc, że ba}kJi fantaistycZJne i o zW1ierZGbch szelrzą s'ię wŚ'ród dzieci, a nosidela,mi bajek obyczajowych są mężczyźni. Z badańterell'lowych autorki wynik'a, iż ten galtunek twóriCZośei ludowej w Bułgarii, jak i w pOiZJOist'ałych kr'aja'ch sIowiań'S'k;jch, CODaz bard ZJie j obumiera. Do'ść populaDne ;natomi,a.st i nadal żywe są legendy ludoW1e <OpOlS'taci'ach i wydarzeniach h;sio,ryCZJnych. Temu za'ga:dini'eniu pośW1ięcHa Romranska kolejną rozprawę. W Bułga'rii, jak i UpozClstałych Słowian południowych, prz'ez długlie W1iekli p<,now.ania tureckiego klronikarzyi rhilstolryrkówzalstępowały legendy. Autorka dzieli legendy na kilkla grup: l) IQ posta'ciach histoirycz:nych średniowiecza, 2) o hajdukach, 3) '0 twór'oalch kultury oraz 4) legendy zWliąz'ane z mi:astami, wioskami i miejscowościalmi. Kolejma rOZJprawa om,awia leg'Elndy o Królewi,czu Marku. Następmie mamy a,rtykuł poświęcony legendom związanym z pO'sz'czególnymi .miejs1cowośeiami Bułgam,i. Ciekawe jest studium poświęcone bułgarskim przysłowliom i przypowieści'om ludowym, które aut'olrka rozpatruje nra .tIe porówDlawczy:m z odpowiednikami występującymi u pozostały'ch SIowi'an. Do najbia'rdz'iej wartośóowy'ch pra'c za:wairty'ch w 'omawianej kS1iąż'ce należy zaliczyć ,mono.grafi'Czny szki,c IQ Ipieśni'arz:u ludowym ze wsi Masłowo okręgu Sofii -- At,anasie Kocewym (Dziadku M,alnem). Folklolrystyka słowiańsko wciąż odczuwa brak plfac mOlnogmf'ic.znych o wykonawcach i nosicielach pieśni i bajek ludowych. Autorka podała obszerne d,ane biograficzne tego p'ieśnia1rza O'faz omówiła jego bogaty reperiua,r, do którego wchodzą utwory epickie, hiiJst'oryczme, rewolucyjne, partyzanokie oraz li:ryczne. Pieśn:i,alrz ten ur'odZJił się 13 stycZJnia 1884 r. we wsi M.asłowo. Bułgarskie i pieśni wierzenia narodzinowe, ludowe, to następny zabobony, zwyczaje i obyczaje oraz obrzędy aDtykluł R!olmanlskd'ej.Wielrzeni'a te, jak i u pozo- �327 Recenzje stałych Sł·owiall1o,pełnią funkcję ZJapew:nlienia nlQWO'flodki()lmsZC!zęścia, bogactwa i zdrowia. Autorka omawia następnie zna'czenie współ'czesnej folklorysltyki bulgarl'sikliej, cytując róź,ne poglądy głosZJOInew <!l'a'llCeodnośnie dote'fmlill1u f o l k lo.f. Tw!i'e'fdzi, iż pod t}'lm pojęciem należy l'ozumi'eć literaturę ludową, pi1eśruiludowe oraz tańce. P,)dzie1a pogląd f'Olklorysty Tadzi,ookie~o JUJfija SokoIowa, iż "folklor nie jest tylko cdgło's'cm prZJClSzlości,lecz s>ilnym głosem ter,aź!lliejsZlo~oi". Podsumowa'l1iiem 'omawianej książka jest r00prawa Współczesna folklorystyka bu.łgarska - stan i osiągnięcia, zadania i perspektywy. Autorka zw;raca uwagę na b:"alki, jakie powstały w dz1edziJnie ,bad,ań 'nad f,ołkl>Qlr,embul~arslkim. Zbieractwo, jej Zidan<iem,pfZJCbiegało zawsze lepiej '!liż badania. Sła.l:lIi'ejopracowane s'ą pJrzede w~zystkim za~adki i Iprzysłowia buł~a,rskie. Omawiana książka daje wyczerpujące odpowi,edzi Dla wiele pytań !lurtujących bada'czy tWÓI'CZlO~ci ludowej Bułga,rili. Jednak ruie roOŻJna nie wskaooć na r;oważ,ne uchybicTIlia, które plfzewij,ają s'ię ,częs,to w p"acach Romanskiej, a mianowicie na ś\viadolffie 'lxzyswajanLe dOl'obku kultury ludowej poIud'l1iowej J'ugosławii. Kole Simiczijew Gross Partwitz. Wandlungen eines Lausitzer Heidedorfes, bearbeit,et von Paul Nowotny UU1tcrMikllrbei,t von (tu 13 n'azwi'sk Współpifa,coWlników), DorrTI'owiillł-Verl~'g, Bautza'1 1976, \';Is.354. Spi'sy IIll!stytuba za s'erbski J.udos·pyt, t. 45. Zbiolrowym wysiłkiem wszys,tkich pracoWll1Jików I:ns1tytutu Łużyckie~o w Budziszynie, w wynuk,u i,ntensyw!l1ych badań w t,ereni.e oraz przy wykor:zystaillliu szerokli'ch a[",c'hiwaEów i pełJnej odn,09nej literatury, :powstała sZlczegó1Jnamonografia historyczno-etnograficm<l wsi łużyckiej GmsL'>P,a'rrtwi:1.z(po luźy,cku Fa-wow), leżącej na pogr,a!l1iczu Górrnych i Dollny'ch Łuży,c. WY'chod:ząc z założenlia etnografii marksistowsko-leninowskiej jako nauki his,torycz.nej badają'cej historię l:;;ra1cującego ludu, pos'iawi·ono so<bie za 'zad~ill'i€''iII1:terdyscYlpliJnal!"l1e przebadanie 'historii społeczno-ga.<;podun:zej i kulturowej wybr>a!l1ejw.sli,'przy powJąZianiu tej hlli.wrii z dz:iejami rozwoju spol,eczeństwa. Wybrm1Jo Gross Pia'r:twitz, da WIlliej wi,eś czysto łużycką, poloŻ!oną w centrum r'egiOlnu złóż węgJ.a brun:a:tnego, wieś dZliś już nie i'Sltnliej'ICą, 'na terenie której pOWlst1ałaodkrywka węgl,a bru!l1Jabne~o,oś.odka pTzemysłowegjo zwanego dzi,ś SohwaTz,e Pumpe. Fod,s't'awowytm celem ,było poznanie życia i kultury mieszkań,ców i zmian i'ch bytu we wSlpólzaJ.eżn<J9ciwlaŚini'e ze zmiail1amJi WIkolejnych eta]:a,ch stosunków p11'odU'k1cyjny,chspołeczeń'stwa. Z ta~ich załoź'cń wynikł profil treśoi'owy monografii i podział chnonolo;gkzny nco sześć okresów dzi1ejów, stanoWliących zara,zem ko].ejne I'oz.dziJały 'o zbliżonej czy :nawet to'Ż!samej SookWle'l1cji pf7Jedmi,o·1;iowyoh analiz. Tak więc w rozdzLale I ,od.tworwillo histodę te['ell1.'Ll 00 cZJasów n~jwcz'eśniej,Slzy,ch do wojny 3D-letniej. Następny .ro,z,dZJiał,obejmujący o~re.s od póŻ!ne~o feudaliZJmu do z:ruiesi·ernia{lięż-arów feudalnych, ZJawiera już 'rekol!1iSlbrukcjęplYsZJczególnych <lzied7.in życi1u wS'i, opartą o źródla historyczne. lntere8lująoa jest tu m. in. rekonstrukcja układów gruntowych z XIII w. i związa;ne~o' z rumi systemu gOSlpodra,I'QlWail1ia orraz życia spo!cc.zneg<J li kulturalnego. J e'szcze ba'rd:ziej <lokł'adina w wyniku l'OZpolfząd7Jallli,apomnożornym!i źródłami hist<ory,cZlllY'mi jest 'rek()U1Js'tl'ukcjaIprzemialll Wlsliw okre.'Siie:kiapili'a1izmu do I. wojny �328 Recenzje światowej, omawiana - na tle hist'orii sj::ołeczeństwa niemieckiego, - według nastc:pujących ko,lejnych działów: gospodamw,anie, życie 'rodziJnne (rodzina jako jednostka go!spod.af1cza,pożywieni'e, cykl życia 'rodzinnego), budowrJJidwo i m.i-cszkania oraz życi'e s'~ołecZllle wsi w świetle: zwyczajów do,rocZllly'ch, folkloru związanego z ,pra'cą, rozrywek i żY'cia kulturalnego (śp,iewy, tańce, muzykowanie), wreszcie hi~,tortii i Toli 'szkoły, kośoioła i dZliał'ającyh we ws,i 'stowarzys'zeń - wszystko na tle i w ZWiąZlku zestru:kturą są:;o!-ecZlllc·-warstwową wsi i w wyznacznik<Jch tkwiących w spoloczeńs1wie globaLnym. Tym ,0\Sl.atnrim poświc:'cc'ny j·cst ~'ozdz'ial IV omawiają'cyimpakt kapitału związanego z eksploatacją węgla brun<J1J1lego,kiedy to kopalm.ia <Jdk:rywkowa zaczęła wJera,cz.aćna te'ren wsi. Równrież bardm sz·czegół<Jwo ,przed.s-t-awione 'no\Stały 'Szeroko pojmowane Zl;niany strukturalne w okresie międzywojennym (ro·Zldz.V). Także na tle ]:-olitycZUlychwydarZe!l w ówczeSlllych Niemczech, a sZ czególn:ie zmi<J't1rood wpływl~m 'l'Z;ldów hitlerowskich, zrekonstruow'ano procesZlmian w gospod;l'f'ce, życiu rodzinnym i dalszych, wspomniany'ch wyżej aspektów ży'cia wsi. SzczegóLni·e in-l.orC'~ujące są przeoDI'ażeni'a ws'tcslUnka'ch roaZlinny,ch oraz w kulturowej tradycji: stopnicwe zanikanie język'a serbskiego, str'ojów ludowych, osłabienie wpływu kości'o.Ja, klasowa ]:0laryzacja młodZJicży 'na chłopską i 'I'O'botnkzą, s;tQpnriow.e sl-abni<;c.ie zasad i zwyczajów chl'opskich, ogółny odwrót od tI'adycji i od łużyckości; nar'oGowy ruch lclżyeki nlie ,mógł się tu przejawi<ać. Gdy w r. 1884 wg bada6 j<;zykowych było we wsi 322 Łużyczan na 535 'mi,esrz.kań,ców,to ]:0 II wojnic nra 604 :mieszkań-ców do Łużycza'n można bylo zaliczyć 167 ,osób, z któTY'oh 137 (2.3%) :mogło jcsZJCz.eporsłu.giw.ać s:C; mową łużycką. Największe z.miany wniósł okI1es 'socjaLizmu (rozdz. VI). Po 'Osiodleniu s'i<;kilku rodzin prnesi,edleńców, łi,czba gospoda:f'stw WYll1iOiSł.a 107. PrZJe-prowadzon-o wpierw pi10celację gruntów należący'oh do ·ktOpal'n·i(295 ha). p,o I10Jku 1952 ,ro,z;poczęto kolektywieacj<;, przy 'równoczesnej I1ozbudorwie kopałni węgla brunatnego i powstaniu w okolicy sze,regu za'kładów 'przemysłowych. Wszys'tka młodzież pOdjęła pra'cę w przemyśle .i usług,ach, w roLnietWli'e opoeJosbałi tylko 'Starsi. UtworZJono rohlJiczą spółdzielnię ]Jo!'odukcyjną (LPG) początkowo 'o 74 ·ha 'powierz'chni, stopni'orwQ sJię rozszerzającą. Po 1960 'l'., ki,edy !państwo podjęło ,pI1O'gram pem,ej kolektywizacji rolni,ctwa, utworzon'o w GirGiSSPa-rtwiJtz l!1iową.spółdZlielnię ,produkcyjną obe}mują'cą jU7 wszystkae grull1lty otrne, a :następnie i użytkii zielonc, iPO'Zost:ają,oedłuższy czaS w użytkowaniu 'indywiduaLnym. W końJcu oprzep:rowadZlono nowy podzi'ał ar'c>ału wiejskiego. Pociągnęło to za sobą m. in. zanik dotychczasowych nazw polnych (i,ch spis wraz z listą nazwiis.k 'mi,es:zkań'ców podane z:ostały w arneklsi·e). SZJczegółowo przedsta""'li'oll1'ożycie społ'eczn.e we wsi ,spółdzJielczej: powiąZJanie życia wsi z kopal:nią, Z1akladami p.rzemysł-owymi a usł-ugami; doja.zdy ,do pf'a'cy (Pendelsystem), wspólne prace dla gmtirny, wspólne uroczystości i 'roZJrywki, praca klubu wiejskiego; U'trzj1mywanie slię -(,radycji wiejskiiej tylk'o 'U pokiQłeniJa stafSiz,ego pracującego w roInidwiJe, ·a tra.kitowanie przez ImłooZli'eż.tradycyjnych 'obrzędów jaklO zabawy; zmian.a roli i pozycji kobi,£,ty; fiO'nmalłn€wystąpi,eni-e części Ludności z Kości,oła itd. Nastąpiły równ~eż 'isto,tneZlmiany w wa,runka;ch bytu i w 'stylu życia. W'icś stracił'a Jchrurakter ,chlopsk!i, n<a'sJtąpil ,za:nlik 'roozin jako jednorslck pr,odukcyjlllych, zaznaczył'o się wyróW1l1ywa:nie iS,tył:u życia. Cha'I'a-k.ierystycz:noe. że żywe były nadal zwy'czaje 1'0dzinno-s,ą'Si:ed'Zlkie(weseła, srebrne wersela, ehrZJei:ny, I komuni,a, urodziny, k'Olnfirma'cj,a). Gruntowllla modernizacja nacStąp'iła w zabudo-wa:ni'ach m'icszk<llnYJC!hi w urządZE!I1Iiu wnętrz oraz ich u'P'odo1:mi'eIllieSlię 'll<ł'[ówno u To.ln'ików, jak i robotlI1li'ków przemysłowych. Upo;w:s'Zechn;i'eniJe'się ,ap.a,rntów tc1ewizyj'ny'ch (uS'tawi'a:nych w 70% w "dobrej iZibi,e",a tylko w 7% w kuchni) sp'owodowało zal �329' Recenzje r,ik \.:·CZE;SnCz.a:nia do gospody, a powGzechnym zjawi,,-~i-em .st.ało się ZJubażalI1:ieżyda zi,ioro\vego W~ Woi -na rz;ecz k'CInisum'(:cjikulturalnej w domu. MC~1c,grafja wsi Gl'O''''S Hartw:itz z'csbał:a 'Wzbo·ga'c'oll1'a145 ryam,ami - f-otografi;-:mi, szkica:l~'i, mapkami, rysunkami il'U!slt'rującymi p'0s.2JCzegó1nr2za.gadnienia. Monog.rafia zdumiewa ogromem wloż'cncj w nią -pralcy, zwlaszcza dla uzyskan[8; oc!r:owk::ón;'Gbc-gatej bazy źródłowej - od dany-ch alr'chcologiczmych, 'Poprzez wszclkipgo rcdzaju 7.ródla historyczne, 'PO dane tereJlowe. Wy'll'agał tego jej .profil. Jest Ie tow'lem z jecin::j slr{)ny mono.gmfia elnogl"afiezll1'a - rckon:stl'uk'cja k"LlltucrywSli IN r:o·:;.zJczegó],llych ok.rc~x~'c:ljest bowi'em glównym jej imotywom - z drugiej strony z.aś jest lo lYI:·owa 'mon'Oografia z z·abrcs'll hi:stodli spoloecZlno-gc'Slpodarczej wsi. C-ć(~sI0też bi:]ika 'na'syccna j.eS't nazbyt dużą il06C.ią faktów o 'charakterz.e gospud::lrcz)'m, z pLnklu w·i:Jzenia elno,gD::Ifii nie zawsze k'CIllli'C'czmyc·h. Jest widoczne, że autorzy chcieli odtw'Grz.yć wsz.ys.lke, co doty'czy oh'islorii Pl<lroowa, a p'z:ez to ci:'ć tylym 'm.ic,:.-k;::!lcCLl1 wsi - o czym zl'es'ztą jest wzmi'aJTh..1;:,a we 'wstępi,e prof. P. No\';ol:ne;::c mo,żliwiepelne jej dziej.e s:połecm.o-gOlsrpcd.ar'cre i kulhwow'e. Dziqki tomu mnnografi.::I j-cst SW10'~stąsondą w dz.i'cje S'pol'eezno-'golSlpcdaricze li kul· lurGwe OCsI.MU niemi:'ckiego na ws,chód od Laby, zbhżone zL.'1·a-cmlie do tych .na z;crr_'l:;,ch'pchkich. Czytc1ni'k zauważy w.ie,j'e pcdobień'stw w kultourze wsi z obszartl~,~ 1;obkri.111i. Lc~:,lo,:()w<ll1yLI mod~1 'l11ono,gr:afii wsi wzbudz;a jed.nak 'Szer·eg refł€ksj~i. Daje en szczegółowy p8gląd 'na wieś jako jedno.s-tkę ipI10dukcyjną w j·ej hilstoryc.zJny'ch przoobr'ażc'l1'iach, zawiera jednak z mlolury rZlec.zy mniejsze 'rnoż}.iwoś:Cianal.izy s,amej jej kultury l::l'k, jak to w elnograf!E j-est na ogół przyjęte, bowiem małe tu są szans.e bezpośredniego badania ,cz.łowliek-a w j,ego postawa,ch, wartoś·ciach, w j'ego s[.'Oleczno-.kultul'owej osobowości. Józef Im.re Hc·gyi, A nepi erdokieLes torteneti formai, Akaderniai Burszta Kd:adó, Buda'pest 1978, ss. 320, i!t.:.slr::lcje. Obszerna mO'l1lografi.aIimre Hegyi Historyczne formy wykorzystania Lasu przez Llid sLanov,iIi ewene;11·ent w etnograLi,c:mej li,teraturze węgienski'ej, w której brakow::Ił'o dOily'chczD.s tego rodzaju 'o'pracowall1lia, przy O~DOIrn:J1Jej ~lio'śiCizehnany.ch w przeszłości i wS'i=ókześnie .m.ateriałów :p'rzY'czynkan;ki'ch z róimyoh obsZJarów kraj'u. Auto~ skoncentl'o'w'::Ił .się na "etnografii lasu" półlnocnej 'części gór Bakeny, h~r,etl1'u zasiedlonego w X wieku !=irzez Węgrów, a także nasy'conego oSladini'ctwem l1.iem!i'eckim ii slow::l'co,dmw wieku XVIII. Zachowane dokumenty hi'St'Otryczne PQzwohły odtw'orzyć i pfześlcdz::.ć dzi·eje .cosao:ni'CtwagÓf B<lli:'Olny, tSt()sUll1ik'i własnoś'Ci:ow.e, kSZltałt'lwaonie się g'CIs!=oda:r-k!i leś'nej 000 w~eku XIV po czasy It1<ajnoWSz.-2. 00 nadaje procy charakk'f ,hb.:c't'Y'cZ:lloc-'etn'o.gmfi'cmy.Badania !terenowe ł"ozpocząl autor w lecie 1945 r. i z małymi przea'wami pr<OwadZJiłje do Toku 1970, Przehadał w tym czasne wszys'lkie pr::twie wsie 're.gicn'll Bak'ony, Ipflow,adząc także bada:ni,a porównawcze na ~c!'lly·chte:r::n2,ch Węgier. B.adaJ1lia hi'stofyczne 'lljaVv1J1ilypodstawy pmwll'1e użytkoWialf1ia lasów prl'el. chłopów il1'o.t)lm ·ten'i1l'ie zarówlI1lO w cZJaS>aJchpań'sZlCizyŹ:ITLanYJc:h (Pr-awo gruntu 1769 r.), jaik i późllli,ej (Ustawa leśna 1853 r.). Szel'd1<o 'OI!11aWlia 1. Hegyi przYlsłu- �330 Recenzje .gujące l'uonoś'cU pańsZJczyżnu,a:nej prawa do użytkowania lasów (drewm.o 'na opał i buduloec, wypas bydła, zbiór ,owoców leśmych 'itd.) omz 'Pó~niejszy - w kapitalIiżmie - podział lasów Ilia chłap:skie (urbaJrsiklie) i pańsMe. La,soy urbarskie należały ··do pewnej tylko częśai ludności 'chłopskiej, immli byli I1ch pozbawicl!1:i (pOOZliałna ,;uprawniony,ch" i "ni'eupraWlll'icmych"). p<Qd:k.reślaL Hegyi z11'acz,eruiepracy najemnej w lasa·ch u oS<chyłkuf.euo<llizmu i w okresie póŹinli,ejszym, upatrując w niej 'czynrnik ł,agcozący napięcia społeczne. Masowo 1.lIp;raWli,ana prnca ,IlIajerrrn,aw la~;>ach,glóWlrui'ewyrąb, dawała ludności .gór Bakomy żródła utrzymania, sta:no'Wliąc 'i'stotne dopełnienlie T'olnictw,a i hodowE na tym tereni'e. Drobiazgowe opisy Imetlod i sposobów sńosowany'ch przez drwali, ich wiedzy fa'chowej, ,cyiklu pfa'cy, pożywieni'a i sy\<;temu wy;nagradza'llIia nadają rozprawne s'Zicze.gólnywalor. lnkC'resując,e są ,mało znaJl!1eszczegóły, ja.k np. stos'owane przez drwali rz;abie!1Jizdrowot.ne (nadNanie zmaiT'zniętych częśCJi dala łojem jelenjm, obowiązkowe wi'C'CZlorn'eg'O'Tą'cekąpiele nóg H,p.). Tę część pra'cy zamyka tcchnliczny opis ś.r'Oiclkówi 'sposobów tT'aIl1JSipOIiu i zasady pielęgna'cjli koni. Obsze'rne nm'!1Jmenty pr,a'cy traktują wyko'rzySJtanliu dDeWn<l zarówno przez rzemiosIo w'i1ejski,e,jak li wytwórc2Jość domową. Ludność gór Bakony slynęl,a z umiejętności obróbki drewil1la, jak ,i z je~o wY'pal,an!ia. Zwl,asZJcza ta druga umiejętność miała istobne znaczcruie dla żyóa gosp'O'c!a'I'cZJeg{) wsi, gdyż handel węglem z·alrudn;ał znaczną iłość nJlic!s~k.ań,ców\VISIi, dając 1m ,okazję 00 da,lek,ich ni'ekiedy wędró".-ck. WY'rabU'an,o:również w górac'h Bakony i WOOOl!1I() ,na sprz·edaż smołę i k'olo,maż. Sze'roko opi~uj.e autor formy OIrgall1.iz,a<cyjne p["lacy węglarzy, warunki pr:a,cy, ich pożywi-elllie itd. Pewne znacwn'ie .go'S'poda.I'czemiało również wypalanie u TOzsplf7Jedawanlie \VIapn<J.. llst-otne f'Dagmenity pmcy dotycczą hodowli świń ,i owiec, hodowli tak ściśle związanej na badanym ter,enie z użytkowaniem }.a,,,ów. Góry Bakony słynęly już w staiToży>tI!1ości z ż.ołędZli,RZY'mi:anli'enazywali je "glandifom", tj. przynoszące żołędzie. Na tych ż'ołęc!ZJi'achż'er{)w.ały deJiklie śWlinlie,me,gdyś T'asa udomowiaoo p:rzez Celtów, później p-owiól"Il1'Le zdziczała w czas:ach panowani'a tureckiego. Hodowla 'owi,ec i świń związana bylu z !in<ter'esuj~cą o'rganiza'cją pasteJ"'ską, zwyczajami i obrzędami hcdowlaJnymli. AUlbor pT<ZedtstaWlLa takż'e ci'ekawe dan,c na temat znakowanila owiec, 'stroju pals1terzy, ich wi'edzy hoclowl,anej itd. Ni,ezwy,kle zajm'ujące są fm'!1Jmenlty pra'cy {)!mawiając'e zbieractwo i łowlicdwo w lasach Barkony, !1Jałę:zi,gospodaTkii 'przyswaj,ającej, niegdyś ważnej dla 'okolic, dziś już o zn'aczenJi'll :minliJmalnY'm. Praca L Hegyi stanowi wzorowy p,rzykł'ad .m<Qn'og:rnfiihisbory'czno-etn'o'g'rnf'i'cznej, TZetelillJej w W<lr,sttWlieiillionma1cyjnej, pmynoszącej bo,g,ac'two s:lJezegółów w zw<wtej, 'poprawnej m'etodolo!1)icznie flQlTmie.Ośw'i'etLając rolę l'asu w g<Qspodarce i kulturze stosunkowo 'nliewieIIDj,e~oregli<OIn:u Węglier pok'a2Jał aut'or doblitn'ie, jak z:lgadnieni'a te wiążą się z c,ałoksZltaltem żyda wsi li j'ak zmieni,ająsię pod wpływem warunków pra Wl!1o~;S'połecZiny:C'h na pr7Jestrzenli wi'eków. W'alor pT'HCypoon'osa j'ej wydanrie; bO!1Ja,to!i.lus,t:ro'Wlarua, drukowall1,a n'a dobrym papri,erze, oprawiona w 'plótn<Q,ksliążka Zl<UÓWl!1iO' 'Swoją treścią, jak i fOl"imą może sprawi·ać przyjemność 'et.nogmfom i ·hlis-t,o'rykom. Należy 7JaooDośdć etnogDaf.om węglieiTskim, że minąwszy 'chlubnie ela~ .sk.rz~tnego zbi<emnia ma:terliałów - p:rZJesiZJui :klll Ii'ch nowoczeSInemu ·o'prac{)wywanliu, "czego dowodem jest m. in. omawiana mornograf1i1a,dzieło godne uwagi inaślaoowl1ictwa. ° Ryszard Kantor �Recenzje Tivadar Peteresak, IIegykoz, 331 Miskolc 1978, ss. 116, i1. Kolejna pozycja serii krótkich monog,raflii etnogr:aficzmych, wydawany,ch pr~ez J\Iuzeumim. Otto Hermana w M'iskoku, rpoświęcoll1ia}cs,t re'g)iolllowi Hegykoz, najd"Jej na północ wysuniętemu skrawkoWIi Węgier, Hegykoz to kotlina we wsdl'Odn:cj partii gór Zempl,cn, położona w pobli'żumie}slcowoś1Cli Sato'f!alj:aujhely tuż PifZy granicy węgierS1ko-czechosłowa,ckiej. Dzieje regionu Hegykoz są interesujące i w znacznyrm siorpl1'iu,cha,r,akteryS'tyczne dla północmych rcze;śdobecrnyc'h Węgier. Od wczesnego śfedJnioWliee~ado XVII w. istniały tam bogate i ludne wsi'e z'armieszkałe prZiez element etlllkz'Drie węlgireJ"!ski. Na początku XVIII w. ludność ta wymarła prflawie całkowicie w wyniku epidemii dżumy bądź wYEJmigrowałra na inne obszary. T'EJren zlQlS'tałpowtórll1lie ZJa:siedlollly przez rcdz1inę Karolyi - największychI::osi'adaezy zi,emskich na tym obsza1rze elemenlemsłowa,ckim omz oSladnik>ami z terenów Km'pa,t ru:skioh. W drugli,ej połowie XVIII w. założono w okolicy huty szkła (KiSIhuta, Na!gyhuta, Vagashuta). Do pra'cy w ni'ch sprowadzono dal,sZ:Y'ehosadników ze Słowarcj,i. W poł'owie wieku X:;X założ'clno jesZicZiefabrykę faj,an:su. Na terClnJi'eHegykoz docninowała typowa gorsrpodarka 'obsza'ru nieUJrodzajnego, na którym nic sposób przy pomocy Iprym'i'tYWlt1ychteohnik Dolnyeh i 'mało wydajnej hodowli wyżywić wzmstającą liczbę ludnoś'cli. M'ieszkańcy owych 21 wsi składających slie;na region ~rudnilri się dodairkrowo zawodamli wędrownymi (szklarze, druci!<lrze), pr!<llcąw leSlie, furmani'e'Dliem, wędrowali do slezJQlnJO'wy1ch pr'ae Dolnych na południe itd. WielkJie zl!1iaczenie dla gospodarki ludlD'ości Hegykoz 'mi,ał lars, pokU"ywający ponad połowe; obszaru. Dostar,czał 'Poźywienia, drewna na olpał, narzędzi li s'Przę~u domowego, dawał możliwość zarobkowania przy wyrębie i transporcie, wypalaniu drzewa; wypasano w nim także bydło. Trudniono się na tym terenie w znracZJnym stopniu rozwiniętą gospodarką leśną przyswajająeą: zbiiemdwem 'i łowiectwem. Rolniotwo i hodowla w Hegykoz Im1i,ałydo XX w. cihar,ak>ter wyraźni1e ekstensywny. Drobne na ogół .gosipodarstwa nie były w stalt1lie p1rodruko1waćpłodów rolnych i zwierzę'cych na zbyt, z trudem zas:pokajlały własne potrzeby. Si,lne niegdyś 'Pasterstwo owiec upadło w drugiej połowie XIX w. po zniesrieniu swobody korzystania z pastwisk leśnyeh. Uprawia roślin pas,tewny0h w tym czaSlie spowodowa1<1, że najWlięksZie g:olspodarstwa za1częły hodować bydło i trwdę chlewną na slprz'Cdaż, co wpłyne;ło na wzbogacenlie warstwy nlajza's'ooni1ej;s.zydlw ziemię g'olSpodiarzy i pogłębiien'ie różnl1c majątkowych ludnoś,c'i do t'egoeZJarsu wZiględnie homogerni1czpej. Mieszkań,cy t,rzechszk:la'rsklc,h wSli, w więkslZiO'ścliSłowa1cy, t!Dudnili sJię zawodami wędrownymi, do drugiej połowy XIX w. szklawtwEJm, rpóŹIDliej druC'i<aif;sltwem. upadek szklamtwa związany był z z;amykaniem mało wY'drajny1chhut S'zkł,a IDa tYlm ter'EJTIlie. Go'spoda1rka rolna i hodrowlania wsi fZJemieślnirków wędroWlt1y'c1hznajdowała się eałkowieic w ręka'ch kobiert. Budownidwo w Hegykoz, do XIX w. wyłączmire d:rew:n:ianre, z CZ'<llSelm w wyniku wprowadzenia planowej g05rpodrark i leśnej i r'esrpekltowania prawa własności -przeszlo na inny maleniał: glilnę li kamień. Da1chy krY'lo słlcmą. Wnę~rz:a domów mieszkalnych wypO'saż1all1!o w drewniane sprzęty wykonywane bądź w 'ObrębiE: gClSpoda,mtwa, bądź kupowane u rzemieśLników w Satoraljauj'hely i Pusztafal. Te osta'!nie odzna'czały Slię wielkJiJm bogarotwem zdrobirerna, zwła!szcza malowa,.niem. 1 �332 Recenzje Miej'wowa ,cdZiież i strój }eszcze do poozątków XX w. OplH,ta była główni'e o prcduk,ty wytwóT'cZ'oś'ci domowej: l,en ~ konopie. Golt·owe Uibiory kupowano w pobliski.ch miasta,ch. Ogóln1ie można stwierdzić, że strój ludowy ll1a tym obszarze był ,SJkromny i nie P'l"zYiPomiJnJał w :n.i'czym pl1'zep:y'ohust'roju ludowego ,obsz'aTów polożonych baTdzi,cj na p-ołoo'!1Ji'e. K'U'ltura duchowa i Slpoleczm.a mieszkańców Hegykoz ,cham,k'tc'ry'zowała sję znac7~nym udZliałem [ma.gii w życiu gospodarczym i sulną rolą TodZJ~ny.Obrzędy rodzinne i do,roczme, bardzo ro.zwinięte, przetrwały w swojej tmdycyjnej fonmie do początków XX w., z cZlasem - podobnie jak na i'nnyc:h obs7)a'l"a,chWęglier - poczC;ły zanik'ać. NieWlidk,a objętośóowo mOIl/ografia Tivadara Petcrcsaka nies,ie dużą ilcść inf.orma'cji o dZliej,ach i kulturze regionu Hegykoz, !f'egi,onu różmiąeeg,o ~Iię wyraźnie skład€Jm ctni-cZJnym i ku l,tur 'l od -innych terenów Wę·gier. Bez wątpi0l11ia Hegykóz to j'ak,by pomos,t ,między Północnymi K,aTTpa1amia Niziną Węgierską. Otoczo,ne górami, względnie iZlO1<oWlane wsioe Hegykoz za,chcwały wiele coCch a,r.chalicZJnych w ~ospodar0c, kul,tun·e duohowej i spolecznej. Monografia w p,recyzyjny sposób pokazuje owe 'cechy, ich monik zwła,S'Z!c.zapo drugi.ej wojn-i,e światowej. Walor opracowal/1li'a podwyżs,z,a jego fQlI'rrna,przejrzystcść tn:ści oraz 1icZinc ilustracje. Praca Tivadara Petercsaka j.est -cennym, ,choć 'popularnym, ;materiałem porównawczym dla wszystkich badaczy zajmujących Silę kultuq ludową, a zwłaszcza tych, któ'rzy badają kulturę ludową Kairpat. Rys:::ard Gheorghe Nistoroaia, Stergare popular e [Ludowe 252, dl., res'. frall1c., ,ang., :niem., ros. ręcznik\L Bukareszt Kantor 1975, ss.. Na He t:kall1m wykc'nyw.all1y'ch na SłQ'Wi~ńs'~czyźnie rę.c7Jnik;J występują jako odrębny typologi,cvnioe ioch rodzaj. Obok 'swej 'Podsltawowej, użytko'wej f.unkcj.i, ręczr..ik jest elementem wys:tTiOju 'Wtnętrza, a ,t,akże pełni pewne role w obrzędowoś'C'i. Różmo.rodnośćZidobniotwa :i kolorystyki oraz rozmaitość nadawanych mu funkcji, szczególnie widoczne są u Slowian ws,chodnich 'i południowy.ch i naturalnie u 'ich beZipośr,edinich sąsi,adó.w. AJutiOr pre~e'l'lJt!Qlwa;nej p;racy 'Podjął wsze'ol1s:tronne studia nad tym typem tkanilly w Rumunii, poodając ana1izie jej funkcje ora'z ma1.eniał, 'lJdoobnJiotwoi techn!ikę 'Wytwar7)ania. Rumuń'skie' J'ęcZJn1ikiwyko:nywall1Je SJą z lnu li k'ol/1lOpioraz od dość dawna także 7 bawełny. Ich Zidobn.iC'1wo~różJTIi'oo'Wa'!1e jest .głównie w za].eŹJn.ośCli od fu:nJkcji i reglicll1'u. J'eśLi na'tomiast ,chod:z:i o kolorystykę, to ni·e.za1-cŻl1l'i'e od wymienionych czyI1lDików na obs~arZ!e całej RUffi!unu:idOlmi:nują '1<rzykolmy: 'na bi,ałym tle wzór cza=y ci ,(7)erwony, w zJd.ecydo,wanie mIl/iej.szym stopniu występuje kolor niebieski i od niedoRwl1ta- ilnne ko].o;ry. I,nteres'ująaa jest J1:y'pologiJa,ręczników, w,skazują'ca na wie1O'm,k,ość ich zastosowaln/i,a. Wyodręb:ni'cno 4 typy ręczników. T,ak wilie obok podshawowej fun:k'ch płótna do wycierania ciała, pe~ni 0rr1fUIn:kcję dekolracyj/ną w .fl1li·C's,zkalllli.u. Za.wiescz;a sil) go bądź na ż,erdkalch stużą'cyah jako wies:mk na 'U'br<aDli.a .i1tp., bądź też 'Przybijany bywa na ś-cmn:i'e. W mJ,eż,noś'CIiod <t·egojest zdob~cll1Ytylko na jednym k'ońeu (gdy wisi na żerdce) wild/oc7JIJIY'm '00 s/trolny pa1rrzące~o ze śwdJka izby, bądź toeż. �333 Recenzje ZDobi się go na 'Obu k'Ońca~h, 'czy całej pow.ierzchni (gdy wisi rozłożony na śdanie). RĘ'czniki eks·pOtrHYw.ane ·na śóana'c·h mieszk'ani<a 'chłopS1ktieg<o zawuesza slię według ustalonych spos'o'bów (rozpo'starte, zdr·ąlpowane); w kSliąż<ceznajdują s'ię ,rys'lln.kowe schematy tych uk!'a,dów. W StflOju ludowym rĘ'cZlnikwystępuje w :posta.ci zapaski, jako I'OIdmj szerokiego szala okrywaj'l'cego cial'O i najpowszEx:J1Il1liejjlaiko chusta na glowę UTIGża<tkli. Ręcznik ma ·też swoj.c {,kreślnl1Je funik'de j.ak'O rekwizyt w .obirzędow'o\Ś{).i.'Iiukj, w m!·eżności od chaw·kteru 'oorem'Clll.ialu(ślub, pogrzeb, 'chrzic:iny, święta dorocznr), ro~maiLe jest jego zdobnlidwo 'i k'olorystyka. Ręcznik wySJ1:ępuje częs.to IW tych cc:remoniaeh w p05iltad daru przekazywan'cgo kon:kretnym os·obom. Publika'cj.a je.sit bo.gato ilw,trowa:na (spolr'o IiluS'tr.ą,cjli ba'Twnych), zaopatrzona Vi bibJi.ogmflię 'Oraz sł'own,ik teflmLnÓW tec:hlI1Ji·eznychli wyr.ażeń dial,ek,ta1Jnyoh. ŻJał(}wać należy tylko, że jako ilus,t'1'a'cje .sł,użą IITbemal wyłąc:nnoie ZJdjęcia -eksponatów muz.ealnych, ·a w .przypadk.u '\vnętrz - ·są ·to wyłącznie iżby ze 'simll1JSenubukaq-eszt<:ńskiego. Przy g,to'sun.kow() żywej jeszcze Wli-ej,Sikti€j wytw6rczoo'ci tkanin w Rumunii nie byloby .(,rudne zdok'U1men<towall1lie publlikacjli kilkulnasit'omlU ilustm,cjaIDJi ViS półczesnym'i. Stl!rgarl! populaTI? to trzleC'i'a publik<a1cja Z .cyklu pra'c 'prez'en:trujących posZJczególne zjawi'ska sZJtuki ,i zJdobnidwia lu<d<oweg()w Rumul1Jili.PoprZJedlnio wydano praCe o dyw.anach I 'oraz 'o mebla·chi wytwórc:z:ości w metalu 2. Adam Krzysztof Ruszel, Studia nad kulturq Okrqgowe, Rzeszów 1978, S'S. 184, ilustr. ludowq Puszczy Sandomierskiej, Bartosz Muzeum l W rekonsl1..rukcj-iprzeszłośd muszą brać udział dwa zasadnicZJe czynniki: wiedZJa wyobl'a7cllli.a.W widu znów wypa,dka'ch, zwł,a'S.zcza nad problemamik>ultury, n.a p:crwszym 'planie winien się ZJnaJ.eźć·człowiek , twór'ca kul bury. Mając to na uwadze, z zadekawieniem, .ale ,i ze wzrusZJeniem oraz !l1'ie~okokm, brakm do Tąk nową, omiłyim wyglądZJie ksiąŻJkę, wymieni'C1ną w tytule, wyd<,ną przez Muzeum Okn;gowe w Rzeszowie, autorstwa dra K'rzysztofa Ruszela, pracown/ika naukowego tegoż ,muzeUlm. W:pi'erw, ~iIlY aiek'awośdą, książkę przekartkowałem: przyZlwoi,ty papier, ładny, ,choci.aż drobny dflUk, dużo, bo aż 61, dobrych fo,tograIh (przy mniej dobrej 'eherni!¥,afii), Sp()lI'lOwyrazistych lffiapek i licznych wykresów (do Oista1tn:kh m,ożna ,by mieć ZJasbrZJeżenLa).Sztkoda, że nakład tylko 500 egzemplarzy. Wspomniałem o wzrusizcn.iu dlatego, ż·e ksliążka ,odnosi s'ię do Salndolmierskiej Pus,zezy, kmitny 'Przeze mnic szcZJególnie ulubion.ej, którą 'przewę<i[,Q'Wałem wzdłuż i wszerz w CJiągu widu lat badań. loh konsekwe'l1'cją jest S'ZJeregmoich dl"ukowar.ych prac. l do tejże Pu.sz'czy - po 'p["awdzie mówią.c - wp'l'lowadzJiłem autora wspominlia[lej książki. Brał 0111 udzi'ał w <nJiektóry'ch bada<nJiach pI'zeze mme orgaI M. Foc~a, Scoarte romtine$ti din colectia Muzelui de arta populara Bukareszt 1970. , M. Pauncev, Mobtlier $i feronerie populara, Bukareszt 1971. al R. S. Romania, �334 Recenzje nizoWJall1yJCih, tak zoopołolWy,ch, jak i iooyrwidualll1'y,ch. Sprawozdania z lychże badań Zlnajdują .slię w ,a',r'chiwum DZJi'alu Etnog'r,aficzmoego Muwum w Rzeszowie. Czyżby zaltem nowa książ,kla o Pusz'czy była ,syntezą tak dawni'ejl~zych, jak i późniejszych badań, prowadzonych juź sa'modzlielnic 'pI'ZJezautora? Sam kiedyś o takiej syntezie myśJ.akrrn, brakło, ,niestety, czasu i sił. , Kult-UJrIa j,est 'terminem wiel'OLIDJa'=y>m. Raz obejimuje oałokształt zja-wJisk, to znowu wydzi-ela 'się z ll1iego j,akby isu,bk'uLtury, cZE;ŚoCi >składowe: Ima:teru'a1:ną,s·połeczną, a-rty>slty,cZlną, duchową i'llp., a ll1-awet zjawiska barozi'ej szozcgółowe z kultu.ry dn.ia cooZ!ienl!1Jego, ,towanzyski,ej, .mi,esz;kaniow,ej itp. Ruszel kla'syf-ikuje s'woją pracę jako studia nad k u l t 'u r ą l u d o w ą. Tedy naleźałoby slię ,spod;ciewać badań komplek6olWych, ,c1alo\ŚciowY'cha lOIienad poszlczególny,mi aspektami. Badania takie wyma-gają !mITzyst'ania z jednej strony ;Le źródeł, z drugiej badan:i-a zjawisk jeszcze żywych. Im rozleg-Lejs'va ba;z.a źródłow<l i głębsze bada!I1lie zj-awi,sk żyCliowych. tym większe 1T1O·żliw<Jś,aj znalez.li'e'nlia c7Jeg<Jś nowego, wZlględnie TZJUoeenlie na ooś znanego nowego, jaśniejszego świlaltla. Książka Rus'zela składa się z dwóch częśd: wiE;k:s-zej (objęto&ciowo) pierwszej i ITl!I1Ii'ejsZJej drugiej. Prz.ebY'lą dr'ogę ,aut'oraok,reślają przypisy. A tych, w st'osunku do n,iezbyt dużerglo 'teks,tu, jest ba'rdzo dużo, bo 388. Zdecydowanie przeważają powołYWl3Il1!i'a slię na li1eratu.rę, wit:;·crzeczy zn<l'ne, w il.na'czn~j mll1iej.sw.ści odwołujące się do źródeł. I ten _a'Slpekt:n.ajdobiJbniej charakteryzuJe salffią 'p.race;. ZnaJomość liter<ltU'l'Ymówi o ·Zlnaczn.ejwiedzy <lut'orn, jes,t to W1ielka jego ,za:slug<l. Ob.ie czC;ś>ciksiążkJi <róŻll1Jią się ·od siebie zdecydowanie. Pierwsza jest faktycznie podS'UilTIoWJaIl1ILems1tall1JU wiedzy, bynajmll1iocj jocdnak nie kompleksowo wZlięlej kultury ludowej Lasowiaków. A!ut'OT:pominął cale aspekty. Zrobił to n.i,cwątpliwi-c z pełną świ'adiomoś'C:ią. Po,nieważ tego Il1Iiewyjaś-nlia, również i ja nie będę do'chodzjł prlzyczyn. W drugiej c:zęśei jako przedmdot badań - znowu nue kompleksowych - autor wziął dwie sąsi1adują'ceze sobą wsie, ,a to Lipnicę oraz Dzikowiec, a fakty,czui'e dwa D~ikowce: Stary oraz późni·ej :nazywany Nowym, tj. dawną koloIl'Jię ni€lmiecką, jÓZJefińską z koń·ca XVIII w., Wildcnthal. Czyżby te wsie uważał Z<l reprezentantów ku'lotury na 'terenie Puszczy Sandomierskiej? Obie byly ·swego czasu k.rólews'OczyZ!naimii ,olbie należały do klucza Ta'niż-ows'kiego. J eśH chodZli o Dzik'olwiec, to wybór był jak naj bardzliej trafny, na lomiast Lipnka to wieś ciekawa sama rw ,sobie, .owszem,ma również odpowiedniki, ale to było:by innymzagadni€Ill,iem. Rep.rezen.ta'l1<tką - w moim ~'ozumien;iu - ona właŚ>c.iwie[tie jest. W sZJczegóły nie będę wchodził. Czy nie lepiej byłoby wslawić dwLe wsi'e - obok k.róleWiSiki,ejprywatll1ą? Albo tY'Pową pTZy;:oIi'ółk'ow'ł, jak chociażby Woilczą Wo,lę, -o której zresz'tą autor wspomina? Będą'c przy królewszczY'zna'ch, Illie -sposób nae zat,rzY'mać siC; p<rzy nich dłużej, zwła-sz>cza przy kluczu rall1iźowskim. Ruszel, -o);:iemjąc ,się na Literaturze mówi, że "':Śród 5 kluczy do nllll!iż·owskiego należało 8 wsi, a to: Raniżów, R<lIniżows,kaWola, St,anus!zewskli'e, Ldpnka, Mazury, Nalrt i Zi,elonka. Tymeza'sem oryginalne źródło, mi.anowlic:ie zesn,awie:ni-e spis1u 1udnośd w cyrkule rzeszo·wskim, dokonanym w zimie w 1832 L, Si]:'o,rządZJO'r1e naliuraln.ie w języku niiemkckim do ,.Sla:atsgul R.aniS'z,ow", oprócz samego RanIiżowa zrdI.icza nas,tc;puj'ł,ce Jl1Iiejs'C'owo":;'oi (pQdaj~ wr;orządku w dokumencie, oryginał w IpOlsiada!I1~u auloom recenzji): Płazówka, Cholewiana Góra, Ci'Sowła.s, DZlikolWiec, GwoŹJdzli-ec,Kopci-e, L<ipruj.ca,M-a>rkowiz.n.a,Mazury, N~r.t, RanilS'cha.u, RanliźQ'w:sJkaWol<l, RusJi'aJnów, RU'Siinowska WoOl'a,S.ta:n:b'zcwskie, Wikza Wola, WildelI1:lhal; w sumie 17 wsi .. Jest tedy pewna róż,ni,ca. W tabeli nr 9 (s. 153) ruderzaznacm03 luka w 'ChrOiOlQ,lo~i'i prZJedstawicnia ilości. mieszJmńców w Wiłd€ll1thaI. Wypełnill. ją przytocZOlne źródło. Właśnlie w roku �Recenzje 335· 1832 - wlięc między latami 1812 :a 1880 - w Wrildenthal było 46 domów i 293 mieszkańców. Nartomias,t w Dzikowcu było domów 206 li 1153 osób, w Lirprnicy 266 dcrmów i 1709 mieszkrań,ców. Czy, sz..ukając, trlJie zlnalazłoby się Wlięoej podobnych ż.ródcł? Oprócrz źródeł urzędowych mogą być jeszJclze [Innego !rodzaju, jrak iCl1Jodażby pamiętniki li spmwozdrarnli.a z badań, rirndywlidualnyrch czy zbiorowyerh. Na ter,etrlJ1e Puszczy Sandiomierrskiej szerokie badania prZleprowadzał Irl1Jstytrut Sztuki PAN podkirerow1nidwCim prof. R. Reinfus>Ja, rówmież DZJiał Ertnogra:fiircZlIlyMuzeum w Rzeszowie. Szkoda, żle Ruszel nrie wykorzystał sPJ:"G'wo1ZJdiań z ty'ch badań, bowiem r:ie powołuje s,ię nra nie. Ruszel, po przeprowadzemliu prawdZliwy,oh ,sltudiów nad wSlirami Dzikowi,ec i Liirpnkra,sk'olnstruował sobi'e wlizję, k!tórą plr:Ziedsltawiłwłla~l1Ji,ew II ezęSrCl swej książki .. Nlie będę wlchodzlił bliżej w teehl1likę badań rautram or·a,z w Imalteriały, na jakich się ·crparł. Osobiśóe wyrrorbiłe:m sobie rnieco rinny 'Obraz rcha,rakteru i rOIzwoju obu wsi, ,crhocliaż zatr'z)'lmalem Slię tylko na Dzikowcu. Być 't'eż ,miOŻJe,za's'tosow2łem nieoo ilnlną mC'todę. DZlikowi.cc od swego początku (Zialożomy jeśli nie prod krOlniec XV, to n'a początku XVI wieku) rozwijał Sli·ę według wręcz klaisy1czJl1)'lchrprlalwidłowośrCi.Najstarsza część wSli - Ito DzikKJrWlierC Dolny. Możma by doj.Ść, ilu O'sradinli:ków mliał na początku, licząc lany. P:rzyjąć Imożm.a, ile osadnircy ()I\rrzymywrali !pO jednym łan:ie. Dzikowiec był ulicówką z tym, że zagrody us!ralwliono:po obu strrolna,oh dro'g:i, jalko osi, ale nrie przy n'i'cj sa'mej, bO'wielm po 'obu jcj sltrrolnaeh Ipozr()jslta~wlioll1o "wlileś" (u K. R. s. 164), gdzie lindziej nlazywaną "ll1awsie". Bylllaj'mniej 'nie było ono przeznaczone dla chałupników, których rnla wsi tak ma początk!U, jak i dł'ugo późmiej nie było w ogóle. I ter.az problem: po co ,pozolstawiom'o tak dużo ziemi obok drogi, a zagrody budowano 2J11raCZnlie dalej? "Wieś" to było pastwisko. J'ak to wyk,a,zał'em gdZJieiI1Jdzirej, w puszczy długo wielką groźbą były wilrk:i. J e:szrcze pod koniec XVIII w. rzabijały orne zwierzęta i ludzi. Stąd bydlo i Ipastuchy bezp:iecZiniejrsZiebyły wewnątrz rwsir, wilkri bały s,ię t 11 za Pusz,czaĆ. W rCiągu k,ilkunastu, a najwyżejkiilkudZ)i,esięci'u, lat należało szukać miejsca r,a nowegosprodarstwa dla nowy oh pokoleń. P!r.a1widłowo powinna twmzyć s,ię .,góra", czyli narastajclceprZrCdłużanrie się wS'i na teronach go'~szych pod uprawę i najczQścriej mniej'szych działkarchaniż,eli na kmiecym "dole". "Dół" ll1ie zawslze leżał na dole, a "góm" na górzle. Jest właśnie 'oiekawe, ile DZJikowiec Górny leży niżej aniżdi Dolny. W Wyrs'orkirejLańrcucki'ej "dół" leży na wyżyrnrie,zaś "góra" na terena'ch barrdz,o niskich. Przy badanJiu Dzikowca na;rzurca się, że tzw. "góra" ZKJrst2ła zaplanowana podobnie jak i "dół" li to być :może wklrótloe po założeniu ws:i. Bowi·emi Górny Dz;ikowierc porsriadał woale TOizległą "wieś", najlplierw jako pastwisko, dopiero późnirej pozwabnro budorwać 'się tu d1Jałrupnikiom. PłraciliolI1Ji z tego c.::ynsz, naturalnie gromadZJie. POImi·eważludności przybywało, a il1lapodzi'ał łanów Eie zawsze zeZWG!alno,radzono srobie w t-en spcDób, że wyrnajdywano tereny jako tako przydalr.nc oped uprawQ i w ton 'sposób iwo,rzyły ,się gOiSpoda·rstwa Ziagrodl1'ieZJe. Jllk ·poka.zujemoja Ima.pka, wykonalna przezemn1ie w 1961 ,r. przy wskaz'ówk'ach s(;dziwych dzikowian, zagrród w roz:umlieniu siku,pieDJiramniejszy'ch gOIS'podars,tw powS/tało kJilka. Jeszcze w latach 50-tyoh w Dzikowcu Górny:m były woale znaczne skrawki "wsci". RczsprZiodano je właścircielom przylegrają,cyeh gruntów, a to na opłacenie elektryfrika'cj'i wsri. Włraś,oicielepól w ten sposób doszLi do drogi, wzdłuż której buduje 'się wsrpółrcześnliem'U'rowarne domy. Bardzo wiele czynników złożyło się na to, że na ter·enach Puszczy Sandom,ier- �336 Recenzje skiej wyiwOlfzyła slię ,arcyciekawa grupa kulltru,rowa, kresowa wz,glc;dnlie wtórna. Książka RusZ!ela przyezynia slię w jak,iejś 'mierze do pozmanJia Lasowiaków, ale też zawi'2ra szereg elementów, k,tóre wY'magają wyjaśni'eń, uZ!upelilllieńa nawet dyskusji, Co - podkreśliam - nie umnriejsZJa jej wariośd. Poniżej ustosiU'l1kujGsiG jedynie do n,ieMóryoh z :nieh. I tak. Na s. 60 auto'r ,omawia bartnictwo ~ pas,ieezmidwo na ter~'ni,e FU5Z!CZY. Słusznie, bartni,cy byli przede wszys:tklim rolnlikami, rolnictwo było podstawą 'ieh ŻY7 et;}. Nawet w dużyeh ,miasIteczkach nlie 'mówiąc o 'małych o wys'oko rozwiniętej prociuk'cj'i 'rzelmieślni'czej każdy rzemieślnik posiadal mniejsze l:Jb większe gospodarstwo 'ro'lne li olno 'Stallliowlilo'czqs,to o jego zalmożności. Przdrwało to nawet do początków XX w. Pf'zerzmoiłomwiele wiejsk:ieh ksiąg prawnych, tylko wyj;~tkowosp()ltykałem nazwiska ehłolpów porsiadających barcie. PorsiadaN je ci, którzy byli właśoi,cielami g'Ospodarsltw ozynszowych. Faktyczmie ba,rcie były przywilejami właśóeieli la:s'ów, w ,tym i k,rólów. Poddanli królewsey też byli whowiązani do pmc pańszczyżnianych. Mogli je odrabiać - w ten sipO'sób'płac'lc za użytkowanie ziemi - w fOilwarkalch, ,ale też pracą w dymar:kach lub doglądając barci. Natomiast balrdzo często w testamentach ,i inwentarzach chłopskich są wymieniane więk:3ze lub !mniejsze 'pasiekli, nie :m.ająoe Il1Iiewspólnego z par'lslzczyzną. Na 'S. 67 autor wspominlao 'smolarzach i dziegciarzalch. I tu nawiążG do mieszkańców L:ilpn'iey, którzy handlowallimaz~ą (smarowidłem do wozów) i stąd przezwisko "ma,ZJialr'le".Jeźdzlili oil1lipo wr"ia,ch li sprzedawali :maź,a także dziegieć j'ako ;środek lecZJni'Czy.Autor podkr1eśla zmianę drZ!ewolsital11'u na terel1lie PU'sZJczy,gdzie v;ładz,e ausltriack'ie wprowadZJiły SIQIS'l1ę na 'miejsce ;innyeh drzew. Lipniczanie kliedyś sclmi topili maź do wozów, a kJ~edy brakło odpowiedni'ch drzew, k'OntY'l1uując dodatkowe' zajęc~e, sprowadZ!alii ją z Podgórza. RU'szel w~ele mówi o ośrodkach rzemieślniczych czy przemysłowych na terenie PusZJczy. Na termat wytopu żelazasZ!erzej wypowiedZ!iałem 'się w artykule Ślady ,dymarek i kuźnic w Sandomierskiej Puszczy (Tradycje hutnicze w Puszczy Sandomierskiej, Stalowa Wola 1970). Ale jeślli w Miechooi11'ie - nie k'oło Tarnobrzegu, ale Dzikowa - pows>iałośrodek garncarski, wytwarzający mezzomajolikę, to dlatego, że u s'tóp zJamku potężnego ,rodu TaI1nowskich :i nad Wiisłą. Meble kolbuszowskie, któryc:h żródłem był Sokołów - 'rynek lokalny dIa szerok>iej okolicy, zaspokajający tak potrzeby k'ościelne, jak 'i dworskie przecież rozwinęły Slię obok z8.mku s.anguszków w Kolbuszowej, dopier,o w 1700 r. podl1liesionej ze wSli do rangi miasteczka. Drobnych ośrodków ga'rncarskkh było wszędzie dużo. A jeśli chodzi o Medynię Glogowską, oModek jak :najbard ZJiej wiejslk'i, to po'wSitał 0111 wcześniej aniżeli w połowie XIX w. (s. 71). I :tu powolam 'Się na tradycję rodzinną, przekazaną mi przez dziadka S.tanisława Liszaza, osta,tniego ,strychana dworsk!iej eegidni w Głogowie. Otóż kiedy Lubomirscy - Jan Kazimierz z Urszulą z Branickich - przystąpili dQ budo,wy zlamku w Głogjowie, a z kolei kl'\lsZJtoru, murowa'nego ratusza i domów zajezdnych, spTowadz'ili z Medyni s:trY'cha:rza - niewątphwie dośwliadezonego garnc;nza - rni,eznanego ;m'i Z ~miel1lia LisZ!cza, który zalprowadził cegielnię .. Tak'o uposażenie otrzy,mał k'awał ziemi. KSliąż,eczka ,strY'charska jego sy1na, Józefa, znajduje się w WAP w Rzeszowie. Jego syn, Antoni, wydał swoją córkę za mąż za garncarza z Medyni, kitóry osliedlił 'Slię 'W Głogowie na Wygodzie, obok ieśCli,a li tu prowadził swoją galrnea'f'l1lię. Według mego prczekonaniia ośrodek medyńsk,i powstał pa'zynajmniej w XVIII wieku. Na tym 2lakoń>czyłbym swoje Ulwa,gi, czresztą tylko wybrane. A teraz niejako na zamknięaie. Autor w 'moim ,pTZ!ekolllallliu- podjął bardw skomplikowany �337 Recenzje temat i w jego Qpracowaniu Daczej fr.agmentarycznym niż Isyntetycmym - zastosował właściwą ,m·etodę naukową, włożył w dzieło mnóstwo pI1a'cy, wykorzystał dotychczasową wiedz(; o Pus,zczy, zHia'cm~e ją rpowiększaj<j!c. Ale równoczeŚinie ON znacznie mJni'ejszym stopniu poslugiwał się wyobraźnią, przez co niejako umknął mu aspekt onajisto1t!niejs.zy, c zł·o wi e k: L.a:sowiak czy Lesi-ak, twórc.a las'Ow.iackiej i bm'dzo specyfi·cznej kultury. A dzi:ałał tem.że c:z1,owi,ekpod ,na'porem ok,reślonych c~Yl1Jllików,z których już niewiele pozo\Srtało, w określonych warunkach i okolicznościach, drawno już zmien:icmych. Zmiamy bo:wiem nastąpiły gwałt'owm1ie i liczne. Trudno a-adzić temu, kto o radę soię n'ie :z.wr·aca. Omawia:n·ą Ipra1cę- w moiJm pczekonaniu - należałoby ni'e tylko pogłębić przez z.astosowa'l1Jie wyobmźni, ale i edtworzyć 'Człowieka. Czy nie byłby to temat do na'stępnej rozpr~wy? Franciszek Kotula II Kulturę badać moź,na w rozma:ity sposób 'i z różnych 'Pu:nktów widzenia. obecnej sytua'cji ,nauk 'społecznych, 'slzczególnie zaś .jntercsuj<j!cej nGS tutaj antropologii kultur·owej, listnieje wiele równopl'awnych teorii i m·etod badawczych, które kOlnicentrują się wlaśnie na iróź,nych .aspek,ta,ch ludzki.ej ~ultury. Jak pislał swego ,c'za:su C. Kluckhohn, antropologowie interesują się ,,(... l z.aleź,nO'śc.Lam'i między sferą kultury i psy,chiki (... j, pogra.ni'cz'em biologi,i i antropologii. Jeszcze inrni skupiają uwagę na śl'odowlils'ku materialnym jako czynniku 'Warunkującym oi narz.ucającym gra,nioceI'OZWO.juli funkcjonowania k'ultury". Wykaz możliwych ,podejść b:,dawczych moglibyśmy znacm1ie wydłużyć, ale nie '0 to w ty,m wypad~u chodzi. W konkluzji chcielibyśmy jedynie podkreślić, że mimo takiego wachlarza możliwości zaWS'l;epojęciem naczelnym dla humanisty pozostaje kultura. A jeśli kultura, to o2zywiśei'e jej nosiciele ludzie, zorganizowani w osp<Jłecznośc-ilokalne, grupy etmicz,ne, nerody itd. Tytuł pracy K. Ruszela Studia nad kulturą ludową Puszczy Sandomierskiej sugeruje nam właśnie pracę o kulturze ·określonego regionu, w czy,m utwierdza nas aodatkowo sam autor w swych deklaracja,ch. Zakłada on, że publikacja będzie "f. ,.J próbą ukazania specyficmego zespołu zachowań ludzkich w konkretnych ru.ma,ch terytor'ia1.nych środowiska naturalnego" (s. 7). Innymi słowy mamy się dGwiedzieć, jaki jest wpływ podstaw materialnych .i środowiska geografioczneg.o na rozwój i moż!iwoś·ci ada:pta.cji puszczańsk:iej kultury ludowej, AiU.tor chee wykryć \\"ieloaspektoQlwezwiązki pomiędzy kulturą .s'P'ołec:z.nośdlokalnej ,a wa,ru.nkami środowiska - wszystk,o to w r,ozwoju historyc?Jnym i układzie prz,estr:z.enny;m. Dl'ogi prowadząoe dQ rOlzwiązani-a tego problemu wi10dąk<JI·ejno'pl'zez pokazall1iiew~runków naturalny,ch środowiska pusz·czańskiego i stosunków osadniczych, następnie zarysowanie w ujęoCiu modc1owym materialny;ch podstaw kultury ludowej. Teo1retyczną kcncepcję książki kończy pr-ezentacj,a wybranej mikrostruktury {Dzikowi'ec), aby ,na jej przykładzie zjawi'ska makr'o~trukt-uralne ujawnić w ich lokalnym wymiarze. AntrOlp<Jlogi,cz.namonograf,m Dziko'wca moa być modolo.gic?Jnym "studium S:PQłeczn·ości lokalnej z wydobyciem ·czynników przystosowawczych". DokOlnać jej można, w'wni.emautora, pr.zy 'pomocy pewnych ,elementów oorioenta,cjiek'ologi cznej (tzw, human ecology) i przy ,Ik'onkretno-history.cznym tmktowaniu badanej społeczmoś'cli lokalnej". P,rowadzona z uwz.ględnieniem tych założeń anal<iza funkcjonalno-strukturalna w końcowym efekiC'ie ,,(... l pozwoli uwzględnić zarówno 'V 22 "Lud" - tom 63 �338 Recenzje ma·telf!ialne potr·zeby Jej ,członków, j'ak i Isys,teomy walftości, ;postawy i role związane z okreś'lclIlymi s'ńaltUls'auniludZli 'Or.az ~tl1ccesy dezo~'galIl'iza'cjli li dezi.ntegracjoi, pOWlS'tawalllie ktO!I1:fNktówi irua,p~ęćSlpoł,ecZlIlych - wszystk,o w rama'ch okireśloncj str:uk,tury ~poł'ecZlnej" (.s. 1'21). Tyle Zla~o~eni;aautoIfa. Przyję-c:i.e f1;'ej,według nas, zdecydO'Wa.ni.e ekologicznej kooc.ep,cji podejści·a do zj,nw'Sik kiultul'owyoh, .pociąga za 'sobą siłą ,rzeczy a.n:ałazG joednos.tl'eil1lIlą,a pen-adto kryje pe'wne l!1Ii,ebeZlplieczeń:stwo - z.agubioell1iesamej Ij."t()ltytych zjawisk i p<:'rtycYP'ującY'oh w nich j'ed!nostek. Nie uniknął te,go niestety autor Teccnzowanej pracy. Z~l,lmi'a's·tobiecanego ob['azu 'uj'awniają·oego wpływ ś'rodowis,ka ma,turalnego r,a kul burę, otrzymuj.emy j'edynie pr·ezenta·cję tego śirodowiska li dokonujący się w []Jim rOZlwój ma·teriia'l:nych ,podstaw eg)zystencji; wszystko to uk.azane za j':OiffiCcą r.zetelny'ch tabel, wykresów oj cyfr. Nie tworzy to w tym wymiarZe spójnej całości, zaś TZe'CZlOl..'1ych opowiąZJań funkicjon<:llno-'SJtlfuk,tura,lmych zdaje siG, że możemy s'ię tylko dClffiyśl.ać. Kult'ura dLa Ru:srela kończy ·się rn.a jej aspokde technologiczno-użytkowym z pominrięoiemsf.ery 'Symbohczn,ej. Krótki <[,oZJdZJiiał 'o sPQłecznej to,p<l'g)rafii wsi, mający być zalS'adn~czą, według ogól,nych zaloż·eń autora, częś.cią mo,nografii Dzikowca, w m'in1imaLnym stopni,u wypełl!1lia tę luk!;. Do< j,akii'ej ka.tegoT'ii opra'c:)wal1 możemy więe ZJalaczyć,oałość Siudiów ...? Ogmnicz·onies'i<:: do :r'ozwiązań typu histO'ryczno-'gospod'l.Tczego i goo'graficzno-przyrodniczego oddala tę pDacę od uj!;Ć et,nografiocZlnych, k,tórych z:asadIlliczym celem jos,t badaI1li'e kultuJ."y ludowej jako '9pocyficzm-ego .1;WO'l'U w obrębiio::~narodu. Oczywiści'e nie możemy kwes;tioonow,ać ,zas.ad[]joś'cli podejmow<:lnia studiów nad cZYlIl:nikam'i kUlotUTę ,tę kształtują,cymi. Nie~tóre z ,tych ,czy:l1Jników, w)"mienJi<lll1'e pe'wyżej, ZJos-tały przez autor.a 'cmówi,one bapdz:o dokładnie. Moż~i'wc jes.Ł także uję'cieakcentujące określoOlIle stanowisko' czy też -abs.tmhujące 'cd zdarrz.el1 ,i faktówuznal!1ych 'Ea uboczne. Lecz j'eśli alutor tytJułem .pracy sugeruj·e ·balClan'iaklultury ludowej, to ni,e ,powinien, 'przynaj'mniej bez st'osownych po\stulatów teor·etycznych, zatrzy;mywać 's'ię w swych T·ozwa~arna·ch na etapie wstępnym. Faktycznie bo¥;,iem Zlooj.duj.emy w pr.a'cy zakres pDoblemów leżą'cych u podsLaw wytworzenia '9ię kultury opusZJczańskich 'chł·opów. Ruszel wi'Clokrotni,c mówi o specyfice tego reg)ionu, udow<1Jd:niato 'ZJre9ztą pTzekonywują'c'o, ale... tylko w odnie:Jieniu de) kultury tecbIlli>czno-użytkowej. Jakie bO'wiem 'implik,acje dla społeczności Dzc,ikowoa ,i in. ma 'Specyfika geogra:fJi,cZlno-.gospoda.rcza i history'cZiIlla? Czy kultura symbo1i'czna t)"ch Dogi'OIIlÓW wYlfóżrua 'slię swą specyf'iką i lorkaln'ym cha'rakterem? Te 'i iil1lI1epodobne za,gadniell1liia'pozostają IPO~ rOZlwa'żalIli,aomiK. Rus'zeLa. OmaWli;a.na pozy'cja wydaje się n:am doskon<:lły.m pretekstem do pewnej refleksji na!tury Qgólni'ejsz.ej (np. taki:ej r'ef1eksji, j.ak i innych 'tego typu, w por'acy autora bmikuje). Postawmy ;s,obile 'PY'1:Jalllile: jaik1ioej'CSltmliejJSiociDola metody ek,ologicznej w całroś0iowym badallliu kuHu,ry? Możl!iwości tak.iego ujęcia nikt nic n0guje, lecz jej w.acr-tość .pioZlIlaWCz.ajCSlt ogml!1liczona. Opierając się :tylko n.a niej, nie mQżIlla wyk'w1czyć pOlZoaściśle O'kir-eś'llQnykTąg problemów wzajemny,eh zależnoś,eiczloowlielm i ślf<ldowiska. Funkcja jej llIie m<lże wiQc być w kontekś'cie tego, co powiedz'ieliśmy, podsltawą ['IltlCl'preta1cji zjawi'sik kulturowych, locz j,edynie i·ch d0pełni,€!naem (,czy ~eż <)Ispektem). Człowie'k, pr'zytloc:z'OIny zjaw,iskami przyrodIllic.z)"m,i ~ :m,leżlt1JośdalIl1Jiekoll1Jolffi~'czmymi, 'llwalkła,ny w walkę o 'Swoje ,prz:.c'1:rwanie biol'Ogiczne, t1f!aoi tu 'Swą wartość jaiko ,tJwófioa kultury w jej HSipek10ieświ.a,topoglądowym. W 'czasie czytania :recenzowanej .pracy utwierdzal'i~my ·s'ię w tym prze.konalIliu. Z k'rontiikarnkie.go olbow:iązku od'Ilo.!Jujmy, ;iż t,ekS't wzboga1cooy jest serią zdjęć �339 Recenzje (61) autorskich z tegoż regionu, wspomnianymi już tabelami i wykresami oraz ta bl·i{~~mi.P.ra·ca oparta jest J1Jamateriała,ch źródł:owy'Oh, dot}'lchczasowych rpublik:.;cjach .j badani,ach w1aSlIlyeh autor.a. Z wUJfszta'torwego!punktu widzenia jest przykładem soJ.i'dno~cili dohrego przygotowania badawcZiego. I Jeszcze uwaga końcowa. PraDa, ja'kitej dokonał K. RusZiel może być uwatana lza zamknięt,!, do podcjm1owanych zagadnień nie można wnieść już pmkty'cznil' nic odkrywCZiCtgo,b~dzie to już najwyżej kumula,cja f.aktów. Wydaje się, że po przeformulowalllJiu za!oteń t€'oH~ty,cZIDychli :i:llIny,mustawieni u ,płasz;czyz:ny po,znoo:wcz,ejautor może kontynuować swe s,tudia !nad regionem Puszczy SailldOlmiers;'.:iej w ujęoiu, które uzus.adnli! ty,tuł tej pfIa'cy. Rodzi się jednak pytan1ie - w j'akim stopniu obecne badania ,i ustalenia mogą być punktem wyj&cia do dalszych a!"laliz, jaką obrać dr·o,gę, aby Studia nad kultur q ludowq Puszczy Sandomierskiej były częścią całości Qbrazu kultury tego r,egionu? Motoe sam aut<>r znajdzie tę drogę. Michal Buchowski Wojciech Burszta Stanislaw Ol<;dzki. Polskie instrumenty ludowe. Zdjęcia: Zbigniew Kamykowski. Polskie Wydawni·ctwo Muzyczne, Kraków 1978, ss'. 115, ilustr. 86. Album a 'r;olski-ch ludowych instrumentach iffiuzy,cznych, przygotorwany przez Stanisła'wa Ol<;dz.kiego, jest pierwszą próbą całośdowego' ,przedstawienia stanu rolski·ego instrumentarium ludowego XIX i XX w. Autorr zajmuje się tylko inst.rumentami muzycznymi, które Ziostały wytworzone przez twórców ludowych blldowni'czych instrumcntów. Natomiast zostały pomiJnięteiJnstrumenty profesjonalne (np. klarnet, trąbka), które przeniknęły do kapel ludowych w omawianym okreslie. .Jcst rzecz.'! oczywlS'tą, Żie 'forma a,lbumu nie pozwala na wyczerpując8 o:nówienie tej problematyki. W pracy swej autor wyodrębnia dwie części. Pierwsza jest omówieni'em his~orii PQwstawania instrumentów i charakterystyką pO'sZJczególnych grup instrume-nltów. Druga część jest dokumentacją f·ortograficZIDą.Autor zastosował w swej pra,cyr;QdZiioał linslnrmentów według klasyfika'cji 'Przyjętej przez muz}'lk'ologów. PI'czffiI-iUjąC zdjęcia iJnstl'umentów autoJ' przedstawiJa w pierwszej kolejności instrumenty wykopaliskowe, a n<lstępIllie chordofony, ael'ofony, m€UTIbmfony i idiofeny. KaŻidoafotograf.ia insltru.mcntu pasi,ada krótki ·kom·en1tarz, ,a lliddóre 'przedslawione ,jnstrumeJ1ty mają ['ównlież podaną skalę głoslQ<wą. Przeds1tawliują'c stan 'iltliS'trumentalni'llmlud-ow,ego w Po1stce w XIX i XX w. autor r;ominąl i,stnienie 'lliiektórych ins,wuJmEIDtów, ja1k np. 'o,k:alrylll.O ich wystE;pc)wanli,u na Żywieoczyźnie infor,muj€ K. Moszyń'SIk!i1. Okaryny znane są również z tCi'·enu obcocnego. województwa nowos'ąd€lckiiego, skąd w 1977 r. porzyskano do zbiorów Muzeum Na,rodO'wego w POZl1!aruu Oddz.ii.ał'll Inst.rumentów Muzycznych kilka cgzempta'rzy ,tych ceJ1almkzny'ch iI!1stTlUmentów2. K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, t. 2, cz. II, Warszawa Okaryny uzyskano ze wsi Szalowa od Franciszka Kostrzewy konywał je od 1928 r. i na nich grywał. l % 22· 1968, s. 579. (ur. w 1903 r.), który wy- �340 Recenzje Książka jest ruieZ2miennie C€il1Jnąi potrz'ebną po'zycją wydawniczą, obraz ~ns.wumeu1ltalIliJulffi ludowego z 'OJ3ta<tJruiego stulecia z aalego kraju. Zbigniew gdyż daje TOToński Zbornik radova Etnografskog Instituta. Etnografskij Institut Srbske Aka~ demij'e Nauka i Umetnosti. Ebnoloska prouealV1anja Djerdapsk'og TII"Jseljla,cz. I, t. 6 Belgmd 1973, ,SIS.162; 'cz. II, t. 7, Bel.grad 1974, ISS. 128; cz. III, t. 8, Belgrad 1976,s's. 158. W trzec·h k'olejnych tomaeh "ZbolfI1ika radowa", wydawanego przez Instytu;, Btn()'gI'aficz;ny Serbskiej Ak,adeTIJiliiNalu:ka i Sztuk:i, opubhkow,ane zostały wynikli kOiffiplekwwych badań etrlogr:afkZll1ych,' prowadzony'ch w l,atach 1963- 1970 we wsiaoh leżą'cyeh w okręgu Djerdap Żelazne W'rota (wSiohodnlia Serbia). Historia podję.oila badań tego iypu, obejmującyeh jll1iteresują'cy z tC,tn()o~afjicznego punk,tu widzerui<a tereu1 (zasiedlony prz;ez ludnośćpoehQdZicniia 'se,rbskiego i rumuńskiego o 's.pecyfi'c21nej 'kulturze), jest ciekawa. J,aik PUstze prof. M. Barjakiarović w alfty/klule d{J·ty,czący'm p'l'obl.ermatykii 'badtań etnografieznyeh tego obszaru, drog.a dQ pelnej r'ea'~iza'cji ,byla ll1!~ej,akod'wuls1topni'owa. W okóI'csic pod!pi.syw,ania parow:mi>€il1iiJamiędzy Jugosławią j Rumunlią .d'oty'czą'cegQ budowy wspólnej elekt1Gwni wodn'ej na Dunaj·u, In\Stytutowi Eln;ografieznemu zlec,olno przep['owadzen ie badań nad flJOJwąloka.jiz'30cją 'Osiedli, '!~tóre mialy :znaleźć 'się na tepeU1:i-ezbiOO"n:ka wc'Clneg{J. Zaodarneta:k.ie zostalo wY~l()ona<ne w 1'963 T. W tej faZli'e na plan p.ierwszy wysun.:;ły Soię badanila doty'czące :struktury ludnościowej i jej charakterystycZJnY'ch .cech (kwes,tie pochodzenia, więZJi spolecZlnych, więzi torytorial.nych itd.). W drugiej f.avie badań prZieppowadzonych przy popanciu mailel'i'al:nym specjednej komisji mającej 'na celUOClhl'Onę 'pamiątek kultury li 'przyrody tcg,o obszaru, przySJtąpiolDlo do badań mOlll'ogwflioc2my'ch.Tok 'pra'c badawczych znalazł swoje odzwierciedlenie w ukl:adz,ie 'tematycznym posZlczególnych tomów. W częścli pie1"wS:ZJejza'waJrto opracowani'a dotyczące charakterystyki gC{Jgraficzlnej, ludll1JośoCiiowej li językowej badanego terenu. M. V. Lutova,c opisuje okręg d,ierdapsk,i, z geogr,afiocznego punktu widZlenia, wskazują'c t'e cechy kraj{Jbrazowe, które wywarły ,istotny wplyw 'na ,rozwój społeczno-gospodarczy (stosunki wod:1e, komunik'<licj'a, znacZienie po,htyc21TI'epolo'żeni:a i kwcs:ti.e graln>i'cz.ne).Ciekawy, dają'cy jamy obmz slkiomp1ikowaID.y,c:hw gI'1unci'e il'Zleczy stosunków ludności{Jwy'ch, artykuł M. BarjaktaroVlióa dotyczy l'OzwaŻJań nad historią osadnidwa. Autor wskazuj:e na istnJieni.ie kJil!ku 'W,aJDs,two\Sladni,czych: :z. oik,resu przedtr,ackiego, n'ajostarszą warst wę os,adn~ctwa s lar,oibałkańisikiego, na'Sitępni'e osadni-dtwa 's.t,a'roslowi'ańsk,iego. Na wymaenione wa'fs:twy Uliaklada,jąsuę dalls:z.e, będące wynik'iem silnych ruchów migra'cyj1ny>oh (we wczesn:ej fa-m,e ok:reslu panlowania ,tured{ii,ego, w ,późnliej-szym {Jkresi'e pod w,pływem Zlffii,an,p:oJit)'lczmy'c'h,IDip.ukla'dów z 'końca XVIII w, o wolnej streHe 'finddul1Jajskiej). UZJUlpełnioenici'ego tematu 5lta'llowiop:ra'oowrunri'c D. DrljDey, w któr)'lm .przeds,tawione zostaly ruchy ludnośdowe w okresie budowy hydroel,ektiJ"own:i. Kwes:tlie jęzY'lmwe, doty'czą'ce dialektu serbskJi-c·go używanego na tym terenie, omawila A. Peeo. Kilka dailszy'oh artykułów 'poświę:c,onych jest za,gadl1ii,eonJiomgospodarki i tradycyjnycih zajęć ludinoŚ>oi. D. Bandić w a,fltykule Tradycyjna gospodarka Tolna We wsiach djardapskich przedsiawia głóW!ne ndcJI"Un!kJi tlI'adyeyjln:ej l?)oS'po:c!.a.rki chł'op- �Recenzje 341 sk;ej, hodowli i rolnidwa. Na pods!tawie zg;rolmadZiolnegomater,iału charaKiterywje gospodarkę rolną 'stwierdzając, że Ipod wpływem środow,is'ka i 'układów społeczno-poliity,cZJI1y;ohuformował 'slięmieszany roll1iiczo-hodowlalny typ ekstensywnej gospOd'Hki. D.mgim typem zajęć było 'rybołówstwo. S. Zeoević i D. Drljata w artykule Rybołówstwo djerdapskiej części Dunaju omawiają historię rybołóws,twa na Dunaju, da'wną i wlspóklZJelsnątechll1likę połowu ,i handlu irybami. Rybołów~two w tej nęśoi Djelrdapu było dlla niek!tórych wSli od da wina podSlt'awowym zajęciem. Z tego też względu 'charakteryzuje Slię wła:sną, 'różniącą się od innych, spocyHką. Rola jaką odgrywał Dunaj w kształtowaniu obhczaillUilt'Ulrolwego tyoh terel'ÓW była ogromna. Rzeka dehmitował!a 2Jasię@i,pewnych zjalwisk kul'turowyc:h, .twOiTzyła osobną :>trdę, w której J'ozwilnęły slię takie formy zajęć, j!ak wspomniane rybołówSJtwo ,czy żogluga. Żegluga '9tanowił'aspecyf/ilczll1ą formę 2JaTobko\vani,a. ZagadniE'lniu tomu pośw:ięoony j'esit antykuł B. Vllahol\'iić Żegluga jako gałqź gospodarki we wsiach Djerdapu (ze stanowiska etnograficznego). Przedstawiony Wi nim zo~tał rozwój żegllUg)i,która ,od XIX w. nabiera 'coraz więklszego ZJI1,aczC'nb gocspoda'riczego. Specjalną gruipę zawodową ISltanowi,li ,mies:Zika,ńcywsli trudr.iący Siię prze{liąganiem łodzi wzdłuż rzekli, utrzymywall1iiem ['zleki w spławności oraz samą żeglug'l. Katego,rie te, jak iSlt'wierdza ,alUtorik:a,miały wpływ na żyoie społecznemaz nl(l kulturę ma1tori,alną, uWlidoezniło 'Się to pr7.ede wszy,stklim w budoWlTIiiet wie. Rzeka miała :ta'kże wpływ naro,zwój os,ied1i ,położonyC'h przy brodach" w tych miejscach rozwijają się centra handlowe. Przykładem jest osiedle Tek:ija, k'tóre na IprZieło,mieXIX i XX w. roZ)wija się jako najwlięklsze centrum handlowe reglionu. N. Pavković w artykule Handel i rzemiosło Djerdapu omawia histo1rię r'ozwoju :regionalnego handlu, strukturę, stosu'llkli społeczlno-ekonomiczne. W zakoilczeniu podkreśla dwutorowość rozwoju handlu, z jednej stron:, skupicnego wSItrefie g;ralllli'czln:ejhandlu międzYIn:arodowego od poezątków wieku XX oraz z drugiej - handlu wewnęrtJrzmego miiędzy miastem a wsią. Rola rzemli'osła byla lokalna o zróżnicowanej prodiuk'cjli, nalS'tawionej głównie na ZJaspokojenie cdbiorców wiejskich. Drugi tom Badań etnograficznych wsi djerdapskich zawier,a opmcowania dotyczące wybranych d2Jiałów z za'ikr'8S1U kultury 'materialnej, duchowej i społeczLej, B. Vlahović w artykule Tradycyjne pożywienie ludności Djerdapu podejr:1Uje temat tradycyjnego pożywienia, dotychczaiS w serbskliej 1iiteraturze mało opraieolwany. W r:ożywieniu (na tym terenie zasadni'czą r'olę odg)rywały taki,e surcewce, jak ryby, ,mleko li przletwory rnIeczne, Imięso i potrawy z kukurydzy (mar:1ałyga). W począt,k'a'ch XX w. miejsce mamały'g,i, j:ako podSitawowego składnika p')żywie'l1!ia. zaj'muje c:hleb, prizede wszysrtk'i,m wypiek,any w domu. Wa,żną rolę odgrywa także pieczywo kultowe, sZicZiególni,ePOW!iąZian€z obrzędowością pogrzebGwLj. A~torka oma wio sposoby przygotowywania i przeróbki I;Ocs:zlczególnych skladnlików stwierdzGj'lc, że w zakresie .poży""'1iClnlia na!stąpiły w okiresie powojennym nieznaczne zmiany. Artykuł .T. AranceloV1ić-La2Ja,rić Ludowy strój Djerdapu zawiem ,dekawe wypiki badail wskaz:ujące, iż stirój ludowy t'ego terenu nie jest jednolity, lecz wykazuje powiązania ze strojem ludowym rpółnocnowsohodniej Serbiii, a ,także De strojem rumuńskim. Na podstawie zachow.anej formy od2Jieży z koilea XIX w., d także elemontów powszochnie dZii:cJiajużywanych, można na ty,m obs'zlarze wydzieltić trzy typy stToju. Goc,grafi'c2Jna specyfik'a 'regionu 011az CZyllln'iiilli społeczno-gospodarcze sprawiły, że do okresu obecnego zachowały s'ię formy archaicznej odzieży oaisterskiej. �342 Recenzje W dalszej częśCIi zamiesZJczono opracowania dotyczące rodziiny, obrzędowości rodzinnej i dorocznej omz wierzeń i medy-eyny ludowej. N. Pantelić w alrtykule Y'zyczynki do badań nad małżeństwem i rodzinq na podstawie anal,izy żródeł demograficz:nychi 'ma,teriałów z badań tEIrenowych ormawi'a wiielkość i strukturę rodziin. Dane wskaL:ują na tendencję zmian w obrębie rodziny poszerzonej, idące w kiierunku poj'awiani'a się rodziny nuklearnej. Do dzisi'aj obowi'lzuje w zakresie zaWlierrainia małżeństw endogamia. Wpływ industrializacji powoduje, że na tym terenie pojaWliają slię rmałżeństwa mieszane zawierane między Serbami a Rumunami. W dalszym oiągu zwyczajowo kojarzy się małżeństwa między nieletnimI. B. Vlahović omawia w opracowaniu Zwyczaje mieszkaiLców okręg;[ Djerdapucykl zwyczajów rodzinnych (obrzędy narodzinowe, weselne. rogrzebowe) oraz obrzędowość doroczną li zwyczaje zawodowe. Badany terencharaktc'ryzuje się bogadwem zwycZJajów i obrzędów dotyezą-ey,ch posz'czególnych cykLi, przy czym ich zróżnioowanie terytorialne jest silne. Autorkę interesuje przede wszystkim ich funkcjonowanie w nowych warunkach 'oraz towarzyszą'cy temu proCes zmian. S. ZeceV'ić w rartykule Wierzenia ludowe przedstawia wyniki bi.ldań nard wierzeniami związanymi z istotami demonologiczrl1ymi. Na terena'ch tych, podobnie jak na terenie rcałej południowej Słowiańszczyzny, występuje bogactwo najrróżniejszy,eh wątków demorl1ologiczmych. Wierzenia w iOJto,ty mityczne, bóstwa i demony, mające oharakter przedohrześeijański, są lkzne i mają rozmaitą genezę. Autorr klaisyfikuje wys'tępująrce wierzenia na trzy kategornie. Pierwszą stanowią demony powstałe z żywych ludzi, talasan, wi.lmpir, niechrzczone dziecko. Szczególnie wi,ara w talasona (nazwa zapożyczona z tureckiego) - - dueha opiekuńczego domostwa, będą'ce~o duszą człowieka który dorm (ś'Cianę) budował, jest w tyrm rregion1ie rozpowszechniona. Drugą gr'Upc; stanowiLI demcmy związane z plfzyrordą duch 'Wody, sumska majka (rumuńska nazwa panduri) -- bogini lrasów omz zm.aj (żmij). Trze'oi'a grupa istoty mJityczne wpływające na ludzki los (sudjenice borgirnrki larsów), demony spr'OwadzajLl'ce chorI'oby i epidemie. O. Mladenović w opraoowarl1riu Tańce ludowe oma!wia i charakteryzuje tańce ludowe, wyróżnlirając dużą storsrunrkowo grupę tai1ców obrzędo'wych. Medycyna ludowa okręgu Djerdap to ,temat alrtykułu M. Dragica. Zor5tały W nim omówi'one te fOlfmymedycyny ludowej, k,tóre są chamkterysty!czne ii pozwalają na wydobyeie jej srpecyf'iki. Przyczyną rozwoju lecznictwa ludowe~o w tym okrc;gu były słabe konrt'ak,ty z ośrodkami Imiejskimi 'i bri.lk pcmcicy mcdy'cznej. Stan ten istniał do II wojrny świa,towej. Autor przedstawia poszczególne elornernty dz,ieląc medycynę na dwa działy: medy'cynę empi'rycL:ną i fitoterapic; z bogatym zestawem ziół łecznkzych ,oraz medycynę ludową o charakterze magicznym. W trzeciej części z,ami'8'szrczono cykl artykułów poświęconych monograf,iorm poszczególnych wsi, które w związku z budową elektrowni wodnej zostały pu:-zeniesione. W monografiach tych przedsrt'awiono wybrane zagadnienia dotyczące charakterys,tyki społecZJl10-goispoda'fczej li przesz.łości historycznej badanych ws,i. Przeds,tawiorno takż,e problemartyrkę etnoglrafirczną,kitóra nie wstała uwzglC;dl1liorl1!a w porprzednirch tormach. Z przeds,tawirornego układu i zawar,tośoi poszczególnych tomów wynlika, że jest to jedna z ciekawszycih rmcmogra,f,ii Tegironalrnych, uwzględniają,ca podjętą tematykę z dwóch punrrktów odnliesli,enia, 'oa1regor'egilornu i danej spoleczJl1oścri lokalnej. Ristor)'1CiZll10-pOrównawcZJa !metoda, j/aką w więkrsL:orś'Ciprzypadków ZJals,tosowano, pozwołila nra badaniie całolkrs'ztałltu specyfiki ku!,turowej regionu. Andrzej Brencz �343 Recenzje "Glasnik Etnografskog lnstituta". Etnogralfski uka i Umc1nos,ti. t. XV (1976), Bel~rIad 1976, ss. 241. Ins!titut Srbske Akademije Na· Omawia,ny tom otwliera a'rtykuł S. A. T'okairli,ewa Vuk Karadzić jako etnograf. Zestała w nlim wnikłiwie IOlmówlilonadzJiałlalność Karadzića, który oprócz ,gromadzenia materiału folklorystycznego- (Srpske narodne pjesme, 1841 - 1846) zebrał też. sporo materiału o .chaTakterze czysto etno~raficzJnym. Zos1Jał on opublikowany wpra,cy o CzarnogóI'iZlc, później w pralcy Zycie i zwyczaje narodu serbskiego (wydanej po śmimci w 1867 r.). S. A. 'Doika,riew Ipodk,r'eśla, że oprócz poezjli i p~eśni ludowej, w swy'ch lli'czny'ch wędrówkach Kalradvić zhielrałtakże m>a:klriały dotyczące wierz'oń, obrzqdów doro-cznych i rodZlinnyc,h. Zainteresowania swoje kiercwał równ~eż na delmonty kultury społecznej, j'aik 'organiza,cja 'władzy wojewodów, kniazi, kmieci, kap.itanów, instytucji 'hajduków .itd. Zainteresowania ,te wykraczały dałeko pozu krąg zainteresowań badaczy kultury ludowej owej epoki. Kolejny artykuł, M. Ba'rja:kta'rovića, poświęcony jesJt s.iedemdivie<Sliątejrocznicy nauczania etnologii na Uniwersytecie Belg'radzk~m. Z początkami naucZJania etnologii na tej uczJC1'l1ii zwuązane jest navwiiSko geolgTafa, J. Ovijióa. Ucwrny ten w 1895 r. zakłada Instytut Geogmf,jczny przy Szkole Wyż'szej w Bie,lgradzie, w którym wprowadzono także wykłady i ćw,i'cven,ia z zakresu etnogflaflii. W 1906 T. ma Uniwersykcie Belgrudzk'im etnografia staje 'Się plI'ZJcdmiotem 'Uniwersy:tockim obok geografii i hist·orii. Jako samodZJielna dyscYlplina etnologia zostaje wprowadzona na Wydziale FiloZJO,f.)Clznym w 1927 r. W dalszej częśd przeds,tawiona została historia Katedry EtJruognafii do okresu powojennego. N. M'a.rtinovlić omawia za·gadinierui'l' Iffi'igr.acji zalrobkowej z Cza'rnogÓiry do Istambułu. Emigracja zarobkowa z ubogich i go,spod:ar1czo zaniedbanyeh terenów CzuI1nogóry rozwija się Imasowo w XIX w. Sytualcja cza'r;nogórskkh elmi,g,ran'tów w owym okres'ie na t,eI"Ciruie Turcji (Iszczególrnie w I's1Jalmbule) niLebył,a łatwa. Wyr;;kało to ze zmieniającej slię nieusitJannie sytu:alcji polilty'azmej. Z .tego też powodu unikali oni podawania swej prawdziwej n.arodowoś,oi określając s,ię na}częśc!iej jako Chorwad. Spowodowało to wysun1ięde przez na.cjolrualis!tów ohoI'waekkh w okresie późniejszym szore@.l błędnych wnliosków. Po pQ'zy7Jna'niu Czairnogórze niopodleglości, w Istambule specja,)ną opi'ekę nad nlilmi rozta,czał oficja'1ny przedstawiciel - kapitan. Szer,eg kwostili 'I"egulowanyeh było :specj,alny:m regula'milruem. W ok'resie pó';'niejsizym rozwi}a się s,ilny !ruch m"ganiz:a1cyjny i wydawniczy. Auto:r ornawia działalność ka'pitanra oraz później powstałYich organliZJa'cji li wydawnidw. Problomatyką zabobonu cygańsk!iego zajął się w swej rozpnaw,ie R. Djurić. Autor na podst'awic materI1iału z badań przepG"!owadzonyoh w sku'pisku lud!l1ośd cygahskiej w micści·e (Mladenova'c, SR Serbia), poddaje art1JalizliesZJereg wierzeń cygaiJskich, doszukują'c się ic'h gene'zy i dając próby interpr'eta'cji. Osobną grupę ulrtykułów z,amliesz1czonych w olmawiGlnylm tomie sltanowią rozprawy doty'czące a·nu!'izy dOiI'obku badawczego poszczególnych UicZJOnyohi Za[nite!'l'",owań etnografj'cznych.jJii'sa,rzy jugosłoWliańskkh. M,iLialna Radov,anović i Milovan Radm"anović w arty,kule Sabacka Posavina i Pocerina w badaniach antropogeograficznych V. Radovanovića omaWliiają dorobek tego znakomitego uczonego, z:ałożyoiela Lipimwszego kliero'WIillikaInstytutu EltnogmfkZJnego. Wynikli badań przeprowadzonYIch pr7Jez :niego w okrreslie powojeninYIm niesltety !I1Iiedoczekały się jeszcze publika'cji. Autorzy aU'tykułu, na plOds,t'aWliezgI'om<adZJonegoma'telri,ału, anlali,"ują metody badawcze li założenlia .metoido1oo'gi,czne,wSlk'az1ują,cma ich ZJn,aczernrr'e etnograficzne. AJrtykuł P. Vla,hovića Sima Trojanović jako badacz narodu serbskiego i jego kuLtury '~zY'POlmirr.a pr,aoe badawcze tego wszechstronrrego 'U'CZJQ:rre- �344 Recenzje go, prof.esor.a Uniwersyt'etu Belgradzkiego :i członka Serbs-kJcj Ak.ademii NaukI. A. Miljković w swym opr;a'oowa!Il!iu przedlStaWlia dorobek :naukowy V. Bogisiił (1834 - 1908), pr.aWlnika, badacza pl'awa zwyczajowego Słowian polud!Il!uowych. Kolejny ,artykuł doty·czy analizy treś·oi etnograficznych zawarty>ch w dOTobku plisarskim B. Stankiev:ica w zakresie kultury ma:t'O!"i,ałi!1,cj Vranja w o-k,resie panowania tureckie'go oraz na przełorni,e XIX ,i XX w. Dociekaw:S'zy.ch artykułów zaHczyć moż.na ,rozważania 1. Kovacev.ica DoLoLe _. integraLny sposób badania obrzędów. Pr,a'ca tama dwa cele - wyjaśnienie 'natury jednego z obrzędów Oifaz s.prawdzenieza1ożeń metodologkzmY1oh. Obrzęd dolo li (opi.sywany przez V. Kamdzic,a) autor analizuje Istosując kol,ejno zalożol1iia metodya;nalityczno-po:równ awczej, s,truktural:nej (analiza pieśni), furnk'cjoonalnej, pcychoana.lity'cznej. W zark'oń.czeniu podk:reśloln.e zostało ZJnacz·enie zasltosowania kilku Tóżny.ch me.tod, dające w sumie pelniejsze wyjaśnienie rozpa'!rywancgo zjawiska. Wybranych zagadni·eń z zakre;>u medyJcyny ludowej dotyczy arty-kiuł J. Tucakova Ludowa fitoterapia prewencyjna. W Opł'<l.cowaniu tym prred:stawiono wyn-:ki badań nad stosowaniem w lecz-ni.otwie ludowym cZ;Qsnku, k.apuSJty, chrzanu, rzodkwi, jako środków lecmi<czyoh, między innylmi przec-iw epidemiom. Oprócz wymi-eniionych zami€lSZJczOlnotakże artykuly poświęoone P!'oblematycc m . .in. n:aziewnictwa wsi (J. Ma'rk.ović) o~'az op.itS,li koment.a.rz historyczny doty'czący gr:obów, zwanyoh ,przez ludność a:r.abskillTI'i,wy.stc;pują.cych -na obszarze Bitolij·i (J. T:rifunoiVski). W d:z.iaIe .przyczy.nków za:mi'CJSZJC2JOin:O inte.res,ując-c omówicmia wYll1ików badań tereniowych. B. Milić-Kriv<ldoljan.in omawi.a sytuację sr;ollxzn<l--ekoHomi.cwą i pożywienie ludll10ści wiejskiej w okręgu Lj,ig (SR Serbia). Obróbce korala na wys.pie ZlalllUn'r;oświięoony j-est artyk1uł L. Djaą::lOvj,ć. Kolejny tom "Glasnika etnografskOlg "Inst.ituta", jak wynika z pobieżnego przeglądu, zawieTa szereg unte<reslUjący.oh,a,rtykułów poświę,cony'ch zróżnioowanej problematyce. Dz,iękli temu posz;cZJególne 'tomy "Gl-asnik.a" stanowią cennic żródlo poznawcze, wzbog,a,cające wiedzę 10 Słowiańsz;czyżmie l=o,~udni.owcj. Stanow,j ona bowiem teren, gdzie ,trady'cyjna kultura ludowa jest autentyeona i żywa, gdzie przeplatają 'Slię dawne formy z l1iow~ffili,kształtowanymi pod wplywcm lindus:t!"ializacji 'i urbanlizacji. i Andrzej Muzejna zbirka, Ruski Kerestur 1976. Pr.a.ca zbiorowa, il. 45 (w -ty.m 14 kol.), tek.,t w j. T'usińskim !i sleu:bskim. I3rencz Nowy Sad 1976, ss. 135, Prezentowana 'publika'cja skł-ada 'S'ię z dwu częśoi. Pie-rws-w, obsz€'nniejs:za, autoiTs1wa Ljiubo'miro Medjes.ie-go, je-Slt zwięlym OPiiS"C!ffi 'ill'cll1·ografi<cZJny,m histor.ii i kultury Ru-snaków jugos10wiań-skkh *. W częśd tej zawarto na-stc;pujące rozdzialy: Rusnacy w Jugosławii, Gospodarka, Mieszkanie, Strój, Ustna twórczość ludowa, Język i instytucje kuLturaLne. DI'Ug'a czc;ść !Stanowi katalo'g eks-pozycj-i mUZJealnej, zn:aj-d<ują'cej,się w Rusk.um Kcre.slturze (autorzy: M-aJ'ija Banskli, Bron-i- • Rusnak - nazu:a wlasna, w j. serbskim - Rusin. �Recenzje 345· s-lava StefeiIlov.ić-Idvorean, Ljubomi:r Medjeili). Całość opracowaiIli.a po.prz-edza szkic dot)"czą'cy ,historii zbiorów (Jank1o Olej<l.r). Rusnacy jugoslowiańs'cy zamieszkują glównie w Wojwodinie. kh s~edziby zr'.njdują siG w Bn'cwe oraz 'paz-a Wojwodiną, w Slawonii. Najw,ięk,sz,e skupiska lo: Ruski Ke~'estu'r (94,4% ludności), Petrovd (87%), MikluseV'ioi (83,74%) ~ Kucura (60%); ,caln ich :;/poleczność liczy w Jugosławh okola 35 tys, ludzi. Rusna'cy przywędl1owa1i do Ba'cZJki w polowie XVIII w. z tetH~nów Bes!kiidów Ws,chodni;ch i Podkarpaoia; dokladniejsze badania lat os.latnich ,pozwoLiły ustalić ich siedziby piorwotne: Zomphn, Sz-anis.z, SI=usz, Ukraina Zakarpacka, G,alicja. N,-,pływali oni do Baczki ;irz·ema £alanni, z ktÓT)"ch I()!Sltatrna (przełom XIX i XX w.,) nOSiila już, nieznane Rusnakom wojw.odińskilm miano Uk~-auńcy. Pośród większości dawD)"c,h osad:n1ków ,tra'cą !Oni jediIlaik ISWą odrębność jGzykową li gubią ,nazwę, stając Sliępo pr'Ostu RJU:Slnaiillalmi. Ze s'wej ma,cierzystej zJiemi RJUlsruacy wynieśli k,ul:t'U'rę naSiiąJkillIiętą wpływami po.L'iko-sJo'walck'o.-rusik'o-;madz.iar-skiJmi·. Na teIleullJe roś Do'lnej Ziemi ulegli z czasem w róż.nym natężeDJiu Wlplywom S.erbów, Choa-wa,tów, Niemców, Wę.'lJTów,Czarl'logórców, w znleżnośd od sąsiedztwa. MiI!XłOty'ch 'róŻInorakich wpływów zachowali swą ·odrGbno·ść manifestującą się w języku, świ'adQlmoś'c'ioraz k!ulturze. Początkowo przybysze z ,póhnocy mówili rÓŻ:I1ymlidilal.ektalffii przyndesionymi z sobą, lecz już w połow.ie XIX w. 'Począl silę fonmow.ać w,Slpó1ny język, l.an'90we:.ny p·rzez grupę domrilillującą. W 1890 J.'lOK'U 'Wydan,a zO<ltaje pierwsza k,Siiążoczka (zbiór picśni) w języku "u1g.rorus:k!i'm"(k!a~rpatOiI1Ulslk!im). Było to pi-erwsze łit,er;:.cki.e o:pra'cowanie język·a RUlsll1Jakówz Baczki, a uka:naŁo się me bez wpływu. młodej i.n1.elUgCil1.cji ukrniń,ski'ej ze Lwowa, Uż:hOl100Ui ·F\r·e.s~()wa,K.on;tak.ty z IDJaukowymii i kulturalny;mi centramu UkJ<łIi:ny Za'c1hooll'i'ej ·i Zakm'p.aiCIci.ej 'odtąd już stają się coraz trwa1sze. Po I wojnic świ.adomo·ść ncurodowa Rusn.aków Zlos11o.1a moono r'ozbudzona przez: krąg !inteligencji, która z.akhada 'W 1919 r. R'UiSK~eNa,rodne Pl1o>swi1m.eDruŻJtwo_ W wyniku prac owego tiOwaTzys;i.wa dochodu do opraoowania n<JfWlOCZJeSll1ej gramatyki jGzyka "Ru.s.naków z Ba·czk,i" (1923 ['.). Odtąd daltuje slię rozkWlit 1itemckiego języka R'Ulsnaków jugosł·owiańsk!ich. Powstają nowe towo.,rzystwa, s'ekcje sro.rtowe, kółka d·ramatyez.ne, jednoczące ludność a-u;slna'cką, DZliś w języku I:'U1SWskim wychodzi kilka cro.s.opis;m, naJbardziej ==e, ,to "Ruskie Slov,o", "Sv.ietlocs", a od 1971 r. ,istnieje Drużtwo za R!u:Slk!i Ja:zliik,które od 1975 if. wydaje CZJasopismo "TvorcolSc". Radio Nowy Sad iIl'adaj.e audycje w język'u Tusiń.sikim, <emituje 'się w tym języku programy telewizyj:ne, 'a jęzY'k ;r.m,1iń,skiIstał &ię wyk1adowy.m w s'ZIlwlach średnich. Otwarto też lektorat języka Iru ińJskiegiO n'a Wyd·ziale Filoz.ofii,cZJilym'W Nowym Sad Zlie. Jako jGzyk literacki jest to jeden z ,najmlodszy<ch jęzY'ków showiański!ch, nliemniej pe:soi"da już ·spory do·r·obek wpostad pub1i'ka,cjj, naukJOwyeh, 1iteraokich i prnsowy.c·h. Centrum kultury Rusnaków jest Ruski Kerestur, siedziha i.ns'tytucji nQukowych ,i .oświatowy,oh, Tu odbywają się Iprzeglądy Tuskiego fooklollJU u ;inne. imprezy lintegrujqce ,;,pok·cziIl-OŚć. W Ruski,m Keresturze znejduje S\ię 'też !I1Iowool!:war:taekispozy<cja obrazująca kuHutfG i hi.ste1'lię Rusnakó,w ju.go~low,jański'ch, Ek!slpclnowan.e n.a wystlaw;ie Zib.iOry hi,;,torycz,no-ctno'gruf\iocz:nepochod,zą w największ·ej częśai z da.'rów, w nli·ewielkicj mierze z zak,UJpów, P<oczątkJi kol.ekcjisJięgają -p.i€lfwszych la.1!:po ostatniej\-\lojnie, kiedy zo.rganizowano pi,erwszą wy,stawę etnografi.czną. Obecn,a ekspozy.cja (olwartiU w 1976 r.), mieszcząc.as'ię w M~ejsik,iJmDomu K:u1t1U1ry,j.eslt klolej- �346 Recenzje ną, już pełną, fa,chowo opraoowHną wystawą (opracowanie naukowe - L. Medjes,i), liczącą około 1000 p;r;zedimio,tów. Kolek<cja ,ta irs'tn1ieje ja,kio oddz:iał VojvodinSJkiego MULieUimw Nowym Soadzi2. Na ca}.ość lSl!d~da się kilka działów, kil"Óotkow k~ltalcg~ scharakteryzowanych, 7. wylicz.e!t1iem IplT€'zent,ow,alllychoekiSlpOlllGtów. A oto zes<poły zagadn.ień przedstawio:ny-ch 1l1~ wysoŁawi.e: R u s ki K e ·r e s t u r ('pierwsze miasto Baczk!i zasiedlone pl Liez Rus'11afków; prz'edSltaWJi'ono doku'fi€ll1ty, plany u-ozwoju m:,as'to, zdj~'cia oby·czajowe itd.); R z e 'fi i os ł -o (glówni'2 rze:nio6ła df7.ewne, również kow~lstwo [ in.; int.c:res-ują,oe, ż-e pośród Ruslna'ków nie by~o w ,ogóle druroiarzy, szklalrzy j ga'fTIcarzy; przed!stawi-ciele dwu pi,erwszych wymienionych profesji przychodZJlli do Baczk z półinocy, z ter-CII1IU Karp-at); Rollll'ictwo; Rusk'a kuchnia (naczynia, urządzenia kuchenne ,i in'1'l;e przedmiQlty związane z oprzyrządzanriem posjjków); W r u s k i m d o m u (komplet 'malowanych mebli, dywany, skrzynie wianne i inne eloemea1ltywy,poSJaż,enli'awnętrza); S t rój k o bli.e c y (,od końca XIX w. panuje krój miejski, z uŻy<C'i-emfaibry;czll1ych tka,nin; na wystawie w c-gó1c nie uWLiględniano 'stroju mc;srkliego, rp['awdopodrobnie dl~,te~o, że nie rl-achowaly siC; w nim tra-<tlycyjne cechy rrusińskrie, a przejęty został z ludowego stroju wc;giersklicgo). Adam "Annual" (Godisnik), Bartosz Sofia, t. 1 - 11 (1966 - 1976). "Annual" jest czasOipismem IPo-święcony!m Żydom bułgarskim, ze szczególnym -uwzględni-ooi-em "oSlt'O'SlUll1'ków przyj>aźrni łączą,cych Bułgarów i Żydów", jak to wSlkamll1'o 'W prZJedmu\lvlie do jednego z num-er ów. Jest to wydawnictwo Ol'ganizu,cH Społecmo-.Kultu:ralnej i Oświ~1owej Żydów w Ludowej Repubhce Bułgal'ii. Pierwszy Il'JjUimer"Rocz;ruik,a" ukazał się w 1966 iL W wer-sjli bułgarskiej, a od 1970 wy,chodza równioeż wersja angieVska, co 7Jllilcznie zWJię.k.szakrąg odbiorców zagrani-cmy;ch. Dziś więc "Rocznik" docieTa do ponad 80 kTUjÓW. Każdy tom druk'owa.ny jest wobjętośoi ok.oło 350 sltron, z ilustw,cj'ami na wklejkad1 kredowych. "Rocznik" r,edaguje grono naukowców pochodzca1Iia żydowskiego oraz inne oso,by interesujące się l1Ji-stOlriąi kulturą Żydów w Bulgarii. Są p'o~ród ni'ch pne<de wszystkum his,tory'cy, ale także językoznGwcy ;i hi-story,cy sztuki. Opru'cowa:ni'a ukazujące się w "RJoczniku" są o tyle interesujące, że zajmuj~1 siC; hi:;to.rią -i kulturą Żydów 'Sefm·dyj.ski.ch, a więc nieznanych w naszej Czc;ś'l'i E Lll'OPY.Przy tym, .podobnie jak aszk.enrazyjczy'cy w Em'opie środkowej oj wS'l'hodniej, ulogLi oni w og,r-omnej swej masie wynisZJczeniu przez Niemców. Na wstępie niezbędne wydaje się podalnie pods:tawowy;ch irnf.crrmacji charakteryzujących tę wielką ni'egdyś .g1rUlpęŻydów europejski-oh. Zanim zaslied1'illi kraje balkańskie, ŻyoZii oi zamiesLilciwal.i Ri-sz:praIl'ię i p.ortu gali ę. Tam przejęLi wiele z obyczajoowrośei a,rabskiej li ,ohrześ,oij-at1:S'kii,ej, a ,eo naj'ciekaws'Lie, rprzej<;li w zupełI1Gś<cijqzyk kastyLijski, na tle którego po,Z)os.t.ałośd hebraj:skie oraz mpożyczenia -arabskie praWJie 2iUJ]:emie's:ię zagubiły. Żyjąc -tam do XV w. w atmoslfClTze względnej tolerancyi, wi,elu Żydów =ienriało wiarę, często jednak -tylko dla pozoru, uzyskują'c przez to w średniowiec~nej Hiszpanii -ek'sponowanestanowiska. Tych pl-zeChrZ'CLiOlny;ch Żydów nazywano maranitami. P.ierwszeprześladowanura Żydów 'TIlapłw. I'boeryj.Slkim rOZJpoczęły się po utwo- �Recenzje 347 rzeniu I-nkwizy.cjQ. Do.piera jednak edykt Izabeli w 1492 r. !pozbawia Żydów w'.zelkich praw i nakazuje im -c,)'::uś·cić w ·pr:ueciągu kJilku m'iesięcy Ara:g.Dnię, Kastylię, Sycylię i Sardynię. Niedługo potem :podobny edykt wypędza Żydów z innych prowincji hisZipańskich i z Po'rbuga1ii. PrześladowanIi.a dotk!nęly w j.edrułkowymstopniu, t:rak.towa.nyoh dotychcZias :na innych proawach, maranJitów. Wobec :represji s.to,;owanych w stosunku do Żydów w pań,stwa'ch niemieckkh i F'rancji, jedyna wolna dla wypędzonych droga Wliodła z rpłw. Iberyjskiego na )'::ołudnie, do Afryki oraz na ws'chód, do krajów bałkański,ch 'i Azji. Na Banmna'ch ŻydZli zamieszkiwali już dużo wCZJcŚ:niej.Byli to ,p.Lerwobnie tzw. romanioci, Żydzi mówiący mies.zarniną hebrajskiego i greckliego. Do Bulgarii przybyli z Bizancjum 'PO ,pcierwszy;ch pr.ześLadrow<l'nia<!h,sZic~gól'l1ie do'bkllJiwyoh w okre-si·e panowarni.a JUJSty11liana,a patem Korns.tantyI!1a VII FoiffiI'lo'!1!enety.Bulg"rzy, którym :zal'eżala n,a 1'ozwijaniu -handlu i IrZicmioiSła,odnos.il'i S1ię do przybyszów ze wschodu z. wielką lolerancją. Żydzd .ci zresZJtą dość szybko o:panowali j<;zyk mi,cj'olcowy, stali się poszuk!iwanymi pośredrrikaJITIii w halndlu. Interesujące jC's·t, że również po ·chrystianiza.cji kraju, .nawet n,a wyr.aźne żądania zwierzchnich władz kościelny,ch, 'st,o'sunek do Żydów rni,e zmienił się w Bulgairili absolutnie. Otóż okazali się oni, rniemniej ,niż w .handlu, ,przydatni dla krzewienia nowej religiti. Mianowi,c'i'e ZJnając język miejs'cowy oraz przede wszystkim :hcbrajskJ i ,grecki zajqh się tłumacwni'em ksiąg litUlr!1!i·ezny,C'h. Pierwsze księgi k05delne tłumaczyli wiqc Bulga.l'Om właśnie uCl'en.i żydowSJCY. Nas'tqpna grupa IITliigra11tówżydowlsldch dotarła [1a teren Bulga'rii po 1360 r. z WqgiClr. Byli to ,ci 'sami Żydzi, którzy 'llszlJi wówcz,a·s ,sbamtąd do Po1'Sk.i.oraz do Aus,trii ·i Mołdawii. W B '..l łga'rioi .otrzymabi !t1Jazwę agrigini. Kolejna fala ŻydÓw przybyla ,po 1391 r. z ,Fran'c)i, a po 1470 II'. n-astąpił.a Wli-elka mi·gracj.a z Hawan,l. Byh lo pierwsza duiJa l'i,czebnic :grupa Żydów aszken.azyjlskioch, którzy w ti.mp£'llium otomaiJs·k,im Zinaleź1i s,chronien,ie przed prześladowaniami obejmującymI wówczas niemal calil E-Urrop<:za·chodnią. W SOlfilirpowsltaloa wtedy wielIDa gmina aSIZJkenazyjska,obok mniejszych, is,tnieją'cych od klilku dziesięcioleci w inny,ch mias'tach tureckiej Bulgaf'ii. Bowiem po opa:nowaniiu Eułga,ri-i przez TUTków (koniec XVI w.) Żydom nadal pozostawiono tu dużą swohodę. W państwie (J,tomańskJim przywiązywano wielką wagę do .f'ozwoju handlu, ,a żydowskńch kupców wyk·o·rzystywano pcnadto powszechni,c ja.)"o dy,plomatów. Również uczerui żydows'cy oiesz.yli s'ię wielhmi ,przywilejami. Żydów ·osiedlano s.zcregól:nic w miastach, a główn,ie v/ Konstantynopolu. Wreszcie po 1492 r.cale B:ałk;my zetlmqły Siię z 'Udekinierami hLs'Zjpańskimi. Nowych Żydów, nazwanych sefardi (Sefard w j. hebmjoskim znaczy Hiszpania) p(Jwi,Lały Zlróżnicowane, n,iewielkie stosul!1kowo .miejscowe gminy żydowsktie, Przybysze okazali siq gf'Upą niezwykle ekspainsywną. Reprezentowali ba.rdZJOwys<ok'i poziom duchowej i matmialnej kultury. Ba!rdzo lioczni, narzlUoiE ,swą kulturę autochtonom i właśni'e napływającYlm z pól1nocy kolejnYlm faIom 'll'oiekcinlie:rów a~zkcnazyj.sk:i,ch. Żyd2Ji his'zpallscy przynlieśli ta'kże swój język, który po niedbugim czasie sIal s-iq .powszechnym językie>m wszYiStbch Żydów balkaiLsk.idh, nazywanych od tąd scfardyj.czyka.mi. Jqzyk, Móry zos·tał prz;ez Żydów sefalI'dyjsklkh WJprowad.zony w poibaczne użyciE.:w krajoach balkań-skli<:h był 'pi<erwotnie po pro·s-tu hi Zip'ańJs!k1im, a dokładniej casimano, w swej :po.sta-ci XIV -wiecZin'ej. Nateren:i.e Ri!sZJpal!1ii, !t1Jarsycolny el€'lTIentarni arabsk'i<mi, rzwany był tadino oj.jako ta.kli został .przeniesiony ll1Ja Bałkany. Następnie kSZitałtując się bez koinJtaIDtu ze :bl'ódłem iberyjSJkim, po wchronięc.i:u �348 Recenzje słoWlll.i·otwa tureckJ.e~o i elementów i.nnyroh języków bałkań'sk~oh, U'trwali ł 9ię w f.ormie zwanej judezmo. Był to .pO'w.s~echny język Żydów w :tej cZGś,ai świ'a1.a, mający swą IJtera1urę, używail1y w handlu, kOTes,):ondencj'i i ży,ciu codziennym. Ostat'I1Jie stadi·um t-ego' języka, ukszbałt<Jwane w dI'ugi,ej ipoloiWlic XIX w. pod wpływem kontaktów kul.tu'm!Jn'Y'ch z F,rancją, ,powodujących lł1apływ słownictwa francusk,i'egQ, znane jes't j,ako forma języka judeo-hiszpańskiego. Ogól;nie na ok,neśleIllie języka Żydów sefar1dyjs'kkh, niezależnie od jego stadIUm rozwoj.owego, używ'a się kilku 1enminów równolegle: ladino, judezmo, sefardit, judeo-kastylijski, judeo-hiszpański. We wlspół'czeslIly,m ladino k'ompolIlent kastylijsk\ obejmuje około 62'0/0 wszystkich jed!IlJos,tek leksykaJny,ch. Jest ,to słownidwo ,najbardziej pod st'awowe, u'TIIiwersla'!Jne, obej,mują'ce okreśJ.eJ1lia opi!sują,ce stO'sunk'i miQdzyludzkie, 'I'odzi,nę, nazwy części ·ciała etc. HebrajsiQiego pochodzenia są nazwy miesi<;'cy, świąt, mo. dlitw .i ilł1nych zjawrusk zwiąZJany'ch (l ł'eligią i litur~ią. W koń(~u XIX w. mocno za='czają się wpływy języ.ków nJaI"odowY'ch,'od którycoh brane 'ą nazwy ws,zelkich zj.awisJk nowo tworzonych. W języku' ladźna .powszechnie piS<lJIloO dZJiela TIia'U'kowe,reli~ij'I1c li ipropagail1dowe. Stąd piśmien.nidwo w tym języku jest dość 'Obsz,er.ne. Współcześnie jednak znajomość ladino jest 'coraz mniejsza. Pomijając fak,t zmniejsZJonej liczebnie s·połeczil1'oś·ciżydowskliej w krajach babk,ańskJi'ch, zauważa 's'ię ZJanikanlie znajo-· moś'C'i tego języka u młodego .pokolenia. Tak więc przynależność do Żydów sdard)'jsikich nie jest równozna,czna ze znajomością sefardit. JesZJcze do II wojny w s'amy.ch Sal'onika'ch ży],o 90 tYSlięocyŻydów s'afardyjskich, z których i!1J'emieckie prześladowania przeżylo zaledwie 800 o~ób. Żydzi sef,all'dyj'S,cyżyją dZJiś (poza Izraelem) w Bułg,arii, Grecjoi oraz Tur'cj.i. Oczywiście, część ,ic<hwyemi'wo'wała d,o USA .i innych kmjów Ameryki, a peWlIla lioczba również do Hisz,panii. W Madrycie tworzą około 2,5-tysię'czne 'skU!pisko, a w 1968 r. zbudowa:no tu pierwszą od c<:asów Inkwizycji synagogę. Przed kilk.ud1JiesiGciu laty SpOI'O 'S'ef8,'rdyj'czyków mieszkało w Egipcie, obecnie w wiGksZJości wyomig:rowalii do Iz;rae1a. Jedll1ym z więk:szy'ch skupisk Żydów 'Sdardyjski'ch jes.t dziś Turcja. Zyje ich tu ,około 25 tY:S1ięcy.Ak i wśród :n.~ch zanik'a ladino ja,ko czyrrlDlikwiqż'łcy społeczność. Ostwtnia 'NSliążka w ,tym języku ukazała się w T1urcjli w 1928 r. Przed kilku laty 'pll"ZJes>tały wyoehodzlić gazety "El Tiempe" i "La Ver·a Cruz". Do dziś pnebrwał jed-em..tygodnik - "SaLom", w którym publikuje siG k,ilka k,olumn w języku ladina; resZJta tek,~tów d~'uko'W3na jest po turecku. Opublikowan.e dotąd tomy "R'o<czni:ka" w ~I:Oisób dość pełny dają obraz kultury, hiJs,t'oniJii języ.ka Żydów '~2fa'rdyi's!k:ich z ter€lł1'u Bułgarii. Dla 'polskiego czytelnoike jest to naj,pełJ'1iejsze i;ródlJo wiedzy o tej 'inieres'ującej grupie kultu·rowej. ZaVlt1artość joedena:s'tu wydanych ,tomów iP,rzedstawia s,ię nas1GPująco (liczby prz.ybliż,OIne): 45% objętości zajmują ·artykuły o treści polityczIlio-propagandowej oraz podejmujące problematykę żydowsk,ie'go ruchu robo t;ni'czego; 240/0 histania Żydów w Hułganii i na Bałk,annch (migracje, orgoniz.a,cja SoI:0łeczna, .prawo, życ,ie gospodarcZiC); g% - ma,rtyroloQ1giaŻydów w 'Czasie ostat'llliej wojny; 5% - język Zydów bułg.alI"skioh; 50/0 - oby'czaje. Po'z,os,tałe 12% zajmują artykuly ,o treś'oi innej ('sylwetki 'słaWlnyoCih Ludzi, zbiK:J'l'Y bibillotek, archiwów i,tp.). Li,czba <lJI'1tykułówprzydatnych interesującym się tr.adycyjną kultur'l Żydów jes't więc Ilość pok'aź'lla, a,c:zkolwiek pneważają, jak widać, artykuly o tematyce ws.półczesn ~j.Brzy tak małej l.inbie ł.atwo d'OE,tępnychws.półcz€sny·ch opracowań z t.ej �349 Recenzje dziedziny, każdy a.rtykułd·otyczący tin,teI'esująrcej ,etm.'o~rafa ternatyki stanow;i po~ zycjG cenną. A oto klilka nazwisk ·częś'ciej .pojaw:iają,c,)"ch się ill3 lama,ch "RJocznik>a": Eli E~zkenazy - zajmuje się historią ,i obyczajoami 2ydów Bułga.rskich, a m. im. historią migra'cji, organizacją .s,połeczną, ży,oiem duchowym ,i ekonomkznym w odn~esieniu do poszczególnych okresów. Izaak Moskona 1ingwista, pośwlięca się studiom nad językiem ladino, jego historią, strukturą, Wlpływami obcymi, przysłow:iami,piśmiennktwem w ladino,or:az tr:ad)"cyjn)'lrni obrzędami li zwyc~aj'aJmi Zydów. Podobną problomatykę 'podejmuje Iwan Ke'czaw. Sneż'ka Panow.a kilka artykułów PQświGoiła ekonomicZlnym warunkom bytowania 2ydów. Arrtystycz.ną stroną 'i'ch żyda zajmują się Ana Paszkow:ska (a["lchi,tek,tura) li NjJmlaj KocZtew (na.pisy nagrobk'owe, 'Plastyka kultowa). Adam Bolgar tanulmanyok (Balgarsk Sltudiii), Dehre'cen, 1974, t. Bartosz 1; 19,75, t. 2. Pierwszc tomy "Studiów Bułgarski,ch" wydane Z!Dlsit:ały jak,o efekt k,ilkuletniej współpracy i wymiany naukowej międzyD€rti Muz;eum w Debreczynie a Muzeum Okręgow)'lm li M'uzcum Lajosa KQs'sutha w SZlumen. P>rezentowane tomy ukazały si~' jak,o 26 i 29 numcrry "Hajdu-Bihar Megyei MuzellImok Kozlemoo,yei" ("Wiadomoś'ci Muz·C'um KGmita'tu Htajdu-Biha'r.i"), pod red·a,kcją dyr~ktooa Der·i Muzeum Imre Dail1kó. Zawartość pierwszego tomu, bardzo Tóill1lorodną, łą'czy ,pI'oblematy;k'a wzajemnych kontaktów i wpływów bułgarsko-węgiersk,j,ch. Toeklsty węgiel1S'kie <uzupełniają dcść obszerne streszczenia w języku bułgairskim. A Cito treść kolejny,ch artykułów. Gyorgy Módy, Sladami węgierskich emigrantów w Szumen, zajął się wyszukaniem trwałych wpływów emigrantów węgiemklich w kulturalnej i gos'fXJda'rczej sferze życia miasta Szumen po roku 1850. Otóż wi'ele instytucji, 'przedsięwzięć kulturałnych, wzięło początek w 't)'lm ·cza:slie z ,ich inicjatywy. Tak więc Węgrzy zajęli się krzeWfieniem sportu, założyli nowoczeSiI1ą aptekę, orki,es.trę s,y;mfonicz.ną (pierwszą w Bulg.u'rii), rprzy'czynih się do il'O'zwoju !t1Jowoczesil1ychgałęZIi przemysłu ,itd. Erze bet G. KapLl"si, Młode lata Vasila Kolarova, wielkiego rewolucjonisty bułgarskiego. Biogmfia 'pieT\Ą/lszychlat życia i dZlilalialnośoi j'ec1negQ'z największych rewolucj.oni.stów bulgarski:ch. Kola,r,ov 'UI'odZJtił 'S,ięw Szumeil1 ;j tu !Spędził 26 la,t. Gyula Va'rga, Bułgarskie ogrodnictwo a węg·ierska kultura warzywna. Po Toku 1880 rozpoczęła \Się maso'waemigra,cja za,rOlbkow,a BułguIrów. W duilej mierze byE tf) ,ogrodnicy, którzy mi'growa~i m. in. IllH Węgry. W porównaniiu z [.ch kulturą upraw, węgiC'rsk,ie wairzywnictwo bybo bardzo .prymi'tywne. S.tąd og;romny wpływ emigrantów bułg.a,!"skiochna ,podniesienie kultu1ry upraw na Węgrzech na przełomJe XIX:i XX w. Imre Dankó, Literatura dotycząca ludowej architektury Butgarii. AJU~<Q;r wskazuje na ·~poI'Cluki w .();pra'cowal1li'utematyki, -stwierdm ~k o.pr.acowań syntetycznych .przy sporej ilości 'prac ma1eroiaJ.o'wy<ch.PoOddaje charaktery·S'tyCte publi·k'o·wane prace z tej dZliedziny. Zoltan Hethy, Węgierska emigracja na terytorium Butgarioi w latach 1849- 1850. �350 Recenzje Bibliografia publikowanych źródeł i opracowań. Podano z baJrdzo~rótk,im omóW/ieniem 56 publikacj-i, głównie w języka,ch węgier:sl~im, bułgarskim i T1Ji·emieckim. Tom drugi "Studiów" zawiera wcał<JŚ'coimate~iaŁy z bulgarsko-wę·gic-rskaej sesji poświęconej 1stvanowi Ecsedi, odbytej w maju 1971 r. Ecsedi (1885 - 193(j) był wykładowcą historii i geografii w Instytucie Ped'agogkznym w Debreczynic, a 'r;otem dyrektorem Deri Muzeum. Zajmował 'się etnograficznymi badaniiami w dziedzinie rybołówstwa, past.erstwa, pożywienia ludowego, rolnictwa i hodowli. Dwa razy wyjeżdżał na dłuższy pOIbyt do Bułgarii, gdzie prowadził s7Jczegółowe badania nad hodowląbydła i ow:iec. Największym wkładem w zbliżenie obu narodów było opubl.ikowanie w 1930 r. kSliążki ipt. A bolgó.rok foldjen (Na bułgarskiej ziemi). Omawiamy 10m zawiera 13 krótbeh artykułów związanych z ży,eiem i d7Jiałalnoś'cią L Ecsedii na polu wzajemnego poznania Bułgarów i Węgrów oraz <lrtykuły nc.wiiązujące do w.spó~pr:a'cy bułga'rsk,o-węgierskiej. Tom ten k'ończą slre5zlczcniu w językach bułgairskim i il1iemieckim. Adam Bartosz "Traditiones", Zbornik I.nstlltuta za slovcnsko narado'pisje. Vol. 4 1975, Ljubljana SI'ov.e·l1JskaAkaderrnija Znanoosti li Um:e·tnos!i, Razr·cd za Filoloske in Literarne Ve.·de, &s. 380. 1977, Czwarty tom Traditiones zawier'a przede wszystkim artykuły i materiały związane z folkłorystyką. Ta jEdnotematyczność otomu, jak 'czytamy w dopisku redakcyjnym, wYil1likaz faktu, że mateniał publikowany miał być w specjalnym zeszycie Tmditiones, wydanym z okazji ·czterdziestolecia .powstania Instytutu Folklo'rystyk:i. Niestety nie doszło do wydania -tej publikacjoi. W dziale rOlip.raw zamieszc7Jonl(} szereg alrtykułów dotyczących pieśni, 'muzyki i tańca ludowego. Z. Kumer w artykule Mati Ljubica. Prispewek k razlagi balade o pastirju in carovnicah wyjaśnia pochodzenie ballady ludowej o pasterzu, któremu trzy kobiety-'cza,rownice wyrywają serce i piersi. Vla,rianty tej pieśni rozpowszechnione 'są na terenie całej południowej Słowiańszczyzny. M. Terseglv w swym opra'cowaniu Jenkov knezov zet in ljudska baLada o grascakovem vrtarnju omawia histo,rię powstanilai rozpowszechnienia siępicśni ·opracowanej 'p.rzez S. J ankova. Autor wskazuj.e, iż J:ank{),v IPosłużył się przy opracowaniu ludową 'pieśnią, która wstaje zapomll1'iJanalub przepla'ta 'SIięz publikowaną przez niego w 1860 :r. Artykuł R. Hrovatina Metrice in architektonske dvojice u ljudski pesmi dotyczy kwestiii różnorodl\1oślci metiry,cmyeh ·i architektoni'cznych struktur p'ieśni ludowych. Kolejne op.r,a·oowan:ie B. Ravn,ika:ra Glasbeno narodopisje u luci teorije o informacji poświęcone jest kwesti·i t€'OI'ii·infor;macji w badania'ch elinO'muzykologicZJI1ych.D. Hasla w alI'tykule Haloka żvegla opisuje na podstawie .mate,riału z badań terenowy'ch charakterystycZil1Y d1a okręgu Haloże ,i,n'strUJmentmuzycz;ny - flet, ta:m 'produkowany i używany. AulJor tprzoolsltaw1a charakterystykę tego llin.stDumontu, >Jposób produkcji siprzedaży. Dwa kol.ejl!1eartY'kuły d{)tyezą ku1tmy materialinej. J. DuŁar w a·rtykuJ.e Svetila u Beli Krajni orTIaWli.afQ.rmy wszystkich przyrządów 'służący'ch do nświet1enia, począwszy od stojaków do łuczywa, aż 'po świ·eczniki, lampy naf.towe i karbidowe .. T. Cevc opl'zedstaWlia :tr:zy formy dl1'€Wl1IialIlych zamków z klu.cza,mi używanych na. terenie Słowenii. �351 Recenzje V. Novak w artykule Madzarski spisi o ljudskem zivljeniu u Prekmurju prrZledstawia i charakteryzuje ·J.itcraturę is<pisy w języ<ku węgier.skJim, j'ak'ie porwstały od XVIII do p::;·czątków XX w., .a dotyczyły słoweńJs:kiiej kultury ludowej na teretn.ie Prekmurj<1. Dz.iał mat:::riałów z'awtiera liczne orp"ffi'c'O'waniadoty'czą'ce pos.ZJczeogólnych działów folkloru, przede wszys,tkim 'pieś'ni, dalej rprr.zysłów, pr:zY'PoWli'eś·oii nicktÓi'ych obrzędów. Andrzej ss. "Zbo,rnik Sl·Qvenskeho Narcdneho 253. Muzea", Brencz R. 71, Malf'tin 1977, E<t:nograria t. 18, W ~erii "Etnografia" uk<1zal ·się 18 tom rocznika wydawanego przez SłQwa,ckie· Muzeum N<:lfcdcwe w M<1rtii.nie.Podobnie jak w poprz-edni1ch tomach, 'I:0sZicZlególn,e arty;';uły zC9taly .óKupic'rloew k:ilku czę~ciach tem:atyczny,ch. Cz<;ść rierwsz<:\, "Przyczynki do hislorHnarodopisu i muzeologii", otwie:ra art yp:uł Ma'rty Turzovcj Artysta narodowy Ferdis Kostka. Pisz:e autorka: "Wielu art ys:.6w ma p·rzy swoim n<1zwisku odważny epikt: "na:rodowy". Fercl;isowci K'ostoe,. J<:;ko pi[,[w,-;zL~mllludov:err.uar1y~ci·e, Inależy suę on .tym bardzkj, gdyż przez całe życie swoją dz.i'abJtlością dCikumel!1tował m'ił-ość do ludu i do jego pil'alcy". Taka. rekc.:TIcmdacj.a z pewnością .nie 'po·zwala pominąć 25r{)'cznicy śmicI'c:i a·rtysty (1878- 1951), który stwOil'zył okolo 3000 pDa'c. Są~o przede wszys,tkim dz'bany, cz.erpakJi, m~sy, taleTze i 'Pla~\tyka figur'alna - wY'Doby stanoW!iące ozdobę najwaŻl1Jiejszy'ch slowackioch muzeów. Z okazji 50-locia urodzin dr Hazeny Filov·ej, Jan Michalek omawia dorobek i działalność przedstawi.eiełki I:iierwsz-ego powojennego pokoleIllia etno-grafów s1owack.ich. B. Filowa jcst autorką szeregu prac dotyczących przemian w folkIorze i kulturze ludcwej Slowacji. Jest ona ,także wieloletnią redaktorką cZJas,opisma "SIGvensky N2.rodopis", a 03ta1,O'i,0 została k'ie'row:nikJiem "NaI'odopi.sneho Us.tavu SAV". W 1975 roku etnografię słowacką dotknęła bolesna str.ata, w wieku 72 lat zmarł 'profesor UniwNsytetu A. Komenskkg'O w Broatysław.i·e, dlf Rudolf Bed:na:rik. Zyoie ,j działalność tego naukowca ,i patrioty, jego .pra'cę w Słowacl{jim Muzeum Narad'owym, w Macierzy Słowa'ckiej i Kate·da:2'J€Etno<gr,afi'i UK ,omawia Andrej Polonec. W częś<cidrugiej "Studia i 'materiały" do ciekaw6zyC'h wrtykułów nal.2ży praca Igora Kristka 'I:ośw'i<.;conakowaLstwu wiejskuemu. Odgrywało ono waż,ną !I'Olę w zaopatrywaniu chłopów w podst,awowe n3'rzęd"lli,a 'I'oLIlIi<cze.Kristek omawiG wpływ wsi na r'ozwój kowablwa, slirukturę wyrobów, która była w dużej m,ielfDe uz.ależn~C1naod lOik'alnego zapotrzebowania. W związku z wYlPa,elf;aniem wYirobów wiejskich ·prz·ez przemysł, kowale cor·az barozi,ej 'Prze,chodzą na p~oduk'cję podków, metalowych kora-t li innych zdobień. Omawia też praktyki lekarskie ko>\V,aLi,<przede wszysl-kiim leczen.ie kona. Calość te-goo,o'bs.zer.nego aI1tykułu za:mY'ka oharakterystyk;a ż:,'cia 'S'połeocz.no~go'sI:.oda·rczeg·o k'owali olraz i,ch f.olkIorr. Ciekawą 2nalizę budownictwa ludoweg;o na Kiis<ucza,ch :i w zachodn,i,ch Karpata'ch pned-sta.wia Andrej Polonec. Autor' omaw1ia pr,ocesz.a·si,edłenia tych Zliem,. system 'poIowy związany z typem wsi, daje am.alIizy :r:ztlJtu pil'zy~.emi.a, omawia funkcję komór opowiąwną z typem gJoopodarki ocaz jej warianty. G€iIl.ezę, 'rozplanowa- �352 Recenzje nie wnętrza i fUlllk'cje pOlmieszcileń dwojaków przedstawia autor w drugiej części artykułu, słus,z.nie nawiązująlC do budownidwa ina terenach Polski. Pra'Da z,ory ZubeI'cowej o umeblowaniu wiei'~k.ich ,~hałup dotyczy 'rm·eJscowo,s'ci Kremn~ckie Branie i S.paina Dol,in,a, ,polożonych w śrcdkowej Slowacji. Główną podstawą ukzymalt1lia mieszkańców było gÓ'f'l1Ji'Ctwo, mimo to umcblowan.ie d'omów niezbyt różnHo s.ię od umebIowa!n!ia we wsia,ch 'roIni,czych' Oprócz wyżej 'przedstawiOlllydl, roczm:ik Z'awiera następujące 'prace: Gabrieli Jesenski'ejo ludowej wet'ery.na;riJi, Ma;r·ty KOlmcłl'ovsktiej o czel'paka'ch liptowskich i Idy St'a:snej o 'orn.a'men1yce w hafde ludowym. 'Viera Abelova priledst<lwia g·ospada'rkę mIee'mą z okolic TI'Conczyna, a Stan,isł:aw HOIrvat'h omawia wyceny domów mieszkaLnych :rzemieśLników li chł'OIpów Ipańs,zczyźnix.llDy'chz Uhrov,ca i majątku uhr()l~k:iego w XIX w. Z k,ronikarskJiego obowiązku należałoby j·esZ!cze,odnot<Jwać, że w części trzeciej "Zbonnika" ,poświęconej muzealnioCtwu znajdujemy: artykuł Igora Kristka {) ekspozycji Słowa'ckiego MUileUlm Narodowego w MarLinie oraz artykuły Ireny Lec.howej i Edw,aroa W,aLigóry o mUZJealny,ch,ek~p{)zy,cjach et.nograficzny'ch w Łodzi i w Kruilrowti.e. Brawie wszystkie artykuły ZJaWli,erająsrt:r,esilczeni,aw językaich rosyjskim i ill,iemieckim, a 'Spis treści podany jes,t także w językach: l'osyjskim, niemieckim, an_gielsk1m, f'ralnous'klimi wę~iel'skim. Mariusz "Kalel1Jdarz Śląski" na rok 1~78", Ostrava Baumann 1977. Z matełl'~alów ludoznaWlezyeh zami·esilez:onyeh w tym interes'uj<:jcym numerze kalendarza Polonii zaolziańskiej (ukazał slię w nakładzie 7,5 tys. egz.) warto wym,i,enić i krótko 's·chaJraktery.wwać n,astępujące: D. Kadłubiec, który od lat poświęca uwagę literaturze pamiętnikarskiej piór autorów z,e Sląska Cieszyńskciego·, w 'artykule pt. Mistrzowski dziennik z XIX wieku omawia za'piski Adama Ci.encialy, wyksztal'conego j postępowego rolnika śląskiego. DZJiCil1l!l'ik zawiera wiele ,c'ElTIny'chinfor.macjii <O gO'"podarce, meteorologi'i, obycZ!aja,ch i wydarzeniaICh 'społecz.ny,ch, ma też okI'eśJ.oną wartość językową, gdyż występujące w nrim dialektyzmy umożliwiają głębsZ!C po-znanie gwmy za·chodniocieszyńskiej. Szkoda, że ze wilględu na szcZJuple il'amy kalendaJ'za D. Kadłubiec mógł dać tylko ,nieNtóre zapisy z lat 1868- 1871. Not,a,tnik po'siada także dużą walftość hi.stQlry'ezną i dokumentaI1ną li zasługuje z t'ego powodu na S ilCrsizeomówienie wraz z ewen<tuaLnym opu'bld.koWlaniem oałośd w zeszytac:h ludoz.nawczy'ch. W a'ftyk:ule pt. Prognostyki pogody ludu cieszyńskiego, w chrono,logi'cmym 'Ciągu zgoonym z porami 'roku i z krótk'im .k<omentarilem objaŚini:ającym, zawarto .sporo ci'eka1w1egomateriału ludo zna wc z.c.go,który móglby stanow,ić bazę i do naukowych dCCliekań. Należ'al,oby go oopcwiedlnJi,o sklasyfikować i przeanaLiz'ować na szerszy,m tle po.J.s'l<Jim :i czesko-słowa'cki:m, by ;można orzekać o oryg,ilnalno'ści śląskooieszyń'~ki,ch ludowych ;prognostyk. Naturalnie, w kalendarzu trudno zam~eszczać n,aukowe rozpr'awy, 'cnoćmo'ż:e wlaś'nie bardziej pogh;bione potrak,towan:ie tenutykli mogl,oby Zla'chę'Cićdo 'systematy'cznego zbieranlia ,tego 'rodzaju zanikającej 'two;rczoś'oi ludQwej wśród ludu cileszyńsk1iego. Od daw.na ,przy.ciągały 'liwa-gę zarnicsZJczane w pras'ie zaolZJi.ańskiej (szczególnie . w mieSlięczniku "Zwrot", ale r-eguJ.arni'e lTówn:ieżw Iposz·cz,egóLnychroczn'ika'ch "Ka- �Recenzje 353 lendarza Sląsk,iego"), przyczynki z zakresu nazewnidwa c'enionego bada,cza, Józefa Łyska, zmarłego w 1977 r. Przycz)'lnlk,i te odzma'czają się rzadką w popularnych rozważani'a'ch erudy'cją i umiejętnym wiązarniem spraw językowych z podłoż,em S'połeczno-marteri1ałnym. W kalendialrZJu J. Łysek zarpozmaje Iczytelników z traJnlsrporrtem drewna z wyrębów w Iasa,ah besk'idzkkh, dając "opirs technologiii różnych form zwózki i ich fragmentów" i analizując przy tym "przynaleŻJne rnazewnidwo gwarowe, dziś bezpowrotnie zanikające w mia'rę za'choctzących zmian gospodarczo-społerczJnych ,i 'POIstępują'cej mechaniza'cji wpańrstwawej gospodarce leśnej". Oprócz opisu transportu zwra,oa Łysek uwagę również na ścinanie drzewa' w lesie. Pomija on jednak Sipław drewna, "któremu z uwa!!)i na je'go odrębność należałoby się os'obne opracowanie". Nic bardzo jednakrmjUlmiem, dlaczego do !poważnego i inte[('sującego artykulu dolączcno kliczJOIwate"nras1trojowe" zdję'Clia z leśny,mi motywami, zamiast zilustrować dobrymi rysunkami poszczególne 'czynności, jak śdąganie i spusoczanie pni, ich załadunek, opinanie fury, zwózk,a, wyładunek, składowanie itd. Pla,sty'cznyopis wraz z dokładną rinfolnma'cją o narzędzJiach aż prosi się o tego rodzaju ilrustra'cje. Zasłużony zbieracz folkloru na Śląsku Cieszyńskiim, J. Ondrusz, w artykule pt. Pionierzy !udo:nau;siwa w Cieszyńskiem kreśli sylwetki najba,rdziej zasłużonych pierwszych autcntyczn)'lch cieszyńskirch folklorystów, zbieraczy pieśni ludowych, stroju, obrzędów, sz,tuki, wyrobów kultury materialnej na Śląsku Cieszyńskim, a mianowioie: PawIa Stalmacha, Andrzeja Cirnclały oraz Roberta Zanibala. Dobrze by bylo kontynuować tcn cenmy sZlkri'c,posz,erzając ,go o bliższą perspektywę cza'so\vą. Dopiero w tak zarysowanym obrazlie będzie ,można pełniej oc·en:ić ogrom dokon8.ń zaolZJiallskich fcrlkJ.orystów :i etnografów. Ich trud ma wiEJkie ZJnaczenie dla opisu dziejów kultury ludowej ludu polskiego w ogóle: Pośrednrlo z interesującą nas tema'tyką związany jest artykuł o n:ajstarszy'ch wydawnictwach śląskich i pierwodrukacheieszyńskich. Nie nowy to temat, był już parę razy podejmowany, ale dobrze wracać do spraw mających istotne znaczenie dla krzewienia kultury umysłowej i rozbudzania świadomości narodowej wśród lud u polskicgo w Cieszyńskiem. W artykule kolejno omówiono druki religijne, oko!iczrnQś6owo-specjalistyczne i polityczne. Z oryginalnej literack:icj twórczości ludowej daje kalendarzruiestety tylko dwa wiersze w gW<:llzecieszyll"kiej: jeden znanej poetki ludowej, A. FHipkowej z Łomnej Dolnej i druki poetki ludowej, E. Milerskiej. Z artykułów hi::torycznych, wydobywających na 'twiartlo dZJienne nieznane karty przesz!ośd, warto odnotować: historyczną reminis'cerrucję śląskrkh powstań pl. Ziemi ojczystej przypisany, pióra S. Majewskiego, prrzy'czY'nek K. Pliegzy pt. Jak rozwijała się u nas sztuka fotograficzna oraz infof1mację O. 'I1oboły o st,ary'ch k:ina'ch. "Kalendarz Sląsrki" na rok 1978" jest 48 tomem edycji polskiej wyrdawlnidwa "Profil" w Ostmwie, a jednocześillie już 17 roczmikliem swej s,eriL JiTi Damborsky Kalendarz Ślqski na rok 1979, Ostmva 1978. Jednri [adzi by widz:ieć w "Kalendarzu Śląskim",' wydawanym staranliem ZG Polskiego ZW1iązkruKulturalno-Oświatowego w Czeskim Cieszynie, 'c.oś w ['ordZJaju rocZJnrików etnog)rafi'czny'ch czy zeszytów lJurdoznawczych li folklolrysty'cznych, inni 23 "Lud" - tom 63 �354 Recenzje mów,~ą, że ma kaJenda,rz pr:zynosić pa:-:zedewszY'stkliJm sporą por'cję dobrego czytania, Ziabawy i hummu, :trzeci podchodzą do tego jedynego tego r'OdZJajupe1riodyku, ukazującego slię już ord 18 l'ait po polsku ina Śląsku Cie:szyńskim, ba rdzliej ambitnie, chcqc w ni,m Zinaleźć odbicie wiSpókzeslnego życi,a Pololni,i czecholsłowa'ckliej. Powiem otwarcie, że zalicZiam 'Się do ostatniej katego6i i od kilku lat Upof'czywie nawoluję, ilekDoć przyjdZlie mi 'Pisać a "KalendamlU Śląs:klim", by stał się on właśnie zwierciadłem t'erażniejsZJości. Nie w sensi,e dydakty,cZJno~umof'a1ruilają'cym, ale - pamiętając 'O tym, Żie jest rio jedyna Ipubliik,a,cja Itego rodZlaju - w sens1i,eobywatelsko-patriotyc=ym, mówliącY'm Q 'tym, 'czym są, czym żyją, jaki wkład wnoszą we wspólne dZlieło budown,idwa s:acjaliistyiczJllJejojczymy P,olla'cy roku 1979 w CzechClsłowacjli, jak kSizt1ałtuje Isię lich naDodiQIwakultura, a:-ordząsię nowe obY1oZiaje,jak układają . się stosunki z krajem ZJamieszk'alliia i z Polską. I jesZlcZie,jak układają s,ię i,ch stosU'l1'kJiz obywatelamii i,nnyc'h ll1Jaa:-odowoś:cli w Cielszyńiskliem. Tema,tów w,ię'c masa, j<lklie powwnrny znal,eźć s'ię w kalendarzu rdl,a PlOloniJi'. Powinmla być, ,co zr'esZltą lTIiamiejs:oe, oryginallna twórczość lJiter:ack,a i popularnO-ll1Jaukowia,powinny Zlnaleźć się w "KalenrdalT!zu Śląskim" próbki ludowej literatury, gawęd7Jiarsltwa, folkloru, artykuły z histor:i'i li ludoznawstwa. A też dobra zabawa, taki humo'!', który baWli i śmieszy, zresztą takiego humoru nri,grdynie brakło na ziemi śląskiej, dość przypomnieć iSOCZyStyhUlmorr górni:czy. Po wyliczeniu wszys,tkirch tych wyimogów, jak'ie trzcba pOIstawić kalendarzowi polonlijncmu, mOlglibyśmy poprZJestać na stwierdzenilu, że w edycji "Kalendarza Śl<lskiego" na rok 1971} niewiele l1Ii'Cistetyz ,tYichpostulatów jest ZJr,ealiZiowarny'ch. Tl10lchę byśrmy jednak Isk1rzywdziLi zarówno aut'orów, jak i wszystki:ch, którzy przyczynili iS1iędo wydania]{)ałendarZJa. Na :pewrno wiele słów uznaiDii'a zasługuje strona grafli'czrJJa, k,tóDa czyni z kalendar:Zla (nieomal fotograficzny almanach. Bo chyba po 'raz pierwszy udało iSię zgroma:dz:ić tyle ciekawego matcl'iału zdjędowego od tylu Zlnakormity,ch :alT!tylstówfotograf,ików, polskiich ,i ,cwchosł,owa,ckich. Z twór:CZJoś'ci Litemcbej dano kilka :pięknych próbek litem tury oryg~l1'alnej i przekładowej (z iczesk1ego piśmiennidWla). Trady:cyjnie dobry pOZJiomu-eprezentuje poelzj,a ludowa w gw,arze Anrny F,il!ipk,owej, zwycięŻiczYl1liwidu konkursów podyckich (natomiast nie jest'em przekonany, ,czy równi,e pozytywnie oceniamy jej próbki 'czyst,o literackie) oraz Ewy Mi.1erskiej. Do tego kręgu należą gwarowe opowiadania A. La baj Tak sie u nas żilo orraz A. Filiipkowej Na torgu w Jakónkowie, BadacZJa etnogDafa z~l!1tCir,esują niektór'e matcDiały, 'szczególnie Mistrzowski dziennik sprzed stu lat, którc:go część pierwszą ogłoslił Damiel Kadłubiec już w ,popTZlednirm "Ka1le:ndariZJuŚląskiim", zaś :obecruie zalmyka ,swe ,rozważan,i,a. DZliennik zawlie1rrawie,le ,cennego ,m'a:t'eDiałuz dziedZJiJlly'oby'czlajowej, rolni:ctwa, InazewniiCtwa, realJiów itd. Z TóWlnym zalinterre:sowalniem .srpotka się K. Pliegzy Odpust i H. Bielesza Czarodzi'ejskie mlyny w Mostach przi JabÓnkowie. ZnakomHY'm gawędziarzem ~ s,tylistą jest St,aJnrslaw Hadyna, cZJego jesZlcze raz daje dowód w andraszku 'czyli hii'sltorlii jednej :p:i'eśni. Jak 7)aIWSZeuHadyny, refleklsja prZJeplatasię z żywym, ba1rwnymopi,sem beskidzkliej kraimy, orsol::iislteprZJeży,oia z OdcZludlelmogółu. Folklorysta Józef Ondrusz zami,eśdł artykuł pt. Z dziejów folklorystyki cieszyńskiej, pnypo'milnając zainitereslQwarnria'oi'eszyń.siką rprro'zą ludową od L. Malinowskiego do B. Hoffa. J. Szymik zajął lS1ięlecznidwem ludowym w Oieszyń.skiem, zaś R. Mrózek Dawnymi nazwami karczem w toponimii Sląska Cieszyńskiego. Brzejrzyjrmy ,pok'rók1e da'llsze ,materiały. A. Rusnak w :artykule Fiewca naszej krainy szkicuje sylwetkę Janusza Kubiszra, autora znanej \pieśni Plyniesz Olzo, z okazji przypadającej na rok 1'979 50-t,ej Docznicy śmieTC:i.W. Oszelda powraca do tekstów �355 Recenzje z opis,a,mi Wlisły, W. Josiek /PIfzypomfu1akont'akty J. I. KraszeW1sk~ego z,e Śląskiem c.:.eszyńskim, O. Matu6zek oastanawia ISię nad zagadnieniem region:u cieszyńskiego \V sztukach a.mato.n,kii'ch. J. K'orzellJtly w ,artykule pt. Z dawnych dziejów śLqskich zajął się poda:llIiemo tajemnli'cach ganków .podziemnych prowad,zących 'z mmku cl'eszyńskie~o, konfrontując je z materialem >historycznym. E. Rasner przedstawił próbę d1Jiejów p.iŚlmi6Illl1iictwaludowego po rok,u 1945. Najciekaw.s:zy, m'oimzdalIlli'eun, przyczYinek ZJoS'tawiłem sobiJe na k>Q!Illi,ec tego prreglądu. Jest nim wnikltiwa iil1for:macj.a Haliny Malin Do współtczeSJl1iejbibliotece jako składnij,cy mądTcśoi. Dane, jakie zami'eśCliła (jest ona kJierownikiem bii,blioteki literatur słowiJańsk,ich w Karwinie) o s,tanoi,eczytelniC'twa z lat 1960 - 1976 ll1Jaterenie Sląska Cies.zyńsk,eigo świJadczą wymQwnie -o awansie 'czyte1nlilctwa, dok>\JJm€ll1towanym wZJrosiem liloś'ci WY1Pożyczeń (w dwójna'sób), stanie księgozbi'o[,ów (prawie dwa ti pół ,raza więcej) oraz iloś'o.i ,czytelników (wzws<t o 40%). <;::j.es,zysZJCzególntie fakt, że wzrasta czy,telnictwo pol'skitch ki:liążek i procentowy udział młodyoh czytelników. Niezbity to dowód wzros'tu oświaty i kultury wśród P-olomi. Utartym zwy'czajem "Kalenda'rz Śląski" otw,iera kalendarhJJm z ludowymi przyslowiami, zamyka dział humoru. Ten, zaś, jak wiadomo, najtrudniej jesit uprawiać, c01Jresztą potwiordzają arnegdoty, żarty, .sentencje i aforYZJmy tu za,mi,eszcZJone.Nie wiadomo tylko czemu nadano tym 'aforyzmom tytuł Myśli zwyczajnej chłopskiej giowy. Mni,em:am, że ,;chłopska gł'0wa", niechaj li będzie "zwyczajne", ma mi,mo wszystko lepsze poczuoie hum'oTu, niż to, które demonSitrują teks,ty tu op'U1blikowane. W ZJamknię.oiu przypomn.ieĆ jeszcze należy, że "Kalendarz Śląski 1979" bardw staranni,e nakładem 7,5 tys. 'egzemplarzy wydał "Profil" w OS'wawie. W sumie tegorocmy kalendalfz nie wyróżnia się in pLus od poprz,ednkh edycjł, 'pOZOSttając wynazem ,a'czej tylko średniej aktywności lit'erackri,ej li ;pisarskIej il1a Zaolziu, mniej zaś wyrazem prawdziwej ambicji kulturalnej zaolziańskiej Polonii. Jifi DamboTsky 23· � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fff10a84bd5b8c89fbb602b68e1e343e.pdf 83224bf70855389535d5330d191a9b2e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2848 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2655 Title A name given to the resource Notes on the Authors=Autorzy numeru / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4, s.446-453 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text NOTES O N T H E A U T H O R S Notes on the Authors (1988) and Routes, Travel and Translation in the Late Twentieth Century (1997). H e is also co-author and coeditor of Writing Culture (1986), a collection of essays Stuart Baker - began his theatrical career i n N e w York City, dealing with the breakthrough in anthropology. where he founded and ran two off-off-Broadway theatres. Before becoming involved in educational theatre, he acted Dariusz Czaja - is an ethnographer and a graduate of in or directed over forty productions. H e received his P h . D . from the City Cracow's Jagiellonian University. H e holds a P h . D i n film University of N e w York. H e has symbolism. Czaja is employed at the Jagiellonian been the chair of the A T A / U C T A Program i n Theory a n d University's Ethnology Institute a n d is also o n the Criticism. H e has published numerous articles o n Konteksty editorial team. H e has edited two books - Witkiewicz, Shaw, Shakespeare, and Ayckbourn, and is the author of the book, of Farce Mitologie popularne (Popular Mythologies, 1994) and George Feydeau and the Aesthetics Metamorfozy ciala (1981), and is putting his finishing touches o n his latest book, O n becoming God: Bernard Shaw's Terrifying Religion of Realism and Responsibility. H e is teaching at (Body Metamorphoses, 1999). Janusz Degler - is a professor at Wroclaw University and the State Higher D r a m a School i n Wroclaw. H e is a drama Florida State University School of Theatre. historian and editor and chairs a n editing team working on a collection of works by Stanisław Ignacy Witkiewicz. Maciej Bańkowski - graduated from Warsaw University's He is the author of books o n drama history and theory and English Language Department. B o r n i n Warsaw, he numerous essays o n Witkacy's work, many of whose emigrated to Great Britain with his parents as a child, writings he has also published. remaining there until the age of 15. After 15 further years spent i n Poland (1966-81) he emigrated again, this time to Austria, where he resided until 1995. H e is currently living Jerzy Domaradzki - director. Graduated from Department of Sociology o n Warsaw University and Łódź Film School. in Poland, where he translates and edits English- and Wedding Night (1975), Test Shots The Laureate (1980), The (1981), The Planet Tailor (1982), Three The Legend of White Horse (1985), He is director of A Long German-language articles published in Polish a n d foreign (1976), periodicals. A m o n g others, he has done work for White Harvest Great Race/Big Run "Konteksty" a n d the "Reader's Digest" Warsaw office. Watermills (1984), (1977), Cupids Bow (1987), Struck by Lightning (1990), Lilian's Story (1996). Katarzyna Barańska - works at Ethnographical Museum of documentary films: More Management and Social Communication, Jagiellonian Australia, University. A u t h o r of exhibitions i n Ethnographical Museum accompanying to Biennale of Design (Light in a house, Valuation of time in the folk culture), to Festival "Kraków 2000" Misterium and to the Festival " G a u d e Mater" i n Częstochowa - Images Director and producer of the following Fortunate Li/e, John Paul II in Dreams About Freedom and Equality, New York. Babel's Tower, Andrzej Wajda - Portrait of the Artist, The Papal Academy of Social Science, Play-up Side Down, The Noble Savage. Awards &. Festivals: 1983 - The Planet Tailor Kraków, she studies for a P h . D . o n Department of (award - E c u m e n i c a l Jury, International Film Festival, of Mary in the Polish Folk Locarno, Switzerland), 1984 - Three Watermills Art. I n the Ethnographical Museum she prepared the Prix for Best Mini-serial, European T V Festival, exhibition Via Dolorosa. Telecofronto, Italy), 1985 - The (Grand Great Race/Big Run (Silver L i o n [Srebrny Lew] for directory; Gdańsk Film Festival [Krajowy Festiwal Filmowy - G d a ń s k ] ) , 1987 Best Film, Janusz Barański - works in Institute of Ethnology, Critics A w a r d ( F I P R E S C I ) International Film Festival, Jagiellonian University i n Kraków. H e wrote o n Slavonic Montreal; 1990 - Struck by Lightiing (Australia A F I cosmogony, a language of politics, commercials, and now Awards Nominations: Best Film, Best Director, Best he is interested mainly in so called cultural studies. Script, Best M u s i c ; Australian H u m a n Rights Medal & Awards; Hawaii Film Festival: Best A c t o r for G a r y Zbigniew Benedyktowicz - anthropologist. Editor-in-chief of M c D o n a l d ) ; 1997- Lilian's the quartetly Konteksty (Contexts). H e a d of the Department of Anthropology of Culture, Film and A u d i o ­ (Asia - Pacific Film Australia A F I A w a r d : Best Supporting A c t o r for Tony visual Arts, Polish Academy of Science. A u t h o r of works on symbolic imagination and contemporary Story Festival, A u c k l a n d : Best Music, Best Photography; Collet; A F I Nominations: Best Script, Best M u s i c ) . anthropology. Co-author of the book Dom w tradycji ludowej ( A House in the Folk Tradition). A u t h o r of the book Portrety obcych (Images of the Strangers). Member of the editorial board Kwartalnik Filmowy (Film Quarterly). of Ewa Dżurak graduated from Department of Ethnology and Cultural Anthropology at Warsaw University, M . L . S . from Simmons College, Boston. Librarian at G u t m a n Library at Harvard University Graduate School of Education. C o - Jonathan Benthall - he was founding Editor of R A I N and of translator into Polish of author A N T H R O P O L O G Y T O D A Y . H e was Director of the Works and lives. Anthropologist as Predicament of Culture by J. by C . Geertz and Royal Anthropological Institute for twenty-seven years. Clifford. Interested in anthropology of pilgrimage and H e is currently immersed in his Arabic studies. N a t i v e - A m e r i c a n literature. James Clifford - is a professor of history of awareness, a Clifford Geertz - is an anthropology professor at the Institute metha-anthropologist and leading representative of the for A d c a n c e d Study i n Princeton, N e w Jersey and one of post-modern school of culture anthropology. A m o n g the most outstanding U . S . anthropologists of his others he has lectured awareness history at the University generation. H e is the author of, among others, such of California i n Santa Cruz. H e is a recognised author of important books as The Interpretation of Culture (1973), works o n the discourse within anthropology, travel reports Local and museum essays, including Predicament of Culture Knowledge (1983), Works and Lives. The Anthropologist as Author (1988; Polish translation 2000) 446 �AUTORZY NUMERU Autorzy numeru Stuart Baker - rozpoczął karierę teatralną w N o w y m Jorku, gdzie założył i prowadził dwa teatry off-off Broadway. Zanim poświęcił się teatrowi studenckiemu i edukacji, brał udział, przedstawie­ Dariusz Czaja - etnolog, studia U J . Napisał pracę doktorską niach. Doktoryzował się n a Uniwersytecie w N o w y m Jorku o symbolu w filmie. Pracuje w Instytucie Etnologii U J i w re­ (City University of N e w York). dakcji „Kontekstów". Redaktor książek: Mitologie popularne jako aktor lub reżyser, w ponad czterdziestu i Krytyki Prowadził program Teorii w A T A - U C T A (Artists Theatre Association - (1994) i Metamorfozy ciała (1999). University and College Theatre Associaction). Opubliko­ wał wiele artykułów na temat Witkiewicza, Shawa, Szekspi­ Janusz Degler - profesor zwyczajny w Uniwersytecie Wrocław­ ra i Ayckbourna. Jest autorem książki George Feydeau and skim i Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej we Wrocławiu. the Aesthetics of Farce (1981). Obecnie kończy pracę n a d książką O n Becoming God: Bernard Shaw's Terrifying Religion nego of Realism and Responsibility. Wykłada teorie i krytykę teatru żek z zakresu historii i teorii teatru oraz licznych rozpraw po­ Historyk teatru, edytor, przewodniczący komitetu redakcyj­ Dzieł zebranych w Szkole Teatralnej Stanowego Uniwersytetu Florydy w Tal­ święconych lahassee. prac. Maciej Bańkowski - jest absolwentem Instytutu Anglistyki Stanisława I. Witkiewicza. Autor ksią­ twórczości Witkacego; wydawca wielu jego Jerzy Domaradzki - reżyser filmowy. Ukończył socjologię na w Warszawie Uniwersytecie Warszawskim i Wydział Reżyserii Filmowej w wieku 5 lat wyjechał wraz z rodzicami do Anglii, gdzie wy­ w Łodzi. Autor filmów: Długa noc poślubna (1975), Zdjęcia chowywał się do 15 roku życia. Po 15-letnim pobycie w Pol­ próbne (1976), Bestia (1977), Laureat sce (1981), Planeta Krawiec (1982), Trzy młyny (1984), Biały Uniwersytetu (1966-81) Warszawskiego. Urodzony wyemigrował ponownie do Austrii, gdzie Smok (1985), Lilian's Story przebywał do 1995 r. Obecnie mieszka w Polsce i zajmuje się tłumaczeniami (angielski, niemiecki) oraz redakcją tekstów Łuk Erosa (1987), (1980), Wielki bieg Struck by Lighting (1990), (1996). A także reżyser i producent filmów do­ anglojęzycznych, ukazujących się w Polskich i zagranicznych kumentalnych: Zyć lepiej, John Paul II in Australia, Marzenia czasopismach. Współpracuje m. i n . z redakcją "Kontekstów" 0 wolności i równości, Nowojorska Wieża Babel, Andrzej Waj­ da - Portrait of the Artist, Papieska Akademia Nauk Społecz­ nych, Grać do góry nogami, Szlachetny dzikus. Laureat nagród oraz warszawskim biurem ..Reader's Digest" (Przegląd). Jury Ekumenicznego Katarzyna Barańska - adiunkt w Muzeum Etnograficznym n a Międzynarodowym Festiwalu Fil­ mowym w L o c a m o - Szwajcaria (1983), G r a n d Prix za naj­ w Krakowie, doktorantka n a Wydziale Zarządzania i K o m u ­ nikacji Społecznej U J . Autorka wystaw w Muzeum Etnogra­ lepszy mini-serial n a Europejskim Festiwalu Telewizyjnym ficznym towarzyszących Telecoffonto we W ł o s z e c h (1984), Srebrnego L w a za reży­ (ASP) - Biennale „Światło w chałupie", w kulturze ludowej", Festiwalowi Sztuki Projektowania czasu serię na Krajowym Festiwalu Filmowym w Gdańsku (1987), - „Miste­ za najlepszy film - nagroda krytyków ( F I P R E S C I ) n a Mię­ „Wartościowanie Kraków 2000 rium" oraz Festiwalowi Gaudę Mater (Częstochowa) dzynarodowym Festiwalu Filmowym w Montrealu - K a n a d a - „Przedstawienia Maryjne w Polskiej Sztuce Ludowej", a tak­ (1987). Nominacja dla filmu Struck by Lighting do nagrody że w Muzeum Etnograficznym „Via Dolorosa - wątki kalwa- Australijskiego Instytutu Filmowego w kategorii najlepsze­ ryjskie w Polskiej Sztuce Ludowej". go, filmu, najlepszej reżyserii i scenariusza; laureat Australij­ skiej Nagrody i Medalu Praw Człowieka (1990). Nominacja dla filmu Lilian's Janusz Barański - adiunkt w Instytucie Etnologii UJ. Autor Story do nagrody Australijskiego Instytutu Filmowego w kategorii - najlepszy scenariusz i najlepsza mu­ prac min. o słowiańskiej kosmogonii, języku polityki, rekla­ zyka (1997). mie; obecne jego zainteresowania pozostają w zakresie tzw. studiów kulturowych. Ewa Dżurak - ukończyła etnografię (Uniwersytet Warszawski) Zbigniew Benedyktowicz - antropolog kultury. Redaktor na­ 1 bibliotekoznawstwo w Simmons College, Boston. Pracuje czelny kwartalnika „Konteksty". Kierownik Pracowni A n ­ w bibliotece im. Monroe С . G u t m a n a n a Uniwersytecie Harwarda. Współtlumaczka C . Geertza Dzieło i życie. Antro­ tropologii Kultury, Filmu i Sztuki Audiowizualnej Polskiej Akademii N a u k . Autor prac z zakresu wyobraźni symbolicz­ polog jako autor nej i antropologii współczesnej. Współautor książki Dom Interesuje się antropologią pielgrzymek i literaturą Indian w tradycji ludowej (1992). Autor pracy Portrety obcego Północnej A m e r y k i . (2000) i J. Clifforda Kłopoty z kulturą (2000). (2000). Członek redakcji "Kwartalnika Filmowego". Clifford Geertz - profesor antropologii w Institute for A d v a n ­ Jonathan Benthall - współzałożyciel i redaktor pisma " R A I N " , ced Study, Princeton (New Jersey). Jeden z najwybitniej­ a następnie "Anthropology Today". Przez 27 lat był dyrekto­ szych antropologów swojej generacji w U S A . Autor m.in. rem Royal tak znaczących książek, j a k T h e Interpretation of Culture Anthropological Institute. Obecnie całkowicie (1973), Local Knowledge (1983), Works and Lives. The Anth­ ropologist as Author (1988; tłum. pol. 2000) i After the Fact: Two Countries, Four Decades, One Anthropologist (1995). poświęcił się studiom arabistycznym. James Clifford - profesor historii świadomości, meta-antropolog, czołowy przedstawiciel postmodernistycznej antropolo­ gii kulturowej. Wykładał między innymi historię świadomo­ Daniel C . Gerould - profesor City University of N e w York, hi­ ści n a University of California, Santa Cruz. Autor znaczą­ storyk literatury i teatru, tłumacz. Wykładowca uniwersyte­ cych prac n a temat dyskursu w antropologii, doświadczenia podróży, muzealnictwa, m.in. Predicament of Culture (1988; przekład pol. Kłopoty z kulturą, 2000), Routes. Travel and Translation in the Late Twentieth Century (1997); współautor i współredaktor zbioru tekstów ukazujących przełom w a n ­ tropologii Writing Culture (1986). 447 tów europejskich i amerykańskich. Autor wielu publikacji dotyczących literatury, dramatu i teatru amerykańskiego i europejskiego, tłumacz, wydawca i komentator Witkacego. Stanisław Ignacy Witkiewicz jako pisarz (1981). Galant and Libertine. Eighteenth-Cen­ tury French Divertissement and Parades (1983), Doubles, DeAutor książki Ogłosił również m.in. �NOTES O N T H E A U T H O R S and After the Fact: Two Countries, Four Decades, One visiting scholar at the University of California in S a n Anthropobgist (1995). Diego and Berkeley College. Between 1994 and 1996 he was head of the Polish Institute in Stockholm. D a n i e l C . G e r o u l d - Professor of C i t y University of N e w York, literature and theatre historian, translator. A n n a M i c i ń s k a - literature and art historian and literary Lecturer of European and A m e r i c a n universities. Author of many critic, is on the editorial team preparing Stanisław Ignacy works o n literature, A m e r i c a n and European theatre and Witkiewicz Collected Works. She has written numerous drama, translator, editor and commentator of Witkacy. H e essays about Witkiewicz and was editor of many Stanisbw Ignacy Witkiewkz as an Imaginative Wńter (1981). H e published, among others: Galant and Libertine. Eighteenth-Century French Divenissement and Parades publications of his works (among others she published the (1983), Doubles, Demons and Dreamers. An International preparing an edition of Witkiewicz's correspondence. wrote: Collection of Symbolist Drama manuscript of The 622 Downfalls of Bungo, or the Demonic Woman and Unwashed Souls). A n n a Micińska is currently (1985), Guillotine. Its I_egend and Djre (1992). Translator of Przybyszewski and Miciński, Sbvk and East European Performance. Drama, Theatre, Film. Stefan O k o ł o w i c z - studied photography and then painting at the Academy of Fine Arts in Warsaw. H e received the editor of diploma in painting in 1975 and now works as an artist photographer. H e is interested in history of photography and Stanisław I. Witkiewicz's art. I n the 1970's he began Zofia G o ł u b i e w - art historian, she studied at Jagiellonian researching his photographs, w h i c h were virtually University of Kraków. From 1974 works in the National Museum in Kraków, starting as a head of Publishing unknown at that time. H e and E w a Franczak found many Department, than as a head of Modern Polish Painting of Witkiewicz's photographs w h i c h were then shown in and Sculpture Department. From 1996 she is deputy several exhibitions in museums and galleries world-wide. director of the museum. Author and co-author of many T h e y published a book with Witkacy's photographs well-known exhibitions and publications in Poland and Przeciw Nicości (Against Nonentity), in Kraków, 1986. I n Portraits, abroad, among others on A r t u r Grottger, Tadeusz Kantor, 1997 he published another book Metaphysische Jan Matejko, Andrzej Wróblewski and A n d y Warhol. which served as a catalogue to the exhibition on the same Author of catalogues and publications on exhibitions, also title shown in Fotomuseum in M u n i c h , Galerie Moritzburg a scientific'editor of museum's publications. in Halle and Robert Miller Gallery in N e w York City in 1998. M i c h a ł K ł o b u k o w s k i - born in Warsaw. His translations include: Djlita, Pale Fire (in collaboration with Stanisław C z e s ł a w R o b o t y c k i - head of Institute of Ethnology, The Real Life of Sebastian Knight and Laughter in the Dark by Vladimir Nabokov, Time's Arrow by Martin A m i s , The Memoirs of Lord Byron by Robert Nye, Ever After by G r a h a m Swift, The Bluebeard by Kurt Vonnegut, The Color Purple by A l i c e Walker, Hotel New Hampshire by Barańczak), Jagiellonian University of Kraków. Author of works on contemporary anthropology. H e published, among others, Etnografia wobec kultury współczesnej (Ethnography in the Face of Contemporary Culture) 1992, Nie wszystko jest oczywiste (Not Everything is Obvious) 1998. John Irving, The B F G by Roald D a h l , Haroun and the Sea of Stories by Salman Rushdie, Underworld by D o n DeLillo, poems by W i l l i a m Butler Yeats, essays by Josif Brodski, The Saved by Edward Bond and Lord Jim by Joseph C o n r a d . S ł a w o m i r S i k o r a - ethnologist, managing editor of Konteksty (Contexts). H e works in the Institute of A r t , Polish Academy of Science, where he works on a P h . D . thesis on visual anthropology. H e wrote a lot on anthropology of film and photography. Published his works in, among G r a ż y n a K u b i c a - works in Department of Social others: "Konteksty", "Kwartalnik Filmowy", " K i n o " , "Res Anthropology, Institute of Sociology, Jagiellonian University in Kraków. She has published several works on Publica N o w a " , "Easy Rider". H e is a translator from Bronisław Malinowski. Co-editor of Malinowski: Between English, he translated among others: John Berger, looking, (O patrzeniu, Two Worlds, published in 1988 by Cambridge University Wydawnictwo Literackie About Works and Lives. The Anthropologist as Author (Drielo i życie. Press. Secretary of the Editorial Committee of Antropobg jako autor, Malinowski's Works. Editor of Malinowski's Diary, published from 1997 in excerpts by quarterly 1999) and Clifford Geertz, 2000; with E w a Dżurak). Konteksty. in Kraków will publish Diary. She Peter S k a l n i k - born in Prague in 1945, studied African is also interested in religious minorities and symbolic Studies and History at Charles University, later African dimension of cultute. She lives in Kraków and Ustroń. Studies at Leningrad State University. H e specialised in social anthropology, particularly in political anthropology. He started to teach anthropology and African Studies i n Swiatosław L e n a r t o w i c z - art historian, studied at Jagiellonian University. From 1996 works at National 1967. I n 1968 he took his P h D from Charles University Museum in Kraków, he specialises in modern painting. and in 1973 he finished his C S c . scientific thesis which Author of the exhibition Witkacy - Głogowski in the however had to wait for 17 years for its public defence National Museum in 1998. due to Skalnik's exclusion from Czechoslovak academia by the ruling communist party. H e escaped from Czechoslovakia in 1976 and taught anthropology in the B o h d a n M i c h a l s k i - Dr., specialises in contemporary ' Netherlands, Switzerland (guest lecturer) and South philosophy, mainly Polish. H e is the author of several works in this field and editor of Stanisław Ignacy Africa. W h i l e teaching social anthropology there he Witkiewicz's philosophical essays published in Poland, obtained a B . A . Hons, degree in political studies from the Germany and Switzerland (among others he brought out University of C a p e T o w n . After the collapse of the the manuscript of The Psycho-physical Problem). Bohdan communist rule he returned to Czechoslovakia i n 1990 Michalski has lectured at Warsaw University and is a and joined Charles University's teaching staff. H e is trying 448 �AUTORZY NUMERU mons and Dreamers. An International Collection of Symbolist Stefan O k o l o w i c z - studiował fotografię, później malarstwo na Drama (1985), Historia gilotyny (1996). T ł u m a c z Przyby­ warszawskiej A S R Dyplom z malarstwa uzyskał w 1975 r. szewskiego i Micińskiego, wydawca Slavic and East Europe­ Pracuje jako artysta fotografik. Zajmuje się też historią foto­ an Performance. Drama, Theatre, Film. grafii. Interesuje się sztuką Stanisława I . Witkiewicza. N a początku lat siedemdziesiątych zaczął poszukiwać jego foto­ Zofia G o ł u b i e w - historyk sztuki, absolwentka U J , dyrektor grafii - dziedziny twórczości Witkacego w tamtych latach Muzeum Narodowego w Krakowie, w którym pracowała od prawie nieznanej i pomijanej. Wspólnie z Ewą Franczak uda­ 1974 roku, początkowo jako kierownik Działu Wydawnictw, ło mu się odnaleźć wiele fotografii Witkiewicza, opracować następnie jako kierownik Działu Nowoczesnego Polskiego i zaprezentować na wystawach w wielu ważnych muzeach Malarstwa i Rzeźby, a w latach 1996 - 2000 na stanowisku i galeriach n a całym świecie. Wspólnie z Franczak opubliko­ wicedyrektora Autorka wał album z fotografiami Witkacego Przeciw Nicości, K r a ­ i współautorka bardzo wielu głośnych wystaw i publikacji ków 1986. W 1997 opracował drugi album Metaphysische w kraju i zagranicą, w tym między innymi A r t u r a Grottgera, Portraits wydany w Niemczech - katalog do wystawy o tym Tadeusza Kantora, Jana Matejki, Andrzeja Wróblewskiego samym tytule zaprezentowanej w Fotomuseum w Mona­ i A n d y Warhola. Autorka katalogów i publikacji związanych chium, w Galerie Moritzburg w Halle oraz w Robert Miller z wystawiennictwem, a także redaktor naukowy wydaw­ Gallery w N o w y m Jorku w 1998 roku. ds. naukowych i oświatowych. nictw Muzeum. C z e s ł a w R o b o t y c k i - dyrektor Instytutu Etnologii Uniwersyte­ M i c h a ł K ł o b u k o w s k i - tłumacz. Przetłumaczył między innymi tu Jagiellońskiego. Zajmuje się antropologią kultury współ­ Blady ogień (we współpracy ze Stanisławem Barańcza­ kiem) , Prawdziwe życie Sebastiana Knighta i Śmiech w ciemno­ Lolite, czesnej. Autor licznych tekstów i książek, opublikował m. ści Vladimira Nabokova, Strzale czasu Martina A m i s a , Pa­ in. Etnografia wobec kultury współczesnej ko jest oczywiste (1998). miętniki Lorda Byrona Roberta Nye, Raz na zawsze G r a h a m a Swifta, Sinobrodego Kurta Vonneguta, Kolor purpury A l i c e Walker, Hotel New Hampshire Johna Irvinga, Wielkomiluda (1992), Nie wszyst­ S ł a w o m i r S i k o r a - etnolog, sekretarz redakcji „Kontekstów. Polskiej Sztuki Ludowej". Pracuje w Instytucie Sztuki P A N , Roalda D a h l a , Haruna i Morze Opowieści Salmana Rushdie - gdzie przygotowuje rozprawę doktorską z dziedziny antropo­ go, Podziemia D o n a D e L i l l o , wiersze Williama Butlera Yeat- logii wizualnej. Autor artykułów przede wszystkim z zakresu sa, eseje Josipa Brodskiego, Ocalonych Edwarda Bonda i Lor­ antropologii filmu i fotografii. Publikował m.in. w „Konte­ da Jima Josepha C o n r a d a . kstach", „Kwartalniku Filmowym", „Kinie", „Res Publice Nowej", „Easy Riderze". Tłumaczy z języka angielskiego; przełożył m.in. Johna Bergera, O patrzeniu (1999) oraz Clif- G r a ż y n a K u b i c a - pracownik naukowy Zakładu Antropologii Dzieło i życie. Antropolog jako autor Społecznej Instytutu Socjologii U J . Opublikowała szereg forda Geertza, prac dotyczących postaci i twórczości Bronisława Malinow­ z Ewą Dżurak, 2000). skiego. Współredagowała tom Malinowski: Between Two Worlds wydany w 1988 przez Cambridge University Press. Peter S k a l n i k - studiował afrykanistykę i historię n a U n i w e r ­ Jest Sekretarzem Komitetu Redakcyjnego Dziel Bronisława Malinowskiego wydawanych (wraz przez PWN. sytecie Karola (Praga), a potem n a uniwersytecie w L e n i n ­ Opracowuje gradzie. Specjalizował się w antropologii społecznej, szcze­ i przygotowuje do druku jego dzienniki, które od 1997 roku gólnie antropologii politycznej. W 1967 roku zaczął wykła­ ukazują się we fragmentach w „Konteksach" (ich wydania dać antropologię i afrykanistykę. W 1968 otrzymał stopień książkowego podjęło się Wydawnictwo Literackie). Z a j m u ­ doktora na Uniwersytecie Karola, a w 1973 roku ukończył je się także problematyką mniejszości religijnych oraz sym­ pracę naukową (Kandydat N a u k i ) , która musiała jednak 17 bolicznego wymiaru kultury. Mieszka w Krakowie i Ustro­ lat poczekać na obronę publiczną, ponieważ Skalnik został niu. wydalony z czeskich kręgów akademickich ze względów po­ litycznych. Opuścił Czechosłowację w 1976 roku. Wykła­ Swiatosław L e n a r t o w i c z - historyk sztuki, ukończył studia n a Uniwersytecie Jagiellońskim. O d 1996 roku pracuje w M u ­ zeum Narodowym w Krakowie, zajmuje się malarstwem no­ woczesnym. Autor wystawy Witkacy - Głogowski w Muzeum Narodowym w Krakowie w 1998 roku. nie filozofią polską. Jest autorem szeregu prac z tej dziedziny oraz edytorem pism filozoficznych St. I. Witkiewicza w Pol­ sce, Niemczech i Szwajcarii (min. wydał z rękopisu Zaga­ Członek komitetu redakcyjnego Dzieł zebranych St. I. Witkiewicza. Wykładał n a Uniwersyte­ cie Warszawskim; visiting scholar - University of California at S a n Diego and Berkeley; w latach 1994 - 96 był dyrekto­ rem Instytutu Polskiego w Sztokholmie. A n n a M i c i ń s k a - historyk literatury i sztuki, krytyk literacki, edytor. Członek komitetu redakcyjnego Dziel zebranych St. I. Witkiewicza. A u t o r k a wielu rozpraw min. o St. I. Witkie­ wiczu i opracowań edytorskich wielu jego dzieł (min. wyda­ ła z rękopisu 622 upadki Bunga i Niemyte w Holandii, Szwajcarii i w Południowej Afryce. N a Uniwersytecie w C a p e T o w n otrzymał honoro­ wy stopień naukowy ( B . A . ) w dziedzinie nauk politycz­ nych. Po upadku rządów komunistycznych w 1990 roku, wrócił do Czechosłowacji n a Uniwersytet Karola. Próbuje uczynić z antropologii społecznej B o h d a n M i c h a l s k i - zajmuje się filozofią współczesną - głów­ dnienie psychofizyczne). dał antropologię dusze). Obecnie zajmuje się edycją jego korespondencji. 449 niezależną dyscyplinę uniwersytecką. Prowadził badania terenowe n a Słowacji, w Tuva, n a Kaukazie, w G h a n i e , Południowej Afryce, Pa- pui na Nowej G w i n e i . Jego badania porównawcze n a temat państwa zyskały międzynarodowe uznanie. Jest specjalistą od problemów „etnicznych", a obecnie pracuje nad obszer­ nym studium porównawczym kultury politycznej w okresie przejściowym do demokracji. Opublikował m . i n . : The E a r ­ The Study of the State Outwitting the State (red., Trans­ action 1989), The Early Writings of Bronisław Małinowski (wsp.-red., Cambridge 1993), Transition to Democracy : Czech Republic and South Africa Compared (red. 1999). ly State (wsp.-red., M o u t o n 1978), (wsp.-red., M o u t o n 1981), Opublikował dziesiątki artykułów w n a c h naukowych i encyklopediach. książkach, magazy­ Jest członkiem więk­ szych międzynarodowych i państwowych towarzystw n a u ­ kowych. �NOTES ON T H E AUTHORS Helena Wayne - to institutionalise social anthropology as an independent was born in the S o u t h Tirol, Northern Italy, university subject. H e carried out anthropological the youngest of the three daughters of Bronisław fieldwork in Slovakia, Tuva, Caucasus, G h a n a , southern Malinowski and Elsie Masson. She has researched at Africa, Papua N e w G u i n e a . H i s comparative studies o n length in her father's papers and has interviewed the state received international acclaim. H e is a specialist relations, friends and former students, building up a on 'ethnic' problems and currently works o n a major unique body of knowledge about her parents. She has comparative study of political culture during the transition been a reporter for Li/e magazine, book editor, and Early State (coThe Study of the State (co-editor, Outwitting the State (editor, Transaction television producer for the B B C . to democracy. H i s books include The editor, M o u t o n 1978), Mouton 1981), Terence Wright - 1989), The Early Writings of Bronisław Malinowski (coeditor, Cambridge 1993), Transition to Republic and South Africa Compared visiting Research Fellow at Q u e e n Elizabeth House, University of Oxford; Associate Fellow of Democracy: Czech the Reuter Foundation Programme, University of Oxford; (editor, Set O u t and Visiting Tutor in Visual Anthropology at the 1999). H e published dozens of chaptets i n books and University of Cambridge. H e was Reader in Media A r t s at journal and encyclopaedia articles. H e is member of major the University of L u t o n and has taught for eight years at international and national professional societies. the National Film ćk Television School. I n addition to ten years experience as a photojoumalist Tadeusz S m o l i c k i - architect and stage designer, graduate of Television, I T N etc.), he has written (working for B B C The Photography the C r a c o w Polytechnic and C r a c o w Academy of Fine Handbook (part of Routledge's Media Practices series) and Arts. Smolicki has done stage design work for Poland's is currently writing Cultural leading theatres, including Cracow's Stary Teatr (in Cultural Mrozek's Miłość na Krymie /Love in the Crimea/), the Publications, Oxford. H e has published two papers on Teatr Narodowy in Warsaw ( i n L . Pirandello's Six Malinowski's photography, has written extensively on Characters in Search for an Author) and the Teatr Polski in Wroclaw (in Wojtyszko's Kurs Polskiego /Polish Course/), as Representations: Media, CrossCommunication and New Technologies for Berg photography and the media, given conference papers world-wide, as well as exhibiting his photographs in well as for the C r a c o w O p e r a and T V plays. I n a l l , he h a s Poland and Russia. designed the settings for over 100 plays staged i n Polish and foreign theatres. Michael W. Young - is Senior Fellow in the Research School Smolicki also creates his o w n art. H i s works are on display of Pacific and A s i a n Studies on Australian National in Poland and abroad, among others i n Cracow, Bielsko, University. H e is an author of several books on social Rzeszów, Paris, Prague and Soest. Fighting with Food, Magicians of Manumanua and The Ethnography of Malinowski, The anthropology, among other: L e c h Sokół - head o f Institute of A r t , Polish Academy o f Science, lecturer at Theatre Academy o f Warsaw, and Trobriand Island 1915-1918, he edited the first fieldwork drama monograph of Malinowski The Natives of Mailu, and also theatre historian. H e published works on Witkacy, edited the unpublished photographs of that scholar w h i c h Strinberg and Ibsen, among others: Groteska w teatrze S.I. were published in a book: Witkiewicza (Grotesque in the Theatre of S.I. Witkiewicz) 1972, August Strinberg 1981, Witkacy i Strinberg: dalecy i bliscy (Witkacy and Strinberg: Distant and Close) 1995. T h e Photography 1998. H e is working on the biography of Polish anthropologist. Polish Centre of the International Theatre Institute awarded that last b o o k as a "Book o f the Year o n Theatre". Anna Żakiewicz - Krzysztof T y s z k i e w i c z - a r t director, designer, l i v e s i n Kraków. (The Flood) contemporary graphic and drawing art section in 1984. I n - assistant o f art director; 1971/72, 1996 she became its curator. dir. ] . H o f f m a n N A SREBRNYM G L O B I E (On a Silver Globe) - Together with Irena Jakimowicz A n n a Żakiewicz costume organised a large monographic exhibition of Witkacy's designer; 1976/77, d i r . A . Żuławski H o f o P R U S K I (The Prussian Homage) - works in the National Museum at the turn of 1989 and script, art 1990 and participated in cataloguing his entire painting director and director, Europejski M i e s i ą c Kultury, 1992 S E N SREBRNY S A L O M E I (Salomeą s Silver Dream) - work. She organised several displays of Witkacy's art, art among others in Barcelona (1994) and St. Petersburg director, T V Theatre, 1994, dir. K . Nazar (1998). I n 1997 she staged a Tadeusz Brzozowski H A M L E T - Wybrzeże Theatre, G d a ń s k , 1996, d i r . К. monographic exhibition in the National Museum's rooms Nazar [award f o r scenography o n P o l i s h Competition o f and co-authored as well as edited a book accompanying Staging Shakespeare's Works] OBYWATEL P E K O Ś 1997 (Citizen Pekoś) - J. Słowacki T h e a t r e , [prize for scenography and costumes o n P o l i s h POCHÓD (Procession of the Kings to K R Ó L Ó W NA W A W E L script, costumes, director, Festival o f A . POLAND Pomeranian M u s e u m in Słupsk. A n n a Żakiewicz has written over 30 articles on art, Ph.D. - decoration of the altar in Kraków, 06.1997 R O Z M O W Y N A KONIEC WIEKU related to Witkacy's paintings and is co-author of an mostly about Witkacy. A t the moment she is working on a Wajda, Kraków 2000, 21.06.1997 V P I L G R I M A G E O F P O P E J O H N P A U L II то the display. A n n a Żakiewicz also compiles documentation album cataloguing the Witkacy collections in the Central Festival o f Contemporary D r a m a ] Wawel Castle) - graduated from Warsaw University's art history faculty in 1983. She started working at the National M u s e u m in Warsaw in 1982, joining its A m o n g other things, h e worked o n : POTOP Malinowski's Kiriwina. Fieldwork 1915-1918, T h e University of Chicago Press, (Conversations a t the E n d of a Century) - T V P 1 ( T V series) A I D A - decorations to the opera i n H o l l a n d , 01.1998 450 dissertation about the artist's youthful works. �AUTORZY NUMERU Tadeusz Smolicki - architekt, scenograf, absolwent Politechni­ 0 swych rodzicach. Pracowała jako reporterka dla pisma " L i ­ ki Krakowskiej i A k a d e m i i Sztuk Pięknych w Krakowie, jest fe", wydawca oraz producent telewizyjny w BBC. autorem scenografii do ponad 100 spektakli zrealizowanych w teatrach polskich i zagranicznych. Współpracował z naj­ Wright - Terence Visiting Research Fellow w Queen Elizabeth lepszymi scenami naszego kraju, m.in. ze Starym Teatrem House n a Uniwersytecie w Oxfordzie, Associate Fellow pro­ w Krakowie (Mibść na Krymie S. Mrożka), Teatrem Naro­ gramu Fundacji Reutera oraz wykładowca antropologii wi­ {Sześć postaci szuka autora L. Pirandel­ Polskim we Wrocławiu (Kurs polskiego Wojty- dowym w Warszawie zualnej na Uniwersytecie w Cambridge. Wykładał n a temat lo), Teatrem mediów n a Uniwersytecie w L u t o n , przez osiem lat wykładał szki) oraz O p e r ą Krakowską i Teatrem Telewizji. Pracuje także w National Film ók Television School. Przez dziesięć również i w inych dziedzinach twórczości plastycznej, wysta­ lat pracował jako fotograf między innymi dla stacji telewizyj­ wiając swoje prace w kraju i za granicą m.in. w Krakowie, nych B B C i I T N , jest autorem podręcznika fotografii The Bielsku, Rzeszowie, Paryżu, Pradze i Soest. Photography Handbook. Wiele publikował na temat fotogra­ fii i środków masowego przekazu, wykładał w wielu krajach, w Polsce i Rosji wystawiał swoje prace fotograficzne. L e c h Sokół - dyrektor Instytutu Sztuki P A N , wykładowca A k a d e m i i Teatralnej w Warszawie, historyk dramatu i tea­ M i c h a e l W. Y o u n g - Senior Fellow w Research School of Paci­ tru. Autor publikacji o Witkacym, Strinbergu i Ibsenie, m. in. Groteska w teatrze berg (1981), Witkacy St. I. Witkiewicza (1972), August Strini Stńndberg: dalecy i bliscy (1995). T a fic and A s i a n Studies w Australian National University. Jest autorem szeregu książek z zakresu antropologii społecznej, ku przez polski Ośrodek Międzynarodowego Instytutu Tea­ Fighting with Food, Magicians of Manumanua oraz The Ethnography of Malinowski, The Trobriand Island 1915-1918, tralnego I T I (Polish C e n t e r of the International Theatre I n ­ opracowania pierwszej monografii terenowej tego uczonego stitute. The ostatnia książka została nagrodzona jako teatralna książka ro­ m.in. Natives of Mailu a także wyboru oraz omówienia nigdzie dotąd nie publikowanych fotografii w albumie Malinow- ski's Kińwina. Fieldwork Photography 1915-1918, Krzysztof T y s z k i e w i c z - scenograf, mieszka w Krakowie. Zrea­ lizował między innymi: Potop - T h e Uni­ versity of Chicago Press, 1998. Ponadto pracuje nad biogra­ as. scenografa ds. militariów; fią polskiego antropologa. 1971/72, reż. J. Hoffman, Na srebrnym globie - kostiumograf; 1976/77, reż. A . Żuławski, Hold pruski - scenariusz, sceno­ graf, reż., Europejski Miesiąc Kultury, 1992, Sen srebrny Sa­ lomei - A n n a Zakiewicz - Ukończyła historię sztuki na Uniwersytecie Teatr T V , 1994, reż. K . Nazar, Hamlet - Teatr W y ­ Warszawskim w 1983 r. O d 1982 r. pracuje w Muzeum N a ­ brzeże, Gdańsk, 1996, reż. K . Nazar [wyróżnienie za sceno­ rodowym w Warszawie, od 1984 r. - w Gabinecie Grafiki grafię na Ogólnopolskim Konkursie N a Inscenizację Dzieł 1 Rysunków Współczesnych, od 1996 r. pełni obowiązki jego Szekspira], Obywatel Pekoś - Teatr im. J. Słowackiego, kuratora. Współpracowała z Ireną Jakimowicz w przygoto­ 12.04.1997 [nagroda za scenografię i kostiumy w Ogólno­ waniu wielkiej monograficznej wystawy Witkacego, polskim Festiwalu Sztuk Współczesnych], Pochód Królów na odbyła się w M N W na przełomie 1989 i 1990 oraz w opra­ Wawel - scenariusz, kostiumy i reż. Festiwal A . Wajdy K r a ­ cowaniu katalogu wszystkich dzieł malarskich tego artysty. która ków 2000, 21.06.1997, V Pielgrzymka Jana Pawła II - deko­ Zorganizowała kilka wystaw Witkacego - m.in. w Barcelo­ racja ołtarza n a krakowskich Błoniach, 06.1997, Rozmowy nie (1994) i Petersburgu (1998). W 1997 r. przygotowała na koniec wieku - T V P 1, Aida - wykonanie dekoracji do opery w Holandii, 01.1998. wystawę monograficzna Tadeusza Brzozowskiego w M N W , była tez współautorką i redaktorem naukowym monografii książkowej towarzyszącej tej wystawie. Gromadzi dokumen­ H e l e n a W a y n e ( M a l i n o w s k a ) - urodziła się w Południowym Tyrolu, jako najmłodsza z trzech córek Bronisława Malinow­ skiego i Elsie Masson. Opracowując dokumenty pozostawio­ ne przez ojca, prowadząc wywiady z krewnymi, przyjaciółmi i byłymi studentami, stworzyła wyjątkowy korpus wiedzy 451 tację twórczości malarskiej Witkacego, jest współautorką al­ bumowego katalogu witkacowskiej kolekcji w Muzeum Po­ morza Środkowego w Stupsku. Opublikowała ponad trzy­ dzieści artykułów, głównie o Witkacym. Przygotowuje prace doktorską o młodzieńczej twórczości tego artysty. �COPYRIGHT INFORMATION Autorom i Wydawnictwom redakcja „Kontekstów" składa podziękowania za zgodę na przedruk następujących artykułów: "Metaphisical Portraits" by Stefan Okołowicz, trans, by E w a The editors would like to take opportunity to thank the Authors and Publishing Houses for agreeing to republish the following articles: "Bronisław Kasper Malinowski and Stanisław Ignacy Witkie­ Krasińska, from: Witkacy. Metaphysische/Metaphyskal Ponraits. E d . by Т.О. Immisch, Klaus E . Goltz, U l r i c h Pohlmann, Connewitzer Verlagsbuchhandelung, Leipzig M C M X C V I I © Stefan Okołowicz wicz. Sciences versus art in the conceptualization of culture" by Peter Skalnik, from: Fkldwork and Footnotes. Studks in the history of European anthropology, ed. by H a n F. Vermeulen and Arturo Alvarez Roldan (p. 129-142) by permission of the Author and the Publisher. © Routledge, L o n d o n and N e w York 1995. Stuart Baker, i religii , w a " 1974, Witkiewkz - Malinowski. Czysta forma magii, nauki "Shoemakers przel. Małgorzata Dzieduszycka, "Literatura Ludo­ by Witkiewicz: Erotism and Power" by L e c h Sokół och rolig lek. En festskrift tillagnad An­ drzej Nils Uggla. Edited by Elżbieta Szwejkowska-Olson ek from: AHvarlig debatt nr3 M i c h a ! Bron Jr. with collaboration of L e c h Sokół, Uppsala "Witkiewicz and Malinowski: T h e Pure Form of Magic, Scien­ 2000. © ce and Religion" by Stuart Baker, from: The Polish Review 18, by the Author. 1-2 (1973): 77-93. T h e Polish Institute of A r t s and Sciences Stanisław Ignacy Witkiewicz, Z podróży do Tropików, " E c h o T a ­ in A m e r i c a , New York. trzańskie" wrzesień-październik 1919 James Clifford, O etnograficznej autokreacji: Conrad i Malinowski, z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, li­ (nry 15-18), a także w "Literaturze Ludowej" 1974, nr 3 oraz w St. I. Witkiewicz, pochodzi z Kłopoty Bez kompromisu. Pisma krytyczne i publicystyczne. Zebrał i opr. teratura i sztuka, przeł. E . Dżurak, J. Iracka, E . Klekot, M . J. Degler, PIW, Warszawa 1976 Krupa, S. Sikora, M . Sznajderman, © Wydawnictwo K R , " T h e Anthropologist as Artist: Malinowski's Trobriand Photo­ Warszawa 2000 graphs" by Terence Wright, from: European Imagery and Co­ lonial History in the Pacifk, ed. by Toon van Meijl i Paul van " O n Ethnographical Self-Fashioning: C o n r a d and Malinowski" by James Clifford from: Reconstructing Individualism, ed. by der Grijp, „Nijmegen Studies in Developement and Cultural T h o m a s C . Heller, Morton Sosna and D a v i d Wellberg, Stan­ Change", vol. 19, Saarbrucken 1994 ford University Press. © 1986 by Board of Trustess of the L e "Malinowski's Kiriwina Introduction (Fragments)" by M i c h a e l land Stanford Junior University Young, excerpts from: Zaświadczające Ja. Dzieci Malinowskiego Clifforda Geertza, po­ chodzi z Dzieło i życie. Antropolog jako autor, Malinowski's Kińwina. Fkldwork Pho­ tography 1915-1918 by Michael Young. © T h e University of Chicago Press 1998 przel. E . Dżurak, S. Sikora, © Wydawnictwo K R , Warszawa 2000. Listy nr 2-15, 26-34, 43-51 "I-witnessing. Malinowski's C h i l d r e n " , from Works and Lives. były pierwotnie opublikowane w St. I. Witkiewicz, Listy do Bronisława Malinowskiego, wstę­ pem opatrzy! E . C . Martinek, przyg. do druku Tomasz Jodeł- Anthropologist as Author by Clifford Geertz, © Stanford U n i ­ ka-Burzecki, PIW, Warszawa versity Press 1988; copyright for the English version in Euro­ 1981 List nr 40 Stanisława I. Witkiewicza opublikowany byl w lon­ pe by Blackwell Publishers, Oxford. dyńskim „Pulsie", 1984, nr 21 Listy z podróży do Tropików Stanisława I. Witkiewicza były opu­ "Chronology: Witkiewicz and Malinowski" by D a n i e l Gerould, from: The Witkkwkz Reader. Edited, Translated and with an blikowane przez A n n ę Micińska: U Introduction by D a n i e l Gerould, © Northwestern Universi­ gli, „Twórczość" 1965, nr 7 brzegów tropikalnej dżun­ ty Press, Evanston, Illinois 1992 T h e English version of the letters no 16, 20, 26, 36, 38, 42, 44, A n n a Micińska, U źródeł Czystej Formy, "Kultura" 1971, nr 17 45, 46, 50, 51 and a letter to the Father was previously pu­ blished in The Witkkwkz Reader. Edited, Translated and "At the Roots of Pure Form" by A n n a Micińska, trans, by A n n a Bartkowicz from: Dkdectks and Humanism, N o 2/1985 with an Introduction by Daniel Gerould, University Press, Evanston, Illinois 1992 452 Northwestern �Niech zechcą przyjąć nasze serdeczne podziękowania Special thanks for Członkowie Komitetu Honorowego Pani Helena Wayne (córka Bronisława Malinowskiego) Ambasador Wielkiej Brytanii w Polsce Pan John Macgregor Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego Pan Kazimierz Michał Ujazdowski Pan prof. Peter Loizos - London School of Economics Pan Robin Rickard - British Council Pan Jonathan Benthall - Royal Anthropological Institute Pani Sue Donnelly - Archiwum London School of Economics Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego British Council Fundacja im. Stefana Batorego Baker ćk McKenzie Commercial Union Inter-Vis Archiwum London School of Economics Muzeum Narodowe w Krakowie Muzeum Narodowe w Warszawie Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem Muzeum Historii Fotografii w Krakowie Muzeum Pomorza Środkowego w Słupsku Muzeum Okręgowe w Toruniu Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza w Warszawie Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie Muzeum Etnograficzne w Krakowie Biblioteka Jagiellońska w Krakowie Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego Pani Ewa Franczak Pan Stefan Okołowicz RE Właściciele zbiorów prywatnych, których kolekcje są prezentowane na tej wystawie Współpracownicy z Muzeum Narodowego w Krakowie Vice dyrektor Muzeum Narodowego w Krakowie ds. Organizacji Wystaw i Promocji Pan Marek Mróz Pani Anna Studnicka, Dział Organizacji Wystaw Pan Paweł Wałek Pan Józef Wołoszyn Pan Henryk Woźniak Pan Zbigniew Bednarz Pani Grażyna Kulawik Pani Ewa Zając Pan Michał Myśliński Pan Maciej Beiersdorf, Dyrektor Muzeum Historii Fotografii w Krakowie Pan Maciej Miszczak, Kurator - Muzeum Historii Fotografii w Krakowie Pani Ewa Ayton - The British Council, Warszawa Pani Grażyna Goslings - Commercial Union, Warszawa Pani Joanna Buler - Commercial Union, Warszawa Pan Piotr Przychodzki - Baker ćk McKenzie, Warszawa Stefan Dickers - Archiwum London School of Economics Gustaaf Houtman - redaktor "Anthropology Today" 453 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e8e1363f1b55d31df0fe5b10685b13e9.pdf a10e6ce0fc1018e4444f1755cd1f800d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2851 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2656 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.1-2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY • A N T R O P O L O G I A KULTURY • E T N O G R A F I A • SZTUKA 2002 rok L V I nr 1-2 (256-257). Indeks 369403. ISSN 1230-6142. Cena 24 zl I N S T Y T U T S Z T U K I POLSKIEJ A K A D E M I I N A U K , F U N D A C J A K U L T U R Y S P I S ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ T R E Ś C I Czas etnografii 2 Biografia i Sztuka KRYSTYNA BARTOL G I O V A N N I CERU Czytaj, czytaj H o m e r a . . . 5 Odyseusz - bohater, który opowiada własną historię przełożyła Krystyna B a r t o l ALEKSANDRA MELBECHOWSKA - LUTY Cywilizacja Trans-Atlantyk. 6 O c e a n , Okręty, Przystanie N o r w i d a i Gombrowicza LECH SOKÓŁ KATARZYNA SUCHCICKA A G N E T A PLEIJEL 17 Edgar, D u k e o f N e v e r m o r e i Bungo. Bronisław M a l i n o w s k i jako postać w twórczości Stanisława Ignacego W i t k i e w i c z a 29 Dwa 37 orły - rozmowa z A g n i e t ą Pleijel Lord Nevermore przełożyła I w o n a I w o n a Jędrzejewska 41 MALANOWSKA Teatralizacja pogrzebu Stanisława Ignacego W i t k i e w i c z a 53 T O M A S Z GRYGIEL Zwycięstwo sztuki n a d czasem? Z a k t u a l n y c h przesłanek ANNA TERESA GRZYBKOWSKA myśli A r t u r a Schopenchauera 69 D a m a z Elche 73 Etnologia BARBARA CZARNIAWSKA JERZY S. WASILEWSKI dzisiaj O zapotrzebowaniu n a symetryczną etnologię 79 E t n o l o g w podróży. Konfucjusz przed k a m e r a m i , szamanki przy m i k r o f o n i e 87 Antropologia miasta T O M A S Z W I T SZERSZEŃ „W c i e n i u wieżowca": próba antropologicznego spojrzenia na nową architekturę Warszawy PETER J. M A R T Y N 94 Troja Brytyjska w c e n t r u m kraju? O kwestii świetności i zaniku cywilizacji miejskiej 104 L i c h e ń i współczesna wrażliwość religijna EWA KLEKOT GRZEGORZ SOKÓŁ AGNIESZKA K U L A Święte obrazki, Licheń i sąd smaku 117 M a t k a Boska Częstochowska jako polski symbol n a r o d o w y 120 Licheńska Golgota j a k o przykład wznowienia tradycji oraz popularności nabożeństwa D r o g i Krzyżowej A N T O N I N A BEREZA dewocyjnego M A G D A L E N A JAGIEŁŁO IZABELLA DZIENISIEWICZ JACEK O L Ę D Z K I 126 Sposób f u n k c j o n o w a n i a współczesnego obrazka 135 O d świętości d o codzienności - czyli o profaniczności obrazka dewocyjnego u schyłku e p o k i audiowizualnej 141 W i z e r u n e k L i c h e n i a w m e d i a c h i w oczach pielgrzymów 149 S a n k t u a r i u m M a r y j n e w Bardo Śląskim 159 1 �SPIS TREŚCI JACEK O L Ę D Z K I K A R O L I N A SIEMION M e k s y k . Współczesna świadomość m i r a k u l a r n a 164 W o d a zwyczajna - W o d a c u d o w n a 172 Biografia i etnologia - V i c t o r Turner M A T H I E U DEFLEM Rytuał, a n t y - s t r u k t u r a i religia, czyli V i c t o r a Turnera procesualna analiza symboli MAŁGORZATA BARANOWSKA JAN GONDOWICZ A N D R Z E J PIEŃKOS ZBIGNIEW OSIŃSKI M I C H A Ł ŁUCZEWSKI A N N A SPISS 188 Kolekcja nieidealna. Pocztówka 200 Pasje pastora Dodgsona 207 „Moje budowle to papier, tak jak moje pisma". Siedziby angielskich pisarzy X V I I I w i e k u 209 S a m o t n o ś ć Osterwy. C o dalej w badaniach n a d Redutą/ 219 Jak Białoruski k w i a t e k z Ameryką się pasował 229 O pożytkach płynących ze „śmieci" 237 Recenzje TERESA GRZYBKOWSKA JACEK O L Ę D Z K I N o r w i d na n o w o rozpoznany 240 Siedzi baba na cmentarzu 242 ALEKSANDER JACKOWSKI Inni JACEK O L Ę D Z K I Jedną 249 kreską kreślone albo dlaczego w k w i e t n i u wróble kąpią się w piasku SŁAWOMIR SIKORA ZBIGNIEW 252 Etnografia jako sposób życia albo spotkania z m u z y k a m i wiejskimi 257 Noty o Autorach 260 Streszczenia artykułów 262 BENEDYKTOWICZ w tym sensie, że spowodowane zewnętrznymi okolicznościami, niechcianymi przez jednostkę, która ich doświadcza. Ma ono jednak również swój wymiar aktywny, gdyż posiada niezwykle in­ tensywną silę poznawczą."), pozwala spostrzec i śledzić w Odysei problem „wiecznego napięcia pomiędzy życiem a opowieścią Czas etnografii 0 nim" - ów, jak wspomina o tym autor, charakterystyczny tak bardzo dla pisarstwa Tomasza Manna temat „dystansu pomiędzy życiem i słowem". - Problem dystansu i różnicy pomiędzy tym, co moglibyśmy nazwać „czasem przeżywania i doświadczania", 1 „czasem opowiadania", pomiędzy tym, czego doświadcza Odys, i o czym on sam opowiada (lub też, o czym inni opowiadają). P ' między tym, co przeżyte i doświadczone w cierpieniu, a tym, co tylko opowiedziane, czy wyśpiewane choćby w najpiękniejszej pieśni o losie, cierpieniach i przygodach Odysa. Z godnie z zapowiedzią daną w ostatnim numerze, po dwu obszernych monograficznych tomach-rocznikach powra­ camy do skromniejszych etnograficznych wymiarów. Nu­ mer ten rozpoczynamy od bloku tekstów rozwijających wątek biografii i autobiografii, ich wzajemnych związków i relacji ze sztuką, legendą, mitem. Otwiera go tekst Giovanniego Cerri z wprowadzeniem Krystyny Bartol. Cerri odkrywa przed nami niedostrzeganą dotąd, czy nie dość dostrzeganą obecność moty­ wu autobiograficznego w Odysei i postaci Odyseusza - „bohate­ ra, który opowiada własną historię." Ten sposób spojrzenia na Odysa, nie jako na postać emblematyczną, typ stały o utrwalo­ nych cechach charakteru, wykracza znacznie poza rutynę do ja­ kiej przyzwyczaiła nas naukowa tradycja zarówno historycznoli­ terackich, jak i filologiczno-klasycznych studiów, klasyczna odyseologia. To dynamiczne (a nie statyczne) podejście do rozumie­ nia doświadczenia autobiograficznego zapisanego w Odysei, w którym Cerri podkreśla znaczenie, jakie ma dla jego kształto­ wania się zarówno „moment preantropologiczny" („wiedza czło­ wieka kształtuje się poprzez poznawanie mentalnych postaw róż­ nych ludów, które Odys spotyka podczas swojej długiej podró­ ży"), jak i drugi element - pathos („cierpienie bierne jedynie Takie podejście, jakie reprezentuje w swym eseju Cerri, po­ zwala nie tylko znacznie głębiej rozpoznać i umieścić w historii początki, i obecność samego gatunku autobiografii, aniżeli do­ tąd czyniła to historia literatury i historia autobiografii, ale ze względu na swoje nierutynowe ujęcie zagadnienia, wrażliwość i skoncentrowanie uwagi na osobie „bohatera, który opowiada własną historię" - zbliża się, w zaskakujący dla nas sposób, do stanowiska kolejnej, omawianej tu przez Aleksandrę Melbę chowską-Luty, postaci: Witolda Gombrowicza. Można by wręcz powiedzieć, że to dynamiczne podejście Cerriego jest niejako spełnieniem postulatu i oczekiwań, jakie miał wobec lektury i interpretacji dzieła (literatury, sztuki), i czemu dawał wyraz w swoim Dzienniku, Gombrowicz: „Jakże katastrofalna okazała się metoda polegająca na zajmowaniu się samym tylko dziełem, w oderwaniu od osoby autora - za tą abstrakcją poszły inne, od­ rywając jeszcze bardziej dzieło od osoby [...] przenosząc wszyst- 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c149c1a6880e74c9913d328092d91330.pdf ed52aeab5152502ab44b66f8df2957e4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4149 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3870 Title A name given to the resource Streszczenia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1958 t.12 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1958 t.12,z.2; s.126-7 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L I S H F O L K A It T Q U A R T E R L Y P U B L I S H E D BY T H E S T A T E I N S T I T U T E OF A R T N. 2 Y E A R BOOK X I I 195b SUMMARY O F A R T I C L E S Henryk Zwolakiewicz — I G N A C Y D O B R Z Y Ń S K I — THE PAPER-CUTTER Ignacy D o b r z y ń s k i is a notable artist of our days i n the paper-cutting craft. D o b r z y ń s k i was born i n 1882, i n the village of Grabowa, L u b l i n region. D r a w i n g i n s p i r a t i o n from old traditions, D o b r z y ń ski's w o r k reflects his own concept and style, f u l l of creative inventiveness. Paper-cutting (openwork compositions cut out of coloured paper) began to develop i n the L u b l i n re­ gion i n the middle of the 19th century and paper cuts were used as i n t e r i o r decoration i n cottages d u r i n g holidays and f a m i l y celebrations. The custom survived up to the outbreak of the first w o r l d w a r . I n the past the w o r k was chiefly done by young girls, as i t was not customary for elderly women to perform the tiresome w o r k of cutting ingenious com­ positions of coloured glossy paper; men performed the w o r k v e r y seldom. The paper-cuts were made i n a r i c h v a r i e t y of forms, roundish, polygonal, i n the f o r m of stripes and trees placed i n a flower-pot. Geomtric orna­ mentation prevailed i n the past, floral (stylized) or­ namentation appeared later. Two distinct stages can be discerned i n D o b r z y ń ski's creative development: a close following of L u ­ b l i n traditions i n paper-cutting, and the f i n d i n g of his own style. I n his first and earlier stage, D o b r z y ń s k i cut s m a l l sized open-work compositions of various designs. The technological approach was also t r a d i t i o n a l : the paper and the tools were used v e r y economically. A t that period geometric ornamentation, circles i n particular, prevailed i n the L u b l i n paper-cutting craft. Figures of horses and birds appeared later. The second stage i n Dobrzynski's art is l i n k e d w i t h the change i n the v e r y function of the paper cuts, when they no more were made for personal use, but for sale purposes, w h e n popular traditions be­ gan to vanish and the fashion for „ p o p u l a r " i n t e r i o r decoration reached the homes of intellectuals i n towns. I t was at t h a t t i m e that D o b r z y ń s k i began \o make serial paper-cuts destined for sale, w i t h o u t however, abandoning his search for new forms. T h e ­ se t w o tendencies, i . e . serial productions and the search for new creative solutions are i n t e r m i t t e n t in his w o r k , w i t h either one or the other tendency prevailing, depending on circumstances. I n yielding to the tastes of the urban customers, D o b r z y ń s k i shows a tendency to overburden his 126 compositions w i t h naturalistic ornamentation, show­ ing, on the other hand, ambitious new designs, a good sense oí r y t h m and much inventiveness i n his non-serial compositions. As t i m e marches on, abstract geometric ornamen­ tation is ousted by f l o r a l compositions and symbo­ lic figures as w e l l as insignia. The size of the w o r k is being enlarged and the paper-cut becomes a te­ chnical display of the virtuoso paper-cutter, who very often shows neglect for the basic p r i n c i p l e of popular art, according to w h i c h there must be con­ sistency between the character of the m a t e r i a l and the implemets used to perform the object. Before proceeding w i t h the c u t t i n g proper, D o ­ b r z y ń s k i v e r y often draws his designs i n pencil. Leaving behind h i m popular traditions, D o b r z y n ­ ski's works reflect ever more distinctly his o w n spe­ cific style. A n d is i t good or bad? W i t h o u t going into details, i t should be said that this is a general trend characterising the transformations going on i n the development of popular art. F i n d i n g no sup­ port i n the artistic c r i t e r i a of the r u r a l population, divorced from his t r a d i t i o n a l background, the popu­ lar artist must reckon on himself, experiencing the joy of success and the bitterness of failures. The source of his creative power — the artists's i m a g i ­ nation, the richness of his creative inventiveness, the v a r i e t y of themes — is at the same time the very source of the greatest peril, impelling the artist to overburden his w o r k s w i t h ornamentation, thus v i o ­ l a t i n g the e n t i t y of the composition. I n Dobrzynski's case, he uses his paper-cuts as an i l l u s t r a t i o n of his inventiveness, hence the narrative character of his w o r k , p a r t i c u l a r l y that of the latest period, ex­ pressed by means of silhouettes, almost naturalistic in their outlines. I t may happen that an artist finds proper decorative means to express his „ l i t e r a r y " ideas, w i t h o u t violating the principles of ornamen­ tal composition, more often, however, the ornamen­ tation elements do not harmonize w i t h the v e r y con­ cept of the composition and w i t h the v e r y character of a paper-cut. There is nothing strange, therefore, i n i t that those artists w h o respect the character of the paper-cuts art achieve the best results from the artistic point of view. There is yet another question w h i c h should be answered: can Dobrzynski's creative w o r k be clas­ sified as folk art? I n the t r a d i t i o n a l sense — cer­ tainly not, b u t t r a d i t i o n a l popular art cannot nowa­ days be identified w i t h creative w o r k i n contempo­ r a r y r u r a l areas. D o b r z y ń s k i is not estranged from �his native village and the general trend of de­ velopment i n popular art. A n d exactly these ties are l i n k i n g h i m w i t h the people and the modern cha­ racter of our countryside. M a r i a Przeżdziecka — M A R C I N GĄSIOR, THE RE­ L I G I O U S SCULPTOR B o r n i n 1865 i n the village of Ł a p a j ó w k a , M a r c i n G ą s i o r spent there 84 years of his life, except for a short period d u r i n g the first w o r l d w a r w h e n he was mobilised as a coachman to serve i n the a r m y . The classic Jack-of-all-trades, G ą s i o r was the v i l ­ lage shoemaker and carpenter, the watchmaker and the chimney-sweeper and he also fiddled i n the v i l ­ lage band. He showed a pronounced dislike for field work. He carved religious figures for home altars on or­ ders from farmers i n his native village and neigh­ bouring villages. Using a pen-knife and chisels of his own make, G ą s i o r carved exclusively i n l i n ­ den-trees. He used to coat his sculptures w i t h o i l varnishes and sometimes also gilded them. W h i l e he carved crosses from memory, he drew i n s p i r a t i o n from the illustrations i n his prayer book w h e n he worked on groups of figures (Christ the Crucified, St. A n t h o n y , St. Joseph), b u t he never simply copied from illustrations, a l l his sculptures are carved i n Gasior's o w n specific style. Guided by one general canon, he produced his works i n series, as i t were, i n t r o d u c i n g only slight changes i n the i n d i v i d u a l figures and precisely this uniform style w h i c h is characteristic of a l l his works, makes a classification according to dates very d i f f i ­ cult, i f not altogether impossible. A cohesive roundish shape of the basic lump, bow­ like curved arms and the r h y t h m of the toes, brought out i n sharp relief by the folds i n the straight cut garments, are the characteristic traits i n a l l his sculptures. No other sculptor i n this region had ever showed any resemblance to Gasior's style. I n the conclusive part of the article, the authoress makes a detailed formal analysis of Gasior's w o r k s . Barbara Bazielich — STARY SĄCZ POTTERY A r c h i v a l information on Stary Sącz pottery dates back to 1581, when, as the records show, among the 35 local artisans, there also was one potter. A guild affiliating 4 earthenware masters was founded some­ where i n the middle of the 17th century. Their wares were evidently not i n grand demand, as according to public records, the potters were just eking out a m i ­ serable existence. No data on the development of Stary Sącz pottery in the 18th century is available as a l l records perta­ ining to that century were destroyed d u r i n g the h o s t i ­ lities of the last w a r . F r o m w h a t has been preserved it is k n o w n that the 19th century was the golden age in the development of the Stary Sącz pottery, and this leads to the conclusion that already the last decade of the 18th century must have been a blooming pe­ r i o d i n the development of pottery a r t i n the Stary Sącz region. According the Guild's records for the years 1834—1844, 16 potters were registered i n Stary Sącz at that period, the figure is, however, i n c o m ­ plete as members of the Guild's B o a r d and commis­ sions were not being registered. The end of the 19th century w h i c h m a r k e d a c u l m i ­ nating point i n the development of Stary S ą c z potte­ ry (17 earthenware masters) was followed by a gra­ dual decline. There are 3 potters at present i n Stary Sącz: Józef Biliński, L u d w i k Wilusz and P a w e ł P ł a z i a k , the t w o latter being new comers from the J a s ł o district. The authoress of this article succeeded i n ascerta­ ining the names and the numbers of potters who w o r k ­ ed i n Stary Sącz i n the previous centures, she did not succeed, unfortunately, i n establishing a u t h o r i t a ­ tive information on the artistic value of their p r o ­ ducts. Much more information is available on the de­ velopments i n the 19th century, w h e n Stary S ą c z pot­ ters supplied w i t h their earthenwares the whole area of the Stary Sącz district. Merchants from Cracow and K r y n i c a used to t r a v e l r e g u l a r l y to Stary Sącz to buy from M i c h a ł Starczewski (died i n 1910) his painted pots, dishes and mugs ornamented w i t h f l o ­ wers or stripes. Starczewski also made toys for c h i l ­ dren (riders on horseback), t w i n s and various ware for pastry baking. His vessels are remarkable for their p a r t i c u l a r l y fine gloss w h i c h Starczewski could achie­ ve by using litherage i m p o r t e d from Hungary, to­ gether w i t h the clay he used for his ware. Some of Starczewski's products have been preserved and are on display i n the Stary Sącz museum. Wincenty Kalisz, whose wares were k n o w n for their exquisite shape and fine glossing, was considered the most remarkable potter of the end the 19th and the beginning of the 20th century. Unfortunately, not one of his products has been preserved. Another celebrity among the Stary Sącz potters of that period was Jozef Nowak. The traditions of his workshop have been preserved by his p u p i l and grandson Józef Biliński, w h o lives and w o r k s i n Sta­ ry Sącz at present. B i l i ń s k i began his apprenticement at the age of 12, under the guidance of his grandfather. He then w o r ­ ked w i t h a number of potters when ultimalety i n 1927 he opened a workshop of his o w n . F o l l o w i n g a se­ rious illness i n 1937, w h i c h undermined his health, he saw himself compelled to take an apprentice, and this was how L u d w i k Wilusz from the village of Kołaczyce, near Jasło, began to w o r k w i t h B i l i ń s k i . They w o r k e d together t i l l the outbreak of the w a r . In addition to everyday-use wares, such as pots, dishes, mugs and twins, Bilinski's workshop also produced socalled fancy pottery, including figurines, bowls, ash-trays and flower-pots. Though B i l i ń s k i seemed to be p a r t i c u l a r l y proud of his heavily orna­ mented flower-pots, w h i c h he adorned w i t h the f i 12-7 �gures of animals and poeple, they do not represent any greater artistic value. A l l Bilinski's wares are remarkable for their extra-fine burnish and the v a ­ riety of the ornamental themes. L u d w i k Wilusz, B i l i n s k i ' s former apprentice, began to learn the pottery trade i n his native village of K o ł a c z y c e . He has at present a workshop of his o w n in Stary S ą c z . His wares are very accurately glossed and are notable for their r i c h ornamentation. I n 1946, Wilusz i n v i t e d P a w e ł P ł a z i a k , a younger friend from his native village, to come and w o r k w i t h h i m i n Stary Sącz. A t present, alike the other potters, P ł a z i a k has a workshop of his own. The Stary S ą c z potters have t ó b r i n g the clay out which they make their wares, from P o d g ó r z e , not far from the t o w n . The preparation process of the clay, before i t is ready for production, takes not less than a year's time. A disk, a knife and a small w i r e are the usual implements used by a potter. The knife is a small, t h i n , rectangular wooden plate w i t h a roundish loophole i n the centre of i t . I t serves to smooth the vessels and to remove the remainders of the clay w h i l e the vessels are i n the process of m o u l ­ ding. The w i r e serves to unfasten the vessel from the disk after the moulding process has been finished. The Stary Sącz pottery of the 19th century was produced i n a r i c h v a r i e t y of forms. I n addition to pots and dishes, the potters made a l l kinds of f l a t bellied shepherds' mugs, s t a r - l i k e forms for pastry baking, flower-pots, special roof „ b a l l o n s " and c h i l ­ dren's toys. Though also present-day pottery is varied, articles of fancy-pottery, purchased m a i n l y by h o l i ­ day-makers, is the chief product of the Stary Sącz workshops. Painted earthenware is made of l i q u i d clay, coloured by means of i r o n ore, yellow loam and the green residue on such metals as copper. O r d i n a r y paint w h i c h cannot resist high temperature is not being used for colouring pottery. I n a l l probability, non-ornamented, glazed earthen­ ware was characteristic of t r a d i t i o n a l Stary Sącz pot­ tery in the past. Painting apparently was brought along by the potters w h o came from J a s ł o . Present-day pottery is painted and the hand-paint­ ing is more often than not done by the potter's wife. The decoration themes on the pottery made i n a l l the three Stary Sącz workshops are very similar in design (See tables I , I I and I I I ) . Ornamented and dried up vessels are being glazed and then b u r n t i n ovens. B u r n i n g is the very last stage i n a potter's work. The ovens, of w h i c h there are various types, are either placed i n the workshop or i n a separate place. The w o r k of Stary Sącz potters is seasonal. They start early i n May and finish at the end of Septem­ ber. W i n t e r time is used for relaxation and also for the preparation process of the clay. I t is also d u r i n g w i n t e r time that the potters sometimes make very 128 ingenious and r i c h l y ornamented specimens of pot­ tery. The market i n Stary Sącz is the chief place where local potters sell their products. Barbara Bazielich — T R A D I T I O N A L A N D M O D E R N CREATIVE ART I N THE KATOWICE VOIVODSHIP A n e x h i b i t i o n of popular art, both old and modern, was organised by the Upper-Silesian Musem i n coo­ peration w i t h the C u l t u r a l Departament of the K a ­ towice People's Council. The e x h i b i t i o n was on show from December 1957 up to A p r i l l 1958. The Katowice Voivodship embraces at present Cie­ szyn and Upper Silesia, as w e l l as the D ą b r o w a and C z ę s t o c h o w a basins, w h i c h means a number of ethno­ graphic regions, a l l of w h i c h were repesented at the exhibition, showing the c u l t u r a l links between Silesia and the other regions of this c o u n t r y . The opening of the e x h i b i t i o n was preceded by a thorough research into the various regions, d u r i n g w h i c h a number of creative folk art centres i n these regions was discovered and i n f o r m a t i o n on popular artists was- collected. The e x h i b i t i o n was housed i n the B y t o m Museum and was divided i n t o t w o sections: the t r a d i t i o n a l p a r t of the e x h i b i t i o n i l l u s t r a t e d the various types of creative art i n the past. O l d Silesian chests for clothing, ingeniously carved and painted, arrested the attention of the visitors. The modern section was arranged according to regions, displaying the w o r k of the modern popular artist and also his workshop. Decorative weaves, regional costumes, embroidery and lace were on display. A m o n g the interesting exhibits were also painted uprons w h i c h are part of Silesian wonemen's garments. Objects of religious rite, such as Eastereggs from the Gliwice and Ś w i ę t o c h ł o w i c e regions and masks from the R y b n i k regions were also on show. A separate section housed sculptures carved i n wood by modern artists. Ewa Fryś RABKA — EASTER P A L M S C O M P E T I T I O N I N The religious custom of consecrating palms is s t i l l very much alive i n Poland. The blessing ceremony is performed on P a l m Sundays. The Rabka district is renowned for its finest palms i n the country. Made of blossoming w i l l o w branches and adorned w i t h multi-coloured tissue-paper, the palms are sometimes 4 metres high. The National Museum i n Cracow organised this year a competition for the finest palms i n Rabka district. The palms w h i c h w o n the competition were purchased by the Museum and are now among the Museum's collections. �CZASOPISMA P A Ń S T W O W E G O INSTYTUTU W A R S Z A W A , U L . D Ł U G A 26. SZTUKI BIULETYN HISTORII SZTUKI, k w a r t a l n i k ponad 100 str. dużego formatu, około 100 ilustracji. Cena 21 zł prenumerata p ó ł r o c z n a 48 zł roczna — 96 zł. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , k w a r t a l n i k , 64 str. dużego formatu, bo­ gaty m a t e r i a ł ilustracyjny. Cena 18 zł prenumerata p ó ł r o c z n a 38 zł roczna — 72 zł. PRZEGLĄD ARTYSTYCZNY, kwartalnik poświęcony nowoczesnej twórczości plastycznej, 64 str. dużego formatu, bogata szata ilustracyjna w technice rotograwiurowej. Cena 18 zł prenumerata p ó ł r o c z n a 33 zł roczna — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 160 str. druku, około 100 ilustracji. Cena 18 zł prenumerata półroczna 36 zł roczna — 72 zł. K W A R T A L N I K F I L M O W Y , ponad 90 str. druku, k i l k a n a ś c i e ilustracji. Cena 10 zł prenumerata p ó ł r o c z n a 20 zł roczna — 40 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 str. druku, liczne p r z y k ł a d y nutowe. Cena 18 zł prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł roczna — 72 zł. PRENUMERATA Czasopisma PIS jako m a ł o n a k ł a d o w e są rozpowszechniane g ł ó w n i e w drodze prenumeraty. Z a m ó w i e n i a i p r z e d p ł a t y na p r e n u m e r a t ę przyjmowane są w terminie do dnia 15-go m i e s i ą c a p o p r z e d z a j ą c e g o okres prenumeraty — przez: U r z ę d y Pocztowe, listonoszy oraz O d d z i a ł y i Delegatury „ R u c h u " . Można r ó w n i e ż z a m ó w i ć p r e n u m e r a t ę d o k o n u j ą c w p ł a t y na konto P K O nr 1-6-100020, Centrala K o l p o r t a ż u Prasy i W y d a w n i c t w „ R u c h " w W a r ­ szawie, u l . Srebrna 12. Cena prenumeraty za g r a n i c ę jest o 40% droższa od ceny podanej w y ­ żej. P r z e d p ł a t y na tę p r e n u m e r a t ę przyjmuje na okresy półroczne i r o ­ czne P r z e d s i ę b i o r s t w o K o l p o r t a ż u W y d a w n i c t w Zagranicznych „ R u c h " w Warszawie, Wilcza 46, za p o ś r e d n i c t w e m P K O Warszawa konto N r 1-6-100024. SPRZEDAŻ A k t u a l n e numery czasopism P a ń s t w o w e g o I n s t y t u t u Sztuki są do na­ bycia: w w i ę k s z y c h kioskach „ R u c h u " , w w i ę k s z y c h k s i ę g a r n i a c h miast w o j e w ó d z k i c h . Egzemplarze zdezaktualizowane m o ż n a n a b y ć w sklepie przy u l . W i e j ­ skiej 14 w Warszawie. Z a m ó w i e n i a spoza Warszawy należy k i e r o w a ć do Centrali K o l p o r t a ż u Prasy i W y d a w n i c t w „ R u c h " , Warszawa u l . Srebrna 12. k r a k o w s k i e Z a k ł a d y Graficzne, K r a k ó w . S k ł a d : Z a k ł a d Nr. 6. u l . E. Orzeszko­ wej 7. Zam. 258, d r u k : Z a k ł a d Nr. 8, ul. Kościuszki 3. Zam. 337. Klisze: d r u k a r n i a Akcydensowa, Warszawa, Tamka 3. Pap. ilustr. K I . I I I , 100 gr. B I + karton biały kl I I I , 200 gr. Al. Nakład 2000 egz. S-41. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/754418db15d4c7d0ffd01282f5faf07f.pdf e5cc991cfb53278b7841310bdf68a366 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3899 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3653 Title A name given to the resource Sprawozdania / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1952 t.6 z.6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.6;s.347-355 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z P O K O N K U R S O W E J W Y S T A W Y PRZEMYSŁU L U D O W E G O W WĘGROWIE ROMAN Staraniem miejscowej Spółdzielni Przemyślu Ludo­ wego, stanowiącej placówkę terytorialną Centrali Przemysłu Ludowego i Artystycznego, otwarto w pierwszych dniach września 1952 r. w Węgrowie wy­ stawę, której celem był przegląd w y r o b ó w Spółdziel­ ni i zestawienie ich z materiałami wykonywanymi przez lud na własne potrzeby. W obszernej sali zgro­ madzono wiele eksponatów, wśród których na pierw­ szy plan wybijał się swoją liczebnością dział tkactwa i w y r o b ó w siatkowych, a następnie dział wycinanek, Inne dziedziny ludowej twórczości artystycznej, jak pisankarstwo, wyroby z drzewa czy ciasta, reprezen­ towane były, niejako symbolicznie, kilkoma zaledwie okazami. Z punktu widzenia etnograficznego najciekawszy był niewątpliwie zespół tkanin zebranych przez orga­ nizatorów wystawy z terenu wsi. Występują tu g ł ó w ­ nie pasiaki i tkaniny przetykane. Wśród pasiaków istnieje duża rozmaitość w zależności od przeznacze­ nia tkaniny. Mamy w i ę c tzw. „plachty" łączone z dwóch szerokości materiału, u ż y w a n e do nakrywania łóżek i zawieszania w drzwiach jako zasłony, jako Ryc. 1. Dywan tkany w 1923 zielonego lnu i białej bawełny przez M. Orzeszek. Jartypory. RE1NFVSS zapaski (fartuchy), płachty siewne i chodniki. P ł a c h ­ ty wykonane są najczęściej z lnu, jakkolwiek w y j ą t ­ kowo zdarzają się również tkane w e ł n i a n y m w ą t k i e m na lnianej, czy bawełnianej osnowie (noszą w ó w c z a s nazwę „dywanów"). Wykonane są one bądź splotem rypsu płóciennego, bądź splotem rządkowym. Wiązki barwne, złożone z pasów szerokości 1/2 — 7 cm, mają najczęściej układ asymetryczny, choć zdarzają się też wiązki o kompozycji symetrycznej. W zestawieniach barwnych, mimo używania kolorów ostrych, przebija się tendencja przygaszenia ich jaskrawości przez od­ powiednie kombinowanie barw i operowanie różnymi szerokościami pasów. Raporty kolorystyczne mają nie­ kiedy dużą skalę barw. Przykład takiego raportu znaj­ dujemy na grubym pasiaku lnianym, tzw. „parcia­ nym", wykonanym przez Annę Śladowską z Woli Orzeszowskiej. Raport tego pasiaka o stałym układzie asymetrycznym składał się z barw: ciemnozielonej (3 cm), żółtej (3 cm), czarnej (1 cm), niebieskiej (1 cm), czarnej (1 cm), „malinowej" (2 cm), czarnej (1 cm), żółtej (1 cm), ciemnozielonej (3 cm), żółtej (2 cm), czar­ nej (Va cm), żółtej (V* cm), niebieskiej (2 cm), „mali- Ryc. 2. Dywan z wełny czerwonej. �nowej" (2 cm), czarnej (1 cm), różowej (1 nitka), ciem­ nozielonej (3 cm), niebieskiej (1 cm), czarnej (6 cm), niebieskiej (7 cm). Wśród płacht pasiastych wystawiono również k i l ­ ka pasiaków ozdobionych przetykaną „kostką". W grupie tej zwracała u w a g ę tkanina w kolorze ciem­ nozielonym w przetykane białe pasy (ryc. 1), wykona­ na przez Mariannę Grzeszek z Jartyporów. Inny zupełnie charakter mają pasiaki przeznaczo­ ne na zapaski i płachty siewne. Na wystawie pokazano kilka odmian takich zapasek. Jedną stanowią bardzo interesujące pod w z g l ę d e m kolorystycznym zapaski „smolne" używane do pracy codziennej, tkane w drob­ ne paseczki o przewadze koloru czarnego, łączonego z czerwonym i ciemnozielonym lub żółtym. Na ogół w y w o ł u j ą one wrażenie ciemnych. Druga odmiana — to zapaski „gurowe" o białym zasadniczo tle w czer­ wone paseczki lub prążki, tkane czerwoną bawełną kupną, czyli tzw. ,gurem". Wśród zapasek gurowych spotyka się również bogate wzory przetykane. Trzecia odmiana zapasek wykonana jest z pasiaka o w ą s k i m układzie pasków tkanych w kolorach białym, czerwo­ nym i szaroniebieskim. W sumie paski te dają z pew­ nej odległości wrażenie szaropopielatych. Podobne do nich są pasiaki używane na płachty siewne. Кус. 3. Dywan z lnu czerwonego i białej wełny w „mętliki" lub „migotki" wyk. przez Marian­ nę Kuśmierczyk (lat 48) w 1952 r. Pasiaki-chodniki wykonane są z grubego partu lub z tzw. „szmaciaka". Pasiaki parciane mają niekiedy bardzo piękne ze­ stawienia kolorystyczne, na które składają s i ę ciepłe, intensywne barwy, jak czerwona, pomarańczowa, żół­ ta, z ciemniejszymi wstawkami użytymi dla stonowa­ nia całości. Osobną grupę stanowiły na wystawie tkaniny prze­ tykane, przeważnie dwukolorowe, o wzorach kompo­ nowanych na zasadzie kraty (ryc. 2) lub w "kręgi" (ryc. 3). Dzięki umiejętnej selekcji materiału, prze­ prowadzonej przez organizatorów wystawy, w dziale tym słusznie nie pokazano bardzo rozpowszechnionych na Podlasiu „dywanów" o wzorach zwierzęcych (je­ lenie, indyki itp.) lub naśladujących fabryczne kapy. Wśród tkanin bieliźnianych wystawiono obrusy i ręczniki, które dzięki ogromnej biegłości technicznej podlaskich tkaczek zadziwiają widza bogatą fakturą lub ciekawym wzorem. Ryc. 4. Dywan biało-czarny w jodełkę (swo­ bodna przeróbka ze starego dywanu) rivyk. <w la­ tach 1950-52 przez Dominikę Bujnowską (lat 48). Węgrów. Produkcję tkacką spółdzielni reprezentowały licz­ ne tkaniny, głównie lniane i lniano-bawełniane, na­ wiązujące układem wzoru do ludowych pasiaków lub tkanin przetykanych. Tkaniny wykonane przez spół­ dzielnię, staranne pod względem technicznym, mają jednak zupełnie odmienną gamę kolorystyczną niż ta, która cechuje tkaniny podlaskie. Zjawisko to nie ujawniało s i ę z pełną wyrazistością, kiedy pomieszano w ekspozycji tkaniny wykonane przez Spółdzielnię z tkaninami wiejskimi. W momencie jednak, gdy wy­ roby Spółdzielni wydzielone zostały osobno, różnice zarysowały się w sposób uderzający. Produkcja Spół­ dzielni utrzymana jest w gamie kolorystycznej o prze­ wadze tonów zbielonych (seledyn, jasny brąz, żółty, jasnoniebieski), obcych nie tylko terenowi Podlasia, ale w ogóle kolorystyce ludowej. Przesunięcie to, jak się następnie wyjaśniło, wynika z w a r u n k ó w tech­ nicznych, uzależnione jest bowiem od jakości surowca, który barwidny jest centralnie w farbiarni C.P.L. i A. w Warszawie. �Oczywiście trudno to zapisać C.P.L. i A. na poczet zasług. Zdajemy sobie sprawę, że Centrala Przemysłu Ludowego i Artystycznego, organizując ludową wy­ twórczość w terenie, ma prawo, a nawet obowiązek w p ł y w a n i a na stronę estetyczną produkcji. Akcja ta musi być jednak w pełni świadoma, głęboko przemyś­ lana, przedyskutowana w gronie plastyków i etnogra­ fów, nigdy zaś nie powinna wynikać z momentów przypadkowych, na przykład z chęci doraźnego u p ł y n ­ nienia zapasu tego czy innego surowca. W zakresie tkactwa ludowego przesunięcie gamy kolorystycznej, czy też sprowadzenie jej na w i ę k s z y m obszarze geo­ graficznym do wspólnego mianownika jest r ó w n o ­ znaczne z zatarciem najistotniejszych cech artystycz­ nych i regionalnych. Czymże w końcu będzie s i ę róż­ nił pasiak opoczyński od podlaskiego czy kurpiow­ skiego, jeśli wykonamy je w tej samej tonacji barw­ nej, narzuconej przez farbiarnię C.P.L. i A-? z trzech elementów (grzybki i dwa rodzaje drzewek), występujących w stale powtarzających się zespołach, które w sposób równomierny wypełniają pole zdob­ nicze. Układ ich, dzięki silnie zaakcentowanym liniom poziomym i pionowym, jest bardzo przejrzysty. Bordiura, zdobiona skromnie szeregiem" linii zygzakowa­ tych, stanowi doskonałe zamkHięcie tej bardzo pod względem kompozycyjnym jednolitej całości. Eksperymentowanie i dopasowywanie produkcji do aktualnych w a r u n k ó w surowcowych nie miałoby ujem­ nych następstw, gdyby ograniczało się tylko do licz­ nych w ramach C.P.L. i A. nie-ludowych wytwórni przemysłu artystycznego, gdzie z natury rzeczy wszel­ kiego rodzaju przypadkowość nie pociąga za sobą skutków tak bardzo ujemnych. W dziale tkanin, prócz w y r o b ó w nawiązujących do pasiaków i przetykanych „dywanów", znalazły się również dużych rozmiarów kapy i makaty wykonane z tak zwanej ,¿pakulanki", czyli najgrubszej przędzy pozostałej przy czesaniu lnu. Wyroby te, mimo niskogatunkowego surowca, nie robią ujemnego wrażenia. Ciepły żółtoszarawy ton nie farbowanej przędzy har­ monizuje z czerwonawym kolorem wzoru biegnącego wzdłuż brzegów. Dzięki umiejętnemu doborowi splotu całość ma fakturę urozmaiconą. Spośród d y w a n ó w tkanych z pakulanki na specjalną u w a g ę zasługiwał dywan haftowany wełną w duże gwiaździste motywy, wypełniające okna kraty (ryc. 5). Dywan ten, wyko­ nany przez Albinę Rostek z Woli Orzeszowskiej, n a ­ wiązuje do haftowanych tkanin z połowy ubiegłego stulecia, które spotykamy niekiedy na stopniach ołta­ rzy w podlaskich kościołach. Eksperymentem, który w przyszłości może dać jak najlepsze rezultaty, są próby prowadzone przez kie­ rownictwo Spółdzielni w Węgrowie, zmierzające do wypracowania podlaskiego dywanu dwuosnowowego. Dywany takie spotykane są na Podlasiu dosyć często, ale były wykonywane przez tkaczy miejskich i to pra­ wie zawsze ludzi obcego pochodzenia, nie związanych z terenem Podlasia. Obecnie próby stworzenia dwuo­ snowowego dywanu podlaskiego podjęła, z inicjatywy Spółdzielni, Dominika Bujnowska. T a utalentowana tkaczka rozpoczęła s w ą działalność na terenie Węgro­ wa przed paru laty od kopiowania starych okazów dwuosnowowych dywanów „tkaczowskich", które jeszcze tu i ówdzie znajdują się na Podlasiu jako po­ zostałości po tkaczach miejskich. Zachęcona przez kie­ rowniczkę Spółdzielni M. Tomerle do prac bardziej samodzielnych, Bujnowska zaczyna komponować wzo­ ry własne. Wśród wystawionych d y w a n ó w . Bujnow­ skiej niewątpliwie najlepszy jest „Las" (ryc. 4), dywan czarno-biały stanowiący swobodną przeróbkę podob­ nego tematu zaczerpniętego z dywanu starego. Deko­ racja części środkowej skomponowana jest zaledwie Ryc. 5. Dywan pakułowy poszywany wykonany w 1952 r. przez Albinę Rostek Wola Orzeszowska, pow. Węgrów. wełną, (lat 25). Ryc. 6. Dywan szaro-czarny, wykonany w latach 1950—52 przez Dominikę Bujnowską. Węgrów. �Drugi z d y w a n ó w Bujnowskiej, przedstawiony na ryc. 6, również nawiązuje do dawnych d y w a n ó w „tkaczowskich". Łączy je z nimi motyw winorośli, przy­ niesiony zapewne przez Bujnowską z Białostockiego (por. dywan dwuosnowowy z okolic Augustowa publi­ kowany W „Polskiej Sztuce Ludowej" 1951, nr 6, s. 187), meandrowy wzór na bordiurze i zgeometryzowany ośrodkowy motyw roślinny występujący na bia­ łych polach szachownicy. Dopiero w ostatnich swoich pracach Bujnowska w zupełności odrywa się od wzo­ rów dawniejszych, starając się rozwiązać kompozycję tkaniny w sposób samodzielny. Pierwszą z serii tych prac jest dywan zatytułowany przez autorkę „Ogród owocowy" (ryc. 7). W pracy tej Bujnowska zachowuje jeszcze szachownicowy podział tła występujący na dy­ wanie poprzednim, ale pola szachownicy wypełnia motywami w ł a s n e g o pomysłu, przedstawiającymi w a ­ rzywa i kwiaty ogrodowe oraz szereg postaci ludz­ kich, zapewne ogrodników i ogrodniczek. W bordiurze jako motyw wprowadza drewniany parkan mający podkreślać, ż e wszystko, co znajduje się wewnątrz, to jest właśnie „ogród". Ryc. 7. Dywan 1950—52 przez czerwono-czarny wyk. w latach Dominiką Bujnowską. Węgrów. Ryc. 8- Dywan zielono-czarny wykonany w la­ tach 1950—52 przez Dominikę Bujnowską. Węgrów. Pierwsza całkowicie samodzielna praca Bujnow­ skiej pod w z g l ę d e m artystycznym jest jeszcze bardzo niejednolita. Analizując szczegóły wypełniające poje­ dyncze pola znajdziemy wiele m o t y w ó w rozwiązanych pod w z g l ę d e m dekoracyjnym zupełnie dobrze, na przykład słoneczniki umieszczone na osi pionowej, podwójne szeregi kalarepek na polach czarnych, czy cały szereg m o t y w ó w przy dolnym brzegu dywanu. Obok tego zdarzają się jednak rozwiązania zupełnie słabe (na przykład cały drugi szereg od dołu). Całość, mimo ż e nałożona jest na siatkę szachownicy, która powinna nadać kompozycji pewną zwartość i związać ją konstrukcyjnie, sprawia wrażenie wewnętrznie nie zorganizowanej i przypadkowej. Nadmiar różnego ro­ dzaju m o t y w ó w powoduje wrażenie chaosu i pewnej pstrokacizny. Następnym z tej grupy jest dywan o tematyce fi­ guralnej, zatytułowany „Gospodarstwo wiejskie" (ryc. 9). Przedstawia on kobiety wiejskie i dzieci w otocze­ niu domowego ptactwa, krów i baranów, ustawionych w pięciu poziomach jeden nad drugim, przy czym sceny umieszczone w szeregach nieparzystych i pa­ rzystych powtarzają się między sobą z niewielkimi odmianami. Bordiurę tworzy ułożony na zmianę mo­ tyw kosza z kwiatami i dzbanka. W porównaniu z po­ przednim, dywan ten jest w układzie swym bardziej przejrzysty i spokojniejszy. Gdy zanalizujemy układ kompozycyjny poszczególnych szeregów, nie znajdzie­ my w nich nic, co można by wytknąć autorce jako błąd, poza drobną jedynie uwagą, że w szeregu dru­ gim i czwartym należałoby przedstawione tam zwie­ rzęta ustawić ściślej we właściwych pionach. Nato­ miast, gdy obserwujemy całość, wyczuwa się pewien brak równowagi między prawą i l e w ą stroną pola zdobniczego, wynikający stąd, że po lewej stronie w szeregach nieparzystych ustawia autorka stale jedną postać, po.prawej zaś — dwie. Całość niewątpliwie zyskałaby pod względem kompozycyjnym i stałaby się bliższa ludowej tradycji dekoracyjnej, gdyby sze­ reg środkowy (trzeci) został zakomponowany w po­ rządku odwrotnym w stosunku do szeregu pierwszego �Ryc, 9. Dywan biało-czarny wykonany w latach 1950—52 przez Bujnowską. Wągrów. i ostatniego. Nie całkiem szczęśliwe wydaje mi się również rozwiązanie bordiury, gdzie zarówno w par­ tiach pionowych jak i poziomych odnosi się wrażenie nadmiernego stłoczenia. Elementy bordiury nie są w ogóle zbyt szczęśliwie dobrane. Gdybyśmy bowiem poszczególne elementy od siebie nieco odsunęli, mo­ głaby się zagubić ciągłość i zwartość układu paso­ wego. Wypowiedziane wyżej uwagi krytyczne nie stoją bynajmniej na przeszkodzie, aby Dominikę Bujnow­ ską uznać za wybitną artystkę ludową i z jej przysz­ łą twórczością wiązać jak najbardziej optymistyczne nadzieje. Uprawnia nas do tego trzeci, najnowszy dy­ wan Bujnowskiej, przedstawiający „Drogę przez wieś'' (ryc. 8), gdzie z bardzo trudnego zadania potrafiła Dominiką autorka wybrnąć obronną ręką, dając w rezultacie dzieło nienaganne pod w z g l ę d e m artystycznym, sta­ nowiące, zwłaszcza jeśli chodzi o kompozycję, ogromny krok naprzód w stosunku do poprzednich prac samo­ dzielnych. Ostatnią z prac Bujnowskiej wystawionych w W ę g ­ rowie była kopia starego dywanu „tkaczowskiego" o motywie „gwiazd z łapkami" powtarzanym często w pracowni Składanowskich z Wyszkowa (ryc. 10). Nowe jest jedynie kolorystyczne rozwiązanie dywa­ nu, znacznie od pierwowzoru bogatsze, zaprojektowa­ ne przez art. plast. M. Wądołowską, sprawującą w Spółdzielni nadzór artystyczny. Z innych działów produkcji Spółdzielni na u w a g ę zasługują firanki poszywane na siatce, o wzorach na- �wiązujących do podobnych robót spotykanych w po­ staci serwet na stołach podlaskich. W obficie zaprezentowanym dziale wycinanek zo­ stały pokazane zarówno formy wyjściowe, którymi dla wycinanek podlaskich były „gwiazdki" wycinane i sklejane z kolorowych opłatków, jak formy później­ sze z kolorowego papieru. Gwiazdy z opłatka wyko­ nały dla c e l ó w wystawowych Helena Górska z Jaczewa oraz Czesława Rowicka z niezbyt od Jaczewa od­ ległych Górek — Grubaków. Podobne wycinanki spo­ tyka się podobno we wsi Paczuska koło Sokołowa. Forma wycinanek z opłatka jest z reguły ośrodkowa, wieloosiowa („Polska Sztuka Ludowa" 1950, nr 1 — 6, s. 77). Zgodnie z nazwą, wycinanki przybierają n a j ­ częściej kształt wielopromiennej gwiazdy lub rozety przypominającej budową oglądane w powiększeniu płatki śniegu. Z wycinanek opłatkowych rozwinęły się wycinanki papierowe sklejane z kolorowych papie­ rów. W przeciwieństwie do wielowarstwowych wyci­ nanek łowickich czy niektórych kurpiowskich, wyci­ nanka podlaska powstaje przez sklejanie skompliko­ wanych form ażurowych z prostych elementów, na przykład z paseczków w ą s k o ciętego papieru. Kółko, umieszczone w środku, stanowi element łączący ca­ łość konstrukcyjnie i kompozycyjnie, podkreślając za­ łożenie centralne. Specyficzną cechą wycinanek pod­ laskich jest ich dwustronność. Nie są one bowiem, jak gdzie indziej, naklejane na ścianach, ale zawieszane na końskim włosiu lub na nitce u belek powały. Wycinankarstwo, które na Podlasiu zaczęło wyraźnie chylić się k u upadkowi, dźwignęło się ostatnio dzięki akcji zorganizowanej przez Spółdzielnię w Węgrowie. Wśród młodzieży na terenie Górek — Grubaków przeprowadzono pod kierunkiem art. plast. Mieczy­ sława Bartodziejskiego próby wskrzeszenia podlas­ kiej wycinanki — z bardzo dobrymi rezultatami. W wyniku powyższej akcji zebrano obfity i bardzo cie­ kawy materiał, obejmujący paręset sztuk wycinanek o w ł a s n y m odrębnym stylu, różniącym je od wszyst­ kich innych wycinanek ludowych w Polsce. Zagad­ nieniem wycinanek nie będę się na tym miejscu zaj­ m o w a ł szczegółowo, gdyż jest to temat obszerny, w y ­ magający w przyszłości specjalnego opracowania. Na tym miejscu chciałbym jedynie podkreślić właściwe podejście prof. Bartodziejskiego do tego zagadnie­ nia; z trudnego zadania wywiązał się on bardzo umiejętnie, kierując pracami młodych w y k o n a w c ó w w sposób dyskretny, nie krępując ich indywidualnoś- Fotografie wykonał Ryc. 10. Dywan tkany dla kościoła ,w latach 1950-52 przez Dominikę Bujnowską. Wzór prze­ niesiony ze starego. Węgrów. ci i nie wypaczając regionalnego charakteru podlaskiej wycinanki. Z innych działów sztuki ludowej pokazano na wy­ stawie bardzo niewiele. Należy tu wspomnieć o popu­ larnych „kózkach" prostyńskich wykonanych z ciasta oraz specjalnej formie jajek wielkanocnych zdobio­ nych na powierzchni spiralnym wzorem z naklejonej treści sitowia i pęczkami kolorowej wełny. Jury konkursowe, w którego skład wchodzili przed­ stawiciele Ministerstwa Kultury i Sztuki, P a ń s t w o ­ wego Instytutu Sztuki, C.P.L. i A. oraz Spółdzielni w Węgrowie, rozdzieliło między osoby biorące udział w wystawie nagrody pieniężne z funduszów dostar­ czonych przez Ministerstwo Kultury i Sztuki, C.P.L. i A. oraz Zarząd Spółdzielni. Pod uwagę wzięto przede wszystkim osoby zorganizowane w Spółdzielni. Stefan Deptuszewski �W Y S T A W A SZTUKI L U D O W E J W WOJEWÓDZTWIE OLSZTYŃSKIM WŁADYSŁAW GĘBIK Zorganizowana we wrześniu 1952 r. przez Okręgowe Trudności, które napotyka dzisiejszy badacz sztuki Muzeum w Olsztynie Wystawa Sztuki Ludowej objeż­ i kultury ludowej regionu warmijsko-mazurskiego, dża teren w o j e w ó d z t w a , zaglądając nie tylko do miast zwiększa jeszcze fakt, że nauka polska, w przeciwień­ i miasteczek, ale i do wsi. Jest to pierwsza tego ro­ stwie do niemieckiej, ziemią tą interesowała się bar­ dzaju impreza na terenie w o j e w ó d z t w a olsztyńskiego dzo słabo. Nieliczne pozycje w naszej literaturze nau­ i z tego względu stanowi w a ż n e wydarzenie w życiu kowej stanowią w i ę c dla badacza tego terenu nikłą kulturalnym regionu. stosunkowo pomoc. Jeżeli dodamy, że wojna prawie Niewielkie stosunkowo zainteresowanie miejscowej całkowicie ' zmiotła przechowywane przez lud cenne prasy Wystawą sprawiło, że przy słabej na ogół propa­ dokumenty polskiej kultury ludowej (rękopisy, doku­ gandzie Wystawa ta przeszła na terenie miasta woje­ menty polskiego piśmiennictwa, roczniki terenowych wódzkiego bez większego wrażenia. Podobny brak z a ­ gazet i czasopism, kalendarze, tkaniny, części stroju interesowania ze strony oficjalnych czynników spo­ ludowego, zabytkowe rzeźby, stare instrumenty ludo­ łecznych i oświatowych towarzyszy Wystawie nieste­ we itp.), to będziemy mieli w ogólnych zarysach obraz ty i w innych miejscowościach, do których Wystawa obecnego stanu. Jedyny prawie, ż y w y dokument pol­ dotarła. Sprawozdania z Olsztynka, Ostródy, Morąga, skiej kultury tej ziemi i świadek jej historii — c z ł o ­ Lidzbarka, Giżycka, Mikołajek, Mrągowa, Piecek, Wojwiek — stanowi w całokształcie spraw kulturalnych, nowa i innych miejscowości świadczą jednak, że m i ­ związanych z badaniem tego terenu przez naukę pol­ mo braku odgórnych zainteresowań Wystawa cieszy ską, problem badaj najtrudniejszy. się dużym powodzeniem i jest wszędzie lokalną re­ Wystawa, która jest przede wszystkim obrazem welacją. przeszłości kulturalnej regionu warmijsko-mazurskie­ Na ogół mieszkańcy wojew. olsztyńskiego bardzo go, pokazuje zabytki sztuki ludowej, mające dziś w a r ­ mało wiedzą o przeszłości swej ziemi. Większość nie tość raczej już tylko muzealną. Brak jest nazwisk zna zupełnie historii Warmii i Mazur, ani nie wie nic współczesnych twórców i pokazu ich dzieł. Wpraw­ 0 kulturze dawniejszych mieszkańców tego regionu. dzie tablica ilustrująca rozmieszczenie spółdzielni Tym cenniejszym w i ę c zjawiskiem jest obecna objaz­ tkackich, wikliniarskith i rogożyniarskich świadczy dowa Wystawa regionalnej sztuki ludowej. Dzięki niej o tym, że na terenie wojew. olsztyńskiego istnieją bowiem szerszy ogół mieszkańców wojew. olsztyńskie­ ośrodki twórcze podtrzymujące tradycje sztuki ludo­ go po raz pierwszy zetknie się z zagadnieniem kultu­ wej, ale pokazanie prób współczesnych poczynań, nie ry regionu, na którym mieszka. Z Wystawy skorzy­ tylko zresztą w dziale artystycznego tkactwa, dałoby sta w jednakowej mierze Polak miejscowego pocho­ pojęcie o kierunkach rozwojowych miejscowej w y ­ dzenia, któremu burżuazyjna nauka i propaganda nie­ twórczości ludowej. Ciekawą również byłaby odpo­ miecka narzuciła fałszywy pogląd na te sprawy, jak wiedź na pytanie, czy brak nadzoru artystycznego 1 Polak przybyły tu po roku 1944. Wystawa ukaże im w niektórych naszych spółdzielniach tkackich nie od­ nie tylko najistotniejsze wartości miejscowej sztuki bija się ujemnie na rozwoju ich wytwórczości. ludowej, ale, co ważniejsze, polskość regionu. Ośrodki twórcze polskiej sztuki ludowej, a przynaj­ Co prawda, wiele obiektów, ilustrowanych na Wy­ mniej najważniejszych jej działów (tkactwo, kaflarstawie, już nie istnieje. Uległy one zniszczeniu nie stwo), rozmieszczone były dawniej, jak nas poucza tylko w czasie działań wojennych, ale zatraciły się Wystawa, głównie w powiatach' sąsiadujących z Pol­ w przeszłości, w wyniku walki prowadzonej z polsko­ ską. Nikłe w p ł y w y dworskie pruskiej junkierszczyzny ścią przez miejscowych urzędowych i nieurzędowych na te ośrodki tłumaczą się przede wszystkim tym, że germanizatorów. na Mazurach mieszkał lud biedny, przeciwstawiający Likwidacja polskiej kultury postępowała na terenie się zdecydowanie zakusom germanizatorów, większa Warmii i Mazur dwiema drogami: przyswajania przez zaś własność niemiecka rozmieszczona była głównie germanizatorów najcelniejszych wartości polskiej k u l ­ w bogatszych glebowo powiatach północnych. tury oraz likwidowania twórców i ich dzieł. Wystawa obrazuje sztukę ludową Warmii i Mazur Przyswajanie wartości polskiej kultury ludowej do­ w zakresie budownictwa, tkactwa, kaflarstwa, garn­ konywało się w czasach nowszych pod patronatem carstwa, sprzętarstwa i ubioru. Poszczególne fragmen­ królewieckiego Instytutu „fur Heimatforschung". W y ­ ty Wystawy, rozmieszczone na 11 przenośnych stela­ dawnictwa tego Instytutu lansowały, po odpowiednim żach, obejmują głównie materiał fotograficzny. Dwie spreparowaniu, dokumenty polskiej kultury ludowej niewielkie gabloty, wmontowane w. stelaże poniżej jako dowody niemieckości regionu. Likwidacja t w ó r ­ plansz, zawierają oryginalne okazy sztuki ludowej. ców osiągnęła natomiast najwyższe nasilenie za cza­ Mapa zasięgu chat podcieniowych wykazuje roz­ sów Hitlera i dokonała się w hitlerowskich więzie­ mieszczenie charakterystycznych dla mazurskiego bu­ niach i obozach koncentracyjnych. downictwa podcieni typu szczytowego w powiatach �południowo-wschodnich, typu zaś nadwiślańskiego w powiatach północno-zachodnich. Trafnie dobrane fotografie pokazują nie tylko całe budynki, ale i cie­ kawsze fragmenty zdobnictwa drzewnego spotykane­ go na belkach, schodach, odrzwiach itp. Znajdywane tu i ówdzie napisy wskazują nie tylko na wiek domu, ale i na jego polskie pochodzenie. Dział budownictwa przedstawia obiekty w w i ę k s z o ­ ści dziś niestety już nie istniejące. Ocalałe zaś nielicz­ ne zabytki budownictwa wiejskiego niszczeją w tere­ nie i nic nie wskazuje na to, że podjęte zostaną n a ­ tychmiastowe kroki dla ich uratowania. Smutny ten stan rzeczy w wojew. olsztyńskim jest wynikiem bra­ ku odpowiednich fachowców, w wyniku czego np. od szeregu miesięcy nie mógł być obsadzony tak w tym wypadku potrzebny urząd konserwatora w o j e w ó d z ­ kiego. W dziale tkactwa pokazano na Wystawie zarówno fotografie, jak i oryginalne próbki różnych tkanin. Uzupełnieniem tego działu są fotografie przęślic o bo­ gatej ornamentyce. Przęślice te były dawniej przed­ miotem specjalnej troski zdobniczej ludowych arty­ stów, stanowiły bowiem zwykle najmilszy dar ofiaro­ wany przez chłopca wybrance swego serca. Tkactwo stanowiło niegdyś główne zajęcie kobiet, szczególnie w porze zimowej. Jeszcze i dziś w wielu domach, zarówno na Warmii jak i na Mazurach, spo­ tykamy ocalałe z pogromu wojennego kołowrotki i warsztaty tkackie. Ostatnio nastąpiło nawet znacz­ ne ożywienie w dziedzinie artystycznego tkactwa głównie dzięki założeniu nowych spółdzielni tkackich w powiatach olsztyńskim, mrągowskim i innych. Bogato reprezentowany jest też jeden z najciekaw­ szych działów miejscowej sztuki ludowej, a mianowi­ cie kaflarstwo. Obok tematyki dekoracyjnej próbowali artyści ludowi odtwarzać na kaflach barwne sceny z życia ówczesnej wsi, ilustrując je charakterystyczny­ mi polskimi napisami, cytatami z pieśni, przysłowia­ mi itp. Sprzętarstwo ilustrowane jest na Wystawie fotogra­ fiami malowanych szaf, kredensów, kołysek, skrzyń, krzeseł itp. W dziale garncarstwa natomiast, obok fotografii dzbanów, garnków, mis, flaszek, talerzy itp., widzimy oryginalne okazy garnków i naczyń bliźniaczych. Ze stroju zachowały się jedynie tylko resztki. D a ­ wny strój ludowy mazursko-warmijski zaginął, żyje jednak w tradycji i wspomnieniach miejscowej ludno­ ści, a nawet zachowały się jeszcze gdzieniegdzie dro­ bne jego fragmenty. Szczególnie ciekawą częścią re­ gionalnego stroju ludowego są nieliczne wprawdzie, ale za to dobrze zachowane czepki warmijskie. Warto przypomnieć, że za jeden taki czepek trzeba było nie­ rzadko zapłacić więcej niż za krowę. Tej właśnie czę­ ści stroju poświęcono osobną tablicę oraz pokazano oryginalne czepki. Czepki takie nosiły na Warmii za-, równo panny jak i mężatki. Prace nad rekonstrukcją stroju ludowego regionu warmijsko-mazurskiego, podjęte w r. 1946 przez To­ warzystwo Teatru i Muzyki Ludowej i kontynuowane później przez Ligę Kobiet i Z. S. Ch., doprowadziły do częściowego odtworzenia tego stroju. Znalazło to swój praktyczny wyraz w zaopatrzeniu szatni teatral­ nej Tow. Teatru i Muzyki Ludowej w kilkadziesiąt regionalnych kostiumów ludowych, poza tym skłoniło Ligę Kobiet i Z. S. Ch. do uszycia kompletów strojów dla swych artystycznych grup reprezentacyjnych. Pokazanie tych prób na Wystawie stanowiłoby cen­ ne jej uzupełnienie. Dałoby ono równocześnie podsta­ w ę do krytycznej oceny dotychczasowych osiągnięć na polu praktycznej rekonstrukcji regionalnego stroju ludowego. Wielka szkoda również, że obecnej Wystawie nie to­ warzyszy w objeździe drukowany przewodnik-katalog, jak to miało miejsce w 1948 r. w Olsztynie. Przewod­ nik taki stanowiłby jak gdyby przedłużenie Wystawy— byłby znakomitym materiałem popularyzującym i uzupełniającym zdobyte na Wystawie wiadomości. 1 1 Szczegółowe omówienie tego działu mazurskiej sztuki ludowej, podobnie jak i innych jej działów, znajdzie czytelnik w 4—5 numerze Polskiej Sztuki Ludowej z roku 1948. Pomimo tych drobnych braków, pierwsza objazdowa Wystawa Sztuki Ludowej Warmii i Mazur spełnia swoją doniosłą rolę w terenie, budzi zainteresowanie problemem sztuki ludowej regionu, wskazuje wyraź­ nie na polskość tej sztuki i jej ścisłą łączność ze sztu­ ką ludową sąsiednich regionów. Należy się też za jej zorganizowanie Kierownictwu Muzeum Regionalnego w Olsztynie • pełne uznanie. SPRAWOZDANIE Z BADAŃ T E R E N O W Y C H POLSKIEGO T O W A R Z Y S T W A LUDOZNAWCZEGO OLGA W roku 1952 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze przystąpiło do planowych badań terenowych nad rolnictwem i hodowlą. Przygotowaniem do nich była 2-dniowa konferencja etnografów w dniach 21 — 23 marca 1952 r. w Krakowie. Konferencja obejmowała dwa punkty programu: podsumowanie w y n i k ó w dotychczasowych badań etno­ GAJEKOWA graficznych oraz opracowanie kwestionariusza robo­ czego dla badań nad rolnictwem i hodowlą. Podsumo­ wania w y n i k ó w badań terenowych w Polsce dokonał prof. Moszyński, który scharakteryzował t e m a t y k ę ba­ dań, prowadzonych przy Katedrach Etnografii w War­ szawie, Toruniu, Poznaniu, Lublinie, Łodzi, Wrocła­ wiu i Krakowie, oraz przez Zakład Architektury �w Warszawie, Polską Akademię Umiejętności, daw­ ny Instytut Śląski, oraz dawny Instytut Bałtycki. Po roku 1945 zainteresowanie badaniami terenowymi wzmogło się, szczególnie jeśli chodzi o badania nad kulturą materialną. Równocześnie same badania po­ głębiły się o tyle, że w w i ę k s z y m stopniu kładzie się obecnie nacisk na podłoże gospodarcze i społeczne zja­ wisk etnograficznych. W szczegółowym przeglądzie etnograficznych badań terenowych, dokonanych w ostatnich latach, prelegent wymienił następujące: w latach 1945-47 badania prowadzone pod kierunkiem prof. К. Adamskiej nad tradycyjnymi formami gospo­ darki; badania Koła Naukowego H . К. M, przy U. J . obejmujące inwentaryzację zabytków 13 wsi pow. krakowskiego; badania nad budownictwem i cerami­ ką lubelską w ośrodku lubelskim; badania nad budow­ nictwem, rybołówstwem i rolnictwem, prowadzone przez Toruński Oddział P. T. L . na terenie K u j a w ; badania na terenie spółdzielni produkcyjnych w Wiel­ kopolsce, prowadzone przez Katedrę Poznańską, wre­ szcie badania Uniwersytetu Warszawskiego; badania prof, dr Stelmachowskiej na Kaszubach, dra Zakiego na cmentarzyskach w Szaflarach i Dębnie, dra Reinfussa w Nowotarszczyźnie i na terenach zalanych z powodu budowy tamy na Dunajcu, badania dra Gładysza na Śląsku, badania dr Kowalskiej na Podhalu; wreszcie osobne znaczenie miały badania, na zamówienie P. K . P. G., nad przemysłem małomia­ steczkowym i wiejskim w woj. lubelskim i rzeszow­ skim. T u także wymienić należy badania nad budow­ nictwem wysokogórskim, prowadzone pod kierunkiem prof, dra Antoniewicza oraz prowadzone z wielkim rozmachem badania P a ń s t w o w e g o Instytutu Sztuki nad zbieraniem folkloru muzycznego i plastyki ludo­ wej. Na ogół jednak w badaniach tych stosowano roz­ maite kwestionariusze, toteż wyniki ich są bardzo nierównomierne. Także teren badań nie wszędzie był jednakowo obsłużony, do zmapowania zjawisk kultu­ rowych Mazowsza, Podlasia, a nawet Wielkopolski materiały są jeszcze wciąż zbyt ubogie. Różnorodność metod i celów badawczych sprawia, że materiały te są nieporównywalne, a zatem dla celów atlasowych przed­ stawiają mniejszą wartość. Do tych ściśle etnograficz­ nych badań można by dodać badania socjograficzne na terenie Krakowskiego i Podhala, a także badania po­ dejmowane przez kierownictwa m u z e ó w etnograficz­ nych, zwłaszcza na terenie Opoczyńskiego, Kielecczy­ zny, Rzeszowskiego, Kujaw, Mazurów, Kurpiów itp. Charakterystyczną ich cechą jest inwentaryzacja zja­ wisk. Aby uzyskać etnograficzne zdjęcie terenowe dla ce­ lów Polskiego Atlasu Etnograficznego, prof. Gajek zaproponował przyjęcie zasady równomiernego trakto­ wania całości obszaru etnograficznego Polski oraz po­ wierzenia badań etnografom wyszkolonym. Uzasadnił on konieczność bardzo szczegółowej dokumentacji zapisów w terenie, jak również konieczność opracowy­ wania w y n i k ó w badań, zwłaszcza odnoszących się do narzędzi i technik pracy, na jednakowych kartach ar­ chiwalnych, zawierających również konieczną doku­ mentację. Na konferencji opracowano metodą zespołową kwe­ stionariusz do badań nad rolnictwem i hodowlą, w k t ó ­ rym znalazły się następujące grupy zagadnień: środo­ wisko, źródła utrzymania, stan prawny posiadania i użytkowania ziemi, organizacja produkcji, przegląd ro­ ślin hodowlanych, system uprawy, narzędzia pracy i technika, hodowla zwierząt, zbyt i konsumpcja. Te ogólne działy kwestionariusza uzupełnione zostały szczegółowymi uwagami odnoszącymi się do ciekaw­ szych zagadnień etnograficznych, takich jak: paster­ stwo, technika uprawy, narzędzia itp. Obszerny kwe­ stionariusz, uwzględniający również przemiany spo­ łeczne wsi w ciągu X I X w., miał być drogowskazem, pomocą i przypomnieniem dla biorących udział w pra­ cy etnografów. W samej akcji badawczej wzięli udział: dr A. L e w i c ­ ka — Podhale, dr J . Burszta — Żywieckie, dr A. K u ­ trzeba, mgr W. Kwaśniewicz — Krakowskie, mgr Z. Reinfussowa — Kolbuszowskie, mgr K . Wolski — Rzeszowskie, mgr A. Zwolak — Lubelskie, mgr J . J a ­ strzębski, K . Szczypa, mgr B . Guniewicz, mgr Z. Staszczak — Podlasie, dr J . Klimaszewska — K i e ­ leckie, mgr M. Suboczowa — Śląsk Opolski, J . P. Dekowski — Opoczyńskie, dr J . Krajewska — Sieradz­ kie, dr M. Prüfferowa, R. Kukier, H . Antonowiczowa — Kujawy, mgr S. Chmielowski — Pałuki, mgr M. Tarko — Mazurzy Wieleńscy, mgr K . Klęsk — Ziemia Lubuska, Z. Toroński i T. Siudowska — Borowiacy Tucholscy, mgr H. Świątkowski — Łowickie. B a ­ dania prowadzone były przez wymienione osoby w czasie od 1 czerwca do 30 października 1952 r. Obec­ nie opracowuje się nadesłane przez etnografów karty archiwalne, by przygotować pierwsze kartogramy dla rolnictwa i hodowli. Jest rzeczą jasną, że badania nad rolnictwem i ho­ dowlą będą musiały być kontynuowane w roku 1953— chodzi bowiem o to, by przeprowadzić dokładne ba­ dania kontrolne w promieniu kilkudziesięciu kilome­ trów wokół miejscowości reprezentatywnych. Poza tym badania będą musiały objąć t a k ż e te regiony, k t ó ­ re z rozmaitych przyczyn nie zostały uwzględnione w badaniach tegorocznych, jak np. Kurpiowszczyzna, Mazury, Pomorze. Przed szczegółowym opracowaniem nadesłanych materiałów trudno omawiać ich wartość; szczegółowa dyskusja zostanie przeprowadzona na osobnej konfe­ rencji uczestników badań, projektowanej w marcu 1953 roku. Zasadniczą jednak wartość tegorocznych badań terenowych Polskiego Towarzystwa Ludoznaw­ czego wyznaczają dwa fakty: badania uwzględniają zależność zjawisk kulturowych od podłoża gospodar­ czego, zagadnienie rozwarstwienia wsi, zagadnienie produkcji i związane z tym przemiany historyczne wsi; uwzględniają też potrzebę równomiernego do­ konywania zdjęcia etnograficznego z regionów, przez co powinny stać się użyteczne także i dla monografii regionalnych, planowanych w ramach reedycji dzieł Kolberga. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/30482080e4e40ff7f27435d1ca10c901.pdf f73a9d8f2a02b59995bf33dfbace9f18 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4159 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3879 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1958 t.12 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1958 t.12 z.3; s.184-186 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text należała tkanina parciana w r e ­ gularną czarno-białą kratę, w y k o ­ nana przez Marię Słyszko z Zaliszcza, oraz „płachta łamana" (prze­ tykana) Z o f i i Szymczuk z W y r y k (ryc. 3). Tkaniny przetykane reprezento­ wało k i l k a „dywanów" i „kap" na łóżka z pow. włodawskiego, wśród których wyróżniał się lniano-wełniany, dwubarwny (czerń i oranż) dywan Anastazji Szeehniuk z Z a liszcza. Jego wzór, złożony z k w a ­ dratów o zaokrąglonych narożni­ kach, nawiązuje do białostockich t k a n i n „w c e b u l k i " (ryc. 4). I n n a kapa tkana przez tę samą kobietę w efektowny geometryczny wzór, przypominający krzyże i gwiazdy, dużo straciła przez dominantę ostrego, amarantowego różu. Urządzanie tego rodzaju w y s t a w problemowych jest ze wszech m i a r celowe, a może nawet waż­ niejsze od powszechnych w całej Polsce wystaw regionalnych, o b e j ­ mujących wszystkie działy sztuki ludowej. Strój kobiecy i tkactwo w pół­ nocnej Lubelszczyźnie to zagad­ nienie bardzo żywotne i aktualne, toteż dobrze się stało, że opraco­ Fotografował Jan wano je w pierwszym rzędzie. Szkoda t y l k o , że eksponaty pocho­ dziły z n i e w i e l u miejscowości, co nie pozwoliło przedstawić wyczer­ pująco tego zagadnienia. Do m i ­ nusów wystawy należy f a k t dość przypadkowego kompletowania stro­ jów, n p . w j e d n y m z zestawów s t r o j u nadbużańskiego spódnica po­ chodziła z Rudna, fartuch z Wy­ r y k , a koszula zdobiona haftem przewlekanym — z Zaliszcza. Prócz tego n a wystawie brakowało ma­ py, która obrazowałaby zasięg te­ r y t o r i a l n y eksponowanych strojów i tkanin. Swiderski. N BOGUSŁAW K O P Y D Ł O W S K I : POLSKIE wyd. A r k a d y , 16 str. tekstu, 262 ilustr. Piękne wydawnictwo o charak­ terze albumowym składa się z krótkiego wstępu wprowadzającego oraz bogatej i starannie dobranej kolekcji zdjęć wykonanych przez Mirosława Kopydłowskiego. Część tekstowa obejmuje podaną w zary­ sie historię rozwoju rzemiosła k o ­ walskiego i ślusarskiego w Polsce oraz omówienie najcelniejszych za­ bytków sztuki kowalskiej na p r z y ­ kładzie k r a t i okuć do d r z w i . Według autora, najstarsze o k u ­ cia ozdobne w architekturze datu­ ją się u nas na w i e k X I I . Spoty­ kamy się z n i m i w architekturze romańskiej (opactwo w Czerwiń­ sku). W miarę wzrostu p r o d u k c j i żelaza i doskonalenia się sposobów jego obróbki (kuźnice o w o d n y m napędzie) pojawia się w X I I I w i e ­ k u na r y n k u k r a j o w y m nowy s u ­ rowiec w postaci żelaznej blachy i graniastych prętów, które w okre­ sie gotyku znajdują szerokie za­ stosowanie w artystycznych o k u ­ ciach d r z w i i p r o d u k c j i k r a t . W w i e k u X I V na terenie Polski wyodrębniają sdę „dwa rodzaje warsztatów kowalskich i dwa r o ­ dzaje p r o d u k c j i artystycznej. Są tó warsztaty i ich w y t w o r y p r o w i n ­ cjonalne, wiejskie oraz warsztaty miejskie. Pierwsze — nie krępo­ wane przepisami i dysponujące t a ­ n i m surowcem, n a b y w a n y m wprost w hutach, jeżeli warsztaty te nie były częścią składową różnych h u t , wykazują ożywioną działalność, a ich dorobek artystyczny stoi na bardzo wysokim poziomie. Nato­ miast kuźnie znajdujące się w m i a ­ stach jeszcze w w i e k u X I V są 180 KOWALSTWO ARCHITEKTONICZNE, Warszawa 1958, warsztatami o drugorzędnym zna­ czeniu" (str. 7). Z dalszych w y w o ­ dów w y n i k a , że autor mówiąc o „prowincjonalnych i wiejskich warsztatach" miał na myśli kuźnie należące do klasztorów (np. cy­ stersów z Wąchocka) posiadających huty i zakłady obróbki żelaza, któ­ re przetrwały do X V I I I w . Począwszy od d r u g i e j połowy X V w . dawne cechy kowalskie u l e ­ gają podziałowi na szereg ściślej­ szych specjalności, przy czym od renesansu przodującą rolę w p r o ­ d u k c j i wyrobów żelaznych związa­ nych z architekturą obejmują ślu­ sarze. Wyroby ich zdobywają wszystkie r y n k i krajowe miejskie i prowincjonalne, s k u t k i e m czego warsztaty wiejskie istniejące przy hutach „schodzą obecnie do rzędu zwykłych kuźni, których działal­ ność artystyczna zapoczątkowała na naszym terenie kowalską sztu­ kę ludową" (str. 11). Podczas gdy twórczość artystyczna miejskich pracowni cechowych rozwija się pod wpływem nowych wzorów za­ chodnioeuropejskich włoskich i n i ­ derlandzkich, warsztaty kowali wiejskich twią jeszcze w t r a d y c ­ jach średniowiecznych, ale i t u „docierają echa nowej renesanso­ wej s z t u k i " . t y m czasie m a n u f a k t u r y hutnicze i kuźnicze, wykonujące również artystyczne w y r o b y żelazne. Naszkicowane t u w skrócie wy­ wody autora na temat rozwoju ko­ walstwa i ślusarstwa artystycznego nie zawsze można przyjąć bez dys­ kusji. Wątpliwości b u d z i np. dość ma­ ło precyzyjny podział na kowal­ stwo miejskie i wiejskie. Kowal­ stwa „wiejskiego" nie można bowiem utożsamiać z istniejącymi od średniowiecza zakładami nale­ żącymi do klasztorów. Wcześniej, zanim przybyły do Polski pierw­ sze klasztory, istniała już na te­ renie kraju rozwinięta obróbka żelaza, spoczywająca w ręku hutników-kowali pracujących po wsiach i podgrodziach, które sta­ nowiły zalążek przyszłych miast. Przekrój p r o d u k c j i tych ostatnich ilustrują n p . wykopaliska opolskie, wśród których znajdujemy części żelazne narzędzi rolniczych (sier­ py, radlice) i rzemieślniczych (sie­ k i e r y , piły, świdry, noże, nożyce), a z innych — ostrogi, zawiasy, sko­ ble i t p . Opole — równie jak Gdańsk czy Gniezno, gdzie też znaleziono sporo wyrobów żelaz­ nych — było osiedlem o charakte­ rze m i e j s k i m . W w i e k u X V I I następuje upadek rzemiosła cechowego, a w p r o d u k ­ cji artystycznych wyrobów ślusarekich na p l a n pierwszy wybijają się pracownie przyklasztorne oraz organizowane w posiadłościach magnackich. W okresie r o k o k a p o ­ ważną konkurencję dla cechowych pracowni stanowią zakładane w Skromniej zapewne przedstawiał się asortyment wyrobów pracowni wiejskich, gdzie produkcja przed­ miotów żelaznych łączyła się też z w y t a p i a n i e m surowca. Nie zna­ m y dokładnie i c h p r o d u k c j i , przy­ puszczać jednak można, że ograni­ czała się ona głównie do sporzą­ dzania żelaznych części narzędzi �używanych w gospodarstwie w i e j ­ skim. Czy prócz specjalistów łączących hutnictwo z kowalstwem b y l i już wówczas kowale trudniący się w y ­ łącznie przekuwaniem gotowego surowca, brak w tej c h w i l i w i a d o ­ mości bezpośrednich. Jednakże znaczne stosunkowo rozpowszech­ nienie po wsiach wyrobów żelaz­ nych w rodzaju „żelaz płużnych", siekier, sierpów i t p . wymagało również urządzeń reperacyjnych. Rolę tę spełniały zapewne małe, z rzadka rozrzucone kuźnie w i e j ­ skie, których praca ograniczała się do naprawy uszkodzonej radlicy czy siekiery, wykucia sierpa czy noża. Kowale c i łącznie z pracują­ cymi po wsiach k o w a l a m i - h u t n i kami stanowili w okresie k r y s t a l i ­ zowania się w Polsce ustroju f e u ­ dalnego grupę „kowali w i e j s k i c h " , których produkcja bynajmniej nie obejmowała wyrobów artystycz­ nych, jakie w nielicznych zabyt­ kach zachowały się dziś z czasów romańskich czy wczesnogotyckich. W okresie nadawania uposażeń instytucjom kościelnym świeckim (biskupstwa) i klasztornym — h u t ­ nictwo i kowalstwo na p r o w i n c j i wzmogło się, gdyż instytucje te rozwijały istniejące w swych d o ­ brach zakłady i tworzyły nowe, dostosowując ich produkcję do swych aktualnych potrzeb. W do­ brach klasztornych organizacją, a zapewne i samym w y r o b e m , zaj­ mowali się najprawdopodobniej bracia zakonni (początkowo, j a k wiemy, przeważnie cudzoziemcy), o czym świadczyłby charakter przypisywanych t y m p r a c o w n i o m wyrobów, nawiązujących w swej formie do wzorów zachodnioeuro­ pejskich i wprowadzających ele­ menty dekoracyjne czerpane ze stylowej architektury m u r o w a n e j . Warsztatów tych, rozrzuconych (chyba niezbyt gęsto) na p r o w i n c j i , nie można określać nazwą k o w a l ­ stwa „wiejskiego", która odnosi się do istniejących równolegle p r a c o w n i o zupełnie i n n y m charakterze p r o ­ dukcji, nie mającej najmniejszego związku z detalem k o w a l s k i m w y ­ stępującym w średniowiecznej ar­ chitekturze m u r o w a n e j . Niezbyt uzasadnione wydaje się również twierdzenie autora jakoby twórczość artystyczna „wiejskich" (klasztornych) ośrodków reprezen­ towała wyższy poziom, podczas gdy produkcja cechowych warsztatów miejskich posiada jedynie znacze­ nie drugorzędne. Trudno przypuś­ cić, aby różnicę poziomu miał p o ­ wodować sam fakt, iż kowale miejscy posługiwali się surowcem n a b y w a n y m w handlu, gdyż p r o ­ dukcja żelaza i handel n i m były już w Polsce poważnie rozwinięte, a zaopatrywanie się cechowych k o ­ wali w surowiec było prawnie uprzywilejowane. Przyczyna tych różnic nie leżała również w k w a ­ lifikacjach zawodowych rzemieśl­ ników kowalskich. Powstanie i o r ­ ganizacja życia cechowego w m i a ­ stach polskich łączy się z napły­ wającą do nas o d drugiej połowy X I I I w i e k u falą obcego osadnic­ twa. Przyniosła ona również do miast Polski południowej sporą ilość rzemieślników wyszkolonych na zachodnioeuropejską modłę, któ­ rzy walnie p r z y c z y n i l i się u nas do rozpowszechnienia sztuki gotyku. Ustawy cechowe n i e t y l k o nie przeszkadzały w rozwoju twórczoś­ ci artystycznej warsztatu cechowe­ go, ale j e j nawet sprzyjały — wprowadzając zorganizowane for­ my kształcenia, z przymusem o d ­ bywania wędrówek czeladniczych, dzięki czemu nowe f o r m y zdobni­ cze szybko przenoszone były z o d ­ ległych centrów życia artystycz­ nego. Podział twórczości kowalskiej na ludową i nieludową — produkują­ cą n a potrzeby warstw elitar­ nych — jest procesem skompliko­ w a n y m , na który złożyły się różne c z y n n i k i 'działające na przestrzeni szeregu stuleci. Zaczątki tego p o ­ działu tkwią już w okresie wczes­ nośredniowiecznym, kiedy tworzyły 'się na naszym terenie grody i h a n dlowo-rzemieiślniicze podgrodzia. De­ cydujące jednak znaczenie miało t u nie utracenie pierwszeństwa w kowalskiej p r o d u k c j i artystycznej przez klasztorne warsztaty p r o w i n ­ cjonalne, ale właśnie pojawienie się t y c h warsztatów wraz z póź­ niejszym chronologicznie m i e j s k i m kowalstwem cechowym, których w y r o b y pogłębiły zarysowujące się już wcześniej różnice między p r o ­ dukcją kowalską dla warstw za­ możnych, a tą, która przeznaczona była d l a l u d u . Omawiając twórczość kowalską ogranicza się autor, j a k już wspom­ niano poprzednio, do k r a t i ozdob­ nych okuć d r z w i , przy czym nawet w t e n sposób zwężony obraz nie jest pełny, gdyż b r a k t u drobnego detalu kowalskiego czy ślusarskie­ go, występującego przy okuciach d r z w i , j a k zawiasy (z wyjątkiem gotyckich), wykładki do zamków i k l a m k i , niezwykle czasem a r t y ­ stycznie wykonane obudowy zam­ ków czy kołatki. Z wielką szkodą dla całości pominięte zostały oz­ dobnie k u t e zakończenia wież czy w y w i e s z k i reklamowe gospód, w a r ­ sztatów rzemieślniczych czy skle­ pów. W doborze materiału do albumu ograniczył się autor wyłącznie do przedstawienia szczytowych osiąg­ nięć sztuki kowalskiej. Oczywiście trudno byłoby czynić m u z tego powodu zarzuty, ale jednak t a k jednostronnie potraktowane ko­ walstwo architektoniczne, z całko­ w i t y m pominięciem różnych w y r o ­ bów typowych choć m n i e j repre­ zentacyjnych, powoduje, że długo oczekiwana p u b l i k a c j a przynosi czytelnikowi pewne rozczarowanie. Pomijam już fakt, że kowalstwa „polskiego" nie można reprezen­ tować wyłącznie przez jednostron­ ne eksponowanie wyrobów sztuki przeznaczonej na użytek warstw elitarnych; chodzi przede wszyst­ k i m o to, że owo „ślizganie się po szczytach" wypacza rzeczywisty obraz kowalskiej p r o d u k c j i a r t y ­ stycznej, s k u t k i e m czego obniża w znacznej mierze wartość albumu jako zbioru materiałów porównaw­ czych czy to w ogólnych badaniach nad sztuką, czy w studiach spec­ jalnych z zakresu kowalstwa. K o ­ rzyść, jaką omawiana t u praca może przynieść w badaniach k o ­ walstwa ludowego, jest m i n i i r a l n a . Przeglądając a l b u m można by dojść do niesłusznego w n i o s k u , że mię­ dzy w y r o b a m i artystycznymi p r o ­ d u k o w a n y m i na użytek kościołów, pałaców i miast a twórczością k o ­ w a l i ludowych istniała przepaść, przez którą nie przenikały żadne wpływy. Przeczy temu obserwacja masowo występujących okuć stylo­ wych z X V I I I i pocz. X I X w., zdobiących d r z w i kościołów, m i e j ­ skich kamienic czy dworów, o których nie znajdujemy niestety nawet w z m i a n k i w „polskim k o ­ walstwie architektonicznym". A l b u m został wydany przez „Ar­ k a d y " w sposób bardzo staranny; widać duży wysiłek zmierzający do uzyskania wysokiego — j a k na n a ­ sze możliwości techniczne — p o ­ ziomu graficznego; niestety, wysił­ k o m t y m towarzyszy niewspółmier­ nie w y s o k i „poziom"... ceny (120 złotych). Rss. A. BOZYNOW, OH. W A K A R E L H K I , D. D R U M E W : K O W A N O ŻELAZO, Sofia Nauk, str. 79, i l u s t r a c j i kresk. 34, siatk. 152. Mimo zainteresowania, j a k i m w etnografii polskiej cieszą się zagadnienia związane z kulturą ludową południowych Słowian, dorobek i c h w zakresie p u b l i k a c j i naukowych, zwłaszcza pochodzących z ostatnich lat, jest u nas na ogół mało znany, Dzięki uprzejmości d y r . Wiczo Iwanowa, kierownika Instytutu Bułgarskiej K u l t u r y w Warszawie, 1957, w y d . Buig. Akad. otrzymaliśmy szereg interesujących publikacji z dziedziny sztuki ludow e j , które świadczą, iż na terenie Bułgarii problemy ludowej k u l t u r y plastycznej są intensywnie badane 181 �i opracowywane. Jednym ż przy­ kładów jest praca p t . „Kowano żelazo", podająca w sposób synte­ tyczny w y n i k i badań nad l u d o w y m kowalstwem artystycznym. Książka jest dziełem trzech autorów: aka­ demik A. Bożynow napisał krótki wstęp, Ch. Wakarelski, znany et­ nograf bułgarski — część histo­ ryczną, dając obraz r o z w o j u rze­ miosła kowalskiego w Bułgarii o d początku epoki żelaza po ostatnie czasy, D. D r u m e w opracował część opisową, w której omawia zagad­ nienia formy, technik zdobniczych i m o t y w y dekoracyjne. W części ilustracyjnej znajdujemy r e p r o d u k ­ cje przedstawiające okute w r o t a , zdobione narzędzia rzemieślnicze, rolnicze, przedmioty gospodarstwa domowego (ruszty, szczypce, k o n i k i do kominków), w a g i przezmianowe, detale okuć do d r z w i (antaby, wykładki, zawiasy, k r a t y ) i boga­ ty dział świeczników. Kowalskie rzemiosło artystyczne posiada na terenie Bułgarii odległe tradycje. Już źródła historyczne z połowy X I I w i e k u wspominają o „przepięknym rzemiośle żelaznym", a w materiale archeologicznym się­ gającym V I I I w i e k u spotyka się wiele wykonanych z żelaza przed­ miotów użytkowych, szczególnie narzędzi rolniczych. W czasach feudalnych w niektó­ rych większych miejscowościach Bułgarii powstały ośrodki k o w a l ­ skie, gdzie wyrabiano narzędzia i inne w y r o b y żelazne na potrzeby okolicznej ludności. Poważną rolę w rozwoju ludowego kowalstwa odegrały również kuźnie znajdują­ ce się w klasztorach męskich. Do dziś zachowały się w y r o b y k u t e z X V I I I i X I X w., na których m n i s i kowale umieszczali napisy zawie­ rające datę wykonania oraz imię wytwórcy; wyroby te stanowią ważne świadectwo stwierdzająceudział Bułgarów w rzemiośle k o ­ walskim, które w X V I I I i X I X w . było w znacznej części opanowane przez Cyganów i Turków. Silny RUMUÑSKI A T L A S STROJÓW LUDOWYCH W j e d n y m z zeszytów „Polskiej Sztuki L u d o w e j " z r o k u 1956 umieś­ ciliśmy notatkę o ukazaniu się nie­ w i e l k i e j książeczki pióra Tancreda Banateanu o stroju l u d o w y m z oko­ lic Cara Uaszuli w północnozachodniej R u m u n i i („Portui popular d i n Tara Oasului"). Był to pierwszy zeszyt w y d a w n i c t w a seryjnego p t . „Zeszyty o sztuce l u d o w e j " , zapo­ czątkowanego przez w y d a w n i c t w o dla literatury i sztuki w B u k a ­ reszcie, dlatego też t r u d n o było przewidzieć, w j a k i sposób ukształ­ tuje się dalszy rozwój tego w y d a w ­ nictwa i j a k i przybierze ono c h a ­ rakter. Dziś, gdy od pojawienia się p i e r w ­ 182 zarówno bogactwem kształtów jak i dekoracji. Prócz wspomnianej poprzednio t e c h n i k i stempelkowej stosuje się t u często ażurowanie. Wśród kowalskiego detalu archi­ tektonicznego n a szczególną uwagę zasługują (nie spotykane w polskim budownictwie ludowym) kołatki do d r z w i oraz koluchowate antaby z pięknie zdobionymi, ażurowanymi i stempelkowanymi tarczami k o l i ­ stymi. Zawiasy, najczęściej pasowe lub krzyżowe, wyjątkowo „esowe", formą zbliżone są do polskich w y ­ robów ludowych. Najbogaciej zdo­ bione są zakończenia zawiasów pasowych z zacinanymi i wygina­ n y m i na zewnątrz łukami, niekie­ dy jeszcze z ornamentem stempelk o w a n y m na powierzchni. Wykład­ k i do zamków (sprężynowych) nie odbiegają w swej formie od w y ­ stępujących na terenie P o l s k i i E u ­ r o p y zachodniej. W omawianej tu pracy n i e znajdujemy pospolitych u nas wykładek do zamków za­ padkowych, a n i p r y m i t y w n y c h krat, co świadczyłoby, że nie występują one na terenie Bułgarii. Z i n n y c h wyrobów należy jeszcze wymienić świeczniki do świec wo­ skowych, bądź pojedyncze — prze­ znaczone do użytku domowego, bądź duże, wieloświecowe — świe­ czniki cerkiewne. Szczególnie te ostatnie odznaczają się bardzo bo­ gatą, niekiedy doskonałą kompo­ zycyjnie formą i bogatym zdobie­ niem m o t y w a m i roślinnymi i zwie­ rzęcymi (ptaki, jelenie itp.). - W sumie materiał zawarty w omawianej pracy daje przejrzysty i dosyć wyczerpujący obraz dorob­ k u artystycznego kowalstwa ludo­ wego w Bułgarii. Wartość sumien­ nie opracowanej książki podnoszą liczne i dobrze wykonane rysunki, którym niestety n i e dorównuje po­ ziom techniczny r e p r o d u k c j i foto­ graficznych. Widać nie t y l k o my walczymy z trudnościami gdy cho­ dzi o poziom szaty ilustracyjnej w Interesujący dział artystycznych publikacjach naukowych. wyrobów kowalskich stanowią w a ­ gi przezmianowe, odznaczające się Rss. rozwój kowalstwa artystycznego nastąpił w Bułgarii z chwilą uzy­ skania niepodległości od jarzma t u ­ reckiego. Wzmógł się wówczas r u c h budowlany, zarówno w zakresie budownictwa mieszkaniowego jak i sakralnego, co stwarzało zapo­ trzebowanie na artystyczne okucia oraz inne przedmioty kute. Był to p u n k t szczytowy rozwoju a r t y ­ stycznego kowalstwa, bowiem wkrótce zaczęło się ono chylić do upadku s k u t k i e m k o n k u r e n c j i i m ­ portowanych z Zachodu wyrobów przemysłowych. Wachlarz zdobionych wyrobów kowalskich w y t w a r z a n y c h w Buł­ garii jest dosyć szeroki. Podobnie j a k w p o l s k i m k o w a l ­ stwie l u d o w y m , obszerny dział w y ­ robów zdobionych stanowią przed­ mioty codziennego użytku i n a ­ rzędzia żelazne, j a k siekiery, m o ­ t y k i , sierpy, radldce — zdobione prostym, najczęściej geometrycz­ n y m ornamentem stempelkowym. Szczególnie bogato zdobione są części żelazne półkosków. Wśród przedmiotów gospodar­ stwa domowego, prócz rusztów i rożnów do pieczenia, o pięknie rozwiązanej formie, wyróżniają się bogactwem kształtów żelazne p o d ­ stawki, na których kładzie się p o ­ lana w k o m i n k u . Podstawki te, w kształcie zwierzaków o czterech niskich nóżkach i wydłużonym p o ­ ziomym grzbiecie, mają pionowo wygięte szyje zakończone główka­ m i zwierząt, głównie k o n i , psów l u b ptaków. Te ostatnie żywo przypominają dekoracyjne zakoń­ czenia wykładek do zamków za­ padkowych spotykanych na terenie Polski. Powierzchnie podstawek najczęściej bywają zdobione stem­ p e l k o w y m ornamentem geometry­ cznym. Wyjątkowo zdarza się, że zamiast główki zwierzęcej górne zakończenie podstawki stanowi kielich k w i a t o w y . szego zeszytu upłynęły 3 lata i gdy leżą przede mną cztery t o m i k i w y ­ d a w n i c t w a poświęcone opisowi s t r o ­ jów ludowych, stało się jasne, że R u m u n i przystąpili do w y d a w a n i a swego atlasu strojów l u d o w y c h . Wydaje się niewątpliwe, że w ożywieniu zainteresowania u b i o r a ­ m i l u d o w y m i , j a k również w roz­ poczęciu p u b l i k a c j i serii mono­ g r a f i i t e r y t o r i a l n y c h poświęconych u b i o r o m l u d o w y m — co obserwu­ jemy dziś w różnych zagranicznych ośrodkach etnograficznych ( R u m u ­ n i a , Słowacja, Łużyce) — poważną rolę odegrał w y d a w a n y przez P.T.L. „Atlas Polskich Strojów Ludo­ w y c h " . Stał się on źródłem i n s p i ­ r a c j i , zachęty, a p o części i wzo­ rem. Oczywiście każde z wspom­ n i a n y c h wyżej środowisk inspiruje się n i m po swojemu, czy t o nawią­ zując do l o k a l n y c h t r a d y c j i , czy też szukając dróg nowych, w oparciu 0 doświadczenia wynikające z ana­ lizy w y d a w n i c t w a polskiego. Atlas rumuński — w przeciwień­ stwie do analogicznych wydawnictw słowackich, imponujących potężny­ m i r o z m i a r a m i , obszernym tekstem 1 bogactwem k o l o r o w y c h ilustra­ c j i — prezentuje się raczej skrom­ nie. Zeszyty ukazują się w jedno­ l i t y m formacie — B (24 X 17 cm). Część tekstowa zawarta jest w 20— 30 stronach d r u k u (wraz z ilustra5 �c.jamj w tekście); na część ilustracy j ną składają się reprodukcje czarno­ białe (druk dwustronny) oraz b a r w ­ ne (druk jednostronny) na papierze kredowanym (13—20 k a r t ) . Każdy zeszyt oprawiony jest w miękką kartonową okładkę i posiada b a r w ­ ną obwolutę ozdobioną u góry k o ­ lorową reprodukcją poziomo bieg­ nącego haftu. Zeszyty nie są n u ­ merowane, nie zawierają również ani uwidocznionego planu w y d a w ­ nictwa, ani spisu zeszytów już w y ­ danych, tak że czytelnik nie może zorientować się, czy posiada wszyst­ kie zeszyty atlasu, czy też i i l e m a się ich jeszcze spodziewać. Podobnie jak to było z p i e r w ­ szymi zeszytami „Atlasu Polskich Strojów Ludowych", które w ukła­ dzie swym różniy się między sobą dość znacznie, tak i rumuński atlas w swej obecnej postaci nie jest jeszcze pod względem f o r m y opra­ cowania całkowicie skrystalizowany. Ogólny charakter rumuńskiego wydawnictwa jest inny, bardziej popularny od polskiego „Atlasu Strojów Ludowych". Krótki tekst (pozbawiony zwykle wewnętrznego podziału na rozdziały) obejmuje ogólne wiadomości o danej okolicy, zarys historycznego r o z w o j u s t r o j u oraz jego opis ujęty w sposób p r z y ­ stępny, nie przeciążony szczegóła­ mi, które z p u n k t u widzenia n a u ­ kowego są ważne, ale n i e zachęcają do lektury przeciętnego czytelnika. Atlas rumuński jest w y d a w n i c t w e m , po które może sięgnąć każdy, przez p o l s k i natomiast może „przebrnąć" jedynie fachowiec, dla którego za­ gadnienie s t r o j u jest przedmiotem studiów. Popularny charakter rumuńskie­ go w y d a w n i c t w a podkreśla również szata i l u s t r a c y j n a : w części h i s t o ­ rycznej zamieszczone są r e p r o d u k ­ cje dawnych g r a f i k i dzieł m a l a r ­ skich przedstawiających włościan w strojach ludowych, a w części współczesnej — czarno-białe l u b barwne fotografie, ilustrujące f r a g ­ menty strojów (np. hafty), poszcze­ gólne ich części (koszule, pasy e t c ) , a wreszcie postacie w strojach f o ­ tografowane bezpośrednio w p l e ­ nerze, w pełnym bogactwie odmian, j a k strój odświętny, roboczy, obrzę­ dowy, u b i o r y starców, młodzieży, dzieci. B r a k t u rysunków wyjaś­ niających krój i sposób zeszycia poszczególnych części ubiorów. W y ­ łom w t y m stanowią d w a zeszyty opracowane przez bukareszteńskiego etnografa Florea B o b u Florescu, który do t e k s t u swych prac w p r o ­ wadza parę schematycznych r y s u n ­ ków przedstawiających n p . krój k o ­ szuli, sposób k r o j u i fałdowania spodni, czy wiązania kierpców. Każdy t o m i k (z wyjątkiem p o ­ święconego północnej Mołdawii) za­ w i e r a mapkę opracowanego terenu. Podobnie j a k w p o l s k i m atlasie strojów, graficzny sposób opraco­ wania m a p nie jest jeszcze ujed­ nolicony, nie mają też one w obrę­ bie zeszytu ustalonego miejsca, raz więc trzeba szukać m a p y na p o ­ JOSEF VYDRA: L U D O V A A R C H I T E K T U R A N A SLOVENSKU. Bratislava 1958, str. 338, i l . 189 + 8 k o l o r o w y c h . Gdybyśmy ustawili obok siebie wszystkie książly, które w ciągu kilku ostatnich l a t w y d a l i Słowacy na temat swojej k u l t u r y l u d o w e j , okazałoby się, że powstała już w c a ­ le pokaźna biblioteka obejmująca szeroki zakres zagadnień — o d monografii o wąskim zasięgu t e ­ rytorialnym (strój, ceramika) po obszerne, wielodziałowe opracowa­ nia ilustrujące całokształt d o r o b k u ludu słowackiego w dziedzinie p l a ­ styki (2-tomowy a l b u m poświęco­ ny sztuce ludowej Słowacji). Wydawnictwa te imponują nie tylko starannością opracowania a u ­ torskiego, ale przede wszystkim wysokim poziomem sztuki p o l i g r a ­ ficznej i pod t y m względem należą do rzędu najpiękniejszych w y d a w ­ nictw, jakie ukazały się ostatnio w europejskiej l i t e r a t u r z e etnogra­ ficznej. Obecnie serię z zakresu l u ­ dowej sztuki słowackiej wzboga­ ciła „Ludova a r c h i t e k t u r a n a Slovensku" J . V y d r y , zasłużonego b a ­ dacza p l a s t y k i ludowej, autora licznych prac znanych p o l s k i m e t ­ nografom. Nowa publikacja jest już drugą Wyd. z k o l e i pracą tego autora poświę­ coną b u d o w n i c t w u słowackiemu. Przeszło 30 l a t t e m u — w r o k u 1925 — wydał o n w Pradze książkę p t . „Lidovi stavitelstvi na Slovens k u " („Ludowe b u d o w n i c t w o w Sło­ w a c j i " ) , w której omawia te za­ gadnienia raczej ze stanowiska ba­ dacza k u l t u r y m a t e r i a l n e j . Obecnie z a b y t k i b u d o w n i c t w a ludowego i n ­ teresują go przede w s z y s t k i m j a k o w y r a z artystycznych osiągnięć cie­ śli w i e j s k i c h , stąd zmiana tytułu książki, która w n o w y m opracowa­ n i u poświęcona jest nie „budownic­ t w u " lecz „architekturze" l u d o w e j . Książka m a pięć rozdziałów, z których pierwszy poświęcano za­ gadnieniom ogólnym twórczości l u ­ dowej w dziedzinie a r c h i t e k t u r y (rola t r a d y c j i , środowiska w i e j s k i e ­ go, stosunek do materiału, wpływ stylów historycznych, zróżnicowa­ nie geograficzne typów a r c h i t e k t o ­ nicznych, f o r m y osadnictwa, twór­ cy ludowej a r c h i t e k t u r y ) . Rozdział d r u g i zawiera omówienie technicz­ nej s t r o n y b u d o w l i , trzeci — roz­ wój p l a n u chałupy, architekturę wnętrza (urządzenie) oraz zdobnic­ czątku końcu. zeszytu, innym razem na Dotychczas z omawianej serii atlasu rumuńskich strojów l u d o ­ w y c h dotarły do Polski następujące zeszyty: Tancred Banateanu: P o r t u l p o ­ p u l a r d i n Tara Oasului. Bukareszt 1955 (omawiany w „Polskiej Sztu­ ce L u d o w e j " z r . 1956, s. 360); Florea Bobu Florescu: P o r t u l p o ­ p u l a r d i n Moldowa de n o r d . B u ­ kareszt 1956 (stroje ludowe pół­ nocnej Mołdawii z uwzględnie­ n i e m ubiorów Hucułów zamiesz­ kujących okolice Cimpolung); Florea Bobu Florescu: P o r t u l p o ­ pular d i n Muscel. Bukareszt 1957 (obejmuje opis ubiorów z okolicy Curtea de Arges n a północ po grzbiety gór Fagaros); Nicolae Dunare, Marcela Focsa: Portul Buciumanilor d i n M u n t i i Apuseni. Bukareszt 1957 (ubiory ludowe górników z k i l k u w s i l e ­ żących na wschodnim stoku gór Apuseni w trójkącie miejscowości A l b a J u l i a — A b r u d — Salciua). Zeszyty ukazują się w nakładzie 4000 egzemplarzy. M i m o bardzo do­ brego p a p i e r u i bogatej, częściowo barwnej szaty ilustracyjnej, cena pojedynczego zeszytu nie jest w y ­ soka — wynosi zaledwie 10 l e i . Rss. Slovenskej Akademie Vied. t w o malarskie; w c z w a r t y m znaj­ dujemy opis ważniejszych odmian regionalnych, w piątym zaś — ujęte w sposób raczej katalogowy — b u ­ downictwo sakralne, a więc: drew­ niane świątynie różnych wyznań, kapliczki, krzyże i t p . Według autora, w słowackim b u ­ downictwie l u d o w y m dadzą się w y ­ różnić dwie w a r s t w y , z których jedna reprezentuje twórczość samo­ rodną, dostosowaną do p r a k t y c z ­ nych potrzeb dnia codziennego, d r u ­ ga zaś, o charakterze bardziej r e ­ prezentacyjnym, nawiązuje do a r ­ chitektury stylowej, p r z y czym ewentualne zapożyczenia dokony­ wane są w sposób nie mechanicz­ ny, lecz twórczy. W b u d o w n i c t w i e l u d o w y m Sło­ w a c j i rozróżniamy tereny północne — górskie, na których występują chałupy budowane z drzewa na węgieł, oraz tereny południowe, gdzie jako materiał budowlany używana jest glina, stosowana n a j ­ częściej w postaci niewypalanej cegły. Granica między zasięgiem drewna i g l i n y biegnie od M y j a w y i Starego Hrozenkova poprzez Wag, 183 �na północ o d Banovie, a na połud­ nie od Prievidze, Złotych M o r a viec, Novej Bane, Banskej B y s t r i ce, grzbietem górskim koło Detvy, przez Rimavsku Banu, dalej stoka­ m i Niżnych T a t r k u Koszycom, skąd ciągnie się w okolice Presova, Stroipkoya i górnego Zemplina w k i e r u n k u Zakarpackiej Rusi. Wzdłuż naszkicowanej wyżej l i n i i granicz­ nej wytworzył się pas o budownic­ twie mieszanym. Według statystyki z r o k u 1910 — na terenie Słowacji było 29*/» b u ­ dynków drewnianych, 3 9 % z n i e palonej cegły l u b gliny, 32*/» z ceg­ ły palonej, kamienia etc. Najwięcej budynków d r e w n i a n y c h występo­ wało w żupie orawskiej (85%), l i p ­ towskiej (58%), trenczyńskiej (49°/») i spiskiej (40%). Oczywiście stan dzisiejszy jest inny niż przed blisko 50 laty, kiedy opracowywano statystykę, i zmienił się na niekorzyść budownictwa drewnianego. ' W obrębie zasięgu budownictwa drewnianego znajdują się obszary, gdzie do budowy używa się mięk­ kiego drzewa szpilkowego (i t a m stosuje się konstrukcję węgłową), oraz tereny, gdzie j a k o materiał budowlany użyte jest drewno t w a r - i de z lasów liściastych, co łączy się ze słupową konstrukcją ścian. B u ­ downiczymi są albo samoucy, albo ludowi specjaliści-rzemieślniey, a przede wszystkim przyszli użyt­ kownicy, którzy w czasie budowy pilnie pomagają. W południowej części Słowacji t r a d y c y j n y m pokryciem dachu była słoma l u b trzcina, w części północ­ nej — górskiej — gont i dranice. Domy — pierwotnie jednoizbowe lub składające się z izby i sieni — posiadają obecnie najczęściej trzy pomieszczenia: centralnie umiesz­ czoną sień, z izbą po jednej, a k o ­ morą po drugiej stronie. Od tego powszechnie występującego sche­ m a t u odbiegają obszerne domy b u ­ dowane przez Niemców na terenie Spiszą oraz piętrowe domy z Ćlćman. Na temat genezy domów pię­ trowych — posiadających w części parterowej pomieszczenia gospo­ darskie, a na piętrze mieszkalne — istnieją trzy hipotezy. Według j e d ­ nej — powstanie tych obszernych domostw miało się wiązać z i s t n i e ­ niem wspólnoty gospodarczej w p o ­ staci tzw. w i e l k i e j rodziny; według drugiej hipotezy — ta forma a r c h i ­ K R Styczeń W Przeworsku otwarto Muzeum Miejskie. Wśród cennych ekspona­ tów zgromadzono m . i n . : d o k u m e n ­ ty miejskie — od 1616 r., cecho­ we — od 1486 r., stroje mieszczan184 tektoniczna rozwinęła się na tle bogactwa tamtejszych hodowców owiec; trzecia zaś hipoteza łączy powstawanie domów piętrowych w Cićmanach i w okolicy Kremndcy z działalnością cieśli niemieckich z miejscowości V r i c k o , którzy mogli rozpowszechnić t y p domu piętro­ wego. Stosunkowo niewiele miejsca j a k na pracę o ludowej architekturze poświęca autor dekoracyjnemu de­ talowi architektonicznemu. Z n a j ­ dujemy t u wprawdzie ilustracje oraz informacje w tekście dotyczące ozdobnie wykonanych szczytów da­ chowych, d r z w i i bramek wiodą­ cych na obejście, tragarzy i słupów, które je podtrzymują, czy ozdób wytłaczanych w glinie, jakie w y ­ stępują w budownictwie południo­ wej Słowacji — ale wyczuwa się, że autor nie wyczerpał t u w całej pełni zebranych przez siebie m a ­ teriałów. Dużo natomiast uwagi p o ­ święca autor dekoracji m a l a r s k i e j , która w postaci ornamentu m a l o ­ wanego wapnem na s u r o w y m zrębie występuje na Spiszu (Zdiar) i w Cićmanach, a w postaci m a l a t u r b a r w n y c h na bielonych ścianach domów — w południowej części Słowacji. Omawiając urządzenie wnętrza izby słowackiej ne p o m i j a również V y d r a wspaniałych p o l i c h r o m i i o tematyce roślinnej, znanych z m i e j ­ scowości Vincine, Ćataj, D v o m i k i in. Prócz domów mieszkalnych oma­ w i a również autor b u d y n k i gospo­ darcze, wśród których na szczegól­ ną uwagę zasługują (spotykane również w Polsce — na Spiszu i k o ­ ło K r y n i c y ) spichrze drewniane o k o l e b k o w a t y m sklepieniu, polepiane z zewnątrz — dla ochrony o d ognia — grubą warstwą g l i n y . W niektó­ r y c h wsiach północnej Słowacji (Zdiar) dom mieszkalny wraz z b u ­ dynkami gospodarczymi tworzy zwarty czworobok, z małym podwó­ rzem w środku. W b u d o w n i c t w i e słowackim w i ­ doczne są wpływy obce przenikające z terenów sąsiednich. Na obszarze Spiszą daje się zauważyć oddzia­ ływanie wzorów czerpanych z n o ­ wej a r c h i t e k t u r y Podhala, n a p o ­ graniczu południowym gliniane do­ m y z obszernym podcieniem słupo­ w y m p r z y ścianie dłuższej nawią­ zują do budownictwa występujące­ O N go na szerokich przestrzeniach N i ­ ziny Węgierskiej. Poważny wpływ na ksztatowa.nie się ogólnego obrazu architektury n a obszarze Słowacji wywarło b u d o w n i c t w o osad nie­ mieckich, wnosząc nie t y l k o od­ mienne f o r m y rozplanowania b u ­ d y n k u i kształtowania jego bryły (dachy naczółkowo^przyczółkowe w b u d o w n i c t w i e spiskim), ale również i pewne cechy konstrukcyjne, jak np. k o n s t r u k c j a przysłupowa, którą spotykamy w domach Starej L u bovli, Spiskiej Belej i i n . Ostatni rozdział książki daje, jak wspomniałem, przegląd zabytków architektury sakralnej oraz cały szereg interesujących danych na temat stanu i perspektyw konser­ w a c j i zabytków a r c h i t e k t u r y drew­ nianej, która to dziedzina u naszych zakarpackich sąsiadów jest, jak i w Polsce, dotychczas nieuregulo­ wana, s k u t k i e m czego zabytki te giną, z wielką szkodą dla nauki i kultury. Zamykając to (dość zresztą swo­ bodnie dokonane) streszczenie, na­ leży podkreślić dużą wartość oma­ wianej książki, która czytelnikowi polskiemu, a szczególnie etnografo­ w i , dostarcza sporo cennego ma­ teriału porównawczego. W części ilustracyjnej, technicznie bardzo dobrej, odczuwa się niedostatek ta­ blic r y s u n k o w y c h zestawiających w różnych odmianach detale archi­ tektoniczne ( d r z w i , okna, fragmenty ozdób szczytowych), Wyraźny brak stanowi całkowite pominięcie przez autora działu okuć żelaznych zwią­ zanych z b u d o w n i c t w e m (kraty, za­ wiasy, okucia zamków itp.). Pisząc to zdaję sobie sprawę, że na prze­ szkodzie mógł t u stanąć opór wy­ dawców, którzy — gdy chodzi o publikacje o charakaterze repre­ zentacyjnym, obliczone na szeroki krąg odbiorców — niechętnie go­ dzą się n a liiustracje w formie tablic r y s u n k o w y c h , z natury rzeczy m n i e j efektownych niż dobra foto­ grafia; jednak takie właśnie tabli­ ce dają obraz szerokiego wachla­ rza o d m i a n występujących w ludo­ w y m zdobnictwie i stanowią nie­ ocenione źródło dla badań nauko­ w y c h o charakterze porównawczym, j a k również cenny materiał dla ar­ chitektów szukających w sztuce ludowej i n s p i r a c j i dla swej pracy twórczej. Rss. K A skie i ludowe z okolic Przeworska Luty itp. Muzeum, powstałe w czynie W Rybniku otwarto Muzeum społecznym z i n i c j a t y w y Koła M i ­ Ziemi Rybnicko-Wodzisławskiej. łośników Miasta i P T T K , znajduje Różnorodne eksponaty obrazują hi­ się pod opieką Okręgowego M u ­ storię i kulturę tego ciekawego zeum w Rzeszowie. regionu. �W Szczecinku otwarto Muzeum Ziemi Szczecińskiej. Zebrane eks­ ponaty dają przekrój p r e h i s t o r i i regionu oraz jego dziejów od X I V w. do czasów ostatnich. W Warszawie odbyła się Wysta­ wa Współczesnej Sztuki Syryjskiej. Eksponaty pochodzące z muzeów w Damaszku przedstawiały — obok malarstwa profesjonalnego — sztu­ kę ludową i rzemiosło artystyczne. W katalogu podano krótką charak­ terystykę regionów k u l t u r o w y c h Syrii. Marzec W Łodzi w okresie 6.III.—18.V. Wydział K u l t u r y Wojewódzkiej R a ­ dy Narodowej, w porozumieniu z Wydziałem Oświaty, Muzeum E t ­ nograficznym w Łodzi i Muzeum w Łowiczu, zorganizował pokaz wycinanek łowickich połączony z ćwiczeniami i instruktażem w szko­ łach powiatu łowickiego. Celem pokazu było zwrócenie uwagi mło­ dzieży szkolnej na piękno w y c i n a ­ nek własnego regionu i zachęcenie do kontynuowania t e j dziedziny sztuki ludowej. Instruktaż p r o w a ­ dziły wybitne w y c i n a n k a r k i , przy wydatnej pomocy nauczycielstwa. Ogólny nadzór merytoryczny spra­ wował instruktor znający ten r e ­ gion oraz specyfikę wycinanek łowickich. Uczniom dostarczono kolorowy papier i k a r t o n . Pokazy odbyły się w następują­ cych miejscowościach: Łowicz (szkoła podstawowa i l i c e u m peda­ gogiczne), Małszyce, K o m p i n a , B e d nary, Zduny, Złaków Kościelny, Złaków Borowy, Błędów, Bochen. Wyniki akcji okazały się n a d ­ spodziewanie dobre. Świadczyły o tym chociażby — utrzymane w r a ­ mach świadomych więzi z t r a d y ­ cją — prace uczniów przysłane na konkurs w y c i n a n k i łowickiej. P r z y ­ kład „łowicki" wskazuje, że t a m gdzie instruktaż i pomoc plastyka podbudowane są wiedzą i znajo­ mością metod szkolenia, t a m r e ­ zultaty mogą być bardzo dodatnie, przyczyniając się do p o d t r z y m y w a ­ nia zanikających już tradycyjnych rzemiosł i technik. * W Warszawie C P L i A zorganizo­ wała pokaz eksportowej p r o d u k c j i z zakresu s z t u k i l u d o w e j . Wysta­ wione eksponaty, wykonane bez zarzutu z odpowiednich surowców, stanowiły wyjątkowo piękną k o ­ lekcję autentycznej sztuki l u d o w e j . Można t y l k o życzyć C P L i A , aby przedmioty wytwarzane d l a r y n k u krajowego miały równie w y s o k i poziom. Pokaz dowiódł, że C P L i A ma odpowiednio wykwalifikowaną kadrę plastyków znających sztukę ludową i szereg spółdzielni stoją­ cych naprawdę na w y s o k i m p o ­ ziomie. W związku z pokazem M i n i s t e r ­ stwo K u l t u r y i Sztuki przyznało kilkadziesiąt nagród d l a wyróżnia­ jących się twórców ludowych. W y ­ różnione zostały również spółdziel­ nie: Rejonowe B i u r o Skupu C P L i A w Białymstoku — za t k a n i n y , Spółdzielnia Przemysłu Ludowego i Artystycznego „Kurpianka" w Kadzidle — za tkactwo, pająki, wycinanki i ciasto obrzędowe, Sp-nia Przem. L u d . i A r t . „Świ­ dry W i e l k i e " w O t w o c k u — za tkactwo kołbielskie, Sp-nia Przem. L u d . i A r t . „Sztuka Łowicka" — za w y c i n a n k i , Podlaska Sp-nia Sztuki i Przem.. L u d . w Węgro­ wie — za tkactwo, Sp-nia K u r ­ piowskiego Przem. L u d . i A r t . w Pniewie — za tkactwo, Sp-nia Przem. L u d . i A r t . „Makowianka" w Makowie Podhalańskim — za wznowienie haftów białych, Zako­ piańskie Warsztaty Wzorcowe w Zakopanem — za skup autenty­ ków snycerki, Sp-nia Przem. L u d . i A r t . „Sztuka Sieradzka" w Sie­ radzu — za tkactwo, Rejonowa Sp-nia Przem. L u d . i A r t . w T o ­ maszowie Mazowieckim — za t k a c ­ two, Sp-nia Przem. L u d . i A r t . „Białostocki Przemysł L u d o w y " w Białymstoku — za tkactwo, Sp-nia Pracy Artystycznej „A.R.W.I" w Katowicach — za h a f t y cieszyńskie i snycerstwo. Pokaz zorganizowany został w czasie zjazdu przedstawicieli spół­ dzielń CPLiA. W naradach udział wzięli również plastycy oraz znaw­ cy sztuki l u d o w e j . Wygłoszono r e ­ feraty na temat metod pracy i k i e r u n k u dalszego rozwoju C P L i A . W dyskusji wypowiadano się głów­ nie n a temat trudności, potrzeb oraz możliwości placówek tereno­ wych C P L i A . * który za mało precyzyjnie i jasno określał c e l i charakter konkursu, ilustrując tekst rysunkami o dość nieokreślonych i dowolnych wzo­ rach, bynajmniej nie typowych dla ludowych pisanek. Kwiecień W L u b l i n i e odbyła się wystawa współczesnej rumuńskiej sztuki l u ­ dowej. Pokazane eksponaty nie r e ­ prezentowały — z wyjątkiem tka­ n i n i haftów — zbyt wysokiej k l a ­ sy. Była to rumuńska produkcja „cepeliowska", czasem bardzo da­ leko odbiegająca od autentycznej sztuki l u d o w e j . Lokalny k o n k u r s na pisanki ogłosiło Muzeum Górnośląskie w Bytomiu oraz Wydział Kultury Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach. Otrzymano 350 prac 34 autorów. Po rozstrzygnięciu konkursu zorganizowano wystawę pisanek z nadesłanego materiału. Urządzono również zjazd uczestni­ ków k o n k u r s u , którzy zapoznali się z wystawą. K o n k u r s i wystawa zo­ staną omówione n a łamach „Pol­ skiej Sztuki L u d o w e j " przez mgr B. Bazlelich. * W Rabce rozstrzygnięto konkurs na p a l m y rabczańskie, obejmujący wsie: Rabkę, Słone, Zaryte, Cha­ bówkę, Rdzawkę i Panice. Spośród wielu Ciekawych eksponatów w y ­ różniono 11. Interesujący jest fakt, że tradycje robienia p a l m umiesz­ czonych na długich, plecionych t y ­ kach, k o n t y n u u j e młodzież. Recen­ zję z k o n k u r s u zamieściliśmy w nr 2 br. W K r a k o w i e rozstrzygnięto k o n ­ We Wrocławiu rozstrzygnięty został k o n k u r s na pisanki, ogło­ k u r s na regionalne pamiątki k r a ­ szony przez Redakcję „Wrocław­ kowskie, zorganizowany przez M u ­ Etnograficzne i CPLiA. skiego Tygodnika Katolików". Na zeum k o n k u r s nadesłano jednak t y l k o Komisja p o d przewodnictwem prof. 450 pisanek (60 autorów). Przewa­ dra T. •Seweryna nagrodziła naj­ żały prace z terenów Ziem Z a ­ lepsze wzorce nawiązujące do t r a ­ chodnich, przy czym repatrianci dycji emausowych zabawek k r a ­ z terenów wschodnich nadsyłali p i ­ kowskich, f i g u r k i ' C e r a m i c z n e oraz sanki etnicznie związane z i c h p o ­ l a l k i w strojach k r a k o w s k i c h . przednim terenem zamieszkania. Stąd znalazły się na konkursie p i ­ sanki huculskie i t p . Nadesłano W Mrągowie odbyła się wysta­ sporo prac amatorskich, oderwa­ wa ukraińskiej sztuki ludowej zło­ nych od t r a d y c j i regionalnych. żona z eksponatów dostarczonych K o n k u r s spełnił swoją rolę t y l k o przez ukraińską mniejszość naro­ częściowo, nie dając pełnego obra­ dową zamieszkałą na terenie po­ Mrągowo. Organizatorem zu żywej t r a d y c j i pisankarstwa l u ­ w i a t u był Zarząd Powiatowy dowego i nie obejmując szerokie­ wystawy Towarzystwa Spo­ go kręgu l u d o w y c h pisankarek. Ukraińskiego Jak pokazuje dotychczasowa p r a k ­ łeczno-Kulturalnego. tyka, znacznie lepsze rezultaty da­ ją k o n k u r s y regionalne. Pomijając inne m o t y w y wymienię najprostszy: W Sieradzu w Powiatowym Do­ pisanki t r u d n o jest przesyłać pocz­ m u K u l t u r y odbył się z inicjatywy tą, autorzy wolą zazwyczaj sami Zarządu Pow. Z M W konkurs dla przywieźć n a konkurs swoje p r a ­ twórców ludowych. Uczestnikami ce. Poza t y m można mieć pewne konkursu była młodzież z ZMW. obiekcje co do samego anonsu, Wykłady o sztuce ludowej Sie185 �radzkiego wygłosiła m g r Zofia Neymanowa — kierowniczka M u ­ zeum w Sieradzu, zajęcia p r a k ­ tyczne z zakresu haftu i w y c i n a ­ nek prowadziła znana twórczyni ludowa — Józefa Chaładej. K u r s przyczynił się do obudzenia zain­ teresowania młodzieży ginącą sztu­ ką ludową tego ciekawego regionu. Maj We Wrocławiu w Dziale Etno­ graficznym Muzeum Śląskiego otwarto stałą wystawę p t . „Sztuka ludowa Dolnego Śląska". W Kwidzyniu miejscowe M u ­ zeum zorganizowało ciekawą w y ­ stawę poświęconą regionalizmowi kaszubskiemu. Dużo miejsca p o ­ święcono kaszubskiej sztuce l u d o ­ wej. * W K r a k o w i e otwarto w Muzeum Etnograficznym wystawę obrzędów ludowych. Wystawę zrecenzujemy w następnym numerze. W Warszawie podczas Tygodnia Ziem Zachodnich otworzono w y ­ stawę sztuki ludowej w o j . olsztyń­ skiego, zorganizowaną przez C P L i A wspólnie z Towarzystwem Rozwoju Ziem Zachodnich. Eksponaty r e ­ prezentowały współczesną twór­ czość regionu mazurskiego oraz tkactwo repatriantów z Wileńszczyzny. Wyróżnić należy d y w a n y strzyżone, oparte na reprodukcjach z pracy Konrada Hahma („Ostpreussische Bauerntepiche" — Je­ na 1937 r.). Wznowienie p r o d u k c j i tych dywanów pod k i e r o w n i c t w e m art. piast. Barbary H u l a n i c k i e j n a ­ leży uznać za udaną inicjatywę CPLiA. * W Warszawie rozstrzygnięto konkurs na p i s a n k i z terenu w o j . warszawskiego, zorganizowany przez Wydział Kultury Wojewódzkiej Rady Narodowej w Warszawie. Spośród 26 autorów, którzy dostar­ czyli 161 eksponatów, nagrodzono jedenastu. Z różnych obiektywnych przyczyn nie wzięło udziału, w konkursie wiele żywych ośrodków sztuki ludowej, stąd nie można uznać materiału zgromadzonego na t y m konkursie za w pełni reprezen­ tatywny d l a stanu żywotności p i sankarstwa w regionach w o j . w a r ­ szawskiego. ności s z t u k i ludowej n a t y m mało znanym terenie. Była to pierwsza tego t y p u impreza w p o w . łęczyc­ k i m i — poza rolą popularyzator­ ską — miała znaczenie odkrywcze dla n a u k i . Nagrody otrzymało 19 osób. Cenniejsze eksponaty zostały zakupione do zbiorów muzealnych, a wyniki przeprowadzonej akcji staną się przedmiotem naukowych opracowań M u z e u m w Łęczycy i Muzeum Etnograficznego w Łodzi. Z materiału nadesłanego na k o n ­ kurs zorganizowano wystawę w Muzeum Łęczyckim. K a t a l o g opra­ cowali: m g r Jadwiga Grodzka i Bogusław Kawalec. * (wsch, część w o j . białostockiego) i Słowaków (Spisz). Wprawdzie w y ­ stawa n i e wniosła n i c nowego do znajomości zagadnienia, była jednak dobrym sposobem popularyzacji twórczości ludowej mniejszości na­ rodowych. Wystawę zorganizowały stowarzyszenia społeczno-kulturalne poszczególnych mniejszości narodo­ wych. W Mińsku Białoruskim odbyła się od 14.VI.—24.VI — w ramach Dekady K u l t u r y Polskiej na B i a ­ łorusi — wystawa polskich w y c i ­ nanek ludowych. N a stu planszach reprezentowane były wszystkie t y ­ py polskich wycinanek z najważ­ niejszych regionów. Wystawę opra­ cowali — a r t . piast. Janina i W i k ­ tor Stankiewiczowie. * W Lidzbarku Warmińskim otwarto Wystawę Rzeźby Warmiń­ skiej z działem pamiątkarstwa zorganizowaną — z okazji 650-lecia nadania p r a w miejskich Lidz­ b a r k o w i — przez Muzeum Mazur­ skie wspólnie z Wydziałem K u l t u ­ W Łowiczu rozstrzygnięto k o n ­ r y Rady Narodowej w Olsztynie. k u r s na sztukę ludową, zorganizo­ wany przez Oddział K u l t u r y Po­ wiatowej Rady Narodowej i M u ­ W Wejherowie — z okazji 300zeum w Łowiczu. Udział wzięło 72 leaia miasta — otwarto Wystawę twórców z 26 miejscowości pow. Kaszubskiej Sztuki L u d o w e j zor­ łowickiego, dostarczając 494 prace. ganizowaną przez Wydział K u l t u r y Przeważały w y c i n a n k i — 357 sztuk Rady Narodowej w Gdańsku (52 autorów), poza t y m nadesłano wspólnie ze Zrzeszeniem Kaszub­ wydmuszki — 50 sztuk (10 a u t o ­ skim. Eksponowano ok. 300 prac rów) i pająki — 5 sztuk (4 a u t o ­ dostarczonych przez blisko 20 twór­ rów). Nagrody przyznano 58 uczest­ ców. Poza znanymi przedmiotami n i k o m . W y n i k i k o n k u r s u nie o d ­ kaszubskiej s z t u k i ludowej pew­ powiadały jego założeniom p r o g r a ­ n y m n o v u m są rzeźby Apolinarego m o w y m , gdyż poza w y c i n a n k a m i Pastwy z Węglowic (pow. Koście­ i zdobnictwem nie dostarczono cie­ rzyna) oraz hafty Franciszki M a j ­ kawszych eksponatów z i n n y c h kowskiej, które n i e są powtórze­ dziedzin, a tkactwo w ogóle nie niem znanych motywów Gulgowbyło reprezentowane. Świadczy to skiej, lecz powstały w w y n i k u Wła­ 0 słabym przygotowaniu imprezy snych studiów a u t o r k i nad tradycją 1 dowodzi, że niezbędny jest hafciarstwa kaszubskiego. W dniu uprzedni instruktaż i przygotowa­ otwarcia wystawy odbył się zjazd połączony z nie terenu, nawet w regionie t a k twórców l u d o w y c h wręczenia nagród interesującym i bogatym j a k ło­ uroczystością w i c k i . O konieczności szukania n o ­ wszystkim uczestnikom wystawy. wych f o r m docierania do twórców ludowych świadczy chociażby i t a ­ ka, bardzo zresztą interesująca z W Sopocie odbyła się wystawa różnych powodów, tabelka w i e k u pt. „Jantar — Złoto Bałtyku", zor­ uczestników k o n k u r s u : ganizowana przez Wydział Kultury od 10—18 l a t — 11 uczestników Rady Narodowej w Gdańsku oraz 19—24 l a t — 2 Wojewódzki D o m Twórczości L u ­ 25—30 l a t — 4 dowej. Ujmując syntetycznie histo­ 31—40 l a t — 6 ryczny rozwój rzemiosła burszty41—85 l a t — 46 niarskiego na Pomorzu, wystawa szczególnie podkreśla jego stan obecny. Czerwiec * W Łęczycy rozstrzygnięto k o n ­ kurs n a sztukę ludową pow. łę­ czyckiego. Dzięki penetracji tere­ nu dokonanej w końcu 1957 r. przez Józefę Dąmfoską — zgroma­ dzono pokaźny materiał ikonogra­ ficzny w Mości ok. 200 ekspona­ tów nadesłanych przez 44 osoby, dowodzący bogactwa i różnorod­ 186 * W Warszawie odbyła się w y s t a ­ wa s z t u k i ludowej mniejszości n a ­ rodowych zamieszkałych w Polsce. Eksponaty reprezentowały twór­ czość Ukraińców (Łemkowie, wsch. część w o j . lubelskiego, r e p a t r i a n c i z Podola i Huculszczyzny), Rosjan (Filiponi), Litwinów (okolice Puń­ ska, pow. Sejny), Białorusinów W Łomży otwarto Wystawę K u r ­ piowskiej Sztuki L u d o w e j zorgani­ zowaną — z okazji 1000-lecia mia­ sta — przez miejscowe muzeum i Wydział K u l t u r y Rady Narodo­ w e j w Białymstoku. Zgromadzony materiał bogato i l u s t r u j e sztukę Puszczy Zielonej, głównie jej wschodnich powiatów: K o l n a i Łom­ ży. * W Łowiczu odbył się pokaz po­ konkursowy wycinanek łowickich. Katalog opracował m g r Henryk Świątkowski, kustosz Muzeum w Łowiczu. Od 14—24.VI. trwały D n i Łowi­ cza, podczas których występowały �miejscowe zespoły regionalne oraz urządzili w czasie wystawy zjazd odtworzono tradycyjne wesele ksdę- twórców, na którym mówcy n a ­ woływali do z b y t u rzeźb „wśród żackie. szerokich rzesz l u d z i miast i m i a ­ * steczek". W Poznaniu w czasie Międzyna­ rodowych Targów Poznańskich Stowarzyszenie „ P A X " j poznański oddział Redakcji „Słowa Powszech­ nego" zorganizowali wystawę w i e l ­ kopolskiej twórczości l u d o w e j i amatorskiej. Znalazły się na n i e j rzeźby w drzewie, rzeźby w g l i ­ nie oraz w y r o b y ze słomy. Prze­ ważała (tematyka r e l i g i j n a . Celem wystawy było zachęcenie twórców do dalszej pracy oraz zaintereso­ wanie właściwych i n s t y t u c j i p r o ­ blemem zbytu wyrobów l u d o w y c h . Zupełne nieporozumienie! Czy chodzi o rozwój twórczości ama­ torskiej, czy o warsztat p r o d u k c j i , dla której szuka się zbytu? W a ­ lor prac amatorskich leży w t y m , że r o d z i j e umiłowanie sztuka, p o ­ trzeba wypowiadania się w p l a ­ styce. A l e łączenie tego z hasłami handlowymi przekreśla przecież sens zjawiska twórczości amator­ skiej. Nie wprowadzajmy w błąd skromnych samouków nazywając ich artystami i roztaczając przed n i m i miraże stałego zarobku ze zbytu swych prac. Trzeba u t r z y ­ mać jakąś proporcję między „nie­ sieniem pomocy" amatorom a h a n ­ dlem i c h twórczością. N i e lękajmy się, że twórczość amatorska, nie poparta c z y n n i k i e m h a n d l o w y m , za­ ginie. N i c nie wskazuje na t o , aby miała w ludziach zaginąć chęć „wyżywania się" w twórczości wła­ snej i na pewno zawsze znajdą się tacy, którzy po pracy zawodowej chwytać będą za pędzel czy dłuto. Pomóżmy i m — ale n i e przez roz­ budzanie fałszywych ambicji i stwarzanie nierealnych nadziei na łatwy zarobek. Koncepcja w y s t a w y nasuwa j e d ­ nak sporo wątpliwości. Mieszanie sztuki l u d o w e j z twórczością ama­ torską jest w ogóle t r u d n e , n i e mówiąc już o t y m , że w zestawie­ niu t a k i m sztuka amatorów w y ­ gląda na ogół b. niekorzystnie. Cóż dopiero, gdy zestawia się n p . rzeź­ by zmarłych już artystów l u d o ­ wych t e j m i a r y co A . M a j c h r z a k — z m i e r n y m i pracami a m a t o r s k i m i wykonanymi ze słomka. Wystawa nie stała się więc a n i przeglądem rzeźby wielkopolskiej, zasługującej na pewno na to, żeby zaintereso­ wać j e j w a l o r a m i szeroką p u b l i c z ­ * ność, a n i też nie pokazała czystego obrazu współczesnej twórczości, W Puławach odbyła się lokalna ograniczając się t y l k o do rzeźb wystawa sztuki l u d o w e j oraz zjazd i wyrobów ze słomy. twórców l u d o w y c h z pow. puław­ A p r z y t y m t r u d n o dziś mówić skiego, zorganizowane przez W y ­ o współczesnej, żyjącej w i e l k o p o l ­ działy K u l t u r y Rad Narodowych w skiej rzeźbie l u d o w e j . To, co ist­ L u b l i n i e i Puławach. nieje, t o przeważnie prace amator­ skie, pozbawione l o k a l n y c h cech Różne etnicznych i ciągłości t r a d y c j i i n i ­ 18.1. w e w s i Widie (pow. Choj­ czym nie różniące się od rzeźb amatorów n p . z Kieleckiego czy nice) zmarł w w i e k u 85 l a t n a j ­ Rzeszowskiego. Co więcej, są to starszy pieśniarz i gawędziarz k a ­ zwany prace — i trzeba to wyraźnie p o ­ szubski W i n c e n t y Rogala, Znany z wiedzieć — artystycznie raczej m a ­ „kaszubskim Sabałą". ło ciekawe. Można więc zrozumieć działalności społecznej w okresie hasła do roztaczania opieki i n i e ­ zaboru pruskiego i dwudziestolecia sienia pomocy amatorom — ale międzywojennego, do ostatnich d n i budzi poważną wątpliwość nada­ brał czynny udział w życiu swej wanie całej imprezie sensu h a n d l o ­ wsi. wego. Tymczasem organizatorzy P R Z E G „Gazeta H a n d l o w a " n r 14 z dnia 18.11. w a r t y k u l e p t . „ W rzemiośle wiejskim nadal niewesoło" podaje ciekawą statystykę stanu rzemiosła na w s i . „Warsztaty wiejskie stanowią zaledwie niecałą 1/3 ogólnej liczby warsztatów rzemieślniczych w P o l sce [...], w w o j . zielonogórskim 400 tys. chłopów obsługuje 1 b e d narz, 4 zdunów, 6 r y m a r z y ; w w o j . szczecińsm pracuje 4 rymarzy, 2 zdunów, 1 koszykarz. [...] Poważ- L Ą D n y m i h a m u l c a m i rozwoju rzemiosła wiejskiego są: b r a k l o k a l i , n i e dostateczne zaopatrzenie w surowce i narzędzia oraz trudności k r e dytowe." * „Tygodnik Demokratyczny" n r 7 z d n i a 19—25.n. w a r t y k u l e p t . ,,Nie t y l k o węgiel i stal mogą być źródłem dolarów" podaje ciekawą wiadomość: „Sensacją Międzynarodowych Targów w Hanowerze b y - W dniach 10—11 maja Polskie Towarzystwo Historyczne, Oddział w Krakowie i Rzeszowie oraz P T T K , Okręg w K r a k o w i e i Rze­ szowie — zorganizowały w Bieczu i Gorlicach regionalną konferencją naukową poświęconą przeszłości i zabytkom Z i e m i Bieckiej. M . i n . prof. d r R. Reinfuss wygłosił r e ­ ferat p t . Zagadnienia etnografii Z i e m i Bieckiej. * W dniach 24—28 maja odbyła się w B r n i e M o r a w s k i m konferen­ cja etnograficzna na temat ekspo­ zycji w muzeach regionalnych. Ze strony polskiej udział wzięli: prof. dr M . Znamierowska-Priifferowa, kusztosz Działu Etnografii M u ­ zeum w T o r u n i u oraz doc. F r a n c i ­ szek K o t u l a — d y r e k t o r Muzeum Okręgowego w Rzeszowie. * W 1958 r . zakopiańska szkoła k o ­ ronkarska (obecnie znana pod naz­ wą Zasadniczej Szkoły Zawodowej) obchodzi 75-lecie istnienia. Jak wiadomo, powstała ona w 1883 r. z inicjatywy Heleny Modrzejew­ skiej, która ofiarowała na t e n cel znaczną kwotę. Historia szkoły jest bardzo interesująca ze względu na to, że j e j p r o g r a m dydaktyczny zawsze uwzględniał prądy artysty­ czne panujące w d a n y m okresie. Wyróżnić można n p . okres wzoro­ wania się na secesyjnych k o r o n ­ kach austriackich, francuskich i belgijskich — pod k o l e j n y m kierow­ n i c t w e m szkoły przez J . Neuziilową (1883—1905) i Leontynę Reihardt (1906—1913) oraz okres nieskrystałizowanych poszukiwań i tworzenia za wszelką cenę wzorów „włas­ nych" — pod kolejnym kierownic­ t w e m Dudrewiczowej (1914—1920), J . Galletówny (1920—1931) i J . Gołdzińskiej (1931—1946). Od 1946 r . prowadzi szkołę aitt. piast. Maria Bujakowa i dzięki j e j świadomym poszukiwaniom szkoła Wkroczyła na nową drogę — oparcia się w m a k s y m a l n y m stopniu n a rodzi­ mej sztuce l u d o w e j . P R A S Y ły szeroko reklamowane l a l k i w polskich strojach ludowych, w y produkowane przez firmę A l t man Bruder. F i r m a ta prosperuje — i to dobrze — w N R F . Zainteresowanie Polską, szczególnie wśród ponad 10-milionowej rzeszy w y chodźstwa polskiego — emigrantów i i c h potomstwa — nieustannie wzrasta. K u p c y i przemysłowcy zachodnioeuropejscy zwietrzyli doskonały interes i przystąpili do p r o d u k c j i ludowych pasiaków ło- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8b30b8c949ed674a095067dcd68d935e.pdf 510166145429efbba2a2352486c5c3d1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:354 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:316 Title A name given to the resource Kronika/ LUD 1969 t.53 Description An account of the resource LUD 1969 t.53, s.453-474 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text VI. K R o N I K A Lud, t. 53, 1969 r. XLIII WALNE ZGROMADZENIE POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO W LIMANOWEJ W dniach od 27 do 29 wrzesnta 1968 r. odbyło się w Limanowej XLIII Walne Zgromadzenie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, którego otwarcia dokonał prezes, prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska. Na przewodniczącego XLIII WZ wybrano mgr Zofię Neymanową, która przedstawiła proponowany porządek obrad, prz.vj<.;typrzez zebranych, po krótkiej dyskusji nad punktem 10: 1. Przemówienie powitalne. 2. Oclczytanie i przyjęcie protokołu z poprzedniego WZ w Lodzi w dniach 21-22 X 1967 r. 3. Wybór Komisji Wnioskowej. 4. Sprawozdanie Zarządu Głównego PTL za okres od października 1967 r. do 31 sierpnia 1968 r. 5. Sprawozdanie Oddziałów. 6. Sprawozdanie i wnioski Głównej Komisji Rewizyjnej. 7. Dyskusja. 8. Zatwierdzenie bilansów, sprawozdań i wniosków GKR. 9. Uchwalenie planu pracy na rok 1!l6!J. lO. Uchwalenie zmian statutu PTL. 11. Uchwalenie wniosków przedłożonych przez komisj<.; wnioskową 12. Spotkanie z przedstawicielami władz terenowych i występy zespołów regionalnych. Po przyjęciu porządku obrad na salę wkroczyła delegacja Zwią:lku Młodzieży Wiejskiej w regionalnych strojach życząc zebranym owocnych obrad i wręczyła czlonkom Prezydium Zjazdu wiązanki kwiatów. Z kolei prof. dr Maria Znamierowska-PrUfferowa wygłosiła krótkie wspomnienia pośmiertne a zebrani uczcili chwilą milczenia zmarłych: dr Franciszka Klonowskiego z Olsztyna i ell' Jerze~o Rutka z Katowic. Przem{,wienie powitalne wygłosił Przewodniczący Prezydium Powiatowej Rady arodowej w Limanowej, ob. Jan Kubowicz, który podziękował za wybór Limanowej jako miejsca WZ oraz życzy! owocnych obrad. Dalsze przemówienia odłożono d" pkt. 12 na wiecwrne spotkanie. Ad 2. Po odczytaniu protokołu z XLII WZ prof. Zawistowicz-Adamska przypomniała swój wniosek o powolanie Komisji Międzyresortowej, celem opracowania zapotrzebowania na kwalifikowanych etnografów. Ad 1. Do Komisji Wnioskowej wybrano: doc. dr Marię Frankowską, doc. dr Waleriana Sobisiaka oraz mgr Józefa Lecha. Przed wyborem Komisji Wnioskowej, na wniosek mgr Kazimierza Różanowskiego z Opola, jednomyślnie postanowiono wysIać rezolucję domagającą się dalszego ścigania i karania zbrodniarzy wojennych do Z. Gr ZBOWiD i Gl. Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich. Tekst rezolucji opracowali wraz z wnioskodawcą dyr. Ignacy Kuźniewski i literat Waldemar Babinicz. Ad 4. Sprawozdanie Zarządu Gl. PTL, obejmujące również sprawozdania Oddziałów PTL, wygłosiła mgr lVIaria Suboczowa, czIonek Zarządu Głównego. Ad 5. Na wniosek mgr P. Kałeciaka i doc. A. Kutrzeby-Pojnarowej odstąpiono od czytania sprawozdań Oddziałów, gdyż na nich oparł swoje sprawozdanie Za- �454 Kronika rząd Główny, proponując przedstawicielom Oddziałów poruszenie istotnych problemów w dyskusji. W uzupełnieniu sprawozdania Zarządu k.·ótkie spraw{)zdanie z działalności Naczelnej Redakcji Dzieł Wszystkich O. Kolberga wygłosił prof. dr Józef Burszta. Ad 6. Sprawozdanie i wnioski Głównej Komisji Rewizyjnej, zakończone propozycją o udzielenie absolutorium Zarządowi za okres sprawozdawczy, przedstawił przewodniczący Komisji, L Kuźniewski. Ad 7. Po krótkiej przerwie, zarządzonej po punkcie o. otwarto dyskusj~. Mgr Janusz Optołowicz z Lublina odczytał list Zarządu Głównego Stowarzyszenia Twórców Ludowych do XLIII WZ PTL z życzeniami owocnych obrad i podziGkowaniem za wieloletni nieoceniony wkład pracy w dzieło opieki i popularyzowania twórczości ludowej wraz z propozycją o współpracę w dziedzinie kultywowania i popularyzowania twórczości ludowej. Mgr Jan Piotr Dekowski stwierdził, że w związku z intensywn'l przebudO\I':J i rozbudową wsi, giną bezcenne zabytki lmltury ludowej. W tym świetle palącym problemem staje się powołanie wojewódzl,ich konserwatorów etnograficznych. Stawia więc wniosek o podjęcie przez Zarząd Główny odpowiednich staral'l u władz państwowych. Prof. Prlifferowa popiera wniosek przedmówcy, przypomina własny wniosek o tworzeniu małych skansenów terenowych, zachęca do tworzenia ich i informuje zebranych o interwencji w Radzie Muzealnej w sprawie konserwacji ginących wiatraków. Wyraża również nadzieję i życzenie, by starania o utworzenie muzeum powiatowego w Limanowej uwieńczone zostały sukcesem. DZ; Olga Gajkowa zabiera głos w sprawie poruszonych w sprawozclanill Zarządu i GKR nierozliczonych kont osobowych oraz składa oświadczenia w tej sprawie. Na wniosek dra Rogali oraz po dodatkowych wyjaśnieniach doc. Kutrzeby-Pojna!"Owej jednomyślnie sprawę zdjęto z forum Walnego Zgromadzenia w celu załatwienia w myśl istniejących zaleceń. Artysta malarz, Maria Wąsowicz-Sopoćlw, wypowiada się za zachowaniem tradycji regionalnych w nowym budownictwie, przedstawia sian bezmyślnego niszczenia zabytków kultury ludowej i apeluje o wzmożenie kierowniczej roli etnografów w ratowaniu zabytków i kontroli przy wprowadzaniu stylizacji i obcych wzorów, by nie zagubić istotnych cech regionalnych. Ponieważ nie zgłaszano więcej uwag do sprawozdań Zarządu i GKR, a dyskusjej toczyła się w kierunku ogólno-etnograficznym, postanowiono te; Czc;~ćdyskusji przenie~ć na dzień następny. Ad 8. Walne Zgromadzenie stwierdziwszy, iż zostało zwolane zgodnie z przepisami statutu PTL i spełnione zostały wszystkie warunki potrzebne do prawomocności uchwał postanowiło: a) przyjąć sprawozdanie Zarządu Glównego jako wystarczające; b) przyjąć do wiadomości i zatwierdzić bilans i sprawozdanie finansowe oraz sprawozdanie i wnioski Głównej Komisji Rewizyjnej, a idąc za wnioskiem GKR: d) udzielić Zarządowi s'kwi'towania za okres sprawo.zdawczy. Poszczególne części tej uchwały przeglosowano oddzielnie w glosowaniu jawnym i przyjęte zostały jednomyślnie. Ad 9. Ponieważ konkretny plan pracy na rok 19(i9 przedstawić można dopiero po uzyskaniu limitów z PAN, Walne Zgromadzenie zaleciło Zarządowi opracowanie planu i budżetu w ramach możliwości limitowanych przez PAN i podjęcie starali o subwencje docelowe. Ad 10. Projektowane zmiany Statutu PTL, rozesłane przez Zarząd do Oddziałów, referował mgr Sto Błaszczyk. Odczytując proponowany projekt zmian i poprawek �Kron!ka 455 stwierdził kilka zasadniczych sprzeczności i wyraził opinię środowiska poznańskiego, że nowy projekt jest niedojrzały, wymaga dalszego dopracowania i że statut, jako konstytucja Towarzystwa i podstawa prawna jego działalności, nie powinien być zmieniany z !'Oku na rok. Stanowisko Oddzialu Poznańskiego poparli: mgr P, Kaleciak, dr O. Gajkowa, dr WI. Gębik oraz dr L. Malicki, który proponował, by Zarząd powołał komisję statutową. Ostatecznie WZ podjęło jednomyśłnie następującą uchwałę: "XLIII WZ w Limanowej, rozpatrzywszy zaproponowane zmiany i poprawki w statucie PTL stwierdza, że zawierają one niejasności, a nawet pewne sprzeczności, wobec czego zobowiązuje się Zarząd Główny do przepracowania tego problemu przez odpowiednią komisję statutową i do przygotowania jasnego i pełnego projektu statutu na następne Walne Zgromadzenie". Ad 11. W imieniu Komisji Wnioskowej mgr J. Lech przedstawił następujące \I'nioski: 1) WZ PTL popiera w całej rozciągłości starania rządu PRL o uchwalenie konwencji o nieprzedawnianiu zbrodni wojennych, zbrodni przeciw ludzkQści. 2) WZ PTL przyznaje członkostwo honorowe ob. Walentemu Gawronowi i ob. Antoniemu Górszczykowi w uznani u ich zasług na polu ludoznawstwa polskiego. 3) WZ PTL upoważnia Zarząd Główny do wszczęcia starań u władz o ustanowienie urzędu konserwatora wojewódzkiego w zakresie etnografii. 4) WZ upoważnia Zarząd Gl. PTL do podjęcie starań, by następne WZ w 1969 r. odbyło się w Toruniu. Wszystkie wnioski przegłosowano i przyjęto. Ad 12. Po przerwie odbylo się spotkanie z przedstawicielami władz terenowych, \V czasie którego w serdecznej atmosferze przewodniczący PPRN ob. Jan Jakubowicz. przewodnicz<jcy Pow. Kom. Plan., ob. WI. Faber ora7. kier. Wydz. Kult., ob. Stanisław Kita, zapoznali zebranych z osiągnięciami i perspektywicznym rozwojem Ziemi Limanowskiej. Ukoronowaniem spotkania był występ zespołu regionalnego z Zalesia. Dnia 28 września odbyła się sesja naukowa, w czasie której przewodniczyła Z. Neyman i W\'g!oszollo nast~pujące referaty: 1,) Roman Reinfuss, "Sztuka ludowa w Limanowskiem"; 2) Władysław Kwaśniewicz, "Społeczno-kulturowe funkcje ruchu wczasowo-turystycznego na wsi limanowskiej"; 3) Piotr Kaleciak, "Gospodarka rolna we wsiach powiatu limanowskiego w rozwoju historycznym"; 4) Tadeusz Prus-Wiśniowski, "Współpraca szkolnych kół krajoznawczo-turystycznych z PTL"; 5) Piotr Orzechowski, "Stan badań nad kulturą ludową ziemi limanowskiej"; 6) Zbigniew Biały, "Studencki obóz etnograficzny UJ w Limanowskiem (we wrześniu 1968 r.)"; 7) Maria Bujakowa, "Prace naukowe prowadzone przez muzeum w Rabce". W dyskusji, będącej dopełnieniem zarówno WZ jak i sesji naukowej głos zabrali: dr Gębik wystąpił z wnioskiem i prośbą do Z. Gl., by wydać zeszyt stroju szczyrzyckiego, opracowany przez mgr Zd. Szewczyka i jeden zeszyt Literatury Ludowej poświęcić Ziemi Szczyrzyckiej oraz poprzeć starania Związku Szczyrzycan o oddanie przez PGR zabytkowego spichlerza w Szczyrzycu na poszerzenie pomieszczeń MU7.eum Ziemi Szczyrzyckiej. Mgr A. Oleszczuk zachęcał do ratowania resztek kultury ludowej, szczególnie folkloru i żywej sztuki. Mgr P. Dekowski wystąpił przeciw faJszowaniu kultury regionalnej i zwrócił uwagę na brak wydawnictw popularnych w PTL oraz slabą reklamę wydawnictw. Prof. Klimaszewska omówiła warunki opracowania monogl'afii wsi do skall1s,enu in situ, badania f()lklOll'u nadwiślańskiego i sprawę powielenia dobrych kwestionariuszy. Pani Wąsowicz-Sopaćko i dyr. Orynżyna mówili o ludowych zespołach artystycznych pod patronatem Cepelii. Prof. Priiffel'owa i dr Rogala poruszyli sprawę współpracy z środkami ma- �456 KronIka sowego przekazu. Dr Gajkowa stwierdziła brak wystawy wydawnictw PTL na obecnym WZ. Mgr W. Jostowa wysunęła postulat, by WZ czc:ściej odbywać w miastach powiatowych dla lepszego zbliżenia do terenu. Na zakończenie prof. Prlifferowa podziękowała wszystkim za pomoc \V zorganizowaniu WZ i przygotowaniu sesji naukowej. Dnia 29 września odbyła się wycieczka autokarami z Limano\Vl~.i do Kamienicy i Szczawy, a następnie do Poręby Wielkiej i lVIszany Dolnej. Konrad SPRAWOZDANIE ZLECONYCH PRZEZ Wypych ODDZIALU LODZKIEGO PTL Z WYKONANIA ZADAŃ PAN, DOTYCZĄCYCH OCHRONY ZABYTKOW KULTURY LUDOWEJ W 1968 R. Plan działalności Odzialu Lódzkiego PTL dotyczący pod.iGcia akcji zmierzającej do ochrony zabytków kultury ludowej w terenie objął: 1. Badania penetracyjne w celu wybrania godnych zabezpieczenia obiektów. II. Badania stacjonarne wsi, w której obiekt się znajduje. Rozmowy z władzami wojewódzkimi i terenowymi oraz zainteresowanie tą sprawą innych instytucji. III. Opracowanie materiałów dl) druku. Prace konserwatorskie przy obiekcie. Urządzenie wnętrza i udostępnienie go zwiedzającym. Zrealizowano pierwszy etap prac przeprowadzając rozpoznanie terenu pod wzgh;dem stanu ilościowego i technicznego obiektów budownictwa rlrewnianego. Badania te, wymagające licznych wyjazdów w teren i kontaktów, prowadzono wylqczni'-" przy społecznym zaangażowaniu wielu instytucji, które bardzo przychylnie ustosunkowały się do podjętej przez PTL akcji. Muzelum Archelogiczn.e i Etnograficzne w Łodzi udostępniło samochód, umożliwiając trzydniową penetrację powiatów rawskiego i opoczyr'1skiego. Muzeum regionalne w Sieradzu zadeklarowało współpracę i rozpoczęło poszukiwania odpowiedniego obiektu i wsi do badań. Muzeum regionalne w Tomaszowie Mazowieckim uczestniczyło w badaniach prowadzonych w pow. rawskim i opoczyńskim. Katedra Etnografii UL zadeklarowała możliwość wykorzystania samochodu do wyjazdu ekip na badania. Wyniki prac badawczych utwierdziły organizatarów w prz'Ckonaniu, że akcja ta jest już znacznie spóźniona. Na przestrzeni ostatnich 4 lat uległy zniszczeniu lub zostały rozebrane prawie wszystkie obiekty drewniane, które były typowane do mającego powstać na terenie Lodzi skansenu. Sytuacja taka zmusiła do wszczęcia 'nowy-ch poszukiwań i dopwwadzila do wyboil.'u dwóch obiektów a mianowicie: budynku mieszkalnego w Smardzewicach i młyna wodnego w Liciążnej. Decyzją Oddziału Łódzkiego PTL z dnia 30 VIII 68 r. postanowiono s-koncentrować wysiłki badawcne i orgaminacyjn'e we wsi Sma.rdzewice pow. Opoczno, gdzie pod nr 66 znajduje się naj starszy datowany budynek mieszkalny z 1896 r. stanowiący własność 1VIalriiPlichty. Za wyborem tej miescowości przemawiają następujące względy: Wieś ta leży w pobliżu uczęszczanych szlaków turystycznych, prowadzących z Tomaszowa Mazowieckiego do rezerwatu "Niebi-es.kie Źródła" i do rez·erwatu żubrów. Obok wsi, �457 Kronika po drugiej stronie Pilicy, znajdują się groty wapienne, zwiedzane przez licznych turystów. Szosa oraz połączenia autobu'>owe z odległym o 7 km Tomaszowem Mamwieckim zapewniają możliwości wygodnego dojazdu. Wieś Smardzewice leży w rejonie przewidzianym do urządzenia ośrodka wczasowo-turystycznego w związku z budową zapory na Pilicy i tworzeniem tu sztucznego zalewu. Zarówno stan techniczny obiektu jak i sprawy prawno-spadkowe oraz sytuacja rodzinna właściciela budynku wskazują, że obiekt może być użytkowany jako punkt muzeałny bez konieczności natychmiastowego wykupienia. W przeznaczonym na punkt muzeałny obiekcie postanowiono urządzić w jednym pomieszczeniu regionalną izbę opoczyńską z przełomu XIX i XX wieku, wyposażoną w oryginalne meble i wystrój wnętrza z tego okresu. Drugie pomieszczenie czasowo zajt~łaby właścicielka obiektu, Maria Plichta, śpiewaczka regionalnego zespołu wokalno-tanecznego - wycinkarka. Osoba ta byłaby stałą i najbardziej odpowiednią opiekunkil i gospodynią obiektu. Opiekę merytoryczną nad urządzeniem obiektu i społeczn~'m jego wykorzystaniem dla celów regionalnych i turystycznych sprawować będzie muzeum regionalne w Tomaszowie Mazowieckim. Realizacja II etapu - badań stacjonarnych w Smardzewicach, skompHkowanych z powodu późnego przyznania kredytów i rozesłania "wskazówek" ZG PTL dopiero po okresie wakacyjnym, przedstawia się następująco: 1. Rozpoczęto prace nad pełną inwentGlryzacją budynku mie,>zkalnego w Smardzewicach. W związku z tym wykonana została dokumentacja pomiarowa i rysunkowa obiektu obejmująca 11 arkuszy notat terenowych oraz 13 arkuszy czystorysów formatu A2 w skali 1:25. Dla celów archiwalnych i ze względów wydawniczych wykonane zostały fotokopie rysunków formatu 13X18. 2. Rozpoczęto prace badawcze w Smardzewicach w celu zebrania materiałów do wydania popularnego przewodnika, a w terminie późniejszym większego opracowania monograficznego. W związku z tym zostały zebrane materiały do zagadnień budownictwa. obrzędów, rolnictwa i hodowli, komunikacji i transportu wodneg'J oraz wykonana zosti)ła dokumentacji) fotograficzna, obrazująca różne przejawy kultury ludowej wsi Smardzewice. Zlecone prace objęły następujące pozycje związane z badaniami we wsi Smardzewice pow. Opoczno woj. Kielce: dokumentacja pomiarowa i rysunkowa domu nr 66 (.T. \Vasiak i T. Grzywacz), przeprowadzenie badań terenowych i zebranie materialu do obrzędów ludowych (L Lechowa), zebranie materiałów dotyczących: rolnictw'l i hodowli (W. Nowosz), weseli) i ogólnej charakterystyki wsi (J. Dekowski), komunikacji i transportu wodnego ori)Z budownictwa (J. Lech), wykonanie 44 odbitek fotograficznych, 13 zdjęć oraz 13 odbitek (K. Wecel). Józef Lech SPRAWOZDANIE WIWCŁAWSKIEGO ODDZIAŁU PTL Z PRZEPHOWADZONYCH BADAŃ TERENOWYCH W RAMACH AKCJI SPECJALNEJ (SKANSENY) Do badań wybrano miejscowość Międzylesie (pow. bystrzycki, woj. wrocławskie) w którym znajdują się 3 drewniane, podcieniowe domki tkaczy z XVIII w. nadające się do wykorzystania dla celów muzealnych lub turystyczno-krajoznawczych. Domki te znajdują się pod ochroną wojewódzkiego konserwatora i władze administracyjne w Międzylesiu zapewniają, że zostaną one odbudowane. Zagospodarowi)niem ich ma zająć się Kłodzkie Tow. Turystyczno-Krajoznawcze ..Śnieżnik" i urzą- �458 Kronika dzić w nich schronisko, ponieważ Międzylesie i okolice nie posiadają hotelu ani domów noclegowych. Po zapewnieniu przez władze mIeJscowe, że domki będ'l odbudowane i zagospodarowane, podjęto badania terenowe 20 sierpnia i prowadzono je do lO grudnia br. W badaniach udział wzięli: dr Zofia Dowgrid, dr Jadwiga Pawłowska, mgr Danuta Osuchowska, mgr Zygmunt Kłodnicki. Kierownictwo nad całości'l badań Zarząd Odziału powierzył dr Jadwidze Pawłowskiej. W wymienionym okresie czasu przebadano według kwestionariuszy następujące zagadnienia: charakterystyka wsi - dr Zofia Dowgrid, obrzędy rodzinne - dr Jadwiga Pawłowska, obrzędy doroczne - mgr Danuta Osuchowska, budownictwo i pożywienie - mgr Zygmunt Kłodnicki, rolnictwo i hoduwla - dr Jadwiga Pawłowska, rzemiosło, pszczelarstwo i zbieractwo - dr Jadwiga Pawlowska oraz rybołówstwo mgr Zygmunt Kłodnicki. Zdjęcia różnych obiektów Międzylesia wykonał mgr Zygmunt Kłodnicki. Badania nad wyposażeniem wnętrza mieszkań częściowo zostały już przeprowadzone, opracowanie materiałów po ich uzupelnieniu płanuje się na wk 19GB. Koszty badań, rozliczenie delegacji, dodatkowe przepisanie materiałów z formatu A4 na A5 wyniosły 1:3982,80 zł. Na rok 19G9 zaplanowano dalsze niezbędne badania terenowe. dr Jadwiua. Pawłowska Prezes Oddzialu PTL we Wrocławiu SPRAWOZDANIE Z DZIALALNOŚCI ODDZIAŁU TOHUŃSKIEGO PTL W RAMACH ZASIŁKU SPECJALNEGO POLSKIEJ AKADEMII NAUK ZA ROK 19GB Akcja objęła badania terenowe związane z wybranym punktem skansenowskim w Kaszczorku-Zlotorii w pow. toruńskim. Są to wsie malowniczo polożone u ujścia Drwęcy do Wisły. Na terenie Ziemi Chełmińskiej w Kaszczorku znaleziono zrębową chatę, licząC'l okolo 200 lat. w której postanowiono utworzyć Muzeum typu skansenowskiego, a zarazem punkt oświatowy i turystyczny. Na terenie tym bardzo rzadko spotyka się zabytki tradycyjnego budownictwa ludowego. W Kaszczorlm rodzina Mikołaja Kopernika miała swe posiadłości. Obit' wsie stanowiły ośrodek flisacko-rybacki. Powiatowa Rada Narodowa w Toruniu wykupiła wybraną chatę wraz z terenem liczącym ponad 6 ha na cele muzealne. Zostały tam już przeprowadzone badania archiwalne (W. Szurmiej), dotyczące historii Kaszczorka, na razie na podstawie badań w archiwach toruńskich oraz terenowe badania etnograficzne (H. Murawska), obejmujące ogólne wiadomości o wsi i budownictwie, a w szczególności kompletną inwentaryzację chaty wraz z rysunkami i fotografiami oraz szczególo'wym opisem etnograficznym (.J. Rompski, R. Tubaja, Z. ZgiC'run). Poza tym materialy do znajomości rolnictwa i hodowli zwierząt zebrała H. Murawska. Dalsze badania w toku. Poza tym w związku z wymienionymi badaniami opracowano kwestionariusze i instrukcje do badania folkloru nadwiślańskiego (prof. dr Jadwiga Klimaszewska). W badaniach folkloru nadwiślańskiego pod kierunkiem prof. dr Jadwigi Klimas7Jewskiej wzięli udział mgr C. Łapicz i mgr M. Slota we w~i Zlotoria, Toporzysko i Czarnowo pow. Toruń oraz Fordon pow. Bydgoszcz. �459 Kronika Zebrano i opracowano materialy do transportu wydanego ze TorUll i FordolI pow. BydgO'szcz wg kwestionariusza M. Misińskiej picz). Ogólne koszta badań, inwentaryzacji, maszynopisania, kosztów niosły 19 018,29 zł. Na rok 196!) zaplunowano badanie wsi Silno pow. Chojnice i Szubin, woj. bydgosl,ie. prof. dr Maria podróży etc. wy- Godzimierz, pow. Znamierowska-P1'iifferowa Prezes Oddziału KONKURSY NA PLASTYKĘ W MUZEUM ETNOGRAFICZNYM wsi Złotoria pow. (M. Słota i C. Ła- PTL w Toruniu OBRZĘDOWĄ WE WROCLAWIU Od kilku lat Muzeum Etnograficzne Oddział Muzeum Śląskiego we Wroclawiu prowadzi badania nad obrzędowością doroczną wsi dolnośląskiej. W wyniku tych badań pozyskano szereg materiałów w postaci nagrań magnetofonowych i filmów oraz zanotowano szereg wywiadów z informatOirami. Zakupiono także bądź pozyskano jako dary rekwizyty plastyki obrzędowej związane ze zwyczajami i obrzędami praktykowanymi w roku obrzędowym. Podjęcif' badań w tym zakresie wynikło nie tylko z zainteresowań naukowych Muzeum, lecz również z potrzeby zarejestrowania oraz popularyzowania istniejących i do dzisiaj jeszcze żywych zwyczajów i obrzędów na wsi dolnośląskiej. Wspólczesna bowiem wieś dolnośląska szybko podążając za postępem technicznym, rozwojem oświaty i kultury rolnej zarzuca szereg tradycyjnych nawyków i metod postępowania, przede wszystkim w dziedzinie produkcyjnej, usiłując jednak zachować te tradycyjne wartości, które są możliwe jak i kulturalnie wartościowe. Takie próby utrzymania pewnych dawnych wartości kulturowych widoczne są zwłaszcza w dziedzinie obrzędowości dorocznej. Podobnie jak dawniej, również obecnie tradycyjne obrzędy i zwyczaje urozmaicają i wzbogacają życie wsi, ale w konkretnych warunkach dolnośląskiej społeczności wiejskiej, mocno zróżnicowanej kulturowo, musiały one ulec pewnym zmianom czy nawet zanikowi. Na Dolnym Śląsku zachowały się glównie obrzędy dobrze znane wszystkim lub takie, które różniąc się niewielkimi szczegółami, ulegly modyfikacji przeważnie na drodze wzajemnych zapożyczeń. W szczególnych przypadkach kultywowane są niektóre zwyczaje czy obrzędy we wsiach o dużej przewadze ludności pochodzącej z jednego regionu. W przeobrażeniach i adaptacjach obrzędowości na Dolnym Śląsku dużą rolę odegrała mlod7-ież, która nie odczuwając już wyraźniejszych różnic międzygrupowych traktowała je jako dodatkową okazję do zabaw czy spotkań towarzyskich. Przeglądem współczesnej twórczości obrzędowej wsi dolnośląskiej stal się zorganizowany przez Muzeum na przełomie 196611967 konkurs na rekwizyty plastyczne obrzędowości dorocznej. Konkurs ten zgromadził 115 eksponatów (palmy, pisanki, pieczywo obrzędowe, wieńce i korony żniwne, szopki, gwiazdy, maski turoni, stroje herodów itp.), nadesłanych przez 22 osoby z 15 miejscowości z terenu województwa wrocławskiego (z powiatów: Góra, Kamienna Góra, Milicz, Trzebnica, Wołów, Wroclaw, Zgorzelec). Spośród nadesłanych prac 8 twórcom za 26 prac zostały przyznane przez Ministerstwo Kultury i Sztuki - Zespół do Spraw Plastyki wysokie nagrody. �460 Kronf.ka Pisanki dolnośląskie W HiliBroku w czasie od 1 III-3D IV Muzeum Etnograficzne zorganizIJwalo II konkurs zawężajqc jednak jego tematykę do rekwizytów, związanych z obrzl;dowo,~ci:l wiosenną. Do tego konkursu przystąpiło 49 osób z terenu wojew<,J(lztwa wL'Ocla\I'skiego, zglaszając 407 prac. Wśród nadesłanych prac przeważaly pisanl,i i palmy, nie zabrakło również bukietów do przystrajania wnętrz mieszkaln.\'Ch, pająków oraz ozdób ze slomy. Jury przyznało 26 nagród i 20 wyróżnień. GI,')\Yne n;,gl'Ocly 1Il'umlowało Ministerstwo Kultury i Sztuki - Zespół do Spraw PJasl\'ki, \\·Yl'I·').n!cnia natrJmiast Wydział Kultury Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej wraz z Wojewódzkim Domem Kultury we Wrodawiu. W salach Muzeum Etnograficznego we Wrocławiu otwarto ;3 VI I!JOg wystaw,·; pokonlwrsową, połączoną ze spotkaniem z twórcami ludowymi, 1Jior'll:.vmi udzi:,1 w konkursie. Podobne spotkanie odbyło się również z okazji Zak(lIlcZL'llin poprzedniego konkursu. Organizując konlwrsy, wystawy pokonl,llrsowe jak i spotk;lI1ia z twórcami ludowymi, Muzeum Etnograficzne dąży do popularyzacji \\'Spółczesnej sztuld ludowej regionu dolnośląskiego a jednocześnie pragnie dotrzec: do nieznanych jeszcze twórcóv,". Maria Macewicz-GoluliT;ow III ETNOGRAFICZNE SEMINARIUM AMERYKANISTYCZNE POZNAŃ 13-20 IV Hl69 R. W dniach od 18-20 kwietnia 1969 r. odbyło się w Poznaniu III Etnograficzne Seminarium Amerykanistyczne, zorganizowane przez Zarząd Sekcji Amerylmnistycznej PTL i Oddział Poznański PTL przy współudziale Zakładu Etnografii Powszechnej �Kronika 461 Katedry Etnografii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu i Pracowni Etnograficznej IHKM PAN w Poznaniu. W obradach wzięIy liczny udzial prawie wszystkie ośrodki etnograficzne w Polsce, a także przedstawiciele innych, pokrewnych dyscyplin - historii, archeologii, socjologii i geografii. Seminarium poświęcone było problematyce meksykanistycznej. OtwieraJąc obrady prezes Sekcji Amerykanistycznej doc. dr Maria Frani.;:owska stwierdziła, iż zainteresowanie w polskich ośrodkach naukowych zagadnieniami. związanymi z kulturami obu Ameryk, a szczególnie w ostatnim czasie Meksykiem, coraz bardziej wzrasta. Organizowanie więc tego typu sesii jest rzeczą bardzo potrzebną i konieczną, sprzyjającą wspólnym wysiłkom specjalistów różnych dyscyplin w dziedzinie polskich badań amerykanistycznych. Szczególnie cieszy w tego typu obradach liczny udzial młodzieży studiującej, członków studenrkich Kół Naukowych. W pierwszym dniu Seminarium, po przyjęciu przewodnictwa obrad przez kiero\\'" nika Katedl';\' Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego - prof. dr Witolda Dynowskiego, referat pt. "Pwblemy i kierunki wspóIczesnej etnologii meksykańskiej" wygłosiła doc, dl' Maria Frankowska. W referacie swym poruszyła doc, Frankowska sprawy etnologii meksykańskiej i jej miejsca w ogólnej systematyce nauk Etnologia jest tam częścią składową antropologii - wiedzy o człowieku, w skład której wchodzą: antropologia fizyczna, archeologia, lingwistyka, etnologia i antropologia społeczna. Dalej omówiła główne momenty z historii etnologii w Meksyku, której największy rozwój przypada na okres po Rewolucji. Rozwój ten jest związany ze zmianą postawy wobec Indian, ze wzrastającym zainteresowaniem kulturą tej ludności. Rola więc. jal,,! odegrali Indianie w postępie nauk antropologicznych jest dość znaczna. Sprawa stosunku do przeszłości i stosunku do Indian, jest w Meksyku bardzo skomplikowana, dają się tu zauważyć różne postawy, kierunki i zaIożenia. W tej kwestii na czoło wysuwają się takie zagadnienia, jak zapytanie - kim właściwie jest Indianin? i problem integracji - czy zachować kulturę indiańską, czy zastąpić ją europejską lub pójść drogą pośrednią. Jak z tego wynika, problem indiański wpłynął na powstanie i rozwój nauk antropologicznych w Meksyku. Główną tematyką prac naukowych etnologów meksykańskich są tak monografie problemowe i monografie, poświęcone poszczególnym osiedlom - spolecznościom lokalnym, badanym w pewnych odstępach czasu dla uchwycenia zmian kulturowych, jak problemy akulturacji i przeobrażeń kulturowych. Dalej poruszyla referentka sprawy szkolenia etnologów w tym kraju. Jedynym ośrodkiem ksztaIcenia, skupiającym słuchaczy nie tylko z Meksyku, ale z różnych krajów, jest powstała w 1942 r. Escuela Nacional de Antropologia e Historia, która jest częścią INAH, tj. Instituto Nacional de Antropologia e Historia. koncentrującego wszystkie dziedziny działalności w zakresie nauki o człowieku, a więc dydaktykę, muzealnictwo, badania naukowe. Na zakończenie omówiła doc. Franko,wska sprawy muzeów w Meksyku i ich ekspozycji etnograficznej, Caly referat był tym baTdziej interesujący, że oparty na wlasnych obserwacjach autorki z okresu jej pobytu w Meksyku w 1967/1968 1'. Jako drugi został odczytany referat, nadesłany na Seminarium z Meksyku, znanego i cenionego etnologa meksykańskiego Margarity Nolasco pt. "Badania nad przemianami kultury podmiejskiej ludności okręgu Cholula", Autorka na podstawie własnych badań terenowych, przy współpracy studentów etnologii, starała się przeanalizować pewne prawidłowości rozwojowe, wynikIe na skutek zetknięcia się dwóch lub większej ilości kultur w czasie i przestrzeni, na przykładzie okręgu Cholula, W omawianym przypadku to zderzenie się różnych kultur, tak konfliktowe i brutalne (Inelia-nie - Konkwista), dało społeczność now'ł, zupeInie inną od wyjściowych, przy czym jedna z poprzednich społeczności, w tym wypadku indiańska, przetrwaIa w niejjaJio �462 Kronika element uboczny, zacofany, lllzeJ rozwinięty, lecz stanowiący integralną część powstalego społeczeństwa. Ten element indiański uległ takim przemianom, że jest zupełnie różny od dawnego, sprzed kolonizacji hiszpańskiej, jednakże zachował on odmienność także i w stosunku do nowo utworzonego społeczeństwa, w skład którego wszed!. W swych badaniach posługiwała się M. Nolas(;o dwoma - jej zdaniem - niezb~dnymi kategoriami dla tego typu prac - przestrzenią i czasem. Badanie jednego lub więcej społeczeństw, których poszczególne elementy ulegają przemianom właśnie w czasie i przestrzeni, dają wytłumaczenie rozwoju tych społeczeństw. Dalej rozważania autorki szły w l,ierunku ustalenia, co należy w tych badaniach uważać jako "indiallskie", i sprecyzowania co to jest region i co będzie rozumieć pod tym terminem. Po obydwóch referatach wywiązała się dyskusja l w głównej mierze na temat rozwoju nauk antropologicznych - w tym przede wszystkim etnologii na terenie Meksyku. Poruszane były także sprawy muzealnictwa meksykańskiego. Obrady popołudniowe, którym przewodniczył prezes Oddziału Poznańskiego PTL, doc. dr Zbigniew Jasiewicz, zapoczątkował komunikat naukowy mgr Aleksandra Posern-Zielińskiego pt. "Nowe osiągnięcie etnologii meksykańskiej - pełna bibliografia prac o Meksyku". Na wstępie swych rozważań autor stwiel'dził, iż żywiołowy rozwój badań archeologicznych i etnogmficznych prowadzi do ogromnego wzrostu literatury przedmiotu. Przy szerszym temacie i terenie możliwości pełnego wykorzystania odpowiedniej literatury są niewielkie. I dlatego tak ogromne znaczenie ma rola bibliografii, rozumiana w podwójnym sensie - jako spis dokumentów i publikacji oraz jako metodyka sporządzania tego rodzaju rejestrów. Dla historyka nauki stanowi ona bazę historiograficzną i źródłoznawczą, a dla ka;\dego badacza posiada przede wszystkim charakter informacyjny, stanowią(;y podstawowy punkt wyjścia dla dalszych studiów. Właśnie w 1962 r. - odnośnie Meksyku - ukazały się d\\'ie wielkie, retrospektywne bibliografie, które stały się nie tyłko podstawowym nUl'zędziem pracy każdego amerykanisty, ale także umożliwiły dokonanie oceny rozwoj'l i stanu badań w Meksyku i o Meksyku. Pierwsza - El Instituto Nacional de Antropologia e Historia. Su contribución a la bibliografia naciona!. JNAH, Mexico 1962, ss. 342 - to pełna bibliografia prac Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH) i jego instytucjonalnych poprzedników. Ukazuje ona dorobek naukowców meksykańskich od roku 1827-1962. Druga - stanowiąca zamknięcie katalogu publikacji INAH - to praca Ignacio Bernala pt. Bibliografia de Arqueologia y Etnografia Mesoamerica y Norte de Mexico. 1514-1960. Mexico 1962, ss. 634. Ostatnim odczytem pierwszego dnia obrad był komunikat Romany Mańkowskiej i Andrzeja Krzanowskiego pt. "Instrumenty muzyczne w dawnym Meksyku", bogato ilustrowany przeźroczami. Autorzy podjęli temat, który, jak sami to stwierdzają, \V większości studiów amerykanistycznych jest pomijany. Głównym źródłem wiedzy o prekortezjańskiej muzyce i instrumentach są przede wszystkim kodeksy, freski i zachowane do dziś same instrumenty, jak również wczesnohiszpańskie i kolonialne źródła pisane. Te ostatnie wymagają jednal~ dużej ostrożności przy ich studiowaniu, gdyż autorzy opisując nieznane ludowe instrumenty, nadawali im często naz\\',,', a nawet cechy instrumentów rozpowszechnionych w Starym Świecie. Dalej referenci przedstawili wielką różnorodność i bogactwo form oraz odmian instrumentów spotykanych w dawnym Meksyku, jak również wysoki i pełny rozv,;ój c)\\'Czesnej muzyki. Po komunikatach wywiązała się ożywiona dyskusja, gł<')\vnie dotycząca rozwoju form muzycznych w dawnym Meksyku. J Tal< referaty. jal< "Etnografii Polskiej". obszerne sprawozdanie z dyskusji drukowane będzie w XlV tomie �Kronika 463 Drugi dzień obrad, którym przed południem przewodniczył prof. dr Bolesław 01szewicz, rozpoczął referat prof. dr Janusza Tazbira - "OdkryClie Ameryki i konkwIsta w literaturze staropolskiej". Autor we wstępie stwierdza, iż odkrycie Ameryki miało doniosłe znaczenie nie tylko dla życia gospodarczego Europy, ale także i wywarło znaczny wpływ na przemiany umysłowe, zachodzące w kulturze europejskiej XVII i XVIII w. W krajach położnych z dala od szlaków wielkich odkryć geograficznych, jak właśnie w Polsce, głębsze zainteresowanie tą tematyką pojawia się dopiero w okresie Oświecenia. Zestawienie wiadomości geograficznych o Nowym Świecie. jakie dotarły do nas już w XVI i XVII w. zawdzięczamy badaniom B. Olszewicza. Zebrane przez niego informacje zostały ostatnio pomnożone o nowe dane, zaczerpnięte przede wszystkim z literatury wyznaniowej tego okresu. Dokonał tego autor referatu w swej pracy pt. Szlachta a konkwistadorzy. Opinia staropolska wobec podboju Ameryki przez Hiszpanię, Warszawa 1969. W dałszym ciągu referent dokonując przeglądu literatury staropolskiej dochodzi do przekonania, że Ameryka oraz jej pierwotni mieszkańcy występowali w literaturze pięknej, polemice wyznaniowej czy traktatach politycznych w charakterze symbolu, motywu literackiego bądź argumentu, rzadko zaś jako przedmiot samoistnych zainteresowań. Dlatego też trudno mówić o jednolitym obrazie Indianina w literaturze staropolskiej. Znano bowiem nie tyle przedstawicieli różnych szczepów, ile zupełnie odmiennych, całkowicie sobie przeciwstawnych reprezentantów pewnych koncepcji literackich i filozoficznych. Na nikłość wiedzy o Nowym Świecie i o Indianach w Polsce wpływał także fakt, iż niezbyt interesowano się ich aktualnym życiem i historią, jak również fakt, że znajomość geografii nie stanowiła mocnej strony przeciętnego szlachcica. Jako drugi - swój referat pt. "Z dziejów kontaktów polsko-meksykańskich w XIX i XX wieku" przedstawił prof. dr Tadeusz Łepkowski. Jak podaje referent - nauka polska nie prowadziła dotąd żadnych metodycznych badań nad stosunkami polsko-meksykańskimi, czy nad różnorodnymi i licznymi kontaktami Polaków i Meksykańczyków w XIX i XX w. Poszukiwań takich nie podjęli również naukowcy z Meksyku. Nagromadzono wprawdzie pewną liczbę wiadomości i notatek, w różnych książkach wymienia się szereg nazwisk, lecz daleko jeszcze do uzyskania wszechstronnego obrazu naszych wzajemnych stosunków, mimo iż zainteresowanie nimi wzrasta niewątpliwie tak po jednej, jak i po drugiej stronie Atlantyku. Wobec lmnieczności szerokich poszukiwań archiwalnych i bibliograficznych dla tego tematu, autor uważa, że przedstawione rozważania mogą być tylko skromną próbą wstępnego zestawienia i uporządkowania już znanych materiałów z historii kontaktów polsko-meksykańskich XIX i XX w., a także dorzucenia pewnych nowych informacji. pochodzących z jego bardzo jeszcze fragmentarycznych badań. W dyskusji po obydwóch referatach najwięcej miejsca zajęły sprawy ostatniego odczytu, to jest kwestia kontaktów polsko-meksykańskich. Szereg dyskutantów poruszalo również udział Polaków w pracach nie tylko na terenie Meksyku, ale i na terytorium cal ej Ameryki Łacińskiej. Obrady popołudniowe, którym przewodniczył były ambasador Polski w Meksyku Jan Drohojowski. otworzył referat Heleny i Stanisława Adamowiczów pt. "Kultura Lakandonów i jej przeobrażenia w XX w.", ilustrowany licznymi fotografiami. Autorzy starali się przedstawić dzieje, obraz kultury oraz historię badań tej mało znanej a niegdyś bardzo licznej grupy ludności indiańskiej, której ilość szacowana jest obecnie na zaledwie 150-200 osób. Skupiają się oni w trzech grupach - pierwsza nad rzeką Lacanja, druga - nad rzeką Jatate i trzecia - naj liczniejsza, tzw. grupa północna, w pobliżu Jetji!. Szereg ekspedycji naukowych przeprowadzało badania tej interesującej grupy etnicznej, a najwięcej zasług na tym polu położyła G. Duby wraz �464 Kronika z mężem F. BIomem, których prace były podstawowym żródłem referatu. W omawianiu przeobrażeń kulturowych Lakandonów autorzy referatu położyli nacisk na ujemne skutki wpływów cywilizacyjnych oraz z jednej strony na zanik, z drugiej zaś - przetrwanie pewnych starych, tradycyjnych form kulturowych. Następnie mgr Lech Mróz wygłosił komunikat pl. "Cyganie w Meksyku". Ten niezwykle interesujący problem trudno omówić - zdaniem autora - szczegółowo, z uwagi na brak koniecznych do tego danych i materiałów źródłowych. Skupiska Cyganów na terenie Meksyku są stosunko\vo bardzo nieliczne. Głównym ich zajęciem jest prowadzenie kin objazdowych i związany z tym wędrowny tryb życia. Ostatnim odczytem byl komunikat mgr Andrzeja Woźniaka - "Metal w kulturze przedkolumbijskiego Meksyku". Autor poruszył ogromnie kontrowersyjny problem, pasjonujący nie tylko archeologów. Stanął na stanowisku, iż metal odegrał większq niż dotychczas mniemano rolę w kulturach dawnego Meksyku. Komunikat ten wywołał ożywioną dyskusję. Zresztą właśnie dyskusja w zakończeniu obrad, poruszająca cały wachlarz zagacin,ień, a trwająca blisko trzy godZJiny, w której wzięło udział :19 osób, wykazała, jak bardzo problematyka amerykanistyczna pasjonuje polskich naukowców-etnografów i badaczy z pokrewnych dyscyplin. Ostatniego dnia odbyło się zebranie organizacyjne członków Sekcji Ameryknnistycznej PTL, która liczy obecnie 27 osób, w tym największą ilość etnografów, ale również i przedstawicieli innych dyscyplin takich, jak archeologia czy geografia. Członkami są także publicyści i literaci. Jeszcze raz podkreślono wyraźnie - o czym mówi jasno Statut - iż celem Sekcji jest przede wszystkim praca naukowa, a także praca naukowo-popularyzatorska. Wyrazem tej działalności są organizowane seminaria, które winny łączyć wsqstkich pulskich amerykanisl()\\'. Następne seminarium odbędzie się w Pozn.an,iu w 1971 1'. Maria Paradowska II MU;DZYNARODOWA KONFERENCJA ROBOCZA KOMISJI ORGANIZACYJNE.T EUROPEJSKIEGO ATLASU ETNOGRAFICZNEGO W dniach od 12-15 marca 1963 r. obradowała w Bonn, z udziałem 37 członkóvi, II MKRKOEAE. Uczestniczyli w niej delegaci następujących atlasów etnograficznych !LIb historyczno-etnograficznych: niemieckiego, fińskiego, austriackiego, szwedzkiego, radzieckiego, szwajcarskiego, jugosłowiańskiego, węgierskiego, holenderskiego i flamandzko-belgijskiego, górno-austriackiego oraz przedstawiciele Międzynarodowej Komisji Atlasowej. Nadto reprezentowane były następujące państwa lub kraje: Turcja, Szkocja, Portugalia, Rumunia, Luksemburg, Czechosłowacja, USA, Francja, Angli:l. Bulgaria oraz Norwegia. Z żalem odnotować należy, że w gronie tak licznie reprezentowanych instytucji atlasowych nie znalazł się przedstawiciel Polskiego Atlasu Etnograficznego, legitymującego się bądź co bądź bogatym dorobkiem. W czasie konferencji wygłoszono następujące referaty: P. Leser, "Znaczenie atlasów etnologicznych dla historiografii"; B. Bratanić, "Różnorodność pługów europejskich, ich zasięg i ich historia"; G. Wiegelmann, "Pierwsze wyniki ankiety na temnt pracy i narzęcJzi chłopów około 1900 r. w NRF"; A. Niederer, "Formy pracy zespołowej na obszarach przyległych do basenu Morza Śródziemnego"; M. Zender, ,,0 znaczeniu sobótek i ich kulturowe związki w czasach historycznych \V Europie"; A. J. Dias, "Rozprzestrzenianie się metod omłotów na półwyspie iberyjskim". �465 Kronika NAJWAŻNIEJSZE POSTANOWIENIA II MKRKOEAE 1. Po uzyskaniu danych do próbnych tematów (narzędzia do orki, młocka, sobótki) i naniesieniu ich na mapy próbne zlecono prof. prof. Bratanićowi i Zenderowi opracowanie szczegółowych kwestionariuszy, celem opracowania ostatecznych map próbnych dla całej Europy. 2) Uczestnicy konferencji są zgodni, by uzupełniony materiał opublikować. Umożliwi to śledzenie postępu nad pracami. Ostateczną formę publikacji pozostawić do decyzji Stałej Międzynarodowej Komisji Atlasowej. 3) Ostateczną decyzję o siatce EAE pozostawić Stałej Międzynarodowej Komisji Atlasowej, której wybrana komisja (Bratanić, Bruk, Kretschmer, Wiegelmann) przedstawi swoje wnioski. 4) Uczestnicy konferencji winni ustosunkować się w ciągu dwóch miesięcy po konferencji do wybranych tematów (wykaz poniżej), podać ewentualne uzupełnienia łub proponowane zmiany. Do badania wytypowano następujące 3 tematy: a) Narzędzia do żęcia zbóż; b) Materiał i wykonanie ścian domu mieszkalnego w stałych osadach; c) DI'zewko bożonarodzeniowe. W dalszej kolejności do opracowania przewidziano: koszenie traw; typy hodowli rogacizny; tłuszcze używane do przygotowywania potraw; picie do posiłków; noszenie ciężarów przez ludzi; zaprzęgi bydlęce; kolejność dziedziczenia. 5) Konferencja upoważniła swoich członków do podjęcia odpowiednich pertraktacji z krajami jeszcze nie uczestniczącymi w pracach atlasowych, w celu podjęcia takich prac. 6) Sprawozdania o wynikach pracy w poszczególnych krajach zostaną opublikowane wraz ze sprawozdaniem II MKRKOEAE. 7) Miejscem spotkania konfe·r·encji we wrześniu 1969 r. miały być Helsinki, a na nasha)ne spotkania prz,ewiduje "ię Węgry i Szwecję. WYKAZ TEMATOW DO EAE I KRAJOW SĄSIEDNICH Uprawa ziemi i hodowla zwierząt: 1) Narzędzia orne i orka (rodzaje narzędzi ornych - zasadnicze cechy konstrukcyjne narzędzi ornych - typy pługów). 2) Ręczne narzędzia uprawy ziemi (obok narzędzi ornych - bez pługów). 3) Rozdrabnianie ziemi (narzędzia ręczne, brony, walce). 4) Koszenie i suszenie traw. 5) Żniwa. 6) Zboże od chwili skoszenia do omlolów, suszenie. 7) Młocka i wianie zboża. 8) Przechowywanie wymłóconego zboża, formy spichrzów. 8a) Uprawa winorośli. 9) Typy hodowli bydła i pasterstwo. 10) Bydło domowe na pastwisku. 11) Hodowla pszczół (ule, domek dla pszczół). Osada i dom: 12) Granice pól, ogrodzenie pól, pastwisk, lasów, ogrodów oraz inne ogrodzenia. 12a) Formy osad. la) Zagroda (skład i usytuowanie budynków). 14) Pojedyncze budynki, dom mieszkalny (material budowlany, technika budowy, formy dachu i użyty matH'iał, rzut poziomy i pionowy domu mieszkalnego). 15) Położenie ognisk w domu i wybrane zagadnienia o sposobie mieszkania. 16) Kołyski. 16a) Przechowywanie mąki. PożYwienie i napoje: 17) Chleb, wypiek, bryje. 18) Posiłki (czas, skład, szczególnie śniadanie). 19) Masło, ser, inne produkty mleczne. 20) Konserwowanie mięsa (ubój \V domu, zwierzęta, czas, wędliny, przyprawy). 21) Picie (przy posiłkach). Ubiór i obróbka tekstyliów: 22) Męski i żeński ubiór podstawowy (skład i krój koszuli). 23) Okrycie stóp i chodzenie na bosaka. 24) Przędzenie (kądziel, wrzeciono, kołowrotki). 24a) Krosno tkackie. Transport lądowy: 25) Wóz, taczka, sanie, włók. 26) Noszenie ciężarów przez zwierzęta i ludzi. 26a) Zaprzęganie bydła. 26b) Zaprzęganie koni. Stosunki społeczne: 27) Podział zajęć według płci. 28) Terminy używane na okreś30 - Lud, t. 53, 1969 �466 Kronika Lenie zmiany służby i pastuchów, na płacenie odsetek i dzierżawy, rodzaj wynagrodzenia za dzierżawę. Zwyczaje ludowe w ciągu życia: 31) Zwyczaje weselne (wybór). 32) Pozycja noworodka. 33) Dodatki do grobu. 34) Nagrobki i inne znaki na grobie. 35) Stypa i święta dla umarłego (miejsce, czas, potrawy, zwyczaje). Zwyczaje doroczne: 36) Pochody w czasie zimy. 37) Inne zwyczaje zimowe. 38) Ognie doroczne (sobótki). 39) Pochody wiosenne (do Zielonych SWiąt). 40) Jajka wielkanocne. 40a) Zwyczaje żniwne. 41) Swięci patroni zwierząt i pogody. Wierzenia ludowe: 42) Zmora, upiór, wilkołak, gniotek. 43) Duchy kobiet i kobiety jako postaci podań o określonych nazwach w określonych dniach i miejscach. 43a) Olbrzymy, karły, nimfy, duchy leśne, upiór południowy. 43b) Dni tygodnia jako szczęśliwe i jako nieszczęśliwe. 43c) Nazwy najbardziej znanych gwiazdozbiorów. Konrad 90-LECIE URODZIN AKADEMIKA BUŁGARSKIEGO MICHAIŁA Wypych ARNAUDOWA Dnia 18 października 1968 roku w Bułgarii obchodzono 90-lecie urodzin akademika Michaiła Arnaudowa - weterana nauki bułgarskiej, znanego folklorysty i filologa. Czasopisma bułgarskie poświęciły jubilatowi liczne artykuły podkreślając jego zasługi dla nauki ojczystej. Profesor Arnaudow ponad 70 lat spędza w swoim bogatym warsztacie naukowym. Mimo podeszłego wieku tworzy i nadal. Karierę naukową rozpoczął jeszcze jako uczeń gimnazjum w roku 1895. Napisał wówczas pierwszą pracę Ogólna charakterystyka poezji ludowej, która ukazała się na łamach czasopisma [zwor, wychodzącym w Ruse. Wtedy znany folklmysta bułgarski, Iwan Sziszmanow, zainteresował się osobą młodego autora tej pracy. Odtąd zawiązała się trwała przyjaźń między Arnaudowem i Sziszmanowem, którzy stali się twórcami własnych szkól folklorystyki bułgarskiej. Arnaudow ukończył studia slawistyczne w Sofii, a J;lastępnie wyjechał na specjalizację do Lipska, Pragi, Berlina i Londynu, co umożliwiło mu zapoznać się z metodami pracy wielu wybitnych etnografów europejskich. Wrócił do kraju jako dojrzał.'! naukowiec i w roku 1908 został docentem uniwerstytetu sofijskiego, a następnie jego profesorem. Wykładał tu przez 40 lat. Poza pracami historyczno-literackimi ulubionym tematem jubilata jest folklorystyka i inne dziedziny kultury ludowej. W roku 1905 Arnaudow wydał zbiór bułgarskich i macedońskich bajek ludowych podejmując próbę ich klasyfikacji. Tuż przed rozpoczęciem wojny bałkańskiej 35-letni uczony zbadał folklor na terenach okręgu Elena. Wynikiem tych badań była jego obsz~ma monografia Folklor z Eleny. Obserwacje i materialy, która ukazała się w bułgarskim roczniku folklorystycznym Sbornik za narodni umotworenia (tom 24, Sofij a 1913). Podczas pierwszej wojny światowej badał tereny północnej Macedonii - okręg Tetowo - skąd pochodził jego ojciec. Wtedy to natrafił na bardzo ciekawych gawędziarzy macedońskich, od których spisał legendę o śmierci królewicza Marka oraz pieśni epickie o nim (Makedonski Pregled, godina I, lmiga I, Sofija 1924, VIII, s. 38-45). W Toku 1934 ukazała się jego obszerna praca Oczerki po b'lgarskija folklor, w roku zaś 1964 Motywy balladyjne w poezji ludowej. �467 Kronika Prof. Arnaudow jest jednym z redaktorów 12-tomowej antologii B'lgarsko narodno która ukazała się w Sofii w latach 1961-1963. W związku z jubHeUJszem prof. AT:na'Udowa 16 paźdZ!ie:rutika1968 r. odbyło się uroczyste posiedzenie Bułgarskiej Akademii Nauk, na które przybyło wielu przedstawicieli świata nauki i kultury Bułgarii. Posiedzenie zagaił akademik Władymir Georgiew. Referat o działalności naukowej jubilata wygłosił rektor uniwersytetu sofijskiego, Pantelej Zarew. tworczestwo, Kole 25 ROCZNICA ŚMIERCI AKADEMIKA AFANASIJA Simiczijew SIELISZCZEWA Dnia 6 grudnia 1968 Toku obchodzono w Moskwie 25 rocznicę śmierci wybitnego uczonego rosyjskiego - akademika Afanasija Sieliszczewa. Był on profesorem uniwersytetu kazańskiego, a następnie moskiewskiego. Należał do czołowych przedstawicieli świata naukowego Związku Radzieckiego. Znany jest jako językoznawca, ale również i jako badacz etnografii macedońskiej. Patronat nad obchodami tej rocznicy objęła katedra filologii słowiańskiej uniwersytetu moskiewskiego. O życiu i działalności naukowej Sieliszczewa mówił kierownik wspomnianej katedry prof. dr S. Biernsztajn. Mówca nakreślił sylwetkę uczonego, który całe życie poświęcił badając rozwój języka oraz kultury duchowej ludu macedońskiego. Zainteresowania te pojawiły się u Sieliszczewa, gdy był jeszcze studentem roku trzeciego na wydziale filologicznym uniwersytetu kazańskiego. Wtedy - jak zaznacza R. Krawczuk l - Sieliszczew "zaczął badać język, historię i etnografię Macedonii". Pracę badawczą jednak mógł rO:lpocząć systematycznie dopiero po ukończeniu studiów slawistycznych. Przez pewien C:las Sieliszczew był wykładowcą uniwersytetu kazańskiego (1910), a w roku 1913 docentem. Wtedy to pojawiła się u niego myśl wyjazdu do Macedonii. W roku 1914 odwiedził on Sofię, skąd następnie udał się do północnych regionów Macedonii. Pozostać tu dłużej nie mógł, gdyż pierwsza wojna światowa, która przekształciła Macedonię w krwawe pola walk, zmusiła go powrócić do kraju. Mimo krótkiego czasu spędzonego na ziemiach macedońskich, udało mu się jednak zebrać bogaty materiał, który posłużył uczonemu do dalszych prac naukowo-badawczych poświęconych temu niewielkiemu krajowi słowiańskiego południa. Afanasij Sieliszczew, jak wspomniano wyżej, znany jest przede wszystkim jako świetny językoznawca, ale również ciekawe są i jego prace etnograficzne. Poza licznymi pracami związanymi z dialektologią macedońską jest on autorem kilku prac etnograficznych. Pisał o okręgu Polog oraz O ludności słowiańskiej zamieszkałej w Albanii. Prace te nie utraciły swej aktualności i dziś. Pozwalają one do szerszego spojrzenia na etnografię macedońską oraz pozostałych ludów bałkańskich. Na szczególną uwagę zasługuje jego rozprawa O obchodach służby i sławy - obyczaj, który poza Macedonią jest powszechnie znany i w Serbii. "Służbę i sławę" obchodzi cała wieś, albo też pokrewne rodziny, innymi słowy, każda wieś macedońska oraz każdy ród mają swego patrona. Na obchody te, które nie mają nic wspól1 R. W. Krawczuk, O istorit s!owjanskogo mowoznawstwa. Kijów 1961, s. 48. �468 Kronika nego z polskim odpustem, przyjeżdżają krewni z okolicznych wiosek i miast i przyłączają się do świętujących. Sieliszczew był jednym z nielicznych balkanologów. W jego pracach etnograficznych znajdujemy dużo danych o siąsiednich niesłowiańskich narodach - Grekach i Albańczykach, co jest bardzo cennym źródłem dla badaczy etnografii ogólnej. Jak podkreślił Biernsztajn - Sieliszczew był lubiany przez swoich studentów, u których "wy.nabiał n1awyk dosamod:zie'1nJCj ,pracy n.aukowej" 2. Na jego seminaria pośw,ięconych Maced-anti - badaniom kiÓlnej poświ<;cił całe swoje życie - zawsze uczęszczało wielu językozna1wców, hLsto'ryków i etnografów 3. Kole NAJWAŻNIEJSZE BIBLIOTEKI POLSKIEGO NABYTKI Simiczijew ZAGRANICZNE TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO ZA ROK 1968 (BEZ CZASOPISM) IM. J. CZEKANOWSKlEGO zestawiła J. Gerlach-Kłodnicka BIBLIOGRAFIE AFRICA Bibliography Series. Ethnography, Sociology, Linquistics and related subjects. Based on the bibliographical card index of the International African Institute. Compiled by Ruth Jones. West Africa, London 1958, s. 116; North-East Africa, London 1959, s. 51; East Africa, London 1960, s. 62; South-East Central Africa and Madagascar, London 1961, s. 53. BIBLIOGRAFIA Kombetare e Republikes Popullore te Shgiperise. Tirana 1966, nr 1-12. BIBLIOGRAFIE narodopisnych pfispevku v regionalnich casopisech Moravskeho Slovacka. Sestavil Richard Jerabek s kolektivem. Bibliograficka Priloha Vestniku NSC a SNS nr 8, Brno 1964, s. 32. BIBLIOGRAPHIE d'Etudes Balkaniques 1966. Sofia 1968, s. 347. DADZIE E. W., Strickland J. T.: Directory of archives, libraries and schools of librarianship in Africa. Unesco Bibliographical Handbooks t. 10, Paris 1965, s. 112. DITRICHOVA Katarina: Bibliograficky rejstrik Sborniku Vlastivedneho Muzea v 010mouci. Prace Odboru Splecen.skych Ved Vlasiuivedneho Ustavu v Olomouci t. 17, Olomouc 1967, s. 31. HALTSONEN Sulo: Finnische Linguistische und Volkskundliche Bibliographie fiir die Jahre 1965-1966. Nadb. z Studia Fennica t. 13, 1967, s. 108-155. JEB-ABEK Alena i Richard: Soupis etnografickych a folkloristickych pfispevku v Casopise Matice Moravske 1869-1943. Bibliograficka Priloha Vestniku NSC a SNS nr 6, Brno 1964, s. 22. JEB-ABEK Richard: Soupis etnografickych a folkloristickych prispevku ve Sborniku Musejni Spolecnosti ve Valasskem Mezirici 1884-1911. Bibliograficka Priloha Vestniku NSC a SNS nr 7, Brno 1964, s. 9. 2 R. P. Usikowa, Pamjati si teta", 3, 1968, S. 94. S Ibid., s. 94-95. professora A. M. SieLiszczewa. "Wiestnik Moskowskogo Uniwer- �469 Kronil(a SERBSKA bibliografij a 1958-1965. Cylkowna redakcija za serbski ludospyt t. 33, Budysin 1968, s. 559. Jurij Mlynk. Spisy Instituta SOUPIS narodopisnych prispevku v regionalnich casopisech Moravskćho Valasska. Sestavil Richard Jerabek s kolektivem. Bibliograficka Priloha Vestniku NSC a SNS nr 9, Brno 1966, s. 86. STIPCEVIĆ Aleksandet· : Bibliographia illyrica. Posebna Izdanja t. 4, Sarajevo 1967, s. 420. VIIRES Ants, Linnus Juri: Eesti Noukogude Etnograafia Bibliograafia 1945-1966. Tallinn 1967, s. 128. ATLASY BALGARSKI dialekten atlas, t. 1. Jugoiztocna Balgarija. Sostaven pod rakovodstvoto na St. Stojkov i S. B. Bernscejn, cz. 1. karti 277, cz. 2 statii, komentari, pokazalci s. 203. Sofia 1964: t. 2 Severoiztocna Balgarija. Sostaven pod rakovodstvoto na St. Stojkov, cz. 1 karti 290, cz. 2, statii, komentari, pokazalci s. 159. Sofia 1966. RUSSKIJE. Istoriko-etnograficeskij atlas. Zemledelie. Krestianskoje iilisce. Krestjanskaja odeida. Seredina XIX- nacalo XX \"eka. KaJrty - 71, tekJst s. 35,8. Moskva 1966. KONFERENCJE CONGRESSUS Internationalis Fenno-Ugristarum Red. Gy. Ortutay. Budapest 1963, s. 490. Budapestini Habitus 20-24. IX. 1960, 20 LET. Materialy k otcetnoj kO'l1ferencii archeo.logiceskich i etnogr.aficeskich ekspedicii Instituta Istorii AN Litovskoj SSR 1948-1967. (Vilnius, 13-15 maja 1968). Vilnius 191m, s. 143. KOLLOQUIUM Balticum Ethnographicum 1966. Vortrage und Berichte der internationalen Tagung in Berlin und Stralsund. Veriiffentlichungen des Instituts fUr deutsche Volkskunde t. 46, Berlin 1968, s. 221. SIMPOZlJUM o Ilirima u anticko doba. Odrian sebna Izdanja t. 5, Sarajevo 1967, s. 215. 10. do 12. maja 1966. godine. Po- TEZISY dokladov na ob'edinennoj konferencii po arheologii, etnografii i antropologii Pribaltiki (Riga, maj 1955). Plenarny je zasedanija s. 39; Sekcija etnografii i antropologii s. 47. Moskva 1955. TRUDY VII Miezdunarodnogo Kongressa Antropologj(~~eskich i Etnograficeskich Nauk. Moskva (:3-10 avgusta 1964). T. 2. sekcija 2. Somatologij a celoveka pod red. V. V. Ginzburga, J.967, s. 55:~; t. 3, sekcija 4. Etniceskaja antropologij a pod red. T. A. Trofimo\'oj. 1968, s. 621; t. 4, se!<cija 6. Teoria i metodologija pod red. Y. P. Averkievoj, 1967, s. 515. ETNOGRAFIA ACHRYMENKA P. P.: Belaruskija SŁOWIAŃSKA pesni i kazki. Minsk 1965, s. 158. BEDNARIK Rudolf: L'udove stavitel'stwo na Kysuciach. Bratislava 1967, s. 244. BELA RUSKA JA narodnaja vusnapoetycnaja tvorcasc'. Minsk 1967, s. 391. �470 Kronika BUSYGIN E. P.: RUSJskoje sel'skoJe naseJen[je Sn~dnego Povolija. Istoriko-etnograficeskoje isslectovanije materialnoj kultury (seredina XIX- na~. XX vv.). Kazan 1966, s. 402. HYCKO Jan: Orne naradie. Zbierky v Slovenskom Narodnom Muzeu v Martine a v Muzeach na Slovensku. Narodopisne Zbierky Slovenskeho Narodneho Muzea v Martine a Muzei na Slovensku t. 5, Martin 1967, s. 96. IVANCAN Ivan: Narodni obicaji korculanskih kumpanija. Institut za Narodnu Umjetnos1. Posebna Izdanja t. 2, Zagreb 1967, s. 205. JOHNOVA Helena: Kultura a zivot ceskoslovenskćho lidu. Praha 1967, s. 28, tabI. :n KOVACEVICOVA Sona: L'udova plastika na Slovensku. Praha 1967, s. 28. LENG Ladislav: Slovenske l'udove hudobne nastroje. Bratislava 1967, s. 300. MIRONOV V. V.: Kultura i pobut girnikiv radjanskoi Ukrain i. Kiiv 1965, s. 124. NARODNI pesni ot Jugozapadna Balgarija. Pirinski Kraj t. 1. Sastavili i redaktirali Nikolaj Kaufman i Todor Todorov. Sofija 1967, s. 952. oC ERKI istorii russkoj etnografii, folkloristiki i antropologii, vyp. IV. Trudy Instituta Etn,ograHi im. H. H. Mikluchao-Makłaj.a. Nov,aja serij,a t. 94, Moskva 1968, s. 233. PLESSINGEROV A Alena: Soucasni lidovi rezbari. Praha 1966, s. 10. PODOLAK Jan: Pastierstvo v oblasti Vysokych Tatier. Klenotnica Slovenskej Ludovej Kultury t. 1, Bratislava 1967, s. 206. RUSSISCHE Volksmarchen, herausgegeben von Erna Pomeranzewa. Berlin 1967, s. 646. SABUROV A L. M.: Kultura i byt russkogo naselenija Priangarja (konec XIX-XX v.). Leningrad 1967, s. 277. SLEZSKE lidove umeni. (Text katalogu Jitka Nousova). Praha 1967, s. 12. SOWJETISCHE Volksl:ied - und V'olkSlffiusjkfmschung. Ausgewahlte Studien. Veroffentlic.humgen des I'nlsHtUitsfur deuŁ-sche Vo'ltkskunde t. 37, Berlin 1967, s. 367. STANKOV Dimitar: Kotlenski kilimi. Sofija 1968, s. 178. TApKOVA-ZAIMOVA Vasilka: Nasestvija i etniceski pt"Omeni na Balkanite prez VI-VIIv., Sofija 1966, s. 135. UKRAINS'KI narodni visivki. L'vivska oblas1. Albom sklala L. T. Kravcuk. Kiiv 1961, s. 31, tabI. 40. VELEVA M., Venedikova V.: Takani i takacni techniki ot jugoiztocna i severozapadna BalgarrLj,a (Sliv€lnlSko, JamboIsko, KotlenskJo, Vlidilnsko i Kulsko). Sofija 1967, s. 133. ETNOGRAFIA POZASLOWIAŃSKA EUROPA ALBANSKIJE na rodny je motivy tekstilja i trikotaza. Tirana 1959, s. 5, nlb. 100. ARAJS K.: Latviesu tautas pasakas. Sadzives pasakas. Riga 1967, s. 390. ARAJS K.: Latyslskije nUTodiny je skaz;ki. V10Eebnyje skazki. Riga 1967, s. 542. THE BALLAD of the death of bishop Henry. The oldest manuscript in the Folklore Archives of the Finnish Literature Society. Helsinki 1967, s. 10. BYZANTIUM. An In1Jroductivn to E;a'1l1;Roman Civilization. Edited by NOlfman H. Baynes and H. St. L. B. Moss. Oxford 1962, s. 436. CLE BERT Jean-Paul: Das yolk der Zigeuner. Stuttgart 1964, s. 290. DUNARE Nicolae: Cauzele deosebirilor dintre portul Mocanilor si cel al buciumanilor din Muntii Trasciiului (Carpatii Apuseni). Nadb. z Studii si Cercetari de 1staria Artei t. 4, 1957, z. 1-2, s. 57-71. �Kro71i/<(l 471 DUNARE Nicolae: Continuation de la tn§panation therapeutique du cn1ne humain par la trepanation veterinaire chez les peuples bergers de Roumanie. Nadb. z Archivio per l'antropologia e l'etnologia t. 96, 1966, nr 1-3, s. 81-88. DUNARE Nicolae: Portul popular din Tara Zarandului. Nadb. z Sargetia, Cluj 1966, t. 4, s. 227-271. DUNARE Nicolae: Rolul satelor specializate in mestesuguri in dezvoltarea legaturilor dintre tarile romanesti. Odb. z Apulum, Cluj 1967, t. 4, s. 20. FIEDLER Alfred, Helbig Jochen: Das Bauernhaus in Sachsen. Veroffentlichungen des Instituts fijr deutsche Volkskunde t. 43, Berlin 1967, s. 111. FINNISCHE Volkserzahlungen herausgegeben von Lauri Simonsuuri und Pirkko-Liisa Rausmaa. Berlin 1968, s. 362. FLORESCU Florea Bobu, Stahl Paul, Petersen Paul: Arta populara din zon ele Arges si Muscel. Stuclii et Etnografie si Arta Populara t. 4, Bucuresti 1967, s. 277. FOLKLOR Shoiptar. Gjcegjeza. Tirane 1968, s. 546. ISAKSSON Olov: Bysllimma och bysładga. Orgianisationsformer d ovre Novdands kustbyar. Om samspelet mellan lokal tradition och central paverkan, Uppsala 1967, s. XXIII, 418. JIRLOW Ragnar, Whitaker Ian: The plough in Scotland. Nadb. z Scottish Studies, Edinburgh 1957, nr 1, s. 71-94. JONSSON B. R.: Svensk balladtradition. I Balladkallor och balladtyper. With a summary in English: The medieval popular ballad in Swedish tradition. Svenskt Visarkivs Handlingar t. 1, Stockholm ]967, s. XIX, 912. JUCAS M.: Lietuvos Metrasciai. Vilnius 1968, s. 185. JUOSTOS. Katalogas. Vilnius 1867, s. ]24. KOKARE Elza: Divu tautu dzives gudriba. Riga 1967, s. 294. KOTELNIKOVA L. A.: Italjanskoje krestjanstvo i gorod v XI-XIV vv. Po materialam Srednej i Severnoj Italii. Moslwa 1967, s. 360. LIETUVIU liaudies [ll'chitektura t. 2. Vilnius 1968, s. 381. LIETUVIU liaudies menas. Skulptura. Sostavil i podgotovil P. Galaune. Vilnius, t. l, 1963, s. 452; t. 2. 1965, s. 466. LIETUVIU Tautosaka t. 5 Smulkioji tautosaka zaidimai ir śokiai. Vilnius 1968, s. 1179. MEYER Hansjórg: Das Halslosungsratsel. Wiirzburg 1967, s. 255. MARTINEZ Santa-Olalla J.: Las murallas cicIopeas de Tarragona. Tarragona 1952, s. 5. MASTONITE Marija : Litovskaja narodnaja zenskaja odezda v XIX nacale XX vekov. Avtoreferat. Vilnius 1967, s. 24. NJUNKENE-Tallat-Kjalpsajte G.: Domasneje tkacestvo i tkani v Litve v XIXXX vv. Avtoreferat. Vilnius 1968, s. Ill. PASOLINI Pier Paolo: Canzoniere Italiano. Antologia della poesia popolare. Guanda 1955, s. 454. REMACLE Louis: Les noms du porte-seaux en Belgique romane. Le terme liegeois harke. Collection d'Etudes publiee par Ie Musće de la Vie Wallonne t. 2, Liege 1968, s. 199. SAKO Zihni: Chansonnier des preux Albanais. Paris 1967, S. 141. SKRODJANIS S.: Litovskij kalendamo-·obrjadovyj folklor. Avtoceferat. Vdlnius 1968, S. 16. SLAVA M.: Latvieśu tautas terpi. Arheologija un Etnografija. Rakstu krajums t. 7, Riga 1966, s. 167, tabl. 38. TIPY sel'skogo zi!iśca v stranach zarubeznoj Evropy. Moskva 1968, s. 374. �472 Kronika VARGYAS Lajos: Researches into the mediaeval history of folk ballad. Budapest 1967, s. 303. VYSNIAUSKAITE A.: Lietuviu seimos tradicijos. Vilnius 1967, s. 182. WHITAKER Ian: Some traditional techniques in modern scottish farming. Nadb. z Scottish Studies, Edinburg 1957, t. 3, cz. 2, s. 163-187. AFRYKA BIOBAKU Saburi O.: The Egba and their Neighbours 1842-1872. Oxford l()(J5, s. 128. BRIGAUD Felix: Le Senegal eC·()Iil'omtiqUle. Eitude.s Senegalaisesnr. 9, Saint-Louis 1967, s. 141. DROST Dietrich: Topferei in Afrika. Technologie. Ved:iffentlichungen des Museums fill' Volkerkunde zu Leipzig t. 15, Berlin 1967, s. 289. GIRARD J.: Dynamique de la societe Ouobe. Lai des masques et coutume. Mćmoires de l'Institut Fondamental d'Afrique Noire nr 78, Dakar 1967, s. 354. HALLD:t:N Erik: The Culture Policy of the Basel Mission in the Cameroons lBB61905. Studia Ethnographica Upsaliensia t. 31, Lund 196B, s. 142. HILBERTH Ellen et John: Contribution a l'Ethnographie des Gba,Ya. Studia Ethn'1graphica Upsaliensia t. 29, Lund 1968, s. 124. JACOBSON Anita: Marriage and Money. Studia Ethnographica Upsaliensia t. 28. Lund 1967, s. 172. LAMAN KARL: The Kongo IV, Studia Ethnographica Upsaliensia t. 16, Lund l96il, s. 198. MEILLASSOUX Claude, Doucoure Lassana, Simagha D.: Legende cle la dispersion des Kusa (Epopee Sonike). Initiations et Etudes Africanes L. 22, Dakar 19G7, s. 13:3. NOMADES et Nomadisme au Sahara. Paris HJ53, s. 195. OKAFOR-Omali Dilim: A Nigerian Villager in Two Worlds. London 1965, s. 159. WEITBRECHT Wolf: Kongo. Arzt unter heissem Himmel. Berlin 1964, s. 195. WESTERMANN Diedrich: Die Ewe ..Sprache in Togo. Eine praktische Einfi.ihrung. Zweite Auflage. Berlin 1961, s. 95. AZJA ACHMETOVA M. M.: Pesnja i sovremennost. Alma-Ala 1968, s. 1!J4. DOSTAL Walter: Die Beduinen in Siidarabien. Eine elhnologische Sluclie zur Entwicklung del' Kamelhirtenkultur in Arabien. Wiener Beitrage zur Kulturgeschichte und Linguistik t. 16, Horn- Wien 1!J67, s. 199, il. 40. GARDANOV V. K.: Obscestvennyj stroj adygskih narodov (XVII-pervaja polol/ina XIX v.). Moskva 1967, s. 328. GUENTHER Herbert V.: The Life and Teaching of Naropa. Translated from the original Tibetan with a Philosophical Commentary based on the Oml Transmission. Oxford 1963, s. XVI, 292. JUSUPOV L L: Kołchoznoje selo Masancin. Frunze H167, s. n. KALOJEV B. A.: Osetiny. (Istoriko-etnograficeskoje issledovanije). Moskva 1967, s. 241. KOLONTAJEV A. P.: Razlozenije selskogo remesla i vozniknovenije novych otraslej melkoj promyslennosti v Indii. Moskva 1968, s. 108. KOPYLOV A. N.: Kultura russkogo naselenija Sibiri v XVII-XVIII vv. Novosibirs!. 1968, s. 166. �Kronika 473 KRJUKOV M. V.: Formy socialnoj organizacii drevnich Kitajcev. Moskva 1967, s. 199. KULTURA i byt kazachskogo kolchoznogo aula. Alma-Ata 1967, s. 302. MONGOLE I. El'lauterungen zu einer Ausstellung im Museum fUr VOlkerkunde Leipzig. Zusammengcstellt von Wolfgang Konig. Leipzig 1967, s. 95. MOLLER Martin: Lanclgang in Madras und Rangun. Leipzig 1967, s. 201. OBSCINA i socialnaja organizacija u narodov Vostocnoj i Jugo- vostocnoj Azii. Leningrad 1967, s. 196. ORBELI L A.: Izbrannyje trudy t. 1. Iz istorii, kultury i iskusstva Armenii XXIII vv. Moslwa 1968, s. 586. PROBLEMY etnografii i etniceskoj istorii narodov vostocnoj i jugo- vostocnoj Azii. Moskva 1968, s. 280. SARYKULOVA G.: Grarika Kazachstana. Alma-Ata 1967, s. 166. SERGEEVA G. A.: ArCincy. Moskva 1967, s. 189. SHERLOCK Philip: West Indies. London 1966, s. 215. SMIRNOV A N. S.: Kazachskaja narodnaja poezija. Ałma-Ata 1967, s. 132. STEIN Lothar: Die Sammar-Gerba. Beduinen im Ubergang yom Nomadismus zur SesshaCtigkeit. Veroffentlichungen des Museums flir Volkerkunde zu Leipzig t. 17, Berlin 1967, s. 167, 11. 48. TADZIKI Kmategina i Darvaza. Vyp. 1, pod red. N. A. Kisljakova i A. K. Pisarcik. Dusanbe 1966, s. :~76. TAKSAMI C. M.: Nivchi. (Sovremennoje chozjajstvo, kultura i byt>. Leningrad 1967, s. 270. TATARY Srednego Povolzja i Priuralja. Moskva 1967, s. 536. VOSTHOV V. V., Mukanov M. C.: Rocloplemiennoj sostav rasselenie Kazachov (konec XIX - nacalo XX v.). Alma-Ata 1968, s. 2,55. AMERYKA BOWERS Alfred: Hidaisa social and ceremonial organization. Smithsonian Institution. Bureau of American Ethnology Bulletin 1!H. Washington 1965, s. XII, 528. BROWN Douglas Summers: The Catawba Indians. The People of the River. Columbia 1966, s. 400. GIFFORD E. W.: Ethnographic notes on the Southwestern Porno. Anthropological Records 1:.25. Bed<eley 1967, s. 48. GOLDFRANK Esther S.: The Artist of "Isleta Paintings" in Pueblo Society. Smithsonian Contributions to Anthropology t. 5, Washington 1967, s. 227. HICKERSON Harold: Land Tenure of the Rainy Lake Chippewa at the Beginning of the 19th Centul',Y. Smithsonian Contributions to Anthropology, Washington 1967, t. 2, nr 4, s. IV, 41-63. HOW i\RD James H.: The Ponca tribe. Smithsonian Institution. Bureau of American Ethnology Bulletin 195, Washington 1965, s. XII, 191. JOHNSTON Harry: Pioneers in Tropical America. London 1914, s. XIV, 320. KILPATRICK Jack Frederick and Kilpatrick Anna Gritts: Muskogean Charm Songs among the Oklahoma Cherokees. Smirt.hson~.a,n Contribullions to An,thropology, Washington 191;7,t. 2, nr 3, s. 29-40. KOCH-GRUNBERG Theodor: Zwei Jahre bei den Indianern Nordwest-Brasiliens. Stuttgart 1921, s. XII, 416. KULTURA i byt narodov Ameriki. Sbornik Muzeja Antropologii i Etnografii t. 24, Leningmd 1967, s. 306. �474 Kron!ka MOCHON Marion Johnso11: Mas~s·of the Northwest Ooast. Edited by Robert Ritzenthaler and Lee A. Parsons. Introduction and Documentation by Samuel A. Barret. Milwaukee 1966, s. 102. OSWALT Wendell H., Vanstone James W.: The ethnoarcheology of Crow Village, Alaska. Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology Bulletin 199. Washington 1967, s. VIII, 136. OWEN Roger C.: Marobavi: A Study of an Assimilated Group in Northern Sonora. Anthropological Papers of the University of Arizona nr 3, Tucson 1959, s. 53. SEITZ Georg: People of the Rain-Forests. London 1963, s. 208. SPECKMANN J. D.: Marriage and Kinship among the Indians in Surinam. Assen 1965, s. 302. WAGNER Erika: The Prehistory and Ethnohistory of The Carache Area in Wester~ Venezuela. New Haven 1967, s. 137, tabl. 20. AUSTRALIA I OCEANIA HAMMEL Eugene A.: A Factor Theory for Arunta Kinship Terminology. Anthropological Records t. 24, Berkeley 1966, s. 19. KEYES Ian W.: New Zealand Artifacts from the United States "Transit of Venus Expedition 1874-1875. Smithsonian Contributions to Anthropology, Washington 1967, t. 2, nr 2, s. IV, 21-27. LESSA William A.: Ulithi. A Micronesian Design for Living. New York 1966, s. lIR. PUCKOV P. J.: Formirovanie naselenija Melanezii. Moskva 1968, s. 225. PUCKOV P. J.: Naselenie Okeanii. Etnograficeskij obzor. Moskva 1967, s. 256. SCHUSTER Meinhard: Vorlaufiger Bericht tiber die Sepik-Expedition 1965-1967 des Museums fijr VOlkerkunde zu Basel. Nadb. z Verhandlungen der Naturforschenden Gesellschaft in Basel, Basel 1967, t. 78, s. 268-282, Tafel 4. TREIDE Barbara: Wildpflanzen in der Erniihrung der Grundbevolkerung Melanesiens. Veroffentlichungen des Museums fUr Volkerkunde zu Leipzig t. 16, Berlin 1967, s. 267. INNE LIENHARDT Godfrey: Social Anthropology. Second Edition. New York 1966, s. 177. RAZLOZENIE rodovogo stroja i formirovanie klassovogo obscestva. Moslwa 1968, s. 354. SCHWARZBAUM Haim: Studies in jewish and world folklore. Berlin 1968, s. 603. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f30c5402f5277b260c26aa044917409b.pdf d75bdaa487f7d0c395477e7e820fdd05 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:355 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:317 Title A name given to the resource Różne / LUD 1969 t.53 Description An account of the resource LUD 1969 t.53, s.475-495 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INDEKS Achim von Arnim 302 Adamowicz Helena 463 Adamowicz Stanisław 463 Ac1amus K. 49, 55, 148 Adler D. 385 Ahmad Kazi S. 204 Anderluh Anton 370 Angelova Rosica 394 Antoniewicz W. 77, 116, :349 Antoun Richard T. 412 Armon W. 116 Arnade Charle.s W. 396 Arnaudow Michaił 466 Arndt Ernst Moritz 302 Arndt Paweł 252 Arnnld Hans 308 l\ssiO'n P. 388 Aufen'anger A. 415 ,\ufenanger H. 404 Aye'rs Q, C. lil8 Bachmann A. 326 Balsan L. 399 Banasik T. 425 Baniiteanu Tan<:re-d 391 Bar Max 248 Baranowski B. 48 Baielau A. 352 Balitel K. 274 Barycz Henryk 10 Bastian A. 3.;1 Batowski H. 119 Bawa M, 411 Baudouin de Cou,rtenay-Ehrenkreutz -J<;drzejewkwwa Cezaria 41, 63 Bauro-ann Herman 26,2 Bausinge.r Herma'!1n 306-322, 332 Balzielich B<łrba~'a 272-374 Bąk StaJnisław 225, 273-28fi Beaudouin F. 399 OSOBOWY Becher H. 416 Becket J. 412 Beide1ma.nn T. O. 408 Bekombo M. 399 Belin-Milleroo J. 398 Bełza .J. 345 Benes Josef 390 Ben'tzien U.385 Berger W. 389 Berna,l Ignacio 462 Białas FrancisaJek 252 Biały Zbigniew 455 Biel.atowioz J. 280 Biielenda K. 184 Biemacka M. 55, 78 Bill1ke:nmajer J. 282 BiHner-SzelWczykowa 419 Blagden Ch. O. 257 Blum 1. 188 Bł'aszczyk Stanisław 332-344 Balas F. 156, 351 Bocca!Ssino Renato 262, 404 Bock Herman 386 BougIe C. 11 BOiUtemer M. 398 Br-aitanić B. 4.64 Braun Rudolf 304 Bren:tano Klemens 302 B'l'iggs L. C. 202, 207 Brik'kne1r A. 48, 164 Blruezzi A,lves da Silva A. 403 Brugmanrs H. 328 BrZiO'zowski Kazimierz 241 BUhler A. 351 Bujak Francis,zek 10, 11, 148, 243, 274 Bujak J. 420 Buja:kuwa Ma.ria 455 Bu1!anda E. 41, 114 Bu~anda M. 55 BurchaJ."dt Jer,zy 247~250 Burde-Schneidewind G. 384 �476 Burgmamn An101d 402 BUI1ssens 260, 263 BUJr'S'zJtaJózef 31-5,9, 81, 147-163, 346, Dobrowolski 40--44, 345, 366-368, 384 N. A. 381 Butinov By'stroń JaJn Sto 11, 41, 47, 66-67, By<tnar-Subocwwa Maria 250 Carrl'en Louis 392 du ChaiHu P. 254 Chałasiński J. 51 Chałuhiński T. 245 Charhonnier G. 338 Chęin.ik Adam 39, 449 Chiliak W. J. 176 ChristenlSen N. 407 Ciążyński Wiesław 287-297 Ckhowicz Helena i Wiesława Ciprianii Lidio 262 Ciszewski S. 148 Clemhout S. 402 Colleselli F. 389 Cook E. A. 406 Cran.ston B. A. L. 2.99 Czarnoc·ki Adam 35,6 CZJekanowska A. 55 Cz~kanowski JaJn 41, 64, 67, 2,52, 258 C7.€'rniak B. 117 CzoeI'nings 165 Czubek Jan 243 Czyżewicz 430 Cymhalenka M. 199 Damm H. 394 Dammann Brnst 352 Dam,OIsz T. 419 Dean E. T. 204 D€lkowski J. 457 DemaJngeon A. 11 Dias A. J. 464 Dichoso F. 407 Diet'Schy H. 351 Diveky 243 Długopalski 243 Dłuski 241 Dobrowolska D. 349 DobrowoJoska M. 16;} 229 449 120, 50, Kazimierz 51, 56, 64, 114, 34, 38, 77, 83, 114, 158, 169 Dobrowolski T. 140, 342 Dołęga-Chodakowski Zorian 3·56-360 Domeyko L 125 DomatOr Tekla 393 Doński M. 182, 184 DOipsch A. 11 DOiwg'Lrd Zod'ia 4518 Draskić M. V. 392 Drążko>wski Hubert 436 Driver H. 413 DrIj.a6a Dus'an 392 Drost Dietrich 379, 396 Drozd Mirosława 87 Du:by G. 463 DuJ.ez:ewSiki Z. 355 Dunarr-e N. 398 Dup1"e Wilh. 262 DUJrkheim E. 156 Dwor.akO'ws·ki S. 190 Dybowski Benedykt 430 DYlnoIWs1kJi Witold 34, 38, 44, 56, 106, 116, 120, 122, 126--127, 112, 9-29, 69, 342, 349, 430 Ede'r M. 403 Erasmus Charles J. 412 F~··etescu Constantin 393 Erixon Sigurd 119, 147 Fabian J. 404 Fairchild W. P. 409 Falkowski J. 154 Fa,s's'ke H. 383 f'enrych Wiktor 430 F,et'ter Vojtec.h 257, 263 Fi.ed,!er Alfred 383 Field H. 200, 205 yj,er.ich J. 225 F'ili'pOlwiak Wladyslaw 127, 430 Fi:sche,r Adam 41, 48, 66, 67, 150-151 Fts,cher E. 409 Pis-chelf H. 403, 415 Floyer E. A. 200 FoLdes Laszlo 118 Forman Shepars 412 romo M. 405 FowLer C. S. 412 �477 . \. 38, 44,56, 103-137, Fl'ankawsk.a Mar'a 430, 461 FraJl1kowski Eugeniusz 34, 41, 42, 56, 105, 106, 113, 140, 342 Fraser J. B. 207 Friedl'ieh A. 351 F.ryś-Pietraszkowa E. 139-145 Fuchs SL 263 Fwrdyna Józef 225-231 Fiirer-Heimendorf C. V. 35,2 Gaborjan Alice 397 Gajek Józef 34, 36, 37, 38, 41, 43, 47, 56, 68, 7~ 114, 158, 345, 349 Gajko1wa Olga 56, 70 Gansiniee Rysza,rd 252 G.arbarino M. S. 412 Gava!~~i Milovan 394 Gennep A. v. 351 Glinka J. 112 Gliick Leonard B. 412 Gloger Zygmunt 326 Gluziński WojciJech 424 Glady'sz M. 38, 40, 44, 49, 56, 140, 342 Gablot H. 199, 200 Godl€>VlSkiA. L. 110, 115, 122 Goehring H. 410 Gołąb Piotr 252 Gołąbek W. 349 Gołębiows.ki Ł. 164 Gamwee L. 248 Garres Josaph 302 Gortipoh'l A. F. 388 Gos'z,czyński Seweryn 232, 233 Grabner E. 388 Grabowski J. 337, 341 Graebner F. 327 Grisebaeh H. 326 Guerry V. 403 Guilcher J. M. 400 GuUhem M. 407 Gulgorwski Izydor 336, 449 Gumplawic!z Władysław 243 Gursky K. M. 403 GU'sinde Martin 252, 256-, 260, 263 Gutkowska-Ryehlewska M. 82 Ha'al'rtagel Wernel' 369 Haberl,andt A. 334 Haberland Eike 397 352 Haekeł J. 263 ' Hahn Albert 352 Haid W. 387, 388 Handelman D. 412 Hansen Henny Hel'ald 397 Ha.rtwi.g Werner 396 Hauenstein A. 411 Havernik W.aUer 305 Hebert J. 407 Heohter-SchUiltz K. 404 van Heekeren H. R. 405 Heider K. G. 410 Heilfurth G. 369 Heine-Geldern R. 263 Heintz Peter 319 Hei,atz,e B. 408 Hennrng Rudolf 324 Henninger J. 263, 407-408 Hentze C. 403 Herder Johann Gottfried 302 H€II',tUhkich 390 Heyer-dahl T. 405 Hicks D. 406 Hier-hammer O. 388 HipSizer H. 407 Hilrschberg Walter 261 2.63 Hissink KaIri.n 352 ' HoC'henegg H. 389 Hock A. 3,39 Hoffman Edyta 397 Hoffman-Krayer E. 303 Holiliker Georg 263, 395, 397 Hołub-Pac ew k,z,QIW a Z. 77 Ha1:tenroth H. H. 38.7, 389 Hrusz€>Wlski 168 Huher H. 410 HuffmaJl1 R. E. 206 Hughes-Buller R. 205 Hu1s,taed G. 263 Hum1um J. 200, 205 Ing101 S. 48 J abłonow&kl Aleksander 117 J achimeeki Zdzisław 287, 289 JackowsIki A. 56 Jacobeit WoJig'aJI1g 384, 397 Jaenecke-Niicke1 J. 384 �478 Jahn Ludwig 302 Jakubczak F. 354-355 Ja rdiil1 263 Jaroszewski Jan 370-372 Jasiewkz Zbigniew 117, 118, 348-349, 370-3'72 Ja~uński S. 283 Jawad A. J. 405 Jech J. 384 .Jensen Adolf Ellegard 3.50, 351 Johnova Helena 119 Judenko K. 56 i Kaleoiak P[at.r 455 Kamocki J. 117 Kapełuś H. 38 Kadorwkz J. 165, 248 Kairlpiński F. 169 Krurw,ot E. 5,6 Kauffmann H. E. 404 K,ed:ryna J. 179 Keesiil1g R. M. 412 Kenr L. 112 K!ijowski A. 285 Klein-Franke A. 411 Klemm G. 351 K~ich Edward 243, 282 Klimaszewska Jadwiga 56, 68, 458 Klinger W. 114 Klosika Gerhard Konrad 302-322. 349-352, 368--370 KluckhoJm C. 1516,351 Klusen Em'st 370 IOodnlck;i Z. 458 Kłoskowska A. 42 Koch-ax V. K. 403 Kołmtn'icki B. 117, 118 Kolberg Oska'!' 148, 150, 248, 293, 345-348 Kollmann J. 2,55 K oŁlreide'1' F. 389 Koniig Wolfgang 200, 396 KOllirad Walter 3,95 K,opczyńska-Jaw{)Irska B. 56, n, U9 Koppers W. 256 Korrabiewlc,z Wacław 110, H2, 42,9 Komił{)wioc'Z T. 245 Kotarbińiski. T. 66 Ko,trtak Conrad P. 412 Kotwla Francdszek 39, 225 Kowalewsld Z'. M. 115 Kowalska-Lewicka A. 83, 114, 125, 369 KozyTla Anna 381-382 Kr.a:sso,wski W. 81 KnlUse F:ritz 3194-395 K.rawczuK R. W. 467 K'!'cek F. 243 Krren.kow F. 199 Kif'i(."~eberg W. 352 K:roeber A. L. 156 Krysiński A. 178 K'rzanOlwski Andrzej 462 Krzywicki L. 349 Krzyżani.ak E. 346 Krzyżanowski J. 36, 38, 45, 34,6 Krzyżano.w;ski stanisław 10 Kuibary J. 112 KlUbLiewicz 182 KUIChoWłOZZ. 48 Kucz.yński A. 112 Kuhn Thomas S. 304 Kukder R. 49 KulozyckJ J. 42, 113 Kułk,e Eri<c.h 3,24 Kun~t Nłko 394 K:uszner 113 KutrrZJeba-Pojnarowa Anna 10, 13, 38, 40, 44, 56, 61-86, 158 Kut:roZJebaStanislaw 11 Kwaśniewi-c'z Władysław 9--29, 57, 349, 455 KWIa,śniews'ki K. 57, 225 Kwile'cki An:dr'zej 164-195, 355 Lacombe R. 399 Lang'e R. 57 Langer A. 243 Laude Jean 376 Laufetr P. Carl 397 Laurent DonaHen 401 Lebzeltetr Viktor 256, 2fJ7 Lech Józef' 4157 Lechowa lroena 457 -de Lec,uwe J. 266 Leeu.w G.351 Lieland Joy 412 Leser P. 328, 464 Le/;Iie,cki J ólz,eil'243, 245 Les<chnik L. S. 406 Leszczyciki S. 167, 170, 172, 178 �479 de Leuve J. 405 Levis O. 355 Levi-Stra'u<s1S C. 351 Levy-Bruhl L. 351 Lewkki T. 116, 117, 129, 164 Lewin M. 42 u~wińlSki J. St. 243 Ligęza J. 40 Ligoc'ki Edward 243 Lima M. 399 Lim anow ski Mieozy.sła,w 243 Linde S. 165 Linette Bogusław 400-402 Lint,on RalJph 156, 351 LisiQk.i Antoni 290 LQlukatOlSD. S. 393 Lugmayelr K. 388 Lutfiyya Abdulla M. 158 Lu:tOlSławski W. 276 Lutyński J. 42, 57 Lutz D. 385 Lapilcz C. 45B Lazarski Zygmunt 373 Lepkowski Tadeusz 463 Lęga W. 49 Lobaczewska StefaJnia 289 Lowmiańs.ki H. 32.6 Lukasiewic2 243 ŁukQIWic,z Marceli 430 LyJs.ik Stefan 112, 251-272 Mac Gr.egoir C. M. 203 Ma'oeda M. N. 409 Macewic,z-Golubknw Maria 459-460 MaciejewS'ka J. 119 Makłowski A. 277 MakuIski K. 116, 117 Malicki Longin 390 MalinolW'skli BronilSłaJw 11, 32, 41, 156, 157, 298-301, 410 Mali'nowski T. 57 Małkowska K. 120 Manugiewicz Jan lOB lVIańkowska Romana 462 Ma;rcrz..akowa K. 170 Ma;rkiewicz W. 353 M1lIr'kowska D. 57, 118 Marswwski T. 116, 117 63, Masciuch V. 167 Maślamka Julian 356 M<aJ!l11llkowski Wł. 232, 237 Matu'Sek M. 57 Matusiak Sz. 2-83 Ma:tus!zewsk a-K'Oh ut niick a Barbara 293301 Maurrer H. 403 MauriZJio A. 82 Mc Count D~smond 386 Meua-amt Rene 402 de Meyer MaUI'.iJce 402 Meyer-Liibke W. 334 MiJchina W. 225 Mielke Robert 324 Mikołajtis Z. J. 425 MikuLski A. 243 lVIiJ,ew!skiT. 112, 114, 118, 119, 122 Milke W. 351 MilLerr F'ranc C. 412 Mir€lk F. 41, 57 lVIisińskJa Ma;ria 57, 459 lVIjaJI"1ta,n Jan 375 MQehn Dieter 370 MokłowSIki K. 326 IVloWiń,skiB. 57 MOl1l'iH Waren T. 412 J\lIos,er Hams 305, 319 MOiSlzyński Kazimierz 34, 42, 57, 64, 65-66, 68, 82, 105, 10.7, 114, 149-150, 151, 15,3, 156, 225, 326, 342, 449 MQlWlrer C. H. 351 Mróz Lech 464 Mrośković Stefan 376 MUieller K. E. 404 MUihlmann Wilhelm Emil 263, 264, 349-350 Mua-akoViS'ky H. G. 405 MU'1ler W. 352 Mua-a,W1:!ika H. 458 MuJrdock G. P. 413 Musial S. 384 Mydlarrski J. 169 NachtigaJl H. 416 Nooel S. F. 3'5J1 Nasz Adolf 34, 5,7, 70 Naumann Hams 303 �480 Nedo Paul (Paweł) 345, 366-368, 382- -384 Neuhaus K. 403 Neumann S. 384 Niederer A. 464 Niedermayer R. 212 NipPOlld Walter 263 Nitsch K. 282, 283 Noble W. A. 405 Nocoń R. H. 114 Nolasco Mall"garita 461 Nowak H. 247 Nowak Z. J. 285 NOiWOISIZ J. 73 Nawos'z W. 457 Nowo.tny P. 345 Nurge E. 409 Obell"'en U. 409 Obrębski J. 41, 57, 63, 189, 190 Oesch H. 261 Olędzki J. 118 Olszewicz Bolesław 463 OlS'zewska-Dyoni2iak B. 57, 120 O["gelbnm!d 165 Orynżyn.a J. 402 Orzechow:skJi Piotr 455 Osuchowsika D. 458 Ozgowicz Ecl:w:a:rd 360-361 Palijew D. 182 Pa:radowska M. 117, 460-464 Paulson J, 331 PaV'lović D. St. 3i92 Pawlikowski J. G. 245 PaiWłowska Jadwiga 49, 148, 458 Peesch ReiJnhard 370, 383, 385 :Relff,a J. 119 Peterson H. B. 198 PeJtri H. 351 Pmłokert WHl Erich 316 PiJaśc:ik F. 81 f'liddiJn,gum RaLph 157, 351 Pi·ekarski E. 105, Piie~',adZJkaKrystyna 170, 174, 175, 176 Pietkiewkrz. Cze;s};a,w 349 Pietkiewf.cz Kazimieir"Z 114, 421 Pietr'1l1S·zekE. 57 Pigoń StanilSł,a,w 45, 273-286 Pikelis Aruna 298 Piłsudzki Bronisław 242-243, 244, 243, 108, 114. 430 Pinnow H. J. 402 P isk,a t y Kurt 265 Pithawalla M. B. 199 Piwo,cki Ksawery 46-47, 140, 339, 341, 342, 58, 360 Plesingerova Alena 375 P!ezi,a M. 114 Pokl'opek Marian 73, 81 PoJ,ak J. E. 201 PoUak-Eltz A. 403, 416 1'0'1 Wincen'ty 164, 233 Połczyń,ski Janta A. 244 Pond'a.to'wski Stalnisław 41, 4ll, 58, 6,6, 67, 105, 112, 114 Pop M. 386, 393 Po:sern-Zieliilska lVIi:r'Osława 411-H4 Posem-Z'ie.ljński AJeksandeT 118, 124, 353-356, 361-366, 414-417, 121, 462 Po" i("Chin J. 42 P()!tle~' Vik,tiOr Herbert ~192 Poź,nia'k Włod7,imierz 287-296 PTażak Vilem 374 P're'U~s K. Th. 351 PrlL<;-Wiśniowski Tadeusz 455 Przybo.ś J. 285 Puckov P. J. 381 Pule,c M. 384 Pytlińska A. 419 de Quatrefages A. 254-255, 267 TIa,ch Hans-JuT.gen 386 Radho'rski Marian 430 Hadig Wern.er 386. 39.0 n,aian 243 "Rahmann R. 256, 263 Rapport R. A. 412 RauHn Henri 401 Raus-chert M. 407 RaJWilta-G'awroński 35,7 Reofield R. 157 TIe-infuss R. 34, 38, 58, 68, 70, 77, 139, 141, 142, 165, 166-167, 168, 172. 173, 175, 189, 225, 393, 455 Reychman J. 166 Rhamm K'arol 324 Riehl W.ilhelm Heinrich 303 169, 170, �481 Riester J. 405 Rodinovic Kazjuchov 390 Rae H. B. 198 Romer Eugeniusz 243 Rompski Ja,n 458 Rosenblatt Paul C. 412 Rosenkranz H.einz 383, 386 Rosen-Przeworski J. 82 Rosner V. 403, 408 Rudy Z. 403 Rus,inoiW W. W. 200 Sa.npong P. K. 407 Sa·ther C:lifford 412 Sawicki L. 77 Schebesia Paweł (Paul) 251-272, 404, 405, 409, 270-271 Schebesta Józef 252 Schier Bruno 32·3-3·31 Sc !lill i Hermann 392 Schindler H. 408 Schm.i·ed-Kowarzik W. 410 Schmidt Emil 255 Schmidt I.Jeopold 303, 304, 387, 388 Schmidt P. W. 351 Schmidt W. 252, 254, 255, 264 Schmiltt A. 404 Schmitz C. A. 35.1 Schnetide~' E. 387 Scholz-Rogoziń.ski Stefan 430 Schroeder D. 351, 403 Schulien M. 263 Schwedt Herbert 370 Schweinfurth 2;)4 Schumacher P. 256, 267 Schwietering Julius 303 SeU:now rr:mgard 407 Semen-ow A. A. 199 Seweryn T. 48, 82, 140, 342 Shirokogoroff S. M. 351 Siedlecki Michał 430 SieHszczew Afanasij 467 Siem.iradzld J. 125 Sier-oszewski W. 105, 2·15 Simi-czijew Kole 466-468 Sinko T. 274 Siudowska-Myzyk T. 115 Skalnikowa Olga 384 Skarżyńsk.a Teresa 378-379 Skarżyński Tomasz 376-377 31 - Lud, t. 53, 1969 Skeat W. 257 Skoczylals Adam 373 SkrodeniJs Stasys 393 Słomka J. 225t, 281 Sł.o1;.aM. 458 Smtth A. 221 SmloJeński J. 170 SolYisi,ak W,alel'i.an 382-394 Sobi'el9ka J. 38, 4,6 Sobieski Marian 38, 46, 292, 346 Soederblo!ffi N. 3'51 Sokollewicz Z. 107, 118 SolkołOlWSkiM. 342 So'snowSlki K. 81 de Sousberghe L. 408 SpameT AdoM 333 Spammer Adolf 303 Spat.e O. H. K. 203 Sl'ahl Paul Henri 390 Stecki Konstanty 232-246 Stein A. 202, 203, 206 StelmachoiWska Bożena 34, 40, 342 Sterly J. 410 S'Ueber Z. 166 Stirrrimann H. 405, 408 Stockmann Erlich370 Stodński S. M. 293 St>oil'aTczyk234, 243 Stqpa Roman 112, 430 Sbraube H. 352 Stmas Henrik 390 Strug A. 245 Su.cheni-Groabo,wska A. 75 Suggs R. C. 416 SukertO'wa-Bieclrawina E. 40 SUlPlpan Wolfgang 370 Susuł J. 285 Sz,afarzyk P. J. 164, 165 S7Jemłej J. 166 Szis7Jmanow Iwan 466 Szota W. 182, 188 S7Jwrmiak-Bogucka A. 58 Szurmiej W. 458 Szymański Stefan 241 SZY'l1kiewicz St. 117, 118 S:łcZJelPa,llowski225 Szc'zepański Jan 22 Ś""eciOva S0l11a 375 Świętek Józ.ef 252 Św:ider:Slki StanriJslaJW110, 378, 3.7'9 �482 Tailiko-HTY11IcewńiczJulian 430 Tairiko Medard 345--348 TalruolWycz J. 168 'Davernier Bruno 402 Taz:biJr Jan'usz 463 Teneze M. L. 399 Thierry S. 400 Thomas W. L 35,5 Thomas William L. 298 Thome D. W. 198 Tillhag'en Cal1I-Rerman 370 TłOCZiek J. 81 ToikaJrew S. A. 42, 113 Toł<SitoIWS. P. 42, 113 TomasrzJewski J. 190 TO!P(Jjm~iJ. 48, 49" 5&, 73 Toroński A. J. 1,65 Tl.'arwll'ska-Kwaś,n,iewska M. 58 Trteide Barham 398 TT'iUes Henri 264 TrimboIlll H. 3ó2 Tracbanow,skl Metody 179 Tubaja R. 4'58 Turnau J. 82 Tumnibull C. M. 260, 261, 263, 268 T)"« E. B. 3'51 TWoczydło Sban!isław 430 Udzrl.el'a Serwelryn 165, 449 Ulelnbmok J. 409 Urhan Manf1r'ed 395 UI'bań.ska B. 119 Us~kowa R. P. 468 Vajda L. 351 VakaT'eLski Christo 114 Vanover-bergh P. Mor. 256, 267 V,arvrik V. R. 174, 176 VLadwvić P. 345 V'1aJdu1JLnlion 119 Varbichler A. 260, 263, 409 Wache LULse 388 WIa!1daicher F. 387 WaJligÓtrsk1 A. 106, 110, 112, 116, 122 Wa11ac:e R. F. 351 WailiIrer D. E. 412 WalSfulewski L. 175, 243 Watanabe H. 405, Weinhold Rmidolf 384 Weliss-Aall L. 388 WeiSJS RichaJrd 304 Węd:kiewicz Stanisław 11 WęgTIzynowi:cz Leopold 77, 449 Wiegelmann G. 464 Wd€'SeIr E. 404 Wiles,inger R. 409 Wtłber D. N. 201-202 Wildhaber Robert 332, 391, 392 WiJnaeck,a Ha'Irina 424 Wi.~Slor M. 388 WlLta'szewski Mikołaj 116 Witkiewicz Sbanisław 232, 241 245 WitIrowska A. 285 Wlitos W. 281 Wh,irt;.eL. A. 351 Whilt'ing J. 413 Wo,kroj Fr. 112 Wollman P. 192 Wolski K. 110, 112, 116, 168, 169-224, 430 Wopiń'Ski Hemryk 248 Woź.niak Andrzej 464 WróbleiW'Sk.i TadeuslZ 42, 107, 113, 323-331, 398--400, 402-411 Wyka K. 285 Wyllie R. W. 404 Wy,pych KOn!Tad 112, 379-380, 394-398, 453-4'56, 464-466 WyżykoiWski Stanisła,w 243 Yoshida Teigo 412 Z:abor:ski B. 326 ZaK1To,żyń,ska-Ba,rącz A. 58, 120 ZarwisitoiwiClz-Aclamska Kazimiera 44, 58, 69 Zbocl()iWski Juliusz 241, 245 Zender M. 464 Zer:ries O. 35.2 Zgierun Z. 458 Zgorzelski Cz. 285 Zn\aniecki F. 3,55 Ziółikowska K:ry'sityna 374-376 Znam!lelrolWskJa-Prliffe:rorwa Maria 71, 419-452, 458--459 Z()Iha S. 2Q5 Zubrzycki 165 ŻoŁn:a-Manugiewiocz Jan 441 Żułarwsiki JelrZY 243 Żyga Alek;;;anldier 356-360 34, 38, 39, 40, �INDEKS ETNO-GEOGRAFICZNY 411 112 K'aJgmu 40B K,v.naya 410 Duba 408 LU'lua 40B Duo 110, 116 Paliko 405 paugwa 406 Pelende 408 Pigmeje 112, 2'51-272 znad Itmi 258, 404 Swna 408 'Dshokwe 399 Yaka 408 Żydzi rn:aII'okańs'cy 187 Ameryka Ameryka Łacińska 44, 124 Ameryka Północna 124, 402, 404 Anity're 124 Hanya Afryka Afryka 107, lOB, 110, 127, 352, 376-3BO, 3~5, 3!}9, 410 Afryka Wschodni,a 109, 112 Angola 399, 411 ArUlWimi 114 Dahome,j 377 Egipt 399 Etio,pia 352 Gaban 110, 264, 377 Ghana 377, 404 Gwinea 377 Kamerun 377, 3&0, 404 KataJl1ga 404 Kongo 377, 40B Kongo BeJgijs,kie 25B Kongo-K.insmsa 399 Liberia 409 Litbia 405 Miali 377 Matroko 201, 416 Nigeria 377, 380 Rod.ezja 380, 399, 408 Ruanda 256, 267 Sahara 116, 117, 201, 207 Sudan 380, 405 Tanganika 406 Uganda 405 Upall1gwa 408 Wybrzeże Kości Słoniowej 377, 403 Afryki l.udy, iplemiona: Alpine jii 11O Ashanti 407 BanItu 404 Ba<mle 403 Budurn:a 39,5 Buszmeni 116 Dan 409 Effutu 404 Hoten'tOlci Ameryki półn. ludy, p1emiona: Mekisy'k 402 AZltek,Qlwie 118, 128 CygaJl1i'e meksykańs1cy 464 Eskimosi z Alaski 407 Laika'nd<mowie 463 Majowie 352 10,9., 117, 124, 412, 461-464 AitabaskQw1e Ameryka Poł;uclndQlWół 124 AlIti'p1al1iO 115 BOIliwiJa352, 395, 405, 412 Bralzy:lLa 403, 405" 406, 407 Gailapagos 416 MonitaJn.1a 39.6 PaJragwaj 408 Beru 124, 352 Wenemlela 403, 412 ZiJernia Ogni!sta 25i6 �484 Ameryki PŁdJn.ludy i plemiona: Araukanie 125 Aweikoma z grUlPYBoto,kudów 405, 406 CZii,kitano 405 Indianie Am. Płd. 416 Indianie boliwijscy 405, Turkiestan Zachodni 200 Uzbekistan 117, 118 Wietnam Połudn, 118 Azji 396 Indianie Ekwadoru 409- --410 Indianie kail";aibscy: Apari, Wo;j.ana, Tirijo 407 Indian-i'e Pel'u 116, 124 I.ndi,an-ie Shipibo 114, 125 Indianie ujścia Riv de la Plata <WO I.n~owie 114, 115 Ka!in,gang 406 Paraujano 403 Piausenm 4(}5 Tukan·o 403 Azja Azja ŚTodkOlWa 122 Afganistan 116, 200, 201, 2J2" 205, 207, 211, 215, 219, 221 BeluJdżys:tan 196~223 Butan 408 FiU,piny 254, 2,69, 407, 409 Indie 118, 352, 400, 403, 404, 405, 409, 411 Indie PółnolCne 116 Indie prow. Biba,r 403 Indie prow. Nimar 406 Iil"an 196-223 Japon'ia 243, 403, 409, 412 JOil"idania 412 Kaukaz 404 LUIWl1 267 Malajski Półwysep 257 Mongolia 44, 118, 122, 125-127 Nadam'UJrski kraj 105 Oman 201 RakJiJstan l1O" 116, 205, 222 Pejl"'sja 196-223 Sindu 117 SumiaJt'l'a 117 Syberia 105, 112, 118, 403 Tadży.k'istan 117 Taiw,an 403 Turr:kiesian 199 ludy, plemiona: Ae,ta 254, 2518, 269 Afganowie 200 Ajnosi, Ainowie 243, 405 Andamani,e 269 Bhilowie 409 Osetyńcy 404 NegryC'i aZ;ja,tyccy 256, 258, 268 Jakuci 116 Czerkiesi 404 Czeczeńcy 404 Puyuma 403 Rind 205 SantalQlWie 403 Sema 404 Semaugoiw.ie 257, 269 Turkmeni 200 TUiWińcy 118 Żydzi jemeńscy 411 Australia Australia 10:9, 118, 351 Cieśnina TO'!'resa 412 Tasmania 398 Oceania Oceania 108, 112, 124, 256 Melanezja 381-382 Nowa Brytania ;,9·7 Nowa Gwinea 110, 252, 351, 39.5, 397, 403, 404, 412 .- ludy: Dani 410 Duna 415 Jeg-huje 415 Navak 406 Po!linezj,a 115, 118, 395, 405 P,oJ.inezyjczycy 109 Wy'Slpa, wyspy: - Anachori,tes 112 Mal,a.ita 412 Trobrianda 298 Europa EmolPa 104, 113-114 A!lbania 119, 467 Austria 387, 388, 391 �485 Bal'kany 119 Brandenburgia 386 B~etania 400--401 Bułgaria 113, 114, 127, 394, 466 Czechy 383 Finlandia 113 Francja 398, 402 Grecja 389, 393 Hercegowina 394 Hiszpania 105 Irlandia 386 Jugos.ławia 113, 392, 394 Litwa 372, 393 Łotwa 114 Łużyce 367, 397. 383 Macedonia 113, 394, 466, 467 Meklemburgia 383, 385 Morawy 383 Ni·emcy 302, 328, 384 N.R.D. 391 Bodo,le 70, 243 Polesie 190--191 Portugalia 105 Rumunia 113, 391, 393 Schwarzwald 392 Serbia 392 Slow,enia 394 Slowacja 164, 374--376 Sorrento 243 Szwajcar,ia 303--304 Szwecja 370--372 T'ransylwani.a 391 Tyrol 389 Uk.raina 17-5\ 177 Wr;gry 393, 397 Europejskie grupy etniczne: Aromuni 119 Finowie 371 Lapończycy 120, 371 Pol'eszucy 190 Słowianie 114 Tatarzy 371 Wolosi 168--169 Polska FO'lska 31--145, Bieszczady 78 294, 338, 393 Beskid Sądecki 78 Beskid Śląski 72, 77, 78 BeskJid Wyspowy 77 Beski,d Zachodni 77 Galicja 175 Gorlice 78 Ka:rpart.y 72, 164, 169 KariPaty Zachodnie 16 Kujawy 72, 80 Kwrpie 44, 72, 77, 79 Limanowskie 45'5 Łemkowszczyzna 164--1,9.5 M.ałOIpo,ls'ka16, 17, 174, 29'4, 393 MaziOwsZJe72 Niedźwi€dzia, pow. limanowski 14 OraJWa 1,5, 18, 234 Podhale 14, 18, 232--240 Podla,s.ie 72, 75 Podkarpacie 71, 293 Prac re', pow. MHiez 49 Ropa, ·rzeka 49 Ruś S.zlachtowska 167 SiołikoiWi-c'e44, 49, 80 Śląsk 17, 140 Ślą.sk Dolny 459 Ślą'sok Górny 28-3 Śląsik Opol:>ki 44, 72 Spisz 15, 18, 234, 243 Tatry Polskie 77 Warszawy 'dkollice 79 Wielkopolska 72, 151, 294, 384 Ziemia Chclm'iń:ska 49 Ziemie Z'a'Chodn.ie 17, 'lO, 45, 6·9, 159, 173, 188, 3,53 Żywieckie 293 Polska -- grupy etniczll1e: Bambl'zy 248 Cyganie 243 Hazacy, śląska grupa .etnograficLjna 247--250 Ka!S7.ubi Bytoiwscy 49, 448 Krakowiaicy 148 Lasowiacy 22.5-231 Leśnioki 250 Łemkow'ie 70, 164-19.5, 189 Rusnacy 175, 189 Ślązacy 247 �INDEKS RZECZOWY Ad3iptalcja 126 społec:z;no-iku1tur'Qwa 1,8 Aku;1turaJCja Lapończyków 11<9-120 w ebnologiJi amerykań'Skiej 120 Amerykiand:ssty;ka radziecka 121 An:imizm 35,1 An.VrOlPOlll(}gj·a kultu,raLn'a 349-350 Archiwaetnograii=e 54, 141 ,iJwn{)grafic~e 43·5 muzeaJlne 435 ArtY'Slta ludo,wy 33,7, 340 Atlas etnograficmy 88, 152, 412--414 'euI'Oipe:jski 464-466 Polski (P.A.E.) 43, 47, 64 Cepy 72 Ceremonj'a ·chodZJenia po ogniu 403 ChaJupy o konstrUkcji sochowej 375 po<ddeniowe 457 środkowo'lliemieckie 386 w Meklemburgii 383 Czerpaki 234 Badania etn()igl"afi,c~e w Bułgarii 127 et:n,ografiC:71llo-.SIOCjolog1c:zne 17 nad wsółczesnością wsi 45, 50-51 ;so;cjO<1og<iczne 3'5.3--354 w Irudi.a:CihPółnocnych 116 ter,enowe na NOlWej Gwinei 412, 415 na wY'~palch Cieśn'iny Torresa 4,12 na wys!pie MalaiJta 412 w Boliwii 352 w Etiopii 352 w JOil'cla'lldi412 w MongOiliIi 44 w AfTY'ae ZachodJniej 127 wśród Indian Czipewa 412 wŚlród lndi;an Ziemi Ognistej 256 Batik;a ludloiwa 315 Bajki lS'erbołuży~zan 382 BallLada dolnob'l'etońsika 401 Bartnktwo 115, 95-96 Buiddyzm 352 w Japonii 403 Budownictwo Irl and i'i 386 ludowe 140, 327, 4~7, 458 'pa'SlteT&kieAromunów 119 Demonologia ludowa 114 Domy duchów 395 Dr~waryty litewskie 373 Dudy żywieckie 293 Dyfu:z;j'a e.Iem,eIllJtówkulturowych 329 DZJbanki 243 Ekspedycja do Buszm·en6w 256 do Indian Boliwii 405 do Pigmejów 252, 256-261 do s,emangów 257-258 do Tangan'i'ki 406 Etnogenerz.a ludów Eul'opy 113-114 EJtnogr.afia - terminy i przedmiot badań 32, 42, 43, 10<3-104, 114 ,etnog,rafia bułgarska 113 Europy 104, 113 Finlandii 113 niemiecka 384 'Po~ska 31-58 pOlW'szechllla103-136 ra:dzi,ec:ka 42, 113 w Szwajcalfii 113 Etnografii Polski podręczniki 48, 88 polskiej kierunki 40-47, 63-71 polskiej o.rganizacja 34-40, 71-83 polskie 80'--<81,89-92 słolw'acllcie 374-37<6 w zach. Persji 407 zachodndo-Głowiańskie 325 Bóstwa agrarne 403 �487 Etnografic~ne monografie regionalne rejony Pols'ki 74 Etnologi·czna szkoła wiedeńska 383 Etnom>uz,eologia 424-425 Etnonimy 385-386 Figu~ki .a,nrtrQPomariiczn'e 397 Flisactwo 386 FOIlklo[' 160, 401 bułgarski 466 łużycki 366-368 muzyc:zmy 45---46, 291-293, :sł'owny 435 - DaJnów 409 Folklolrystyka ma,oedońska 113 Folkloryzm 5,2 BaUisd.ngera 319-321 Foremki na serki 234 436 Gamcalf'S,kie piece 380 Ga;rn<:ars'two afrykań'S,kie 37,9-330 czeiskie 383 ludofw.e 80 japońskie 409 Sindu 117 Gospodarka wiejska w Polsce 75--76 Peru 124 Gra af'ry,kańSika 109 Grafika lu:dow.a 140 Groble 196 Handel smal-ami 171 Hodowla n, 94-.9~, 457 owiec 171 Humor Indian 412 Ideog'ramy obrazkowe 403 Instrumenty muz,yczne 386 afrykańskie 395 brazylijs,kie 405 Meksyku 462 Instytucja "kula" 299 patronów 396 Jarzmo 397 Język chiński 409 mel aJ!lezyjski 403 44 Języki ludów indiań,skich 4·02, 404 -pigmej'Sikie 269 św'iartJa 114-115 Językawa rodziln,a Mande w Sudanie 405 Kaganki 230 Kamienia,rstwo 171 K&'ezy, system irygacyjny 198-223 Ki'erunki antropologii kulturowej 410 etrlDgr!af,ii po;1skiej 63-71 Kierunek metodologiczny: eWlQilucjonizm krytyczny 42, 64, 66, 114, 153 - schematyczny 153 fenomenologic~ny 41, 63, 120 funkcjonalny 41, 120 hisrtoryczJno-kulturowy 41, 64, 407 integralny 42, 43, 69 m8.lterializm dialektyczny 67 psychologizm 41 struktmaltzm 162 Kijanka 23,6 K'1a!syfJikacja nauk 19-20 Konferencje metodologiczne 42, 43-44 K'Os!a 72 Ko'WCUlstwoludowe 79 K'oISzykarsif.:w'o383 Krzesi!WJa 226 Ksmalty WISi p orski'ej 13 Kult drzewa 400 kaJr'go 403 niedźwiedzia 117, 40·5 pr7JOidków 407 śmie~d 24,3 św. Floriana 11 Kultowe idole 404 K'ultura 84, 156-157, 351, 410 ludowa 154-155 maiteTia'lna, definicja 64-65 - Wisi poLski,ej 61-86-102 pasrt.e!f'Ska 17. 122 pas~s:ko-ko:czoWin icza 126 pas,ter:sk'O-rolnicza 169 trady'cyjna 18 KultuJrowe $kefy Afryki 378 wy1)Wio.ry 24 Kultury pr~edkolumbijskie 122 Lampy naftowe 230 IJata.rn.ia ręc11l1a 2;30-231 �488 Lecznict,wo ludowe szwedzkie 370-372 Legenda ,o latającym Holend:I"ze 386 Liite'ratura ludowa 279, 280, 370 LudO'znawstwa przedmiot 306 Ludoz,llIalW'stwo jugosławiańskie 113 niemieckie 302 proletariatu 316 szwajea'rskie 303-304 współc:zesności 306-322 Ludy kopieniacze 107 pasterskie 107 Łopaty drewniane :387 Łowiectwo 96 Łuczywa 225-226, 228 Łuki 408 Łyżniki 236, 241, 245 Młyny iraI'lskie 221 Monografia miejscowości -- regionalna 48-49, 135, 151, 153, 154, 15ll _. - - t.radycyjna Hi! współczesna 162 s,poleczności lokalnych 51 tematycz.na 44 tematyczno-problemowa 49 wsi 147-163 Mo,tyw węża-tęczy 403 Muzea biograficzne 4·jf}-1:;O erbnograficzne 38-3fl -'- skansenowskie :39, 3:10--392, 431- -434 JV[·uzeaJ1nepublik<:',ia 436 Muz,ealnietwo etnograficzne po.]skie 419-452 rumuńskie 3fl1 Muzyka 370 ludowa polska 294 IVlyśIiwshvo 38(i __ Magia wspóIczesna 310 Malarstwo I udowe 372 po,]skie 140 Malowidła ścienne 374 Mapaetn,iczna Polski 47 Maski afrykańskie 377 ludowe 392-394 bułgarskie 394 greckie 393 ju,gosławiańskie 394 polskie 393 rumuńskie 393 węgierskie 393 z;wi€'rzęce 407 M'ateriałypamiętnikarskie 354-356 Meble tywlskie 389 Medycyna ludowa 388 -na N. Gwinei 412 Metoda biograficzna 22 histQlryczno,-terenO'wa 22 integralna 69 Metodologia nauk 19 Miary czasu 399 Mig;racje Łemków 188 Miota,cze australijskie 109 Milto,logic'zne wątki kaukaZJkie 404 Milty 350, 409 afrykańskie 410 po.Linezyjskie 115 bolowijskie 352 Młocka 464 132, 153 o Na'czynia drewniane 2W} Narodowość, definicja .1Bfl Narzędz.ia kamienne 40.1 Na'rzędzia ro!:niC'zc 44. 68--·U9, 72-73 rybackie 38;) Nawadn,ia.iące urządzen ia i [,[Jiiskie 196--223 Nomadyzm 416 Obrazy na szkle 234, 244, 245 O["zę:dowo-ść 370 Obrzędy dowcz;ne 388, 458 inicjacyjne 415 pogrzebowe 109, 403 rodzinne 407, 458 rolnicze 404 we.s'e!ne 457 wsi dolnośląskiej 459 Obuwie węgierskie 397 Odzież 82, 101-102, 109, 110 Ofiary z ludzi 405 0JJo.wiadan.ia 408 Orika w wą.skie ?agony 72 Osadnictwo wiejskie w Polsce 81,89-92 Po-dhala 14 woloski,e 168-169 Ostrza kamienne 29,9 OŚ'Wietleni'e wnqtrz 225-231 �489 Pasterskie wQdrówki 17 Pasterstwo 94-95 górski·e 398 karpackie 77--78, 119 mong·o1skie 118, 125-126 rum ut1skie 113 Tuwińców 118 Patroni wód 205 PeyotY7.Jll 118 Piec chlebowy 228 Pie'czywo wes,elne :~87 Pieśń 370 Pieśni af.rykat'lskie 395 ludowe 292, 293 obrzedowe J 10 Plastyka ludowa 142 obrzędowa 459 Plug 72 Pługi europejsbe 464 Podań klasyfikacja 384 Poezja ludowa 386 Pokrewieństwo u ludów kongijskich 408 u Pigme,jów 404 w Indiach 411 Pożywienie wsi polskiej 82-83, 102, 458 _ ludności Afryki Zach. 116 Prawoslawie 178 Pra,vo zwy-ezajowe 207 Przebie'l':ańcy 393 Przemysł ludOlWY68, 97-99 drzewny 171 Pszczelarstwo 95-96, 458 Radło 72 Radła śląskie 73 Religia ludu Ashanti 407 Bhilów 409 _ ludu Puyuma 403 Re'li.gie ludów pieTwotnych 351, 35,2 _ synkretycme 118, 124 HeHgii dzieje 361-366 Religijna grupa "jama" 404 Relikty 17, 155 H~kodzielnktwo liberyjskie 409 Rodzina chlopska 18, 160 _ madeTzysta 117 Rolnictwo 72, 457, 458 Lemków 170-171 wsi pols,kiej 92-94 w Limanowskim 455 Rzemiosło Uzbekistanu 118 wsi polskiej 97-99, 458 R,zeźba 109, 140 laJ'rykańska 377 Rybołówstwo 96, 386, 458 Sierp 72 Skans,enolWska akcja 456-459 Skans,eny w JugO'slawii 392 w Polsce 431-434 Sobótki 464 Socha 72 "źelaZJn.a" 73 Spichrz opalowy 326 Sprzęty 100-101 Statki źaglowe egipskie 399 Stroje do chrztu 388 ludowe łuźyckie 383 StruktuTaspołeczn'a plemion Tukano 403 Szała,śnictwo karpackie 113 Szamanizm 351 Symbolika kwiatów 400 Szkol,a antropo:logi.czna polska 41 _ kultur.Qlwo-histo,ryczna 64 S7,tu'ka afrykańska 376-377 _ ludowa 46-47, 114, 332-344 1~telWska 372 __ polska 139-145, 360, 423 _ w LJima'nowskim 455 meksykańska 117 Sztuki ludowej zakres 339 Swiiecaki 228-229 Taniec 370 T,a'rc71e299 TeoTi,a integralna 25-26 "podłoźa historycznego" 23-24 _ procesów źywiołowych 25 Teori,e i metody etnologiczne 407 Tka.ctwo ludowe 80 _ uroków 171 _ Aromunów 119 Tłuki po.Jinezyjski-e 395 'l\o:lemizm 35:1 Tr,ansport i komunikacja 99-100, 457 Uł pleciony 326 Ule .s71ufladkowe 392 Up'rawa zi,emi 3,97 kukurydzy 116 �490 Wlarzęchy 234 Wierzenia aJn,imistyczm,e 407 Ind~an 416 ludów Nowej Gwinei 404 Więź grujpoiwa ŁemkólW 172 terytodaJlna i TIOdzillnna116 Wnętrze m100zkalne 100-101, 375 Wo:zy 116 W~óźba w sądownktwie 14 WiSIpółdziaŁanie gos;podarcze na wsi 69 Wspólnota wieJSIka 1Hl WspóLnoty roLne andyjskie 115 Wyrób dzie;goiu 171 Zaigroda nHOC'ka 109 Zagrody .wejskie w Se,rbii 392 Zbieractwo 70, 458 ZbiQlry etnograficzne podhalańskie 244 B. MaHnowskiego 298-301 meksykań'skie 109 ;pozaeuropejskie 108-109, 429--430 Zwye?Jaje pir'aJWne 115, 383, 392 TOln~ 388 świętodańskie 384 weselne 384 Źródła zastane 21 wyw91ane 21 Źarna 70 �SPIS ILUSTRACJI Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Tabl. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. L 1. 2. 3. 4. Grobelki przy szyba.ch kar:e.z:owych w okol·icy Kwetty . KQlfyto wys'CWego karezu Dżedid HaJriUDKa["lE!zw Bostan Wnętrze karezu Zoha w Kuczl'ag widzian.e <przez gha!.'dClJwa Schemat konstrukcji karezu w północnym Beludżystanie . Kariger przy czerh w Kuczlag koło KWetty w Beludżystanie Kariger ze swymi .narzęd:lJ1ami pracy . Krzewy w kar,ez'ie Chajan w Nal w Dżalawanie w Beludżystanie , Sprzęty i urządzeni.a do oświetlaJO,i,awnętrz . Część zbiorów J. Uslieckiego . Kijanka ryzowana z drzewa jaworowego. Góral myśliwiec, rzeźba drewniana pol.ichromowana Zbiór pr'zybo'rów do mleczalf'Stwai ,pasterstwa w Muzeum Tatrzańskim w 1921 1'. Docent dr Włodzimierz Pożniak w czasie badań w Międzybrodziu Bialskim, pow. Żywiec Pisanki dolnosląskie 202 206 209 210 214 217 220 228 234 236 239 242 289 460 MAPY Mapa krajów wyżyny irańskiej 198 LIST OF ILUSTRATIONS Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. 1. 2. 3. 4. 5. 6. Small dams near the karez grooves in the area of Kwetta . The bed of the dried Dżedid Harun Karez in Bostan . The inside of Zoha Karez ,in Kuczlag, seen through the ghardawa. The schematic diagram of a karezin North BaJuchistan . A Karigcr near a czerh in Kuczlag, area of Kwetta in Baluchistan. A Kariger with his tools . 202 206 209 210 214 217 �492 Fig. Plate Fig. Fig. Fig. F,ig. 7. Shrubbery in Chajan Karez in Nal, area .of Nal, in Baluchistan. 1. U1ensri:ls ,and devices fOir indooT lighting 1. A part of J. Lisiecki's collection . 2. A carved battledol'e f'rom sycamore wood 3. A mountaineer-hunltsman, wooden sculópture 4. A collection of acoessories for day,rying a,nd shepherding in the Tatra Museum in 1921 Docent Dr. Wlodzimierz Poźniak during fieldwork in Mi<;dzybrodzie Bialskie, region of Żywiec Low Silesian Eastereggs . 220 228 2a4 236 239 242 289 460 MAP Map of I'ranian Highlands 198 �CONTENS Władysław Kw a Birthday) . T. On the Ś ił i e w i c z, Kazimierz Dobrowolski (on His Seventyfifth 9 twenty-fifth anniversary of Polish Ethn,ography Józef B u r s z t a, Ethnography in the Quarter of the Century of People's Poland. Org.anization - Tendencies - Investigation Trends . Anna K u t l' Z e b a - P a .i n a r a w a, Material CulturE' 'of the Polish Village in Ethnographic Works in the Period of Twenty Five Years of the Polish People's Republic Maria F r a n k a w s k a, General Ethnography and Its Place in PoUsh Science After II World WaJ' . Ewa F ryś - P i e t r a s z k a w a, Investigations about Polish Folk Art in the Period of Twenty Five Years of the Polish People's Republic l!. S t u d i e s, A r t i c l e s, 31 61 103 139 Mater ials Józef B u r s z t a, Twa Models of Mongraphics of Villages. Andrze,j K w i I e c k i, An Outline of Historic and Ethnic Problems of the Old-Time Hegional Group of Lemko Krzysztof Wal s k i, Traditional Technics of Artificial Irrigation in Iranian Countries . Józef F u r d y n a, Devices for Indoor Lighting in Lasovian Lodgings in the Last Century . Konstanty S t e c k i, Rudiments of Ethnographic CoHections in the Polish Taka Highlands . Jerzy B u l' C h a r d t, In the Matter of the Name "Hazacy" . Stefan Ł y s i k, Paul Schebe:sta - Pionj,er Investigator ,of Pygmies (1887-1967) Stan,isław Bąk, Professor Dr. Stanislaw Bigoń . Wiesław C i ą ż y ń s k i, The Charac1er'Lstic of Włodzimierz P.oźni,ak's Activity as an Ethnomusicalogist Barbara M a t u s z e w s k a - Ko h u t n i c k a, Bronisław Malinowski's Collection in England . 147 164 196 225 232 247 251 273 287 298 �494 III. R e v i e w e r' s ar t icles Gerhard Konrad K los k a, Ethnography of an Industrial Community in the Formulation of Hermann Bausinger Tadeusz W rób l e w s k i, German "Mitteleuropa" from Bruno Schier's Point of View Sta.n:isław B ł a s z c z y k, F10LkA,rt as an Object of Ethnographic Investigation (On the Ma:rg,in of R. W. W:ildhaber's Paper) IV. R e v i e w s o f p u b l Q c a t io n s a n d j o li gowicz) religii. (Outline of the History Pasem-Zieliński) N e d o, Grundri!ss of Religion) Warszawa szewski, Bautzen Zbigniew Kloska) 368 SLoc'kholm 1962 (Jan Jaro- Jasiewicz) 370 kowskaJ) (Teresa 372 Ziól- 374 -I Skarżyńska) c k o v, iJIl Afrika. Technologie. Berl.in 19.67 (Konrad Wy379 Formirowanie naselenija Melanezii. Moscow 1968 (Anna 381 Jahresschrift 1968/1969 (Walerian des Instituts Sobisiak) flir sorbische Volksforschung. Bautzen . Deutsches .Tahrbuch f tir Volkskunde. Berlin 1968 (Walerian Sobisiak) . IjsberT'eichische Zeits'chr:in fUr Volkskiunde. V'~enna 1967 (Walerian Sobisiak) Schweizerisches Archiv f tir V,01k,skiunde. Basel 1967 (Walerian Sobisiak) Ja'hrbuch des Museums f tir V61k!erik'UJldezu Leipzig. Vol. XXII, Berlin 1966 (Konrad 376 378 D r o s t, T6pferei Kozyra) Letopis. 356 366 Konrad Jean L a u d e, Les arts de l'Afrique noire. Paris 1966 (Tomasz Skarżyński) Stanisław Ś w i d e r s k i, Grands traits des oiviliJsa1JioniSafricaiJnes. Paris 1966 pych) 353 19G6 (Józef Lietuviu liaudies menas. Vlln'ius 196i8 (Barbara Bazielic/J,J) . Lódov·e stavitielśtvo a byV'al1liena Silov'ensku. Bratyslav,a 1963 (Krystyna I. P u 348 349 361 Volksdichtung. BUrsZ'ta) P. 345 1968 . der sorhischen Arbeit und Volksleben. Goetti!ngen 1967 (Gerhard Carl-Hermann T i 11 h a g e n, Folklig Hikekonst. Dietrich 332 360 dziejów (Aleksander Paul 323 r nals Oskar Kolberg's Complete Works - On the Tenth Anniversary of the Publishers (Medard Tarko) . Bibliograf,ija trudow I.rustitUlta EtnograHi im. Mikłucho-MakŁaja (1900-1962). Leningrad 1967 (Zbigniew Jasiewicz) . . Ethnologic New Pub~i,oat:i,ons in West Germany (Gerhard Konrad Klaska) Badani,asocjologicZillle na Ziemiach Zachodnich (Social'ogie-al Investigations on the Regai!n,eid T'err:itodes). Pozmań 1966 (Aleksander Pasem-Zieliński) . Julian M a Ś l a n k a, Zori:a:n Dołęga-Choda:kowski. Wrocław-Warszawa-Kraków 1965 and Z. D o łęg a - C ho d a ok'O W s k i O Sławiańszczyźnie przed chrześcijaństwem oraz inne pisma i listy. (About the Slavs before Christianity and other papers and letters). Warszawa 1967 (Aleksander Zyga) Sztuka ludu polskiego (Art of the Po.]iish Folk). Warszawa 19,67. (Edward OzZarys 302 Wypych) 382 384 387 339 394 �495 Jahrbuch des Museums (Konrad fUr VOlkerkunde zu Leipzig. Vol. XXIII, Berlin 1966 Wypych) 397 L'Ethnographie. Paris 1966/1967. (Tadeusz Wróblewski) Arts et Traditions Popu lai["res. P1liI1is1967 (Bogusław Linette) Anthropos. Fryburg 1966, vol. ·61. (Tadeusz Wróblewski) Anthropos. Fryburg 1967, \1101. 62. (Tade'usz WróblewskiJ) . Ethnology. Pittsburgh 1967 (Mirosława Posern-ZieUńska) . Z€itschrift fur Ethnologie. Berlin 1967 (Aleksander Posem-Zieliński) 398 400 402 406 411 414 V. Museums Maria Znamierowska-Prufferowa, Polish Ethnographic Museum Directing the Period of the 25th Anniversary of the Polish People's Republic. VI. in 419 C h r a n ic s XLIIIrd Meeting of the BoHsh EthniDg.r<lJphk Soc,iety (Konrad Wypych) . Report ·of the Polish Ethnogra:phic Society, Department of Łódź (Józef Lech) Rapoot of the Po.lish Ethnographic S:ooiety, DepaJl'tment of Wil"odaw (Jadwiga of the Polish Ethnographic Society, Department of Toruń (Maria Znamierowska-Prii.fjerowa) 458 Competitions for Trad1tianal F1ine Art in the Eithnographic Museum of Wrocław (Maria Macewicz-Gołubkow) The IIIord Ethnographic Sem.inar of Amer'ioan1sts in Poznań (Maria Para- Simiczijew) of Death of the Academician Afanasij Sieliszczew Simiczijew) 467 More important abroad publications Sient to the J. CzeklanoiWski Library the Polish EtJmographic Society in 19,68 (Jadwiga Gerlach-Klodnicka). VII. Index of the LIIlrd List of plates . Contents in English 464 466 25th Anniversary (Kole 459 460 dowska) The Un.d Interna'tionai WiQlrKJingConf€['e:nce 'of the OrgaJl1lziing Oommittee of the European EthnogIr3!Phic AtLas (Konrad Wypych) The 90th Birthday of the Bulgard.an A,cademician Micha~l Arnaudow (Kole The 456 457 Pawlowska) Report 453 volume . of Lud of 468 Va r i a (Jadwiga Gerlach-Klodnicka) 475 491 493 �Cena zł 50.- WYDA WNICTW A POLSKIEGO W latach 1895-1969 __ Of3 TOWARZYSTW A LUI o __ • • TS3/ _ /1'3~:J LUD (1895-1969) Tomy I --- LI II PRACE I MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE Tomy I - PRACE (1934-1969) XXVI ETNOLOGICZNE (1947-1969) Tomy I -- IX ATLAS POLSKICH STROJOW Zeszyty LUDOWYCH (1949-1969) 1--31 część I POMORZE I WARMIA zeszytów: 3 część II WIELKOPOLSKA I KUJAWY zeszytów: 4 część III ŚLĄSK zeszytów: 5 część IV MAZOWSZE i SIERADZKIE zeszytów: II część V MAŁOPOLSKA zeszytów: 11 ARCHIWUM ETNOGRAFICZNE (1951-1969) Nr 1-30 BIBLIOTEKA POPULARNA Tomy I - LITERATURA (1958-1969) V LUDOWA (1957-1969) Roczników 10 ł~ODZKIE STUDIA ETNOGRAFICZNE Tomy I - (1959-1969) X DZIEŁA WSZYSTKIE OSKARA KOLBERGA wyszło: Reedycja .. J - 36 tomów. Edycja -- 14 tomów Zamówienia POLSKIE (1961-1969) przyjmuje: TOWARZYSTWO WROCŁAW, LUDOZNAWCZE uL Szewska 36 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/24bf7383529bf73c5470ef93bc117c11.pdf 012aaab5c5ecd9e3681d115bdf9d8731 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:352 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:314 Title A name given to the resource Recenzje i sprawozdania / LUD 1969 t.53 Description An account of the resource LUD 1969 t.53, s.345-418 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text IV. R E c E N z J Lud, t. 53, 1969 r. DZIEŁA WSZYSTKIE OSKARA KOLBERGA (W ID-LECIE DZIAŁALNOŚCI WYDAWNICTWA) W dniu 13 lipca 1970 roku mija 10 lat od podjęcia przez Radę Państwa PRL w ramach obchodów 1000-lecia Państwa Polskiego - uchwały nr 45 o wydaniu w 66 tomach Dziel wszystkich Oskara Kolberga (1814-l890), twórcy zbioru materiałów etnograficznych i folklorystycznych dotyczących całego ludu polskiego, sąsiednich grupetnliczmych maiz niektórych obsZlaJrów SłiowiańJszazYizny:p01udndow:ej, najWliększego dokumentalisty kultury ludowej w XIX wieku l. Uchwała była aktem uznającym wielką wartość dorobku Kolberga dla rozwoju nauki i kultury. Wszak jest to dorobek nieporównywalny pod względem zasięgu goeograficznego i problemowego i niepowtarzalny pod względem treści, ukazujący wszystkie elementy kulturowe podstawowej i naj liczniejszej części narodu polskiego oraz kulturę ludową innych grup. Toteż poprzez upowszechnienie go w formie książkowej mogły powstać i powstały szerokie możliwości badań nad rodzimą kulturą ludową i drogami jej rozwoju oraz związkami z kulturą europejską 2, zaś w sferze działalności kulturalnej - najcenniejsze formy i treść twórczości ludowej mogą w coraz szerszym stopniu współdziałać z innymi wartościami w procesie tworzenia się kultury współczesnej. Pod tym względem zwłaszcza zaobserwować już można widoczne rezultaty uchwały. U progu drugiego ćwierćwiecza naszego Państwa, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, które jest inicjatorem i wykonawcą prac wydawniczych pod opieką Polskiej Akademii Nauk 3, szczyci się niemałym osiągnięciem w realizacji uchwały. W ciągu 1 Zestawi~mile wy;daJWllIjlcZJe tytułów DWOK, z uwzg:Iędn!teniemZJmian w o~esie od 1960 .r. i poszerZJenia całości do 80 nomów: I. Pieśni ludu polskiego (1. 1): II. Etnograficz;ne monog·raiie reg;~onaliIll€(t. 2-57) z komenta=i diO t. 1-36: Sandomierskie; Kujawy, cz. I-II; Krakowskie, cz. I-IV; Poznańskie, cz. I-VII; Lubelskie cz. I-II; Kieleckie, cz.. I-II; Radomskie cz. I-II; Łęczyckie; Kaliskie; Mazowsze cz. I-V; Pokucie, cz. I-IV; Chełmskie cz. I-II; Przemyskie; Wołyń; Pomorze; Mazury Pruskie; Mazowsze, ~z. VI-VII; Slqsk; Góry i Podgórze, cz. I-.II; Kaliskie i Sieradzkie; Chełmskie i Przemyskie; Tarnowskie-Rzeszowskie; Sanockie-Krośnieńskie, crz.I-III; Białoruś-Polesie; Litwa; Ruś Karpacka, az. 1-1,1; Ruś Czerwona, cz. I-II; III. Materiały do etnogra,fii Słowian (It. 58-591); IV. Przysłowia (t. 60); V. Studia, rozprawy i artykuły (t. 61-63); VI. Korespondencja, c~. I-III (t. ~6); VII. Twórcwść muzyc;2lna (t. 6·7--{)·9): Opracowania melodii ludowych oraz Utwory inS'trumentalne i wokalne, cz. I-II; VIII. Suplementy do m:OiIlI~afii i MisceUanea (t. 70-74); IX. Biografia (t. 75); X. Indeksy (t. 76-80). 2 W tej dziedzinie można wymienić współpracującE' ośrodki etnografii i folklorystyki oraz badaczy w Lipsku i Budziszynie - P. Nedo, P. Nowotnego i in., w Belgradzie P. V1ahovića, w Moskw.Le J. Bełzę, L. N. Vinog~adovą i wlielu .innY<lh. a J. Gajek, Dzieła wszystkie Oskara Kolberga, (W:) O. Kolberg. Pieśni ludu polskiego (DWOK t. 1), Wrocław 1962, s. VIII; J. Burszta, M. Tarko, Wydanie Dziel wszystkich Oskara Kolberga. "Sprawozdanie z Prac Naukowych Wydziału I Polskiej Akademii Nauk", 1964, z. 4, s. 45-56. �346 Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism ostatnich 8 lat (od 1962 r.) ukazało się drukiem ponad 50 tomów Dzieł wszystkich O. Kolberga, tj. blisko 80% całości wydawnictwa, a większość tytułów pozostałych do wydania, mimo rozmaitych trudności merytorycznych i poligraficznych, znajduje się w druku, bądź w przygotowaniu redakcyjnym 4. Wydane dzieła szybko i niemal w całym nakładzie rozpowszechniają się w kraju i w wielu zagranicznych placówkach naukowo-badawczych oraz skupiskach polonijnych drogą wymiany, bądź subskrypcji czy bezpośredniej sprzedaży 5. O Dziełach Kolberga można mówić z różnych punktów widzenia. Wartość naukową ocenili wielokrotnie liczni przedstawiciele naszej etnografii i folklorystyki 6. Oczywiście w miarę rozwoju prac wydawniczych oceny te są pogłębiane bądź uzupełniane. Optymistycznym akcentem jest włączenie się już tutaj etnografów zagran1k:zmydh.PrZylkladem może byćprlOf. drr P. VI,ahovićz Belgr:adu, który w pocz, 1969 r. ocenił jako bardzo precyzyjne i w wielu wypadkach aktualne do dziś Obrazy Slowiańszczyzny poludniowej O. Kolberga 7 i przygotowuje w tym zakresie szereg publikacji. Dzieł Sporo uwagi poświęcono dotychczas także sprawom samego wydania Dziel, głównie historii spuścizny rękopiśmiennej Kolberga i zasadom edycji 8. Lecz i te sprawy wymagają uzupełniających objaśnień w miarę pogłębiania znajomości źródeł i poznania całej spuścizny rękopiśmiennej, w tym również korespondencji Kolberga, bowiem w toku pracy, np. podczas krytycznej selekcji materiału pod względem wykorzystania go do druku przez Kolberga i wydawców późniejszych - I. Kopernickiego, S. Zdziarskiego, S. Udzielę i in., albo w porównaniu z literaturą przedmiotu, odkrywane są zjawiska zgoła nieprzewidywane, jak np. wzrost lub zmniejszenie objętości mate4 Nad stroną merytoryczną DWOK czuwa l6-osobowy Komitet Redakcyjny: Julian Krzyżanowski - przewodniczący, Józef Burszta - redaktor naczelny; członkowie: Kazimiera Zawistowicz-Adamska, Stefan Dybowski, Czesław Hernas, Helena Kapełuś, Władysław Kuraszkiewicz, Tadeusz Ochlewski, Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Maria Znamierowska-Prlifferowa, Roman Reinfuss, Kazimierz Rusinek, Jadwiga Sobieska, Maria Turczynowiczowa, Stanisław Wilczek, Bogdan Zakrzewski. 5 Nakład DWOK wynosi 4000 egz., a tomy 64-66 Korespondencja O. Kolberga, cz. I-III, drukowane są w nakładzie 6000 egz., przy czym cena każdego egzemplarza jest znormalizowana i wynosi 40,- zł (w subskrypcji 30,- z), toteż zapasy najwcześniej wydanych tomów nr 1, 2, 3-4, 5-8, 9-15, 29-32 zostały już wyczerpane. Do wydawcy wpłynęły zamówienia i żądania dodruku Pieśni ludu polskiego (DWOK, t. 1). Jeśli chodzi o rozpowszechnienie, to np. zagraniczne placówki naukowe i specjaliści otrzymują łącznie 41 egz. bezpłatnych DWOK, w tym w ZSRR 7, USA 6, w CSRS i NRD po 4, we Francji i Jugosławii po 3, w Bułgarii, NRF, Szwecji i W. Brytanii po 2 i w Australii i Brazylii oraz Austrii, Rumunii, Szwajcarii i WRL po 1 egz. 6 Zob. "Lud", t. 4'2: 19M, cz. I -mateidały z Sesj,i KlOlbergowskiej w Jeleniej GÓire 1954 r.; J. Krzyżanowski, Dorobek Oskara Kolberga w dziedzinie literatury ludowej. (W:) O. Kolberg, Pieśni ludu polskiego (DWOK, t. 1), s. XIX-XLI; M. Sobieski, Oskar Kolberg jako kompozytor i folklorysta muzyczny, tamże s. XLII-LVI; J. Burszta, Nowe tomy dziel Oskara Kolberga jako źródła folklorystyczne. "Literatura Ludowa", 1966, nr 4-6, s. 67-76; E. Krzyżaniak, Oskar Kolberg jako badacz kultury ludowej. "Zycie i myśl", 1966, nr 3, s. 20-33. Zob. także wstępy etnograficzne, edycyjne, muzykologiczne i językoznawcze do tomów 39-53 i 60 DWOK wydanych z rękopisów Kolberga. 7 O. Kolberg, Obrazy Słowiańszczyzny południowej. Cz. I-IV, "Gazeta Polska", 1871, nr 77-87; 1872, nr 1-7, 42-43, 109-110, 133-136, 176-179. 8 J. Burszta, Spuścizna rękopiśmienna Oskara Kolberga i jej opracowanie. (W:) O. Kolberg, Pomorze (DWOK, t. 39), s. V-XXXIV; J. Burszta, M. Tarko, op. cit., s. 45-54; J. BurszJta, Dzieła wszystkie Oskara Kolberga. Historia i zasady wydania. "Literatura Ludowa", 1964, nr 4-6, s. 34-47. �Recenzje omz przegiqdy wydawnictw i czasopism 347 riału, które mają wpływ na kształt wydawnictwa. Do najbardziej interesujących zagadrrień należy jednak zalgaJdnien!ie ,;stopnia źródłowości" DWOK, tj. ,ustalenie, w jakim stopniu Dzieła wszystkie są materiałem żródłowym dla etnografii i folklorystyki polskiej, a zwłaszcza słowiańskiej. Jest to oczywiście zagadnienie obszerne, wymagające odrębnych badań 9, toteż w obecnym stadium prac edytorskich możliwe są zaledwie najbardziej ogólne, często tylko szacunkowe dane. Niemniej są one interesujące, poświęćmy więc temu zagadnieniu nieco uwagi. Jak wiemy - spuścizna rękopiśmienna Kolberga mieści się obecnie w 73 tekach wielkości B-4. Objętościowo zasób ten jest mniej więcej połową dorobku badacza (odliczywszy uprzednio korespondencję), drugą część stanowią publikacje. W zasobie rękopisów przeważają zapisy Kolberga; stosunkowo niewiele jest rękopisów obcych (ok. 5%) oraz wycinków prasowych. Ale wśród zapisów kolbergowskich część stanowią materiały zebrane w terenie (często zach0wane w oryginale obok przepisanych na czysto i opatrzonych przypisami, niekiedy z dodaniem wariantów), część zaś, ogólnie biorąc znacznie mniejszą, stanowią materiały wypisane z literatury. Rzecz w tym, że stosunek objętościowy tych materiałów (znany przy obecnym stanie prac) rozpatrywany dla poszczególnych regionów czy problemów osobno, kształtuje się bardzo różnie, od ok. 40 do 90% materiałów terenowych. Szczytowym osiągnięciem Kolberga pod tym względem jes,t etnograficzna monografia regionu Sianock,o-Krośnieńskiego, przygotowana w ponad 90% na podstawie własnego materiału terenowego. Tak więc, chociaż ustalenie dokładnego stosunku liczbowego dla całości spuścizny rękopiśmiennej byłoby przedwczesne, zdecydowana przewaga materiału źródłowego Kolberga jest już naj zupełniej widoczna. Rozpatrzmy pod tym względem zasób spuścizny opublikowanej. Zaliczamy do niej tom Pieśni ludu polskiego i 33 etnognafiJczne mOll'ograiiJeregiQnalne wydane w latach 1857-1890 pod zbiorowymi tytułami Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce oraz Obrazy etnograficzne, osobne zbiory pieśni i prace etnograficzne z lat poprzedzających wydanie Ludu i późniejszych, szereg rozpraw, studiów, artykułów i recenzji z dziedziny etnografii i muzykologii, utwory muzyczne i in. publikowane (w jęz. polskim) od 1841 r. do ostatnich lat życia, a takźe 2 tomy monograficzne Przemyskie i Wołyń wydane pośmiertnie 10. Około 3/4 objętości tych publikacji - to materiały źródłowe, w przeważającym stopniu pochodzące z bezpośrednich badań Kolberga. Są to głównie tomy Ludu i Obrazów etnograficznych, zbiory pieśni ludu polskiego (przeważnie obrzędowych), publikowane osobno (1842-1845) lub w "Przyjacielu Ludu" (1846-1847), "Bibliotece Warszawskiej" (1847-1849), Albumie literackim (1848) czy "Kalendarzach" J. Jaworskiego (1857) i J. Dngra (1869), pieśni litewskie wydane w "Zbiorze Wiadomości do AJn~ropo1ogiJiKII'iajowej" (1879) oralZ pralce: Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego, Właściwości, pieśni i tańce ludu Ziemi Dobrzyńskiej, Bajki z Polesia, także QPublikowane w "Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej" (1877, 1882, 1884), wreszcie obszerny cykl Obrazów Słowiańszczyzny południowej, dany w "Gazecie Polskiej" (1871-1872). 9 Związki Kolberga z słowiańskimi badaczami i tereny, z których gromadził materiał, omówił J. Burszta w pracy Kontakty Oskara Kolberga z etnografami i folklorystami słowiańskimi (W:) Z polskich studiów slawistycznych, ser. 3, Nauka o literaturze, Warszawa 1968, s. 203-209. 10 W;szystkie publikacj.e Kolberg,a będą szo:z;eg6łJOWlo wyk.amne w 7JestaWlieniu zamieszcronym :przy j·ego bio;g'rfafdi,częściowo ·także, w zaleŻiności od ich cha.rakteru, w ·tomach monog:I1afkzmych lub ;problemowych DWOK. �348 Recenzje oraz przeg!qdy wydawntctw t czasoptsm Rzecz jasna, całe to powyższe zagadnienie znajduje wIaściwe odzwierciedlenie w wycIawnliotwie. Mater:iiały żródł,olW€Kolberga wypełniają z g:rubsza 7.2 tomy (nr 1-67 li 70-74), tj. 90010 tytułów i (w,edług aktualny'ch danych) ok. 800/0 ogólnej objętości wydawnictwa. Jak więc widać, Dzieła wszystkie są wydawnictwem o zdecydowanej predominacji materiału źródłowego, toteż z punktu widzenia naukowego należą do wydawnictw o największej wartości poznawczej. Jeśli chodzi o stronę edytorską Dziel, należą one i pod tym względem do niezwykłych, bowiem obejmują największy i najbardziej różnorodny materiał rękopiśmienny i publikowany, powstały w okresie przeszło 50 lat zbierackiej i twórczej działalności Kolberga, półwiecza, w którym narodziła się i rozkwitła rodzima etnografia. Dziela noszą ślady przemian metodologicznych autora oraz ścierania się etnograficznych i etnologicznych wpływów teorii europejskich i wIasnych poglądów, wielorakioh pl,anów i k'Oncepcjli baJdawc:z.yJch,wydawniczych itp. Z obu tych względów Dzieła wszystkie są zjawiskiem wyjątkowym w światowej literaturze etnograficznej i folklorystycznej. Medard Bibliografija trudow Przygotowały O. W. Bunakowa, Instituta Tarko im. N. N. Miklucho-Maklaja (1900-1962). R. W. Kamienieckaja. Leningrad 1967, ss. 281. Etnografii Bibliografia ta, wydana staraniem Biblioteki AN ZSRR i Instytutu Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja, reprezentuje typ bibliografii formalnej. Zawiera wydawnictwa określonych instytucji. Obok prac wymienionego w tytule Instytutu Etnografii, działającego pod tą nazwą od roku 1937 (poprzednio, od roku 1933 istnial Instytut Antropologii, AI'cheologii i Etnogr,af:H, imię N. N. Mikłucho-M:akł:aja nadano instytutowi w roku 1947), bibliografia rejestruje publikacje Muzeum Antropologii i Etnografii im. Pio.tra WieUde~o w lJeningr:adzJie. In:stytUJt jest spadmobiercą i kontynuatorem działalności Muzeum, które zresztą dotąd pracuje w ramach Instytutu jako placówka autonomiczna. W słowie "Od Redakcji" czytamy, że bibliografia stanowi "zestawienie prac szerokiego zespołu autorów, silnie związanych w okresie wielu lat z zadaniami Instytutu i Muzeum" (s. 5). Brak jednakże we wstępie krótkiej chociażby informacji roli wymienionych instytucji w rozwoju etnografii rosyjskiej i radzieckiej. Wyjaśniłaby ona, że w bibliografii ujęty został dorobek wybitnych uczonych zgrupowanych wokół czolowych placówek naukowych, decydujących, szc:>:ególnie w okresie radzieckim, o obrazie etnografii w Rosji i ZSRR. Dzięki wyjątkowemu znaczeniu zamieszczonych pozycji omawiane wydawnictwo może być traktowane również jako bibliografia specjalna, przynosząca wybór najbardziej reprezentatywnych prac etnograficznych. Informacja taka jednocześnie wskazałaby na te ośrodki, których publikacje pozostały nieuwzględnione - m. in. wielkie muzea oraz tak już dzisiaj rozbudowane instytucje etnograficzne w ramach akademii nauk poszc.zególnych republik. Bibliografia zawiera pięć wielkich działów: "Prace ogólne", "Prace ogólne i teoretyczne", "Etnografia ludów ZSRR", "Etnografia ludów pozaradzieckich" i "Antropologia". Podział ten, stworzony przy użyciu kryterium rzeczowego i geograficznego, uznać należy za w zasadzie celowy i przydatny dla celów bibliografii etnograficznej. Stwierdzenie nasze nie oznacza, że i tutaj, a głównie w szczegółowym rozpracowaniu ° �Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw 349 i czasopism układu treści, nie ma miejsc dyskusyjnych. Niezbyt szczęśliwe np. wydaje się umieszczenie podrozdziału "Krytyka teorii etnograficznych" poza działem zawierającym prace teoretyczne. W przedstawionym porządku zaprezentowano ponad 5 tysięcy pozycji, przy czym obok prac wydanych w Rosji i ZSRR odnotowano zagranicznp recenzje tych prac. Spisy bibliograficzne poprzedzone zostały krótkimi wstępami: "Od Redakcji" i "Od autorów", oraz wykazem rozpisanych wydawnictw periodycznych i seryjnych. Wykaz ten orientując, że w bibliografii ujęte zostały artykuły z tak ważnych czasopism naukowych jak: Sowietskaja Etnografija, Kratkije soobszczenija lnstituta Etnografii, Sbornika Muzieja Antropologii i Etnografii oraz z wydawnictw seryjnych: Narody Mira, Trudy lnstituta Etnografii i in., nadaje bibliografii wyjątkową wartość. Wydawnictwa te, nader szeroko wykorzystywane w pracy naukowej, dotąd nie były objęte pełnymi spisami bibliograficznymi, a czytelnicy posługiwali się spisami zawartości wydawanymi dla okresów kilkuletnich. Książkę zamykają indeksy: etniczny i osobowy, ten ostatni podzielony na indeks nazwisk autorów i redaktorów prac naukowych oraz recenzji, indeks recenzentów i tłumaczy publikujących omówienia i tłumaczenia prac radzieckich w wydawnictwach zagranicznych, na l<oniec indeks autorów i redaktorów recenzowanych prac. Dla polskich etnografów nader interesujące jest zainteresowanie Polakami i polską etnografią na gruncie nauki radzieckiej, uchwytne w bibliografii. Dowiadujemy się m. in., że w okresie przedwojennym na łamach czasopism Etnografija i Sowietskaja Etnografija zrecenzowano prace L. Krzywickiego i W. Antoniewicza. W okresie powojennym polskich prac recenzowano już więcej, m. in. były to książki W. Gołąbka, Cz. Pietkiewicza oraz Etnografia Polska. W tymże okresie w Sowietskiej Etnografii ukazują się artykuły polskich etnografów: W. Dynowskiego, D. Dobrowolskiej i W. Kwaśniewicza a także J. Gajka. Dzięki uwzględnieniu w Bibliografii recenzji prac radzieckich, umieszczanych w czasopismach pozaradzieckich, znalazły się w niej również nazwiska ich polskich recenzentów: K. Adamus, E. Frankowskiego, J. Lutyńskiego, H. Malewskiej, E. Pietraszka i in. Nie jestem entuzjastą bibliografii "instytucjonalnych" o znaczeniu ograniczonym głównie do badań nad historią instytucji naukowych. Recenzowana bibliografia, będąca spisem prac instytucji zajmujących się jedną tylko lub grupą pokrewnych dyscyplin naukowych, uzyskała w ten sposób walor szerszy. Jest jednocześnie, o czym już W!spominaliśmy, etnograficzną bibliogI'!a1"ią specjalną. Jako taka :zm.ajdzie się zapewne w ręku wszystkich zainteresowanych etnografią radziecką, a w przyszłości posłuży jako podstawowa pomoc w pracach nad bibliografią etnografii rosyjskiej i radzieckiej. Zbigniew ETNOLOGICZNE 1. PRACE NOWOŚCI WYDAWNICZE W NIEMIECKIEJ FEDERALNEJ Jasiewicz REPUBLICE TEORETYCZNE: WHhelm Emil Miihlimann, Homo Crea,tor. Abhandlu.ngen zur Sozlologie, Anthropologie und Ethnologie. Wiesbaden 1962. Heidelbergski profesor, autor wielu prac z dziedziny metodologii nauk antropologicznych, jest propagatorem odrębnej - różnej od etnologii i etnografii - dyscypliny naukowej tzw. antropologii kulturalnej �350 Recenzje oraz przeglądy wydawnictw i czasopism "Kulturanthropologie". Antropologia kulturalna jest według niego dyseypliną antropologiczną, dążącą do poznania człowieka, przy czym punktem wyjściowym jest dla niej empirycznie stwierdzalny pluralizm kulturowy. Owa różnorodność kulturowa stawia przed nami pytanie, jakie ludzkie możliwości, jakie. szanse są każdorazowo w jakiejś kulturze realizowane? Kultury są wg Miihlmanna typowymi szansami możliwych ludzkich zachowań. Z kulturowej rzeczywistości antropologia kulturalna wyabstrahowuje uprzywilejowane w niej szanse zachowań. Obiektami naszymi są rezultaty i z nich wnioskujemy o działaniach. Antropologię kulturalną można więc zdefiniować jako naukę o kuiUurowo uwarunkowanych różnicach modyfikacji zachowań lub też jako porównawczą naukę o etologicznych modyfikacjach. Prócz rozpatrzenia niektórych kategorii antropologicznych - natura a kultura, relatywizm kulturowy, rytualność - znajdujemy w pracy szkice z metodologii innych nauk społecznych i antropologicznych. Wilhelm Emil Miihlmann, Rassen, Ethnien, Kulturen. Moderne Ethnologie (Soziologis'che Texte Nr 24), Neuwied-Ber1in 1964. Ukazanie ,się tej etnologicznej pracy w ramach serii poświęoonej socjologii je~t w danym przypadku nie rezultatem tradycyjnie pojmowanego pokrewieństwa obu tych nauk, ale wynikiem specyficznego rozumienia przez autora przedmiotu badań etnologicznych. Miihlmann (patn: także Ethnologie als soziologische Theor'ie der interethnischen Systeme. "Kalner Zedtschrift ftir Soziologie", t. 8, 1956, s. 186-265) widzi w etnologii socjologiczną dyscyplinę, badającą interetniczne związki i systemy, z których wyabstrahowuje typowe sytuacje i procesy. Jako socjologiczna teoria interetnicznych systemów, tworzy ona gałąź socjologii historii i socjologii kultury. Rozumiana jako dyscyplina socjologiczna pozostaje taka etnologia poza obrębem dotychczas pojmowanej etnologii i antropologii kulturalnej. Zawężając przedmiot badawczy etnologii do grup etnicznych, ich systemów i wzajemnych związków oddziaływania, wkracza Mtihlmann na dość drażliwy teren badawczy w naukach społecznych, którego główne pojęcia zostały już wymienione w tytule pracy. Wzajemny związek między grupą etniczną, kulturą a rasą był i jest w etnologii przedmiotem rozlicznych pomyłek, nieporozumień i nieuzasadnionych nadziei. Praca Mtihlmanna usiłuje być pod tym względem dalszym krokiem prowadzącym do rzeczywistego, pozytywistycznego wyjaśnienia problematyki. Adolf Ellegard Jensen, Die getotete Gottheit. Weltbild einer friihen Kultur. Urban - Bucher 90, 1965, s. 168. A. E. Jensen, niedawno zmarły etnolog niemiecki, kierownik Instytutu Frobeniusa we Frankfurcie nad Menem, na krótko przed śmiercią ukończył pracę, z której tematem - wewnętrzny związek elementów tworzących kulturę - był związany podczas prawie całej swej kariery naukowej (patrz tenże, Das Weltbild einer friihen Kultur. Paideuma, t. 3, 1944, 's. 1-85; ten,że, Das religiOse Weltbild einer friihen Kultur. Studien zur Kulturkunde, t. 9, Stuttgart 1948). Według Jensena strukturę ~ażdej kultury przenika pewna centralna idea, która organizuje wszystkie elementy danej kultury w j,edną sensowną całość. Mimo iż owa naczelna idea realizuje się w całej kulturze, to jednak najłatwiej uchwytna jest w elementach kultury duchowej, a szczególnlie w mitach, k1:óre są kluc:bem do poznaniia świadomości i wiedzy o świecie nosicieli danej kultury. Mity informują o wydarzeniach w czasach przedhistorycznych, w których nastąpiło ugruntowanie porządku świata danej kultury. Owo zapatrzenie się na wydarzenia przedhistoryczne jest naj istotniejszą cechą światopoglądu ludów kultur prymitywnych, i nie tylko ich, gdyż również w kulturach wyż:szy,ch mOźl1Iastwierdzić istotne c'echy owego mityczne.go światopoglądu. Jego istotą jest zrozumienie, iż śmierć i życie, zabójstwo i płodzenie, przyna- �Recenzje oraz przeg!qdy wydawnictw i czasopism 351 leżą nieodłącznie do sriebie, gdyż jedno bez drugiego byłoby bezsensowne. Jensen jest zdania, iż człowiek dokonał tego odkrycia już na dość wczesnym etapie swojej historii. Odbiciem tego poznania ma być treść licznych mitów o przedhistorycznym zabójstwie bóstwa, którego śmierć uczyniła równ1eż człowieka śmierlelnym. We współczesnych obrzędach owo mityczne wydarzenie jest powtarzane, przez co sensowny porządek świata zostaje na nowo stworzony, przedstawiony i ugruntowany. 2. ANTOLOGIE ETNOLOGICZNE: Kultur, wyd. Carl August Schmitz (Akademische Reihe), Frankfurt am Main 1963, s. 422. Pierwsza z dwu omawianych tutaj antologii C. A. Schmitza, zmarłego w roku 1966, profesora etnologii Uniwersytetu Frankfurckiego nad Menem i kierownika Instytutu Frobeniusa, przynosi szkice z zakresu teorii kultury. We wstępie wydawca podkreśla, iż problemy funkcjonowania i genezy kultur ludów niepiśmiennych są centralnymi zagadnieniami etnologii. W skład antologii wchodzą następujące artykuły - w nawiasie podano rok pierwszego wydania: G. Klemm, Fantasie uber Museum fUr die Culturgeschichte der Menschheit (1843); A. Buhler, Uber die Verwertbarkeit volkerkundlicher Sammlungen fur kulturhistorische Forschungen (1947); E. B. Tylor, Die Culturwissenschaft (1873); A. Bastian, Der Volkergedanke (1881); F. Boas, Sprache, Rasse und Kultur (1914); H. Dietschy, Von zwei Aspekten der Kultur (1962); W. Milke, Der Funktionalismus in der Volkerkunde (1937); W. Milke, Uber einige Kategorien der funktionellen Ethnologie (1938); R. Piddington, Die Prinzipien der Kulturanalyse (1950); S. F. Nadel, Institutionen (1951); A. Buhler, Kultur und Kunst (1961); W. Milke, Die Lehre von den Kulturstilcn in der Volkerkunde (1938); S. M. Shirokogoroff, Die Grundzuge der Theorie vom Ethnos (1935); C. Kluckhohn und C. H. Mowrer, Kultur und Personlichkeit: ein Begriffs-Schema (1944); C. Kluckhohn u. a., Werte und Wert-Orientierung der Theorie vom Handeln (1959); L. A. White, Der Begriff Kultur (1959). Pracę kończy zestaw literatury do poszczególnych artykułów, indeks nazwisk i indeks rzeczowy. Religions-Ethnologie, wyd. Carl August Schmitz (Akademische Reihe), Frankfurt am Main 1964, s. 461. Według słów wydawcy "artykuły tego tomu zajmują się zjawiskami religijnymi ludów nie posiadających ani pisma, ani ukształtowanej silnie klasy kapłanów". Antologia prócz wstępu pióra C. A. Schmitza zawiera następujące artykuły (w nawiasie rok pierwszego wydania): N. Soederblom, Der Animismus. Belcbung und Beseelung (1916); L. Levy-Bruhl, Das Gesetz der Teilhabe (1912); G. v. d. Leeuw, Macht und theoretisierte Macht (1956); P. W. Schmidt, Natureigenschaften und Kult des Hochgottes der Urkultur (1930); Ad. E. Jensen, Hochgott und Dema Gottheit (19,60);K. Th. Preuss, Der religiose Gehalt der Mythen (1933); C. Levi-Strauss, Die Sage von Asdiwal (1958); A. Friedrich, Die Forschung uber das fruhzeitliche Jiigertum (1941); H. Petri, KultTotemismus in Australien (1950); L Paulson, Seelenvorstellungen und totenglaube nordeurasischen Volkern (1960); L. Vajda, Zur phaseologischen Stellung des Schamanismus (1959); D. Schroder, Zur Struktur des Schamanismus (1955); C. A. Schmitz, Todeszauber in Nordost-Neuguinea (1959); A. v. Gennep, Die Ubergangsriten (1909); R. Linton, Nativistische Bewegungen (1943); R. F. Wallace, Revitalisations-Bewegungen (1956). Do antologii dołączono bogatą literaturę przedmiotu, indeks nazwisk i indeks rzeczowy. �352 Recenzje 3. RELACJE oraz przegLqdy wydawnictw i czasopism Z EKSPEDYCJI: H. Straube, Westkuschitische Volker Siid-Athiopiens, 1963, s. XIII + 815; dodatek: 44 tablic'e .i 8 map. Pra:ca j,est trZJecim z ~olei tomem sprawozdań z wyprawy naukowej na południe Etiopii, przeprowadzonej pod egidą Instytutu Frobeniusa w latach 1950/52 i 1954/56. Pierwszy tom Altvolker Siid-Athiopiens, 1959, s. XIV + 455; dodatek: 45 rysunków, 227 jednokolorowych ilustracji i 6 map, zawierał przyczynki Eike Haberlanda, A. E. Jensena, W. Schulz-Weidnera i Elisabeth Pauli. Autorem tomu drugiego Galla Siid-Athiopiens, 1963, s. XIX + 815; dodatek: 44 tablice z rysunkami, 88 tablic ze zdjęciami i 5 map, jest Eike Haberland. Wszystkie trzy tomy przynoszą opisy ku1tur, które dopIero przed 60 laty weszły w bliższy kontakt z Europejczykami i dopiero od niedawna są przedmiotem badań etnoLogicznych. Publikacje przynoszą materiał prawie z wszystkich dziedzin kultury: wyobrażenia religijne, literatura, sprzęty, rzemiosło, zajęcia etc. Tom trzeci poświęcony jest pięciu jednostkom etnicznym: T'scha:ko, Amarro, c21ter'emludom wyżyny Gamu, Sala i Djandjero. Każda z nich omówiona jest w osobnym rozdziale zawierającym atropogeografię regionu, inwentarz kultury materialnej, opis życia społecznego i religijnego. Karin Hissink i Albert Hahn, Die Tacana, 1961, s. XVI + 692. Praca jest rezultatem terenowych badań prowadzonych z ramienia Instytutu Frobeniusa na terenie Boliwii w latach 1952-1954. Książkę otwiera krótki szkic lingwistyczny i zarys historii Tacana od czasów Inków do chwili obecnej. Pozostała, szczegółowa część tomu zawiera tematycznIe upmządkowane mity Tacana. W analizie ZJebI1anegomateriału autor porządkuje motywy według epok i dochodzi do wniosku, że chociaż obecnie Tacana trudnią się rolnictwem, to jednak ich świat wyobrażeń nawiązuje jeszcze mocno do okresu łowiectwa i zbieractwa. 4. RELIGIE LUDOw PIERWOTNYCH: Ivar Pauls.en, Karl Je,Umar, Ake Hiulitkrantz, Die Religionen Nordeurasiens und Arktis. Seria "Die Religionen der Menschheit", t. 3, 1962, s. XII + 425. Praca oparta na bogatych studiach źródłowych jest systematycznym wykładem życia religijnego ludów z północnych krańców trzech kontynentów. Ernst Dammann, Die Religionen Afrikas. SeriIa "Die Religiionen del' Menschheit", t. 6, 1963, s. XVI + 302. Praca nie ma charakteru systematycznego opisu religii i kultów afrykańskich. Poszczególne religie i kulty są dla autora tylko bazą wyjściową do poszukiwań wspólnych cech wszystkich religii afrykańskich. W oparciu o owe wy,absllrahowane .cechy lmnstruuje E. Dammann reUgijn,e praidee. W. Krickeberg, Hermann Trimborn, Werner Muller, Otto Zerries, Die Religionen des Alten Amerika; Seria "Die Religionen der Menschheit", t. 7, 1961, s. XIII i 397. W. Krickeberg omawia religie Majów i mieszkańców Meksyku, H. Trimborn religie dawnego Peru i Inków, natomiast W. Muller i O. Zerries religie ludów prymitywnych: pierwszy Ameryki Północnej, drugi Ameryki Południowej. A. Bareau, W. C. v. Schubring, Fur'er-Heimendorf, Die Religionen Indiens, Band III. Budhismus, Jinismus und Primitivvolker. Seria "Die Religionen der Menschheit", t. 13, 1964, s. VI i 362. Zycie religijne ludów prymitywnych zamieszkujących półwys,ep Indyjski, w s'tosunkowo niew1elkiJIIl szkicu przedstawia C. v. Furer-Heimendorf. Większa część książki poświęcona jest wykładom religii wyższych kultur hinduskich, a przede wszystkim Buddyzmowi. der amerikanischen Gerhard Konrad Kloska �Recenzje Badania socjologiczne oraz przeglqdy na Ziemiach i czasopism 353 Materiały z konferencji w Poznaniu "Przeglądu Zachodniego", zesz. 11, Poznań Zachodnich. dniach 1 i 2 marca 1963 r. Biblioteka 1963, s. 146. \V wydawnictw W dniach 1 i 2 marca 1963 r. Instytut Zachodni i Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Socjologicznego zorganizowały w Poznaniu sesję naukową poświęconą ocenie stanu badań socjologicznych na Ziemiach Zachodnich oraz problemom nieprofesjonalnego ruchu pamiętnikarskiego na tych terytoriach. Konferencja ta, będąca próbą podsumowania dotychczasowego dorobku socjologii na Ziemiach Zachodnich oraz forum służącym określeniu potrzeb i przyszłych zadań tej dyscypliny, posiadała bez wątpienia ważne znaczenie dla rozwoju i aktywizacji nauk społecznych nad Odrą i Bałtykiem. Szereg poruszonych wówczas kwestii i problemów można z powodzeniem odnieść do dyscyplin pokrewnych, a w tym także i do etnografii, dla której ziemie te byly i są nadal poligonem doświadczalnym umożliwiającym zarówno opracowanie precyzyjniejszych metod badawczych jak i rozbudowę etnograficznej teorii kultury. Dobrze się zatem stalo, iż materialy z tej sesji naukowej wydane zostaly staraniem Instytutu Zachodniego w Poznaniu, w postaci 11 zeszytu tzw. Biblioteki Przeglądu Zachodniego. Publikacja ta zawiera pełne teksty wszystkich wygłoszonych referatów a także liczne komunrikaty przedstawicieli naukowych środowisk Ziem Zachodnich, które dla celów wydawniczych znacznie rozszerzono. Żałować jednak należy, iż do tej pożytecznej pracy nie włączono stenogramów dyskusji, która wniosla wiele interesujących wniosków, uwag i spostrzeżeń. Pominięto w ten sposób m. in. relację o wkładzie poznańskiego środowiska etnograficznego w badania Ziemi Lubuskiej i Koszalińskiej. Czytelnik zainteresowany jednak bliżej samym przebiegiem obrad i ważniejszymi wypowiedziami znajdzie na ten temat bliższe informacje na łamach Przeglądu Zachodniego i Studiów Socjologicznych 1. Pracę otwiera art. W. Markiewicza analizujący aktualną sy'tuację socjologii na Ziemiach Zachodnich w świetle dorobku regionalnych placówek naukowych oraz socjologicznych ośrodków z głębi kraju. Szereg uwag, charakterystyk i spostrzeżeń autora odpowiada również roli i zadaniom jakie spoczywają na badaniach etnograficznych w tym zakresie. Znamienne są np. uwagi W. Markiewicza dotyczące oceny klasycznych badań nad przemianami społecznymi na Ziemiach Zachodnich. Tematyka ta została już w zasadzie wyczerpana i wyeksploatowana; zmieniła się również rzeczywistość społeczna tych ziem. Dlatego też dziś można się już pokusić o próbę stworzenia syntetycznego ujęcia procesów społecznych przeobrażeń w oparciu o liczne, dotychczas publikowane opracowania cząstkowe 2. Fakt ten jednak nie jest dła wszystkich oczywisty, gdyż stale, jak pisze Markiewicz, spotykamy sh~ z takimi pracami, w których "... pozory odkrywczości stwarzało się nieraz w ten sposób, że przedmiotem badań czyniło się coraz to nowe jednostki przestrzenne i kategorie społeczno-zawodowe uznane za reprezentatywne dla Ziem Zachodnich. Można było odnieść wrażenie, iż niektórzy teoretycy stan badań socjologicznych nad społeczeństwem Ziem Zachodnich skłonni będą uznać za zadowalający dopiero z tą chwilą, kiedy każda osada i grupa społeczna na tych ziemiach doczeka się swojej oddzielnej monografii ..." 3. l Zob. np. A. Brencz, A. Posern-Zieliński. Konferencja naukowa poświęcona badaniom socjologicznym na Ziemiach Zachodnich. "Przegląd Zachodni", 1968: t. 24, Nr 3, s. 256-266. 2 Pierwszą próbą w tym zakresie była zbiorowa publikacja pod red. W. Markiewicza i P. Rybickiego wydana również w Instytucie Zachodnim pt. Przemiany spoteczne na Zie-. miach Zachodnich. Poznań 1967. 3 W. Markiewicz, Aktualna sytuacja i perspektywy badań socjologicznych na ziemiach 23 - Lud, t. 53, 1969 �354 Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism Surowa ocena tego "skostniałego" nurtu socjologii wydaje się odpowiadać także w części charakterystyce szeregu badawczych przedsięwzięć etnograficznych. Wiele jest jeszcze takich prac, które stronią od nowych oryginalnych ujęć, rozczłonkowują kulturę ludową wg got()wych recept i schematów na przysłowiowe atomy i pozbawiają ją jej właściwej, wciąż zmieniającej się treści. Nic więc zatem dziwnego, iż poza realnym wkładem w powiększenie naszej dokumentacji etnograficznej, rejestracją i opisem określonych zjawisk i faktów nie przyczyniają się one do rozwoju metody i teorii etnografii polskiej. Nowe ukierunkowanie badań społecznych na Ziemiach Zachodnich musi, jak stwierdza W. Markiewicz, uwzględniać fakt, iż zjawiska z jakimi na obszarach tych się spotykamy, przestały już być czymś specyficznym, więcej oczywiście w znaczeniu socjologicznym, aniżeli etnograficznym, stając się wyłącznie skrajnym przypadkiem ogólnego procesu zmian charakterystycznych dla całego polskiego społeczeństwa. Wraz z utratą tej regionalnej specyfiki ulec także muszą zasadniczym zmianom dotychczasowe metody obserwacji i narzędzia analizy procesów społecznych. Tylko bowiem tą drogą będzie można uchwycić i poddać naukowej analizie swoistość tych ziem, o wiele dziś subtelniejszą, aniżeli to miało miejsce w pionierskim okresie zasiedlania i zagospodarowywania. Wydaje się, iż w dziedzinie opracowywania nowych metod badawczych rysują się znaczne możliwości współpracy socjologii z etnografią, bez której to dla obu tych dyscyplin szereg zjawisk społecznych i kulturowych znaleźć się może w cieniu, tj. poza sferą naukowej obserwacji. Siedem syntetycznych komunikatów, uzupełniających artykuł, tworzy jasny obraz rozwoju badań socjologicznych i ich aktualnego stanu w województwach nadodrzańskich i nadbałtyckich. W sumie są one świadectwem stałego, dynamicznego rozwoju, prężności i emancypacji regionalnych ośrodków naukowych na Ziemiach Zachodnich, których ambicją jest jak najlepsze i wszechstronne poznanie oraz rozpracowanie lokalnej problematyki badawczej. Obszerna druga część pracy zawiera te materiały z konferencji, które poświęcone były problematyce pamiętnikarskiej w aspekcie użyteczności tego rodzaju dokumentów dla nauk społecznych. Rozwój dyskusji nad polskim nieprofesjonalnym pamiętn'ikarstwem i jego specyfiką przybiera bardzo szerokie rozmiary, czego dobitnym świadectwem są coraz liczniejsze, różnego rodzaju akcje konkursowe - "na pamiętnik" oraz stały wzrost zainteresowania tą dziedziną ludowej twórczości z pozycji metodologicznych i teoretycznych. Przykładem choćby - pożyteczna inicjatywa redakcji "Tygodnika KulturaLnego", który na przełomde 1968 i 1969 r. udostępnił swe łamy naukowcom różnych specjalności, pedagogom, publicystom, pisarzom, działaczom kulturalno-oświatowym, słowem wszystkim tym, którzy wypowiedzieć chcieli swe własne uwagi i refleksje w ramach ankiety pod znamiennym tytułem: "Pół wieku fenomenu pamiętnikarstwa polskiego" 4. Prezentowane w omawianym tomie materiały, choć w zasadzie dotyczą pamiętnikarstwa Ziem Zachodnich, stanowią doskonałą ilustrację tego specyficznie polskiego zjawiska w jego skali ogólnokrajowej. Znany specjalista w tym zakresie przedstawiciel Komisji Badań nad Pamiętnikarstwem Współczesnym Komitetu Badań nad Kulturą Współczesną PAN - F. Jakubczak - poddał wnikliwej analizie nurt pamiętnikarstwa masowego z jakim spotykamy się głównie w Polsce po roku Zachodnich. (Kadry, organizacja, problematyka). (W:) Badania socjologiczne na Ziemiach Zachodnich. Poznań 1968, s. 15. 4 Zob. np. "Tygodnik Kulturalny", 1968, nr: 45, 48, 49, 50, i 1969, nr: 1, 2; oraz omówienie L. Krasuckiego, Pól wieku i ciqg dalszy. "Trybuna Ludu", 1969, t. 22, nr 43 (7233), wyd. B, z dnia 13. II. 1969 r. �Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw 355 i czasopism 19565. Na szczególną uwagę zasługują te fragmenty jego pracy, które dotyczą genezy tego fenomenu oraz ontologicznych, epistemologicznych i czysto warsztatowych prob'lemów socjologii pamiętnikarstwa. Warto tutaj znów uczynić dygresję i odwołać się do etnografii. Dyscyplina ta, podobnie jak i inne, winna w szerszym niż dotychczas zakresie włączyć się do badań nad pamiętnikarstwem ludowym, którego celem z jednej strony byłaby ludoznawcża analiza tego "kulturowego" zjawiska, z drugiej zaś - opracowanie skutecznej metody wykorzystania tego rodzaju źródeł w studiach etnograficznych. Dokumenty osobiste, jakimi bez wątpienia są pamiętniki, nie były bowiem dotychczas w szerszym stopniu wykorzystywane w badaniach nad polską kulturą ludową. Nie oznacza to jednak, by ten stan nie mógł ulec zmianie. Swego rodzaju emancypacja ruchu pamiętnikarskiego, objęcie jego zasięgiem środowisk wiejskich stwarza tu przed badaczami możliwość sięgnięcia po nowy typ materiału żródłoweg·o, któ'fy - jark już tego dowiedli !socjolo~owie - do!s~onale ilustruje prZJemian y jakie zaszły w ostaItniJm dwudziestopięciQleciu na poJ:Slk.iejwsi i w oSlobowości chłopa. Najważniejszym i pierwszoplanowym jednak zadaniem - jest jednak wypracowanie odpow,iednich metod anlalizy i krytyki tr,eści tych dokumentów. Myślę, że artykuł F. Jakubczaka stanowi dobre wprowadzenie do tego rodzaju dyskusji. Z jednej strony należałoby oprzeć się na pięknych polskich tradycjach wykorzystania materiałów pamiętnikarskich, sięgając aż do roku 1918, kiedy to ukazała się fundamentalna praca W. 1. Thomasa i F. Znanieckiego 6. Z drugiej zaś strony warto byłoby zwrócić większą uwagę na doświadczenia anglosaskiej antropologii społecznej i kulturowe], która już dawno dostrzegła walory tego rodzaju piśmiennictwa i w szerokim zakresie wprowadziła je do swego warsztatu naukowego. Przykładem - wydane również w Polsce i szeroko znane na świecie inspirowane pamiętniki meksykańskiej rodziny Sancheza i autobiografia Talayesvy - członka indiańskiego plemienia Hopi, które są doskonalą, oczywiście subiektywną, wizją obrazu kultury określonej społeczności widzianej przez pryzmat własnych doświadczeń życiowych członków tej wspólnoty 7. Ocenie dotychczasowego stanu pamiętnikarstwa na Ziemiach Zachodnich poświęcone są artykuły A. Kwileckiego i Z. Dulczewskiego B. Naukowe znaczenie tego piśmiennictwa widzą autorzy w tym, iż pamiętniki stanowią cenne źródło uzupełniające do analizy okresu wielkich migracji i pionierskich lat odbudowy Ziem Zachodnich. Materiał ten zawarty zwykle w realiach konkretnych przeżyć i postaw osadników przelany na papier w szczerej i prostej formie zapisu oddaje doskonale atmosferę tamtych dni. Pamiętniki uzyskane drogą konkursów od młodego pokolenia mieszkańców Ziem Zachodnich dostarczają już innej problematyki badawczej. Umożliwiają m. in. śledzenie takich procesów jak np. integrowanie się Ziem Zachodnich z resztą kraju w jednolite terytorium polskiej grupy narodowej oraz kształtowanie się w tych rejonach kraju nowej struktury społecznej. Autorzy wskazali także na niebagatelne znaczenie polityczne i społeczno-kulturalne tych pamiętników. Umożliwiły one w dużej bowiem mierze poznanie upowszechnienie wiedzy o heroicz5 F. Jakubczak, Metoda pamiętnikarstwa masowego w badaniach Badania socjologiczne ..., op. cit., s. 43-58. 6 W. I. Thomas, F. Znaniecki, The Polish Peasant in Europe and 1918. nad wspólczesnoŚciq. (W:) America. 5 t., Boston 7 Zob. O. Lewis, Sanchez i jego dzieci. Autobiografia rodziny meksykańskiej. Warszawa 1964, s. 966; Wódz Slońca. Autobiografia D. C. Talayesvy Indianina z plemienia Hopi, opr. Leo W. Simmons, Warszawa 1964, s. 454. B A. KWilecki, Pamiętnikarstwo s. 59-70; Z. Dulczewski, Konkursy w Poznaniu. Tamże, s. 71-ll6. Ziem Zachodnich. (W:) Badania socjOlogiczne ... , op. cit., na pamiętniki z Ziem Zachodnich Instytutu. Zachodniego �356 Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism nym okresie rekonstrukcji i rozbudowy Ziem Zachodnich rozwiewając nieraz wiele fałszywych stereotypów i mitów. Stanowiły one również element inspiracji szeregu środowisk twórczych przyczyniając się do upowszechnienia tematyki Ziem Zachodnich w naszej wspókz,e1snej działalnośoi artystycznej. Ostatnia część pracy zawiera znów obszerny zestaw komunikatów informujących o rozmaitych inicjatywach w zakresie gromadzenia materiałów pamiQtnikarskich na Ziemiach Zachodnich. Znajdujemy tam nie tylko zarys dziejów pamiętnikarstwa masowego w północnych i zachodnich województwach, lecz także dokładne zestawy bibliograficzne, wykazy pamiętników i wspomnień, spisy organizowanych konkursów z podaniem nazw instytucji przechowujących w swych archiwach te cenne i w małym jeszcze stopniu publikowane zbiory materiałów. Jest to więc zatem także doskonały przewodnik informacyjny dla każdego, kto zamierza w swych badaniach wykorzystać te osobiste dokumenty osadników i autochtonów Ziem Zachodnich. W sumie wydaje się, że inicjatywa publikacji materiałów z konferencji była ze wszech miar słuszna. Praca ta winna zwrócić większą niż dotychczas uwagę wielu dyscyplin, poza oczywiście socjologią, na ten nowy typ źródeł. Zainteresowani ju? są historycy, psycholodzy, pedagodzy i także etnografowie. Powstaje jedynie problem odpowiedniego wartościowania tych subiektywnych materiałów i udoskonalenia metod analizy naukowej właściwej dla każdej z tych dyscyplin. Zagadnienie weryfikacji pamiętników, oceny ich wartości i znaczenia - to dziedzina, w której dyskusja interdyscyplinarna jest wręcz nieodzowna. Tylko wówczas bowiem będzie można wymienić zdobyte już doświadczenia i ujednolicić wiele stanowisk oraz osiągnąć pewne zbliżenie na polu naukowej analizy, teorii i metodologii. Wniosek ogólny, jaki nasunąć się musi każdemu, kto zapoznał się z treścią omawianej publikacji - to stwierdzenie, iż niepodobna dziś ignorować materiałów pamiętnikarskich, a badacz zajmujący się współczesną problematyką Ziem Zachodnich winien sięgnąć do skarbnicy tej nowej ludowej twórczości literackiej, której eksplozja na naszym polskim gruncie jest nawet w skali światowej zjawiskiem wyjątkowym. Aleksander Posern-Zieliński Julian Maśłanka, Zorian Dołęga-Chodakowski. Piolska Akademia Nauk Oddział w Krakowie. Prace Komisji Historyczno-literackiej, nr 13. Wroclaw-WarszawaKraków 1965,. s. 159; Z. Dołęga ChodakoWiski, O Sławiańszczyźnie przed chrześcijaństwem oraz inne pisma i listy. Opracował i wstępem opatrzył Julian Maślanka. Warszawa 1967. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 454. Postać Adama Czarnockiego, znanego bardziej pod pseudonimem Zoriana Chodakowskiego, nie miała szczęścia do monografistów. Przyczyny tego faktu były różne: swą zbieracko-naukową działalność autor rozprawy O Slawiańszczyźnie przed chrześcijaństwem rozwijał nie tylko w kraju, ale także na terenach rosyjskich; tam też znalazła się większość nie opublikowanej dotąd jego spuścizny. Problematyka głównej rozprawy Chodakowskiego dotyczyła więcej ideologii niż historii literatury. Zebrane przez niego materiały stanowiły nieoceniony skarb dla wielu nauk, zwłaszcza archeologii i etnografii. Wiązały się one nie tylko z Polską, ale ze SłowiańsZlczyzną w ogóle. Pisali o Czarnockim archeologowie, etnografowie, folkloryści polscy, rosyjscy i ukraińscy oraz historycy literatury tych narodów. Poruszone w ich rozprawach zagadnienia obejmowały zwykle tylko bardzo wąski zakres: dotyczyły prawie zawsze wąskiego wycinka danej nauki. Spowodowane to było z jednej strony trudnością �Heeen::je oraz przeglądy wydawnictw i czasopism 357 dotarcia do rozproszonych po polskich i rosyjskich archiwach materiałów źródłowych, z drugiej - trudnością poruszania się w szerokim kręgu zagadnień, jakie obejmowała krótka, ale bogata działalność Chodakowskiego, tego ojca etnografii polskiej, słowianoznawcy polskiego, odkrywcy i;olklol'u, który swymi teoriami naukowymi wplynął tak wielce na "ludowość" polskiej literatury romantycznej. Miejsce brakującej monografii Chodakowskiego zajęła legenda, w wyniku której postać ZOl'iana stała się bohaterem wielu utworów literackich tejże epoki. Wymienione względy sprawiły, iż mimo licznych artykułów i przyczynków do działalności naukowej i zbiel"ackiej Chodakowskiego, poza rozprawą-gawędą RawityGawrońskiego (ZOl'ian Dolęga Chodakowski, jego życie i praca, 1897), nie było dotąd książki, która by obejmowała całoks<:talt jego działalności zbieracko-naukowej, Piętrzące się w badaniach nad Chodakowskim trudności s'tara! się przezwydężyć w swojej książce Julian Maślanka. Będąc historykiem literatury raz po raz musiał wkraczać w dziedziny mu obce, odrabiać zaległości historyków etnografii czy archeologów. Zadziwia u autora Zoriana Dolęgi Chodakowskiego bogactwo zebranych przezeń a nieznanych dotąd materiałów źródłowych, także rękopiśmiennych, rozproszonych po archiwach polskich i radzieckich. Ogrom ich pokazuje dodana na końcu książki bi bliografia. Książka Maślanki "jeSJt to - jak pisze aUltor 'W "Słowie ws'tępnym" - raczej monografia (jeśli za taką praca ta może uchodzić) idei Chodakowskiego" (s. 5). Wprawdzie po przeczytaniu książki czytelnik dobrze orientuje się, o jaką ideę autorowi chodziło, szkoda jednakże, że idei tej nie sformułował - ściślej i konkretniej, Autor Chodakowskiego uniknąłby w ten sposób zawartego w tytule książki maksymalizmu, Bogaty bowiem krąg pl"Oblematyki badawczej Chodakowskiego już na pierwszy rzut oka sugel"Uje, obok obrosłej legendą idei zbieractwa i badań folklorystycznych Chodakowskiego, którymi Maślanka zajął się w swej książce, również krąg ideologii autora rozprawy O Slawiańszczyźnie przed chrześcijaństwem, Ideowa sylwetka Dołęgi Chodakowskiego w książce Maślanki nałożona została na szeroko podmalowane tło badań i zainteresowań epoki problematyką archeologicznoetnograficzną i ludoznawczo-słowiańską w Polsce i w Europie. Temu celowi służą rozdziały: wstępny pl. Poprzednicy Chodakowskiego i ostatni książki: Chodakowski i jego idee w polskim piśmiennictwie romantycznym, które jakby klamrami zamykają w tym tryptyku omówienie działalności Chodakowskiego. Rozdział środkowy: Zwrot ku przeszłości i pieśni gminnej stanowi właściwą monografię o Chodakowskim. Główny nacisk został tu położony na ludowość, utożsamianą często w dobie romantyzmu z narodowością. Z czterech przejawów romantycznej idei ludowości, które wymienił Maślanka: 1) zbieranie i publikowanie plonów twórczości ludowej, zwłaszcza pieśni i podań; 2) licznych przeróbek, parafraz i tłumaczeń gminnych z języków obcych; 3) zainteresowanie przez krytykę literacką poŚw.ięcającą wiele uwagi pieśni10m li podan:iom gminnym or'az wszelkim innym wytworom ludowej kultury; 4) czerpanie pełną garścią motywów ludowych i przetwarzanie ich w oryginalnym ujęciu literackim - zawdzięczała romantyczna ludowość Chodakowskiemu najwięcej pierwszej z nich. I na pokłosie tej zwrócił autor główną uwagę w rozdziale ostatnim. Sprawę ludowości romantycznej wiąże Maślanka, w przeciwstawieniu do jej estetycznej oceny w literaturach zachodnioeuropejskich, z kwestią ruchu narodowo-wyzwoleńczego i rozbudzania świadomości narodowej, ogólnie mówiąc, z jej funkcją narodową, Dodać by tu należalo, że w specyficznych warunkach polskich ludowość ta pełniła funkcję narodowości i była wyrazem patriotyzmu, który w tej formie można było przemycać w chwilach nacisku cenzury zaborczej, zwłaszcza w Królestwie Kongresowym i ziemiach zabranych. �358 Recenzje oraz przeglądy wydawnictw i czasopism Omawiając rodowód romantycznej ludowości, polegającej na podkreślaniu odrębności kultury słowiańskiej, idealizacji i gloryfikacji sielskiej przeszłości tych plemion, które Chodakowski przeciwstawił idei uniwersalizmu chrześcijańskiego, Maślanka ograniczył się j'ednak tylko do stwierdzenia gołych fakt6w. Auto!!" Zariana Dolęgi Chodakowskiego unika zupełnie interpretacji. Chodakowski utożsamia kultur~ ludową z narodową, a nowatorski zwłaszcza był jego zwrot do pieśni ludowej, która miała być źródłem narodowości i tworzywem poezji narodowej, jako nieskażonej żadnymi wpływami cywilizacji i kosmopolityzmu. Maślanka ukazuje w sposób krytyczny i ostrożny możliwość zapożyczenia tej idei i skutków jej oddziaływania, zapominając całkowicie o jej interpretacji ideowo-politycznej. Wyjątek jedyny interpretacji to powtórzenie za W. Kubackim sensu ideowego aktualizacji podania o wyborze chłopa Piasta na króla ... (s. 46). Ideowa interpretacja romantycznej ludowości w różnych dziesięcioleciach wyjaśniłaby odmienne funkcje, jakie pełniła ona we wczesnym romantyźmie w warszawskiej cyganerii artystycznej czy ziemiach litewsko- białoruskich. Siła oddziaływania Chodakowskiego to nie tylko omówiona przez Maślankę idea wszechstronnego wpływu jego idei ludoznawczych na rozwój ludowości polskiego romantyzmu, ale także oddziaływania zawartej w jego rozprawie ideologii w dziejach tego prądu. Dopatrywać się jej można w idealizacji pierwotnej utopii słowiańskiej, tak często spotykanej nie tylko w literaturze polskiej, ale także i historiozofii rosyjskiego słowianofilizmu. Widziałbym je nawet na ujmowaniu dziejów literatury polskiej przez pierwszych jej historyków połowy XIX wieku (W. Maciejowski, J. Majorkiewicz, M. Wiszniewski), u których wyżej postawiona została i uznana za narodową rodzima, na polskich pierwiastkach ludowych oparta kultura polska, niż przejmowana w okresie renesansu, oświecenia i pseudoklasycyzmu literatura naśladująca Greków, Rzymian i Francuzów. Wysuniętymi tu zastrzeżeniami nie obarczam bynajmniej książki Maślanki. Stawiam je jako postulaty dalszych badań nad oddziaływaniami ideologii Chodakow·· skiego. W ksiąźce Maślanki otrzymaliśmy nie tylko monografię o tym pionierze polskiego ludoznawstwa i romantycznej ludowości, lecz także dokładny przegląd badań ,nad polską llUdowośc.iąl'oman1ty'C:/mą.Do książki MaśLanki musi sięgnąć każdy, ktokolwiek pragnie zapoznać się z literaturą I polowy XIX wieku i ideą Słowiańszczyzny. Szkoda tylko, że mimo szerokiego adresu książki, którą zainteresuje się i zagranica, wydawnictwo nie pomyślało o wyższym jej nakładzie; 500 egzemplarzy to jednak za mało. Wykorzystane w omówionej książce rozprawy, artykuły i korespondencje Zoriana Chodakowskiego zostały przez Maślankę zebrane i opublikowane ostatnio w osobnym opasłym tomie pt. O Slawiańszczyźnie przed chrześcijaństwem oraz innych pismach i listach, stanowiącym pierwsze zbiorowe wydanie pism słowiańskiego ludoznawcy. Lektura zawartych w tomie pism Chodakowskiego wskazuje, że postulowany przez tego uczonego i teoretyka romantycznej ludowości program naukowy badań ludoznawczych formułowany i rozwijany był nie tylko w cytowanej powszechnie rozprawie O Slawiańszczyźnie przed chrześcijaństwem, ale i w innych pismach Chodakowskiego, pisanych w większości w języku rosyjskim i spoczywających w rękopisach w bibliotekach i archiwach radzieckich oraz w nie opublikowanych także dotychczas listach. Opracowany przez J. Maślankę tom pism zbiera je po raz pierwszy i udostępnia uczonym i czytelnikom nie tylko w języku oryginału, ale także i w tłumaczeniach polskich. Zawarte w tomie rozprawy, artykuły i korenspondencje ułożone zostały przez wydawcę w porządku chronologicznym, opatrzone zwięzłym wstępem biograficzno-naukowym, przedstawiającym sylwetkę �Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw 359 i czasopism Chodakowskiego; teksty opracowano z filologiczną pedanterią i opatrzono przypisami. Wśród działu rozpraw Chodakowskiego znalazły się oprócz a Slawiańszczyźnie przed chrześcijaństwem m. in.: Memorial do Uniwersytetu Wileńskiego z 1818 r.; rozprawa gorodi.~zczach, Projekt uczenogo putieszestwija po Rosji dla objaśnienija driewnoj sławianskoj istorii z cytowanymi w nlich nierzaidko dlaoelów egzemplifikacyjnych tekstami pieśni ludowych w języku polskim i ukraińskcim; etymologiczne, komparatystyczne studium językowe pt. Opyt izjasnienija słowa: kniaź, ksiądz (Książ - Księż) oraz rozprawy: Sapki i Żalniki - Wszystkleopublikowane w języku rosyjskim z towarzyszącymi im tłumaczeniami polskimi. W niektórych z nich, odzwierciedlających ówczesny stan wiedzy archeologicznej, etnograficznej i językowej, Chodakowski formułował swoje poglądy na powyższe kwestie i polemizował ze s\vymi przeciwnikami. którzy z zawiści niejednokrotnie utrudniali za to temu uczonemu karierę naukową. Np. w Projekcie naukowej podróży po Rosji... pisał m. in.: "Ona [epoka przedchrześcijańska] jest naszą wspólną kolebką, zarodkiem obyczajów, obrzędów, cnót, wad, zabobonów i wszystkiego, co można nazwać narodowością [...] W niej tkwi pierwiastek i synonimy naszych dialektów i ta jednostajna cecha, według której Sławi anie upodobniają się do siebie pod każdym względem, i mimo że obecnie z powodu rozprzestrzenienia i odLegłości nie znają się wzajemnie, mimo granic, które ich z dawna oddaJają, ,potęgi -czasu ,i obcych wpływów - za'chowują nadal nie zatarte zmamiona braterstwa". - RJoz:w:ij:ającpogląd nie nowy, bo z rozprawy Slawiańszczyźnie przed ch1'ześcijaństwem, akcentujący silnie narodowoś,; naj starszej ludowej przeszłości Słowian, pisał: "Nasi wieśniacy nigdy nie zaznali nagłej -przemiany obyczajów pisał Chodak1owski dalliej. Oni w prostocie, obrzęd3!ch i zabawach zachowali j'esz;cze to co pozostawiUli nam przodkowie. Ich podania, a nawet prz·esądy noszą piętno głębokiej starożytności. Ile tam znajduje się rodzimości" (s. 102). Na drugą część opracowanej przez Maślankę edycji pism Chodakowskiego składają się opublikowane w większości wypadków po raz pierwszy z rękopisów listy autora Slawiańszczyźnie przed chrześcijaństwem do uczonych polskich i rosyjskich, zainteresowanych naukowymi badaniami Chodakowskiego lub je popierających. Wiele z nich, obok relacji z badań naukowych słowiańskiego uczonego, zawiera wiadomości o jego zabiegach o dotacje u rządu rosyjskiego, mające mu umożliwić prowadzenie prac badawczych; wiele dotyczy problematyki naukowej, traktuje o kwestiach archeologicznych, historycznych, etnograficznych i językowych; wiele skierowanych jest do bliskich wówczas Chodakowskiemu uczonych kręgu krzemienieckiego i sieniawskiego, a szczególnie listy do A. K. Czartoryskiego, generała ziem podolskich, który popierał badania ludoznawcZJe Chodakowskiego i w którego r,ezyden.cji .si'eniawski:ej powstała rozprawa Slawiańszczyźnie przed chrześcijaństwem. Do korespondentów Chodakowskiego, obok uczonych rosyjskich, należeli m. in.: Tadeusz Czacki, Łukasz Gołębiowski, Samuel Bantkie, Ludwik Kropiński, wspomniany A. K. Czartoryski i przebywający wtedy przez jakiś czas w Si:eni<JIwieKrystyn Lach Szyrma, który w Dzienniku Wileńskim opublikował dwie z zebranych przez Chodakowskiego w okolicach Sieniawy pieśni ludowych. Właśnie w owych listach, pełnych rozważań naukowych, dysput i polemik na rok jeszcze przed pojawieniem się rozprawy Slawiańszczyźnie przed chrześcijaństwem próbował Chodakowski określić program naukowych badań ludoznawczych. Dnia 24 X 1818 pisał do Bazylego Anastaziewicza: "Mój zamiar jest zbierać wiadomość o wszy!Stkich pomnikach naszych naddZ!ladów, zgromadzić w jedne drzewo wszystkie gałęzie mowy ,s!owiańJsIJdej,w.szystki,e obrzędy wiejskie, pieśni podczas tych śpiewane, tajemnicze, czarodziejskie ich szepty, które wiele z dawnych urojeń i starego dialektu dochowują - i to WlSzy.stkoskombinowawszy ° ° ° ° ° �360 Recenzje oraz przegLqdy wydClwnicttv i czasopism z op.Ls.aniami, acz mniej dokładnymi poprzedników dać lepsZJe wyobrażenie o naszej starożytności" (s. 171). W listach tych powielał niejednokrotnie tezę opI1acowaną w rozprawi,e Slawiai!szczyźnie przed chrześcijaństwem o rozkladowej i .niszczycielskiej l10lichrześcijlaństwa w funkc,jonowaniu słowiańskiej kultury ludowej: "Gdyby nie drużyna Jezusowa zr-obiła przerwy w ucwnych pracach Polaków - pisał do J. Kulczyc~ieg.o 13 VI 1817 If. - przez póhora wieku pewnie pośród nas byłby jaki Macphers:on wcześniej jeszcze przed Krasickim i dałby temu gleniuszoW!i wielkiemu obS'zelrniejsze pasmo do Myszejdy" (s. 174). W krótkim sprawozdaniu nie sposób ogarnąć bogatej zawartości rozpraw i listów objętych tomem. Do tej książki sięgać będą w przyszłości uczeni archeologowie, etnografowie, folkloryści i językoznawcy nie tylko polscy, ale także słowiańscy. Czekamy jeszcze na opublikowanie przez J. Maślankę ocalałych do dziś z rękopiśmiennej spuścizny Chodakowskiego pieśni polskich i ruskich, z których korzystali już niejednokrotnie folkloryści i pisarze przeważnie ukraińscy. Opublikowany ich zbiór, obejmujący głównie okolice Sieniawy, byłby odzwierciedleniem naj starszego stanu ich zachowania na wspomnianych terenach. ° Aleksander Zyga Sztuka ludu polskiego. Warszawa 1967. Wyd. ARKADY, s. 502, nlb. 6, il. 521 + 1 mapa, pl. zł 290,00. Wstęp, katalog i bibliografia: Aleksander Jackowski. Układ merytoryczny i dobór ilustracji: Al. Jackowski i Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. Redaktor wstępu: Ksawery Piwocki. Wybitni twórcy ludowi nie znajdowali na ogół uznania w środowisku wiejskim, żyli w jego cieniu, często w pogardzie i izolacji, a dzieła ich musiały poczekać do czasu, aż w sztuce elitarnej powstaną nowe prądy artystyczne - kubizm i ekspresjonizm, które oceniane w oparciu o inne od dotychczasowych kryteria, ukształtują smak estetyczny odbiorcy tak, że na wytwory sztuki ludowej - dotąd lekceważone i pogardzane - spojrzy inaczej - bardziej łaskawie, aż wreszcie odkryje w nich wartości plastyczne oryginalne i niepowtarzalne, za które krytyka naszych czasów wystawi noty najwyższe. Album Sztuka ludu polskiego jest dla tej twórczości dobrą wizytówką. Doskonale napisany wstęp, trafny dobór ilustracji, staranne wykonanie graficzne, dają pełny i wszechstronny obraz polskiej sztuki ludowej. Szkoda tylko, że wydawca nie zaopatrzył książki w tekst obcojęzyczny, tym bardziej, że: "Twórczość ta budzi zresztą coraz większe zainteresowanie zarówno polskiego społeczeństwa, jak i cudzoziemców, dla których stanowi często największą u nas atrakcję artystyczną. To nie przypadek przecież, że w książkach o sztuce światowej znajdziemy ze sztuki polskiej często jedynie reprodukcje ludowych rzeźb i obrazów ... I jeśli Chrystus Frasobliwy (iI. 29) znalazł się również na plakacie UNESCO, symbolizując wartości oryginalne naszej kultury artystycznej - to nie na zasadzie "egzotyki", ale na podstawie tych samych praw i zasad, które tworzą hierarchię w sztuce dnia dzisiejszego" (s. 7). Plastykę ludową w książce przedstawiono w perspektywie artystycznej, starano się zapoznać czytelnika z nowym spojrzeniem, niekiedy kontrowersyjnym i wskazać miejsce tej twórczości w naszej współczesnej kulturze. Szczególnie cenne są tu uwagi dotyczące rzeźby ludowej, z zakresu której autor wstępu już wielokrotnie dal się poznać jako wybitny jej znawca. Nie można jednak zgodzić się z twierdzeniem autora, że: �Hccenzje oraz przeg[qdy w]jdawnictt-v 361 i czasopism "Dla etnografa twórczość artystyczna jest jednym z przejawów kultury badanej warstwy spolecznej, przy czym z .mcji 'swoich kompetencji interesuje go bardziej kultura materialna, technologia pracy, obróbka S1ur;owca i narzędzie niż forma artystyczna" (s. 5). Autor ma wiele racji, ale tak stawiając zagadnienie, przy obecnym stanie wiedzy o twórczości plastycznej ludowej, etnograf miałby nie wiele do powiedzenia, a obraz ukazany przez niego stworzyłby niepełną i wykrzywioną rzeczywistość artystyczną, jak często miało to miejsce w przeszłości. Współczesny badacz, podejmuj;clcy problematykę z zakresu twórczości ludowej, niezależnie od kwalifikacji zawodowych, ma obowiązek naświetlić zagadnienie wszechstronnie. I tak np. badając świątkarstwo ludowe nie sposób pominąć historię i teorię sztuki, religioznawstwo, etnografię i socjologię. Omawianą książkę można postawić w rzędzie naszych najlepszych publikacji popularno-naukowych. Edward Ozgowicz Zarys d,ziejów religii. Praca zbiorowa pod red. komitetu: J. Keller - przewodniczący, W, Kotański, Z. Poniatowski, W. Tyloch, B. Kupis, Warszawa 1968, ss. 1037 + ilustracje. Nowe, rozszerzone i poprawione wydanie. Gdy w 1964 r. ukazało się pierwsze w Polsce zbiorowe opracowanie dziejów religii \ wywołało ono wówczas nie tylko ogromne zainteresowanie czytelników, lecz stało się także poważnym impulsem do płodnej i ożywionej dyskusji. Koncentrowała się ona przede wszystkim wokół problematyki wyboru modelu popularno-naukowego podręcznika dziejów powszechnych religii. Publikacja taka, jak wskazywano, posiadać winna charakter encyklopedyczny ze wszystkimi walorami rzetelnej informacji naukowej o poszczególnych religiach świata. Z drugiej zaś strony - stać się także winna podstawą typowo religioznawczej refleksji, której tłem byłoby ukazanie istotnych cech ewolucji wyobrażeń religijnych. Dyskusja ta stała się niejako platformą interdyscyplinarnej wymiany myśli, a głosy religioznawców, historyków, orientalistów i w skromnym zakresie także etnografów były prawdopodobnie pomocą przy opracowaniu nowego wydania Zarysu dziejów religii 2. Surowe nieraz oceny krytyki wynikały z nie bagatelnego znaczenia społecznego jakie przywiązywano do tej publikacji. Jej stopień rzetelności naukowej, dobór materiału zgodnego z naj nowszym stanem badań oraz forma prezentacji stanowić miała bowiem o roli tej pracy w kształtowaniu racjonalistycznego światopoglądu i religioznawczych zainteresowań. Wynikiem dużego zapotrzebowania na tego rodzaju literaturę popularno-naukową i odpowiedzią na zarzuty krytyki było bez wątpienia ukazanie się po latach czterech nowego wydania Zarysu dziejów religii, w którym wiele partii znacznie zostało rozszerzonych, inne zaś - gruntownie '=,ienliOlno. Ni,e ma więc zatem już dziś potrzeby rozpamiętywania wad i zalet pierwszej edycji; należy natomiast dokonać oceny nowego dorobku polskiego religioznawstwa. Jest rzeczą jednak oczywistą, iż zakres 1 Mam na myśli wyłącznie opracowania pozakatolickie i dlatego też nie wspominam o wydanych w Pax-ie Religiach Świata pod red. ks. prof. E. Dąbrowskiego, Warszawa 1957 i wydanych w Pallottinum Wieczorach Paryskich ks. P. Siwka, Poznań 1960. Szczególnie ta ostatnia praca nie może podlegać recenzji z naukowego punktu widzenia, głównie ze względu na swe wyrażne apologetyczne ujęcie. 2 Niżej podpisany zabierał również w tej sprawie głos na łamach "Etnografii Polskiej", lOb. t. 13:1968, s. 537-541. �362 Recenzje oraz przeg!qdy wydawnictw cZ<lsopism poruszanej w tej pracy problematyki jest na tyle szeroki, iż ograniczać on musi kompetencje jednego recenzenta do niektórych, wybranych tylko problemów i najbliższych osobistym zainteresowaniom zagadnień. Dlatego też w głównej mierze postaram się zwrócić uwagę na te części pracy, w których wykorzystano w dużym stopniu materiały etnograficzne; i które z tej racji zainteresować mogą lo właśnie środowisko naukowe. Drugie wydanie, w przeciwieństwie do poprzedniego, jest dziełem pracy kilkuosobowego komitetu redakcyjnego. Jego objętość została znacznie poszerzona (ok. 21,6 ark. wyd.l, niektóre rozdziały opracowano na nowo, inne zaś uległy gruntownym zmianom i uzupełnieniom. Powiększono także zespół autorski o szereg znanych nazwisk, a kilka szczególnie ostro krytykowanych artykułów usunięto wprowadzając na ich miejsce nowe wersje omówień poszczególnych religii. Odnosi się to przede wszystkim do rozdziałów poświęconych religiom Australii i Oceanii, Babilonii i Asyrii, starożytnych Zydów i Germanów, czy wreszcie - islamu i protestantyzmu 3. Nie wszystkie jednak tego rodzaju innowacje i zmiany zasługują na aprobatę. Szczególny sprzeciw wzbudzać muszą te posunięcia redakcji, w wyniku których usunięto pewne partie pracy, nie zastępując ich jednak czymkolwiek. Mam mianowicie na myśli likwidację liczącego bez mala 50 str. druku wstępu, zawierającego w pierwszym wydaniu ZaTYsu dziejów Teligii studium Z. Poniatowskiego na temat porównawczej historii religii, jej przedmiotu, dziejów i znaczenia, oraz art. H. Swienki - o wierzeniach pierwotnych i problemie pochodzenia religii 4. Całkowita rezygnacja z tych artykułów, a w każdym bądź razie z tak ujętej tematyki, stanowi w moim odczuciu niepowetowaną stratę. Wprowadzony bowiem na to miejsce art. J. Kellera poświęcony jest zasadniczo odmiennym zagadnieniom. Jest to tylko jasny i precyzyjny wykład podstawowych wiadomości dotyczących przedmiotu i celu badań religioznawczych oraz problemu definicji, typologii i struktury !"eligii5. Nie znajdujemy jednak w nowym wydaniu choćby jak najbardziej skrótowego wprowadzenia w dzLeje relig,~oznawnej myśli, ni'e W1spomin,ając już 'o potrZiebi'e ukaZiania polskich osiągnięć w tym zakresie. Zrezygnowano z szerszego omówienia problematyki genezy wierzeń religijnych, nie poświęcono także większej uwagi współczesnym prądom i kierunkom zajmującym się tego rodzaju tematyką. Pominięcie tych zagadnień nie wydaje się zabiegiem słusznym; są to przecież jedne z kluczowych aspektów badań religioznawczych, pozwalających na właściwą interpretację dziejów poszczególnych zespołów religijnych. Sytuację pogarsza fakt, iż w części szczegółowej pracy nie znajdujemy również wielu wiadomości na ten temat. Przypomnijmy jednak, że recenzowana tu praca uchodzić zamierza za podręcznik dziejów religii; tymczasem brak w niej podstawowej części, jaką stanowić winno ukazanie źródeł i czynników kształtujących wyobrażenia religijne naszych przodków. Nie znaczy to oczywiście, iż staję w obronie usuniętych z nowego wydania opracowań, ale metoda tego rodzaju cięć 3 A oto te rozdziały, które opracowane zostały powtórnie przez nowych autorów: Religie Australii i Oceanii, I wyd. - R. Stiller, II wyd. - J. Pacholczyk; Religie Babilonii i Asyrii, l wyd. C. Kunderewicz, II wyd. jako Religie Mezopotamii R. Ranoszek; Religie Hetytów, I wyd. P. Niepołomski, II wyd. jako Religie Azji Mniejszej - M. Popko; Religie starożytnych Żydów I wyd. M. Astour, II wyd. W. Tyloch; Islam, I wyd. Fr. Machaiski, II wyd. - J. Bielawski; Religie Germanów, I wyd. J. Rosen-Przeworska, II wyd. - St. Piekarczyk; Protestantyzm, I wyd. H. Chyliński, II wyd. J. Wierusz-Kowalski. 4 Zob. Z. Poniatowski, Porównawcza historia religii jej przedmiot, dzieje i znaczenie. (W:) Zarys dziejów religii. Warszawa 1964, str. 7-25; H. Swienko, Wierzenia pierwotne a prob!em pochodzenia religii, t a m ż e, s. 27-45. 5 J. Keller, Religia. (Pojęcie, geneza, klasyfikacja, struktura). (W:) Zarys dziejów religii. Warszawa 1968, s. 9-41. �Recenzje oraz przegLqdy wydawnictw i czasopism 363 chirurgicznych, jako odpowiedź na zarzuty krytyki - to nie najlepsza jednak droga wprowadzania zmian. Drobne uwagi na temat genezy religii, szczególnie jej "pierwotnych" form znajdujemy we wspomnianym już artykule J. Kellera. Autor stwierdza słusznie, iż budowanie względnie rekonstruowanie uniwersalistycznych schematów rozwojowych religii od jej form najpierwotniejszych czy naj dawniej szych ku bardziej wysublimowanym postaciom jest już dziś zabiegiem niiecelowym iczęSlto wręcz nienaukowym. Brak bowiem stale reaLnych poci:s'taw pod tego rodzaju T1oZJważaniaJ, które :siłą rzeczy w większej mierze oprzeć się muszą na teoretycznych dywagacjach, aniżeli na gruntownie udokumentowanym materiale. Jednak mimo tych założeń i sam Keller nie ustrzegł się przed stworzeniem czegoś w rodzaju takiej konstrukcji. Jak bowiem należy rozumieć (s. 15) stwierdzenie precyzujące, iż "... totemizm stanowi wyższą i bardziej rozwiniętą formę fetyszyzmu ...", "... animizm to teoretyczne uogólnienie fetyszyzmu i totemizmu ...". Manizm uważa natomiast autor za " ... szczególną formę animizmu", z kolei manizm pozostawać ma " ... w związku ze wszystkimi wymienionymi (wyżej) formami wierzeń". Z powyższych ustaleń wynika całkiem niedwuznacznie szczególna pierwotność fetyszyzmu i animiZJmu w stosunku do pOZJostałych zespołów, a to już przecież pierwszy krok w kierunku akceptacji jednej z wielu ewolucyjnych koncepcji rozwoju wierzeń, czy też może próba stworzenia własnej wizji narodzin religii. BaJrdw dyskusyjne wydają :się także te sformułowan:ia ,autora, które dotyczą klasyfikacji religii na politeistyczne, monoteistyczne i ateistyczne. Podział ten nie powinien wzbudzać żadnych zastrzeżeń, gdyby nie to, iż do grupy tzw. religii ateistycznych zaliczono również pewne formy wierzeń "pierrwotnych", takie ,jak np. totemizm czy animizm (s. 25). Wydaje się, że zaszło tu poważne nieporozumienie, bowiem dotychczas pod pojęciami totemizmu czy animizmu żaden religioznawca nie rozumiał konkretnego systemu religijnego o czasowo-przestrzennych współrzędnych. Pojęcia te - to przecież swego rodzaju modele wyodrębnione w sposób sztuczny z religijnych wyobrażeń wielu ludów i uogólnione na wyłączny użytek naukowego warsztatu. Nie ma bowiem "czystej" czy "klasycznej" formy religii totemistycznej, podobnie jak i nie ma takiego zespołu wierzeń konkretnej społeczności, który można by określić wyłącznie mianem animizmu. Są to bowiem tylko jedne z wielu elementów jakie znajdujemy w poszczególnych skodyfikowanych religiach czy "prymitywnych" systemach wierzeń, od plemienia Arunta z "klasycznego" terytorium totemizmu, aż do ludowych mutacji katolicyzmu na polskiej wsi. Rola tych określeń nie jest bynajmniej inna aniżeli "magii", "kultu przodków", "feteszyzmu" czy "demonologii", i pojęć tych nie sposób zestawiać z konkretnymi systemami religijnymi i filozoficznymi w rodzaju np. buddyzmu czy taoizmu. Niestety etnograficzna strona tego wstępnego artykułu pozostawia wiele do życzenia i fakt ten dobitnie dowodzi jak wielka staje się potrzeba współpracy religioznawców z etnografami. Tylko bowiem tą drogą polskie religioznawstwo będzie mogło we właściwy sposób wykorzystać materiały etnograficzne, co przy studiach nad takimi zagadnieniami, jak geneza wyobrażeń religijnych, religie tzw. społeczeństw "niecywilizowanych" i ludowe wierzenia ludności wiejskiej Europy, jest rzeczą nieodzowną. Niektóre ze sformułowań części wstępnej wydają się wręcz całkiem nie do przyjęcia. Przykładem choćby fragment omawiający kształtowanie się refleksji nad światem zmarłych, w którym autor pisze m. in. iż "u ludów, których religia wyrażała się w kulcie przodków, wyobrażenia o istnieniu i losach ludzi zmarłych były bardzo m g l i s t e i n i e j a s n e (podkreślenie APZ). Mimo to kult był uprawiany ..." (s. 30). Sprostowania wymaga również stwierdzenie sugerujące, jakoby najwięcej wyznawców buddyzmu znajdowało się " ... zwłaszcza w swej ojczyźnie - Indiach" (s.40). �364 Recenzje oraz pTzegLqdy wydawnictw i czasopism Nie jest przecież dla nikogo tajemnicą, iż sytuacja w tym względzie ma się cokolwiek inaczej, o czym czytelnik z łatwością może się przekonać w czasie lektury odpowiednich rozdziałów o religiach Azji Południowej i Południowo-wschodniej. Buddyzm, choć wyrosły na filozoficznych tradycjach kultury indyjskiej, nie znalazł trwałego oparcia na tym subkontynencie. Ogromnemu powodzeniu na "emigracji" w Tybecie, Chinach, Japonii, na Cejlonie, w Indonezji, Wietnamie, Laosie i Syjamie, towarzyszył spadek popularności buddyzmu w jego ojczyźnie, łączący się wyraźnie z kontrofensywą zagrożonego bramanizmu i potem hinduizmu. Wewnętrzny układ pracy poświęconej dziejom religii jest o tyle ważny, iż winien on zbliżać się w miarę możności do jednego z przyjętych w religioznawstwie systemów klasyfikacyjnych, których przegląd znajdujemy w rozprawie J. Kellera. W nowym wydaniu zastosowano pewne istotne zmiany, ale i tym razem w wielu partiach dominuje geograficzna zasada prezentacji poszczególnych religii, co jest oczywiście sprzeczne z historycznym spojrzeniem na tę sferę ludzkiej kultury. Metoda ta zastosowana została w sposób szczególnie jaskrawy w odniesieni u do części pierwszej pracy, mimo że o typologii religii opartej o geograficzne kryteria w rozważaniach teoretycznych części wstępnej nie było mowy. W wyniku tego zabiegu współegzystują więc w dalszym ciągu ze sobą w jednym rozdziale filozoficzno-religijne systemy Indii i Japonii obok tradycyjnych i uznanych za "prymitywne" wierzeń mieszkańców Australii, Oceanii, Ameryki i Afryki. Zasada ignorancji oczywistych związków i współzależności między ustrojami społeczno-gospodarczymi a sferą wyobrażeń religijnych została jednak złagodzona w następnych partiach książki. Zastąpiono już tam niespójny układ podziałem na grupę religii określanych jako "narodowe" a więc ściśle związane z konkretnym obszarem kulturowym i etnicznym (np religie Egiptu i Syrii) oraz religie "uniwersalistyczne" o programie skierowanym na zewnątrz i ambicjach misyjnych. Równocześnie jednak z tym podziałem przyjęto także słusznie cenzurę określającą górną granicę chronologiczną na około VII w. n.e. W ten sposób oddzielnie omówiono wczesne formy chrześcijaństwa i islamu, akcentując tym samym ich ówczesną specyfikę i wskazując szerzej na te elementy, których dalszy rozwój miał istotne znaczenie dla powstania wielu współczesnych wyznań. Po prezentacji najważniejszych religii starożytnej i pradziejowej Europy wprowadzono nową część poświęconą wyłącznie religiom posiadającym dziś zasięg światowy. Warto przy tym zauważyć, iż posunięcie to wynikało z zamiaru realizacji postulatów krytyki pierwszego wydania. Tym razem część ta jest przejrzysta i zwarta, a czytelnik, którego interesuje problematyka buddyzmu, nie musi już szukać odpowiednich informacji w wielu rozdziałach, co miało niestety miejsce w pierwszej wersji Zarysu dziejów religii 6. Poważne j'cdnak zastrzeżenia wzbudzać musi "nowatorska" i niespotykana dotąd jeszcze zasada przyjęta przez kolektyw redakcyjny w odniesieniu do klasyfikacji "judaizmu" i jego miejsca w systematyce religii świata. Ku naszemu zdziwieniu, omówienie poświęcone wierzeniom starożytnych Żydów zostało włączone do części określonej mianem zespołu religii uniwersalistycznych i w ten sposób znalazło się tuż obok "pierwotnego chrześcijaństwa i islamu". Podobną zasadę przyjęto i w dalszych partiach, włączając rozprawę dotyczącą nowszych już dziejów judaizmu do grupy religii o zasięgu światowym 7. Na temat ten pisze zresztą autor opracowania 6 Wiadomości a buddyźmie w wyd. I z r. 1964 znajdowały się tylko w opracowaniu religii Tybetu - S. Kałuźyńskiego, religii Japonii - W. Kotańskiego i religii Indii - E. Słuszkiewicza. Obecnie obok tych ujęć cząstkowych wprowadzono osobny rozdział pióra W. Kotańskiego (s. 691-736). 7 W. Tyloch, Religia starożytnych Żydów, tamźe, s. 384-426; B. Mark, Judaizm, tamźc. s. 737-761. �Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism 365 judaizmu - B. Mark, który omawiaJąc ogólną charakterystykę tej religii podkreślił, iż "judaizm należy, obok chrześcijaństwa, islamu, buddyzmu, do uniwersalnych religii ludzkości ..."; niżej natomiast stwierdza zaraz, że "spośród wszystkich religii światowych judaizm był religią najbardziej n a r o d o w ą (podkreślenia - APZ), religią, w której pojęcie wyznawcy i członka n a r o d u zlewają się w j e d n o ..." (s. 738). Sformułowania te zawierają widoczne już na pierwszy rzut oka dwa podstawowe błędy w rozumowaniu i jedną sprzeczność. Religia bowiem uniwersalistyczna czy uniwersalna, to taki system wierzeń, którego "otwarta" dla wszystkich doktryna nie ogranicza grona wyznawców, głosząc hasła atrakcyjne i możliwe do przyjęcia poza naturalnymi granicami jednego kręgu kulturowego, państwa, narodu czy warstwy społecznej. Do religii natomiast światowych, czy o światowym zasięgu zwykło zaliczać się takie systemy uniwersalistyczne, które dzięki swym sukcesom na niwie prozelityzmu rozszerzyły przez wieki swój stan posiadania przekraczając w widoczny sposób bariery narodowe, kulturowe i państwowe. Zatem mimo iż hinduiści np. stanowia niemały odsetek Judzi wierzących na świecie, nie możemy tej religii uznać za światową i uniwersalistyczną, choć przecież z jej wyznawcami spotkać się można i poza obrębem Indii - wszędzie tam gdzie istnieją spore enklawy emigracyjnej mniejszości hinduskiej, a więc np. w Republice Południowej Afryki, Stanach Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii i na archipelagach Oceanii. Tak samo zatem jak kryteria określające religie światowe i uniwersalistyczne wykluczają hinduizm, tak też eliminują one i judaizm. Sam przecież autor rozprawy o judaiźmie - E. Mark - uwypukla w cytowanym wyżej fragmencie ściśle narodowy charakter tej religii. Historia zna tylko nieliczne wypadki, kiedy judaizm wiązał się ze społecznościami nie będącymi pochodzenia żydowskiego zyskując np. popularność wśród pewnych grup północno-amerykańskich Indian i Murzynów. Były to jednak zjawiska raczej odosobnione. Częściej natomiast judaiści opuszczali swe szeregi, przechodząc świadomie na pozycje ateistyczne, bądź też - zasilając liczne wyznania chrześcijańskie. Światowa zaś ekspansja tej religii nigdy nie oderwała się od swego narodowego i kulturowego podłoża i choć rozprzestrzeniła się daleko poza granicami swej pierwotnej ojczyzny, to pozostała ekskluzywną religią o narodowo-mesjanistycznym charakterze. W nowym wydaniu Zarysu dziejów religii nie uwzględniono także postulatów krytyki wskazującej na pożyteczność wprowadzenia pewnej jednolitej, wewnętrznej struktury poszczególnych artykułów. Wybór jednego, oczywiście jak najbardziej ogólnego tylko schematu zespoliłby pracę jeszcze bardziej, ułatwiając korzystanie i zwiększając jej komunikatywność. Miejmy nadzieję, że warunek ten zostanie spełniony w następnych wydaniach, których oby było jak najwięcej. Ten brak normalizacji czy ujednolicenia koncepcji poszczególnych omówień religii wpłynął zdaje się na to, iż postawy metodologiczne reprezentowane przez autorów są nader zróżnicowane, a wiele z nich wzbudzać musi poważne zastrzeżenia, przyczyniając się niestety do obniżenia ogólnego poziomu tego pożytecznego dziela. Prawdą jest, iż właśnie z tych względów szereg artykułów zostało opracowanych na nowo, inne zaś gruntownie przerobiono. Operacja jednak ta nie posiadała widać charakteru radykalnego, a kryteria oceny poszczególnych artykułów nie zawsze były jednakowe. Szczególnie wyraziście zauważyć to można na przykładzie tych części pracy, które prezentują wierzenia ludności autochtonicznej Amell'y,ki,linidonezji, Australii, Oooanii i częściowo Afryki, choć ten ostatni rozdział na tym tle prezentuje się wyjątkowo korzystnie S. Jest to jakby część drugiej kategorii, w widoczny sposób rażąca swym 8 Zob. St. Śliwa, pelagu Malajskiego, S. 200-208; R. Ohly, Religie rodzime Ameryki, tamże, S. 241-262; J. Pacho1czyk, Religie tamże, S. 185-199; J. Pacholczyk, Religie Australii i Oceanii, Religie Afryki, tamże, S. 209-240. Architamże, �366 Recenzje oraz przeglądy wydawnictw i czasopism niedopracowaniem i odbijająca znacznie od tych partii, które wyszły spod plOr wybitnych specjalistów i znawców starożytnych, orientalnych i światowych religii. Tymczasem omówienia wierzeń "pierwotnych" Trzeciego Swiata - to w zasadzie lużny zespół, dowolnie wybranych i niereprezentatywnych faktów i ciekawostek, nie tworzących ani statycznego, ani tym bardziej historycznego obrazu dziejów religii na tamtych terenach. Pochopne gen'eraliza'cje, żenujące skróty d Upr1oszczen~a,uwypuklanie zjawisk nieistotnych, drugo- czy nawet trzeciorzędnych, braki podstawowych wiadomości, ahistoryczne podejście, chaotyczność i wycinkowość - to tylko lista najbardziej rzucających się w oczy mankamentów tej części nowego wydania Zarysu dziejów religii. Wiele jeszcze można by przytaczać podobnych argumentów i szczegółowych przykładów, świadczących, iż i tym razem nie przywiązywano należytej uwagi do opracowań religii tych ludów i terenów, na podstawie których w przeważającej mierze wnioskuje się o drogach rozwojowych wierzeń religijnych naszych przodków. Nie wykorzystano również w szerszym zakresie dorobku religioznawczych badań archeologicznych, które swymi materiałami coraz bardziej uzupełniają naszą wiedzę o wczesnych formach religii. Utrzymano zatem ogromną dysproporcję między częścią poświęconą religiom narodowym i światowym, a działem obejmującym pierwociny wierzeń i dzieje religii społeczeństw określanych jako "prymitywne", "plemienne" czy opóźnione w rozwoju; a ta przecież problematyka nie może być lekceważona, gdyż jest ona także przedmiotem wzrastającego stale u nas zapotrzebowania społecznego. To zainteresowanie "religioznawstwem etnograficznym" nakłada jednak zarówno na autorów jak i wydawców szczególny obowiązek dbania o to, by następne publikacje reprezentowały w tym zakresie odpowiedni poziom naukowy i spełniały dobrze swe popularyzacyjne zadania. Oczywiście ogólnie rzecz biorąc, nowe wydanie Zarysu dziejów religii stanowi duży sukces zespołu polskich religioznawców, którzy, mimo licznych trudności, pokusili się o stworzenie dzieła jakiego u nas jeszcze nie było. Z tej racji właśnie trudno było zapewne ustrzec się przed błędami i potknięciami spotykanymi w niektórych częściach. W sumie jednak nie posiadają one decydującego znaczenia w ocenie całości, która winna zresztą leżeć w gestii religioznawców. Gros artykułów, których tu nie omawiałem, to przecież pozycje wybitnych specjalistów - historyków, orientalistów, religioznawców, i te właśnie partie nowego wydania Zarysu dziejów religii stanowią przede wszystkim o jego naukowej i społecznej wartości. Aleksander Paul Nedo, Grundriss der sorbischen Volksdichtung. ludospyt nr 32. Domowina-Verlag, Bautzen 1966, s. VHI Posern-Zieliński Spisy Instituta 284. + za serbski Znany łużycki etnograf i folklorysta, b. kierownik Instytutu Serbskiego na Uniwersy1;€'C'i,e Ka['o[a Ma!I1ksaw Li,psJku a późnliej dy.,ektor I.n.stytuts fiir deutsche Volkskunde w Be:r1li:nie,pro[. dr PalWeł NedOi, Iktóry w 1968 r. obchod~ił jubileusz 50-lecia urodzin - podsumował niejako swoją wieloletnią i bogatą działalność w zakresie folklorystyki syntetycznym opracowaniem zarysu łużyckiej twórczości ludowej, dziełem, które zasługuje na uwagę z wielu względów. Z syntetycznymi pracami z zakresu folklorystyki (podobnie jal{ i etnografii) spotykamy się stosunkowo rzadko. W języku polskim nie mamy takich opracowań w ogóle, poza właśnie książką P. Nedo, Folklorystyka. Ogólne wprowadzenie (Poznań 1965), opierającą się o doświadczenia zdobyte przy opracowaniu omawianego zarysu. Gdy Folklorystyka przedstawia wstępne teoretyczne omówienie głównych za- �Recenzje oraz przeg!qdy wydawnictw i czasopism 367 gadnień folkloru i folklorystyki, to Grundriss jest znacznie czymś więcej. Cechą: szczególną tego w każdym calu wzorowego studium jest oparcie omawianych kolejno wszystkich gatunków folkloru - co stanowi dopiero drugą część książki - o szerokie tło historyczne łużyckiego etnicum, omówione w części pierwszej. Właśnie część pierwsza książki należy do najbardziej interesujących jej partii. Łużyce, stanowiące - jak wiadomo - jedną z najbardziej ciekawych wysp etniczno-kultuI1owych w Eunap.i.e,prz€'d:staw'.iJaly z dawna dla .nauki zwłaszcza folkLory,styki, kapitalne wręcz pole - niejako eksperymentalne - do śledzenia takich zjawisk, które na innych terenach były trudne lub wręcz niemożliwie do uchwycenia. Autor przedstawia więc historię kurczenia się poprzez wieki owej wyspy etnicznej w morzu niemieckim, która ograniczyła się już w XVI wieku do ludności chłopskiej i części plebejskiej w miastach, bez własnej klasy feudalnej. To musiało rzutować na typ kultury tej słowiańskiej, izolowanej grupy etnicznej, zwłaszcza na folklor, tworzony przecież i transmitowany w obrębie jednego głównie języka. Wyspowość etniczno-językowa musiała oddziaływać konserwująco na cały zakres folkloru, stąd też istnieje duże' przeciwieństwo między formami folkloru z terytorium Łużyc a obszarem niemieckim; gdy na Łużycach odkryto aż ponad 80 typów bajek, to na sąsiednim terenie niemieckim tylko 13. Zważyć należy, że do XVI w. ludność łużycka nie miała własnego piśmiennictwa, a aż w głąb XVIII w. wychodziły tylko wydawnictwa religijne. Stąd filie mogło być ItU - j,aikli gd'ZJi<e indziej - wyrażn.iejszegoWlpły!Wu literatury pisanej na treści folklorystyczne. W efekcie w folklorze łużyckim zachowała się w pełni najstarsza warstwa kulturowa, wykazująca silne pokrewieństwo z kulturą zachodniosłowiańską. I to stanowi jeden z najciekawszych problemów badawczych. Z drugiej znów strony, wyspa ta poddana była stałym wpływom niemieckim na lokalną twórczość ludową, przenikającym ustnie - na zasadzie częstej dwujęzyczności mieszkańców - w obręb kultury tej grupy. Autor stwierdza tu ciekawe zjawisko, że do wewnątrz takich wysp przenikało wiele treści z zewnątrz, mało natomiast na zewnątrz promieniowało. Na takim szerokim ogólnym tle rozwo,ju ·spoloczno-g'O!spodarczego, etnic:zmego'oraz stosunków językowych wpływających na postać folkloru łużyckiego, Autor rysuje rolę różnych nosicieli i twórców folkloru: muzykanta wiejskiego, roli kościoła (np. \V uświęcaniu pogańskich jeszcze zaklęć, w tworzeniu legend o świętych), furmanów, handlarzy, wysłużonych żołnierzy, specjalne znaczenie izby prządek oraz rolę kolektywu z jednej, a pojedynczych indywidualności (talentów) z drugiej strony w twórczości i reprodukcji folklorystycznej. Są to partie książki bardzo instruktywne i świetnie zilustrowane na przykładzie właśnie warunków życia ludu łużyckiego. Na tym dopiero tle Autor daje pogląd na historię badań folklorystycznych, 'dotyczących Łużyc, począwszy od pierwszych zainteresowań w wieku XVII, poprzez działalność takich działaczy XIX w., jak: H. Zejler, J. E. Smoler, L. Haupt, M. Hórnik, H. Jordan, E. Muka, J. Radyserb-Wjela, A. Cerny i inni, aż po najnowsze badania F. Siebera, J. Rauppa, samego P. Nedo i innych. Drugą część dzieła wypełnia szczegółowa analiza poszczególnych gatunków folkloru. Mamy więc omówione kolejno: zaklęcia, zagadki, przysłowia; twórczość ludowa związana z obrzędami i zwyczajami; podania i legendy (mitologiczne, historyczne, przyrodnicze, domowe, lokalne); bajki ludowe (o zwierzętach, magiczne, religijne i inne); humor i satyra ludowa; pieśni ludowe w podziale na: historyczne, legendowe, ballady, taneczne i obrzędowe, wreszcie folklor dziecięcy. Przy każdym z gatunków Autor omawia: stan nagromadzonych zbiorów i przeprowadzone badania, pojęcie tego gatunku, jego istotę i znaczenie, treściowe zawartości i artystyczne formy wyrazu, podział na grupy oraz związek tego gatunku folkloru z konkretnymi warunkami �368 Recenzje OTaz przeg!qdy wydawnictw i czasopism życia i sposoby jego przejawiania się - a wszystkie gatunki bogato ilustrowane przykładami w języku górno- lub dolnołużyckim w tłumaczeniu na niemiecki. Zazwyczaj też porównuje Autor niektóre strony kolejnych gatunków folkloru górnoi dolnołużyckiego (często sobie przeciwstawiaI'ego) z takimiż w krajach sąsiednich, czemu też służą bardzo obszerne źródłowe przypisy. Tą drogą wydobywa Autor typowe cechy folkloru łużyckiego, jego narodowe osobliwości z jednej, a pokrewieństwo z treściami folkloru obcego z drugiej strony. Tak np. stwierdza na Łużycach mniejsze niż w Czechosłowacji, w Polsce i na terenie niemieckim rozpowszechnienie się przysłów, co przypisuje małemu na Łużycach wpływowi literatury pisanej (s. 97 i nast.). Część trzecia dzieła, złożona z czterech rozdziałów, poświęcona jest omówieniu losów ustnej artystycznej twórczości ludowej w okresie kapitalistycznym (1850-1945) Zawiera się tu udatna analiza wpływu rozwoju stosunków kapitalistycznych na wsi i w mieście na zmianę sytuacji gospodarczej, na wytworzenie się nowej struktury społecznej i zmienionych stosunków etnicznych, a stąd na zmiany oblicza kulturowego wsi. Na tle tych konkretnych warunków analizuje kolejno losy poszczególnych gatunków fokloru, ich nierównomierny rozpad lub przeobrażanie sil; tematyczne w postać nowoczesną (np. żartu i satyry). Analiza bardzo trafna i rzadko w analogicznych opracowaniach spotykana. Bo właśnie cechą studium P. Nedo jest omawianie folkloru nie w oderwaniu i metodą czysto filologiczną, ale przy pełnym zastosowaniu metody materializmu historycznego, a więc w stałym związku z konkretnymi warunkami życia. Nie zapomina też Nedo o odwrotnym zjawisku, mianowicie o wpływie twórczości ludowej na łużycką literaturę piękną w postaci głównie wykorzystywania przez literatów materiałów folklorystycznych do ich własnej twórczości czy też wydawnictw popularnych, np. dla celów pedagogicznych. Podobnie śłedzi wykorzystywanie - dla różnych zl'esztą celów - skarbów twórczości ludowej w działalności kulturalnej, widoczne już w 2. połowie XIX w. W ostatnim z tych rozdziałów omawia pisaną twórczość ludową, a więc ludowych pisarzy i poetów, dość licznych już w 1. połowie XIX w. Zamknięcie tej ciekawej pracy stanowi omówienie nowej zupełnie sytuacji dla artystycznej twórczości ludowej w procesie wytworzenia się jednolitej socjalistycznej kultury narodowej i w aspekcie daleko idącej opieki państwa nad twórczością kulturalną. Można śmiało powiedzieć, że dzieło P. Nedo o zarysie łużyckiej słowno-artystycznej twórczości ludowej może być zarówno w swym układzie, w analizie treściowej jak i w metodach, w niej zastosowanych, w całej rozciągłości wzorem godnym naśladowania. Chciałoby się ujrzeć podobne opracowanie folkloru polskiego. Józef Rurszta Abeit und Volksleben. Deutscher Volkskundekongress 1965 in Marburg. Veroffentlkhungen des Ins.tituts fi.ir mitteleurqpaische Vdlk.sfor,schung an der Phililpps-Universitat Marburg-Lahn. A. Allgemeine Reihe, wyd. Gerhard Heilfurth i Ingeborg Weber-Kellermann, t. 4, Verlag Otto Schwartz & Co, Goettingen 1967, ss. 442 + VII. W 1967 r. Niemieckie Towarzystwo Ludoznawcze zorganizowało w Marburgu nad Lahnem kongres poświęcony problemom pracy i jej znaczeniu w życiu człowieka. 447 uczestników z niemieckiego obszaru językowego i z wielu innych krajów (Belgii, Bułgarii, Czechosłowacji, Danii, Finlandii, Francji, Holandii, Indii, Japonii, Jugosławii, Norwegii, Portugalii, Rumunii, Szwecji, Szwajcarii, Syjamu, Turcji, Stanów �Recenzje oraz przeglądy wydawnictw i czasopism 369 Zjednoczonych Ameryki Północnej, Węgier i Wielkiej Brytanii) w ośmiu wydzielonych sekcjach dyskutowało nad pracą jako problemem ludoznawczo-antropologicznym. Referowane prace wydano w omawianym tu tomie. Oprócz artykułu wprowadzającego G. Heilfurtha Die Arbeit aIs kulturanthropologisch-volkskundliches Problem w tomie zamieszczono 36 referatów zgromadzonych w ośmiu rozdziałach, z których każdy poprzedzono krótką, zawierającą informację o stanie badań w danej dziedzinie i o zawartości przedstawionych dalej referatów, relacją kierownika odpowiedniej sekcji. Liczny udział referentów i rozległość problematyki implikowała dużą rozbieżność co do treści jak i formy przedstawionych prac, a przede wszystkim zaważyła na adekwatności treści artykułów względem postawionego kongresowi tematu. Przyznaje to też we wstępie inicjaltor kongresu, G. HeHfurlh: "Der Sinnzu:sammenhang zum Kongressthema ist das eine Mal sozusagen zwanglos und das andere Mal nul' auf Umwegen und manchmal, ja vielleicht sogar unwilling gewonnen worden" (s. IX). Zdając sobie sprawę z owej tendencji do nieadekwatności względem postawionego do analizy problemu i z nieporadności metodologicznej tradycyjnego ludoznawstwa G. Heilfurth, w cytowanym wyżej artykule wprowadzającym, podjął próbę określenia fe~omenu pracy jako obiektu badań ludoznawczo-antropologicznych. Nie możemy ze względu na brak miejsca dokonać w ramach recenzji krytycznej analizy artykułu G. Heilfurtha, a tym samym brak nam możliwości wykazania, w jakim stopniu wnosi on nowe wartości metodologiczne, a w jakim stopniu jest on tylko kompilacją mniej lub bardziej zasadnych sądów, wypowiadanych na gruncie socjologii, językoznawstwa, historii kultury i transponowanych, z mniejszym lub większym poczuciem odpowiedzialności, na teren ludoznawstwa. Od owej tendencji. wspólnej wielu współczesnym ludoznawcom, nie jest wolny również artykuł G. Heilfurtha, tym bardziej, iż wynik taki do pewnego stopnia implikowało antropologiczne, ponaddyscyplinarne podejście autora do problemu. Na tym miejscu zadowolimy si<: jedynie stwierdzeniem, iż pod pojęciem pracy rozumie G. Heilfurth wszelką działalność i czynność konieczną do zaspokojenia witalnych potrzeb człowieka. Definicja ta - na pewno nie wystarczająca w kontekście postawionego problemu - akcentuje we właściwy sposób czynnościowy sens pracy, który zaginął w wielu referatach szczegółowych omawianego wydawnictwa. Szczególnie autorzy referatów z zakresu kultury materialnej pomijają, z małymi wyjątkami, czynnościowy sens pracy, zadawalając się opisem formalno-typologicznym przedmiotów, względnie analizą historyczno-filologiczną. Nie negując wartości naukowej prac prowadzonych nad dokumentacją obiektów tradycyjnej kultury ludowej, względnie badań historyczno-filologicznych dla wyjaśnienia genezy faktów kulturowych, należy stwierdzić, iż przedstawienie ich na kongresie poświęconym roli pracy w życiu człowieka było pomyłką ze strony autorów, a przeoczeniem ze strony organizatorów kongresu, gdyż rozszerzając pojęcie pracy na wytwory będące jej rezultatem, pozbawiono je jakiejkolwiek przydatności: staje się ono wówczas, co do zakresu, prawie równe pojęciu ludoznawstwa i mieści obszerną klasę zjawisk, o której nie da się nic sensownego powiedzieć. Nieliczne jedynie artykuły, traktując rzeczowe fakty kulturowe jako substrat, którego analiza przydatna jest, z braku innych źródeł, do formułowania sądów o fenomenie pracy - rozumianej jako splot czynności - podjęły istotnie postawioną im przez organizatorów kongresu problematykę. Werner Haarnagel w szkicu pt. Wirtschaftsform und ArbeitsIeben in der friihgeschichtlichen Siedlung Feddersen Wierden (s. 22-36) analizując rozrzut znalezisk 24 - Lud, t. 53. 1969 �370 Recenzje oraz przegtqdy wydawnictw i czasopism w jednej z nadbrzeżnych osad (I-V w. n.e.) Morza Północnego, miejsca ich skupień, ich położenie w stosunku do dominujących jednostek gospodarczych, jakimi są w poszczególnych warstwach tej osady wielorodzinne zagrody chłopskie, podejmuje próbę odtworzenia ówczesnego podziału pracy. Analiza zjawisk zaobserwowanych w rybackiej wsi Loddin na wyspie Uznam, posłużyła Reinhardowi Peeschowi w jego artykule Zur Tradierung von Geriit und Arbeitserfahrung (s. 147-153) do zdefiniowania sprzętów jako obiektywizacji doświadczenia pracy i indywidualnych zdolności. W przekonywujący sposób określa on obszary pracy jako miejsca aktualizacji tradycji. Dawna wielość obszarów pracy rybaka (las, pole, wybrzeże, morze, targ, zagroda) zostaje zredukowana we współczesnym rybołówstwie do jednej wąskiej specjalizacji, np. na kutrze praca rozdzielona jest pomiędzy szypra, maszynistę i obsługujących sieci. Autorzy referatów z zakresu plastyki ludowej nie zdobyli się na wyjście poza opis przedmiotów twórczości ludowej; istota relacji twórczość artystyczna - praca nie została w ich rozważaniach uwzględniona. Językoznawcy potraktowali problem pracy przede wszystkim od strony języków zawodowych; poszczególne referaty omawiają żargony robotników leśnych, alchemików, żeglarzy śródlądowych. Dieter Moehn w artykule Zur Sprache der Arbeit im industriellen Grossbetrieb (s. 216-222), zreferował badania językoznawcze przeprowadzone w dużym zakładzie chemicznym Hoest A. G. Hugo Stieger w artykule wprowadzającym Sprache und Arbeit. Zur Einfiihrung in den Problemkreis (s. 210215), podniósł metodologiczne aspekty problemu i wskazał na konieczność uwzględnienia w badaniach językoznawców nad zjawiskiem pracy perspektywy socjologiczno-antropologicznej. Badacze literatury ludowej położyli w swych rozważaniach akcent na następujące aspekty problemu: 1. praca jako temat w literaturze; 2. stosunek do pracy w utworach literatury ludowej; 3. opowiadanie podczas pracy. Bardzo interesujące artykuły wypłynęły na forum komisji zajmującej się pieśnią, tańcem i muzyką: 1. Ernst Klusen, Musik zur Arbeit heute; 2. Wolfgang Suppan, Volks- (volker-) kundliche und soziologische Gedanken zum Thema "Musik und 3. Anton Anderluh, Das Lied zur Arbeit im deutschen Alpenland; 4. Erlich Stockmann, Volksmusikinstrumente und Arbeit. Badacze relacji praca - obrzędowość postawili trzy aspekty w centrum swych zainteresowań: 1. W jakim stopniu, na jakich płaszczyznach, i w jakiej formie towarzyszą pracy obrzędy? 2. Jakich informacji o sensie pracy, poglądach na pracę dostarcza nam związana z pracą obrzędowość? 3. Jakie metody należy stosować w nowoczesnych badaniach obrzędowości? Ostatnią pozycją, na którą chciałbym zwrócić szczególną uwagę, jest referat Herberta Schwedta Arbeit und soziale Integration (s. 378-388). Na niewielu stronicach błyskotliwie napisanego artykułu, znajdujemy cenne uwagi o roli pracy w procesie integracji społeczno-kulturowej przesiedleńców z dawnych niemieckich ziem wschodnich. Arbeit"; Gerhard Carl-Herman Tillhagen, Folklig liikekonst. Wyd. II. Stookholm Konrad Klaska 1962, s. 378, ilustr. Książka C. H. Tillhagena "Lecznictwo ludowe" (przekład dosłowny: "Ludowa sztuka Iecz,enia") poświęoona jest szwedzkiej medycynde Iudow.ej. Auto.r, jako etnograf, wykorzystał przede wszystkim materiały z etnograficznych badań terenowych, �Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism 371 wyznaczające pracy zakres czasowy: koniec XIX i I połowa XX wieku. Erudycja i przekonanie o historycznym charakterze kultury ludowej nakazały dr C. H. Tillhagenowi przekraczać tak zakreślone granice terytorialne i chronologiczne. W opracowaniu znajdujemy bogate dane porównawcze, głównie skandynawskie, a historii medycyny poświęcono oddzielny rozdział. Jest nim rozdział I: Kilka wycinków z dziejów lecznictwa ludowego. Rozdział ten, pomieszczony na dziesięciu stronach, jest jedynie krótkim wprowadzeniem. Autor referuje w nim swe poglądy na genezę lecznictwa, traktowanego jako zjawisko międzynarodowe. Informacje z różnych okresów historycznych mówią o wielości wpływów, którym podlegała miejscowa medycyna. W związku ze średniowieczem C. H. Tillhagen podkreśla silne 'oddziały Wlanie cnr1Jeścij,ańSltWla. Rozdział II Przyczyny chorób i ochrana zdrowia W1pl'lowadzado pracy układ rreczowy. Zgodnie z pojęciami ludowymi przyczyną choroby są przede wszystkim demony, a także niektóre zwierzęta, rośliny i ludzie. Mimo przekonania o nieuchronności chorób, rodzącego postawy fatalistyczne, rozwinął się bogaty zespół czynności i środków zapobiegawczych. W szwedzkim lecznictwie ludowym, podobnie jak i gdzie indziej, dominowały działania o charakterze magiczno-wierzeniowym, w których iSzerokJowykoirZystYWlano przedm~oty związane z kultem (krzyż, biblia;) oraz ogień, niektóre metale, zwierzęta, rośliny, części ciała i wydzieliny ludzkie. Kolejny III rozdział poświęcony został specjalistom lecznictwa ludowego. Byli nimi mężczyźni i kobiety, tzw. "mądrzy". Autor informuje o ich liczebności (wykaz "mądrych", zamieszczony na końcu pracy, zawiera 86 nazwisk) i specjalizacji zawodowej. Działalność leczniczą podejmowali ludzie o określonych cechach ciała i umysłu, szczególnie predysponowani byli ludzie należący do pewnych grup etnicznych, szczególnie Lapończycy, Finowie i Tatarzy oraz członkowie niektórych grup zawodowych, księża, kowale czy muzykanci. Dalsze stronice rozdziału przynoszą omówienie ludowych poglądów na źródła wiedzy i umiejętności "mądrych" oraz opis ich "warsztatu". Następny IV rozdział zajmuje się metodami i środkami leczniczymi. I tutaj uderza ujednolicony kształt europejskiej medycyny ludowej. Wśród zabiegów leczniczych wymieniono m. in. okadzanie, odmierzanie, odstraszanie, mycie, nagryzanie, bicie, wydeptywanie i inne szeroko znane działania o charakterze magicznym. Srodki lecznicze pokrywają się w znacznej mierze z poprzednio omówionymi środkami zapobiegawczymi. Rozdział V Choroby i ich leczenie służy przedstawieniu poszczególnych przypadków chorób w powiązaniu z osobą leczącego i zastosowanymi przez niego środkami i zabiegamI. Materiały, rozbite w poprzednich rozdziałach dla celów opisu, tutaj ukazane zostały w zespołach, podobnych do występujących w rzeczywistości. Bez względu na powtórzenia, nieuchronne przy takiej kon!ltrukcji pracy, zastosowane rozwiązanie uznać należy za celowe i pożyteczne. Wyjątkowe walory pracy C. H. Tillhagena związane są z wykorzystaniem niezmiernie bogatych zasobów materiałowych. Autor pisze o nich we wstępie. Są to przede wszystkim materiały z archiwum etnograficznego Nordiska Museet w Sztokholmie, od wielu lat kierowanego przez dr C. H. Tillhagena. Źródła do badań nad lecznictwem ludowym, zdobyte w terenie w dwóch partiach: na przełomie XIX i XX wieku, a później między rokiem 1930-1940, oraz wypisane z literatury, stanowią w jego ramach pokaźny zbiór. Jest on rozpisany na 30 tysiącach kart i uporządkowany zgodnie z zasadami klasyfikacji d:zJiesiętlllej.Obok tekstów w pracy wykO!l'zy<st!llJno fotografie, również pochodzące z archiwum Muzeum Nordyckiego. Szczególną wartość mają uderzające autentyzmem zdjęcia wykonane na początku XX wieku, głównie na �372 Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism terenie Finlandii Szwedzkiej i Smolandii, cenny dokument do badań lecznictwa ludowego. O zgromadzeniu obszernej literatury świadczy bibliografia, prezentująca kilkaset pozycji, przede wszystkim skandynawskich, a ponadto niemieckich i angielskich. Nie ma wśród nich prac słowiańskich, przy czym istotne znaczenie dla tematu mogłyby mieć opracowania dotyczące północnych grup Wielkorusów. Praca C. H. Tillhagena jest najpełniejszą, jak dotąd, monografią szwedzkiej medycy,ny ludowej. Wydanazos,tała okazale, nie!>tety bez streszczeń w szerzej znanych językach. Dążenie do osadzenia przedstawionych zjawisk w kontekście spo· łeczno-gospodarczym, przejrzysta konstrukcja, a przede wszystkim bogactwo wykorzystanych materiałów, zapewniają książce należne jej miejsce w literaturze przedmiotu. Jan Jaroszewski, Lietuviu liaudies menas (Litowskoje narodnoje iskusstwo). Zbigniew Jasiewicz Vilnius 1968. Nakładem wydawnictwa VAGA w Wilnie ukazał się w 1968 r. obszerny objętościowo album litewskiej sztuki ludowej obejmujący grafikę i malarstwo. Wyboru ilustracji oraz przygotowania całości do druku dokonał P. Galaune pod redakcją J. Kuzminskisa, 1. Vaineikyte i A. Venclowa oraz przy współpracy artystycznej V. Bacenasa i V. Armalasa. Książka obejmuje dwudziestostronicowy wstęp w języku litewskim oraz 'Sze'ściostronicowe stresz,czenie w języku rosyjskim, ponadto 153 ryciny graficzne, 119 reprodukcji malarskich, kartę przypisów i spis ilustracji w języku litewskim i rosyjskim. Reprodukowane grafiki i malarstwo ludowe pochodzące głównie z Zemajtiji, tj. zachodniej części Litwy, stanowią zbiory: Krajowego muzeum w Bidi, Krajowego muzeum w Kretindze, Państwowego muzeum sztuki w Kownie, Krajowego muzeum w Mazeikij, Ministerialnego muzeum zabytków i pamiątek kultury i Historyczno-etnograficznego muzeum Litewskiej SSR, Krajowego muzeum w Panewezu, Państwowego muzeum sztuki w Wilnie, Krajowego muzeum w Rokisl;:is i paru innych. Krótkie opisy zabytków wyłącznie o tematyce sakralnej obejmują, poza tytułem pracy, technikę wykonania, kolorystykę i wymiary oraz ewentualną wzmiankę, że na oryginale znajduje się napis; prócz tego podano, z jakich zbiorów pochodzi okaz i jego numer inwentarza, większość bowiem nie posiada określenia bliższego miejsca pochodzenia. Kolejne pozycje zebrano w poszczególnych grupach według autorów, a początek im dają prace Aleksandra Vinkausa żyjącego między 1833 i 1912 r. i działającego w Darbenuose. Są to bądź jego oryginalne prace, drukowane nawet w Warszawie, bądź kopie innych nieznanych twórców. Stąd też zapewne obok podpisów litewskich, te drugie mają napisy w języku polskim, inne w łacińskim. Jego drzeworyty są bogate w treści, mają oryginalne winiety o motywach roślinnych: postaciom centralnym towarzyszą przeważnie dodatkowe boc;me obrazy, przedstawiające sceny z Nowego Testamentu lub z historii miasta Wilna, o ile głównym tematem jest Matka Boska Ostrobramska. Ta ostatnia forma, bardzo popularna, miała widocznie swoją tradycją obwarowaną treść, którą różnicowaly tylko zdolności i inwencje twórcze poszczególnych autorów, co widać na licznych bezimiennych przykładach zarówno z ośrodka wileńskiego, jak i z innych nieznanych bliżej miejscowości. W tych dwu właśnie wymienionych grupach znajdują się też prace, przedstawiające Chrystusa w okowach, charakteryzujące się grubą geometryczną kreską, prymitywnym i prostym, romańskim prawie ujęciem lub delikatnym t·ysunkiem. Przeciwieństwem o wyraźnych barokowych cechach, zarówno postaci jak elementów �Recen::je oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism 373 ubocznych, S4 prace z wyobrażeniem św. Barbat-y, r,iichała Archanioła, czy Matki Boskiej z Dzieciątkiem. Do jednych z najstarszych należą dwa drzeworyty Tada Jureviciausa - jeden datowany 1787 r. z podpisem łacińskim, przedstawiający św. Antoniego i drugi z podpisem polskim Matki Boskiej Piasecznej. Następną grupę tworzą prace Stepa Jureviciausa i jego naśladowców. Część z nich charakteryzuje się dużymi, ciemnymi plamami kolorystycznymi, część - drobną, gęstą kreską i śmiałym, wyrazistym rysunkiem, część znów - bogactwem detali dekoracyjnych i czystością rysunku. Są to postacie różnych świętych: Antoniego, Tekli, Barbary, Wawrzyńca, Jerzego, Katarzyny, Jana Nepomucena, Józefa, Matki Boskiej i Chrystusa; dwa z nich datowane 1835 i 1831 r. Śmiałością rysunku i bogactwem kompozycji wyróżniają się drzeworyty Stepo Kuneikasa, obok których zamieszczono także drewniane matryce. Prócz postaci Chrystusa są tu jeszcze św. Jan Nepomucen, Agata i Helena. Poza nimi umieszczono kilka podobnych w charakterze prac nieznanych artystów oraz tych, których dziełem była przede wszystkim Matka Boska Częstochowska i dlatego właśnie grupę tf; nazwano jej imieniem. Prymitywny i niezbyt czytelny rysunek oraz stosunkowo dużo napisów w języku polskim i łacińskim mają ilustracje Samuela Stefanowa tudzież paru innych autorów. Poza nimi drobną techniką punktową wyróżniają się trzy prace K. Grigalausko, a tematycznie dalsze inne wprowadzające postać św. Kazimierza królewicza polskiego i Matkę Boską Zielną. Bardzo proste, nieudolne nawet i tym wyróżniające się od pozostałych, są nieliczne prace twórców amatOL·ów. Oprócz nich małe grupy stanowią jeszcze w tej części książki odbitki prac autorów nazwanych od naczelnej postaci patrona, która przewija się w ich tematyce drzeworytniczej. Są to np. pl'ace twórcy św. Jerzego, Antoniego, Michała Archanioła, Heleny, Barbary. Wśród nich jedne o wyraźnych cechach barokowych mają zazwyczaj tło jasne, inne gęsto zapełnione długą kreską. Szczególnie malarskie są te, na których występuje postać św. Jerzego. Ogółem stwierdzić należy, że zebrany tutaj bogaty materiał daje doskonały przegląd rzadkich już tego rodzaju dzieł o dużych walorach artystycznych i służyć może do syntetycznych opl'acowań i porównań. Niektóre drzeworyty, jak np. Matka Boska Zelensis, św. Antoni, św. Fmnciszek, św. Jerzy, św. Kazimierz królewicz, znane są z Teki Zygmunta Łazarskiego oraz z reprodukcji Adama Skoczylasa 1, wiele jednak jest oryginalnych i niepowtarzalnych. W podobne grupy, jak drzeworyty, ujęte zostały reprodukcje obrazów, przy czym nazwę dla nich ustalono również na podstawie głównego patrona. Tak więc pokazano tu prace: "św. Jerzy", "św. Barbara", "św. Piotr", "ś·w. Jan Nepomucen", "Nieznanego Świętego", "Pieta", "Ukrzyżowanie", "św. Anna", "Michał Archanioł", "Św. Rozalia", ..św. Jakub", "Droga Krzyżowa" i inne, wśród których tylko jeden twórca wymieniony jest z nazwiska (J. Iwanauskas). W zebranym zestawie pięć obrazów pochodzi z końca XVIII w., nie wykazują one jednak ani prymitywnej techniki wykonania, ubogiej, małowybrednej kompozycji, ani ograniczonej tematyki. Przedstawiają św. Rodzinę, Chrystusa w okowach, św. Stanisława biskupa, Ukrzyżowanie i Sąd Ostateczny. Reszta obrazów powstała w XIX w., a tematyka ich jest bardzo zróżnicowana. Niektóre zaskakują prostotą wykonania, prymitywnym rysunkiem i skromnym doborem środków wyrazu; cienka warstwa farby powoduje, że w niektórych l Teka drzClI;orytów ludowych dawnych zebranych skiego, Warszawa 1921; Adam Skoczylas, Drzeworyt i wydanych przez Zygmunta ludowy w Po~sce, Warszawa Łazar1933. �374 Recenzje oraz przeg!qdy wydawnictw i czasopism przypadkach widoczne są słoje deski, co stwarza dodatkowy efekt. Podkreślono go również w kolorowych ilustracjach, których w całości książki jest kilka. Ale obok tych naj prostszych, naiwnych nawet prac znajdują się tutaj i odbiegające od ludowych tradycji. Podczas gdy w początkowych grupach obrazów zaznacza się operowanie dużymi, ciemnymi plamami, a w środkowych - malarskość i śmiałość w pociągnięciu pędzla, ilustracje na końcu książki charakteryzują się nierówną kreskowatą linią draperii szat, rąbkiem baldachimu wypełniającego górne naroża, kulistorozetowymi motywami dekoracyjnymi rozrzuconymi dowolnie, lub wielopłatowym kwiatem zakomponowanym najczęściej symetrycznie po obu stronach postaci centralnej. Wszystkie te elementy sugerują powstanie prac w jednym ośrodku, z którego importy spotyka się także na Śląsku. Przedstawiają one między innymi św. Wawrzyńca, Rocha z Rozalią, Stanisława biskupa, Jerzego, Helenę, Barbarę, Katarzynę Małgorzatę, św. Trójcę, Chrystusa w okowach, na krzyżu i w grobie, Madonnę. Są pełne wyrazu i mają wiele cech malarskich. I ta część książki, podobnie jak drzeworyty, zawiera interesujący materiał, który ma wiele zbieżności z materiałami z różnych stron Polski. Badaczowi zajmującemu się tą dziedziną sztuki ludowej rozszerza on znacznie perspektywy poznawcze, dlatego więc warto zwrócić uwagę na tę bardzo ładną i starannie przygotowaną nową pozycję bibliograficzną. Barbara Ludove stavitielśtvo a byvanie na Slovensku. Sbornik studii. Bratyslava Bazielich 1963, s. 293. Pokaźna liczba artykułów i prac publikowanych na temat słowackiego budownictwa ludowego wskazuje na duże zainteresowanie, jakim darzą tę problematykę etnografowie słowaccy. Publikowane dotychczas prace dotyczą zarówno budownictwa mieszkalnego i gOlspodarczego we wsi, jak i budownictwa p3lsterskiego i oparte są głównie na materiałach zebranych w terenie, przy czym nie ograniczają się terytorialnie do opisu jednej wsi, zamykając się tam, gdzie to było możliwe, w obrębie okręgów administracyjnych, na jakie podzielona jest Słowacja (np. Povażska czy Kysucka oblast Orava, Zahorie i inne). Zagadnienie budownictwa przedstawione jest w tych pracach zarówno od strony konstrukcji i związanego z nią nazewnictwa gwarowego, jak i od strony funkcji, a także zmian powstalych w rozwoju historycznym. Jedną z ostatnich publikacji na temat słowackiego budownictwa ludowego jest wydanie książkowe zbioru pięciu artykułów, opracowanych przez Vilema Prażka, Jana Mjartana, Sonię Śvecovą, Alenę Plessingeróvą i Stefana Mru:skovica, a więc autorów, którzy już prsali o ludowym budowniotwie słowaokim. Praca zatytułowana Vi-dove stavitielstwo a byvanie na Slovensku w porównaniu z pracami z lat poprzednich, w zasadzie ma ten sam charakter; dotyczy różnych zagadnień budownictwa i poza jednym wyjątkiem nie ogranicza się do rozpatrywania zagadnień w obrębie jednej wsi. Artykuł Vilema Prażaka K problematice malby srubovych domu v Cićmanech poświęcony jest malowidłom naściennym w Cićmanech, jedynej górskiej miejscowości słowackiej, gdzie tego typu malowanie ścian jeszcze się zachowało do czasów obecnych. Na podstawie zachowanych reliktów w terenie, ludowej tradycji, wiadomości z literatury fachowej oraz materiału ikonograficznego z okresu od 1895 do 1922 r. autor wyróżnia dwa okresy, charakteryzujące się różnymi typami malowideł. Pierwszy z nich, od czasów naj starszych aż do r. 1922 (data wielkiego pożaru �Recenzje oraz przegtqdy wydawnictw i czasopism 375 w Cićmanech), charakteryzuje 'Występowanie domów kurnych. Ze względu rua otwarte ognisko malowidła mogły się rozwinąć tylko na zewnętrznej stronie ścian domu. Jako przypuszczalną datę powstania malowideł podaje autor II połowę XVIII w., przy czym pierwotnie chodziło tu prawdopodobnie o nacieranie drewna białą glinką lub wapnem w celu ochrony przed wilgocią. Drugi okres, od 1922 aż do chwili obecnej, charakteryzuje zmiana malowideł z ochronnych na dekoracyjne. Artykuł Prażaka zaopatrzony jest w bogaty i dobry materiał ilustracyjny (27 fotografii i 22 tablice wzorów) malowideł w Cićmanechi innych wymienionych w artykule miejscowości. Drugi z kolei artykuł Jana Mjartima Pasledne sachave damy na jużnom Slovensku jest przejawem zainteresowania się etnografów budownictwem sochowym jako jednym z najstarszych detali w budownictwie słowiańskim z okresu przed wpływami garmańskimi. Autor opisuje cechy więźby dachu sochowego z uwzględnieniem konstrukcji, nazewnictwa gwarowego stwierdzając jednocześnie, że przyczyną powstania i rozwinięcia się sachowej konstrukcji dachu jest przede wszystkim stosowanie ścian o słabej konstrukcji, niezdolnej do utrzymania ciężaru dachu. Do artykułu dołączony jest dobry materiał ilustracyjny w postaci 20 fotografii i 5 rysunków. Szkoda, że autor nie ustosunkowal się do sprawy genezy dachu sochowego na terenie Słowacji, mimo że teren objęty badaniami (południowa Słowacja) wydaje się dostatecznie duży na to, żeby wysunąć pewne przypuszczenia na ten temat. Pewną lukę w artykule stanowi również brak ilustracji do opisu wnętrza i pieca. 'I'rzeciartykul na,p~sany przez Soniię Svecovą Malomestske a mestske formy ludoveho stavvtiel'stva na zapadnom Slovensku, .opracowany jest rói\MIl;!eżna ['ods,ławie badań terenowych, prowadzonych przez autorkę na terenie zachodniej Słowacji. Autorka zajmuje się formami budownictwa ludowego w budownictwie miejskim, stwierdzając, że główna różnica między miejskim i wiejskim sposobem zabudowy polega na zupełnym zamknięciu podwórza w mieście. W przypadku zachodnio-słowackiego budownictwa rolniczego w jego miejskich formach stykamy się z dwoma typami: 1) zabudowa winoogrodnicza w kształcie litery U, spotykana w budownictwie bratysławskim i trnawskim; 2) zabudowa w kształcie litery L w okręgu Pomoravia, na terenie morawskiej Słowacji aż do Hany i w okolicach Trnawy. Autorka opisuje budownictwo ludowe, znajdujące się u podstaw rozwoju tego rodzaju budownictwa miejskiego, mianowicie tzw. długie domy na wsi (część mieszkalna i gospodarcza pod wspólnym dachem), powstałe w wyniku rozrodzenia się rodziny, podziału parceli ojcowskiej i dobudowywania pomieszczeń mieszkalnych. Na skutek kapitalizacji wsi doszło do przekształcenia długich domów w Vfiejs~ie domy czynszowe, przy czym wszyscy mieszkańcy takiego domu korzystali ze wspólnego podwórza. Artykul zaopatrzony jest w 8 fotografii i 6 rysunków, umieszczonych w tekście. Szkoda, że rysunki rzutów przyziemia są niezbyt starannie wykonane, a poza tym są one przykładami innych typów zabudowy co nie przyczynia się do pełnego zrozumienia opracowywanego zagadnienia. Alena Plesingerova w artykule virlJoj !ide leho interieru a bydleńi ve slovenskych dedińach pod Javarniky trokJtuje o zagadnieniu rozwoju i zmJan w ludowym wnętrzu i sposobie mieszkania we wsiach słowackich pod Jawornikami (północno-zachodnia Słowacja). Papradno, Brvniśfe, Horna - Dolńa Marikova i Śtiavnik są miejscowościami, które od chwili wyzwolenia, a zwłaszcza w ostatnich latach, przebywają dynamiczny rozwój, co prowadzi do zmian w sposobie życia i mieszkania. Autorka podaje podstawowe cechy osadnictwa (wpływ kolonizacji wołoskiej, osadnictwo stałe i sezonowe, zmiany demograficzne), ogólne cechy budownictwa, podstawowe źródła utrzymania, ogromne zmi'aJny w pożywieniu, ubiorze, miesZJka'I1.iJu po 1948 T. �3W Recenzje oraz przeglądy wyduwnictw i czasopism Artykuł Plessingerovej stanowi doskonały materiał porównawczy dla badań nad wpływem urbanizacji i industrializacji na warunki życia wsi. Wszystkie tezy artykułu poparte są dużą ilością materiału przykładowego w formie konkretnych opisów z terenu i ilustracji (24 fotografie), na ktÓre jednak autorka nie powołuje si<; w tekście, co w pewnej mierze umniejsza celowość ich umieszczania. Należy jednak podkreślić dużą aktualność omawianych w artykule problemów dla wielu górskich miejscowości karpackich i to nie tylko na terenie Słowacji. Piąty i ostatni artykuł zawarty w zbiorze, Stefana Mruśkovica, K niektorym problemom vyvoja ludoveho domu a byvania v oblasti Zahorskiej niźiny opracowany jest również na podstawie badań terenowych, uzupełnionych materiałami archiwalnymi z XVIII i XIX wieku (mapy) oraz współczesnym materiałem statystycznym i stanowi rezultat dalszego ciągu badań, prowadzonych przez autora na Zahorzu - najbardziej na zachód położonej części Słowacji. Autor, po ogólnej charakterystyce gospodarczej badanego terenu, przedstawia zmiany jakie nastąpiły w zastosowaniu materiału budowlanego począwszy od XVIII w. aż do chwili obecnej i w związku z tym konstrukcji i wyglądzie rzutu przyziemia, również w orientacji domów w stosunku do drogi. S. Mruśkovic nie pomija również wpływu zróżnicowania gospodarczo-socjalnego mieszkańców wsi na rozwój i zmiany w budownictwie. W zakończeniu podany jest obraz współczesnego budownictwa i perspektyw dalszego jego rozwoju. Do artykułu dołączony jest material ilustracyjny w postaci 13 fotografii i 7 tablic z rysunkami oraz niezwykle starannie wykreślonej mapy omawianego terenu. Warto zastanowić się nad tym, dlaczego właśnie te artykuły ukazały się w jednym zbiorowym wydaniu książkowym, chociaż równie dobrze mogły być drukowane oddzielnie w różnych czasopismach etnograficznych bez większej straty dla czytelnika. Otóż wydaje się, że redakcja sugerowała się tu faktem, że wszystkie one dotyczą budownictwa na terenie zachodniej Słowacji, co pozwala czytelnikowi na wytworzenie sobie pewnego obrazu ludowego budownictwa na tym terenie, bez wysuwania jednak daleko idących uogólnień ze względu na to, że prawie każdy z artykułów omawia inne zagadnienie, uzależnione od zainteresowań autora. Wspomniany zbiór wzbogaca literaturę etnograficzną, dotyczącą Karpat. Artykuły opracowane są z dużą starannością i znajomością tematu, nie zawsze jednak występuje powoływanie się na materiał ilustracyjny w tekstach artykułów, fotografie jednak zrobione są niezwykle starannie i z dużą znajomością celu jakiemu mają służyć. Szczególnie wyróżniają się swą poprawnością zdjęcia V. Prażaka. Rysunki, poza zawartymi w artykule Soni Svecovej, wykonane są również bardzo starannie, wszystkie \V skali 1:100. Jedynym mankamentem jest brak zorientowania rzutów przyziemia. Krystyna Jean Laude, Les arts de l' Afrique noire. Paris 1966, s. 384, ilustr. Ziółkowska 196, map 5. Jean Laude, docent w Instytucie Estetyki i Nauk Artystycznych w Paryżu, poprzednio pracownik Muzeum Człowieka w Paryżu, autor wielu prac z zakresu sztuki ludów afrykańskich, napisłał nową, ciekawą książkę pod tytułem Sztuka Czarnej Afryki. Rodzaj wydawnictwa może sugerować, że jest to praca popularnonaukowa (Le livre de poche), jednak zapoznając się z nią bliżej stwierdzamy, iż jest tak tylko do pewnego stopnia. Praca zainteresować może zarówno fachowca - etnografa jak i historyka sztuki zajmującego się Afryką. �Recenzje oraz pr2eg~ądy lvydawnictw i czasopism 3'77 Bardzo bogaty materiał ilustracyjny (196 fotografii, szkoda, że nie kolorowych) zebrany został w muzeach i kolekcjach prywatnych Europy i Stanów Zjednoczonych. Cenne jest również zamieszczenie 5 map archeologicznych i historycznych. Autol' próbuje stworzyć syntezę różnych punktów widzenia na sztukę Czarnej Afryki. Dlatego ciekawy wydaje się układ pracy. Nie jest to bowiem zwykle spotykane omówienie po kolei wszystkich lub wybranych działów sztuki, lecz prób3. powiązania zagadnienia z procesami historycznymi, strukturą społeczną oraz religią i mitologią. Dla lepszego zorientowania czytelników z problematyką zawartą. w tei pracy, postaram się omówić w kilku zdaniach treść poszczególnych rozdziałów. W rozdziale I pl. "Afryka zagubiona i odnaleziona", znajdujemy krótkie wprowadzenie do zagadnienia ze szczególnym uwzględnieniem początków zainteresowania się kulturą i sztuką Czarnej Afryki oraz wpływem tej sztuki na sztukę europejską (gló"vnie w pierwszych latach XX wieku). Rozdział II pt. "Rys historyczny" jest ogólnym przeglądem nielicznJ'ch źródeł pisanych (przeważnie arabskich) i źródeł archeologicznych, dotyczących historii Afryki. Autor charakteryzuje tu np. cywilizację Czadu, Nok, He; cesarstwa Monotapa, Zimbabwe, Mali; królestwa Konga, Gwinei, Aszanti itp. Rozdzial III pt. "Czarny artysta" stanowi omówienie wszystkiego, co związane jest z warsztatem artysty, a więc techniki, materiału, narzędzi, a nawet zbytu. W rozdziale IV pt. "Sztuka i społeczeństwo" autor stara się wykazać, jak wielki wpływ na sztukę miala i ma organizacja społeczeństw pierwotnych. Omawia również tradycyjne style, które wytworzyły się w poszczególnych organizacjach spoleczeństw Czarnej Afl'yki. Rozdział V pt. "Maski" jest nieco szerszym omówieniem tego bogatego działu sztuki afrykańskiej. Autor wprowadza tu ogólną typologię masek w powiązaniu z rodzajami uroczystości rytualnych. W rozdziale VI - "Rzeźbiarstwo figuralne" (La statuaire) - autor wykazuje olbrzymi wpływ religii na ten rodzaj sztuki. Dzieli on rzeźbę na fetysze plemienne, figury wcielające w siebie bogów lub zmarłych przodków oraz pamiątki. Niewątpliwie ciekawy jest rozdział VII, "Od mitu do historii", gdzie autor zwraca uwagę na te dzieła (rzeźba, relief i malarstwo), z których dowiadujemy się o wydarzeniach mitycznych, legendarnych oraz niejednokrotnie historycznych, związanych z danym plemieniem lub regionem. Na końcu swej pl'acy autor zamieścił tablice mówiące o podstawowych wiadomościach z zakresu Afryki od V tys. p. n. e. do czasów współczesnych. Dla osób interesujących się problemami Afryki, bardzo cenna jest zestawiona przez autom obszerna bibliografia (okolo 150 pozycji), w której prace podzielił tematycznie na: a) problemy ogólne, b) stare relacje a Afryce, c) ewolucja poglądów na sztukę murzyńską, d) historia Czarnej Afryki, e) związki sztuki afrykańskiej z cywilizacją śródziemnomorską, f) archeologia, g) rzeźbiarze afrykańscy, h) metalurgia i kowalstwo, i) sztuka poszczególnych krajów afrykańskich (Mali, Wybrzeże Kości Słoniowej, Ghana, Dahomej, Nigeria, Gwinea, Kamerun, Gabon i Kongo). Kończąc krótkie omówienie pracy J. Laude'a należy podkreślić duże znaczenie tego rodzaju nieco spopularyzowanych prac naukowych, trafiających do rąk dużo szerszej, niż garstka specjalistów, grupy czytelników i jednocześnie życzyć sobie, aby w Polsce ukazywało się więcej niż dotychczas takich książek, zwłaszcza z dziedziny etnografii i nauk pokrewnych. Tomasz Skltrż-yński �378 Stanisław Recenzje oraz przegLqdy wydawnictw Świderski, Grands ą;raits des civilisations i czasopism africaines. Paryż 1966, s. 101. Jest to praca syntetyczna, będąca rodzajem skryptu, poruszająca problemy zarównf' etnograficzne jak i antropologiczne oraz socjologiczne z zakresu cywilizacji afrykańskich. We wstępie, mówiącym o podstawowych pojęciach, autor zaznacza, jak bardzo ważną rzeczą jest wyjaśnienie i dokładne sprecyzowanie pewnych terminów, które często bardzo do siebie podobne (zbliżone), nie są właściwie stosowane. Terminy związane z cywilizacjami afrykańskimi zostały przez autora podzielone na: a) terminy dotyczące dziedziny duchowej - kultura, religia a magia, religia a kultura, religia a środowisko geograficzne, religia a spoleczeństwo, religia a kult przodków, religia a symbolizm; b) terminy dotyczące dziedziny spoleczno-politycznej; tutaj autor stwierdza, że podstawowymi pojęciami decydującymi o charakterze społeczeństw afrykańskich są: patriarchat, matriarchat, społeczeństwa utajone, endogamia, egzogamia, prawa pierworództwa itp.; c) terminy dotyczące dziedziny gospodarczej i technicznej. Autor wymienia tu regiony ekologiczne (wyróżnia ich osiem) oraz systemy gospodarcze takie jak: lowiectwo, zbieractwo, prymitywne rolnictwo, pasterstwo. Według autOl"a kultury dawne (prymitywne) reprezentowane były przez łowców i zbieraczy, kultury średnie przez rolników i pasterzy; obecnie spotykamy się już często z "kulturami wyższymi" (hautes cultures). Drugi rozdział pracy autor poświęcił problemom cywilizacji i kultur. W pierwszej części rozdziału stwierdza, że wszystkie kultury można podzielić na wyższe i prymitywne. Kultury wyższe, według autora, charakteryzują się: dążnością do rozwoju państwa, istnieniem klas społecznych, występowaniem miast - centrów politycznych i religijnych, zróżnicowaniem zawodów, istnieniem ideologii, prawodawstwem ustanowionym przez klasy uprzewilejowane, systemem informacji służącym klasom uprzywilejowanym. Kultury prymitywne natomiast charakteryzują się: brakiem dostatecznej znajomości praw natury, brakiem podstaw krytycznych, realizmu w sądownictwie, krańcową uczuciowością, brakiem kontroli wyobrażni, postawą ego- lub antropocentryczną, ograniczeniem życia duchowego do wiary i kultu, dominującą rolą zdolności parapsychologicznych. Druga część rozdziału poświęcona jest omówieniu starożytnych cywilizacji afrykańskich. Autor jako zasadnicze cywilizacje tzw. Czarnej Afryki uważa: Kongo (13-14 w.), Loanga (14 w.), Luba-Lunda (16 w.), Rotses-Luis (17 w.), Monomotapa (zniszczone przez Portugalczyków około 1607 r.), państwa Hausa (9-10 w.), Mali (14 w.), Songhai (8 w.), Kanen Bornu (11 w.), Fulbe (11 w.), Joruba (12 w.), Mossi (11-12 w.), Aszanti (12 w.), Dahomej (12 w.), Benin (12 w.). W rozdziale trzecim autor wymienia i charakteryzuje typy antropologiczne występujące na kontynencie afrykańskim. I tak, obok typów: nordycznego, armenoidalnego, śródziemnomorskiego, orientalnego i alpejskiego, które albo są rzadko reprezentowane lub też charakterystyczne dla Afryki północnej, autor wyróżnia właściwe typy tego kontynentu, a mianowicie: negroidalny, bantuidalny, sudański, nilotycki, paleonegroidalny, etiopski, pigmejski, mongoloidalny, paleomongoloidalny, buszmeński i hotentocki. Przy każdym z wymienion)"ch typów podany jest zwięzły opis cech ch1lJrakterYistycznych. Rozdział czwarty poświęcony j1est omówieniu .stref ,geograficzny,ch i kulturowych Afryki. Autor wyróżnia następujące cywilizacje kontynentu afrykańskiego w zależności od rodzaju prowadzonej gospodarki: 1) zbieracko-łowiecką (Pigmeje); 2) łowców stepowych (Buszmeni, Bergdama, Kindyga) ; 3) pasterzy nomadów (Hotentoci, Tuaregowie, Nilotyci chamiccy); 4) rolników sawanny (Sudan, Afryka środkowo-zachodnia, północne Kongo i Rodezja); 5) wschodnio-afrykańską (rolnicy leśni i rolnicy �Recenzje oraz przegLądy wydawnictw i czasopism 379 sawanny - Rodez.ia, Tanganika, wschodnia Angola); 6) neo-sudańską (spadkobierczyni starych cywilizacji egipskich, syryjskich i indyjskich); 7) paleo-śródziemnomorską (Berberowie i Arabowie). Kończąc omawianie każdej z tych cywilizacji autor podaje w punktach ich cechy charakterystyczne zarówno jeśli chodzi o kulturę materialną, jak i o duchową i społeczną· \V ostatnim, szóstym rozdziale mamy omówienie zmian i renesansu cywilizacji afrykańskich. Uzyskanie niepodległości przez kraje afrykańskie spowodowało szereg zmian nie tylko w strukturze ekonomicznej i politycznej, ale również w dziedzinie religii (np. powstanie nowej religii Ndeja Kanga), szkolnictwa, sztuki, literatury itp. Autor analizując te zmiany dochodzi do wniosku, że niezależność polityczna doprowadziła w wielu wypadkach do odrodzenia się sztuki i literatury afrykańskiej. Afrykańczyk szuka jednak z całą pewnością nowych dróg, które winny być wypośrodkowaniem między statoymi tradycjami kontynentu, a nowoczesnymi cywilizacjami europejskimi. Praca prof. Stanisława Świderskiego jest niezmiernie cenna, zwłaszcza jako podręcznik dla studentów. Jedynym jej mankamentem jest brak jakichkolwiek ilustracji, a przede wszystkim map. Teresa Skarżyńska Dietrich Drost, Topferei in Afrika. Technologie. Veroffentlichungen des Museums flir VOlkerkunde zu Leipzig, Heft 15. Akademie-Verlag - Berlin 1967, s. 289, map 18, ryc. 5·8. Dietrich Drost, pl'zedstawiciel średniego pokolenia afrykanistów niemieckich, długoletni pracownik muzeum lipskiego i współorganizator muzeum etnograficznego w Ghanie, w omawianej pracy stawia sobie dwa zasadnicze cele: Pragnie on - po pierwsze - przedstawić pełny zestaw źródeł, zarówno prac publikowanych, jak również materiału archiwalnego, traktujących o technologiach w garncarstwie afrykańskim. Badacz usystematyzował źródła wedle następujących faz technologicznych: surowiec i jego przygotowanie; wyrób naczyń; techniki ornamentacyjne; suszenie i wypal. Przyjęty przez Drosta systematyczny podział źródeł w podanym rzeczowym zestawieniu gromadzi olbrzymi material faktograficzny, lecz w bogactwie swym przytłacza czytelnika, gubiącego się w końcu w nazewnictwie geograficznym oraz etnograficznym jak i w nazwiskach autorów źródeł. Autor monografii niedomagania te częściowo złagodził poprzez bogate indeksy etnograficzny i geogmficzny. Drugim celem monografii jest próba analizy historyczno-kulturowej. Wyniki jej badacz zestawił kartograficznie na 18 mapach, przedstawiając na nich najważniejsze cechy technologiczne. Analiza tych cech na tle afrykańskich kultur, zdaniem Drosta, wyraźnie pozwala wyodrębnić różne grupy w obrębie danych technol.ogii i w przybliżeniu określić ich wiek. W miarę postępu badań archeologicznych na terenie afrykańskim, praca Drosta pozwoli na połączenie wyników badań etnograficznych z ustalonymi przez archeologię grupami kulturowymi i tym samym umożliwi w pewnej mierze wyjaśnienie rozwoju kulturowego na kontynencie afrykańskim. Praca ujęta w 4 rozdziały, stosownie do wspomnianych faz technologicznych, stanowi z powodzeniem cztery małe monografie poszczególnych technologii z kartograficznym ujęciem wyników analizy. Każdy z rozdziałów zaopatrzony jest w podsumowanie najważniejszych wyników, stanowiące jak gdyby poszerzenie legend do map. Najważniejsze ustalenia do surowca i jego przygotowania Drost koncentruje na: �380 Recenzje oraz przegLqdy wydawnictw i czasopism pochodzeniu surowca, jego składowaniu, nieorganicznych dodatkach odtłuszczających oraz na rozdrabnianiu, oczyszczaniu i przerabianiu. Na podstawie analizowanego materiału badacz wyodrębnił następujące techniki wyrobu naczyń garncarskich: 1) wygniatanie (naj starsza technika), 2) lepienie, 3) pierścieniowa odmiana lepienia, 4) spiralna odmiana lepienia. Ulepszoną technikę wygniatania stanowi 5) "toczenie" przy pomocy specjalnych stęporów, a za starszą od tej techniki uważa Drost 6) formowanie półkolistych czar, oprócz ktcjrego jeszcze dodatkowo wyodrębnia tzw. 7) techniki mieszane. Wyrób naczyń garncarskich w Afryce odbywa się według badanych źródeł na: 1) stałych gładkich podkładkach, 2) obrotowych podkładkach (zalążek kola garncarskiego), 3) ulepszonych obrotowych podkładkach, tzw. ręcznym kole garncarskim 1 (nawet z napędem nożnym), lecz szczupłość materiału w dalszym ciągu przemawia za 4) obcym pochodzeniem obrotowych podkładek. W przeważającej mierze naczynia wYl'abia się w różnych pozycjach siedzących, na klęcząco a sporadycznie na stojąco. Wśród technik ornamentacyjnych za naj starszą na terenie Afryki Drost uważa: 1) rytową (rozwiniętą później w wielorytową), obok której w Sudanie i we wschodniej Afryce występują 2) technika wałkowa (stemple odbijane przy pomocy toczenia). Za stary autochtoniczny element w zdobnictwie uchodzi 3) malowanie wypalonych, gorących jeszcze n.aczyń, barwnikami 'roślinnymi. Zasięg 4) ,;emaliO'Wania" pozwala wnioskować o jego starym sudańskim pochodzeniu. W Sudanie centralnym i we wschodniej Afryce przede wszystkim, a także na obszarze zachodniego i południowego pogranicza występuje 5) technika grafitowania większych powierzchni naczynia. Drost wyróżnia jeszcze drugi typ malowania tzw. 6) kolorową ornamentację, której centra znajdują się a) na pograniczu Nigerii i Kamerunu (powstają prawdopodobnie pod impulsem wpływów północno-afrykańskich) i b) na pograniczu południowej Rodezji i Poludniowej Afryki, pochodzenia autochtonicznego lub powstaJ:1 pod wplywem arabsko-indyjskich kultur nadbrzeżnych. W wyniku rozwoju powyższych technik, zdaniem Drosta, powstaJy 7) technika inkrustacji i 8) polerowanie za pomoq kamienia. Suszenie naczyń odbywa się w niektórych technikach (wygniatanie lub spiralna) etapami lub w miejscach osłoniętych od słońca i wiatru. Przy wypaJe naczyń, wg ustaleń Drosta, naj starszą i najbardziej rozpowszechnioną metodc1 jest tzw. 1) wypal na otwartym polu, w którym jako material wypałowy stosuje się miejscowe surowce. Ten typ wy.pału 'obejmuj.e całą tzw. czarną Afrykę. Tylko na pograniczu północnym, południowym a także środkowo-wschodnim występuje 2) tzw. wypał jamowy, mający zapewne swoją genezę w prymitywnych piecach ziemnych do gotowania strawy. Oprócz tych sposobów znane jest 3) wypalanie w jedno- i dwudzielnych piecach cylindrycznych. Ten typ pieca może być autochtonicznego pochodzenia, ale równie dobrze może być pochodzenia obcego. Znany bowiem jest 7. malowieleI staroegipskich. Poza tym nad dolnym Kongiem występują 4) piece kopułowe, być może, powstale pod wpływem europejskim. W celu uzyskania specjalnych efektów przy wypale (siwaki) stosuje się 5) tzw. technikę "dymienia" (lepiej może byłoby ..zwęgbnia" produktów organicznych - traw, liści, trocin). Monografia Drosta jest niewątpliwie dobrym spełnieniem postulatu wysuniętego w 1959 r. przez Current Anthropology w czasie sympozjum na temat .,Quantitative Methods in Archaeology", które między innymi wysuwało "pilną potrzebę pełniejszego opisu etnograficznego produkcji garncarskiej". Konrad 1 K. Moszyński, 320 C. Por. też Fig. KuLtura Ludowa 28 w pracy Drosta. Słowian. T. I, wyd. drugie, Warszawa Wypych 1%7, s. 359, ryc. �Recen:je omz przegLądy wydawnictw P. I. Puckov, Formirowanie naselenija Melanezii. 1968, s. 225, nlb. 3, tab. 22, map 3, ilustr. i 381 czasopism Izdatel'stwo "Nauka", Moskva Omawiana praca poświęcona jest problemowi kształtowania się współczesnego etnicznego składu ludności Melanezji. W związku z tym, że niektóre wyspy Oceani i weszły na drogę niezależnego rozwoju (Samoa Zachodnie otrzymało niepodległość w 1962 r. a wyspa Nauru w 1968 r.) stały się bardzo aktualne problemy etnicznej integracji małych grup w większe etniczne jedności. Prawidłowa analiza tego zagadnienia możliwa jest tylko przy dogłębnym zbadaniu współczesnego etnicznego składu ludności Oceanii na ogólnym tle jej historycznego rozwoju. Z braku opracowania tego problemu w literaturze radzieckiej i zagranicznej, autor wybrał to zagadnienie jako cel swojej pracy. Przedmiotem badań jest obszar Centralnej i Południowej Melanezji, w skład którego wchodzą Brytyjskie Wyspy Salomona, Nowe Hebrydy, Nowa Kaledonia i archipelag Fidżi. Wyspy te zbliżone są do siebie pod względem piel'wotnego składu ludności, środowiska geograficznego i dziejów historycznych. Autor pómija Nową Gwineę i wyspy sąsiednie, gdyż ta część Melanezji została opracowana przez N. A. Butinova l. Praca zawiera 6 rozdziałów tekstu wraz z tabelarycznymi zestawieniami i mapami, obszerną bibliografię, indeks etnicznych jedności i języków oraz indeks nazw geograficznych. Tekst poprzedzony jest wprowadzeniem w literaturę przedmiotową. Rozdział I (s. 11-40) poświęcony jest ogólnej charakterystyce Melanezji pod względem geograficznym, historycznym, demograficznym, etnicznym i językowym. Problemy etniczne zasługują na szersze omówienie z tego względu, że autor przedstawia w nich procesy, mające wpływ na ukształtowanie się współczesnego etnicznego składu ludności, określając zarazem rolę każdego z nich na formowanie się współczesnej struktury rozważanej części Melanezji. Największy wpływ na etniczny obraz tego rejonu miały przede wszystkim imigracje z kontynentu europejskiego i azjatyckiego począwszy od połowy XIX w., powodowane chęcią bogacenia się z zakładanych plantacji i rozwijającego się przemysłu górniczego. Wskutek znacznego tempa przyrostu naturalnego imigrantów i dużej śmiertelności ludności tubylczej, będącej w kontakcie z białymi, liczebność rdzennej ludności Melanezji zmniejszyła się dwa do trzech razy. Ponadto rozważone zostały przez autora typy jedności etnicznych, powstałe w wyniku procesów integracji i asymilacji. Dynamika procesu integracji jest niejednakowa na poszczególnych archipelagach i zależy od wielu czynników: od stopnia rozwoju społeczno-ekonomicznego, rozwoju i siły ruchu n8Jwdowo-wyzw>oleńcZJego, obecnośd 1ub braku liter.ack1eg.o języka, stopnia rozwoju gospodarczych więzi oraz charakteru integrujących się grup. Najszybciej proces konsolidacji obejmuje najbardziej rozwinięte pod względem społeczno-ekonomicznym obszary, to jest wyspy Fidżi i Nową Kaledonię. Równolegle do procesów integracji zachodzą procesy asymilacji mniejszych grup przez większe grupy etniczne. Jest to związane z międzywyspowym przerzucaniem sily roboczej, której potrzebują europejscy plantatorzy. Szybkość asymilacji zależy przede wszystkim od zbieżności językowych i kulturowych kontaktujących się grup oraz ·od st{)pn.ia rOZJwoju kultur. Najwyższym typem etnicznej jec1n'ości jest według autora wykształcenie 'n.arodowości na wyspie Fidżi. Niższy typ integracyjny przedstawiają formacje etno-terytorialne na Nowej KaledonH. 1 N. A. BlItin()v, Proischozdenie i etniceskij sostav korl1nnogo naseLenija Trudy Inst. etnografii im. N. N. Miklucho-Maklaja AN SSSR, novaja serija, skw"-Leningrad 1962. Novoj GvineL t. LXXX, Mc.·- �383 Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism Autor poświęca także dużo uwagi ważniejszym systemom klasyfikacyjnym języków Melanezji. Język jako jeden z ważniejszych oznak etnicznych jedności, pozwala wykazać ich związek genetyczny oraz wydzielić pokrewne między sobą grupy. Po zapoznaniu się z wieloma systemami klasyfikacyjnymi (autor wymienia także pracę polskiego lingwisty T. Milewskiego 2), można zauważyć, że wśród lingwistów obserwuje się znaczną rozbieżność zdań. Systemy klasyfikacyjne mocno różnią się między sobą, nie tylko w stosunku do mało zbadanych jeszcze języków papuaskich, lecz także i do zbadanych już języków malajo-polinezyjskich. Rozwinięciem treści I-ego rozdziału są cztery następne rozdziały (s. 42-196), w których autor omawia szczegółowo poszczególne grupy wysp, sądząc, że procesy integracji i asymilacji związane ze środowiskiem terytorialnym są niejasne, jeśli badać je w oderwaniu od konkretnego terytorium. Na szczególną uwagę w tych rozdziałach zasługują statystyczne zestawienia tabelaryczne dotyczące liczebności i rozsiedlenia grup etnicznych na poszczególnych wyspach przy dużej rozpiętości czasowej. Zbyt drobiazgowe przedstawienie etnicznych i językowych jedności ·na mapach sprawia, że kartogramy wykonane techniką szrafurową i punktową trudne są często do odczytania. Charakterystykę etnograficzną wydzielonych grup terytorialnych autor pomija celowo, gdyż z jednej strony rozszerzyłoby znacznie rozmiary książki, z drugiej zaś nauka nie dysponuje dostatecznym opisem etnograficznym mniejszych wysp Melamrez,ji,a potraktowanie :tego z:agadnie'l1liaogólnJie byłoby dublowaniem tematów pracy Narody Avstralii i Okeanii. W ostatnim rozdziale (s. 197-199) autor daje prognozy dalszego etnicznego rozwoju tego regionu i stwierdza, że proces integracji będzie następował coraz szybciej za przykładem wysp Fidżi i Nowej Kaledonii. Recenzowana praca, pomimo swej wymowy politycznej, daje podbudowę naukową dla różnych dociekań związanych ze współczesnymi przeobrażeniami Melanezji. Dla etnografów zajmujących się tym rejonem dużą wartość przedstawia obszerna bibliografia obejmująca 284 pozycji z wszystkich działów kultury. Anna Jahresschrift des Instituts kunde, Nr 11/12, Bautzen 1968/1969. Uitopis. fUr sorbische Volksforschung. Kozyra Reihe C, Volks- Ostatni rocznik Letopisu - serii etnograficznej - został w całości pOsw1ęcony uczczeniu sześćdziesiątej rocznicy urodzin Profesora doktora Pawła Nedo, wybitnego etnografa niemieckiego, pochodzenia serbołużyckiego. Dlatego wydaje się celowe poświęcenie mu nieco uwagi (do omówienia tego czasopisma etnograficznego powrócimy przy następnej okazji). Układ treści tomu, z racji swego przeznaczenia, odbiega od dotychczas obowiązującej konwencji. Zawiera wyłącznie rozprawy napisane przez uczniów, współpracowników, kolegów i przyjaciół Jubilata, zarówno z kraju jak i zagranicy. Prof. Nedo jest znanym specjalistą z dziedziny folklorystyki (por. np. jego Sorbische Volksmiirchen, Bautzen 1956, lub Grundriss der sorbischen Volksdichtung, Bautzen 1966). Szczególny rozgłos zdobył sobie wyborem serbskich bajek (Der Kienpeter. Eine Auswahl sorbischer Volksmii1'chen, Bautzen 1964), wydanych także w językach: ~łowackim (Bratislava 1965), czeskim (Praha 1965) i serbołużyckim (Budysin 1966), 2 T. Milewski, Zarys językoznawstwa ogólnego. Lublin 1948, cz. 2, z. 1. �Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw 383 i czasopism Ostatnio przygotowuje się tłumaczenie polskie. W swoim dotychczasowym dorobku wydawniczym posiada 15 publikacji zwartych (w tym: 2 jako współautor oraz 4 kilkudziesięciostronicowe broszury) oraz 33 artykuły. W polskiej literaturze etnograficznej znany jest przede wszystkim z książki: Folklorystyka. Ogólne wprowadzenie, Poznań 1965 oraz z kilku artykułów o stanie badań etnograficznych na Łużycach, zamieszczonych w Etnografii Polskiej (1961) i Literaturze Ludowej (1958 i 1967). Uczczenie Pawła Nedo wydaniem osobnego zeszytu Letopisu jako księgi pamiątkowej należy powitać z wielkim uznaniem. Zasłużył sobie na to w pełni jako najlepszy współczesny znawca i badacz serbskiej kultury ludowej. -Redakcja czasopisma zaprosiła do współpracy autorskiej przy wydaniu księgi naukowców z różnych dziedzin etnografii. Stąd też jej przekrój tematyczny jest bardzo zróżnicowany, ale nie zawsze odpowiadający wymogom tego rodzaju opracowań. W kilkunastu przypadkach jest on niezwiązany ani bezpośrednio, ani pośrednio z zainteresowaniami badawczymi Jubilata, względnie kulturą ludową Łużyc, bądź jej związkami z kulturą innych regionów etnicznych. A taki bowiem, w moim przekonaniu, powinien raczej być profil problemowy księgi pamiątkowej. Być może, że do tej sprawy nie przywiązywano większej wagi, względnie oparto się o dotychczasową, nie zawsze słuszną praktykę. Czy właściwie postąpiono, mam raczej wątpliwości. Świadczą zresztą o tym same za siebie niektóre z rozpraw. Wystarczy przytoczyć np. artykuł o "halowych" chałupach w Meklemburgii, o etnograficznej szkole wiedeńskiej, czy o związkach czesko-polskich w kulturze Moraw (nota bene referat wygłoszony w 1966 r. przy zgoła innej okazji - na międzynarodowym sympozjum), albo o współczesnej sztuce ludowej, lub o motywach Adama i Ewy w garncarstwie Czech, które w swej treści są bardzo interesującymi przyczynkami, godnymi jak najbardziej opublikowania, ale przy innej, aniżeli ta, okazji. Nie wypada chyba w takim przypadku "upłynniać" rzeczy marginesowych dla autora, znajdujących się aktualnie pod ręką. Kilka dalszych prac nie ma także powiązań tematycznych z obchodem, jednak górują nad omówioną grupą tym, że zawierają najnowsze osiągnięcia lub podsumowania natury ogólnej. Mam tu na myśli rozprawy Skalnikovej, Reinfussa, Noack, Mohrmann-Jacobeita oraz Burszty. Ostatnią stanowią te, które w jakimś stopniu nawiązują do proponowanego profilu, np. zainteresowań Jubilata (Burde-Schneidewind, Gardos, Jaenecke, Jech, Magnuszewski, Neumann, Pomeranceva, Weinhold, Woeller), czy kultury łużyckiej (Bentzien, Fasske, Fielder, Novotny, Peesch, Siebert, Wilsdorf) lub powiązań z innymi regionami (Fojtik, Putilov i Śleziński). Z nadesłanych do zamieszczenia w księdze pamiątkowej 43 rozpraw, wydrukowano 32. Natomiast pozostałe 11 zostanie wydanych w następnym roczniku. Większość (46%) dotyczy kultury duchowej, 320/0 problemów natury ogólnej, 12% kultury społecznej i tylko 10% materialnej. W tej ostatniej grupie na szczególne wyróżnienie zasługuje komunikat Haniki Fasske, Zur gegenwiirtigen Situation des Trachttragens in der obersorbischen Gemeinde Radibor, dotyczący aktualnej sytuacji w noszeniu strojów ludowych jednej z łużyckich gromad. Z przeprowadzonych przez autorkę badań wynika, iż jeszcze w 1966 r. 28% Lużyczanek w wieku 30-70 lat nosiło strój ludowy podczas ważniejszych uroczystości kościelnych i rodzinnych. Ciekawe dane materiałowe o wyrobie koszyków w Mucce na Lużycach przynosi inny z komunikatów Reinharda Peescha, Ein Korbmacherdorf der Oberlausitz. Z kultury społecznej na uwagę zasługuje Alfreda Fiedlera, Vom dorfim 18. und beginnenden 19. Jahrhundert, dotyczącą zwyczajów prawnych, a w szczególności dożywocia. Autor przedstawia na kilku stronach sytuację materialną ludzi starych na Łużycach lichen Ausgedinge in den Kreisen Bautzen rozprawka und Kamenz �38,1 Recenzje oraz przegLqdy wydawnLctw i czasopism (w XVIII/XIX w.), znajdujących się na wymiarze. W następnym tomie ukażą się prace S. Musiała o zwyczajach weselnych i M. Pulec o zwyczajach świętojańskich. Z rozpraw dotyczących zagadnień ogólnych w etnografii na uwagę zaslugują m. in. Rudolfa Weinholda Erkenntnisse aus der volkskundlichen Erfol'schung des gegenwiirtigen Dorfes in sozialistischen Liindel'n Europas, nawiązujący nota bene do zainteresowań Jubilata. Weinhold przedstawia krótki rys badań nad współczesną wsią w krajach naszego obozu w oparciu o dane z Demosu i Deutsches Jahrbuch fur Volkskunde. Interesujący jest również ze względów metodologicznych, wywód Wolfganga J,acobeita i Ute Mahrm!ann, Zum Gegenstand uncl zur Aufgabcnstellung der Volkskunde in der DDR, traktujący o przedmiocie i zadaniach niemieckiej etnografii. Przyjmując za przedmiot badań "Erforschung des werktatigen deutschen Volkes in seiner materiellen und geistigen Kultur" autorzy rozwijają następnie związane z tym zagadnienia badawcze. Inny z autorów Olga Skalnikova, zajęła się w: Etnographische Erforschung des gesellschaftlich-kulturellen Typs neuer Siedlungen problematyką społeczno-kulturalną nowych osiedli na przykładzie własnych badań kultury górniczej z Ostravy. Natomiast Józef Burszta dokonał przeglądu wartościowania kultury ludowej na przykładzie historii badań ludoznawczych w Wielkopolsce. Z kultury duchowej do ciekawszych rozpraw należą G. Burde-Schneidewind rozważania teoretyczne na temat klasyfikacji podań, J. Jaenecke-Nickel o piśmiennictwie baroku, J. Jecha Bajka o smolarzu, czy S. Neumanna o zwrotach i facecjach. W sumie godna polecenia lektura. Walerian Deutsches Jahrbuch fur Volkskunde. Sobisiak Berlin 1968, t. 14, cz. 1 i 2, s. 224 -I--436. Po raz trzeci dopiero nadarza się okazja recenzowania na łamach Ludu niemieckiego rocznika ludoznawczego, organu Instytutu Etnografii Niemieckiej Akademii Nauk w Berlinie. Czasopismo to zasługiwało, moim zdaniem, na częstsze omówienie, ponieważ należy do czołówki tego typu wydawnictw etnograficznych w Europie. Jego redakcja zdołała zorganizować współpracę autorską ze wszystkimi placówkami etnograficznymi NRD. W ostatnim roczniku drukuje się prace naukowców z siedmiu ośrodków. Redakcja nawiązała taJcie .Jmn1Jak'tynauJkiowe z równorzędnymi instytucjami innych krajów europejskich. Efektem tych kontaktów jest, jeśli chodzi o omawiany tom, udział autorski etnografów z dziesięciu krajów, w tym także i z Polski. Czasopismo to zdobyło sobie również uznanie za starannie opracowany dział informacji bieżących o najważniejszych międzynarodowych wydarzeniach naukowych ora~ o aktualnie wychodzącej literaturze fachowej. Omawiany rocznik zawiera: rozprawy (1. część - 5, 2. część - 6), doniesienia i komunikaty (1. część - 8, 2. część - 13), przegląd książek oraz omówienia - recenzje (1 - 44 pozycje, 2 - 46). Szczególną uwagę zwrócimy na dzial rozpraw. Zawarte w nim prace nie są poświęcone jakiejś określonej z góry przez redakcję problematyce. Według klasycznego podziału należą one do dwóch działów kultury: materialnej i duchowej. Ta ostatnia reprezentowana jest najobficiej. Nie jest to zresztą przypadkowe. W każdym z poprzednich roczników znajdujemy ją również. W Niemczech badania kultury duchowej są bardzo popularne, mają dużą tradycję i wielu przedstawicieli. Podkreślić także wypada nasycenie większości rozpraw różnymi źródłami historycznymi, co jest rówmez nie przypadkowe w niemieckiej szkole etnograficznej, a tak nie doceniane w naszej etnografii. Tym razem poważnie wykorzystano źródła: rękopiśmienne, dru- �Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism 385 kowane i ikonograficzne (wspaniałe unikalne ryciny) z XV-XVIII wieku obok etnograficznych i archeologicznych, zwłaszcza w artykułach U. Bentziena, R. Peescha, W. Radiga i W. Woeller. Z rozpraw działu kultury duchowej trzy dotyczą różnych form nazewnictwa i to: narzędzia rybackiego (R. Peesch, Benennungen und Benennungsmotive zu einem Geriitetyp), imion wła'snych zwierząt (D. Bentzien, Tiereigennamen. Untersucht an einem Quellenjund aus Mecklenburg), dokuczliwych czy przezwiskowych nazw wsi i nazwisk mieszkańców (H. Rosenkiranz, Ortsnecknamen und Einwohnernamen im Thiiringischen) . Artykuł Peescha, znanego w NRD specjalisty od zagadnień rybołówstwa, dotyka i tym razem tej dziedziny od strony pochodzenia nazw. W przedstawionej pracy chodzi autorowi o wyjaśnienie etymologii kHkJu n.azw dągnionej po dnie sieci rybackiej, w rodzaju worka z dwoma 1in:ami. uzupełnionej bardzo ciekJawymi 9 rycinami tej sieci (.określa.nej n.p. jako "Zeese" - stosowanej .ntad brzeg.iem morro, to znów jako "Stroh~arn" używanej na pozostałym terenie północnej części NRD). Do zajęcia się takim właśnie zagadnieniem skłoniły Peescha ostatnie wystąpienia Josta Thiera i Dietera Lutza 1. Wykorzystując w odpowiedniej formie ich punkt widzenia oraz wlasne spojrzenie na tę sprawę, autor dał w swoim artykule bardzo dokładną, a zarazem niezmiernie dl"Obiazgową analizę pochodzenia i znaczenia różnych określeń wspomnianej sieci opierając się w swoich rozważaniach na bogatych źródłach archiwalnych z XVIII i XIX w. oraz danych z badań terenowych i obszernej literatury. Swoje wywody poparł także bardzo interesującymi rysunkami i rycinami wspomnianej sieci oraz ciekawymi kartogramami ol<reślającymi miejsca występowania danych nazw. Przy czytaniu pracy nasuwa się jednak pytanie, czy warto było aż tyle czasu poświęcać na tak dogłębne zajmowanie się etymologią jakiegoś jednego sprzętu rybackiego, skoro brak nawet zarysu rybołówstwa i kiedy wiele bardzo istotnych problemów etnograficznych leży w NRD zupełnie nietkniętych. Rozprawka U. Bcntziena, znanego z kilku prac o narzędziach rolnych, dotyczy tym razem etymologii imion własnych zwierząt gospodarczych (krów, wołów, byków i koni). Podstawę do jej napisania stanowiły XVIII-wieczne źródła archiwalne z terenu różnych powiatów Meklemburgii. Pochodzą one ze spisów podworskich, które przeprowadzała zwykle administracja feudalna, przydzielając chłopom inwentarz żywy, względnie go u nich inwentaryzując. Zdaniem Bentziena, zwierzętom gospodarczym nadawało się jal<ieś określone imiona po to, by je można bylo w razie potrzeby łatwiej odróżnić, a nie z przywiązania do nich. Autor ustalił, iż poszczególne imiona wywodzą się: od koloru skóry (71%), szczególnych znamion fizycznych, ruchliwości, odpowiedniego zachowywania się i wieku zwierząt, i te należą do najdawniejszych. Natomiast używane ponadto a pochodzące od imion i nazwisk ludzkich mają późniejszą metrykę. Z kolei Rosenkram. bardzo interesująco i zarazem sugestywnie przedstawił genezę i rozwój powstawania, obok urzędowych, różnych ludowych nazw wsi i ich mieszkańców. Pracę swą referował już wcześniej (1965 r.) na dorocznym posiedzeniu specjalnej Grupy Roboczej Nazewnictwa. Swoje dociekania opierał w zasadzie na literaturze słownikowej i monograficznej obok spostrzeżeń z terenu. W odniesieniu do ludowych nazw wsi autor wyróżnił kilka możliwości, jednak bez jakiegoś bardziej precyzyjnego zdefiniowania kryterium ich powstawania, tak jak 1 D. Adler, Verzeichnis der SChriften von Jost Trier. i D. Lutz, Volksbrauch und Sprache. Die Benennung Friihlingsbrauche Siidwestdeutschlands. Stuttgart 1966. 25 - Lud, t. 53, 1969 Festschrift J. Trier. Kiiln-Graz von Phanomenen der Winter- 1984 und �386 Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism to np. zrobił R. Kukier w stosunku do Pomorza. Mogły one upowszechnić się, według Rosenkranza, jako przezwiska nadawane przez sąsiednie wsie, lub przyjęte przez nie same jako chęć odróżnienia się od tych ostatnich. Czasami znów utrwaliły się, obok urzędowych, jako wyraz podkreślenia ich dawności, jakiegoś historycznego wydarzenia związanego z powstaniem wsi. Etnonimy mogły także ukształtować się jako wyraz ironicznego określenia "pępka świata", lub przeniesienia ulubionych czy sławnych nazw miast w rodzaju "mały Paryż" albo "Wenecja Północy" oraz podkreślenia wytwarzanych wyrobów, stosowanych upraw, zamożności, noszonych strojów, cech fizycznych mieszkańców itp. W dość podobny sposób formowały się, zdaniem Rosenkranza, przezwiska całych grup lokalnych czy też poszczególnych mieszkańców. Czasami powodem formowania się przezwisk były jakieś zachowania się ludzi, wydarzenia, przynależność feudalna, stan zamożności, zajęcia, sposób pożywienia itp. Następna praca tego działu kultury dotyczy: charakteru poezji ludowej (Mihai Pop, Bukareszt, Der forme~hafte Charakter der Vo~ksdichtung), rozpatrywanej z różnych metodologicznych punktów widzenia; następnie typologii ludowych instrumentów muzycznych (Oskar Elschek, Bratysława i Erich Stockmann, Berlin, Zur Typo~ogie der Vo~ksmusikinstrumente) inicjujący dyskusję na temat systemu ich klasyfikacji w świetle istniejącej literatury; berlińskiego tańca śmierci (Erik Hi.ihns, Der BerLiner Totentanz), tj. ana1izy średni'oWliecznego malowidła śC<iennegopr,zedstawiającego korowód ludzi różnych sfer w asyście śmierci; i wreszcie znanej legendy o latającym Holendrze (Waltraud Woeller, Die Sage vom Fliegenden Hollii.nder) dotychczas nie rozpatrywanej od strony analizy naukowej w literaturze niemieckiej. Podkulturę materialną reprezentują trzy prace z zakresu budownictwa (Mc Com"ta, Racha i Radiga) oraz jedna Bocka i Rosenkranza o flisactwie. Desmond Mc Com"t, Londonderry, w artykule Hausformen in einem kulturellen Kontaktgebiet Nordir~ands zajął się formami domów w bardzo zróżnicowanym pod względem kulturowym regionie północnej Irlandii. Wyróżnił typy według rzutu przyziemia, usytuowania komina oraz szczególnego rodzaju domu o tzw. wydłużonym jednym boku. Hans-Ji.irgen Rach (Mitte~deutsche Ernhii.user mit einer Abseite in Brandenburg) omówił bardzo charakterystyczne dla tego regionu środkowoniemieckie chałupy (w mur pruski) o dwuspadowych dachach, których jeden spad jest zwykle bardziej wydłużony. Pod tym przedłużeniem dachowym dobudowywano zwykle drugą izbę, komorę albo pomieszczenie gospodarcze. I wreszcie Werner Radig (Friihgeschichtliche Grabungsbefunde uw rezente lii.ndliche A~tbauten) dokonał próby znalezienia analogii między zabytkami archeologicznymi budownictwa wczesnośredniowiecznego a danymi ikonograficznymi oraz źródłami rękopiśmiennymi z XV-XVII wieku dotyczącymi tego problemu oraz istniejącymi jeszcze w terenie reliktami starych chałup i pomieszczeń gospodarczych. Techniką i terminologią flisactwa na Sali zajęli się Herman Bock i Heinz Rosenkranz w pracy Zur Technik und Termino~ogie der LangholzflOsserei auf der thiiringischen Saale. Autorzy dali krótki rys historyczny (1258 r. - do połowy XIX w.J, następnie opis techniki budowy tratew (z kilkoma ciekawymi rysunkami), wreszcie fachowe nazewnictwo używane przez flisaków. W "Doniesieniach i komunikatach" na szczególną uwagę i podkreślenie zasługują sprawozdania z kilku międzynarodowych konferencji (sporadyczne w Ludzie), a w "Przeglądzie książek" zestawienia bibliograficzne ze współczesnej etnografii radzieckiej, z muzealnictwa, rybołówstwa i myślistwa. W sumie ciekawe i pożyteczne czasopismo o interesującej problematyce, chociaż �Recenzje oraz przeglądy wydawnictw 387 i czasopism czasami zbyt drobiazgowej, z zakresu tzw. etnografii tradycyjnej. Jak na razie odczuwa się wyraźny brak badań nad współczesnością, z wyjątkiem podjętej próby przez P. Nowotnego z Instytutu Serbskiego w Budziszynie. Być może, że ten właśnie komunikat, jak również przytoczona bibliografia radzieckich publikacji z badań nad spółdzielczością rolną i kulturą robotniczą są sygnałami dokonujących się zmian. Dotychczas bowiem etnografowie niemieccy z NRD zbyt kurczowo trzymają się problematyki z tzw. etnografii tradycyjnej. Walerian Osterreichische Zeitschrijt jur Volkskunde. Sobisiak (Nowa Seria) T. 21, ,calości t. 70; Wiedeń 1967, z. 1-4, s. 308. Austriackie czasopismo ludoznawcze jest organem Towarzystwa Ludoznawczego w Wiedniu (Verein fiir Volkskunde in Wien). Wychodzi z górą siedemdziesiąt lat. Obecnie wydaje się cztery zeszyty w roku. Do tej pory - rzecz dziwna - nie było ono omawiane w Ludzie. W czterech kolejnych zeszytach opublikowano w dziale "Doniesień i komunikatów" 19 pozycji, w "Kronice Ludoznawczej" również 19 i w przeglądzie "Literatury Ludoznawczej" 9l. Analizując zamieszczone w roczniku prace pod względem bazy materiałowej stwierdzamy, iż na 19, aż dwanaście z nich opiera się wyłącznie na źródłach historycznych - dT'ukow,anych lub rę~oIii;śmd'ennych. Powsrt;ałe opierają się na maJteriJale z badań terenowych, względnie zostały napisane w związku z opublikowaniem innych prac. Pod względem metodycznym prace te mają charakter czysto etnograficzno-opisowy, bez wyciągania bardziej ogólnych, porównawczych wniosków. W pierwszym zeszycie E. Schneider w artykule Słowniki górnicze jako źródło kultury ludowej wykazuje ich przydatność dla rekonstrukcji rozwoju historycznego kultury grupy zawodowej górników i hutników. Z wielkiej liczby tego rodzaju słowników znanych w literaturze autor wybrał naj ciekawsze, opublikowane w latach 1673, 1778, 1856 i 1870, a następnie - na podstawie wybranych z nich haseł - wykazał na ile pozw.alają one napoznan.ie kUJltury mater;talnej (np. stroju gÓ1"niczeg<J), spolecznej (bractwa górniczego i jego zwyczajów) i duchowej (świąt, wierzeń) tej grupy kulturowej. Tej samej problematyki dotyczy komunikat W. Haida, Pomnik prawa górniczego z Eisenerz. Autor przedrukowuje wyjątek dokumentu prawa górniczego z 1663 r. z późniejszymi dopiskami bractwa górniczego z XVIII w., dotyczący wykonywania kar na górnikach. Następny komunikat H. H. Hottenrotha: Krawędziowo okute łopaty w dolnoaustriackim przedałpejskim regionie nawiązuje do opublikowanej w Horn w 1966 r. pracy L. Schmidta Kultura ludowa dolnej Austrii (Volkskunde von Niederosterreich, Bd. 1). Hottenroth przytacza kilka dalszych przykładów występowania wspomnianych łopat drewnianych, a F. Waidacher podaje nieznane dotąd Dwie recepty pieczywa weselnego (tzlw. Prugelkrapjen) ze Steiermarku, które znalazł w starej książce kucharskiej. Natomiast L B. Graefe w Opowiadaniach o czarownicach z Vorarlberg daje relację o 70-letniej żyjącej jeszcze staruszce uchodzącej powszechnie za ciotę. Według wypowiedzi miejscowej ludności domniemana czarownica potrafi (i dotąd to czyni), spowodować śmierć zwierząt i nieszczęścia u ludzi. Każdy przechodzień zdala omija jej zagrodę, nawet miejscowy żandarm! Ponadto opi,suje tzw. "mądrych" posiadający,ch zdolność uzdrawiania chorych. �388 Recenzje oraz przegLądy wydawnictw i czasopism Drugi zeszy,t otwiera praca M. Wissol' ,z tzw. podkultUJrY miejskiej pL 90 lat miasta Etnograficzne spojrzenie w jego przeszłość. Autorka daje krótki przegląd praktykowanych dotąd tradycyjnych zwyczajów rodzinnych oraz roku obrzędowego zwracając równocześnie uwagę na stopień ich żywotności oraz zachodzące w nich przemiany. Wylicza także zwyczaje zanikłe oraz nowopowstale (np. święcenia dnia matki i św. Walentego, stawiania choinek po ulicach i na grobach). Celem podtrzymania zanikających zwyczajów powołano w tym mieście do życia w 1948 r. regionalne Towarzystwo tzw. "Czarnych Kuglarzy". Rozwija ono bardzo interesująq działalność. W następnym komunikacie W. Haid zastanawia się nad Elementami ludowymi w leobeńskim policyjnym zarządzaniu porządkowym z 1790 r. Przedrukowując, z małymi wyjątkami zarządzenie magistrackie, daje następnie do niego bardzo interesujący komentarz. Wspomniane zarządzenie zabraniało pod "wielką karą" m. in. strzelania rakietami i puszczania sztucznych ogni między domami; urządzania różnego rodzaju imprez artystycznych bez zezwolenia; popisywania się wędrownych trup teatralnych oraz cyrkowców bez zgody magistratu; korzystania z pomocy mądL'ych i babek, jeżeli nie posiadali uprawnień; nabywania palm (na niedzielę palmową) od przygodny(:!1 sprzedawców; wreszcie stosowania po domach zabobonnych prakt.yk oraz dawnych zwyczajów na św. Mikołaja i na Trzech Króli. Któż by mógł przypuszcza::, że właśnie zwykłe zarządzenie magistrackie, których przecież wiele wydawały różne magistratl, mogło być odbiciem życia kulturalnego ówczesnych mieszkańców. A nasi etnografowie tak niechętnie korzystają z źródeł archiwalnych! W kolejnym wystąpieniu O. Hierhammer, Z działalności bractwa kurkowego w mieście Waidhofen nad YblJ,') na podstawie ksiąg zapisów tej instytucji oraz miejskich rekonstruuje jego rozwój. Bractwo zaczęło działać w 1514 r. Od samego założenia miasto chętnie patronowało jego rozwojowi. Autor opisał niektóre imprezy połączone z uroczystym strzelaniem, m. in. na Trzech Króli, św. Jakuba oraz z okazji przyjazdu różnych osobistości. Dalszy artykulik A. F. Gortipohla traktuje o Strzelaniu tarczami w Vorarlbergu. Autor odtwarza, prawie zanikły a praktykowany przez młodzież, zwyczaj urządzania w tzw. "niedzielę strzelecką" (podczas zimy), zabawy polegającej na wyrzucaniu odpowiednimi kijami okrągłych podziurkowanych tarcz. W ostatnim przyczynku W sprawie ubiorów do chrztu w Austrii L. Weiss-Aall wypowiada krytyczne uwagi do pracy Luise Wach e, Stroje do chrztu w Austrii, Wiedeń 1966. Na końcu "doniesień" K. Lugmayer w paru zdaniach przytacza nowe dane do słownika górniczego. W kolejnym zeszycie P. Assion omawia Walldiirneńskie obrazy najświętszej lcrwi w Polsce. Przyczynek do ludowo-religijnych stosunków między Środkową i Wschodnią Europą. Artykuł ten został opracowany w związku z nabyciem w 1965 r. przez Muzeum Kultury Ludowej we Wiedniu, pochodzącego z ziem polskich z XIX wieku, obrazu naj świętszej krwi Chrystusowej, typowego dla pracowni z Walldi.irn (Niemcy Zachodnie). Zasięg występowania tego obrazu nie obejmował dotąd ziem polskich. Jego zakupienie przez Muzeum oraz dodatkowo znalezienie dalszego eksponatu w Polsce (w Lubinie) skłoniło Assion do napisania artykułu. Podobną sprawą zajmuje się następny komunikat L. Schmidta, O jednym polskim Walldiirnskim drzeworycie. Następnie E. Grabner w artykule "Transplantatio morborum" jako metoda leczenia w ludowej medycynie, opisuje różne sposoby przenoszenia i przeszczepiania chorób ludzkich, wyjęte z europejskiej literatury antycznej, czasów nowożytnych i z XIX w., na zwierzęta (np. morskie świnki, kozy, kanarki czy pająki), rośliny (7Ji.tOla lecznicze, kapustę, oebulę. cZlOsnek).,metale (kamień magnetyczny, rtęć, ołów, stal), kamienie (korale i kamyki) i kości. Wspomniana metoda, zdaniem autorki, utrzymała się wśród ludu austriackiego do czasów nam współczesnych. FOTmuly Modling. �Recenzje oraz przeg!qdy wydawnictw 389 i czasopism przeciw czarom, zarazom i śmierci - to kolejaa rozprawka H. Hochenegga. Również i ten autor oparł się na drukowanych źródłach (modlitewnikach) z XVII i XVIII w. Są to zbiorki zawierające różne formuły modlitewne, przytoczone dosłownie przez Hochenegga, bez krytycznego komentarza, których wymawianie miało uchronić wiernych przed przykrymi następstwami. Miały zabezpieczać przed burzą, upiorami, czarownicami (m. in. ta modlitwa miała aprobatę papieską Urbana VIII z 1635 T.), zarazą czy morowym powielrrzem (modlitwa za:chaTiasZJow,egokrzyża). Lud austriacki niektóre z tych modlitw odmawia do dziś. W dałszej rozprawie A. Hocka, modlitw Rozważania nad czasową emigracją na przykładzie najstarszych ksiąg zawierania mamy do czynienia z interesującą próbą ustalenia rozmiaru tego przenoszenia się oraz wpływu, jaki ono wywarło na stosunki społeczne rodzinnych wsi. Badania dotyczą okresu po wojnie trzydziestoletniej na podstawie ksiąg z łat 1662-1794. W ostatniej H. H. Hottenroth zajął się adwentowym zwyczajem praktykowanym przez dzieci w dniu św. Mikołaja. Jej tytuł to Schifferlsetzen. Mikołajowe łódki w Triibenbach okręg Scheibbs. Opisany zwyczaj praktykuje się do dziś (podobnie jak u nas na "zająca"). Dzieci przygotowują papierowe łódki, które w przeddzień Mikołaja podrzucają pod drzwi domów; sąsiadów i krewnych. Następnego dnia odbierają je wypełnione słodyczami. Czwarty zeszyt rozpoczyna komunikat F. Kollreidera, Wschodnio-tyrolskie meble, napisany w związku z pracą F. Colleselli, Tyrolskie meble chłopskie. Innsbruck 1967. Zawiera on kilka istotnych uzupełnień i sprostowań popartych rycinami. Ostatnim jest artykuł W. Bergera o Zawartości ilustracyjnej średniowiecznych monet z etnograficznego punktu widzenia. Dotąd zachowane fenigi opracowano już od strony numizmatycznej czy technicznej. Berger zwrócił na nie uwagę jako etnograf. Po przeanalizowaniu ponad 100 motywów doszedł do wniosku, iż spora ich część ma swoje odbicie na meblach chłopskich,' narzędziach czy strojach lub stanowiła różne symbole wierzenio-we, albo też znajdowała za:stos'owani:e w praktykach magicznych. Były one łatwo "czytelne" dla nie znającego pisma ludu, dlatego motywy te umieszczano na pieniądzach. \'1 dziale "Kronika ludoznawcza" zamieszczono sprawozdania ze zjazdów i kongresów, otwarcia nowych wystaw oraz wspomnienia o wybitnych naukowcach i nekrologii. Natomiast "Przegląd litemtury", sporządzany głównie przez Leopolda Schmidta, zawiera omówienia aktualnie wychodzących prac z zakresu etnografii rodzimej i europejskiej. W sumie bardzo interesujące, godne poznania czasopismo etnograficzne. małżeństw parafii Elbigenalp w Lechtal Walerian Schweizerisches Archiv fiLr Volkskunde. R. 63, z. 1/2 i 3/4, Basel 1967, s. 280. Wśród etnograficznych czasopism europejskich omawiane zajmuje szczególne miejsce. Spełnia ono bowiem w pewnym tywną w etnografii europejskiej, dzięki publikowaniu prac informowaniu niemalże na bieżąco o aktualnie ukazujących nictwach zwartych i ciągłych '. Zasługa to w dużej mierze l Być może, że misję jące aktualnie charakter tę przejmie informacyjny. Sobisiak z czasem Ethno!ogia czasopismo szwajcarskie sensie rolę reprezentaz różnych krajów oraz się w Europie wydawjego redaktora, Roberta EUTopaea, względnie Demos, ma- �390 Recenzje oraz przegLądy wydawnictw czasopism WHdhabera. SpefnJa ,ono także !swego rodzaju Tolę "pomostu" między nauką zachodnią a wschodnią, udostępniając na swoich lamach wyniki badawcze zarówno uczonych krajów kapitalistycznych jak i socjalistycznych. Ogłaszanie w nim prac: i recenzji etnograficznych z krajów socjalistycznych ma doniosłe znaczenie dla rozwijania i poszerzania kontaktów naukowych, szczególnie dlatego, że pozwala zapozn:ać się szerszemu gronu czytelników :Ila,chodnkh z n<J;szymiosiągnięciami. Dotąd było to prawie niemożliwe albo bardzo utrudnione dlatego, że prace naszego obozu wychodzą w malo znanych na ogól językach, a zamieszczane w nich czasami obcojęzyczne streszczenia nie zawsze byly wyczerpujące, stąd też nie interesowano się zbytnio tą literaturą. Ma to również i dla nas pewne znaczenie, ponieważ znajomość języków, np. rumuńskiego czy węgierskiego, jest u nas mała. Szkoda tylko, że do tej pory nie recenzowano tego czasopisma na łamach Ludu. Szwajcarskie Archiwum Ludoznawcze ma nieco odmienny układ treści od pozostałych czasopism europejskich, zawiera bowiem tylko dwa działy: rozprawy i omówienia. W recenzowanych tu zeszytach za rok 1967 opublikowano 19 rozpraw, w większości o charakterze większych lub mniejszych komunikatów naukowych, ponadto kilka artykułów oraz ponad 150 recenzji, omówień i kilkuwierszowych not bibliograficznych. Informacja wyjątkowo bogata, zwłaszcza w odniesieniu do omówień książkowych 2. Redakcja c:Ilasopism,a z góry ustala problematykę po.szczególnych zeszytów. W recenzowanym tomie pierwszy podwójny zeszyt został poświęcony muzeum na wolnym powietrzu, drugi - problematyce wiedzy o maskach i przebierańcach, Problematyka muzeów na wolnym powietrzu 3 wzbudza w ostatnich latach duże zainteresowanie zarówno w Polsce, jak w krajach sąsiednich i innych europejskich. Znajduje to swoje odbicie w organizowanych konferencjach, poświęconych tej tematyce (np. w Czechosłowacji w 1959 r.) 4 i sympozjach (w Rumunii w 1966 r.) 5, w zakładaniu tych muzeów i wreszcie - w publikacjach a nich. Nasze osiągnięcia na tym odcinku podsumował niedawno Longin Malicki w artykule Etnograficzne muzea na wolnym powietrzu w Polsce 6. Sprawa omawianych muzeów znajduje również odzwierciedlenie w publikacjach zagranicznych. Dla przykładu można wymienić tu prace: Wernera Radiga, Situation der Freilichtmuseen in der DDR 7; Kazjucho\Ca Rodinovica (ZSRR - doty'czy RJepubHki Estońskiej); Henrika Strodsa (ZSRR - dotyczy Republiki Łotewskiej) B; Josefa Benesa (CSRR). Także w odniesieniu do pozostałych krajów europejskich znajdujemy sporo literatury na ten temat 9. Czasopisma etnograficzne poświęcają niekiedy nawet całe zeszyty tej 2 Warto chyba przemyśleć tę sprawę w naszym Ludzie. W ostatnim np. tomie za lata 1966-1967 znajdujemy omówienia zaledwie 34 publikacji wydanych w latach od 1956 do 1965! Cóż to jest w porównaniu z informacją szwajcarskiego czasopisma! w tego rodzaju czasopismach chciałoby się mieć aktualną informację bibliograficzną. 3 Nazywanych także parkami etnograficznymi lub, po dawnemu, skansenami. 4 Josef Bene~, Eine Arbeitstagung tiber die Errichtung von ethnographischen FreiLichtmuseen in der CSR. "Ethnographica", l, Brno 1959, s. 131-134. Por. tegoż autora Eine chronoLogische Obersicht der FreiLichtmuseumsprojekte. "Etnographica", 5-6, Brno 1966, s. 201206. s Paul Henri Stahl, FreiLichtmuseen. InternationaLes museographisches Symposion in Bukarest von 7-15 September 1966, Por. tegoż autora komunikat w czasopiśmie szwajcarskim. 6 Ogłoszony w j. niemieckim w: Deutsches Jahrbuch flir Volkskunde, R. 13/1967, Berlin 1967, s. 117-122. Por. także artykuły: S. Brzostowskiego, Z. Czerskiego, J. Golakowskiego, W. Jostowej czy J. Lecha. 7 Opublikowany w: Neue Museumskunde, 9/1966, s. 25-41. 8 Zob.: Ethnographica 5-6, Brno 1966, s. 122-138 i 139-164. 9 POl'. Uhlrich Herta, Museen tlnd Musetlmskunde in deutschapruchingen verofjentlichungen 1956-1967, w: Deutsches Jahrbuch fUr Volkskunde, R. 14/1968, cz. l, Berlin, s. 124-145. �Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism 391 problematyce, jak np. Ethnographica (1966), Szwajcarskie Archiwum (1967); to ostatnie informuje czytelnika o muzeach w: Austrii, Jugosławii, NRD i Rumunii. Skansenom w Rumunii poświęcono szczególnie dużo miejsca (6 komunikatów). Robert Wildhaber w słowie wstępnym pt. Neuere Freilichtmuseen in Europa stwierdza, iż w idei organizowania muzeów na wolnym powietrzu nie zaszły dotąd żadne istotne zmiany od momentu ich pojawienia się, co - jego zdaniem - nie jest słuszne, nadal bowiem organizatorzy ich starają się dawać wyidealizowany wprost obraz wsi, eksponując np. wnętrze chałupy w jej "odświętnym" wystroju, zamiast przedstawić je jako typ powszechnie używany. W tym względzie powinno się więc stosować daleko idący umiar. Istnieje opinia, że najtrafniejsze odbicie rzeczywistości wiejskiej zagrody znajdujemy w skansenach rumuńskich (dlatego też tyle rozprawo nich) oraz w irlandzkim Old Bunratty Folk Park am Shannon. Pierwszy z kom u:O'ik8Jtówrumuńskich T8Jnored Banatean u, Lesmusees ethnographiques roumains daje ogólne wprowadzenie i informacje o rumuńskim muzealnictwie. Autor stwierdza m. in., iż na ogólną liczbę ponad 200 muzeów istnieje w tym kraju 14 samodzielnych muzeów etnograficznych oraz 31 oddziałów etnograficznych przy muzeach regionalnych. Finanse na ich utrzymanie łoży Akademia. Muzea prowadzą intensywne badania terenowe w kierunku pozyskania najbardziej reprezentatywnych zabytków z poszczególnych regionów. Niektóre muzea specjalizują się np. tylko w ubiorach, inne gromadzą ceramikę ludową itd. W następnym komunikacie Les musees en plein air. Le choix des pieces caracteristiques Paul-Henri Stahl zajmuje się (dość pobieżnie - na 5 stronach) problemem powstania muzeów na wolnym powietrzu. Autor przedstawia kilka rodzajów skansenów organizowanych według Tóżnych kryteriów: czasowych, przestrZlennych, rzeczowych itp. Podkreśla także potrzebę zakładania dalszych parków etnograficznych. W kolejnym komunikacie Le musee ethnographique de la TransyIvanie. Section en plein air Va1eriu Butura dokonuje przeglądu ekspozycji parku etnograficznego - oddziału muzeum etnograficznego w Cluj. Autor omawia typy budownictwa: mieszkalnego, gospodarczego, sakralnego oraz obiekty produkcyjne rzemiosła i przemysłu wiejskiego z regionu etnograficznego Transylwanii, uzupełniając opisy pięcioma bardzo interesującymi rycinami. W czwartym komunikacie Ein ethnographisches Freilichtmuseum des Bauernhandwerks und der biiuerlichen Technik in Rumiinien Cornel lrimie zajmuje się rumuńskim parkiem etnograficznym w Sibiu, poświęconym wyłącznie chłopskim technikom pozarolniczym oraz rzemiosłu i przemysłowi wiejskiemu. Myśl założenia muzeum powstała już w 1906 r., do zorganizowania przystąpiono w 1956 r. (na obszarze 60 ha + 40 ha rezerwy), zaś otwarcia dokonano w r. 1966. Zdaniem autora, w muzeum zgromadzono wyjątkowo różnorodne typy obiektów, urządzeń warsztatowych i narzędzi, nie spotykanych gdzie indziej w Europie. Pracownicy muzeum drukują swoje prace w dwóch wydawnictwach: Cibinum (wychodzi w 2 językach) oraz w serii monograficznej pt. Kulturdenkmiiler im Museum der biiuerlichen Technik, w: Dumbrava Sibiului. W przedostatnim komunikacie Le musee de la pomiculture et de la viticulture de Golesti Roumanie (2 strony) Boris Zderciuc informuje o stanie zaawansowania prac nad skansenem (na obszarze 15 ha) ogrodnictwa i uprawy winnej latorośli. Zamiarem organizatorów jest przedstawienie wspomnianych działów wytwórczości od czasów rzymskich aż do czasów współczesnych. Otwarcie muzeum ma nastąpić w 1975 roku. Tenże autor podaje także ostatnią informację (również 2 strony) o oddziale etnograficznym na wolnym powietrzu w Bran, pt. La section ethnographique de plein air de Bran, Roumanie. Na terenie parku zgromadzono obiekty i urządzenia związane z kulturą pasterską. Rocznie zwiedza to muzeum ok. 100 tys. osób. �392 Recenzje oraz przegLądy wydawnictw i czasopism Parkami etnograficznymi w Jugosławii zajęli się M. V. Dra:jldć, D. Drljaca, D. Sto Pavlović w artykule Le musees ethnographiques en plein air en Yougoslavie. W pierwszym punkcie autorzy podali króciutki rys historyczny powstawania zainteresowań muzealnictwa na wolnym powietrzu; w następnym omówili istniejące muzea w Śkofja LOka 10 (Słorwenda) i w Sisak (Kroacja), posiadające niewiele eksponatów muzealnych. Do najdekaw\Szy.ch - modro zdan.iem - należą np. pięknie malowane ule szufladkowe w Skofja Loka (niespotykane u nas) oraz specjalnie wydzielone, jako obiekty zabytkowe, zespoły wiejskich zagród w Serbii (Vojvodina i Djerdap - 2 !ryciny); w tI1z,ecim punkde prz,edlstawiono inne ~aspoły miejskich i wiejskich zagród w terenie (Sveti Stefan, Pocitelj, Novi Pazar i inne), uznane za zabytki etnograficzne; w ostatnim zaś - założenia dla dalszych regionalnych parków, które mają powstać w Zupanji - Kroacja, Bihac - Bośnia, Kamenica - Serbia, Partizanske Vode - Serbia, Djerdap - Serbia i dla centralnego parku w Belgradzie, mającego powstać na obszarze 75 ha. Austriacki skansen niedaleko Grazu (16 km) omówił Viktor Herbert Pottler w artykule Das Osterreichische Freilichtsmuseum Graz-StUbing. PottIer najpierw przedstawił - podobnie jak autorzy jugosłowiańscy 11 - idee tWO!rzenia muzeów skansenowskich w Austrii, w dalszym ciągu zrelacjonował założenia budowy oraz planowane w nim obiekty, i wreszcie stan budowy (rozpoczętej w 1963 r.; do 196(; r. postawiono 14 obiektów). Ostatnim komunikatem z serii skansenowskiej jest Das Schwarzwii.lder Freilichtmuseum "Vogtsbauernhof" in Gutach im Schwarzwald Hermanna Schilli, omawiający nowo powstałe w NRF mikromuzeum, urządzone z pozyskanej w 196:3 r. starej zagrody wójtowskiej. Rozprawą ostatnią pierwszego zeszytu jest praca Louisa Carlena Rechtliches in Bilde7'n und Zeichen religiosen Volksglaubens, która w oparciu o materiał ikonograficzny ukazuje czytelnikowi elementy kultury prawniczej, zawarte na różnego rodzaju ludowych obrazach i rycinach o treści religijnej. Dotyczą one najczęściej elementów prawa karnego, tj. procesów (Chrystusa, męczenników), stosowanych tortur, więzienia skazańców; rzadziej cywilnego - urodzin, wesel. W drugim, podwójnym zeszycie, znajdujemy wspomnianą już problematykę, dotyczącą ludowych masek i zwyczajów z nimi związanych, z terenu wschodniej i południowowschodniej Europy (Litwy radzieckiej, Polski, Węgier, Rumunii, Bulgarii, Jugosławii i Grecji; z terenów Czechosłowacji - w następnym tomie). W posłowiu zamykającym ten dział (Nachwort des Redaktors) R. Wildhaber stwierdza, iż drukując rozprawy chodziło mu głównie o przybliżenie czytelnikom zachodnim malo znanych wśród nich zwyczajów, związanych z używaniem masek z tego właśnie obszaru. Drukowane rozprawy uzupełniają niektóre dawniejsze stwierdzenia o nowe materiały, uzyskane z prowadzonych w międzyczasie badań. Z lektury artykułów o maskach wynika, iż w kulturze ludowej są one jeszcze niekiedy dotąd używane, względnie też stosuje się charakteryzację twarzy odpowiednimi dodatkami podczns będących jeszcze w praktyce zwyczajów dorocznych i rodzinnych. Wspominając niekiedy o pochodzeniu niektórych zwyczajów i o stosowaniu w nich masek, autorzy nawiązują do praktykowanego dawniej kultu przodków (pozostałość - dziad i bada na weselu), czy do innych mitycznych postaci, np. obchodzonego święta Dionizosa. Przebierańcy w maskach lub z ucharakteryzowanymi twarzami występują na całym opisywanym obszarze podczas karnawału i wesela. Najczęściej przebiera się młodzież, 10Mały park jest częścią ekspozycji mieszczącej się w zamku, którego jeden z współautorów, Pavlović. 11Takie było zresztą życzenie redaktora szwajcarskiego, R. Wildhabera. dyrektorem jest �Recenzje oraz przegLqdy wydawnictw i czasopism 393 rzadziej starsi (dawniej bez rozmcy wieku). Maski lub inne dodatki wykonują na ogół przebierańcy sami. Robią je z drzewa, zwłaszcza z kory, ze skóry lub futra, z papieru, dyni a nawet z ceramiki. Maski wyobrażają głowy zwierząt (niedźwiedzia, bociana, wielbłąda) i demonów (diabła, demonów leśnych). Charakteryzacją objęci są: dziad i baba oraz przedstawiciele różnych zawodów. Większość praktykowanych zwyczajów z maskami była bardzo żywotna do II wojny światowej. Każde! z tych rozprawek uzupełniają bardzo interesujące i dobrze wykonane ryciny (łącznie 6:3)oraz literatura. A oto kilka szczegółów charakterystycznych dla poszczególnych krajów: Stasys Skrodenis w Kostiime und Masken in Litauen stwierdza, iż prżebierańcy chodzili najczęściej w dniach od 25 grudnia do 6 stycznia oraz w zapusty. W grupie zapustnej występowała także koza lub koń. Według R. Reinfussa (Die Volksmasken in Polen) używanie maski miało dawniej nadawać rytualnym przeżyciom pewnej powagi i dostojeństwa, wywoływać zgrozę i wyjątkową sytuację. a w miarę zaniku starych ceremonii, magii i wróżb, doszedl trzeci czynnik - mający wywoływać ogólny humor. Reinfuss wyróżnił również trzy grupy widowiskowe, używające różnych charakteryzacji: pierwszą - występującą w zwyczajach wiosennych (topienie marzanny, śmiercichy, na podkoziołek i z Judaszem) i używającą do przebierania slomy i drewna; następną - charakterystycznq dla zwyczajów zimowych, w której przebierańcy zakładali maski przedstawiające głowy zwierząt lub chodzili z kukłami wyobrażającymi zwierzęta (turonia, bociana, kozę, lajkonika), i trzecią - występującą w pozostałych zwyczajach dorocznych i innych, której przedstawiciele malowali twarze, doklejając brody, bokobrody i wąsy. Przytoczone przykłady występowania maszkar i przebierańców, poparte rycinami, pochodzq zasadniczo z terenu Małopolski; o pozostałych terenach kraju brak wzmianek i informacji. Tekla Domator (Masken in Ungarn) przedstawiła swoje rozważania w kilku krótkich rozdzialach. W pie.rwszym punkcie omówiła h~sto["ię w~,edzy a maskach na Węgrzech (XVI-XVIII w.), w drugim tyopologię masek (ludzkie, zwierzęce i demoniczne), w trzecim mityczne postacie i związane z nimi charakteryzacje, w czwartym (Pjlanzenmaskierung) - przyozdabianie się zielenią (król zielono-świąteczny), w dalszym - czas i miejsce występowania (także w izbie prządek, na Mikołaja, Łucję, na 28 grudnia wraz z biciem rózgami za niewinne dziatki); wśród przebierańców występuje też lajkonik; w ostatnim - wędrówkę różnych zwyczajów i zmianę ich funkcji. O maskach w rumuńskich zwyczajach piszą Michai Pop i Constantin Eretescu w artykule Die Masken im rumanischen Brauchtum. Zdaniem autorów, przebierańcy występują także na św. Jerzego, Zielone Świqtki i 24 czerwca, a w zwyczajach rodzinnych zarówno przy chrzcinach, na weselu i pogrzebie (dziad i baba - uosobienie przodków). Poza tym w grupach przebierańców występują: trzej królowie, bojar, hajducy, Turek, Żyd, lekarz, myśliwy, głuchy oraz tzw. zielony chłop, diabeł albo stary i nowy rok. Charakterystyczny dla Rumunii jest zwyczaj przyozdabiania się dziewcząt w zielony ryż i bieganie w nim przez wieś dla zapewnienia deszczu. Greckie zwyczaje z maskami opisuje D. S. Loukatos w Masques et deguisemenl's populaires en Grece. Autor daje najpierw krótkie wprowadzenie historyczne nawi<1zując aż do obchodów Dionizosa, następnie opisy współcześnie stosowanych zwyczajów z maskami (podczas wesela i karnawału) i wreszcie typy masek (w tym wykonywane z dyni i tykwy). Loukatos przytacza bardzo obszerną, w stosunku do pozostałych artykułów, bibliografię. Jugosłowiańską problematykę wiedzy o maskach reprezentują dwa osobne art y- �394 Recenzje oraz przeg!qdy wydawnictw i czasopism kuły. Pierwszy Das Maskenwesen Jugoslaviens pod redakcją nestora etnografii Milovana Gavazzi 12, drugi Masken der Slowenen napisany przez wybitnego znawcę tego problemu, Niko Kureta. Zawarte w nich zwyczaje związane z maskami przedstawiono według regionów etnicznych. W Macedonii przebierańcy (przeważnie męż{:zyźni w wieku 20-60 lat) występują także na Wielkanoc, św. Jerzego, w izbach prządek i podczas obrzezania u mahometan. Wśród masek zwierzęcych występuje wielbłąd, osioł i koń. W rejonie Kosowe Pole wielką popularnością cieszą się przebrani za niedźwiedzia lub bociana, w Serbii grupy widowiskowe na weselach i w izbach prządek. W Hercegowinie maski prawie w ogóle nie występują, natomiast w Wojwodinie chodzą także na św. Teodora, sprawdzając, czy kominy są wyczyszczone, a na Barbarę sprawdzają znowuż postępy w pracach przy przędzeniu. W święta Bożego Narodzenia chodzą herody, i ze szopką. W niektórych regionach Jugosławii występują jeszcze dwa zwyczaje: tzw. "deszczowych dziewcząt" (podobnie w Rumunii) omz "zielony Jerzy" (zbliżony do naszego "latka"). Dla Słowenii 13 charakterystyczną postacią karnawałową jest bożek Kórent. Jedna z tamtejszy:ch wsi, Cerkno, znana jest z pnodukcji masek. Przegląd zwyczajów maskowych zamyka artykuł Rosicy Angelovej Le masques populaires bulgares dotyczący obszaru Bułgarii. Najpowszechniejszym do dziś jest na tym terenie zwyczaj maskarad noworocznych na 14 stycznia Ql'az podczas wesel wiejskich. Na terenie Bułgarii znajdujemy wielkie bogactwo różnorodnych masek. Dział omówień daje, jak już wspomniano, bieżącą informację o wychodzących: 1. czasopismach etnograficznych ze szczególnym uwzględnieniem naj istotniejszych problemów; 2. bibliografiach europejskich, w tym również muzealniczych; 3. podręcznikach, regionalnych monografiach i pracach specjalistycznych, a następnie o pozostałych publikacjach według podziału rzeczowego, np.: w 1 zeszycie o: a) gospodarstwie alpejskim, b) sztuce ludowej, c) zwyczajach, d) religioznawstwie, e) prawie ludowym, f) pieśniach, g) literaturze; w 2 zeszycie znajdujemy ponadto recenzje z etnografii rolnictwa, medycyny ludowej, omówienia katalogów muzealnych i krótkie streszczenia bibliograficzne. Walerian Jahrbuch -Berlin des Museums filr Volkerkunde zu Leipzig. T. XXII, Sobisiak Akademie-Verlag- 1966, s. 240, tab!. LXVII, mapy. Kolejny rocznik muzeum lipskiego zawiera obok rozpraw etnograficznych z wszystkich kontynentów również rozprawy o charakterze muzealnym, których niniejsze omówienie nie obejmuje. Starym zwyczajem tom zawiera, obok rozpraw pracowników muzeum lipskiego, także publikacje uczonych spoza NRD oraz tłumaczenie pracy Lin Yao-Hua i N. N. Ceboksarowa o gospodarczo-kulturowych typach w Chinach. Na wstępie dyrektor muzeum, prof. H. Damm, przedstawia biografię zmarłego, byłego dyr. muzeum lipskiego, prof. Fritza Krause (1881-1963), geografa z wykształcenia, który wszystkie swoje siły poświęcił etnologii, z zamiłowaniem oddawał się 12 W przygotowaniu tej rozprawki wzięli udział: Niko Kuret z Lubliany, z Belgradu, Bronislav Rusić ze Skopje, Mirjana llić-Maluckov z Nowego Benc-Bosković'i Marija Isgum z Zagrzebia. 13 Artykuł Kureta jest zarysem monograficznym. Cały problem ujęty grafach. Milenko Filipović Sadu oraz Katica został w ]1 para- �Recenzje oraz przegtqdy wydawnictw i czasopism 395 amerykanistyce i metodologii, w której uchodzi za twórcę tzw. Strukturlehre. F. Krause zajmował się również niemiecką kulturą spQł,eczmą, lecz nade wszystko był muzeologiem, usilnie ubiegającym o utrzymanie podwójnego charakteru muzeum - placówki naukowej i wychowawczej. Georg Haltker przedstawia w artykule Das Geisterhaus bei den Bosngun am unteren Ramu River, Neu Guinea wyniki badań z lat 1936-1939. Badacz zapoznaje czytelnil<a z poszczególnymi fazami wznoszenia domu oraz zwyczajami i wierzeniami, związanymi z budową domu duchów. Haltker analizuje zdobnictwo - płaskorzeźbę i malarstwo Bosngunów - a obserwacje swoje uzupełnia wartościowymi fotogramami. Artykuł Holtkera zasługuje na uwagę z dwóch powodów: l) jest unikalnym zapisem współuczestnika budowy domu duchów i 2) co wydaje się dosyĆ' odważnym i śmiałym stwierdzeniem, może rzucić światło na genezę budownictwa w zachodnich Karolinach (sposób wznoszenia slupów, wysunięty dach, platforma jak na Jap, płaskorzeźby i malowidła - jak na Palau). Kamienne lub drewniane tłuki odgrywały na wyspach Oceanu Spokojnego ważną rolę przy przygotowywaniu pożywienia. Opisowi, systematyce, funkcji, wytwarzaniu oraz historyczno-kulturowemu znaczeniu trzech tłuków polinezyjskich ze zbiorów etnologicznych uniwersytetu w Getyndze, uwagę poświęca Manfred Urban w rozprawie Polynesische Stossel. Uwzględniając wyniki różnych badaczy (A. Buhler, F. Speiser, T. Heyerdahl) i własne obserwacje, M. Urban dochodzi do wniosku, że melanezyjskie i polinezyjskie tłuki wykazują daleko idące podobieństwo, które niekoniecznie musi potwierdzić ich historyczno-kulturowe powiązania, gdyż podobną funkcję pełnią tłuki Indian północno-zachodnich wybrzeży Ameryki. Wyniki badań afrykańskich przedstawia Walter Konrad, który badał Budumów (mieszkańców wysp jeziora Czad), uchodzących dotąd za krajowców nie znających pieśni ani też instrumentów muzycznych, a wybijających takt do tańca jedynie słabym klaskaniem w dłonie. W. Konrad stwierdza na podstawie czteromiesięcznych badań w Uber Buduma-Lieder und den Bau einer fij.nfsaitigen Buduma-Harfe, że wyspiarze śpiewają do tańca, grają na harfie i wybijają również takt klaskaniem w dłonie. Różnice pomiędzy śpiewem kobiecym i męskim objawiają się w treści pieśni (kobiety śpiewają "pieśni ludowe" i "pieśni kuchenne") i sposobie wykonywania ich. Kobiety śpiewają w chórach, bez towarzyszenia instrumentów. Mężczyźni śpiewają zawsze solo i sami grają na harfie, towarzyszy im dodatkowo pomocnik, bębnujący na części rezonującej harfy dłońmi. W. Konrad stwierdzi! u Budumów trzy typy bębnów, lutnię (Binnenspiesslaute) i pięciostrunową harfę, najważniejszy, i zdaniem badacza, dawno znany Budumom instrument szarpany. Pełni on równocześnie funkcję bębna i tamtamu, co pozwala wnioskować o jego nawiązaniu do bębna wojennego. Treści pieśni śpiewanych przy akompaniamencie harfy pozwalają wnioskować, że harfę identyfikuje się z pieśniarzem, uważa się ją za żywy organizm, nadając jej nazwy ciała, jak "brzuch" (korpus rezonansowy), tętnica (struna), noszące jednak głębsze znaczenie. I tak "brzuch" identyfikować należy z "sytym, zadowolonym, z kimś, komu się dobrze powodzi". "Żyła" a właściwiej "tętnica" oznaczało w czasach przedkolonialnych szczególnie dzielnego wojownika, gwarantującego życie i powodzenie społeczności wysp. "Brzuch" nakryty jest "skórą starej krowy", co raczej tłumaczyć należy jako "skóra dobrej, poczciwej krowy" i jest wyrazem szacunku dla krów, które są marzeniem i celem Budumów. Podobnie jest z pozostałymi częściami harfy. I tak wyodrębnia się: głowę (główkę), szyję (szyjkę), dodo (tj. penis - na oznaczenie podstawka). Badacz podaje dane o surowcu (drzewo akacjowe i włókna roślinne), a kończy opisem harfy, zbudowanej dla niego na zamówienie. �396 Recenzje oraz przegLądy wydawnictw i czasopism Ocl tradycyjnych rozpraw etnograficznych odbiega meryloryczn'l treści" przyczynek Charlesa W. Arnacle, A Discussion of the Bolivian Indian. Jest to próba ekonomicznej oceny rewolucji boliwijskiej z punktu widzenia Indian, stanowiących około 65% ogółu ludności Boliwii. Mając na względzie aktualność polityczną i społeczną omawianego zagadnienia, autor sprawozdania wykracza nieco poza przyjęte dla omówienia ramy i przedstawia naj istotniejsze problemy, dotyczące nie tylko Indian boliwijskich. Przyjmuje się, że 60-65% ogółu ludności boliwijskiej zatrudniona jest w rolnictwie, zaś z ogólnej liczby samych Indian aż lJ50/0 związanych jest z ziemią. Inne źródła z 1954 r. przyjmują, że aż 84% ludności jest związane z rolnictwem o typie średniowieczno-feudalnym. W boliwijskim systemie feudalnym w szczególnie ciężkim polożeniu znaleźli się yanaconas - Indianie, pragnący uniknąć danin w naturze, lub pracy w kopalniach, oddając się w zamian za uprawianą ziemię w rodzaj terminowej slużby. System ten uzyskał w 1834 r. status prawny i znany jest jako tzw. colonato, a Indianie służący (poddani) na ziemi zwani są colonos (rodzaj robotnika dniówkowego), zaś właściciele ziemscy - patr'Oil'i 1. Pań,szczyzna 'kształtow,ała się bardzo różnie, lecz nie wynosiła mniej niż 10 clni miesięcznie (od wschodu do zachodu słońca). W boliwijski ej strukturze agrarnej, o cechach głęboko średniowiecznych, mimo tak ciężkich warunków, Indianom (pańszczyźnianym) powodziło się lepiej niż robotnikom. Na colonos ciążył jednak jeszcze drugi obowiązek, czyniący system ten nieznośny, tzw. pongueaje. Była to służba kolona i jego rodziny na rzecz patrona, li tylko dlatego, że był patronem. Służba miała różny charakter: praca na ziemi lub w siedzibie patrona w mieście, nierzadko aż jeden miesiąc i więcej (niezależnie od odległości od siedziby), wyrób sera, pasterstwo i in. Patroni nie cofali się nadto przed stosowaniem kar cielesnych (chłosta) a nawet zabójstwem. Rząd boliwij ski nie uczynił nic, by przyjść Indianom z pomocą, a dla pozoru wprowadzone przepisy nie zostały egzekwowane kiedy stawały w obronie Indian, przestrzegano ich natomiast z calą bezwzględnością, kiedy faworyzowały właścicieli ziemskich. Kilku prezydentów w pierwszej połowie XIX w. usiłowało znieść te formy pańszczyzny, lecz próby ich spełzły na niczym. Wyzwolenie Indian nastąpiło dopiero w czasie rewolucji boliwijskiej w 1952 r. Od wieków związani nieludzk'l pańszczyzną z ziemią prawowici użytkownicy stali się jej prawowitymi wlaścicielami, ich sytuacja ekonomiczna nieporównywalnie korzystniejszn. W tym świetle Arnade ocenia rewolucję boliwijską jako wielkie osiągnięcie. Artykuł zaopatrzony jest w b0gaty zestaw bibliografii odnotowanej do zagadnienia rewolucji agrarnej w Boliwii. Dla etnografa-muzeologa o pierwszorzędnym znaczeniu są rozprawy Dietrich'ł Drosta (Die Sonderausstellung "Kunst aus Afrika" 1963-1965) i Wolfganga K6niga (Die Ausstellung Zentral- und Mittelasien - Mongolei und Turkmenien), zajmujące się problemem ekspozycji etnograficznych. Werner Hartwig przedstawia opis 350 mongolskich eksponatów etnograficznych, nabytych w 1961 r. przez muzeum lipskie w czasie ekspedycji naukowej, której plon obejmuje nadto ponad 1100 kolorowych fotografii. Konrad Wypych 1 Instytucji patronów na terenie sąsiedniego Peru więcej uwagi poswlęca Anna Kowalska-Lewicka, Shipibo. WrocIaw 1969, Prace Etnologiczne, t. IX, s. 149-161. Autorka monografii wyraża pogląd, że instytucja ta, na terenie Montanii, jest konsekwencją działalności misyjnej, uważa ją za rod7.aj kontynuacji misji biorąc pod uwagę jej stronG polityc7.no-gospodarczą (s. 154). �Recenzje Jahrbuch des Museums fUr oraz przeglądy Volkerkunde -Berlin 1966, s. 170, labI. XXXIII, wyd(!wnictw zu Leipzig. i czasopism T. XXIII, 397 Akademie-Verlag- ryciny, mapy. Zgodnie z dotychczasową tradycją, redakcja rocznika muzeum lipskiego przedstawia czytelnikom wyniki badań terenowych, wyniki badań nad obiektami muzealnymi a także rozprawy z muzeologii. Trzy pienvsze prace poświęcone są etnografii Melanezji. P. Carl Laufer (Der Ackerbau der Beining) przedstawia wyniki badań terenowych nad uprawą ziemi w Nowej Brytanii. Badacz koncentruje uwagę na problemach trzebieży buszu, ogrodzeniu pól uprawnych, uprawie i zbiorach tara oraz na uprawie innych roślin (szparagi, yams, kukurydza i in.) i podziale pracy. Georg Holtker (Zwei merkwiirdige Zauberb'ilndel mit Holzfiguren von de?' Insel Kairiru in NO-Neuguinea) daje opis sprężonych figur anlropomorficznych, których sila czarownicza (mana) zgodnie z wiarą krajowców wzrasta przez dodawanie. Problemy poruszane przez badacza mal'ginalnie wchodzą w zakres etnopsychologii; ciężar pracy koncentruje się na opisie figur anll'Opomorficznych. Znany badacz Nowej Gwinei Eike Haberland (Zur Ethnographie der Alfendio-Region - Siidlicher Sepik-Distrikt, Neuguinea) prezentuje część wyników badań terenowych z 1963 r., poszerzając w znacznym stopniu wiedzę o krajowcach zamieszkałych w rejonie południowego Sepiku. Na podstawie badań (ubogiej) kultury materialnej Haberland wyodrębnia wpływy sąsiednie (Sepik) i austronezyjskie, promieniujące od wybrzeża do wnętrza wyspy. W obrębie kultury społecznej i duchowej badacz zwraca uwagę na funkcję fletów i magiczne paleczki. Na uwag£; zasługują nadto istniejące obok siebie 3 systemy liczbowe. Aczkolwiek Henny Herald Hansen (Problem of Contact and Change. Field Research in a Muslim Village in the Island of Bahrain) przedstawia wyniki swoich badań socjologicznych, zasługują one ze względu na interesujące etnografa przemiany zachodzące pod wpływem industriaLizacji r,af1nerii nafty na uwagę. Przemiany kulturowe następują pod wpływem kontaktu muzułmańskich robotników z białymi i ich zdobyczami technicznymi oraz w mniejszym stopniu kobiet muzułmańskich z białą służbą zdrowia. Wolfgang Jakobcit (Ein Stirnjoch wird gemach t) w przyczynku o wyrobie jarzma w Łużycach wkracza w zakres tzw. etnografii rzemiosła, zyskującej w miarę zaniku rzemiosła (pracującego na rzecz chłopstwa) zwolenników. Także następna praca poświęcona jest kulturze materialnej. Alice Gaborjan (Ostliche Elemente in der ungarischen Fussbekleidung) przedstawia wpływy wschodnie na węgierskie obuwie dochodząc do wni.osku, że isiniejąc'e źródła pozwalają n.a zróżn"c,o'Wan·ierzemieślniczej produkcji obuwia i wyodrębnienie w określonych czasokresach wpływów zachodnich i wschodnich, uzależnionych początkowo od elementu autochtonicznego (w chwili przybycia Węgrów w ich obecne siedziby) a w XVI i XVII w. od wpływów panowania osmańsko-tureckiego. Z ustaniem ostatniego przeważają, jak w wiekach XIII-XVI, wpływy zachodnie. Formy obuwia węgierskiego z tego czasokresu nie różnią się, jak ustalono na podstawie badań archeologicznych, od obuwia polskiego, szwedzkiego, rosyjskiego czy niemieckiego. Eksponatom archeologicznym, tzw. zbiorowi Ohnefalsch-Richter, pOswlęcona jest rozprawa Edyty Hoffman, a w tłumaczeniu W. Koniga przedstawiony został przekład z Sowieckiej etnografii, pióra L. P. Potapova (Z. 4/1964) o Muzeum AntropOlogu i Etnografii Akademii Nauk ZSRR. Na uwagę muzeologów zasługują wstępne wyniki badań o wprowadzeniu nowoczesnych zdobyczy do opracowywania zbiorów muzealnych przy pomocy kart dziurkowanych, zawierających zaszyfrowane wg określonych kluczy informacje o ekspo- �398 natach Recenzje muzealnych. oraz przeg!qdy wydawnictw i cza.sopism Treide (Erprobung von Lochkarten zur Auswerim Museum fUr Volkerkunde zu Leipzig) ma zapoznać muzeologów z doświadczeniem lipskim, ale także, zgodnie z życzeniem autorki, pobudzić do twórczej dyskusji. System dziurkowych kart katalogowych zdaniem autora sprawozdania - zasługuje ze względu na jego walory na wprowadzenie w większych muzeach polskich. tung ethnographischer Praca Barbary Sammlungen Konrad L'ethnographie. Societe d'Ethnographłe Wypych de ParJs. Paris 1966/1967, t. 60---61 (nouvelle serie), s. 154. Na treść podwójnego tym razem tomu, za lata 1966-1967, składają się jak zwykle, rozprawy i artykuły, dotyczące zarówno Europy jak i kultur pozaeuropejskich. Do europejskiej grupy należą cztery pierwsze artykuły, a pozaeuropejską tematykę reprezentuje dalsze sześć. Notka materiałowa o technice koszykarskiej na Tasmanii i kronika działalności Towarzystwa zamykają tom. A oto przegląd jego treści: M. L. Teneze, De quelques travaux frant;;ais et etrangers, consacres, au paysan dans la litterature frant;;aise, du Xle au XVIIle sieCZe. Wieśniak, o którym najwcześniejsze wzmianki trafiamy w średniowiecznych pieśniach rycerskich, w poezji dworskiej i tzw. pieśniach pasterskich, zrazu ukazywany jest jako postać nieucywilizowana, naiwna i przez to komiczna. Ale w literaturze XVIII wieku widzimy go już jako chłopa-mądralę, który kpi sobie z uczonych i dworaków. Szkic L. M. Teneze charakteryzuje bogatą ewolucję literackiego obrazu chłopa na przestrzeni od średniowiecza po Chlopów H. Balzaka. Zaskakuje nas, jak liczni badacze niemieccy przed I wojną światową zajmowali się tym tematem. M. Bouteiller, Les types sociaux decrits a. propos de l'Orphelin dans la litteratuTe "enfantine" de 1800 a. 1890. Powstała w XIX wieku literatura, którą można nazwać "dziecięcą" lub dokładniej "naiwną", a która przecież podjęła temat społecznie ważki: los biednych sierot i półsierot. W licznych nowelach i powieściach na ten temat powtarzają się ludzkie typy i charaktery, reprezentujące określone środowiska społeczne tak, jak powtarzają się również modne wtedy schematy pomyślnych rozwiązań w dramatach bohaterów tych utworów. J. Belin-Milleron, Les correspondances symboliques et l'ethnologie en Puisaye. Puisaye to niewielki region we Francji u styku departamentów Loiret, Yonne i Nievre. W ludowej technice selekcji ziarn siewnych roślin (np. maku, zbóż itp.), w ludowym odróżnianiu roślin pasZlowych i .in., a także w n,łektórych opowiadaniach można wykryć interesujące sposoby myślenia. Ma w nich zastosowanie symbolika, która odzwierciedla stosunek człowieka do form i procesów rzeczywistych. Autor, opisując przykłady, zwraca uwagę na duże znaczenie tych spostrzeżeń dla poznania mechanizmów w procesie myślenia. N. Dunare, L'elevage pendulaire double (bi-pendulaire) dans les economies traditionelles carphatiques et alpines. Pasterska hodowla zwierząt (owiec, bydła i świń) na obszarach Karpat i Alp ma pod wzgl. morfologicznym cztery zasadnicze postacie: 1. osiadłą z wypasem na miejscu w zagrodzie; 2. rolno-lokalną z wypasem w pobliżu wsi; 3. halną i 4. transhumacyjną. Pasterstwo halne ma dwie odmiany: a) halne-zwykłe, w którym stada wypędza się późną wiosną na kolejne hale: b) halne-dwoiste, w którym stada spędzają zimę poza wsią. Zwykle pód koniec lata �Recenzje oraz przeglądy wydawnictw i czasopism 399 spędza się je z hal w pobliże wsi, ale tuż przed zimą przepędza się je do zimowisk, w których są nagromadzone zapasy siana i liści. Takich zimowisk jest kilka i są one usytuowane na leśnych polanach z dala od wsi. Ten podtyp pasterstwa halnego jest charakterystyczny dla stref górskich o bogatym zadrzewieniu. Ma w nim miejsce m. in. stosowanie koszarowania dla naturalnego nawożenia pól i łąk. Kultury górali, praktykujących tę formę pasterstwa, mają poza tym szereg cech swoistych. M. in. w technice wyrębu laSlu, budawnidv.-iie, gospodaroe .sianem, obróbce drewna itp. W sumie - interesujące studium porównawcze, do którego sporo wniosły polskie publikacje na temat pasterstwa w Tatrach, na Podhalu i w innych częściach Karpat. F. Beaudouin, Une famille de voiles egyptiennes de l'antiquite d nos jours. Artykuł zawiera analizę trzech typów egipskich statków żaglowych, które autor zalicza do jednej rodziny. Postępując retrogresywni e, charakteryzuje typ zwany markab, używany jeszcze i dziś na wodach Nilu. Typ starszy to statek żaglowy z okresu nowego cesarstwa, odtworzony w oparciu o malowidła ze świątyni Deir el Bahari z czasów wyprawy do kraju Punt za królowej Hatchepsout. Typ trzeci, naj starszy, odtworzony na podstawie malowideł z grobowca Sakarah z czasu V dynastii, pochodzi z okresu starego cesarstwa. Wszystkie trzy reprezentują kolejne fazy rozwojowe, w których ulepszeniu podlega sposób i miejsce osadzenia masztu, zawieszenia żagla i stopień stateczności żaglowca. M. Bekombo, Note SUT Ie temps. Conceptions et attitudes chez les Dwala. Pojmowanie czasu u ludów kopieniaczych Afryki równikowej jest wielce różne od europejskiego. Świadczy o tym m. in. terminologia, przy pomocy której określa się to, co ma związek z pomiarami i upływem czasu oraz rozmaite tradycyjne mierniki czasu. Czytając ten interesujący artykuł odnosi się wrażenie, że w dawnym ludowym kalendarzu Słowian i pojmowaniu czasu można by znaleźć sporo analogii. M. Lim,a. La terminologie de la purentte chez les Tshokwe. Grupa moczyn6w Tshokwe z rodziny Bantu zamieszkuje częściowo w płn.-wsch. Angoli, a częściowo w prowincjach Kasai i Katanga w Kongo-Kinszasa. Zyją z gospodarki kopieniaczej, uprawiając maniok na nowinach leśnych, wypalanych w puszczy. Na ogół pozostają jeszcze w stosunkach matrylinearnych, virilokalnych. Na oznaczenie stosunków pokrewieństwa stosują wielce złożone nazewnictwo. Artykuł prezentuje przykłady i wyjaśnia podstawy tego nazewnictwa. Zaskakującym szczegółem jest m. in. to, że w języku Tshokwe ojciec nazywa się tata a matka - mama (s. 71). Świetnie napisany artykuł, może być przykładem precyzyjnej metody i zwięzłości stylu. L. Balsan, L'OT du Monomotapa. Legendarna, arabska Yuti a afrykańska Monomotapa to kraina złota, która znajduje się na terytorium Rodezji. Jej stolicą było gdzieś między XII a XVII w. Zimbabwe. Autor opisuje, jak doszło do penetracji Portugalczyków na ten teren w XVI wieku, i przedstawia wyniki swoich archiwalnych oraz terenowych badań nad losami Monomotapy. Dochodzi do wniosku, że monumentalne budowle w Zimbabwe powstały nie wcześniej, niż w pierwszej połowie bieżącego tysiąclecia, i że Monomotapa nie jest legendarnym Ophirem króla Salomona ani też krainą Pount, do której faraon Ramzes II w 1180 r. p.n.e. wysłał ekspedycję złożoną z 10 tys. ludzi. Zimbabwe było stolicą krótkotrwałego, efemerycznego imperium, opartego na eksploatacji złota. R. Lacombe, Une plainte indienne internationale au XVIII e siecle: La fin du bons sauvages. Decyzja oddania przez Hiszpanów w 1750 r. terytorium na wsch. brzegu rzeki Urugwaj Portugalczykom, w zamian za port i region Sacramento �400 Recenzje oraz przegtqdy wydawnictw i czasopism u ujścia Rio de la Plata, wywołała bunt miejscowych Indian z grupy Tupi-Guarani. Na tym terytOl'ium mieściło się bowiem siedem tzw. reductiones jezuickich, przez tych Indian zamieszkałych. Ogół kolonii i osad tego rodzaju, założonych na początku XVII w., składał się na ogromne państwo, doskonale zorganizowane i świetnie zagospodaJl'owane. Teryto:d,a oddane Portugalczykom były bogate w uprawy he1'vy mate (tzw. herbaty jezuitów) oraz w stada bydła. Bunt zaczął się oj wysłania do króla Hiszpanii, Ferdynanda VI, listów ze skargami, ale te okazaJy się nieskuteczne. Doszło więc do zbrojnego oporu. Zdarzenia, które po tym nastąpHy, skończyły się wypędzeniem jezuitów. To zaś spowodowało zniszczenie świetnie zapowiadającego się, autochtonicznego państwa Indian, jedynego jakie powstajo po konkwiście, a zorganizowanego przez jezuitów. S. Thierry, Quelques aspects du role cultuel des fleurs en Asie meridionalc. Kwiaty, jako elementy składowe obrzędów naj różniejszego rodzaju, zdają się mic'2 naj starsze tradycje w południowej Azji. Być może, że pozostaje to w związku z kultem drzewa, który, zdaniem autora, wywodzi się właśnie z Indii. Świadczy o tym starożytna literatura bramińska i buddyjska. Tam także poświadczone są najstarsze tradycje posługiwania się roślinami w celach terapeutycznych, profilaktycznych i in. W mitologii hinduskiej kwiaty odgrywają wiele znaCZ'lce role. Mnóstwo jest m. in. mitów, wyjaśniających cudowne właściwości nicktórych kwiatów. Toteż u podstawy przeróżnych praktyk z kwiatami leżą wierzenia, że ofiar'· z kwiatów mogą ofiarującym zapewnić pomyślność, zaszczyty, bogactwo, młodość, przyszłe narodzenia w uprzywilejowanych kastach, nawet nieśmiertelność i nirwanę. Indie są zatem ojczyzną bogatej symboliki kwiatów. Wielka jest rozmaitość choćby samych tylko sposobów, w jakie układa się bukiety z kwiatów, różne dla różnych okoliczności i celów. Kwiaty posiadają w Indiach pozycję szczególnie uprzywilejowaną w aktach kultowych, towarzyskich i in. Temat bardzo interesujący, rzadko w europejskiej literaturze etnograficznej podejmowany. Tadeusz W1"()blewski et Traditions Populaires. Revue trimestrielle de la Socić!ć d'Ethnographie fran<;aise, publiee avec Ie concours du Centre national de la Recherche scienti:f1ique.Annee 15, Palr,~s 1967, zesz. 1, 2, 3-4, s. 430, ilustr. Arts Ten mało u nas popularny kwartalnik etnografii francuskiej, odpowiednik polskiego Ludu, zasługuje na bliższe poznanie. Jeśli bowiem nawet dość obojętne być mogą dla polskiego środowiska etnograficznego realia francuskiej kultury ludowej, to bez wątpienia pouczający będzie wgląd w aktualne zainteresowania, prace, a zwłaszcza metody badawcze etnografów francuskich, jak również sposób redagJwania czasopisma. Każdy z zeszytów omawianego kwartalnika zawiera po dwa obszerne artykuły oraz po 1-2 krótkich komunikatów ("Notes et matel'iaux"). Publikacje te dotyczą przeważnie zagadnień szeroko pojmowanego folkloru francuskiego. Niektórym z nich warto poświęcić nieco więcej uwagi z racji ciekawych metod badawczych oraz poglądów ich autorów, wyrażających sposób myślenia nowoczesnej etnografii. Interesującą rozprawą teoretyczną jest artykuł J. M. Guilchera poświęcony tradycyjnej kulturze wiejskiej Dolnej Bl'etonii l. Pretekstem do uogólniających roz1 Jean-Michel Guilcher, Conservation .de Basse-Bretagne. Z. l, s. 1-18. warto et renouvel!ement dans ta culture paysanne ancienne dodać, że pierwszy numer kwartalnika ma charakter �Recenzje oraz przegLqdy wydawnictw i czasopism 401 wazan teoretycznych nad kulturą ludową stała się analiza dawnych bretońskich tradycji tanecznych (Guilcher jest znawcą tańca ludowego). Autol' bada współzależnm;ci i czynniki kształtujące tradycyjną kulturę wiejską i wpływające na jej ewolucję. Omawiając poszczególne elementy badaneg'o sY'siemu kulturowego: ustrój spoleczny regionu, rolę tradycji ustnej i świadomości dziedzictwa kulturalnego, silę zwyczajów, mechanizm przemienności - jako rezultatu interakcji, wariantów, kontaminacji, zapożyczeń i adaptacji z kultur wyższych - sporo uwagi poświęca roli czynnika zabawy i wspólzawodnictwa w tal1cu, muzyce i wyczynie fizycznym. Uwidacznia się ono w kulturze bretońskiej w instytucjonalnych grach zespołowych jak wyścigi, zabawy silowe, zawody śpiewacze i taneczne, a także w pracach zespołowych: sianokosach, żniwach, karczunku, przędzeniu itd. W konkluzji autor stwierdza, że badana przezeń kultura, znajdując się pod działaniem przeciwstawnych tendencji: zachowawczej i postępowej, zbliża się jednak stopniowo lecz nieodwołalnie do swego kresu. Pasjonującq lekturą jest artykuł D. Lauranta na temat dolno bretoński ej ballady ("gwerz") o Ludwiku Ie Ravallec, młodzieńcu zamordowanym za czasów panowania Ludwika XV 2. Autor ukazał w nim interesującą metodę badań folklorystycznych nad historią powstania i realnością wątku balladowego. Omawiana ballada jest echem wydarzenia, jakie miało miejsce w pewnej bretońskiej wsi w 1732 r., i które tak silnie wstrząsnęło opinią społeczną regionu, że pamięć o nim przetrwała tam do dziś nie tylko w artystycznej formie ballady, lecz w żywej, przekazanej tradycją kilku pokoleń znajomości faktów. W przeprowadzonych dochodzeniach autor posłużył siC; metodami klasycznej kryminalistyki, badając zachowane XVIII-wieczne akta sądowe procesu przeciwko domniemanym zabójcom bohatera ballady, dokonując wizji lokalnej okolic miejsca zbrodni, które pod względem topograficznym nie uległy większym zmianom, wreszcie "przesłuchując świadków" w osobach potomków ówczesnych mieszkańców okolicznych wsi. Niezależnie od tego autor porównuje metodą filologiczną killtanaście dawniejszych i współczesnych wariantów ballady. Usiłując wykryć motywy zbrodni autor wyjaśnia zarazem powód tak silnego poruszenia opinii publicznej; obok melodramatycznych okoliczności był nim fakt nieukarania sprawców, przy czym autor ujawnia powiązania zabójców z wymiarem sprawiedliwości i odsłania kulisy ówczesnej mafii. Artykuł nie jest przeto typową pracą filologiczną lecz interesującym studium na temat historii kultury regionu i funkcjonowania mechanizmu tradycji ustnej. Jego wartość polega przede wszystkim na ukazaniu niecodzienn.ej metody prowadzenia badań folklorystycznych. Warto wreszcie wskazać na teoretyczno-metodologiczną rozprawkę H. Raulina pt. Folklor a etnologia 3. Autor utożsamiając folklor z etnografią przeciwstawia mu etnologię, przy czym folklorowi (raczej folklorystyce) przypisuje charakter deskryptywny. Doceniając wantość maŁedałów folklOO'Y'stycznych ZJebranych dawniej, postuluje nowe ich odczytanie ze stanowiska i metodą etnologii. Jako sposoby weryfikacji materiału wskazuje źródła archiwalne, żywe tradycje, przekazy zachowane w pamięci informatorów współczesnych, w ustrojach rodowych, folwarcznych itp. Posługujqc się powyższymi metodami autor polemizuje z interpretacją van Gennepa opisanych przez niego niektórych zwyczajów rolniczych z terenu Alp Północnych. monograficzny i poświęcony jest w całości folklorowi Bretanii, jednego z najbardziej zachowawczych regionów Francji. 2 Donatien Laurent, La gwerz de Louis Le Rava!!ec. Z. l, s. 19-79. 3 Henri Raulin, FoUaore et ethnoLogie. A propos de ceTl?monies agraires dans l·es ALpes dt< Nord. Z. 2, s. 101-118. 26 - Lud, t. 53, 1969 �402 Recenzje oraz przeglądy wydawnictw i czasopism Pozostałe artykuły to monografia na temat wielkich maszkar pochodowych w półn.-zach. Europie oraz dwa studia ikonograficzno-historyczne 4. Komunikaty zawierają krótkie relacje o archaicznych zwyczajach ludowych z różnych regionów Francji. K:aildy z 2'!eszytów kwarlalnikJa Z!alWlier.a dział recenzji (m. in. w zesz. 2 omówiono jedyną pozycję polską: J. Orynżyny O sztukę ludową). Jedną trzecią objętości całego rocznika zajmuje obszerny dział kronik, co wyrażnie świadczy o wadze, jaką przywiązują wydawcy do wszechstronnej informacji. Znajduje się tam m. in. wykaz nabytków dla Muzeum Sztuki Ludowej w Paryżu i jego biblioteki, dalej kronika wydarzeń i sprawozdanie z działalności różnych instytucji związanych z etnografią, zestawienie tematyczne - ujęte personalnie - prowadzonych badań indywidualnych, a także wykaz uzyskanych doktoratów z etnologii. Rocznik zamykają wyczerpujące zestawienia filmografii, dyskografii i bibliografii etnograficznej za rok poprzedni (1966). Zestawienia te u polskiego czytelnika mogą budzić tylko cichą zazdrość i żal, że nie posiadamy u nas podobnych - wzorowych i świeżych opracowań zebranych w którymś z organów polskiej etnografii. Boguslaw Anthropos. s. 399 + Wydawnictwo Anthropos-Institut, Fryburg 1966, t. 61, nr Linette 1-2, 3-6, 598. Na tom 61 za rok 1966 składają się tym razem dwa obszerne zeszyty o bogatej zawartości. Jako czasopismo Anthropos zostal założony w 1906 1'. przez o. Wilhelma Schmidta. Recenzowany tom jest więc 61 tomem kolejnym. O tym przypomina artykuł wstępny aktualnego redaktora Anthroposu Arnolda Burgmanna, zamieszczony jako pierwszy, a podsumowujący ogromny dorobek i znakomity wkład wniesiony na łan1i!llch1JegocZlll&opiism:a do ffinograifii, e1lnlologiii języlmzn:awstwa w skali światowej na przestrzeni ostatnich 60 lat. Autor zwraca przy tym uwagę na znamienne zmiany, jakie zaszły w tym okresie w stosunku do pierwotnych koncepcji teoretycznych oraz ideologicznych kierunku, założonego na początku naszego stulecia przez o. W. Schmidta. A oto tytuły kolejnych, różnojęzycznych artykułów i rozpraw zamieszczonych w zeszycie 1-2: Von H. J. Pinnow, Einige Ziige indianischen Denkens dargelegt an den Sprachen der Athapasken. Języki ludów indiańskich północnej Ameryki wykazują, jak żadne inne na świecie, wielkie różnice zwłaszcza w porównaniu z językami europejskimi. Mowę Atabasków cechuje przy tym zdumiewająca, niemal fotograficzna dokładność w określaniu zjawisk i rzeczy. S. Clemhout, The Physo-Sociological Nature of Nativistic Movement and the Emergence of CuUural Growth. U podstawy wszelkich działań tak jednostki jak całych ludów zawsze znajdujemy jakiś system potrzeb i wartościowania. Zależnie od tego, jakiemu motywowi przewodniemu system ten w danej kulturze jest podporządkowany (wiara w duchy przodków, etyka religijna i in.), kultura wykazuje słabszy albo silniejszy stress w kierunku wzrostu i rozwoju. 4 Rene Meurant, Contribution ó: l'etude des geants processionnels et de cort(lge dans Ie Nord de la France, la Belgique et les Pays-Bas. Z. 2; Bruno T"vernier, Iconographie des Trois Gloriouses. Z. 3-4; Maurice de Meyer, Le Diable d' Argent. Evolution du theme du XVI au XIX siec!e. Z. 3--4. �Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism 403 H. Fischer, Cargo-Ideen. Kult kargo to zjawisko specyficzne dla wierzeń ludów Nowej Gwinei. Przewodni w nim motyw to wyobrażenie, że duchy przodków powracają do swoich klanów statkami, które załadowane są wszelkimi dobrami, jakie posiadają biali. Autor przedstawia szczegółowe idee na temat kargo u ludu Wampar nad rzeką Markham w pobliżu miasta Lae. Z. Rudy, Die Piktographie mit besonderer Beriicksichtigung der Volkerschajten Sibiriens. Autor omawia i pokazuje przykłady bardzo interesujących ideogramów obrazkowych, głównie spotykanych u ludów syberyjskich. Także wiele ludów z innych obszarów świata, które nie posiadały własnego pisma, posługiwało się podobnymi ideogramami. Zdają się one należeć do środków komunikatywnych poprzedzających pismo. V. Guerry, La mart chez les Baoule. Niezwykle bogaty i złożony jest obrządek pogrzebowy afrykańskiego ludu Baoule, jednego z naj liczniejszych (ok. 600 tys.) na Wybrzeżu Kości Słoniowej. Przedmiotem artykułu jest szczegółowy opis tego obrzędu i związanych z nim wierzeń o życiu pozagrobowym. A. Pollak-Eltz, Die Paraujano, ein arawakischer Fischerstamm in der Laguna de Sinamaica, Estada Zulia, Venezuela. Przyczynek do historii oraz etnografii wenezuelskiego ludu indiańskiego Paraujano. V. Rosner, Fire-Walking the Tribal Way. Autor szczegółowo opisuje ceremonię chodzenia po ogniu, znaną w etnografii pod ogólną nazwą "Fire-Walking". Badal ją i wielokrotnie był jej naocznym świadkiem w 1965 r., w Indiach, w prowincji Bihar, w dystrykcie Ranchi. A. Bruezzi Alves da Silva, Estrutura da Tribo Tukana. Przyczynek do etnografii, a konkretniej do struktury społecznej plemienia Tukano, zamieszkującego kraj nad rzeką Uaupes, dopływem Rio Negro, na pograniczu Brazylii i Kolumbii. M. Eder, Der Buddhismus in der japanischen Kulturentwicklung. Początki buddyzmu w Japonii przypadają na wieki VI i VII n. e. Za cesarza Shómu (724-749) buddyzm stał się religią państwową. Uległ adaptacji do stosunków lokalnych, wchłonął sporo elementów dawnych wierzeń miejscowych, ale przede wszystkim wpłynął na kierunek rozwoju narodowej kultury Japonii głównie w wiekach VIII do XV n. e. V. K. Kochar, Village Deities oj the Santal and Associated Rituals. Santalowie w prowincji Chotanagpur w kraju Bihar (Indie) czczą liczne bóstwa agrarne. Autor charakteryzuje wierzenia i obrzędy z nimi związane. C. Hentze, Die Regenbogenschlange. Motyw węża-tęczy, k,tóll'yautoll' znalazł na kilku reliefach rzeźbionych naczyń chińskich, można znaleźć także w ornamentyce staroperuwiańskiej i meksykańskiej z okresu przed konkwistą. Motyw ten nawiązuje do pewnej symboliki, w której występuje obraz węża pijącego wodę z czaszy o kształcie półksiężyca. Symbolizuje on tęczę, dość często w dawnych kulturach przedstawianą w postaci dwugłowego, w łuk wygiętego węiJa. D. Schroeder, Die Puyuma von Katipol (Taiwan) und ihre Religion. Autor przedstawia wyniki własnych badań terenowych nad szamani stycznymi treściami religii ludu Puyuma z regionu Kapitol na wschodnim wybrzeżu Taiwanu. Zeszyt kończą dwie krótkie wzmianki lingwistyczne: o gramatyce języka melanezyjskiego Tangga (H. Maurera) i o słowniku języka Pala z Nowej Irlandii (K. Neuhausa) oraz jak zwykle intell'·esujące Analecta, Miscellanea i przegląd bibLiograficzny. Na treść zeszytu oznaczonego numerami 3-6 składają się 23 artykuły o wielce zróżnicowanej tematyce. Dwa z nich dotyczą zagadnień językoznawczych, jeden archeologii a reszta to studia etnograficzne. Oto kolejne tytuły: K. H. Gursky, Der augenblickliche Stand der Erjorschung der nordamerikanischen �404 Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism Autor w obszernym omówieniu podsumowuje aktualny stan i wyniki badań nad językami Indian Ameryki Północnej. H. Aiufenange'r, AnimaL's SouLs in the New Guinea HighLand. Ludy zamiesu:ujące wyżynę centralną Nowej Gwinei wierzą, że każde zwierzę posiada duszę, podobnie jak człowiek. Ale dusza zwierzęcia jest inna niż dusza człowieka. Aufenanger, znany z wielu artykułów i rozpraw na temat ludów Nowej Gwinei, przedstawia materiały ilustrujące te wierzenia. P. Schebesta i E. Wieser, VerwandschaftsterminoLogie der Ituri-Pygmaeen und der WaLdneger Bira und BaLse. Pigmeje znad Ituri (Kongo, Afryka) posiadają co prawda świadomość swojej odrębności rasowej, ale nie są świadomi tego, że tworzą także oddzielny lud. Znają jedynie podstawowe więzy rodzinne i rodowe. Pojęcia ich na temat więzi społecznych tylko do tego się ograniczają. Wchodzą przy tym w dość bliskie kulturowe kontakty językowe i inne z Murzynami Bira-Sua i Balese-Efe. Nazewnictwo stopni pokrewieństwa, po\vstałe w tych stosunkach, jest przedmiotem tego studium. R.W. Wyllie, Same Notes on the Effutu Deities. Krótka informacja fi bóstwach i demonach ludu Effutu w Ghanie (Afryka). K. E. Mueller, Zur ProbLematik der kaukasischen Steingeburt-Mythen. U Osetyńców, Czeczeńców, Czerkiesów i innych ludów Kaukazu zapisano w XIX wieku wątki mitologiczne o herosach i bóstwach zrodzonych z kamienia. Podobne wątki posiadają niektóre mity starożytnych ludów Małej Azji, Syrii i całego Bliskiego Wschodu. Być może, wiążą się one z dość częstym na tym obszarze, pradawnym kultem aerolitów wzgl. meteorytów. Studium K. E. Muellera, znanego mitologa i językoznawcy, daje syntetyczny obraz związków, które są czytelne poprzez wymienione mitologiczne wątki. K Hechter-Schultz, FertiLity DoHs. CuUs of the Nguni and Other Tribes of the Southern Bantu. Opis form idolów kultowych, którymi posługują się niektóre plemiona południowych Bantu. Chodzi zwłaszcza o te, które wg wierzeń tych ludów są jakoby skuteczne dla uzyskania płodności, plenności, a przede wszystkim dobrych urodzajów. A. Schmitt, Ein Plan der Stadt Fumban. Autor omawia plan murzyńskiego miasteczka Fumban (Kamerun, Afryka) i naniesione nań oznaczenia, zl"edagowane w piśmie, które gdzieś ok. 1900 roku stworzył ówczesny król kraju Bamumu Nzoya. J. Fabian, Dream and Charisma. "Theories of Dreams" in the Jama-Movement (Congo). "Jama" to sekta lub raczej grupa religijna, powstała w Katandze przed około 15 laty. Jakkolwiek ideologicznie związana z katolicyzmem, Jama jest swoistą, murzyńską jego interpl'et.acją. Przywódców cechuje poczucie charyzmy, które jest związane z przeżywaniem przez nich oraz symboliczną interpretacją snów. Przedstawia on w tym artykule teorię snów, o której opowiadają autorowi wspomniani przywódcy. H. E. Kauffmann, Die FeLdbauriten der Sema-Naga in Assam. Bardzo interesujące, szczegółowe opisy praktyk, obrzędów i świąt związanych z uprawą prosa i ryżu li ludu Sema, tj. zachodnich Nagów w północno-wschodnich Indiach. Proso wysiewają oni na karczowanych w puszczy nowinach. Materiały przedstawione przez autora pochodzą z jego badań terenowych, prowadzonych tam w latach 1936 i 1937. Obszerny, analityczny a zarazem syntetyzujący artykuł. Może być wzorem poprawnej metody etnograficznego opisu. R. Boccasino, n sacrificio umano praticato dagli AcioLi deH'Uganda e da aU·ri popoLi niloti e nilo-camiti. Artykuł o ponurych, obrzędowych praktykach ofiar Sprachen. �Recenzje oraz przegiqdy wydawnictw i czasopism 405 z ludzi, uprawianych do niedawna przez lud Paiko, zwany też Acioli, w Ugandzie. Podobne praktyki miały miejsce także u innych Nilotów oraz Niloto-Chamitów w Afryce. H. G. Mukarovsky, ZU1" Stellung der Mandesprachen. Studium na temat językowej rodziny Mande w północno-zachodnim Sudanie. T. Heyerdahl, Discussion of Transoceanic Contacts: Isolationism, Diffusionism, or a Middle Course? Trwa nadal spór o to, czy podobieństwa niektórych składników w kulturach Starego i Nowego Swiata powstały w wyniku kulturowych dyfuzji, czy kształtowaly się konwergentnie, niezależnie i samodzielnie. Autor wyprawy Kontiki zabiera jeszcze raz głos w tej sprawie. Wykazuje m. in. słabość w dowodach przytaczanych przez tzw. izolacjonistów, włączając także te, które przytaczają botanicy i genetycy. Jeżeli dowodem na nieistnienie kulturowych kontaktów z przedkolumbijskq Ameryką ma być m. in. brak w tamtejszych kulturach takich elementów, jak wóz, koło ~arncarskie, technika 'obróbki żelaza, plug lub '00 najmniej radIo, znajomość uprawy zbóż itp., to na~eżałoby jednocześnie postawić pytanie: czy brak tych samych składników w kulturach ludów Polinezji ma także dowodzić braku kontaktów mi<;dzy mieszkańcami Polinezji a Azją? Pytanie Heyerdahla trafia oczywiście w sedno zagadnienia. Artykuł bardzo interesujący, choćby ze względu na wagę teoretyczną problemu. H. Watanabe, Die sozialen Funktionen des Biirenfestes der Ainu und die oekologischen Faktoren in seiner Entwicklung. Autor Japończyk - podjął próbę wyjaśnienia obrzędowego i kultowego charakteru tzw. święta niedźwiedzia, praktykowanego i uroczyście obchodzonego u Ainów. Jego zdaniem zjawisko da się uzasadnić czynnikami przede wszystkim gospodarczymi, ale także ekologicznymi i społecznymi. W. A. Noble, Toda Dwellings and Temples. Do lat sześćdziesiątych bież. stulecia dostęp do mieszkań i świątyń Todów (Indie) był dla Europejczyków b. utrudniony. Autorowi udało się jednak w latach 1962 i 1963 nawiązać takie kontakty, które pozwoliły mu poznać urządzenia wnętrz mieszkalnych i świątyń Todów. Artykuł zawiera więc kompletne opisy, ilustrowane rysunkami Autora. J. de Leuve, Entwicklungen in der Bambutti-Gesellschaft. Artykuł ma charakter wyraźnie polemiczny. Nawiązuje bowiem do studium P. Schebesty o Pigmejach Afryki, a w szczególności do zawartych w nim stwierdzeń o ustroju społecznym Bambutów. Jest jednocześnie odpowiedzią na krytyczne uwagi P. Schebesty, opublikowane w Anthropos nr 60/1962, a dotyczące pracy J. de Leuve'a pt. On farmer Gyneocracy among African Pygmies (1962). W dyskusji chodzi o interpretację śladów dawnej ginejkokracjj u Pigmejów. Kolejny, krótki artykuł P. Schebesty pt. Dach friihere Gyneokratie bei den Bambutti-Pygmaeen? jest dalszym ciągiem polemiki. H. R. van Hcekeren i A. J. Jawad, An Archaeological R.eport on the Stone Implements from the Fezzan Desert, Libya. O paleolitycznych, mezo- i neolitycznych kamiennych narzędziach z terytorium Fezzanu. M. Forno, Strumenti litici Aweikoma. Artykuł zawiera charakterystykę muzycznych instrumentów brazylijskich Indian, ludu Aweikoma z grupy Botokudów, żyjących w regionie Santa Catarina. Kolekcja znajduje się w muzeum etnograficznym Instytutu Antropologicznego w Torino. J. Riester, Forschungen im nordostbolivianischen Tiefland. Krótkie sprawozdanie z ekspedycji dla przebadania Indian z pólnocno-wschodniej Bolivii, a w szczególności plemion Czikitano i Pauserna. H. Stirnimann, Forschungen unter den Pangwa im Livingstone Gebirge (19641968). Podobnie jak poprzedni artykuł, jest to krótkie sprawozdanie z ekspedycji, �406 Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism w tym przypadku na terytorium Tanganiki. Zawiera ogólną charakterystykę ludu Pangwa, zamieszkującego na północno-wschodnim wybrzeżu jeziora Nyassa. L. S. Leschnik, A Village Community in Central India. Zwięzły opis społecznych i strukturalnych aspektów kultury ludowej trzech wsi indyjskich, usytuowanych na południowym brzegu rzeki Narbada, w prowincji Nimar w centralnych Indiach. E. A. Cook, Cultural Flexibility: Myth and Reality. Termin "flexible", "flexibility", który w niejakim tylko przybliżeniu odpowiada terminowi "elastyczny", "elastyczność" w polskim odczuciu językowym, stał się od paru lat w antropologii strukturalnej określeniem fachowym. Kiedy badacz analizuje i opisuje struktury niektórych ludów Nowej Gwinei i przy tym stwierdza, że odchylają się one trochę od wzorcowego schematu strukturalnego, który do nich przykłada aby je zaklasyfikować, wtedy mówi o "flexibility" tj. elastyczności samego schematu. Autor charakteryzuje to zjawisko na przykładzie badanych przez siebie fratrii u ludu Narak na wyżynie centralnej Nowej Gwinei. D. Hicks, The Kaingang and the Aweikoma: A Cultural Contrast. Hicks przeciwstawia się twierdzeniu, jakoby niewielki, indiański lud Aweikoma był cząstką ludu Kaingang. Pierwszy liczy aktualnie tylko ok. 200 ludzi, drugi ok. 3-5 tysięcy. Oba żyją w południowej Brazylii (Sao Paulo, Parana, Santa Catarina, Ri.o Grande de SuI). Autor wylicza te składniki kulturowe, które oba ludy różnią i dowodzi. że są one etniczl1ie odrębne. Jak w każdym z poprzednich tomów tak i w tym, część końcową wypełniaj<:j obszerne Analecta, Additamenta oraz bogaty przegląd bibliograficzny pozycji książkowych i czasopism. Sumując wyżej przedstawioną informację, trudno nie dodać. że nie sposób analitycznie i krytycznie ustosunkować się do 37 artykułów, wypełniających recenzowany tom Anthroposu. Różnorodność poruszanych tematów sprawia, że kompetentną ocenę mogliby dać tylko odpowiedni specjaliści. Z tego choćby powodu recenzja ta ogranicza się jedynie do informacji. Można jednak ogólnie stwierdzi.ć, że poziom zamieszczonych w tym tomie publikacji nadal pozostaje wysoki, zarówno od strony formy, jak i prezentowanych metod. Przegląd ich na pewno opłaca się, gdyż dają wgląd w aktualne osiągnięcia europejskiej i pozaeuropejskiej etnografii, a nadto orientują w różnych metodach ujmowania poszczególnych zagadnień. Tadeusz Wróblewski Anthropos. Wydawnictwo Anthropos-Institut, Fryburg 1967, t. 62, nr 1-6, s. 1027. Na całość tomu liczącego 1027 stron składają się trzy podwójne zeszyty. Główny trzon ich zawartości tworzą artykuły i rozprawy etnograficzne i etnologiczne, których tematyka obejmuje zasięgiem geograficznym cały obszar świata. Na ogólną liczbę 28 tym razem tylko 2 artykuły dotyczą zagadnień językoznawczych. Jak w tomach poprzednich tak i w tym działy: Analecta et Additamenta oraz Miscellanea zawierają interesujące etnografa, wybrane informacje o ważniejszych osiągnięciach i publikacjach z innych czasopism. W każdym z trzech zeszytów sporo miejsca zajmuje przegląd publikacji książkowych i czasopism z działem recenzji, w którym fachowo omawiane są pozycje najważniejsze. Jak zwykle w recenzjach z czasopism o bardzo bogatej i zróżnicowanej treści staje pytanie, czy wskazać jedynie na artykuły albo rozprawy - zdaniem recenzenta - ważniejsze, czy krótko informować o wszystkich kolejnych tytułach. Wybraliśmy drugą z alternatyw. Oto kolejne tytuły: �Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism 407 Zeszyt 1-2, s. 1-335. P. K. Sarpong, The Sacred Stools of Ashanti. W religii ludu Ashanti (Gold Coast, Afryka Zachodnia) pozycję centralną zajmuje kult przodków. Z nim też związane są zwyczaje i praktyki, w których ważką rolę grają drewniane, artystycznie rzeźbione stołki, zy.dle. Kształty rzeźb na tych zydlach mają znaczenie dla funkcji, jakie pełnią w różnych praktykach kultowych. Treścią artykułu jest omówienie tej właśnie strony zagadnienia. F. Dichoso, Some Superstitious Beliefs and Practices in Laguna, Philippines. Laguna to niewielka prowincja, położona o 30 km na południe od Manili. Mimo że ludność jej została schrystianizowana przed ok. 400 laty, pozostały tam różne, dawne resztki przesądów i praktyk zabobonnych. Autor wybrał i opisuje te, które są związane z urodzeniem dziecka, dzieciństwem, życiem i śmiercią jednostki. H. Hipszer, Quelques masques de hiboux et corbeaux. Jest to dalszy ciąg studium o zwierzęcych maskach, które mają zastosowanie w inscenizacjach obrzędowych u Eskimosów z Alaski. Część poprzednia znajduje się w tomie 60, 1965 Anthroposu. Tym razem chodzi o dwie grupy masek: sowy i kruka. Obok szczegółowych opisów autor zwraca uwagę także na ich specyficzne funkcje oraz na nazewnictwo z nimi związane. N. Christensen, Haustypen und Gehoftbildung in Westpersien. W obszernym, bo liczącym blisko 50 stron artykule, autorka przedstawia materiały pochodzące z czteromiesięcznych badań terenowych nad ludowym budownictwem w zachodniej części Persji. Opisuje kolejno technikę budowania ścian i dachów, przeprowadza typologię budynków i zagród, i prowizorycznie zarysowuje przestrzenne zasięgi wyróżnionych typów. Przejrzyste schematy rysunkowe i fotograficzne ilustracje uzupełniają dobrze opis słowny. W sumie autorka ukazuje całkiem jasny obraz wiejskiego budownictwa tradycyjnego na przebadanym obszarze. J. Hebert i M. Guilhem, Notion et culte de Dieu chez les Toussian. Autorzy podejmują temat przed pół wiekiem szeroko opracowywany przez o. W. Schmidta. Starają się mianowicie dowieść, że monoteistyczna idea Boga, stwórcy świata i człowieka, władcy dobrego i udzielającego łask s'Wloim czdcie10m, nieobca jest nawet w animistycznych wierzeniach Afrykanów. Jako dowód przytaczają autentyczne wypowiedzi Murzynów z ludu Tussi oraz ich interpretacje. M. Rauschert, Materialien zur geistigen Kultur der ostkaraibischen Indianerstiimme. Autor wyjaśnia, że z wykształcenia nie jestetnog.l1af'em. Miał jednak okazję w ciągu lO-letniego pobytu w Brazylii, w jej północno-wschodniej części, w dorzeczu rzek Jaru i Pari, stykać się przez dłuższe okresy czasu z Indianami karaibskimi, a mianowicie: Apari, Wajana i Tirijo (Trio). Przy tych okazjach dobrze poznał język Wajana, odręcznie zapisał, a także nagrał na taśmę magnetofonową, sporą liczbę wypowiedzi tych Indian, obejmujących mity, wierzenia o bogu, życiu pośmiertnym, pochodzeniu pożytecznych roślin, powstaniu zwierząt i in. W artykule przedstawia oryginalne wersje swoich zapisów. W dziale Analecta et Additamenta zamieszczony został interesujący artykuł Józefa Henningera na temat periodyzacji prehistorii. W 1961 r. ukazała się w Berlinie książka Irmgard Sellnow pt. Grundprinzipien einer Periodisierung der Urgeschichte (Akademie Verlag). Autorka poddała w niej krytyce teorie i metody etnologiczne tych kierunków, które ogólnie oznacza jako burżuazyjne. Swoje zaś ujęcie deklaruje jako marksistowskie. Ze szczególnym krytycyzmem potraktowała idee, koncepcje i metody kierunku zwanego historyczno-kulturowym. Sednem jej pracy jest jednak nie ta krytyka, ale nowy schemat periodyzacji prehistorii, który autorka proponuje, wychodząc z generalnych założeń marksistowskiej teorii rozwoju społeczeństw ludz- �408 Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism l{ich. Za podstawę tych propozycji przyjęła starannie dobrane, aktualne materialy etnograficzne. J. Henniger w recenzowanym artykule dokonuje systematycznego przeglądu sz~regu ważniejszych stwierdzeń sformułowanych przez L Sellnow i wykazuje, że autorka w widu przypadkach dość ten:dencyjll'ie, a także nie zawsze dokładl1ie i poprawnie zrelacjonowała fakty z dziejów myśli i metod szkoly historyczno-kulturowej. Podając następnie krytycznej analizie dowodowe materialy, które L Sellnow służą za podstawę do proponowanej periodyzacji, Henninger kwestionuje jej naukową wartość i przydatność. Uwagi te na pewno są warte zainteresowania. Zeszyt 3-4, s. 337'-663. B. Heintze, Der siidrhodesische dziva-Komp!ex. SŁowo"dziva" znaczy w języku ludu Szona - woda. Tę samą nazwę otrzymują zalewy, zatrzymujące wodę w wyschniętych korytach rzek, w suchych porach roku. Z pojęciem "dziva" powiązane są wierzenia i wyobrażenia religijne, m. in. o wodzie· jako źródle życia, jako totemie, jako przyczynie śmierci, jako siedzibie demonów i bóstw wodnych. Także wierzenia o czarownikach władających wodami i deszczami, o wężach wodnych itp. Studium Heintzego oparte zostało głównie o bogatą literaturę etnograficzną, dotyczącą południowo-wschodniej Afryki. T. O. Beidelmann, Eight Kaguru Texts. A Contribution towaTd a Survey of KaguJ"u Folklore and Cosmology. Lud Kaguru należy do językowej rodziny Bantu we wschodniej Afryce. Autor przedstawia II oryginalnych opowiadań, zapisanych w transkrypcji jęz. Kaguru z tłumaczeniem angielskim. W tekstach tych dają się odczytać interesujące obrazy z życia Kaguru, ich tradycyjne wierzenia i wyobrażenia o ziemi i wszechświecie. H. Stirnimann, Zur GesellschajtsoTdnung und Religion der Pangwa. Na refugialnym obszarze górzystego kraju Upangwa, na północny-wschód od jeziora Nyassa żyje etniczny konglomerat niewielkich grup. Każda wewnątrz jest spokrewniona i tworzy klan. A ponieważ wszystkie żyją na terenie mało dostępnym, więc każdy z nich czuje się pod wzgl. politycznym, gospodarczym i religijnym niezależny. Autor opisuje struktury tych klanów, rodów i rodzin, ich organizacje polityczne, poglądy religijne, kult przodków, magię i czarownictwo. V. Rosner, Archery in Bhutan. W królestwie Butan na pograniczu Indii i Tybetu żyje aktualnie ok. 700 tys. mieszkańców. Ich własny etnonim to Drukpa, co znaczy: lud piorunowego smoka. Armia Butanu liczy obecnie 20 tys. żołnierzy. Dawne łuki zostaly zastąpione bardzo nowoczesną bronią palną. Natomiast lucznictwo z dawnej dyscypliny wojskowej stalo się sportem narodowym. Opisy tradycyjnych luków, strzał, techniki strzelania, charakterystyka łuczników i ich rytualnych tańców wypełniają treść artykułu. L. de Sousberghe, L'immutabilite de l'alliance dans les societes patrilineaires du Congo. Chodzi o zagadnienie szeroko pojętych więzi pokrewieństwa i powinowactwa, które powstają w afrykańskich spoleczeństwach matry- i patrylinearnych. Stwierdzono, iż jest zasadą, że wszystkie formalne skutki zawartego małżeństwa w społeczeństwach matrylinearnych zachowują swoją moc i aktualność nawet w przypadku, gdy malżeństwo zostanie zerwane przez rozwód i zwrot zaplaconego wiana, kiedy jest bezpłodne itp. Próbowano tę zasadę odnieść jedynie do stosunków matrylinearnych, sądząc, że w stosunkach patry linearnych panuje zasada odwrotna. Tymczasem autor na przykładach kongijskich ludów Yaka, Pel end e, Luba, Lulua i in. dowodzi, że także w stosunkach patrylinearnych ta sama zasada jest przestrzegana. H. Schindler, Die Inimacti und die Maca. Rozprawa dotyczy dwóch ludów indiańskich z Ameryki Połudn., z Gran Chaco w Paragwaju. Na podstawie źródeł pisa- �Recenzje oraz przegLqdy wydawnictw 409 i czasopism nych autor próbuje zidentyfikować oba wymienione ludy pod wzgl. językowym i kulturowym. E. Nurge, A Renewed Interest in History among Some American Anthropologists. Etnologowie ameryka6scy na ogól i od dłuższego już czasu malo interesowali się żródłami historycznymi i ich przydatnością dla poznania mechanizmów kulturowych. Autorka artykułu zwraca uwagę na kilka nowych prac, których autorzy dzięki przebadanym źródłom historycznym znaleźli rozwiązania stawianych zagadnień. Są to niewątpliwie dowody wzrostu zainteresowań materiałami historycznymi wśród amerykańskich antropologów kulturowych. R. Wiesinger, The Woman's Part in the Religions Life of the Bhil. Autorka pochodzi z Indii. Urodziła się w Indore, zna języki hindu i gujarati. W latach 1964 i 1965 prowadziła terenowe badania wśród Bhilów, ludu zamieszkującego w centralnej części Indii, w prow. Madhya Pradesh, w dystrykcie Jhabua. Tematem jej zainteresowań jest rola kobiety w życiu religijnym tamtejszych społeczności, udział w obrzędach, w praktykach magicznych, wróżbiarstwie itp. M. N. Maceda, Preliminary Studies of the Figures and Ornamentation of Some Selected Jar Covers from Kulaman Plateau (Southwestern Cotabato), Island of Min- Archeologiczny artykuł o przykrywkach ok. 600 urn znalezionych w grotach Kan-Nitong. Przykrywki są rzeźbione i zdobione rysunkami. Drog'l analizy form tej ornamentyki autor wnioskuje, że są one śladem malajo-polinezyjskiego ludu, który kiedyś wędrował przez Filipiny ku wyspom Polinezji. J. Ulenbrook, Einige Uebereinstimmungen zwischen Chinesischen und dem Indogel"manischen. Językoznawca znajduje pokrewieństwa niektórych słów dawnego języka chińskiego z odpowiednikami należącymi do językowej rodziny indoeuropejskiej. Zeszyt 5-6, 1967 s. 665-1027. A. Vorbichler, Professor Dr. Paul Schebesta t. Dnia 17 września 1967 r. zmad w wieku lat 81 znany badacz ludów pigmejskich, afrykańskich i azjatyckich Paul SchebGsta. Czech (Morawianin) z pochodzenia, był poliglotą, lingwistą, antropologiem i etnologiem. Artykuł zawiera charakterystykę jego sylwetki oraz naukowych osiągnięć 1. E. Fischer, Erz(ihlgut der westlichen Dan in Liberia. Autor prowadził badania nad rękodzielnictwem liberyjskiego ludu Danów w latach 1960 i 1963. Przy okazji zebrał materiały do folkloru słownego, spisując głównie mity i wierzenia o świecie i człowieku, opowiadania, bajki, przysłowia. Materiały te przedstawia w obszernym artykule. W. P. Fairchild, The Meaning of Pottery in Old Japan. Garncarstwo w długim, prehistorycznym okresie Jomon w Japonii od ok. 5 tys. lat p ..n. e. do II w. p. n. e. było ważnym społecznie i gospodarczo przemysłem. Rzecz dziwna w tym, że fakt ten nie znajduje odpowiednio mocnego odbicia w mitach japońskich. Dwa symboliczne przedmioty zajmują w nich główne miejsca: metalowe lusterko i miecz. Posługując się materiałami językowymi, archeologicznymi i mitologicznymi autor dowodzi, że lusterko i miecz zajęły miejsce dawnej symboliki garncarstwa tak \V mitach jak w wyobrażeniach religijnych. U. Oberem, Zur Geschichte des lateinamerikanischen Landarbeiters: Concierto,; und Huasipungueros in Ecuador. Nazwą "conciertos" określano robotników rolnych, niewolnych Indian, którzy należeli do majątków rolnych (hacjend) w sposób, przypominający położenie poddanych chłopów folwarcznych w Polsce feudalnej. Wadanao, Philippines. 1 Zob. też artykuł 1967) na s. 251 (przyp. Stefana red.). Łysika, Pawe! Scllebesta - Pionierski Badacz Pigmejów (1887- �410 Recenzje oraz przegLądy wydawnictw i czasopism Tunki ich płacy były takie, że Indianie ci z reguły popadali w zadłużenie w stosunku do właścicieli hacjend i stawali się niewolną siłą roboczą, przywiązaną odpowiednimi ustawami do tych hacjend. Nazwa "huasipungo" oznaczała dział ziemi, który właściciel hacjendy dawał w użytkowanie tamtejszemu chłopu pod warunkiem odpracowania określonej ilości robocizny na polach hacjendy. Z instytucją tą było m. in. związane prawo użytkowania przez huasipungueros wody, lasu i pastwisk, należących do właścicieli hacjend. Artykuł zawiera krótki zarys dziejów indiańskich chłopów w Ekwadorze od konkwisty po ustawę z 1964 roku, ukazanych na tle wymienionych instytucji prawnych. H. Huber, Die unheilbringende Schwiegertochter, U ludu Kwaya z grupy Bantu <na wschodnim wybrzeżu jez. Wiktoria, Afryka Wsch.) młodą mężatkę, synowę, uważa się za tę osobę, która jest przyczyną w przypadkach losowych, ilekroć rodzina męża ponosi jakieś straty. Okazuje się, że jest to charakterystyczny motyw wierzeniowy, którego wątek przewija się w tamtejszych mitach. Autor przedstawia na to dowody. H. Goehring, Generative Grammatik und Kulturanthropologie. Artykuł informuje o podstawowych, aktualnych ideach językoznawstwa, które usiluje znaleźć nawiązania do antropologii kulturowej. Autor charakteryzuje najnowsze na ten temat koncepcje z pogranicza obu tych dyscyplin w ujęciu amerykańskiego lingwisty Noama Chomsky'ego. J. Sterly, Das Kulturkonzept Bronislaw Malinowskis. Co B. Malinowski rozumiał pod pojęciem kultury i jak ją rozumiał? Odpowiedzi na pierwsze z tych pytań sam udzielił. Kultura to aparat, przy pomocy którego człowiek zaspokaja swoje potrzeby i podtrzymuje gatunek. Natomiast na drugie z pytań dał odpowiedź raczej pośrednią, w wynikach swoich badań i komentarzach do nich. Kulturę rozumieć należy jako ,ogół funkcji,. Zaś funkcje - t,o ,zależność i sJtosunki między faktami i zjawiskami. Te zaś zawsze widzieć trzeba w ich zależności od całości kultury. Czy takie widzenie i rozumienie kultury można i należy akceptować? Czy rze~zywiście kultura w swojej istocie jest aparatem, który analizować trzeba funkcjonalnie? Na pewno można każdą kulturę ująć jako system, dający się rozłożyć na części i na działające siły. Te zaś można z kolei porządkować i schematyzować. Ale sedno zagadnienia leży w tym, że rozumienie i widzenie kultury przez B. Malinowskiego ma przecież sobie właściwe, historyczne uwarunkowanie, którego on może nie dostrzegł, a może nie docenił. W. Schmied-Kowarzik, Philosophische Erorterungen zum gegenwiirtigen Stand der Kulturanthropologie. Artykuł zawiera charakterystykę aktualnych kierunków w anglosaskiej i francuskiej antropologii kulturowej oraz ich stosunku do podstawowych zagadnień, stawianych przez filozofię na temat człowieka i kultury. Zdaniem autora istnieje pilna potrzeba generalnej, filozoficznej syntezy wszystkiego tego, eo etnologi'a osiągnęła w dziedzin,i,e badań szczegółowych nad kulturami i ludzkimi społeczeństwami. K. G. Heider, Speculative Functionalism: Archaic Elements in New Guinea Dani Culture. Lud Dani na Wyżynie Papua na Nowej Gwinei liczy między 100 a 200 tys. głów. Zyje aktualnie z uprawy słodkich kartofli i hodowli świń. Reprezentuje stosunki patrylinearne; sformowany jest w terytorialne jednostki polityczne, w których widoczne są zaczątki władzy osobników ekonomicznie i fizycznie możniejszych. Ale uprawa słodldch karrtoflii }est tu elementem stosunko'Wo młodym. Dokonując funkcjonalnej analizy niektórych archaicznych składników w kulturze Dani, autor stawia hipotezę, że lud ten znajduje się w fazie przejścia od archaicznego zbieractwa z łowiectwem do życia osiadlego i ogrodowego kopieniactwa. �Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw 411 i czasopism A. Klein-Franke, Akkulturationsprobleme der jemenitischen Juden in Israel. Na żydowską ludność państwa Israel złożyły się głównie dwa nurty imigracyjne: Żydzi z Europy Środkowej i Wschodniej, przeważnie młodzi, którzy pragnęli stworzyć tam nowoczesne, żydows,~i,e państwo. Żyd"'i z ,azjatyckiego wschodu, wśród tych duża i zwarta grupa Żydów z Jemenu. Ci zamierzali wcielić w życie ortodoksyjne wzory biblijne. Spodziewano się więc, że w Izraelu nastąpi podział na dwa obozy. Tak się nie stało. Autor daje w artykule obraz procesów akulturacji i integracji kulturowych na przykładzie zmian, jakim uległy postawy i sytuacje Żydów jemenickich. M. Bawa, Role Analyzis of Fictive Kinship in a Kumaoni Society. Krótki ale bardzo rzeczowy artykuł na temat pojęć pokrewieństwa w grupie kastowej Sahs, która stanowi trzon ludu zamieszkującego górskie pasmo Kumaon w prowincji Uttar Pradesh w lndlacn. A. Hauenstein, Consideratwns sur te vase sacre ombia yohasa de la residence royale de Civonga de la tribu des Hanya. Hanya jest grupą etniczną plemienia Vimbundu w Angoli. Studium dotyczy :l'unkcji obrzędowej wazy królewskiej oraz z nią związanych wierzeń. W wazie tej przede wszystkim przetrzymuje się wodę, jakoby magiczną, która służy królowi do obrzędowych ablucji. Studium zawiera szereg bardzo interesujących szczegółów obrazujących, jakie cechy sakralne i magiczne przypisywano osobie króla w archaicznych stosunkach plemiennych w Afryce. Sumując krótko ocenę całości tomu, warto może zwrócić uwagę na stosunkowo wysoki poziom metodologiczny ogółu tych artykułów i studiów, które mają charakter etnograficzno-opisowy. Ale jednocześnie przytłaczająca większość należy do etnograficznych mikrografii, niekiedy zadziwiająco szczegółowych, tym niemniej jakby oderwanych od szerszych ujęć syntetycznych. Widoczne jest też, podobnie jak w tomie poprzednim, jakby unikanie dyskusji merytorycznych na tematy teoretyczne. Artykuły: J. Sterla i W. Schmied-Kowarzika, zamieszczone w tym tomie są bardzo skromne w wymiarze i treści. Odczuwa się zatem brak ujęć szerszych, syntetyzujących, zazębiających o problemy teoretyczne, które dawniej nadawały temu pismu cechy rozmachu i metodologicznej pewności. Tadeusz Ethnology. An International burgh 1967, t. 6, z. 1-4. Journal ot Cultural ana Wróblewski :socIal Anthropology, Pitts- Przed kilku laty pojawił się wśród szeregu amerykańskich czasopism etnograficznych nowy periodyk naukowy - Ethnology. Kwartalnik ten, redagowany przez znakomitych antropologów - G. P. Murdocka i A. Spoehra, publikowany jest przy pensylwańskim uniwersytecie w Pittsburghu. Z założeń wstępnych wynika, iż ambicją wydawców było utworzenie pisma będącego aktualnym przeglądem najnowszych, światowych zdobyczy i osiągnięć nauk antropologicznych. O międzynarodo-· wym charakterze Ethnology świadczy m. in. skład rady redakcyjnej, w której zasiadają uczeni dwudziestu krajów Europy, Azji, Ameryki i Australii. Niepokoić jednak musi fakt nieobecności przedstawicieli młodej etnografii afrykańskiej, której interesy reprezentuje wyłącznie delegat z "białej" Republiki Południowej Afryki. Ponieważ do teki redakcyjnej wpływają artykuły ze wszystkich niemal dziedzin antropologii - w anglosaskim rozumieniu tego określenia - czasopismo to nie może posiadać jednolitego charakteru czy profilu. Stanowi ono jedynie luźny zbiór rozmaitych rozpraw, artykułów i studiów, podejmujących najróżnorodniejsze problemy z wszystkich kontynentów. Jedyną wspólną cechą, łączącą publikowane w Ethnology �412 Recenzje oraz przeg!qdy wydawnictw i czasopism artykuły jest to, iż stanowią one z reguły wynik ostatnio prowadzonych badań terenowych. W ten sposób kwartalnik Ethnology stał się niejako przeglądem osiągnięć najważniejszych prac terenowych, wypraw i ekspedycji etnograficznych. W omawianym tu 6 t. tego czasopisma znajdujemy m. in. rezultaty badań przeprowadzonych na wyspie Malaita w Archipelagu Salomona omówione wart. R. M. Keesinga, Statistical Models and Decision Models of Social Structure: A Kwaio Case, s. 1-16. Jeremy Becket z Uniwersytetu w Sydney przeprowadzał w latach 1958-19161 badania terenowe na melanezyj.skich wy'spach w Cieśnini,e TONesa, w oparciu o które napisał art. pt. Elections in a Small Melanesian Community, s. 332-344. W oparciu o studia terenowe na Nowej Gwinei powstał art. R. A. Rappaporta, Ritual Regulation of Environmental Relations among New Guinea People, s. 17-30, oraz opracowanie Leonarda B. Glicka, Medtcine as an Ethnographic Category: The Gimi of the New Guinea Highlands, s. 31-56. Art. D. E. Walkera Jr., Nez Perce Sorcery, s. 66-96 jest podsumowamem Iti-mIesięcznych badań terenowych, przeprowadzanych z przerwami w latach 1962-H166. Następna pozycja - to krótki szkic Clifforda Sathera, ::>ocwl Rank ana JV1arnage f'ayments in an Immigrant Moro Community in Malaysia, s. 97-102, nakleślony w wyniku jednomiesięcznego pobytu w 1965 r. w okręgu Kota Belud w Malajzji. Z azjatyckiej problematyki wymIenić tu należy również art. pt. Mystical Retribution, Spirit Possession and Social Structure in a Japanese Village, ;s. 237-262, pióra japońskieg.Q uczonego Teigo "Y:oshidaz Uniwersytetu Ki'U'si;u,który oparty został na p'ółroczmych badaniadl w 19 65 r. we wsi Umamri (płd.-zach. część wyspy Silmku). Humorem Indian Czipewa zainteresował się Franc C. Miller, który przeprowadził wśród nich badania w kolejnych sezonach letnich lat 1960, 1961, 1962 i 1965. Ich podsumowaniem jest zamieszczony na lamach Ethnology art. Humor in Chippera Tribal Council, s. 263-271. Art. Richarda T. Antouna Social Organization and the Life Cycle in an Arab Village, s. 294-308, powstał w oparciu o dane zebrane w wiosce Kufr al Ma w Jordanii w latach 1959-1960. Zeszyt czwarty Ethnology poświęcony jest w całości problematyce amerykanistycznej. Zamieszczone tu artykuły oparte są na badaniach z lat 1957-1965, a ich tematyka jest również bardzo zróżnicowana, czego dowodzi zamieszczony poniżej gwoli informacji - przegląd artykułów: Charles J. Erasmus, Upper Limits of Pea1 santry and Agrarian Reform: Bolivia, Venezuela, and Mexico Compared, s. :349-380; Catherine S. Fowler and Joy Leland, Some Northern Paiute Native Categories, s. 381-404; Waren T. Morrill, Ethnoicthyology of the Cha-Cha, s. 405-416; Shepars Forman, Cognition and the Cath: The Location of Fishing Spots in a Brazilian Coastal Village, s. 417-426; Conrad P. Kottak, Kinship and Class in Brazil, s. 427443; Don Handelman, The Development of a Washo Shaman, s. 444-464; Merwyn S. Garbarino, Decision-Making Process and the Study of Culture Change, s. 465-470; Paul C. Rosenblatt, Marital Residence and the Functions of Romantic Love, s. 471430. Mimo pewnego udziału uczonych spoza granic Stanów Zjednoczonych, zdecydowaną większość autorów stanowią badacze północno-amerykańscy. Pomimo starar'I redakcji, nie udało się dotychczas bardziej zróżnicować narodowościowego składu autorów, co miało być warunkiem sine qua non odpowiedniej, międzynarodowej rangi pensylwańskiego czasopisma. Sądzić jednak można, iż ten stosunkowo "młody" jeszcze pedodyk zyska zna'czną popula!l'ność i stanie .się autentycznym przeglądem naj nowszych i najważniejszych wydarzeń w etnografii światowej. Na szczególną uwagę zasługuje zeszyt drugi Ethnology, poświęcony w całości problematyce atlasu etnograficznego, którego autorem jest G. P. Murdock. �Recenzje oraz przegLądy wydawnictw i czasopism 413 Nie potrzeba tu udowadniać jak wielką rolę i znaczenie mają wszelkiego rodzaju atlasy etnograficzne dla studiów porównawczych i prac syntetyzujących. Dlatego z uznaniem należy podkreślić inicjatywę redaktora naczelnego Ethnology, który porwał się sam na gigantyczne przedsięwzięcie jakim bez wątpienia jest opracowanie etnograficznego (a nie etnicznego) atlasu w postaci specjalnego systemu tablic i kodów. Poszczególne partie zgromadzonych materiałów publikowane były już fragmentarycznie w poprzednich zeszytach kwartalnika Ethnology, obejmując informacje o kulturze tradycyjnej ponad 1100 społeczności. Potrzeba uzupełnienia niedociągnięć oraz uaktualnienia informacji skłoniła twórcę atlasu - G. P. Murdocka - do publikacji zebranych dotychczas materiałów, które poddane ocenie i dyskusji wszystkich zainteresowanych w tym względzie uczonych ułatwić mają opracowanie ostatecznego kształtu atlasu. To próbne podsumowanie objęło 862 społeczeństwa, w liczbie których na tzw. Czarną Afrykę przypada 239, na obszar Sródziemnomorza - 95, wschodnią Eurazję - 93, Oceanię - 128, Północną Amerykę - 218 oraz na Amerykę Łacińską 89 grup etnicznych. Ten nierównomierny pod względem ilościowym dobór społeczeństw podyktowany został w głównej mierze niewystarczającą jak dotąd ilością zweryfikowanych informacji odnośnie wybranych do atlasu zagadnień. Autor sam zresztą podkreślił szczególne ubóstwo materiałów źródłowych dla takich obszarów jak Północna Afryka, kraje Bliskiego Wschodu, Assam i Birma czy archipelagi Mikronezji i Polinezji. Dla uproszczenia atlasu dokonano podziału wszystkich 862 społeczeństw na 412 grup regionalnych kierując się przy tym kryteriami etnicznego i kulturowego pokrewieństwa poszczególnych populacji. Wyodrębniono w ten sposób ella obszaru Afryki 35 większych ugrupowań, dla basenu Morza Sródziemnego - 55, Wschodniej Eurazji - 66, Oceanii - 70, Ameryki Północnej - 69 i Ameryki Południowej - 67. Zasadniczą część atlasową poprzedza najbardziej ogólna charakterystyka poszczególnych grup, która obok numeru porządkowego (symbolu stosowanego w tablicach atlasowych) i nazwy etnicznej podaje we współrzędnych geograficznych dokładną lokalizację każdej społeczności, określa chronologię zawartych w atlasie danych etnograficznych, informuje 'o liczebności populacji, a ponadto podaje podstawowe wskazówki bibliograficzne. Wszystkie ściśle etnograficzne informacje ujęte zostały w formie literowo-liczbowego kodu. Tak zaprogramowane dane umieszczono w kolejno ponumerowanych kolumnach poświęconych poszczególnym zagadnieniom i problemom kulturowym. Należy wszakże nadmienić, iż niniejsza, próbna edycja atlasu nie objęła wszystkich podstawowych zagadnień, a tylko 49 wybranych grup tematycznych. Całość bowiem ujęta zostanie dopiero we właściwej publikacji. W pracy nad atlasem uczestniczyli również znani antropolodzy amerykańscy H. Driver i J. Whiting, a także uczniowie Murdocka i liczni jego korespondenci. Osoby te dostarczyły niejednokrotnie opracowań poszczególnych terenów czy zagadnień oraz wniosły poprawki i uzupełnienia do gotowych już partii atlasu, opierając się na własnych badaniach terenowych, względnie na wnikliwie przeprowadzanych studiach bibliograficznych. W sumie jednak aż 90% materiałów atlasowych - wg słów Murdocka - jest wyłącznie wynikiem pracy autora. Ten specyficzny stosunek pracy zespołowej do indywidualnej zwiększa na pewno prawdopodobieństwo popełnienia omyłek, przeoczeń i błędów; żaden przecież najwybitniejszy nawet uczony nie jest w stanie objąć tak ogromnego w tematycznym i terytorialnym sensie - zakresu zainteresowań. Nadmienić przy tym należy, iż interesujący nas atlas �414 Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism zawiera około 50 000 różnego typu informacji szczegółowych.. Konsekwencje takie są oczywiste dla Murdocka i dlatego też apeluje on do czytelników Ethnology, by włączyli się do szerokiej dyskusji nad próbnym zeszytem atlasu. Wszelkie uwagi krytyczne zarzuty i polemiki będą stopniowo publikowane na lamach tegoż czasopisma i zostaną również uwzględnione w ostatecznym wydaniu atlasu. Należy się więc spodziewać, iż niedługo już na stronicach omawianego powyżej periodyka rozwinie się międzynarodowa dyskusja, której wkład może mieć kapitalne znaczenie w tym śmiałym przedsięwizęciu. Porządanym byłoby, ażeby wśród polemistów nie zabrakło i polskich etnografów. Szkoda jednak wielka, iż w pierwszej wersji etnograficznego atlasu świata nie znalazły się materiały dotyczące Polski. Miejmy jednak nadzieję, że i polska kultura ludowa zostanie włączona do ostatecznie już zredagowanego atlasu. Mirosława Zeitschrift fur Ethnologie. del' Berliner Gesellschaft t. 92, zesz. 1-2. Posern-Zieli1'tska Organ der Deutschen Gesellschaft fur Volkerkunde und fUr Anthropologie, Ethnologie und Urgeschichte, 1967, W ostatnich latach nie publikowano na łamach polskich czasopism etnograficznych ani recenzji, ani też przeglądów treści, czy not informacyjnych poświęconych zachodnioniemieckiemu etnograficznemu rocznikowi Zeitschrift fur Ethnologie. Warto zatem zwrócić na niego uwagę, gdyż jest to jednak przecież reprezentatywny organ etnografii powszechnej w Niemczech Zachodnich, którego tradycje sięgają niemal początków etnografii jako samodzielnej dyscypliny; został on bowiem założony już w r. 1869 przez słynnego A. Bastiana. Omawiany niżej tom 92 z kolei stanowi oficjalny periodyk Niemieckiego Towarzystwa Etnologicznego (Volkerkunde) i Zachodnio-berlińskiego Towarzystwa Antropologii, Etnologii i Prahistorii. Prezentowane przez wydawców laDtykuly, zarówno o charakterze syntetycznym jak i przyczynkarskim, stanowią przegląd nowych osiągnięć niemieckich etnologów. Wprawdzie kilka drobnych artykułów dostarczonych zostalo spoza obszaru NRF, lecz ich autorzy - to również naukowcy przeważnie niemieckiego pochodzenia. Bogaty wachlarz tematyczny Zeitschrift fur Ethnologie, od metodologicznych l'Ozważań przez problematykę folklorystyczną aż do studiów archeologicznych i rozpraw poświęconych współczesnym przeobrażeniom kulturowym - to niemal w całości plon oryginalnych terenowych studiów badawczych (Feldforschungen, Feldbeobachtungen). Swiadczy to w dużym stopniu o aktywności zachodnioniemieckiej etnografii powszechnej, o jej rozlicznych kontaktach międzynarodowych, szczególnie zresztą silnych ze Stanami Zjednoczonymi, Meksykiem i innymi krajami Ameryki Łacińskiej, a więc tymi obszarami, które leżą w sferze zainteresowania polityki zagranicznej NRF i posiadają spore i - co ważniejsze - wpływowe grupy emigracyjnej mniejszości niemieckiej. Oczywiście poza tym aspektem politycznym aktywność ta wydaje się kontynuacją dobrej, dawnej tradycji prowadzenia solidnych i żmudnych badań terenowych na obszarach pozaeuropejskich. O stopniu l'Ozwoju tych obustronnych zresztą kontaktów świadczy także dział kroniki wymienionych towarzystw naukowych, w którym znajdujemy zwięzłe informacje dotyczące międzynarodowej wymiany wyjazdów badawczych i ekspedycji. Rezultatem tej ożywionej działalności są nie tylko określone i wymierne wyniki naukowe w rodzaju nowych, cennych publikacji, uzupełnienia zbiorów muzealnych czy powiększenia materiału do- �Recenzje oraz przeg!qdy wydawnictw i czasopism 415 kumentacyjnego. Ich wynikiem jest także znaczne wzbogacenie i urozmaicenie treści monograficznych wykładów dla studentów, z których większość oparta jest o prowadzone ostatnio badania terenowe. Odpowiednie zestawienia obejmujące listę wykładów etnografii i historii eksplorowanych obszarów i grup etnicznych prezentuje w odniesieniu do 15 uniwersytetów Zeitschrift fUr Ethnologie 1. W 92 t. tego czasopisma znalazły się studia będące wynikiem wyjazdów naukowych i badawczych do krajów Ameryki Łacińskiej (Brazylia, Wenezuela), Afryki, (Maroko, Ghana, Transwal, Tanzania) i Nowej Gwinei. Szczególnie cennym wydaje się być artykuł pióra A. Aufenangera, Aus dem Leben der Duna am Kapiago-See in Neu-Guinea, stanowiący niemal encyklopedyczny przegląd przez wszystkie prawie dziedziny kultury ludności "Duna" z obszaru australijskiej Nowej Gwinei. Teren zamieszkały przez Duna odkryty został dopiero w 1964 r., a ekspedycja, w skład której wchodził również autor, stanowiła pierwszą grupę antropologów, jaka w rejonie tym przystąpiła do badań. Aufenanger krótko i w miarę syntetycznie charakteryzuje poszczególne sfery kultury tej ludności od gospodarki i budownictwa aż do wierzeń i zwyczajów społecznych. Ta swoista "mini-monografia" stanowić będzie jednak bez wątpienia płaszczyznę wyjściową do dalszych już badań szczegółowych i studiów porównawczych. Także na materiale nowogwinejskim oparta została rozprawa H. Fischera z Uniwersytetu w Tiibingen: Beobachtung und Information - Ein KontroUfall (s. 33-73), na temat wiarogodności materiału źródłowego uzyskanego drogą wywiadów. Ten wielce symptomatyczny artykuł jest wyrazem refleksji etnograficznego środowiska nad swą własną źródłoznawczą problematyką i zarazem przejawem prób zmierzający<:h do udosko:n:alenia dotychcz!łiStowy'Chinstrumentów badawczych, Ictóre dziś w związku ze zmieniającym się stale na naszych niemal oczach obrazem rzeczywistości społecznej i kulturowej, muszą być znacznie subtelniejsze i nadzwyczaj precyzyjne. Rozwojowi teoretycznej myśli nie zawsze w przeszłości towarzyszył postęp w metodach badań terenowych, dlatego też nadzwyczaj pożyteczne wydają się wszelkie próby i głosy, które tę dysproporcję starają się dziś zmniejszyć. Fischer zauważa słusznie, iż dotychczas przywiązywano znacznie więcej uwagi do samego wyboru odpowiedniego informatora z grona badanej populacji, aniżeli do naukowej weryfikacji jego wypowiedzi. Póki uzyskane tą drogą materiały można było sprawdzić i porównać z wiadomościami uzyskanymi odmiennymi metodami - sprawa nie była jeszcze taka paląca. Dzisiaj natomiast posługujemy się w badaniach nad tradycyjną kulturq coraz częściej indagacją (Befragung) aniżeli o wiele doskonalszą metodą obserwacji (Beobachtung) uzupełnianej dostępnymi powszechnie środkami audiowizualnymi. W tym znaczeniu weryfikacja wywiadów urasta do roli podstawowego niemal problemu tak szeroko dyskutowanej dziś w środowisku etnograficznym krytyki źeódel. Ilustmcją szczegółowych już badań autora w tym zakeesie jest jego oryginalny eksperyment jaki przepl"Owadził on na terenie Papui u plemienia Jeg-huje. W r. 1958 Fischer miał możność obserwowania tam przebiegu tradycyjnej' ceeemonii inicjacyjnej, którą dokładnie opisał, nagmł, sfotografował i sfilmował. Badania na tym obszarze powtórzono w r. 1965 i wówczas zarysowała się możliwość pezeprowadzenia próby sprawdzenia stopnia autentyczności wypowiedzi informatora i przydatności kwestionariusza. W tym celu wybeano czterech uczestników obrzędu inicjacji z r. 1958 i poddano ich indagacji, zmierzającej do rekonstrukcji pezebiegu tego święta w oparciu a ich wypowiedzi. Tak uzyskany materiał zesta1 Vó!kerkundliche Vor!esungen 1967.. ,Zeitschrift fur Ethno]ogie" zesz. 2, s. 286-288. und Vbungen an deutschen Hochschu!en. Sommersemester 1967, t. 92, zesz. 1, s. 116-118, i Wintersemester, t a fi Ż e, �416 Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism wiono naJPierw ze sobą, a następnie porównano z dokumentacją uzyskaną w czasie pierwszej ekspedycji. Wyniki i wnioski jakie powstały w rezultacie tych zabiegów były rewelacyjne, wskazywały bowiem na znaczne, często zasadnicze rozbieżności. Wykazały także - jak wielka staje się potrzeba poddania naukowej analizie zasad krytyki tego rodzaju źródeł, które, wg słów autora, stale jeszcze pozostawiają wiele do życzenia. Doświadczenia Fischera zasługują na szczególną uwagę nie tylko specjalistów z zakresu etnografii powszechnej. ic nie stoi bowiem na przeszkodzie, by tego rodzaju pożyteczne eksperymenty przetransponować i na nasz, polski grunt. Rezultaty mogły by być nader obiecujące, a możliwość przeprowadzenia takiej próby nie nastręczałaby przecież specjalnych trudności. Zeitschrift fUr Ethnologie w przeciwieństwie do wielu etnograficznych organów muzealnych (np. Baessler Archiv) koncentruje się w zasadzie na problematyce współczesnej, wśród której zdecydowanie dominują takie zagadnienia jak: problemy procesów akulturacyjnych, przemiany kulturowe i społeczne, rola reliktów i ich nowe funkcje we współczesnej kulturze itp. W grupie artykułów obejmującej te właśnie zagadnienia wymienić należy studium H. Nachtigalla Beitriige zu Feldbau und Nomadismus der Beni Mguild, (s. 161-199), poświęcone współczesnej gospodarce wiejskiej ludności środkowego Atlasu w Maroku i perspektywom jej dalszego rozwoju. Na uwagę zasługują te rozważania autora, które koncentrują się na problematyce teoretycznej nomadyzmu północno-afrykańskiego i jego stosunku do tego co znany badacz z NRD - W. Jacobeit - określił terminem - "Wanderschiiferei" z. Omawiany tu rocznik jest również przejawem silnej, a niekiedy nawet i dominującej roli amerykanistyki w systemie zachodnioniemieckiej etnografii powszechnej. Artykuły H. Bechera - Die endokannibalistischen Riten als fruheste Erscheinungsform der Anthropophagie (s. 248-253) i A. Pollak-Eltz - Die Turafeste und die Uora (s. 254-264) poruszają religioznawczą problematykę współczesnych Indian południowo-amerykańskich. Autorzy poddają analizie funkcje, role i znaczenie tradycyjnych wierzeń, zwyczajów i obrzędów w życiu tych Indian, których zwykło określać się już dziś mianem - "civilizados" i "campesinos". Zamieszczono także artykuł wybitnego antropologa i archeologa amerykańskiego - R. C. Suggsa - czołowego specjalistę w zakresie polinezyjskiej i północno-amerykańskiej archeologii 3. Mimo przyczynkarskiego charakteru tego artykułu (A Reanalysis of Galapagos Ceramic Date, s. 239-247) stanowi on ważny głos krytyczny w toczącej się już wiele lat dyskusji nad śmiałymi, lecz niezbyt udokumentowanymi koncepcjami T. Heyerdahla. Suggs poddaje szczegółowej analizie ceramiczny materiał odkryty na nie zamieszkałych wyspach Galapagos, który traktowany był przez norweskiego badacza za dowód prekolumbijskiego osadnictwa indiańskiego z Peru i Ekwadoru 4. Wynikiem dociekań Suggsa jest całkowite odrzucenie powyższej hipotezy, co uważać należy za jeszcze jeden ważki kontrargument podważający migracjonistyczne koncepcje Heyerdahla. Wg amerykańskiego archeologa - wyspy Galapagos nie były zamieszkałe przed 1535 r., tj. przed ich odkryciem przez hiszpańskich żeglarzy. Indiańska zaś ceramika pochodzi najprawdopodobniej z europejskich statków, które między XVII a XIX w. nader często odwiedzały ten archipelag. Liczne źródła hiszpańskie z tego okresu potwierdzają również fakt, iż z::llogi posłu2 Zob. W. Jacobeit, Transhumanz und Wanderschiijerei. Volkeriorschung, Berlin 1954. 3 Jedna z najbardziej znanych publikacji tegoż autora to praca pt. The islancl civilizations of polynesia. New York 1960. 4 Zob. T. Heyerdahl, A. Skjolsvold, Archaeological Evidence of Pre-Spanisch Visits to the Galapagos Islands. Memoirs of the Society for American Archaeology, nr 12, Salt Lake City 1956. �Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw 417 i czasopism giwały się naczyniami wyrabianymi na amerykańskim wybrzeżu przez indiańskich rzemieślników. Prawdopodobnie dalsza, szczegółowa penetracja archeologiczna Galapagos wyjaśni ostatecznie tę zagadkę, a jeśli potwierdzi ona rezultaty Suggsa, wówczas okaże się, iż poza tzw. "zbieżnościami" czy "podobieństwami kulturowymi" nie ma żadnych dowodów świadczących o prekalumbijskiej penetracji Pacyfiku przez Indian. Oba półroczni ki Zeitschrift fur Ethnologie zamykają obszerne działyomówiell i recenzji co celniejszych prac z całej niemal literatury światowej. Dział ten pozbawiony jest jednak przeglądu treści choćby najważniejszych organów towarzystw etnograficznych, muzeów i instytutów. Każdy rocznik zaopatrzony jest także w obszerny wykaz nowości bibliograficznych, a zamieszczona na obwolucie lista autorów z podaniem ich macierzystej placówki i adresów ułatwia nawiązanie kontaktów naukowych i sprzyja bez wątpienia tak potrzebnej polemice. Aleksander 27 "- Lud, t. 53, 1969 Posern-Zieliński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e2e4f62397e221eb1af776823b8ca024.pdf b6603e540158501141c959cc5aeb5eea Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:353 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:315 Title A name given to the resource Muzea / LUD 1969 t.53 Description An account of the resource LUD 1969 t.53, s.419-453 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text v. M u z E A Lud, t. 53, 1969 r MARIA ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA POLSKIE MUZEALNICTWO ETNOGRAFICZNE 25-LECIA PRV W OKRESIE WSTĘP Jesteśmy świadkami ogromnego, nie notowaJnego w naszych dziej,ach rozwoju muzealnictwa w Polsce po II wojnie światowej, w tym również muzealnictwa etnograficznego. Wzrasta ilość muzeów i zbiorów, rozszerza się i pogłębia ich dokumentacja, tworzą się archiwa muzealne, rozwija się wewnętrzna organizacja zwłaszcza większych muzeów i działów etnograficznych. Praca muzeów opiera się na planowanych badaniach naukowych, które stają się podstawą szerokiej działalności społeczno-oświatowej muzeów. Zmiana granic PRL przynosi zmianę sieci muzealnej. Przybywają muzea w woj. gdańskim, koszalińskim, olsztyńskim, opolskim, szczecińskim, wrocławskim, zielonogórskim, pozostają zaś w granicach ZSRR muzea w dawI Artykuł oparty jest na własnych obserwacjach, literaturze przedmiotu oraz na odpowiedziach na rozesłaną ankietę, otrzymanych w końcu 1968 r. i na początku 1969 r. od kierowników muzeów lub działów etnograficznych i innych placówek muzealnych w: Białymstoku, Bytomiu, Chojnicach, Gdańsku, Kcyni, Kielcach, Koszalinie (woj. Konserwator Zabytków), Krakowie (Muz. Etnograf. i Muz. Narod.), Lublinie, Lowiczu, Lodzi, (Muz. Archeolog. i Etnograf., Muz. Sztuki i Muz. Włókiennictwa), w Olsztyn ku, Opolu, Pabianicach, Plocku, Poznaniu, Rabce, Radomiu, Rzeszowie, Sanoku, Sieradzu, Słupsku, Szczecinie, Warszawie, Wałbrzychu, Wieluni u, Włocławku, Wrocławiu, Zielonej Górze, w Zakopanem i Zninie. Najserdeczniej im za to dziękuję. Nowsze dane o muzealnictwie etnograficznym znajdzie czytelnik w publikacjach: H. Bittner-Szewczykowa, Problemy polskiego muzealnictwa etnograficznego w literaturze dwudziestolecia. Rocznik Muz. Etnograf. w Krakowie, t. I, 1966, s. 173-180, T. Damrosz, Scientific research and expositions of ethnographic Museums (in the period of Millenium resem'ch in Poland). Zeszyty Państw. Muz. Etnograf. w Warszawie, t. VI-VII, 1965/66. Warszawa, 1968, s. 9-25 i A. Pytlińska, Zagadnienia muzeów skansenowskich w powojennej literaturze polskiej. Rocznik Muz. Etnograf. w Krakowie, 1966, s. 191-202. �420 MARIA ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA nych woj. wileńkim, nowogrodzkim, poleskim, wołyńskim, lwowskim, tar'1opolskim i stanisławowskim. Okres II wojny światowej przyniósł ogromne straty w zakresie zabytków etnograficznych, zgromadzonych w muzeach. W pierwszych dniach wojny spalone zostało Muzeum Etnograficzne w Warszawie, posiadające 23000 zabytków, zniszczono setki budynków muzealnych, wspaniałe MuLeum Śląskie w Katowicach zostało do fundamentów rozebrane, zbiory zdewastowane, rozgrabione i wywiezione przez najeźdźców, zrujnowane zostało piękne Kurpiowskie Muzeum na wolnym powietrzu w Nowogrodzie Łomżyńskim, podobnie jak wiele innych muzeów. Odzyskaliśmy tylko nieznaczną część zbiorów. Według obliczeń J. Bujaka w okresie II wojny światowej utraciliśmy ponad· 60% naszych zbiorów etnograficznych, w większości unikalnych i niemożliwych już do zdobycia 2. Zaraz po wojnie, rozproszeni po Polsce etnografowie-muzeologowie przystępują przede wszystkim do prac ratowniczych - do poszukiwania i zabezpieczania jeszcze pozostałych zbiorów, dokumentacji i bibliotek, do restytuowania dawnych muzeów i organizowania nowych. Pierwszy, powojenny okres charakteryzowały wysiłki zmierzające nie tyllko do skupienia zbiorów, lecz przede wszystkim do znalezienia dla nich pomieszczeń zabezpieczających i środków na ich utrzymanie oraz stworzenie, choćby naj skromniejszego personelu muzealnego. Już w lutym 1945 roku powstaje w Warszawie Naczelna Dyrekcjn Muzeów i Ochrony Zabytków, która pod dyrekcją prof. Stanisława Lorentza roztacza finansową i merytoryczną opiekę nad muzeami, co w tym trudnym okresie pozwoliło również uratować wiele zabytków etnograficznych i przyczynić się m. in. do stworzenia zrębu przyszłego Muzeum Etnograficznego w Toruniu. W 1945 r. Związek Muzeów w Polsce zwołuje zjazd w Krakowie, a następnie XVII Zjazd delegatów w Nieborowie, który odbył się w dniach 19-21 września 1946 r. Na Zjeździe tym uchwalono m. in. wniosek "o zachowanie Naczelnej Dyrekcji Muzeów i Ochrony Zabytków jako największej zdobyczy organizacyjnej w dziedzinie muzealnictwa, ochrony zabytków, rewindykacji mienia kulturalnego i organizacji prac źródłowych z zakresu historii sztuki i kultury", oraz "o wydanie zarządzeń, które by umożliwiły konserwację i ekspozycję zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie" 3. Związek wydał też Biuletyn m. in. ze spisem muzeów w Polsce, który obejmował 101 instytucji a w 1948 1'. organizuj2 kurs muzeologiczny dla naukowych pracowników muzealnych. 2 J. Bujak, Muzealnictwo 1'Ozwój do polowy 3 P1'Otokol XVII etnograficzne w Polsce (Początki muzealnictwa jego XX w.). Maszynopis, Rozdz. IV, s. 215. Zjazdu Delegatów Związku Wyd. Związku Muzeów w Polsce. Kraków Muzeów. 1947, s. 7-8. Pamiętnik Muzealny, z. !l. �Polskie muzealnictwo etnograficzne 421 Muzea i większe działy etnograficzne rozwijają się przede wszystkim w ramach województw, objęte generalną opieką Ministerstwa Kultury i Sztuki, Naczelnej Dyrekcji Muzeów i Ochrony Zabytków, następnie Centralnego Zarządu Muzeów i Ochrony Zabytków, a od kilku lat Zarządu Muzeów i Ochrony Zabytków. Od 1945 r. czynną działalność rozwija specjalny Wydział Sztuki Ludowej przy Ministerstwie Kultury i Sztuki, który pod kierunkiem dra Kazimierza Pietkiewicza gromadzi ogromne zbiory, zwłaszcza współczesnej sztuki ludowej, następnie przekazane Państwowemu Muzeum Etnograficznemu w Warszawie. Decentralizacja placówek kulturalnych w r. 1958 ostatecznie oddaje państwowe muzea pod opiekę władz terenowych (Rad Narodowych) na których bud.żet placówki te przechodzą. Ustawa z dnia 15 lutego 1962 r. O ochronie dóbr kultury i o muzeach sz'Cze:gółowo uw:oględnia sprawy muzeów i ochrony wszelkich dóbr kul tury - ruchomych i nieruchornych 4. W roku 1969 mamy spośród samodzielnych muzeów Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, bezpośrednio podlegające Zarządowi Muzeów i Ochrony Zabytków Ministerstwa Kultury i Sztuki, Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Poznaniu, stanowiące Oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu i Muzeum Etnograficzne we Wrocławiu - Oddział Muzeum Śląskiego we Wrocławiu, autonomiczne Muzea Etnograficzne w Krakowie i w Toruniu oraz Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi, dalej wojewódzkie muzea okręgowe, posiadające działy etnograficzne w miastach wojewódzkich (z wyjątkiem Torunia w woj. bydgoskim i Słupska w woj. koszalińskim). Poza tym istnieją liczne państwowe muzea regionalne 5, podległe Powiatowym Radom Narodowym. Oprócz Muzeów Państwowych mamy w Polsce szereg muzeów podległych różnym towarzystwom i instytucjom kulturalnym. Wśród nich najliczniejsze, posiadające zbiory etnograficzne, stanowią muzea Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego. Zbiory etnograficzne rozproszone znajdują się też m. in. np. w działach rzemiosła artystycZ'nego muzeów narodowych i historycz.nych, w muz-ea,ch diecezjalnych, w Muzeum Rolnictwa im. Kluka w Siemianowicach, w Muzeum Rolnictwa w Szreniawie, w Muzeum Włókiennictwa w Łodzi, w Muzeum Historii Farmacji w Krakowie, w Muzeum Kultury Fizycznej i Turystyki w Warszawie oraz w Muzeum Instrumentów Muzycznych w Poznaniu i w innych muzeach. Niektóre uniwersyteckie Katedry Etnografii - przed- i powojenne, Dziennik Ustaw PRL, Nr 10, Warszawa, dn. 21 lutego 1962, s. 54-59. Wyłącznie etnograficzne Muzeum im. Wladysława Orkana w Rabce podlega Muzeum Narodowemu i Woj. Konserwatorowi Zabytków w Krakowie. I 5 �422 MARIA ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA gromadziły też zbiory etnograficzne (np. w Poznaniu, Toruniu), podobnie jak Wyższa Szkoła Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie (zbiory narzędzi rolniczych prof. Biedrzyckiego). Zbiory te były i są przeważnie przekazywane do muzeów etnograficznych. Zjawiskiem bardzo charakterystycznym dla ostatnich lat jest powstawanie szeregu małych, prowincjonalnych placówek społecznych, gromadzących różnorodne zbiory, m. in. etnograficzne. Jest to cenny objaw zainteresowania regionu własną historią i chęci zachowania pamiątek dla historii. Wiąże się to jednak z niebiezpeczeństwem przejmowania od osób prywatnych itp. przedmiotów niedostatecznie udokumentowanych, które nie zawsze znajdują warunki właściwego ich przechowywania i konserwacji. Sprawa ta jest poważna w skali krajowej, bowiem w chwili obecnej na terenie Polski znajduje się ponad 50 małych placówek muzealnych, tzw. izb regionalnych, izb pamiątek, muzeów szkolnych itd., które posiadają zbiory etnograficzne o nieustalonej jeszcze ilości, często niezabezpieczone i bez należytej opieki naukowej. ZALOŻENIA TEORETYCZNE I TENDENCJE ETNOGRAFICZNEGO MUZEALNICTWA Przewrót ustrojowy, gospodarczy i kulturalny, jaki zaszedł w Polsce, w znacznym stopniu zrewolucjonizował muzealnictwo etnograficzne. Zgodnie z traktowaniem etnografii jako jednej z nauk historycznych i oparciu jej o metodę marksistowską, muzea opierały swe prace naukowe i dydaktyczno-oświatowe na zasadach materializmu history.cznego. Postępująca wciąż urbanizacja i industrializacja wsi, unifikacja m. in. narzędzi pracy, ogromny wzrost oświaty i środków masowego przekazu, dezintegracja rodziny wiejskiej itd. powodują gwałtowne odchodzenie wsi od swych tradycji i zanik zabytków. Przed muzeami etnograficznymi stanęły zagadnienia rekonstrukcji i anahzy tradycyjnej kultury ludowej, badań mechaniki jej rozwoju oraz roli, jaką ma ona spełniać w tworzeniu się nowego modelu kultury naszego narodu. Poszukiwanie podstaw naukowych do wnioskowań o pokrewieństwach tradycyjnej kultury i pochodzeniu jej elementów itd. skłania muzea do gromadzenia szczegółowych materiałów, pozwalających na wyróżnienie typów i odmian sprzętów, narzędzi 'itd., pochodzących z określonego czasu, które po ich zmapowaniu i ujęciu na szerszym tle porównawczym i historycznym mogą pozwolić na ustalenie genezy w związku z oikreśloną forma'c j ą s:pOiłecz:no~gospodarczą. Teoretyczne założenia muzealnictwa etnograficznego opierają się też O traktowanie kultury jako nierozerwalnego zespołu wytworów kultury �Potskie muzeatnictwo etnograficzne 423 materialnej, duchowej i społecznej, na który składają się różnorodne elementy twórczości ludu. Dlatego też muzea, w miarę swych możliwości, gromadzą w swych archiwach folklor, obejmujący wiedzę, wierzenia, magię, obrzędy i zwyczaje itd. oraz foliklor słowny, muzyezny i taneczny. Kultura ludowa wraz ze sztuką plastyczną i folklorrem, traktowana jest więc jako nierozlączna całość a zara:zem jako część składowa kultury całego narodu, kształtująca się w ·oikreślonym środowiSku .geogTaficznym i gospodarczo-Sipołecwym, na tle określonej historii narodu. Zabytek muzealny traktowany jest jako element kultury, ilustrujący procesy zachodzące w historii kraju. Przy tym nacisk jest [położony na kalktowanie w~półczesnych zjawis:k, zachodzących w kulturze ludowej, jako dalszej części procesu historycznego,oo wiąże się z traJktowatrliem wspókwsnych wytworów również Jako źródeł historycznych, w ,różnym stopniu uwzględnianych w muzeach etnograficznych. Dawne muzealnictwo polskie, zwłaszcza sprzed I wojny światowej, tam gdzie muzea pozbawione były fachowców, cechowało nieraz gromadzenie zabytków bez należytej dokumentacji. Dzisiejsze natomiast muzealnictwo dąży do jak najbardziej pełnego przedstawienia obrazu żyda ludu wiejskiego w Polsce, w oparciu o badania naukowe, a więc również o 'zgromadzone źródła ilustrujące m. in. rozwój narzędzi pracy na tle określonej gospodnl'ki z uwzględnieniem roli czło:wieka żyjąoego w danej s'P0leczności lokalnej. Sztuka ludowa w Polsce, a zwłaszcza rzeźba sakralna, posiada wspaniałe tradycje sięgające średniowiecza. Jeszcze w chwili obecnej mamy znakomitych rzeźbiarzy, mamy też obecnie ogromny rozkwit twórczości ludowej w zakresie plastyki. Nowe, nieznane talenty pojawiają się wśród młodych i starych ludzi. Artysta ludowy przestał być obecnie bezimiennym. Jest otoczony opiekł Ministerstwa Kultury i Sztuki, władz terenowych, muzeów i innych placówek kulturalnych. Dzieła jego są nabywane, reprodukowane i wysyłane na krajowe i międzynarodowe wystawy. Muzea i działy etnograficzne przywiązują ogromną wagę również do współczesnej twórczości w zakresie sztuki ludowej. Obecnie obserwować też możemy jej roz/kwit nie tylko na wsi lecz w miasteczkach i miastach, gdzie rzeźbić lub malować zaczynają dorośli, tzw. amatorzy, dyletanci, laicy, naiwni itd. nie mający tradycji rodzimych. Tworzą oni rzeźby z różnych pobudek i w różnym, często nie tradycyjnym surowcu. Muzea rozpoczęły gromadzić ich prace oraz dokumentację z nimi związaną. Zostalo też zapoczątkowane gromadzenie dokumentacji kultury robotniczej, np. proletariatu krakowskiego i śląskiego, pochodzącego ze wsi (np. Muzeum Etnograficzne w Bytomiu, w Krakowie, Łodzi i inne). W związku z coraz silniejszą urbanizacją wsi rozszerzono gromadzenie elementów �424 MARIA ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA kultury wsi o wytwory miast i miasteczek, od dawna wchodzące w skład inwentarza wiejskiego i z nim współegzystujące. Muzealnictwo etnograficzne w Polsce cechuje obecnie stałe dążenie do podnoszenia poziomu naukowego, do pogłębiania metodyki badań, do jak największej precyzji i wielostronności w dokumentowaniu gromadzonych zabytków; stąd opieranie badań terenowych na coraz grutowniej opracowanych kwestionariuszach, służących przy osobistych obserwacjach i wywiadach oraz stosowanie różnorodnych metod dokumentowania faktów etnograficznych w postaci zapisów, zdjęć, filmów, nagrań, kinetogramów, rysunków wykonywanych przez samych chłopów, a dotyczących faktów kulturowych, umiejscowionych w czasie i przestrzeni. Dąży się do uzupełnienia dokumentacji zbiorów przez uzyskiwanie ocen procesów, zachodzących we wsi od jej przedstawicieli, różnego wieku, płci, zawodu i stanu socjalnego. Chodzi bowiem o wzbogacenie wiedzy o zabytku, o jego powstaniu, pochodzeniu i zmieniającej się roli w środowisku ulegającym przeobrażeniom, w rodzinie, wsi, regionie. Wszak właśnie zbiory muzealne, ekspozycje problemowe i pomocnicze elementy dokumentacji pozwalaj q stworzyć rekonstrukcję tradycyjnej kultury ludowej, a muzea na wolnym powietrzu plastyczną wizję jej przeszłości. Ekspozycje te pozwalają na stwierdzenie prawidłowości zachodzących procesów, które znajdują odbicie w kulturze materialnej, w rozwoju narzędzi i techniki produkcji, a także w sztuce, obrzędach, zwyczajach itd. Muzea i działy etnograficzne muzeów okręgowych i innych stają się placówkami naukowo-badawczymi, stawiającymi sobie cele poznawcze oraz społeczno-oświatowe i artystyczne. Uderzające jest, iż bardzo rzadko poświęca się u nas uwagę teoretycznym problemom współczesnego muzealnictwa etnograficznego 6, które stanęło obecnie wobec nowych zagadnień metodologicznych, wymagających teoretycznego opracowania. Rozwija się nowa nauka o charakterze poznawczym i normatywnym, jaką jest muzeologia etnograficzna lub etnomuzeologia. Można ją określić jako naukę opartą o etnografię ewentualnie etnologię mającą na celu badania dotyczące: 1. gromadzenia, zabezpieczania i naukowego opracowywania wszelkich wytworów tradycyjnej i przekształcającej się kultury ludowej; 2. umiejętności przekazywania ich społeczeństwu drogą różnorodnych prac dydaktyczno-oświatowych i wychowawczych oraz artystycznych; 3. właściwych metod realizowania powyższych celów. 6 np. Wojciech Gluziński, Etnografia-Historia-Muzeum. Roczniki Etnografii Śląskiej, t. I; Wrocław 1961, s. 107-117 i Tenże, Problemy współczesnego muzealnictwa. Roczn. Etnogr. Śląskiej, t. II; Wrocław 1963, s. 178-230, i Halina Winiecka, Z socjologicznej problematyki muzealnictwa w Polsce. Materiały Zachodnio-Pomorskie, t. VIII; Szczecin 1962, s. 443-452. �PoLskie muzeain~ctwo 4~5 etnograficzne Elnomuzeolog ma w muzeum warsztat pracy etnograficznej. Jest poza tym pożądane, by był on zarazem artystycznie uzdolnionym, umiejącym nadoć sugestywny wyraz ekspozycji muzealnej i innym formom działania dydaktyczno-wychowawczego. Przy teoretycznych rozważaniach dotyczących etnomuzeologii i traktowaniu jej jako dyscypliny historyczno-społecznej, należy pamiętać, iż jej cechą swoistą jest to, że opiera się ona a bezpośrednie źródła żywe o człowieka, który jest równocześnie odbiorcą tradycyjnej kultury, jej nosicielem i przekazicielem, a zarazem twórcą kultury. Jeśli chodzi o badania socjologiczne w muzealnictwie, to koncentrują się one głównie w Krakowie, gdzie w 1962 r. powstała Pracownia Badań Socjologicznych, a w 1964 r. zostaje zwołana pierwsza ogólnopolska konferencja poświęcona tej problematyce 7, Muzea etnograficzne nie są jeszcze w większym stopniu wciągnięte w te badania 8. Badania sccjologiczno-psychologiczlDte problemów dydaktyczno-wychowawczych związanych z muzeum, były już w 1957 pr'owadzone przez Muzeum Śląskie we Wrocławiu (wspólnie z Katedrą Psychologii Uniwersytetu Wrocławskiego). Objęły wówczas 5 szkół w tym mieście. Na razie skromny jest też udział muzeologów-etnografów we współpracy z Muzeum Oświaty Instytutu Pedagogiki, a przecież muzealnictwo etnograficzne ma bardzo wdzięczne pole do działania w tym zakresie 9. Od kilku lat czynione są w Polsce starania a uznanie około 40 wybranych muzeów (m. in. etnograficznych) za placówki naukowo-badawcze, które korzystałyby z takich samych uprawnień jak instytuty naukowe i uniwersytety. Ustawa z dn. 15 lutego 1962 r. a och1"Oniedóbr kultury i o muzeach daje nie tylko prawną podstawę do zabeZlpieezania zabytków, lecz zakłada, iż muzea obok podstawowej działalności dydaktyczno-oświatowej prowadzą badania naukowe, publikują wyniki badań i mogą ubiegać się a uznanie ich za instytuty naukowo-badawcze zgodnie z obowiązującymi przepisami (Rozdz. VIII, Art. 5, 1). W związku z dążeniem do specjalizacji muzeów istnieje też tendencja do przekształcania działów etnograficznych większych muzeów w samodzielne muzea etnograficzne 10. 7 Badania socjologiczne w muzealnictwie. Muzeum Narodowe w Krakowie, 1964. s. 137. 8 T, Banasik, Stan badm1 socjograficznych w muzeach. Biuletyn informacyjny ZlVIiOZ nr 39. 1962, s. 61-66. 9 Z. J. Mikolajtis, Badania nad wykorzystaniem muzeów w procesie nauczania. (Odb. z zam. 633, 18 III 1965, s. 12). 10 W ten sposób powstało w 1959 r. samodzielne Muzeum Etnograficzne w Toruniu.. \V 1969 r. samodzielne Muzeum na Wolnym Powietrzu w Olsztynku, a Muzeum �426 MARIA ZN AMlEROWSKA-PRUFFEROWA Generalną tendencją muzealnictwa polskiego jest obok - elementarnych jego zadań - powiązanie prac muzeów z życiem narodu, z zapotrzebowaniem społeczno-kulturalnym określonego regionu, włączenie działalności muzeów w walkę o postęp i szerzenie idei braterstwa narodów. W związku z tym muzea rozszerzają zakres swego działania i nawiązują kontakty i współpracę umożliwiającą poznawanie innych kultur i zbliżenie z przedstawicielami innych narodów. Naukowa i oświatowa działalność muzeów coraz baird:ziej wkracza do miasteczek i najbardziej oddalonych wsi, ,nie tylko w związku z 'wywiadami i po~zuikiwaniem zabyt:ków, lecz w związku z tendencją do włączania się w życie bieżące. Zada'niem muzeów i działów etnogr,aficznych jest wykrywanie tradycyjnych form własnej twórczości ludowej, pobudzanie jej i popieranie oraz wcielanie w życie współczesne, jej najbardziej wartościowych elementów. Wiąże się to wyraźnie z usiłowaniem odrodzenia dawnych rzemiosł i sztuki. PRACE NAUKOWO-BADAWCZE Terenowe prace naukowo-badawcze muzeów opierają się na generalnej koncepcji danego muzeum i jego zasięgu obejmującym wybrane, przeważnie najbliższe regiony etnograficzne, na ustalonym statucie oraz na określonych planach prac - wieloletnich i krótszych. Te ostatnie nieraz stanowią akcję ratowniczą w stosunku do określonych dziedzin kultury i .nieraz bywają badaniami jedynie ,penetracyjnymi. Niejedn<jkrotnie bowiem badania terenowe wynikają z określonego zapotrzebowania społecznego, np. z planów przebudowy lub likwidacji wsi w związku z organizacją wielkiego przemysłu, regulacją rzek itd. W chwili obecnej Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie ma zasięg ogólnopolski i światowy, Muzeum Etnograficzne w Krakowie obejmuje całą Polskę, gromadzi ono też zbiory pozaeuropejskie i europejskie, zwłaszcza z krajów słowiańskich. Muzeum Etnograficzne w Toruniu ma zasięg północno-polski i gromadzi zbiory rybackie z całej Polski a dorywczo z innych krajów; również o zasięgu ogólnopolskim Muzeum Etnograficzne i Archeologiczne w Łodzi obejmuje w szczególności grupy etnograficzne zamieszkujące woj. łódzkie i teren sąsiedni, a Muzeum Etnograficzne we Wrocławiu (Oddział Muzeum Śląskiego) - Śląsk Dolny, Opolski i Górny, Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Po~naniu (Oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu) - zasięg ogólnopolski, a w szczególności obejmuje Wielkopolskę i Ziemię Lubuską. Gromadzi też zbiory europejskie i pozaeuropejskie. Etnograficzne we Wrocławiu stało się Oddziałem graficzne w Poznaniu - Muzeum Narodowego. Muzeum Sląskiego, Muzeum Etno- �Polskie muzealnictwo etnograficzne 427 Działy Etnograficzne muzeów okręgowych zasięgiem swych badań 11 i innych prac przeważnie obejmują teren zamieszkały przez grupy etnograficzne znajdujące się w ramach danego województwa i sąsiednich. Małe muzea regionalne obejmują mniejsze grupy etnograficzne. Celem etnograficznych badań muzealnych jest często ogólna charakterystyka całokształtu kultury ludowej wybranego, przeważnie pobliskiego regionu etnograficznego, z uwzględnieniem współcześnie zachodzących przemian, na co szczególny nacisk został położony w ostatnich latach. Właściwa realizacja tych zamierzeń jest oczywiście całkowicie zależna od posiadania przez muzeum dostatecznej ilości personelu naukowego i specjalistów, m. in. do takich dziedzin j'a'k 'Hip.folkloil' muzyczny i ,taneczny itd. Tak ujętej tematyce poświęca swe prace terenowe większość muzeów, co znajduje swe odbicie w zbiorach i ich dokumentacji, w materiałach archiwalnych i w pracach przygotowywanych do druku, bądź już opublikowanych oraz w pracy oświatowej .związanej z badaniami. . Charakterystyka własnych zbiorów znajduje się w publikowanych sprawozdaniach prawie wszystkich większych mU2Jeów. ZBIORY Ogromny wzrost ilości zbiorów etnograficznych od początku 1955 r. do początku 1969 r. zawdzięczają muzea przede wszystkim stałym dotacjom ze strony władz terenowych i Ministerstwa Kultury i Sztuki (ZMiOZ). Ilustrują go załączone tabele. Naukowe zainteresowania muzeów, kształtowanie się charakteru zbiorów i archiwów oraz wzrost ilości publikacji muzealnych przedstawione są dalej w załączonych przeglądach. Ilustrują one również rozwój muzealnictwa etnograficznego. Obecnie największą ogólną ilość zbiorów etnograficznych posiadają: Województwo krakowskie. 50 841 eksp. (w tym Muzeum Etnograficzne w Krakowie liczy 35 013 eksp.) Województwo warszawskie 46 387 (w tym Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie 44404 eksp.) 11 Przy ocenie wyników działalności pracowników naukowych należy na równi z publikacjami brać pod uwagę ilość udokumentowanych zabytków i jakość zgromadzon'ej przez nich dokumentacji, bowiem trudna, bardzo żmudn.a i wyczerpująca praca muzealna bardzo często nie pozwala na zdobywanie we właściwym czasie wyższych stopni naukowych, a czasem tym właśnie, niejako bezimiennym naukowym pracownikom muzealnym zawdzięczamy tworzenie instytucji, stanowiących zbiór bezcennych źródeł wiedzy o kulturze ludowej, umiejscowionej w czasie i przestrzeni. �428 MARIA ZNAMIEROWSKA-PRUFFEHOWA Województwo łódzkie (w tym Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi liczy 14127 eksp.) Województwo katowickie (w tym Muzeum w Bytomiu liczy 9500 eksp.) Najmniej zbiorów posiadają: Województwo zielonogórskie Województwo koszalińskie . Województwo szczecińsk'e . Największy przyrost zbiorów nastąpił w województwach krakowskim i katowickim. 27304 22053 2428 " 2313 2147 warszawskim, TABELA ETNOGRAFICZNE ZBIORY MUZEALNl<: I W POLSCl<:· (Stan na 1 I 1969 - ilość przybliżona) Dyslol<al ja zbiorów! województwo bialostockie bydgoskie gdańskie katowickie kieleckie koszalińskie krakowskie lubelskie łódzkie olsztyńskie opolskie poznal1skie rzeszowskie szczecińskie warszawskie wroclawskie zielonogórsl,ie Ogółem Liczba muzeów łącznie ze skans. Liczba punktów muzeain. izb. reg. itp. Liczba kolekcji prywatno 8 4 3 7 3 3 ŁI\CZna ilość zbiorów g 041 14782 7 3 6072 13 2 22053 7 2 4954 19 5 49934 11 (j 15197 12 1 27304 5 2313 2521 6 8 2 J3 14 8148 10 4 10518 2 2 2147 7 I 46387 51:>2 lO 8100 4 4 149 56 2428 8 237071 * Przybliżona ilość wszelkich placówek muzealnych zawierających zbiory etnograficzne łącznie ze skansenami, podległych różnym instytucjom wynosila w Polsce na 1 I 1969 - 213, obejmując około 240 000 eksponatów. (Podane cyfry nie są całkowicie dokładne w związku z brakiem odpowiedzi niektórych muzeów na rozesłaną ankietę oraz z trudnością uzyskania danych ilustrujących aktualny, ilościowy stan zbiorów etnograficznych mniejszych placówek społeczno-kulturalnych). �Pol.<;/de mHzealnict'lvo 429 etnogrnfic::ne TABELA OGOLNA ILOŚC MUZEOW ETNOGIL\FICZNE W POLSCE II I INNYCH PLACOWEK POSIADAJ1\CYCH ZBIORY ORAZ ILOSC ZGROMADZONYCH W NICH OBIEKTOW (dane przybliżone) Lata Ilość muzeów itp. placówek Ilość obiektów ! 1939 1946 1955 1957 1964 1969 ok. JOD' 58~ 57" 764 110' 213" 112000" 1150004 140000' i I 175000' 237071/' Dane według: I) J. Bujak. Ib. s. 207 i Przypisy do Rozdz. III, s. 60 (ad 1939 r.); K. Pietkiewicz, Stan muzeów i zbiorów etnograficznych w Polsce. PTL, "Lud", L 36, Lublin 1946, s. 389-396 (ad 1946 r.); 3) M. Znamierowska-Priifferowa, Muzea i dzia/y etnograficzne w Polsce. Lud, t. 44, 1959, s. 361, 369 (ad 1955 r. - dotyczy muzeów podległych Ministerstwu Kultury i Sztuki); 4) M. Gładysz, Dzialalność naukowa etnograficznych placówek muzealnych w okl'esie powojennym. "Etnografia Polska", t. II, Wrocław 1959, s. 110 (ad 1957 r.); 5) M. Znamierowska-Priifferowa, Ethnographic Museum Collections in Poland. "Lud", L 50, Wrocław 19.66, s. 702 (ad 1964 r.). 6) Dane na dzień - I 1969 r. wg odpowiedzi na ankietę rozesłaną przez Muzeum Etnograficzne w Toruniu. Zob. też odn. do Tabeli II i S. Brzostowski i A. Orysiak, Muzea w Polsce, Przewodnik-Informatol', wyd. CRZZ, Warszawa 1968 (ad 1968 r.). (W kilku pozycjach miałam też możność uzupełnienia danych korzystając z maszynopisu artykułu S. Brzostowskiego pL "Z dziejów muzealnictwa etnograficznego w Polsce" (rys historyczny, stan i perspektywy), za co serdecznie dziękuję Autorowi i Państwowemu Muzeum Etnograficznemu w Warszawie, w którego Zeszytach będzie drukowany). 2) ZBIORY Zbiory europejskie EUROPEJSKIE posiadają: 1) Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie około 500 eksponatów 2) Muzeum Etnograficzne w Krakowie (zbiory ludów słowiańskich, bałtyckich i in.) ok. 10000 3) Muzeum Narodowe w Krakowie ok. 200 4) Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Poznaniu ok. 240 5) Muzeum Mazowieckie w Płocku ok. 150 Poza tym w mniejszym ilościach znajdują się w wielu muzeach polskich Ogólna przybliżona ilość p07.apolskich zbiorów europejskich w Polsce wynosi ok. 11090 ZBIORY Największe l) Państwowe Z Afryki merunu, Mali, dra Wacława kolekcje POZAEUROPEJSKIE pozaeuropejskie posiadają: Muzeum Etnograficzne w Wars7.awie: - Z Ghany, Górnej Wolty, Wybrzeża Kości Słoniowej, Nigerii, KaKonga Centralnego, Dahomeju i Etiopii (z badałl lekarza-podróżnika Korabiewicza); �430 MARIA ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA Z Australii i Nowej Gwinei (zgromadzone przez dr Marcelego Łukowicza z Chojnic); Z Ameryki Srodkowej - z Meksyku (uzyskane z badań przez doc. dr Marię Frankowską i jej staraniem drogą wymiany międzymuzealnej ; Z Azji z MnngoHi (częścIowo ze bbiorów ekspedycji ppof. dr. Witolda Dynowskiego); z Indon.ezji - z Jawy (zbi·ory prof. dr. Michała Siedleckiego) i z Oceanii. Razem ponad 12 700 eksponatów. 2) Muzeum w Bochni, woj. krakowskie: Z Azji - z Indii, Cejlonu, wyspy Bali i 7. Chin (zbiory dr. Czyżewicza i Stanisława Tworzydło; Z Afryki - z Kenii, Mozambiku, Tanganiki, Ghany, Zanzibaru, wyspy św. Heleny (zbiory dr. Czyżewicza). Razem okolo 400 eksponatów 3) Muzeum i Biblioteka Polskiej Akademii nańskie: Z Australii i Oceanii 200 eksponatów. 4) Muzeum Narodowe w Krakowie: Z Afryki (Kamerun) i z Ameryki Nauk w Kórniku (Peru, Boliwia) pow. Srem, woj poz- ok. 250 eksponatów. 5) Muzeum Etnograficzne w Krakowie: Z Azji - pl'of. Juldana Talko-lkyncewicza z Mongolii, część zbiorów Benedykta Dybowskiego z Kamczatki i Wschodniej Syberii. Zbiory z Tybetu, z Pakistanu. Z Afryki - z 1960-1961 r. zbiory z badań dr. Krzysztofa Wolskiego, zbiory Stefana Scholz-Rogozińskiego z Kamerunu, zachodn. wybrzeży Afryki. Poza tym z Sudanu, pogranicza Kenii i Tanganiki, z Nigerii, Złotego Wybrzeża, Sierra Leone, zbiory BrOinisława Riłsudskiego, now\Sze zebrane przez prof. dr Romana stopę z połudn.-bach. Afryki, zbiory z Arabii, Palestyny, Iraku, a ostatnio z Sudanu i Egi.ptu; Z Oceanii i z Australii, z Indonez.ii - ze zbiorów prof. dr. Mariana Raciborskiego; z wyspy Jawy i Borneo (ba,rdzo cenny zbiór lalek do jawajskiego teatrzyku lalek i teatru cieni); Z Ameryki Poludn. Hazem ponad 3000 eksponatów 6) Muzeum Archeologiczne 7) Muzeum Regionalne 8) Muzeum Mazowieckie i Etnograficzne w Pabianicach w Łodzi 583 eksponatów 222 eksponatów w Płocku około 300 eksponatów 9) Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Poznaniu: Z Afryki, a przede wszystkim z Mezoameryki i z Azji (Indie), Nowej Gwinei, 1696 eksponatów. (sztuka starożytnego Meksyku) 10) Muzeum Instrumentów Muzycznych w Poznaniu: Z Azji (Wietnam, Korea, Japonia). 11) Muzeum Pomorza Zachodniego w Szczecinie: Z Afryki zachodniej z badań dr Władysława Filipowiaka i dr Wiktora Fenrycha około 600 eksponatów. Łącznie wszystkie zbiory pozaeuropejskie w Polsce wynoszą okolo 20 000 eksponatów. �PoLskie muzeaLnictwo etnograficzne 431 MUZEA NA WOLNYM POWIETRZU Sprawa ochrony zabytków budownictwa ludowego w Polsce była z wielu oczywistych względów szczególnie trudna po wojnie, gdy nowe problemy stanęły prżed społeczeństwem, a brak ludzi i środków przyczynił się do bezpowrotnej utraty bezcennych chat, kościółków, młynów wodnych i wiatraków - tej do niedawna charakterystycznej ozdoby naszego krajobrazu. Ratowanie poszczególnych zabytków stało się troską przede wszystkim wojewódzkich konserwatorów zabytków i muzeów etnograficznych. W 1962 r. wychodzi ustawa o ochronie zabytków, uwzględniająca zabytki kultury ludowej. W 1966 r. Ministerstwo Kultury i Sztuki zwołuje Konferencję Zespołu Doradczego do Spraw Parków Etnograficznych i Budownictwa Drewnianego przy ZMiOZ, i w marcu tego roku wydaje Memorial w sprawie ochrony budownictwa drewnianego w Polsce z progriamem organizacji i sieci pćU1kówetnograficznych. W 1967 r. w lmwietniu, w Lubostroniu, w woj. bydgoskim odbywa się sympozjum pod hasłem "Zabytkiośrodkami turystyki", na którym sprawa ta była szeroko rozważana. W 1968 r. Komisja Sejmowa omawia sprawę muzeów skansenowskich, która zostaje uznana za ważną i pilną w skali ogólnopolskiej. W marcu 1968 r. i 1969 jest ona omawiana na posiedzeniu Sekcji Muzeów i Ochrony Dóbr Kultury Rady Kultury i Sztuki. Sprawie muzeów na wolnym powietrzu, tzw. parków etnograficznych czy też skansenom poświęca się w Polsce coraz więcej uwagi, uznając ich wielką naukową i społeczną wartość. Mówiąc obecnie o ich istnieniu i powstawaniu w Polsce będziemy mieli na uwadze: 1. muzea skupiające pTZenoszcme, zabytkowe, wyposażane budynki mieszkalne, gospodarcze, przemysłowe i sakralne, a wyjątkowo również ich rekonstrukcje, np. w Olsztynku; 2. skanseny przymuzealne, tworzone z budynków przenoszonych ,np. w Łowiczu, Toruniu i planowany w Rabce, stanowiące niejako przedłużenie istniejących wystaw; 3. muzea ,posiadające budynki pozostawiane in situ w mnieljszych lub większych zespołach lub pojedynczo, zakładając, iż będą one odpowiadać wymogom muzealnym (np. w Bieliinach, pow. Kielce czy w Klukach, pow. Słupsk); 4. rezerwaty zwartych zespołów wiejskich i miasteczkowych również mają stanowić lub już stanowią swego rodzaju muzea skansenowskie, zwłaszcza o ile będą ożywione działalnością oświatową 12. Życie stwarza tak wielką różnorodność form muzeów na wolnym powietrzu, iż - jak sądzę - obecnie trudno byłoby stworzyć obowiązującą 1~ Z braku miejsca pominięto tu omawianie zaplan.owanych muzeów skansenowskich. �432 MARIA ZNAMIEROWSKA-PRtJFFEROWA ich klasyfika'cję i nomenklaturę. Utarty w Polsce termin "slkansen", ozna,czający po szwedzku szaniec, wydaje się być terminem dobrze ujmującym zabytek budownictwa ludowego, chroniony przed zagładą wraz z jego zawartością. W chwili obecnej w Polsce sprawy te przedstawiają się następująco: 1. W woj. białostockim mamy w Nowogrodzie Łomżyńskim pięknie położony skansen kurpiowski stanowiący filię Muzeum w Łomży, ze specjalizacją w zakresie bartnictwa i pszczelnictwa oraz gospodarki puszczańskiej. Istniał już przed wojną, w czasie której był spalony, a obecnie odbudowany rozwija się w bliskim kontakC'ie z wsią. 2. W woj. bydgoskim, wyjątkowo ubogim w zabytki tradycyjnego budownictwa ludowego, organizuje się mały skansen pałucki w leśnej wiosce Godzimierz w pow. szubińskim, w Silnie w pow. choj:nickim (przy wSipóldziałaniu z PrL) i w Kas·zcz,a,rku pod TO'runiem, związanym z rodziną Kopernika. W Radziejowie czynny wiatrak ma spełniać rolę punktu skansenowskiego. W Toruniu otwarto Kujawską część małego przymuzealnego Parku Etnograficznego, stanowiącego dalszy ciąg wystaw muzealnych, dotyczących Kujaw, Pałuk, Kaszub i Borów Tucholskich. Poza tym rozpoczęto prace przy organizacji w Toruniu Skansenu Wiślanego, który by w XIX-wiecznej dzielnicy podmiejskiej nad Wisłą ilustrował dawną gospodarkę rybacko-flisacko-żeglarską. 3. W woj. gdańskim istnieje założone przed II wojną i odbudowane po spaleniu Muzeum Skansenowskie we Wdzydzach Kiszewskich, pow. Kościerzyna, stanowiące Oddział Muzeum Pomorskiego w Gdańsku i zaczątek skansenu ilustrującego życie wyrobnika w Bożestowie pow. Kartuzy oraz zaczątek skansenu w Oliwie. 4. W woj. katowickim w organizacji znajduje się duży Wojewódzki Park Kultury i Wypoczynku w Chorzowie, w którym część jest p,)święcom zabytkom kultury ludowej. Poza tym istnieje rodzaj małego skansenu w Ist~bnej, w tzw. Izbie Twórczej Kawuloka, który demonstruje wyrób ludowych instrumentów i grę na nich. 5. W woj. kieleckim istnieje od 1957 r. mały skansen w doskonale urządzonej chacie w Bielinach, gdzie zwiedzający mogą usłyszeć wiersze wypowiadane przez miejscową poetkę ludową. Stanowi on punkt etnograficzny Muzeum Świętokrzyskiego w Kielcach. 6. W woj. kos·zalińskim we wsi Kluki, .paw. Słupsk, znajduje się Skansen słowi~ński, stanowiący Oddział Muzeum Pomorza Zachodniego w Słupsku. W organizacji znajduje się jedyny tego rodzaju w Polsce etnograficzno-archeologiczna-rolniczy skansen na wyspie Bielawa, na jeziorze Drawsko w pow. Szczecinek, na przestrzeni 80 ha. �PoLskie muzeaLnictwo etnograficzne 433 7. W woj. krakowskim posiadamy znany, piękny rozwijający się Orawski Park Etnograficzny PTTK w Zubrzycy Górnej, pow. Nowy Targ, należącego do Muzeum Tatrzańskiego, podhalańską chatę (tzw. "Tea") w Zakopanem, zaczątek skansenu w KrakOIwie w Woli Ju.stowskiej i rodzaj skansenu w Izbie Twórczej w Zalipiu. W organizacji znajdują się już Parki Etnograficzne dla Ziemi Sądeckiej - Wojewódzki w Nowym Sączu (zaawansowany) i Gorczański, przymuzealny skansen w Rabce. Poza tym realizowana jest organizacja rezerwatów: wiejskiego w Chochołowie i małomiasteczkowego w Lanckoronie. Spraw'l nad wyraz bolesną i społecznie szkodliwą jest to, że planowany w 1950 r. a inicjowany przez Muzeum Tatrzańskie przed wojną Etnograficzny Park Podhalański, który ma wytypowane i zinwentaryzowane obiekty, opracowany projekt realizacyjny, nie może uzyskać lokalizacji i być realizowany co jest z wielką stratą dla naszej kultury narodowej. 8. W woj. lubelskim przystąpiono do organizacji dużego skansenu w Lublinie, w akoUicy Zamku, na obsza,rze 11 ha. 9. W woj. łódzkim istnieje mały przymuzealny skansen w Łowiczu oraz w pewnym stopniu spełniająca rolę małego skansenu Izba Twórcza w Złakawie Borowym. Sprawa organizacji wielkiego skansenu - ilustrującego miejskie dawne tkactwo (domy tkaczy) oraz ludową kulturę podmiejską, niestety została zahamowana z wielką szkodą dla sprawy, gdyż byłby to unikalny skansen w Polsce. Organizuje się też skansen we wsi Smarrdzewice Po.w. Opoczno, przy pomocy Oddziału Łódzkiego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. 10. W woj. olsztyńskim osiągnięciem muzealnym jest usamodzielnienie bodaj największego przestrzennie w Polsce skansenu w Olsztynku, który staje się centralną samodzielną etnograficzną placówką muzealną dla tego wojewórdzwa. Obecnie znacznie wzrosły możliwości jego rozwoju. 11. W woj. opolskim organizowany jest duży samodzielny skansen w Opolu-Bierkowicach, obejmujący Śląsk Opolski. 12. W woj. poznańs,kim duży skansen wielkopolski ma być zorganizowany w Szreniawie pod Poznaniem. 13. W woj. rzeszowskim rozwija się duży wielodziałowy, znany skansen w Sanoku-Olchowcach, obejmujący południową część rzeszowskiego. Stanowi on Muzeum Budownictwa Ludowego z własnym statutem i ze specjalizacją w tej dziedzinie, m. in. w zakresie prac i doświadczeń Pracowni Konserwatorskiej. 14. W woj. szczecińskim w organizacji znajduje się skansen na wyspie Wolin. 28 - Lud, t. 53, 1969 �434 MARIA ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA 15. W woj.warszawsktim sprawa skansenu jest otwarta i pilna. 16. W woj. wrocławskim zatrzymała się organizacja skansenu we Wrocławiu, na wyspie, ,poświęcana Dolnemu Sląskmvi. Organizuje się przy współdziałaniu PTL skansen związany z tkactwem w Międzylesiu, pow. Bystrzyca. 17. W woj. zielonogórskim zatwierdzona jest lokalizacja skansenu w Zielonej Górze. W chwili obecnej mamy więc o1Jwarte 3 większe skanseny (Zubrzyca Górna, Olsztynek, Sanok) oraz 1 mniejszy w Nowogrodzie, 6 małych (Wdzydze, Bieliny, Kluki, Zakopane, Torm'l, Łowicz) oraz kilka dużych i wiele małych, znajdujących się bądż w stadium przygotowania dokumentacji, załatwienia formalności, związanych z typowaniem i wykupem budynków i ziemi etc., poza tym kilka o charakterze niez.upelnie muzealnym. Uderzający j.est dotychczasowy brak muzeów skansenowsl,ich w ;kilku województwach posiadających jeszcze liczne zabytki budownictwa i muzea planowane. Skanseny w Polsce, z nielicznymi wyjątkami, posiadają bardzo szczuply personel (do 1968 r. w Olsztynku 1-2 osób), toteż nie mogą prowadzić potrzebnej działalności. Nie mają one programów, demonstracji prac artystów ludowych ani sprzedaży ich wyrobów. Do wyjątkowych należą np. przepiękne sporadyczne autentyczne pokazy góralskich tańców, muzyki i śpiewu, np. w Zubrzycy Górnej i nieliczne inne. Muzea skansenowskie nie mają dotąd zaplecza turystycznego nni niezbędnych urządzeń pomocniczych. Poszukiwanie środków ochrony poszczególnych ginących zabytków budownictwa doprowadziło do tego, że już od szeregu lat remontuje się je i konserwuje dla rozmaitych celów użytkowych, np. tworzy się w nich izby regionalne lub izby pamiątek, domy noclegowe, kawiarnie itd. Dąży się Iteż do tego, aby we wsiach, w których brak pomieszczeil, tworzyć biblioteki, świetlice Kół Gospodyń Wiejskich, pracownie artystów ludowych i rzemieślników oraz punkty usługowe dla turystyki. Problem skansenów jest wyjątkowo trudny, wymaga bowiem w planowaniu uwzględnia'nia aspektów nie tylko etnografa, konserwatora i architekta, lecz. ruralisty, plastyka, konserwatora przyrody i specjalisty od zieleni, 'a przy r'ealizacj'i. również działa.nia opartego 'o wymogi ekonomiczne terenu i wymogi turystyki. Przy organizacji różnych rodzajów skansenów zakłada się pomoc takich stowarzyszeń naukowych, jak np. PTL, które podjęło się w latach 1968/69 naukowej i finansowej pomocy w tej akcji z zasiłku PAN, jak PTTK, ZMW, Społeczni Opiekunowie Zabytków i in. �PoLskie muzealnictwo ARCHIWA etnograficzne 435 MUZEALNE Archiwa muzealne coraz bardziej rozszerzają swój zakres i ilość posiadanych materiałów. Obecnie np. folklor słowny gromadzi ponad 30 muzeów. Można tu przykładowo wymienić Dział Etnograficzny w Lublinie, który posiada około 3 850 pozycji muzyki i tekstów i Muzeum Etnograficzne w Toruniu, które ma ponad 8400 pozycji folkloru słownego włączając w tę liczbę drobne formy, np. zagadki. Kilkanaście muzeów gromadzi folklor muzyczny. Bardzo cenny zbiór nagrań magnetofonowych w ilości ok. 1 500 pozycji ma Muzeum Górnośląskie w Bytomiu, które m. in. specjalizuje się w tej dziedzinie. Poza tym nagrania muzyki ludowej i tekstu posiadają muzea: w Białymstoku, w Toruniu, we Włocławku, w Kielcach, w Rabce, w Zakopanem, w Sieradzu i we Wrocławiu, w Toruniu również kinetogramy tańców. Archiwa ikonograficzne posiadają wszystkie większe muzea, wśród nich można, dla ilustracji wymienić przykł-a:do'Wo Archiwum Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie, które posiada łącznie 27484 pozycje archiwalne, w tym najliczniejszy zbiór negatywów i fotografii, ryciny. rysunki, materialy terenowe w postaci zapisów i rysunków, plakaty wystaw etnograficznych i inne, Muzeum Okręgowe w Lublinie, które posiada 8 500 pozycji fotografii i 1 200 rysunków oraz Muzeum Etnograficzne w Toruniu, które posiada negatywów - 12126, odbitek - 20837, (w tym 1174 pocztówki), rysunków - 972, przeźroczy - 622, klisz cynkovvych - 364 i taśm filmowych - ponad 30. Muzeum Etnograficzne w Krakowie posiada bardzo cenny zbiór rękopisów i zbiory ikonograficzne, obejmujące 20000 tematycznie uporządkowanych fotografii, kilkanaście tysięcy negatywów, 3 000 barwnych pocztówek, 3711 klisz cynkowych i drewnianych drukarskich, około 9000 odbitek tych klisz, 38 taśm krótlwmetrażOlwych obcych filmów dokumentalnych, 4 taśmy własnych filmów IkTótkometrażowych itd. PRACE KONSERWATORSKIE Prace konserwatorskie, jako specjalistyczne, nie będą tu omawiane, należy jednak stwierdzić, iż ta, tak bardzo ważna dziedzina wirozy związana z za:bezpieczeniem naszego bardzo szc:zupłeg'o omawianego tu dobra narodowego, jest z braku etatów konse.rwatorów i pracowni w zbyt małym stopniu uwzględniana w pracach muzealnych pliacówek etnograficznych i mimo pomocy ze strony Ministersbwa Kultury i Sztuki przy zwoływaniu :konferencji specjalnych, sprawa konserwacji zaby,tków €'tnogl"afiewych stoi źle. Jak wynika z 71 odpowiedzi na rozesłooe ankiety - �436 MARIA ZNAMlEROWSKA-PRUFFEROWA 54 muzea, posiad ają'Ce zbiory etnogra,ficzn.e, .nie mają pracowni kcmserwator:Skich,a z pozostałych ;17 nie wszystkie zajmują się zabytkami etnograficznymi 13. PUBLIKACJE MUZEALNE Publikacje muzealne, w porównaniu do okresu międzywojennego wzrosły w Polsce w dużym, dotąd w historii 'naszej nie spotykanym stopniu. Własne, etnograficzne, ciągłe wydiawn.ictwa naukowe posiadają następujące muzea: Muzeum w Białymstoku - Rocznik Bialostocki, od 1961 r.; Muzeum w Grudziądzu - Rocznik Grudziądzki, od 1960 r.; Muzeum Etnograficzne w Toruniu - 'wydawnictwa nieregularne; Muzeum Górnośląskie w Bytomiu Rocznik Muzeum GMnośląskiego, od 1967 r.; Muzeum w Częstochowie - Rocznik Muzealny, od 1965 r.; Muzeum w Gliwicach Zeszyty Gliwickie, od 1963 r.; Muzeum w Zabrzu - Rocznik Muzealny w Zabrzu, od 1966 r.; Muzeum Świętokrzyskie w Kielcach - Rocznik Muzeum $więtokrzyskiego, od 1963 r.; Muzeum Etnograficzne w Krakowie - Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie, od 1966 r.; Muzeum w Lublinie - Studia i Materialy Lubelskie, od 1962 r.; Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi - Prace i Materialy Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, Seria Etnograficzna, od 1957 r.; Muzeum Mazurskie w Olsztynie - Rocznik Olsztyński, od 1958 r.; Muzeum Śląska Opolskiego w Opolu -- Opolski Rocznik Muzealny, od 1965 r.; Muzeum Narodowe w Poznaniu, Oddział Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej - Studia Muzealne, od 1953 r., zob. Muzealnictwo, od 1952 r.; Muzeum w Rzeszowie - Prace i Materialy z Badań Etnograficznych, od 1968 r.; Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku - Materialy Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, od 1964 (do r. 1965 wI. jako Biuletyn Informacyjny Muz. Bud. Lud. w Sanoku). Szczecin - Muzeum Pomorza Zachodniego - Materialy Zachodnio-Pomorskie, od 1954 r. Państwowe Muzeum Etnogr'afic<me w Warszawie - Zeszyty Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie, ·:wb. Zeszyty Etnograficzne Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej, od 1960 r.; Muzeum Śląskie we Wrocławiu Roczniki Etnografii Śląskiej, ad 1961 r., Zeszyty Etnogmjic2l'.e od 1963 r.; Zielona Góra - wydawnictwa nieregularne. 13 Z materIałów do pracy Huber.ta Drążkowskieg-o pt. Pra,cownie konserwatorskie muzeów i działów etnograficznych w PoLsce, opracowywanej na podstawie obse.wacj.i ,i odpowiedzi muzeów na ankietę l'oz,esla.ną do 80 muzeów przez Muzeum Etnograficzne w Toruniu. �Polskie muzealnictwo etnograficzne 437 Poza tym sprawy związane z muzealnictwem etnograficznym omawiane są w publikacjach wydawanych przez: 1. Ministerstwo Kultury i Sztuki - Biuletyn InfoTmacyjny ZM i OZ. Biblioteka Muzealnictwa i Ochrony Zabytków, Biuletyn Informacyjny Biura Wspólpracy z Zagranicą, Muzealnictwo, OchTona Zabytków, wyd. przez Ośrodek Dokumentacji i wyd. Centralnej Poradni Ruchu Amatorskiego. 2. Polską Akademię Nauk - Etnografia Polska, Kwartalnik Historii KultuTY Materialnej, Polska Sztuka Ludowa, Polski Atlas Etnograficzny. 3. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze - Atlas Polskich Strojów Ludowych, Lud, Prace i Materialy Etnograficzne, Prace Etnologiczne, Archiwum Etnograficzne, Litemtum Ludowa, Biblioteka Popularna, Łódzkie Studia Etnograficzne i Dzieła wszystkie Oskara Kolberga. 4. Wojewódzkie i powiatowe wydziały kultury - wyd. domów kultury, komunikaty woj. lwnserwatarów zabytków itd. Artykuły dotyczące spraw muzealnych ukazują się też w wydawnictwach uniwersyteckich, wyd. towarzystw naukowych, towarzystw przyjaciół sztuk pięknych itd. Oprócz wydawnictw ciągłych muzea i działy etnogra,ficzne muzeów oraz mniejsze muzea regionalne wydają liczne. drobne publikacje w formie przewodników po muzeach, katalogów, informatorów, składanek itp. Publikacje te zawierają często doskonałe artykuły wprowadzające bądź w caloksztalt zagadnień kultury ludowej w danym regionie, bądź w problematykę wybranych dziedzin kultury ludowej w danym regionie, omawianej szczegółowo na tle organizQlwanych wystaw, konkursów itp. SPECJALIZ'ACYJNE TENDENCJE MUZEÓW (Zbio~'y i publikacje) Wszystkie muzea starają się gromadzić zabytki różne formy dokumentacji, reprezentujące całokształt kultury ludowej wybranego obszaru czy też regionu, jednak jego cechy wyróżniające, ()sobiste zainteresowania pracowników, charakter zastanych zbiorów i oczywiście generalny program muzeów mają wpływ na powstawanie 'większych Sipecj'alistycznych ikolekcji w ramach poszczególnych działów i Ina wybraną temart:ykę badań, co ujęte bardzo generalnie na tle pI1ac, priQIWad:zanychw Polsce, przedstawia się następująco 11: 11 W tym, na pewno z konieczności niekompletnym i z braku wyczerpujących danych, nie dość ścisłym wykazie podaję miasto, mając na myśli znajdujące się w nim muzeum etnograficzne lub dział etnograficzny muzeum, posiadający nie tylko zbi'O'ryetnog'raficzne o TóŻinej ilości, lecz również .różne formy dokumentacji, jak �438 MARIA ZN AMIEROWSKA-PRUFFEROW A Muzealnictwo Muzealne zagadnienia teoretyczne: Szczecin, Warszawa, Wrocław. Kraków, Łódź. Dokumentacja, systematyka zbiorów, organizacja muzeów itp.: Gdańsk, Kraków, Łódź, Poznaó, Toruń, Hzeszów, Sanok, Sieradz, Tomaszów, Warszawa. Zagadnienia teoretyczne i metodologiczne dotyczące zagadnień kultury ludowej. Procesy w niej zachodzące, kształtowanie się granic etnograficznych, pogranicza kultur,owe, styk kultur, społeczność wiejska, przemiany w gospodarce wiejskiej i kulturze pod wpływem industrializacji, osadnictwo, ksztaltowanie siG kultury ludowej reemigrantów i emigrantów, adaptacja i integracja kulturowa: Bytom, Gdaósk, Słupsk, Kraków, Łódź, Poznaó, Hzeszów, Toruń, Warszawa, Wrocław. Kultura materialna Łowiectwo: Kraków, Opole, Toruń, Warszawa (MŁ). Rybołówstwo: Lublin, Łódź, Szczecin, Toruń, Warszawa. Pasterstwo i hodowla bydła: Bytom, Ciechanowiec, Cieszyn, Kral,JJ\v, Łódź, Habka, Zakopane, Żywiec. Pszczelarstwo: Białowieża (MPLB), Ciechanowiec (MHC), Kluczbork, Kraków, Łódż, Nowogród Łomż., Opole, Hadom, Hzeszów, Toruń. Uprawa roślin: Białystok, Bytom, Ciechanowiec (MHC), Kraków, Łódź, OJsztynek, Szreniawa (MHSz), ToruJ'l, Warszawa, Wrocław. Winiarstwo: Zielona Góra. Przygotowywanie i przechowywanie pokarmu: Ciechanowiec (MHC), Kraków, Łódź, Habka, Hzeszów, Sanok (MBLS), Szreniawa, Toruń, Warszawa, Zakopane. Sitarstwo: Biłgoraj, Lublin, Zamość. Budownictwo: Bytom, Kraków, Lublin, Łódź, O!sztynek, Opole, Poznań, Hzeszów, Sanok (MBLS), Toruń, Wrocław. Wiatraki, młyny wodne: Olsztynek, Hzeszów, Sanok (MBLS), Opole-Bierkowiec. Transport i komunikacja lądowa: Bytom, Łódź. Transport i komunikacja wodna: Gdańsk (MMG), Łódź, Szclecin, Torul'1, Warszawa. zapisy terenowe, zdjęcia, publikacje itd. dotyczące wybranego zagadnienia. W innym wypadku m. in., gdy np. w danym mieście są dwa muzea posiada.i<lce zbior.\· etnograficzne lub gdy muzeum nie posiada wyodrębnionego działu etno.c(rafieznego - podaję skrót nazwy drugiego muzeum. Objaśnienia skrótów: BITI - Beskidzku Izba Twórcza w Istebnej; MBB - Muzeum Bialoruskie w Białowieży; MBLS Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku; MDPl - Muzeum Diecezjalne w Plo·· cku; MDPrz - Muzeum Diecezjalne w Przemyślu; MDSand. - Muzeum Diecezjalne w Sandomierzu; MHK - Muzeum Historyczne w Krakowie; MIMP - Muzeum Instrumentów Muzycznych w Poznaniu; MLW - Muzeum Lowiectwa w Warslawie: MMG - Muzeum Morskie w GdaJ'lsku; MNK - Muzeum Narodowe w Krakowie; MOT - Muzeum Okręgowe w Toruniu; MPLB - Muzeum Przyrodniczo-Leśne w Białowieży; MPMK-P - Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej w Wejherowie; MHC - Muzeum Holnicze im. K. Kluka w Ciechanowcu; MRSz. Muzeum Holnictwa w Szreniawie; MWIL - Muzeum Włókiennictwa w Lodzi; MZab - Muzeum w Zabrzu; MZM - Muzeum Zamkowe w Malborku, MZW Muzeum Ziemi w Warszawie; ZMGS - Związkowe Muzeum Górnicze w Sosnowcu. �Polskie Kultura muzealnictwo duchowa etnograficzne społeczna Sztuka (Zagadnienia teoretyczne i metodologiczne): Kraków, \Vspółczcsna twórczość ludowa: Bytom, Kraków, Warszawa, Opracowania 439 Poznań, Warszawa. Wrocław. zbiory Sztuka ludowa (Wszystkie dziedziny sztuki): Bialystok, Bytom, Gliwice, Grudziądz, Gdal1sk, Kielce, Kraków, Lublin, Łowicz, Łódż, Poznań, Rabka, Rzeszów, Sanok (J'vIBLS), Sieradz, Tomaszów, Toruń, Warszawa, Wieluń, Włocławek. Rzeźba: Bialystok, Bielsko-Biała, Bytom, Gdańsk, Gliwice, Kielce, Kraków, Lublin, Łomża, Łódż, Olsztyn, Opole, Pabianice, Plock (MDPł), Poznań, Rabka, Sieradz, Sierpc, Rzeszów, Sanok (J'vIBL), Sandomierz (MDSan), Szczecin, Toruń, Warszawa, Wrocław, Zakopane, Zielona Góra. Zabawki: Kraków, Łódź, Rabka, Rzeszów, Warszawa, Tarnów, Zywiec. Drzeworyt: Kraków, Warszawa. l\'lalarstwo: Bytom, Bielsko-Biala, Kielce, Kra!l:ów, Poznań, Rzeszów, Sanok (MBLS), Tarnów, Warszawa, Wrocław. Malarstwo na szkle: Bytom, Gdańsk, Gliwice, Jelenia Góra, Kartuzy, Kraków, Lublin, Łódź, Nowy Sącz, Rabka, Rzeszów, Warszawa, Wrocław, Zakopane. Wycinanki: Kraków, Lublin, Łomża, Łowicz, Łódź, Piotrków Tryb., Płock, Warszawa. Plastyka obrzędowa: Białystok, Bytom, Kielce, Kraków, Lublin, Łódź, Łomża, Nowogród Łomż., Opole, Plock, Rabka, Racibórz, Rzeszów, Sanok (MBLS), Zakopane, Zywiec, Warszawa. Szczególnie bogate zbiory z tej dziedziny: Szopki: Kraków (MHK). Wyroby z ciasta: Kraków, Łomża, Rzeszów, Warszawa. Formy piernikarskie: Bytom, Chojnów, Gorzów, Kraków, Kwidzyn, Racibórz, Słupsk, Toruń (MOT). Obróbka drewna: Białystok, Bytom, Kraków, Lublin, Łódź, Rzeszów, Toruń, Warszawa, Zakopane. Plecionkarstwo: Kraków, Kwidzyn, Lublin, Łódź, Szczytno, Toruń, Warszawa. Tkactwo i obróbka włókna: Białystok, Bielsko-Biała, Kielce, Kraków, Lublin, ł:,owicz, Łódź (MWlŁ), Łuków, Poznań, Radom, Suwałki, Tomaszów Maz., Toruń, Warszawa. Klocki do drukowania tkanin: Brzeg, Bytom, Cieszyn, Gliwice, Kraków, Kwidzyn, Międzyrzec, Przemyśl, Rzeszów, Slupsk, Szczecin, Szczytno, Warszawa, Zakopane, Zamość. Haft i koronki: Bielsko-Biała, Bytom, Cieszyn, Gdańsk, Gliwice, Kraków, Kraków (MNK), Łódź, Poznań, Toruń, Warszawa, Włocławek, Zywiec. Ceramika: Białystok, Bytom, Gdańsk, Kielce, Kraków, Kraków (MNK), Lublin, Łowicz, Łódź, Ostrowiec Świętokrzyski, Poznań, Rzeszów, Toruń, Warszawa, Wrocław, w tym szczególnie uwzględniają: Kaflarstwo: Brzeg, Kraków, Olsztyn, Rzeszów, Szczytno, Warszawa. Obróbka wosku: Łódź, Łomża, Nowogród Łomź. Obróbka rogu: Gdańsk, Kartuzy, Toruń. Obróbka metalu: Bielsko-Biała, Bytom, Cieszyn, Kraków, Łódź, Rzeszów, Warszawa, Wrocław, Zakopane, Zywiec. Obróbka kamienia: Kraków, Krasnystaw, Przemyśl, Rzeszów. �440 MARIA ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA Obróbka bursztynu: Gdańsk, Łomża, Malbork (MZM), Nowogród Łom., Warszawa, Warszawa (MZW). Obróbka skóry: Kraków, Łódź, Zakopane. stroje ludowe 15: Kraków, Lublin, Łódź, Łódź (MWłŁ), Pozna!1, Rzeszów, Sanok Toruń, Warszawa, Wrocław. Wnętrze chaty. Meblarstwo: Bytom, Kraków, Kwidzyn, Łódź, Olsztyn, Opole, Rzeszów, Sanok (MBLS), Toruń, Warszawa, Wrotlaw. Folklor Wiedza. Meteorologia: Łódź, Rabka. Medycyna ludowa: Chorzów, Kraków, Toruń. Opole, Rabka, Rzeszów, Sanok (MBLS), Zwyczaje prawne: Kraków. Literatura ludowa: Bytom, Kraków, Lublin, Łódź, Opole, Rzeszów, Toruń, Wrocław, Wejherowo (MPMK-P), Zakopane. Literatura górnicza: Bytom. Folklor muzyczny: Bytom, Poznań, Wejherowo (MPMK-P), Zakopane. Instrumenty muzyczne: Istebna, Kartuzy, Nowogród Łomż., Lomża, Poznań (MIMP), Wejherowo. Pieśni: Bytom, Gliwice, Kielce, Opole, Rzeszów, Sanok (MBLS). Folklor taneczny: Kraków, Toruń. Teatr obrzędowy: Kraków, Lódź, Rabka. Wierzenia, praktyki magiczne: Bytom, Gliwice, Kraków, Lublin, Łódź, Rabka, Sanok (MBLS), Toruń. Zwyczaje i obrzędy rodzinne: Kraków, Lublin, Lódż, Sanok (MI3LS). Obrzędy i zwyczaje gospodarskie: Lódź, Rzeszów. Obrzędy doroczne: Gliwice, Kraków, Lublin, Lódź, Rzeszów, Sanok (MBLS), Toruń, Rabka. Inne. Kultura robotnicza: Bytom, Kraków, Łódź. Kultura górnicza: Bochnia, Bytom, Gliwice, Kielce, Sosnowiec (ZMGS), Tarnowskie Góry, Wałbrzych, Wieliczka, Zabrze. Przemysł naftowy: Gorlice. Tradycyjna kultura miasteczek: Biecz, Gliwice, Jaroslaw, Wrocław. Kultura litewska: Suwałki. Kultura białoruska: Białowieża (MBB), Toruń. Kultura staroobrzędowców: Białystok, Torul1. Kulłura żydowska: Kraków (MHK), Łódź, Nowy Targ, Rzeszów. Konserwacja zabytków etnograficznych: Kraków, Łódź, Poznal1, Sanok (MBLS), Toruń, Warszawa. Metody, założenia i organizacja prac przy tworzcniu muzeów na woln~'m powietrzu. Ochrona za.bytków. Inwentaryzacja obiektów. Kompozycja krajobrazu etc.: Gdańsk, Kielce, Koszalin, Kraków, Lódź, Sanok (MBLS), Opole, Olsztyn, Poznań, Słupsk, Toruń, Warszawa, Wrocław, Zakopane. 15 Podaję tylko najwazmeJsze kolekcje, gdyż prawie lub dość duże kolekcje strojów swego regionu. wszystkie muzea mają duże �polsl\ie muzculnicl wo ętnogr.a.jiczne Badania socjologiczne, dotyczące dydaktyczno-oświatowej działalności Kraków, Opole, Szczecin, Warszawa, Wrocław, Zabrze. Opracowania dotyczące: Wybitnych etnografów i regionalistów: Białystok, Lublin, Warszawa, Sanok (MBLS), Wejherowo (MPMK-P). Fachowców i wynalazców ludowych: Kraków. Piśmiennictwo dotyczące kultury ludowej: Wejherowo (MPMK-P). OSWIATOW A DZIALALNOŚC 441 muzeów: Rzeszów, MUZEOW Ogromny jest rozkwit różnorodnej dydaktyczno-oświatowej i społeczno-wychowawczej działalności muzeów. Jest ona całkowicie związana z życiem miasta i wsi swego regionu, często z pracami wyższych uczelni, szkól różnego typu, towarzystw naukowych, artystycznych i kulturalnospołecznych oraz ze zwiclzkami młodzieży i coraz częściej z zakładami pracy w mieście i na wsi. Wiedza o kulturze ludow-ej, a zwłaszcza o sztuce swego regionu lub re·gionów etnogruficznych, w znacznym stopniu -ogniskuje się w muzeach etnograficznych. Coraz bardziej różnorodne są drogi przekazywania tej wiedzy społeczeństwu; trwają też poszukiwania coraz lepszych metod pracy i rozwiązań. Dotychczasowe formy dydaktyczno-oświatowej pracy muzeów i działów etnograficznych obejmują przede wszystkim: wystawy stale, czasowe i wę'C!-rowneHi, własne i obce, pochodzące z różnych terenów Polski, jak również z zagranicy. Docierają one do naj dalszych zakątków Polski. Wystawy sztuki, rzemiosła artystycznego jeżdżą za granicę do Anglii, Belgii, Czechosłowacji, Danii, Finlandii, Francji, Japonii, Meksyku, Niemiec, Norwegii, Stanów Zjednoczonych i republik ZSRR. Wystawy - najbardziej sugestywne wizualnie i powszechne formy prac oświatowych muzeum - zostają realizowane zaraz po wojnie; w listopadzie 1945 1'. Muzeum Etnograficzne w Łodzi urządza wystawę przedstawiającą charakterystyczne regiony Polski, a już w 1946 r. Muzeum w Łowiczu i Muzeum Etnograficzne w Krakowie poświęcają swoje ekspozycje sztuce ludowej. W ciągu omawianego okresu rozszerza się znacznie tematyka wystaw - obok wiedzy o tradycyjnej kulturze regionu, a w szcze-· gólności o tradycyjnej współczesnej sztuce ludowej, staje problem rozwoju kultury, jej ciągłości historycznej (zwłaszcza w okresie uroczystości Millenium, gdy 30% wystaw etnograficznych poświęca się tej tematyce 17) 16 Z inicjatywy pierwszego dyrektora Muzeum Etnograficznego w 'Warszawie mgr .Tana Zołny-Manugiewicza, do niedmvna doskonałe wystawy wędrowne urządzane na barce pływały Wisłą, Narwią i Odrą, odwiedzając też Niemcy. 17 .T. Damrosz za S. Brzostowskim, Scientitic research and exposition at Ethnographic Museum. Zeszyty Państw. Muz. Etnograficznego w Warszawie, t. VI-VII, r. 1965/66, s, 25. �442 MARIA ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA oraz problem współczesnych przeobrażeń i kształtowania się naszej kultury. Znacznie pogłębia się problematyka urządzanych wystaw. Objęła ona takie zagadnienia, jak: obraz kultury okresu feud<llnego, syntetyczny obraz kultury z podkreśleniem cech wspólnych dla całej Polski, odrębność i specyfika kulturowa wybranych regionów (region rolniczy, pasterski), rozwój narzędzi pracy, wkład kultury ludowej do kultury narodowej, rolnictwo na Śląsku Opolskim dawniej a dziś, historia przędzalnictwa, poszczególne dziedziny sztuki ludowej i rękodzieła (prawie wszystkie muzea), współczesna twórczość ludowa, przeobrażenia w sztuce ludowej poszczególnych regionów i twórcy ludowi (prawie wszystkie muzea). Wreszcie wystawa sztuki ludowej zamieszkałych w Polsce Białorusinów, Litwinów, Rosjan, Słowaków, Ukraińców i Żydów (Kraków), trzy pokolenia łowickich wycinankarzy, wystawa rezultatów badań etnograficznych określonego terenu (liczne wystawy). Organizowano też liczne wystawy przysyłane z zagranicy, poświęcone przeważnie sztuce ludowej i rzemioslu artystycznemu. Wystawy stałe i wędrowne zbiorów pozaeuropejskich odgrywają ogromnel rolę społeczną, budząc powszechne zainteresowanie, zbliżając nasze społeczeństwo do odległych ludów i kultur. Państwowe Muzeum w Warszawie urządza stałe wystawy poświęcone jak głoszą ich tytuły "Etnografii Afryki" (1953), "Etnografii Oceanii i Indonezji" (1954), "Sztuce ludów prymitywnych Afryki" (1950), .,Sztuce ludów prymitywnych Oceanii" (1950), "Polskim badaczom i obrońcom ludów kolonialnych" (1950). "Polakom na Syberii" (1955) oraz wystawy czasowe, poświęcone wybranym zagadnieniom kultury i sztuki Afryki. Azj:i, Oceanii i Australii. Wiele z tych wystaw objechało szereg miast w Polsce. Odbyły się też wystawy poświęcone początkom teatru (Szczecin, Warszawa, 1952), i tańcom ludów kolorowych (Warszawa. 1955). plastyce murzyńskiej (Białystok, 1962), plastyce Austrialii i Oceanii (Muzeum w Płoc1m, 1962), egzotyce Azji południowo-'wschodnie'j (Bytom, 1962). Muzeum Etnograficzne w Krakowie urządziło szereg wystaw poświęconych Indonezji pod tytułami: "Broń i batiki jawajskie" - w Krakowie, "Sztuka Jawajska" w 21 miastach Polski, "Sztuka Mórz Południowych" w Krakowie i Nowej Hucie, "Sztuka Kamerunu" (9 miast); Muzeum Etnograficzne w Poznaniu wystawy "Sztuki Starożytnego Meksyku" - w Poznaniu (1965) i w Bytomiu (1969). Niezwykle interesująCel wystawę pl. "Skarby sztuki meksykańskiej (od czasów prekolumbijskich do naszych dni)" urządziło Muzeum Narodowe w Warszawie w 1961 roku. Spośród obcych wystaw, które oprócz Warszawy miały miejsce w kilku �Pofskle muzeafnictwo etnograficzne 443 innych miastach, należy wymienić wystawę "Norweskiej sztuki ludowej", w związku z którą np. w Muzeum Etnograficznym w Toruniu zostal urządzony cykl wykładów o Norwegii, jej historii i kulturze, połączony z filmami, na które przyjechały tysiące młodzieży z całego województwa. Mówiąc o wystawach, należy podkreślić poważny wkład w muzealnictwo etnograficzne plastyków. Współpracy z nimi niejednokrotnie muzea zawdzięczają bardzo interesujące rozwiązania wystaw. Na tle rozwoju stosunków międzynarodowych i wzrostu zainteresowania kulturą ludową w skali światowej, wyraźnie zarysowuje się potrzeba stworzenia zagranicq dobrze zorganizowanych wystaw, reprezentujących kulturę ludową, a zwłaszcza sztukę ludową i muzealnictwo polskie. Posiadamy już szereg większych kolekcji lub rozproszonych zbiorów polskich w muzeach obcych. Niestety, przeważnie nie dają one pojęcia o historii naszej tradycyjnej kultury ludowej. Sądzę, iż byłoby słuszne przemyśleć tę sprawę ewentualnie w porozumieniu z Sekcją Muzealn<j rCOMi ustalić na świecie kilka muzeów, dla których zostały;by w Polsce skompletowane odpowiednio dobrane eksponaty. Wydaje się, iż nasze reprezentacyjne zbiory powinny znaleźć się lub być znacznie rozszerzone i opracowane w Bazylei, Leningradzie, Londynie, Paryżu, Chicago (w Muzeum Polskim), w Rio de Janeiro, w Meksyku, \V Kail'ze, Delhi i w Tokio. Konkursy Celem coraz bardziej rozpowszechnionych konkursów urządzanych przez muzea, jest odnalezienie nieznanych twórców, zachęcanie ich do pracy, zgromadzenie ich dzieł oraz rozmaitych form dokumentacji kultury ludowej na specjalnych wystawach, z których znaczną część obiektów nabywają muzea, a jeśli chodzi o dokumentację, to przechodzi Ofllado ikaitalogów naukowych, do muzealnych archiwów folkloru i ikonografii itd. Dotychczas tematyka ogłaszanych konkursów obejmowała ludową rzeźbl;. malarstwo, garncarstwo, plecionkarstwo, tkaniny, hafty, koronki, wycinanki, pisanki, kraszanki, palmy, pająki, gwiazdy kolędnicze i turonie, szopki kukiełkowe i różne formy obrzędów dorocznych, zabawki, zabytki kultury materialnej, narzędzia, pamiątki regionalne, konkursy na urządzenie wnętrza chaty i wnętrza świetlicy regionalnej, na pożywienie ludowe itd. oraz konkursy na gromadzenie fotografii ilustrującej tradycyjną i dzisiejszą kulturę ludową regionu. Poza tym specjalny charakter mają konkursy na gromadzenie folkloru, których rezultatem sq nie tylko zbiory archiwalne, lecz bardzo cenne spotkania z uczestnikami z odczytywaniem ich własnych dzieł i zapisanych materiałów, dalej wieczory autorskie pisarzy ludowych, poza tym kon- �444 MARIA ZNAMIEROWS.KA-PRUFFEROWA kursy kapel, piosenkarzy i gawędziarzy, spotkania z nimi i dyskusje, co stwarza niezwykłą okazję do zbliżenia z twórcami, z wsią, i do podniesienia wagi twórcwści ludowej i wartości tradycji, która jest utrwalana przy pomocy ze strony ludności wiejskiej. Do zwykłych obowiązków muzeów należą pogadanki wygłaszane przy oprowadzaniu po wystawach, toteż słuszne jest, iż pracownicy naukowooświatowi w wielu muzeach biorą udział w naukowych pracach terenowych, co znacznie podnosi wartość ich prac dydaktyczno-oświatowych. Wiele muzeów prowadzi też u siebie z góry zaplanowane lekcje, związane z programem szkolnym, często połączone z dyskusją i demonstracją prac, np. prządki, tkaczki, garncarza, hafciarki, koronkarki, rzeżbiarza i malarza, pisankarki oraz wykonawcy szopek, palm itp. Od roku 1962, gdy Ministerstwo Kultury i Sztuki rzuciło hasło: "Muzea uniwersytetami kultury" w wielu muzeach jeszcze bardziej wzmogła się działalność dydaktyczna. Zostały ogłoszone cykle wykładów poświęcone wybranym zagadnieniom, m. in. kulturze regionów, którymi zajmuje się dane muzeum. Zyskały one uznanie i stałą frekwencję. Coraz większa staje się też rola filmu w dokumentacji naukowej i w pracach dydaktycznych. Praoownicy muzeów w ośrodkach uniwersyteckich mają niejednokrotnie zlecone wykłady i ćwiczenia. Muzea i działy etnograficzne muzeów często służą pomocą dla wykładów i ćwiczeń uniwersyteckich z etnografii itd. Do stałych letnich obowiązków wielu muzeów, zwłaszcza mających lepsze warunki pracy, należy prowadzenie studenckich praktyk muzealnych oraz różnego rodzaju form szkolenia i instruktaży udzielanych nauczycielom i młodzieży uniwersyteckiej i szkolnej, działaczom, społecznym opiekunom zabytków, przewodnikom krajoznawczym. rzemieślnikom itd. Pracownicy muzeów prowadzą też u siebie lub w innych ośrodkach kursy haftu i tkactwa, co przyczynia się często do odrodzenia tych rzemiosł, stwarzając zarazem dla wsi nowe bodźce ekonomiczne. Coraz więcej muzeów współdziała z towarzystwami muzycznymi, w szerzeniu kultury muzycznej. W muzeach odbywają się cykle pogadanek z koncertami wprowadzającymi w zagadnienia muzyki i folkloru muzycznego. Biorą w tym udział muzycy zawodowi, folkloryści, młodzież szkół muzycznych i wiejscy muzycy ludowi. Niektóre muzea prowadzą własne chóry, uprawiające folklor swoich regionów (Toruń) lub blisko są związane z zespołami pieśni i tańca oraz kapelami ludowymi, które w razie potrzeby dają koncerty (np. Park Etnograficzny w Zubrzycy Górnej). Muzea udzielają konsultacji lub biorą udział w urządzaniu widowisk �Polskie muzealnictwo etnograficzne 445 regionalnych, np. dożynek, ilustracji obrzędów i zwyczajów, przy urządza:niu festiwali muzylki i tańca, :kiermaszy itp. W salach muzealnych odbywają się nieraz koncerty muzyki dawnej, występy teatru jednego aktora itd.; przed muzeami stoją perspektywy własnego wkładu w teatr, który by sięgał do tradycji ludowych. Wiele większych muzeów sprawuje też opiekę nad małymi muzeami regionalnymi, udzielając konsultacji dotyczącej organizacji pl'acy, opieki nad zbiorami etc. Poważną pozycję stanowi współpraca muzeów z nauczycielstwem, wojewódzkimi konserwatorami zabytków, z regionalnymi towarzystwami społeczno-kulturalnymi, z instytucjami reprezentującymi turystykę, z młodzieżą akademicką, szkolną, z harcerstwem oraz ze społecznością wiejską, zwłaszcza przy urządzaniu wystaw, a także z CPLiA, która spełnia bardzo poważną rolę w opiece nad sztuką ludową, zwłaszcza współczesną. Jedną z form, dającą możliwość bliższego kontaktu z wsią, jest pobudowanie przez pracowników muzeum chaty, otrzymanej z terenu podlegającego zalaniu i stworzenie z niej w woj. bydgoskim małego punktu naukowo-oświatowego, a zarazem rekreacyjnego (Muz. Etnograf. w Toruniu). W rOiku 1966 Związek Zawodowy Pracowników Kultury ,ogłosił wą>ólnie z ZMiOZ współz.awodnidwo w zakresie poszu:k1irwaniaJ1Iowychform prac kulturalno-oświatowych, co przyczynił.o się do ożywienia pr:acy muzeów. Niemałą rolę w rozwoju muzeów spełniają towarzystwa, powołane w celu udzielania im różnorodnej pomocy. Już w XIX w. istniało np. Towarzystwo Muzeum Etnograficznego w Krakowie, które od 1912 r. publikowało sprawozdania ilustrujące prace Muzeum. Po II wojnie światowej powstają podobne towarzystwa, m. in. Towarzystwo Przyjaciół Muzeum Etnograficznego w Toruniu. Wiele muzeów posiada też Koła Przyjaciół Młodzieży, które regularnie przychodzą do kontrolowanej pomocy, np. przy pracach katalogowych, segregacyjnych itp. Szkolenie pracowników muzealnych polega na odbywaniu stażu w muzeum, na poznawaniu innych muzeów krajowych, znacznie rzadziej zagranicznych. Niewątpliwie korzyść przynoszą też wyjazdy pracowników na zjazdy i konferencje krajowe i zagraniczne, te ostatnie często realizowane na własny koszt. W niektórych muzeach odbywają się szkolenia pracowników muzealnych w zakresie fotografii, liternictwa i języków obcych. W 1965 r. powstało na Uniwersytecie M. Kopernika w Toruniu Podyplomowe Studium Etnograficzne ze specjalizacją w zakresie muzealnictwa etnograficznego i folkloru, z Iktórego :korzysiają praeownicy muzeów w Polsce, pnacow,nicy kulturalno-oświ'atowi, nauczyciele, pracownicy CPLiA i in. Gośćmi muzeów są coraz częściej. etnografowie i muzeologowie zagraniczni. �446 MARIA ZN AMIEROWSKA-PRtJFFEROWA UWAGI - POTRZEBY I WNIOSKI Kończąc rozważania dotyczące stanu i osiągnięć etnograficznego mu·zealnictwa w Polsce, należy uwzględnić potrzeby zapewnienia jego dalszego rozwoju. Posiadamy bowiem tereny jeszcze nie dość gruntownie zbadane, z których w muzeach brak jest zbiorów; mamy też liczne zabytki niedostatecznie zabezpieczone. Do najpoważniejszych trudności należy niemal powszechny brak etnografów l;; w mniejszych muzeach terenowych, bez których nie zdołamy przeprowadzić niezbędnych prac badawczych i nie cierpiących zwłoki prac ratowniczych, wszak powinniśmy pamiętać, że Polska jest po wojennych kataklizmach wyjątkowo uboga w zabytki i dokumentację XIX-XX-wiecznej kultury ludowej. W zakresie potrzeb naukowych pilne są: wydanie bibliografii muzealnictwa etnograficznego i jego historii 19, badania teoretyczne z nim związane, jak również badania psychologicZDE' i socjologiczne, dotyczące oświatowej działalności muzeów, -a w szczególności percepcji wystaw i innych form pracy oświatowej. Należałoby jeszcze nasilić badania, dotyczące współczesnych przeobrażeń kultury ludowej, zorganizować szerokie badania wszelkich form budownictwa ludowego, m. in. ze względu na jego przydatność społeczn<1 i gwałtowny zanik, dalej badania rybołówstwa, hodowli zwierząt, młynarstwa, obróki skóry, oraz transportu lądowego i wodnego. Z dziedziny kultury duchowej i społecznej należy wzmóc badania wiedzy, zwłaszcza medycyny ludowej i meteorologii, zwyczajów prawnych, gier i zabaw oraz folkloru muzycznego i tanecznego (z uwzględnieniem ludowych instrumentów muzycznych). Dziedzina ta wymaga bowiem szczególnej intensyfikacji badań terenowych m. in. ze względu na jej wzrastającą rolę społeczną. Trudne prace terenowe wymagają zabezpieczenia im odpowiednich warunków i nowoczesnej aparatury. Nasilenie wymienionych badań przyczyniłoby się w konsekwencji do wzrostu ilości zgromadzonych zbiorów i dokumentacji z tych dziedzin. Byłoby też bardzo pożądane, aby planowa'ne europejskie i pozaeuropejskie badawcze wyprawy naukowe hyły ściślej uzgadniane z planami 18 Uderzająco mała jest liczba etnografów zatrudnionych w muzeach. dzialach etnograficznych muzeów i innych placówkach, posiadających zbiory etnogra(iczn~. Wg danych S. Brzostowskiego dotyczących muzeów, podleglych Ministerstwu Kultury i Sztuki wyniosła ona do końca 1967 r. zaledwie 127 elnografó\\;, pracujących w 115 muzeach (zob. dane do Tabeli II, S. Brzostowski). u Czeka na wydanie bardzo wartościowa praca Jana Bujaka pt. Muzealnictwo etnograficzne w Polsce (Początki muzealnictwa i jego rozwój do polowy XX w.). Maszynopis. �PoLskie mtlzealnictwo etnograficzne 447 muzeów, gromadzących zbiory z danych krajów, w celu uzyskania odpowiednich funduszów na ich zaikup, zawarcia niezbędnych umów etc. Ważne jest ustalenie specjalizacji muzeów etnograficznych, skansenów i między muzealnej współpracy w tym zakresie. Planowane przez Ministerstwo Kultury i Sztuki nadanie rangi naukowej bardziej za,awansowanym w rozwoju muzeom, w tym również etnograficznym, przyczyniłoby się znacznie do podniesienia ich poziomu i otworzyłoby perspektywy rozwoju na przyszłość. Bardzo pożądane jest też usamodzielnienie wysoko rozwiniętych działów etnograficznych muzeów okręgowych i innych, np. w Gdańsku i w Łodzi, gdyż stworzyłoby to im większe możliwości działania. Ze względów naukowych i organizacyjnych potrzebne jest przyjęcie przez wszystkie muzea etnograficzne ujednoliconej systematyki zbiorów i układu katalogów naukowych, co jest bardzo potrzebne ze względu na naukowe poszukiwania porównawcze, ewidencję zabytków ruchomych, ich przechowywanie etc. Ważne też jest dalsze uregulowanie sprawy dokumentacji zbiorów, w szczególności materiałów archiwalnych, dotyczących folkloru słownego, muzycznego, tanecznego oraz ikonografii. Potrzebne jest ujednolicenie sposobu ich inwentaryzacji, katalogowania, instrukcje dotyczące ich systematyzowania, zabezpieczania etc., które otrzymałyby wszystkie, nawet najmniejsze muzea. Po to, aby cala Polska była równomiernie objęta badaniami naukowymi i gromadzeniem zabytków i dokumentacji, należy umożliwić wszystkim dziarom etnograficznym muzeów okręgowych, jak również mniejszym muzeom typu skansenowskiego, prowadzenie naukowych badań terenowych i działalności oświatowej. W tym celu konieczne jest dodanie brakujących od lat etatów i obsadzenie tych stanowisk przez etnografów, zwłaszcza w tych muzeach regionalnych, w których przeważająz<biory etnograficzne, a tr<adycyjna kultura ludowa jest jeszcze żywa. Wobec braku etnografów, fachową kadrę można by uzyskać restytuując zawieszoną specjalizację katedr etnografii w Lublinie, Łodzi i w Toruniu oraz stwarzając bodźce ekonomiczne, które skłoniłyby młodych etnografów do pracy w muzeach terenowych, zapewniając im mieszkania, możliwości pracy naukowej etc. Bardzo pilne jest też uzyskanie większej ilości fachowców z zakresu folkloru muzycznego i tanecznego, co byłoby możli\ve przy wprowadzeniu tej specjalności w wyższych szkołach muzycznych. Wobec wzrastającej roli społecznej muzeów typu skansenowskiego, pilne jest ustalenie w Polsce perspektywicznej ich sieci przy uwzględnieniu planów muzeów i woj. konserwatorów zabytków oraz regionalnych planów zagospodarowania przestrzennego i potrz,eb turystycznych, wymagających kompleksowego działania. Ważne jest zapewnienie już istnieją- �448 MARIA ZNAMIEROWSKA-PRUFFEHOWA cym skansenom odpowiedniej ilości etatów, które umożliwiłyby ich pełny rozwój i znpewniły możliwość organizowania stałych programów, obejmujących demonstrację sztuki i rzemiosła, folkloru słownego, muzycznego i tanecznego, publikacji wielojęzycznych, urządzeń pomocniczych, zaplecza etc. Małe skanseny w budynkach pozostawionych in situ mogłyby również spe~niać rolę społeczno-oświatową. Bardzo pilna jest sprawa uratowania w terenie istniejących jeszcze krzyży i kapliczek przydrożnych, wiatraków i młynów wodnych, stanowiących ozdobę krajobra:zu. Analiza obecnej sieci etnograficznych placówek muzealnych i stanu ochrany zabytków budov'~nictwa ludowego w PoIsce wskazuje największą, uderzającą potrzebę stworzenia w terenie, w woj. warszawskim zasadniczych placówek muzealnych (jak również skansenów -- większego np. mazowieckiego lub centralnego - sprawa dyskusyjna - oraz małych terenowych skansenów w budynkach palzostawionych in situ). Brak ich . lub bardzo mała ilość uderza też w województwach Bi<:lłysto,k,Gdańsk, Kielce, Koszalin 20, Olsztyn, Opole, Sz'czecin, wspamn i<:ltll a Warszawa i Zielona Góra. Bardzo też potrzebne są nowe skanseny, a w pierwszym rzędzje zrealizowanie już opracowanych planów i dokumentacji w woj. lubelskim, łódzkim, szczecińskim, warszawskim, zielonogórskim i w Zakopanem (paląca sprawa Parku Podhalańskiego). W zakresie ochrony zabytków budownictwa ludowego pilne jest przeprowadzenie kompletnej, a na niektórych terenach, uzupełniającej ich eVvidencji, po ustaleniu zasad ich klasyfikacji. Bardzo też potrzebne jest ustalenie zasad prawno-organizacyjnych dotyczących wykupu, restauracji i konserwacji tych zabytków dla przyszłych muzeów skansenowskich, wiejskich bibliotek, świetlic, pracowni artystów, rzemieślników, punktów turystycznych itp. Do bardzo pilnych potrzeb należy uregulowanie sprawy gromadzenia zabytków kultury ludowej przez niefachowych jej miłośników i instytucje społeczne nie posiadające fachowców. Fakt gwałtownie wzrastającego zainteresowania kulturą ludową i coraz bardziej szerzącej się tendencji gromadzenia jej zabytków jest równocześnie groźny wówczas, gdy gromadzone zbiory są nieudokumentowane, niezakonserwowane i nie przechowywane we właściwy sposób. Tego rodzaju kolekcjonerstwo może przyczynić się do zubożenia naszych bardzo skromnych zasobów w tej dziedzinie. 20 W woj. koszalińskim została już zgromadzona duża kolekcja zabytków kultun' ludowej Kaszubów bytowskich, licząca ponad 800 obiektów, chwilowo zmagazynowanych w paru wsiach i w zamku. Mogłaby być już podstawą do utworzenia muzeum etnograficznego w Bytowie. �Po,slde muzea.lniciwo etnograficzne 449 Toteż słuszne byloby, aby społeczne kołekc}e powstawały i rozwi}ały się zawsze w oparciu na fachowej opiece etnografów-muzeologów. Byłoby też bardzo słuszne aby została opracowana instrukcja dotycząca sposobu inwentaryzowania i dokumentowania zbiorów etc. - bezwzględnie obowiązująca wszystkie społeczne placówki i społecznych kolekcjonerów. Ułatwiłoby to znacznie ewidencję rozproszonych zbiorów w ramach województw i udzielanie niezbędnej, fachowej pomocy. Do bardzo pilnych, w skali ogólnopolskiej, należy potrzeba tworzenia w muzeach specjalistycznych pracowni konserwacji zabytków etnograficznych tak, aby miały je przynajmniej na razie wszystkie muzea, posiadające większe zbiory w tym zakresie i mogły pomagać mniejszym. Pilne toż jest zaopatrzenie ich w niezbędną aparaturę i pomoce. MUZEA BIOGRAFICZNE Na tle naszej historii, a zwłaszcza ostatniego jej okresu, znacznie wzrasta waga i potrzeba tworzenia muzeów biograficznych, ilustrujących rozwl\i zainteresowań etnograficznych, krajoznawczych i muzealnych, dotyczących zabytków kultury ludowej. Mogłyby to być działy muzeów, poświęcone ludziom zasłużonym w tej dziedzinie, lub małe skanseny m. in. wiejskie, zorganizowane w miejscu ich urodzenia lub pracy. W związku z tym jako pilną należy traktować sprawę gromadzenia i zabezpieczania dla przyszłych muzeów wszelkich dokumentów, prac i materiałów - rękopisów, fotografii i warsztatów pracy itd. oraz rozszerzania i uzupełniania już dokonanych prac, związanych z ludźmi zasłużonymi w tej dziedzinie. Godzi się tu przykładowo wymienić znawcę Kurpiowszczyzny Adama ChGtnika w Nowogrodzie Łomżyńskim, Helenę i Wiesławę Cichowicz, wielce zasłużonych w Poznańskiem, oddanych sprawie kultury ludowej Kaszub Teodory i Izydora Gulg,owsikich we Wdzydzach, ofiarnego twórcę Muzeum Etnograficznego w Krakowie Seweryna Udzielę, wielkiego etnografa Polski i Słowiańszczyzny - Kazimierza Moszyńskiego, znakomitego krajoznawcę, twórcę pisma dla młodzieży Orli lot - Leopolda Węgrzynowicza i innych. Potrzebne jest też tworzenie muzeów biograficznych, poświęconych np. naszym zasłużonym artystom ludowym, rzeźbiarzom, poetom, działaczom walczącym o niepodległość i sprawiedliwość społeczną itd. Niektóre z nich zapewne mogłyby być małymi skansenami. Sprawy tej nie należy odkładać, gdyż materiały i wszelkie pamiątki po tych, co odeszli, bardzo szybko ulegają rozproszeniu, a przecież aktualna jest nadal troska o dalszą rozbudowę i poszerzanie dokumentacji, dotyczącej np. miejsc i punktów mm:ealnych, związanych z Oskarem Kolber29 - Lud, t. 53, 1969 �450 MARIA ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA giem, w Przysusze, woj. kieleckie, z poetą Michałem Kajką w Ogródku, pow. Ełk, z poetą Jakubem Kanią na Śląsku Cieszyńskim - tworzenie nowych, m. in. poświęconych kaszubskiemu artyście ludowemu, Wickowi Rogali w Wielu, pow. Chojnice i innym. Mówiąc o muzealnictwie etnograficznym nie można nie wymienić wkladu pracy i ofiarności ze strony administracji wielu muzeów, której wysiłkom często zawdzięcza się niejedno osiągnięcie, a postawa, ofiarność i przywiązanie do Muzeum ze strony pracowników technicznych i fizycznych jest niejednokrotnie wzruszające, zwłaszcza, iż mają oni nielatwe warunki pracy. Pamiętajmy, że omawiane osiągnięcia, a w szczególności zgromadzenie udokumentowanych zbiorów i materiałów archiwalnych zostały dokonane nie tylko dzięki pracy większych placówek muzealnych, posiadających doświadczony personel fachowy, lecz w znacznym stopniu dzięki ofiarnym, często samotnym wysiłkom ze strony mniejszych placówek muzealnych a także dzięki zrozumieniu, życzliwości i ofiarności ze strony ludności wiejskiej, która stale ofiarowuje muzeologom swój cenny czas, a wielokrotnie również i zabytki. MARIA ZNAMIEROWSKA-PRtJFFEROWA POLISH ETHNOGRAPHIC MUSEUM DIRECTING IN THE PERIOD OF THE 25th ANNIVERSARY OF THE POLISH PEOPLE'S REPUBLIC The aim of the article is to p.resent attainments of museum directing in the period of the 25th ann,iversClJry of the Polish People's Republic and its uppermost problems and needs in the light of increasing task museums are performing. In the introduction the authoress stresses the not noted hitherto in Polish history development of museum directing in Poland after world war II, when the number of museums and collections are rising, their documentation is widened and deepened, museums archives are constituted and the change of borders of the Polish People's Republic brings changes in museum grind too. World wa·r II brougt with the decay of the country, the ruin of museums, among them ethnographic museums too. The Central Ethnographic Museum in Warsaw has been burned down in the first war-days, the Museum in Katowice has been teared up to the foundations, collections from other museums have been plundered or deported by the occupants. In 1945-1946 museum directing <'omes into being nearly from the bases. With help comes the Minish-y of Culture and Art, which is soon weating the Chief Direction ·of Museums (now the Boa:rdof Museums and Protection of Relics in Warsaw). In Poland in 1939 have been about 100 museums, possessing ethnographic collections .app.roaching 140 000 exhibit's. In 1955 in aboui 57 mus·ewns have been 112 000 �PoLskie muzeaLnictwo etnograficzne 451 exhibits. Now (1969) in Poland are about ... museums, possessing ethnographic collections approaching 237 071 exhibits (including those in open-air museums). Numerous non-European collections we can find in the State Ethnographic Museum o( Warsaw - about 13000 exhibits, and in the Ethnographic Museum in I(,raków - 3 000 exhibits. Table I (page 428) i<llustrate3 dis'POISition of ethn:ographic collections in voivodeships including the number of museums poss.essing collections and number of exhiobits in 17 voivodeships in the yea:r 1969. Table II illustrates the increasing of number of museums and collections in Poland in the years 1939-1969 page 429. The number for 1969 contains museums remammg under the auspices of the Ministry of Culture and Art, the Polish Society of Touristic and Hiking and some other' institutions protecting museums. These have a character of scientific-research and social-scientific centers. Nowadays we are witnesses of accession interest in relics of native culture and historic souvenirs; in connection with it in last years came into be.ing about 50 posts, so called regional chambers, souvenir chambers etc., which collected ethnographic collections. Now we have in Poland three self-contained ethnographic museums - the greatest in Warsaw and Kraków and a smaller one in Toruń, the Ethnographic Museum in Poznail i:; a department of the National Museum in Poznań, the Ethnographic Museum in Wrocław is a department of the Silesian Museum in Wrocla\v and the Archaeological and Ethnographic Museum in Łódź. Besides in each voivodeship exists a district museum, with an ethnographic section, proceeding scientific .investigations, and s·ome regional museums. Amung open-air museums we have to mention the Museum of Folk Architecture in Sanok, voivodeship Rzeszów, Museum in Olsztynek, voivodeship Olsztyn, Museum in Nowogród Łomżyński, voivodeship Bialystok and smaller museums including one collage, for instance a Slovinian one in situ in Kluki, voivodeship Koszalin, in Wdzydze voivodeship Gdańsk - Kaszubian cottages; a cottage in Bieliny, voivodeship Kielce and a mountaineer cottage in zakopane. In organization a·re some great open-air museums (Chorzów, voivodeship Katowice, on the island in Bielawa, voivodeship Koszalin, in Lublin, Łódź, Opole, etc.) and same one-cottage museums, which shall become museum-eduea,tional centeTs for their micro-Tegions and at the same time tomist centers too. It is aspired to form specialistic open-air museums. Theoretical presuppositions of ethnographic museum directing in Poland are treating folk culture <lSlinks in the historic process of development of the country. Relics and contemporary manufacture of folk culture shall illustrate economic-social <lnd cultuml processes taking into account actual transformations and contemporary (olk creation o( villages and small towns. Some museums - miner's and others arc collecting elements of workers' cultme. It is aspired to collect exhibits illustrating folk culture as a unit - material, spiritual and social, including verbal, music and dance folklore. Besides collections in iconographic archives are accumulated materials, photographs, films, tape recordings, J<1inetograms of dances eel. The number of c·onsefvating workshops is at this moment insufficient. The theme of scientHic-research field work of museums often are monographs oE villages in the range of activity of the museum. These investigations take into account all divisions of T ural c'UHu.re, proces'ses contemporaneously taking part, <lmong others cultural contacts as a result of post-war migrations, cultural adaptation and integration, farming etc. Great attention is devoted to folk ar,t and folk �452 MARIA ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA handicraft. The result of these works are collections of exhibits and documentations and museum publications, embraced in year-books, catalogues, guidebooks €.ct. (see page 436-437). Scientific interests of museums and characteristics of the most important collections presents the review on page 438-441. Museums and ethnographic departments of museums extensively supported so·· cial and didactic-educational work. They are of service to universities, school youth and teachers with their collections and archives, lectures in the region, connected with demonstrations of art and handicraft, propagating ideas of conservation relksof rural architecture etc., putting up contests of collecting relics and folklon~ in the terrain, most valuable specimens of rural art and handicraft, customs ancl ritesetc. Mus,eums are imparting from abroad exhibitions of rural culture accompanied by series of lectures presenting actual problems, among others about nonEuropean peoples, relart'iolllship among na~ions etc. By means of aiding prizes to folk-artists, scholarships ect. the Ministry o[ Culture and Art, region authorities, museums and social-cultural societies take under special protection folk art, very rich and continually alive in Poland, though transforming. Traditional folk-handicraft is supported among other thanks to courses training young peasant women. The aim of the ethnographic museum directing is investigation of changes in folk culture, inciting social initiative of individual regions in collecting rC'iics and materials illustrating old traditional folk culture, to embody its values in ne\\', creating life. It is also aimed to form biographic museums, devoted to representatives of the village and its investigators. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2293b2df7bae1f7275a51322b707ac9a.pdf 7b0d0e3cdf220f3a1ce74009a66c151e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:204 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:178 Title A name given to the resource Różne / LUD 1960 t.46 Description An account of the resource LUD 1960 t.46, s. 636-697 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 637 INDEKS (wymienionych A. B. 481 A. G. 416 A. S. 415, 872 A. W. 781, 1331 Adamczyk S. 521, 537, 563, 622 Adamska Zawistowicz 463 Adarak T. 646 Aleksiewicz M. 307 Andrusikiewicz J 1283 .Andruszkiewicz M. 482, 1242 Antoniewicz J. 929, 944, 1166 Antoniewiez W. JJ15, 1100 Antoniuk J. 464, 486, 109.5 Antoniewicl. K. 123, 465 Apanowicz A. 124 Arendt A. 416 Armon W. 1201 Arnold S. 2·15, 1223 Atlas S. 780, 1197 Atmo of K. 637 Awaniesowa R. I. 947, 948 Ayache A. 874 B. J. 85 B. W. 1290a Babinicz W. 402, 449 Baczewski J. 1196 Bachuiska H. 2 Bagiński P. 534 Banach A. 733, 1173 Banaczkowski P. 484. 493. 1223 Baranowicz J. 485 NAZWISK w bibliografii) Baranowski B. 419, 1101. 1102, 1243 1244 Baranowski W. 1174 Barański H. 839 Barcikowski K. 1250 Barciński F. 832 Barszczewski W. 646 Bartnik T. 1041 Bartok B. 1175 Barut J. 647 Basara A. 70 Basara J. 949 Bauer J. 1180 Baumgart J. 1, 1103 Bawarska Z. 12'5 Bazielichówna B. 203, 329, 352, 389 420, 421, 578, 648, 649, 650, 651 Bączkowski K. 11 76 Bądkowski L. 416, 840 Bąk p. 952 Bąk S. 950, 951, 953, 954 Beavoir S. de 881 Beguin A. 882 Bekker J. 1177 Belie A. 841 Bender W. 383 Bernat W. 304 Berwiński R. W. 48 Bielawski L. 579, 582 Bielicki M. 487 Bieniarzówna J. 204, 353, 1272 Bieńkowski W. 28. .53. 101 Biernacka M. 403, 1104 Biernacka-Lubańska M. 1290 Bigorajska Z. 126 Bigos J. 1178 Bilgorajski F. 1105 Bińczak J. 1228 Biskup M. 1129 Bittnerówna H. 77 Bittner-Szewczykowa H. 5, ~l4 Bleha J. 6 Błachnio J. 127, 354 Błachowski A. 653. 654, 655 Blachut W. 128, 436, 4.96, 566, 580 Błaszczyk S. 54, 86, 129, 6'56, 657, 658 Bobiliska C. 830 Bocheilski Z. 659 Boenigk J. 1106, 1179, 1180 Bogatyński W. 346, 1245 Bogdanowski J. 466, 660 Bogdany W. 1311 Bogusławski A. 661 Bojar J. 532 Bojko S. 205 Bolanowski Z. 831 Bolduam T. 206, 207, 416 Borowiak J. 1107 Bortkiewicz F. 1108 Błeszyński K. 1014 Borecky B. 918, 943 Borowiec J. 473 Borowski S. 282 Bcrudzka W. 662 Bożek A. 1181 Brajewski T. 956 Braun A. 883 Brentjes B. 110g Broda J. 308 Bwd~,wską H 1246 I3ronicz S. 208, 347, 1111 Broni(wsld W. 479 B:>ro\vy P. 1212 Brożek L. 130 Brudnicki J. 449 Brunner Z. 1062 Bruss J. 113 Bruckner A. 390 Brzeska W. 254, 766 Brzeziński S. J. 1315 Brzozowska T. 1261 Buczek 1<.. 355, 1112 Buczek L. 663 Bugajski M. 445 Bujak F. 1182 Bu'kowski M. 1239 BCllecka van V. 991 Bunak W. W. 1005 Burchard H. 919 Burszta J. 29, 356, 357, 1113, lill4, 1115, 1235, 1247 Butryńczuk B. 782 Byrski T. 449 Bystro'w A. P. 1006 Cabaj A. 422 Cackowski S. 1141, 1142 Cehak-Hołubowiczowa H. 664 Ceynowa F. S. 4.88 Childe V. G. 920 Chmielewski S. 131 Chociszewski P. 1183 Chodakowski Z. Dołęga 1184 Chojnacki W. 8, 16, 47, 1317 Chomin M. 209, 1117 Chomiński J. 595 Chomiński L. 463 Cho,pin F. 616 Chcrosii:ski J. 583 Chranicki J. 745 Chrzanowska P 132 Chrzanowski T. 359, 715 Chybiilski A. 581, 582, 615, 637, 1311a Cichowicz W. 423, 665 Cichy J. 1185 Cieniak M. 1186 �638 Cierniak J. 1186 Ciesielska K. 1116 Cieśla-Rein£ussowa Z. 666 Cieślak E. 51 Cieślak T. 1316, 1321 Cieś;ikowski J. 667 Cnotliwy E. 309 Colin V. 490 Coriat J E. 1327 Cylwicki E. 490a Czajkowski J. 668, 669 Czaplewski P. 491 Czarnecka 1. 67U Czarnewski S. 404 Czarski A. 1042 Czechowiczowa N. 1133, 134. 135 Czeczot J. 1301 Czekanowska A. ,584 Czekanowski J. 40, 210, 842, 843. 875, 1007, 1008, 1009, ,1.010, 1011, 1012, 1013, 1015, 1187, 1188. 1202 Czerner A. 358 Czerniewska M. 833 Czernik S. 492, 493, 4!94, 495, 491>. 514, 1318 Czernyszewski M. 1014 Cze~zko B. 911 Czewicz A. 1226 Czukowski K. 497 Czuła M. 1189 Czumiń·ska A. 1063 Cwiek Z. 832 D. G. 1286 Dabinnus G. 211 Dackow B. 674 Damborsky 1. 1328 Damrosz J. 212 Dautreppe R. L. 906 Dawidziuk A. 860 Dąbrowski H. 1056, 1144 Dąbrowski J. 213 Dejna K. 55. 957, 958, 959, 960 639 Dejworek B. 465, 1190. 1230 Dekowski .J. 136 Dekowski J. P. 671 Delimat T. 137, 138, 754. 114:;. 1"201. Delusin L. 885 Dembińska M. 283, 859 Demków W. 244 Deptu.szewski S. 329, 42·1 Derdo'Wski H. 556, 1191 Derenicz M. 884 Deresiewicz J. 214, 317, lU8 Devoto D. 925 Dębnicki A. 887 Dębni~ki A. 886 Długo.sz W. 1119 Dobrowolska A. 139, 330, 331. 424. 425, 783, 1043 Do;browolska D. 56, 91, :no, 672, H20, 1329 Dobrowolska M. 915 DobrcwoLski K. 41, 57, 87, 88. !}2 Dobrowolski S. R. 1234 Dobrowolski T. 1234 Dobrzycki J. 140 Dokladal M. 1015, 1016 Dormienko W. W. 284 Dorosz K. 1064 Doroszewski W. 553, 638, 844. 961. 968, 972, 975 Drzewiecka Z. 1062 Dubiel L. 141, 360, 361. 362, 673. 674. 1209 Dujczew 1. fi Du1ęba W. 675 Duma A. 142 Dumont L. 311 Dunare N. 676 Dunin M. 1065 Dutkowski T. 391. Dużyk J. 143, 514 Dworakowski S. 479 Dybowski B. 1032 Dygacz A. 499, 586. 587, 588, 589 Dygasiński A. sao Dynow~ki W. 90, 270 Dzieduszycki W. 1044 Dziekoński T. 363 Dzierżoń J. 1193 Dzierżykraj-Rogalski T. Dziewanowska J. 679 Dzięgiel L. 677, 678 1016. 1013 E. K. 946, 131,8 E. M. 1197 Ender J. 451 Fan Wen-Lan 887 Federowski M. 845 f'enikowski F. 501 Feicht H. 590 Fejos P. 1320 Fiedler A. 680 Fikus J. 1224 Filipowski W. 144, 1121 Filonik A. 1248 Finkel L. 10 Fiszman S. 1004 Fleszar M. 888 Fleszarowa R. 1078 Flizak S. 26, 93, 145, 216, 377, 68J Florans R. 490 Florcwskij A. 862 Folta W. 1249 Franci~ko de Vitoria 907 Franczic M. 1122 Franko S. 1325 Frankowska M. 217. 331 Frybesowa A. 534 Fryczowa M. 364 F'ryś E. 682, 683, 695 Gajek J. 26, 34, 38, 39, 42, 58. :'i9. 60, 61, 62, 94, 330. 332. 463. 643 756, 846, 1187, 1192. 1201 Gajkowa O. 1216 ~ajzlerowa W. 311, 363 Gałaj D. 819, 1275 Gałęski B. 218, 392, 406, 820 Gansiniec R. 474 Garbacz K. 784 Garcia A. 925 Garczyński W. 312 Gardawski A. 92-2, 941. 112:3 Gardowska B. 684 Garyga B. 11 Gavazzi M. 847 Gaudio A. 876 Gawarecki H. 1099 Gawin B. 12 Gawłowski S. 889 Gawrak Z. 685, 686 Gawron W. 95 Gąsienica S. 687 Gąsiorowski S. J. 273 Gąsiorowski J. 922, 1123 Gediga B. 688 Gentil-Tippenbauer W. 687. 735. 1178 George P. 1044 Gerlach A. 689, 691 Gerlach R. 690 German F. 591 Gębik W. 219, 393, 502. 503 Giełżyński W. 908 Gierowski J. 865, 867, 1251 Gieysztor A. 63, 323 Gieysztorowa S. 96, 1045 Ginertt- Wojnarowiczowa J. 692 Gizewiusz G. 614 Glapa A. 27. 146, 332, 333, 334, 337. 339, 693, 694, 848, 1201 Godycki M. 1019. 1020. 1028 Golde K. 785 GIoger Z. 13 GluziI'lski J. 832 Gładysz A. 1193 Gładysz lVI. 220, 426, 695, 1201 Gładyszewa M. 221, 365 Glowa Z. B. 696. 697, 698 �641 640 Głowacka A. 285 Głowacki W. 119~ Gniazdowski F. 349 Godlewski A. L. 1066 Goetel W. 222 Gola M. 416 Golachowski S. 223, 1291 Goldberg J. 204, 2e6, 1124 Goliilski L. 787, 788, 789, 790, 791, 792, 793 Gołębiowski B. 834 Golkont K. 705 Gonera T. 794, 795 Gościcki A. 518 Gorzechowska J. 224 Gotkiewicz M. 225, 226 Gottfried K. 147 Górska K. 1129 Grabowski F. 796 Grabewski J. 699 Grabowski W. J. 50.5 Grad M. 1252 Grocholski J, 700 Gruchman B. 1053 Grygiel J. 519 Górska M. 489, 504 Górski R. 452 Górzyński S. 287, 366 Guyan W. U. 923 H.F. 14 Hadyna S. 797 Haisig M. 507, 701 Hajduk . 1195 Halicki J. 704, 877, 929 Hanelt W. 1094 Hanuszewska M. 1312 H2rhala I. 1099 Harland H. 1157 Haupt L. 864 Hawryłkiewicz J. 335 He':Jda A. 407 Heck R. 288 Heintsch K. 593 Heith Z. 394 Hejncsz W. 298, 1115 Helenowski W. 591 Husel W. 271, 289, 702, 849, 917. 932, 936, 937, 1021 Herbst S. 24 Hertz B. 508, 509 Hest M. 798 Hilska V. 889 Hiz G. 703 Hoffman H, 227 Hohensee H. 148 Holland H. 1014 Holmsen S. 1067 Hołubowicz W. 592, 704, 70,5 Horalek K. 593 Hornicka A. 344 Hornig A. 1068 Horodyska H. 962 Horoszkiewicz W. 395 Hoszowski S. 51 Houdek J. 1069 Hulewiczowa M. 508 Husa V. 865 Hu Szeng 890 Hutka J. 149 J. P. 799 J.R. 1069 J. S. 583 J. W, 873 Jachnina A. 560 Jachnis M. 1063 Jackowski A. 707, 708, 709, 710, 711 Jagielski A. 75 JakI J. 637 Jakóbczyk W. 453 Jakubiec L 1229 Jakubowski A. 64 Janaczek O. J. 867 Janczykowski K. 151 Janicki J. 118a Janicki L. 499 Janinga H. 546 Janiszewski M. 1070 Janiurek W. 228 Jankowski B. 632 Januszewska H. 511 Jarnuszkiewicz J. 712 Jarosz S. 1071 Jasicki B. 1022, 1033 Jasienica P. 229, 1072 Jasiński T. 513 Ja,strzembski H. 342 Jaworski K. A. 1197 Ja'żdżewski K. 713, 934, 1125 Jech J. 533 Jelito J. 892 Jelonek A. 1046 Jodełka. T. 512 Jostowa W. 230, 305, 1126 Judenko K. 65, 104, 641 Judycka J. 963 1. G. Ł. O. 915 I. T. 706 Ignar S. 1302 !lin G. F. 891 Inglot A. 835 Inglot S, 1182 Itman L. 150 Iwanow W. 866 Iwaszkiewicz J. 253, 558, 622. 634. 1302 Iwaszkiewicz W. 909 K. B. 882 Kaczmarczyk Z. 1151 Kaczmarek J. 152 Kajka M. 513, 514, 1197 Kalabiński S. 1127 \(albarczyk S. 278 .J. C. 1023 J. G. 97, 1051 .Tnk. 699 11 ,::1 Lud. t. XLVI Kałużny Cz. 446, '147 Kamińska E. 1001 Kamińska H. 964 Kamiński A. 1168 Kamiński K. 926 Kamiński P. 572 Kamieńska A. 1226 Kamocki J. 26, 336, 337, 427 Kanclerz F. 192 Kania J. 516 Kapeluś H. 517, 518, 521 Kapeniak J. 1200 Kapica Z. 1024 Karastojanow A. 595 Karaś M. 519, 521, 9.52, 961, 981 Karaśkiewicz N. 596 Karda F. 800 Karnowski J. 408 Karnowski J. P. 597 Karolak J. 332, 333, 337, 338 342, 345 Karpińska L 339 Karwicka T. 714 Karwot E. 98, 474, 475 Kasprowicz J. 541 Kaznowska J. B. 26, 334 Kersten A. H28 Kieiczewska-Zaleska M. 1129 Kieniewicz S. 1275 Kiersnowski R. 367 Kieta M. 1130 Kirstein W. 598, 625 Klaczyńs'ki Z. 733 Klafkowski A. 907 Klemensiewicz Z. 46 Klepandy W. 153 Klimaszewska J. 313, 428 Klimczakewa H. 1313 Kliniczyk Z. 334 Klonowski A. 99, 154 Klukowski J. 599 Kmiecik Z. K. 460 KobylaI1ski J. 1189 �644 Makowski .T. 1123. 121'5 Makowski Z. 879 Makuszyński K. 540, 541 Malczewski K. 239 Malewska Z. 66, 1216, 1340 Malicki L. 26, 163, 166. 167. 168. 342 Maiinowski B. 914 Malinowski K. 188 Malinowski T. 105, 1201 Malkiewicz K. 728 Małachowski B. 896 Mallek K. 1217 Mantel-Niećko J. 1304 Manteuffel R. 826 Manugiewicz J. 343 Mao-Tse-Tung 897, 898 Marek F. A. 1218 Marek T. 733 Markow J. 729 Marszałkowski F. 40!J Martuszewski E. 240, 514, 554, 614 Maślanka J. 1184 Maszkin N. A. 927 Mat. 454 Matlak R. 804 Matusiak L. 474 Matusik L. 15 Matuszewski J. 419, 920, 1320 Mawrodin N. N. 1336 Mazak S. 516 Mazurek Z. 1140 Mączak A. 31'7, 1141 Melicherc:zyk A. 1261 Michajłow V. 869 Michalkiewicz S. 1251 Michalski 1. 1021, 1026 Michalski S. 1262 Michalek M. 1181 Michałowski K. 1313 Michałowski B. 1046 Michniewicz Z. 169 Michowski B. 1044 MickiewIcz A. 591. 1303 641 :Ylielczarski S. 322 ::Vliędzyrzecki A. 509 ;\:Iika E. 615 IVIiketta J. 616 iVIikłaszewska R. 276 :YIikłucho-Makłaj N. N. 1005 Mikś J. 617 Misińska M. 106, 318, 319 Misiuna W. 1256 Miszkiewicz B. 1027 Mleczko F. 1186 Młodożeniec S. 1186 Mniszech J. W. 1271 Modrzejewski .J. 880 Modrzewska H. 930 .:.vlodrzewska K. 1018. 1049 Modrzyński J. 170 Moldenhawer K. 293 Molenda J. 409, 1263 Morcinek G. 542 Moreira J. 16 ~forelowski M. 1291 Me'ren 510 Mosbach 488 Moskała E. 1083 Most W. 241. 242, 1219 ;'vlcszyńska J. 893 Moszyński K. 277, 974, 975, 976. 100'j Moszyński L. 977 Mościcki H. J. 1220 Mrongowiusz K. C. 1207 Mrowiec A. 107, 256 Mrożek B. 899 Mulkiewicz O. 730, 731, 732 Murawski R. 1264 Muszyński J. 480 Miiller B. 823 Myrcik-Markowska T. 1120 Myśliński F. 171 Naborowska A. 450 Nahlik A. 1292 Nalepa J. 864 .j P .j, R. 799 106fl J. S. 583 .T.W. 873 .Jachnina A. 560 Jachnis M. 1063 Jackowski A. 707. 708, 709. 710, 711 Jagieiski A. 75 JakI J. 637 .JakÓbczyk W. 453 .Jakubiec L 1229 .Jakubowski A. 64 .Janaczek O J. 867 .Tanczykowski K. 151 .Janicki J. 118a Janicki L. 499 Janinga H. 546 .Janisz€wski M. 1070 Janiurek W. 228 Jankowski B. 632 Januszewska H .. 511 Jarnuszkiewicz J. 712 Jarosz S. 1071 Jasicki B. 1022. 1033 Jasienica P. 229, 1072 Jasiński T. 513 Jastrzembski H. 34-2 .Tawo-rski K. A. 1197 Ja'żdżewski K. 713, 934, 1-125 .lech J. 533 Jelito J. 8'92 Jelonek A. 1046 Jodełka T. 512 Jostowa W, 230, 305, 1126 Judenko K. 65, 104, 641 .Judycka J. 963 K. B. 882 Kaczmarczyk Z. 1151 Kaczmarek J. 152 Kajka M. 513, 514, 1197 Kalabiński S. 1127 "(albarczyk S. 278 41 Lud. t. XLVI Kalużny Cz. 446, 447 Kamińska E. 1001 Kamińska H. 964 Kamiński A. 1168 Kamiński K. 926 KamińskI P. 572 Kamieńska A. 1226 Kamocki J. 26, 336, 337, 427 Kanclerz F. 192 Kania J. 516 Kapełuś H. 517, 518, 521 Kapeniak J. 1200 Kapica Z. 1024 Karastojanow A. 595 Karaś M. 519, 521, 9,52, 961, 981 Karaśkiewicz N. 596 Karda F. 800 Karnowski J. 408 Karnowski J. P. 597 Karolak J. 332, 333, 337, 338 34:~. 345 KarpiJiska l. 339 Karwicka T. 714 Karwot E. 98, 474, 475 Kasprowicz J. 541 Kaznowska J. B. 26, 334 Kersten A. 11128 Kielczewska-Zaleska M. 1129 Kieniewicz S. 1275 Kiersnowski R. 367 Kieta M. 1130 Kirstein W. 598, 625 Klaczyński Z. 733 Klafkowski A. 907 Klemensiewicz Z. 46 Klepandy W. 153 Klimaszewska J. 313, 428 Klimcza'kcwa H. 1313 Kliniczyk Z. 334 Klonowski A. 99, 154 Klukowski J. 599 Kmiecik Z. K. 460 Kobylański J. 1189 �644 Makowski J. 1183. 1215 Makowski Z. 879 Makuszyński K. 540, 541 Malczewski K. 239 Malewska Z. 66, 1216, 1340 Malicki L. 26, 163, 166, 167, 168, 342 Malinowski B. 914 Malincwski K. 188 Malinowski T. 105, 1201 Malkiewicz K. 728 Małachowski B. 896 Mallek K. 1217 Mantel-Niećko J. 1304 Manleuffel R. 826 Manugiewicz J. 343 Mao-Tse-Tung 897, 898 Marek F. A. 1218 Marek T. 733 Markow J. 729 Marszałkcwski F. 408 Marluszewski E. 240, 514, 554, 614 Maślanka J. 1184 Maszkin N. A. 927 Mat. 454 Matlak R. 804 Matusiak L. 474 Ma tusik L. 15 Matuszewski J. 419, 920, 1320 lVIawrodin N. N. 1336 Mazak S. 516 Mazurek Z. 1140 Mączak A. 317, 1141 Melicherczyk A. 1261 Michajłow V. 869 Michałkiewicz S. 1251 Michalski!. 1021, 1026 Michalski S. 1262 Michalek M. 1181 Michałowski K. 1313 Michałowski B. 1046 lVIichniewicz Z. 169 Michcwski B. 1044 Mickiewicz A. 591, 1303 645 lVIielczarski S. 322 Międzyrzecki A. 509 Mika E. 615 lVIiketta J. 616 Nlikłaszewska R. 276 Mikłucho-lVIakłaj N. N. 1005 Mikś J. 617 lVIisińska M. 106, 318, 319 Misiuna W. 1256 Miszkiewicz B. 1027 Mleczko F. 1186 Młodożeniec S. 1186 lVIniszech J. W. 1271 ModrzejewskI J. 880 Modrzewska H. 930 Modrzewska K. 1018, 1049 Modrzyński J. 170 Moldenhawer K. 293 Molenda J. 409, 1263 Morcinek G. 542 Moreira J. 16 Morelowski M. 1291 Moren 510 Mosbach 488 Moskała E. 1083 Most W. 241, 242, 1219 Mcszyńska J. 893 Moszyński K. 277, 974, 975, 976, 100:3 Moszyński L. 977 Mościcki H. J. 1220 Mrongowiu.sz K. C. 1207 Mrowiec A. 107, 256 Mrożek B. 899 lVIulkiewicz O. 730, 731, 732 Murawski R. 1264 Muszyński J. 480 Miil1er B. 823 Myrcik-lVIarkowska T 1120 Myśliński F. 171 Naborowska A. 450 Nahlik A. 1292 Nalepa J. 864 Namitkiewicz J. 824 Namysłowski K. 853 Nasz A. 108 Nawrocki F. 1265 Necel A. 543, 1221 Neczaj j. 1276 Neymanowa Z. 172 Nędza-Kubiniec S. 544, 545, 546. 547, 561, 562 Nichtweiss J. 870 Nickel J. 109 Niedziński F. 1335 Niemczyc A. 733 Niesiołowska-Hoffman A. 940 Nikifor 667, 733 Nitsch K. 1222 Nizajow Kary T. N. 900 Nizińska I. 320 NacO!". R. H. 39, 913 Nosek S. 931 Nowak K. 1266 Nowak Z. 243 Nowakowski L. 407 Nowakowski S. 244, 1051 Nowa,kówna Z. 901 Nowicki A. 476 Nowicki W. 1067 Nowosielski E. 825 Nuckowski T. 58:i Nycz B. 618 O. G. 72 Obłąk J. 17 Obrębska-Jabłońska A. 978 Obroch ta J. 619 OChmal'1ski W. 373 Ochońska M 18 Ociepka T. 667, 1173 Odrowąż-Pieniąż2k J. 534 Odyniec W. 410, 1142 Okońska A. 343 Okruszka I. 893 Okuniewski Z. 733 Oleszczuk A. 594, 610, 611, 620 Olszewski A. 1294 Ondrusz J. 552 Ogrodziński W. 1222 Opaciak K. 735 Op pen D. 1321 Optołowicz J. 1201 Oracki T. 513, 554, 1208, 1267 OrEcz S. 246 Orłowski B. 273 Orlowski J. 1143 Orosz .J. 736 Orynżyna J. 344, 737, 738, 739 Orze Iski H. 1268 Orzechowski M. 1181 Osiak F. 294 Osmańczyk E. 1181 Ost W. 805 Osowicki J. 621 Ostrowski B. 902 Oszelda P. 1219 Ożóg J. B. 247 P. B. 810 Pałkowska J. 1001 Parnicki-Pudełko S. 740 Paryski W. H. 979, 980, 1085 Patkowski A. 1223 Patla A. 173 Patryk 733 Pawelczyńska A. 1052 Pawlak A. 630 Pawłowska J. 73 Pawłowski E. 981 Pazdur J. 321 Pepczyńska N. 948 Peters S. 1269 Petrus J. 398 Pę::lziński Z. 1306 Pęgierska B. 1329 Piaścik F. 1144 Pieniewicz S. 1162 Pieprzyk J. 1270 �648 Stępczak J. 1053 Stc;szewska Z. 634 Stęszewski J. 458, 635 Stieber Z. 989, 990 Stiller R. 1079 Stolarz P. 667 Stolychwo K. 1032, 1033 Stopa R. 955, 991, 1005, 1304. 1334 Strciński S. 328 Strumillo T. 42, 643, 1311 Stryczek J. 412, .566, 11.')0 Stryj ew ski J. 186 Studencki J. 187 Studencki \V. 575 Sucheński Sz. 548 Suchodolski B. 459 Sukertowa-Biedrawina E. 22, 1199. 1232 Sulewski W. 1276 Sulma S. 1233 Sulowski Z. 856, 1096 Surowiecki N. 1094 Susuł T. 468 Swirida D. 23 Sychta B. 439, 992 Sygietyński T. 1234 Sylwanowicz W. 1030 Sylwester A. 1181 Symoni-Sulkowska J. 993 Sypniewski Z. 284 Syska H. 577 Sza blik J. R. 1277 Szaflik J. R. 1153 Szafrańska Z. 754 Szaniawska W. 189 Szczawiej J. 1289 Szczepański J. J. 559 Szczepański R. 467 Szczotka S. 1105, 1235. l27iJ Szela J. 1278 Szela J. 1278 Szewczyk W. 245, 259 Szewko-Szwuykowska I. 843 645 Szmydtowa Z. 130'(, 13fJ8 Szurmiak ..Bogucka A. 61!:!, 022 Szwengrub L. M. 115. 260 .. 40n Szweykowska. S. 636 Szydlowski .J. lE6 Szyfelbein Z. 67, 79, 80. 1201 Szyfer A. 50ti Szymanowski K. 637, 1311'1 Szymański J. 116 Szymiczek F. 537, 589, 642 Szymoszek-Gąlsienica 687 Slaski J. 1236 Slaski K. 857, 105e, 1158, 1332 Śmiałowski R. 380 Śreniowska K. 1160 Śreniowski S. 1159, 1161, 1162. :1G:~ Swiątkowski H. 190 Swiderski A. 306 Sławski F. 987 Słupek S. 5'13 Smolarek P. 296 Swierc P. 613, 639, 640 Świeży J. 26, 117. 345. 345a Świrko S. 5:;2. 56'1, 568, 622. 1101. 1309 T. O. 514 T. R. 768 Tackenberg K. 940 Tang-e-garn 569 Targ A. 1181 Tarko M. 767 Tarlo'\vska L. 1034 Tarncwski A. 191 Tazbir J. 431, 1324 Temkin G. 413 Tepicht J. 278 Tihelka K. 941 Timcfiejew G. 440 Tipainis N. p. 192 Tloczek S. 193, 382 Tomczak A. 1129 Tomkiewic7. W. 1299 :--Jamitkiewicz J. 324 Namyslowski K. 8:i3 Nasz A. 108 Nawrocki F. 1265 Necel A. 543, 1221 Neczaj .L 1276 Neymancwa Z. 172 Nędza-Kubiniec S. '544. 54,~. 54ti. 547. 561, 562 Nichtweiss J. 870 ;\lickel J. 109 Niedziński F. 1335 Niemczyc A. 733 ;\liesiolowska-Hoffman A. 940 Nikifor 667, 733 Nitsch K. 1222 Nizajow Kary T. N. 900 Nizińska L 320 Nocori R. H. 39, m3 Nosek S. 931 Nowak K. 1260 Nowak Z. 243 Nowakowski L. 40'7 Nowakowski S. 2H, 10iJ1 Nowakówna Z. 901 Nowicki A. 476 Nowicki W. 1067 Nowosielski E. 82.) Nuckowski T. ?)8'i Nycz B. 618 O. G. 72 Obłąk .J. 1'7 ObrębskR-.JRbłońska A. 978 Obrochta J. 619 Ochmański W. 373 Ochońska l\1 18 Ociepka T. 667, i173 Odrowąż- Pien iąż2k .T. 5:14 Odyniec W. ,no. 1142 Okońska A. 343 Okruszko 1. 893 OkuniE'wski 7. 733 Oleszczuj; A. 594, 610. 611. 620 Olszewski A. 1294 Ondrusz J. 552 Ogrodziński W. 1222 Opaciak K. 735 Oppen D. 1321 Optołowicz .J. 1201 Oracki T. 513, 554, 1208. 1267 Orlicz S. 246 Orlowski B. 273 Orlowski J. 1143 Orosz .J. 736 Orynżyna .J. 344, 737, nil, 739 Orzelski H. 1268 Orzechowski M. lI81 Osia'k F. 294 Osmańczyk E. 1181 Ost W. 805 Osowicki .J. 621 Ostrowski B. 902 Oszelda P. 1219 Ożóg .T. B. 247 P. B. 810 Palkowska J. 1001 Parnicki-Pudelko S. 740 Paryski W. H. 979, 980, 108.'1 Patkowski A l22:~ Patla A. 173 Patryk 733 Pawełczyńska A. 1052 Pawlak A. 630 Pawłowska .. J. 73 Pawlowski E. 981 Pazdur J. 321 Pepczyńska N. 941l Peters S. 1269 Petrus J. 398 Pędziński Z. 1306 Pęgiersk a B. 1329 Piaścik F. 1144 Pieniewicz S. 1162 Pipprz~'k .J 1270 �T 648 Stępczak J. 1053 Stęszewska Z. 634 Stęszewski J. 458, 635 Stieber Z. 989, 990 S tiller R. 1079 Stolorz P. 667 Stołychwo K. 1032, 1033 8to;:>a R. 955, 991, 1005, 1304, 1334 Strciński S. 328 Strumiłło T. 42, 643, 1311 Stryczek J. 412, 566, 1150 Stryjewski J. 186 Studencki J. 187 Studencki W. 575 Sucheński Sz. 548 Suchodolski B. 459 Sukertowa-Biedrawina E. 22, 1l99, 1232 Sulewski W. 1276 Sulma S. 1233 Sulowski Z. 856, 1096 Surowiecki N. 1094 Susuł T. 468 Swirida D. 23 Sychta B. 439, 992 Sygietyński T. 1234 Sylwanowicz W. 1030 Sylwester A. 1181 Symoni-Sułkowska J. 993 Sypniewski Z. 284 Syska H. 577 Sza blik J. R. 1277 Szaflik J. R. 1155 Szafrańska Z. 754 Szaniawska W. 189 Szczawiej J. 1289 Szczepański J. J. 559 Szczepański R. 467 Szczotka S. 1105, 1235. 1279 Szela J. 1278 Szela .J. 1278 Szewczyk W. 245, 259 Szewko-Szwaykowska I, 843 Szmydtowa Z. 1307, 1308 Szurmiak-Bogucka A. 619, 622 Szwengrub L. M. 115, 260, 400 Szweykowska S. 636 Szydlowski J. 1156 Szyfelbein Z. 67, 79, 80, 1201 Szyfer A. 506 Szymanowski K. 637, 1311a Szymański J. 116 Szymiczek F. 537, 589, 642 Szymoszek-GaJsienica 687 Slaski J. 1236 Slaski K. 857, 1056, 1158, 1332 Smiałowski R. 380 Sreniowska K. 1160 Sreniowski S. 1159, 1161. 1162. 1163 Swiątkowski H. 190 Swiderski A. 306 Slawski F. 987 Słupek S. 5'13 Smolarek P. 296 Swierc P. 613, 639, 640 Swieży J. 26, 117, 345. 345a Świrko S. 552, 567, 568, 622. 1301'. 1309 T. O. 514 T. R. 768 Tackenberg K. 940 Tang-e-garn 569 Targ A. 1181 Tarko M. 767 Tarlowska L. 1034 Tarncwski A. 191 Tazbir J. 431, 1324 Temkin G. 413 Tepicht J. 278 Tihelka K. 941 Timcfiejew G. 440 Tipainis N. P. 192 Tloczek S. 193, 382 Tomczak A. 1129 Tomkie\vicz W. 1299 649 Topolińska Z. 625, 994, 1001 Topolski J. 1164, 1280, 1281 Topór J. 986 Tr. 598 Trawińska M. 1201 Trav .... ińska-Kwaśniewska M. 414 Treder F. 194 Troczewski Z 1095 Trudzik Z. 1282 Trybowski T. 195 Trzeciak P. 733 Tschernik R. 1057 T'urczynowiczowa M. 1201 Turnau L 24, 340, 349 Tylczyński A. 811 Tymieniecki K. 271, 298, 323, 387. 852, 1096, 1129, 1137, 1165, 1166 Tymowski J. 1081 Tyrowicz L. 350 Tyrowicz M. 1278, 1283 Tyszkiewicz L. 1143 Ucherczyk A. 652 Urban M. 1097 Urbanek A. 1006 Urbanowicz H. 196 Urbańczyk S. 995 Vielrose E. 299, 1057. 1058 W. K. 571 W. N. K. 946 Wach W. 1059 Wakar A. 1167 Walas A. 812 Walczak W. 261 Walentynowicz M. 25 Walentyńska Z. 262 Walicka E. A. 922 Walicki M. 257 Wallis S. 642, 1237 Waluszewska J. 1316 Wanke A. 1008 Wantula J. 461 Warcholik S. 1284 Wardasówna M. 1206 Warężak J. 1168 Warneńska M. 631 Wasilewski T. 996 Wasilewski Z. 462, 514 Wasylewski S. 570 Wąsicki J. 1285 Wąsowicz K. D. 1325 Wąsowiczówna T. 118, 119 Wernher F. B. 1291 Wędzki A. 25 Węgrzynowicz L. 34, 383 Wiatrolik E. 324 Wieczorek L. 197 Wielowiejski J. A. 942, 945 Wierciński A. 1037, 1038 Wiglusz Z. 647, 683 Wiktor J. 1097, 1169 Wilczek S. 1209 Wilczewski H. 198 Wilczur J. 572 Wi'gat K. 1098, 1099 Wilgat T. 1098, 1099 Willaume J. 1287 Winid B. 1078 Winniczuk L. 943 Wistreich F. 884 Wit-Swięcicki B. 416 Witkowski M. 6 Witz 1. 769, 770 Wojeński T. 450 Wojciechowski R. 644, 1303, 1310 Wokroj F. 1039, 1040, n88 Woleńska M. 771, 772 Wolff A. 997 Wolff B. 715 Wolniewicz W. A. 285 Wolska K. 513 Wolski K. 199, 300, 301, 471. 1201 Wowro J. 573, 1238, 1238. 1241 Woydyłlo J. 543 Wozaczyńska. A. 42, 643 Wożniak M. 472 �652 649 Kultc:ra duchow~: 1. Prace ogólne 2. Wierzenia, demcnoJogia, reJi~ia 3. Magia i wróżby 4. Wiedza ludu . .1. Literatura ludowa: powiedzEnia, przysłowia, gadki i fa·· ce-cje, ballady, baśni, bajki, mitologia, podania i legendy widowiska, folklor robotniczy i miejski. folklor wojenny. pamiętniki chlopskie . 6. Mu_zyka ludowa, pieśni, tańce 7. Sztuka ludowa, konkur3Y i wystawy B. Zespoły artystyczne, insce'nizacje D. Współczesne przemiany w kulturze polskiej: 1. Zmiany w ukladzie tradycyjny-ch grup spoj-ecz-nych. (\"'si spóldzielcze, PGR, POl\1, GOM. g.os:podarstwa indywidualne i in.) . 2. Inne materialy związane z wsią C. VI. Etno'gra£ia słowiańska w polskich wydawnictwach: A. Opracowania ogólne z. zakresu slawistyki . B. Słowiani'e po~udniowi578 C. Słowianie wschodni i północno-wschodni Pogranicze etnografii z innymi naukami: A. Nauki humanistyczne i s,poleczne 1. Archeologia . 2. Językoznawstwo 3. Antropologia 4. Geografia i krajoznawstwo: a) demografia, antr"pogeografia b) krajoznawstwo. (atlasy. mapy, przewodniki) ,j. Historia: al historia wsi, historia gospodarcza. osadnictwa. ria prawa b) działa-cze ludowi. etnografowie c) walki klasowe 555 ;561 365 573 575 576 .577 578 VIT. Etnografia pozaslowiańska: A. Europa B. Afryka C. Azja . D. Ameryka E. Polinezja Vll!. 552 55a 554 5!j4 579 580 580 582582 583 583 585· 58g 591 .592 histo594 599 605 Topolińska Z. 625, 994. 1001 Topolski J. 1164. 1280. 1281 Topór .T. 986 Tr. 598 Trawińska M. 1201 Trawińska-Kwaśniewska :VI. 414 Treder F. 194 Troczewski Z 109" Trudzik Z. 1282 Trybowski T. 195 Trzeciak P. 733 Tschernik R. 1057 Turczynowiczowa M. 1201 Turnau L 24, 340, 349 Tylczyński A. 811 Tymieniecki K. 271, 298, 323, :187. 852, 1096, 1129, 1137. 1165. 1166 Tymowski .T. 1081 Tyrowicz L. 350 Tyrcwicz M. 1278, 1283 Tyszkiewicz L.1143 Ucherczyk A. 65:! Urban M. 1097 Urbanek A. 1006 Urbanowicz H. 19G Urbańczyk S. 995 Vie1rose E. 299. 1057. 1058 W. K. 571 W. N. K. 946 Wach ,,,•. 1059 Wakar A. 1167 Walas A. 812 Walczak W. 2B1 Walentynowicz M. 25 Walentyńska Z. 262 Walicka E. A. 922 Walicki M. 257 Wallis S. 642, 1237 Waluszewska J. 1316 Wanke A. 1008 Wantula J. 461 Warcholili: S 1284 Wardasówna M. 1206 Warężak J. 1168 \Varneńska M. 631 Wasilewski T. 996 Wasilewski Z. 462, 514 Wasylewski S. 570 Wąsicki J. 1285 Wąsowicz K. D. 1325 Wąscwiczówna T. 118. lU) Wernher F. B. 1291 Wędzki A. 25 Węgrzynowicz L. 34, 383 Wiatrolik E. 324 Wieczorek L. 197 Wielowiejski J. A. 942, 945 Wierciński A. 1037, 1038 Wiglusz Z. 647, 683 Wiktor J. 1097, 1169 Wilczek S. 1209 Wilczewski H. 198 Wilczur J .. 572 Wi:gat 1(, 1098, 1099 Wilgat T. 1098, 1099 WiJlaume J. 1287 Winid B. 1078 Winniczuk L. 943 Wistreich F. 884 Wit-Swięcicki B. 116 Witkowski M. 6 Witz L 769, 770 WojeiJski T. 450 Wojciechowski R. 644, 130;1. 1310 Wokroj F. 1039, 1040, 1188 Woleńska M. 771, 772 Wolff A. 997 Wolff B. 71:; Wolniewicz W. A. 285 Wolska K. 513 Wolski K. 199, 300, 301, 471. 1201 Wowro J. 373, 1238, 1238. 1241 Woydyłlo J .. 543 Wozaczyńska. A. 42. 643 Woźniak M. 472 �652 653 C. KultL:ra duchowa: 1. Prace ogólne 2. Wierzenia, demo'nologia, religia 3. Magia i wróżby 4. Wiedza ludu . .5. Literatura ludowa: powiedzenia, p.rzysłowia, gacLki i face·cje, ballady, baśni, bajki, mitologia, podania i legendy, widowiska, folklor robotniczy i miejski, folklor wojenny, pamiętniki chła;:>skie . 6. Mu:zyka ludowa, pieśni, tańce 7. Sztuka ludowa, konkursy i wystawy 8. Zespoły artys.tyczne, insoe'nizacje . D. Wspólczes.n€ przemia·ny w kultu,rze poL;kiej: 1. Zmiany w układzie tradycyjnych grup społecznych. (Wsi spółdzielcze, PGR, paM, GaM, gospodarstwa indywidualne i in.) . 2. Inne materiały związane z wsią VI. Etnografia słowiańska w polskich wydawnictwach: A. Opracowania ogólne z zaokresu slawistyki . B. Słowianiepo~udniowi C. Słowianie wschodni i .północno-wschodni 555 561 565 573 6. Historia sztuki . 7. Historia literatury 8. Muzykologia IX. Varia X. Recenzje z czasopism etnograficznych oraz nieetnograficznych recenzownych w polskich czasopismach etnograficznych Wykaz skrótów . Wykaz czaso.pism i ich skróty . Wykaz wydawnictw i ich skróty Indeks nazwisk 608 609 610 610 611 631 632 632 636 575 576 577 578 578 VII. Etnografia pozas.łowi.ańska: A. Europa B. Afryka C. Azja . D. Ameryka E. Polinezja VIII. Pogranicze etnografii z innymi nauka.mi: A. Nauki humanistyazne i s.połeczne 1. Archeo·logia . 2. Językoznawstwo 3. Antropologia 4. Geograf.ia i krajoznawstwo: a) demografia, antropogeografia bl krajoznawstwo, (atlasy, mapy, przewodniki) 5. Historia: a) historia wsi, hist.oria gospodarcza, osadnictwa. ria prawa b) działacze ludowi. etnografowie cl walki klasowE' . 552 553 554 554 579 580 580 582 582 583 583 585 589 591 592 histo594 599 605 :1 II' I �656 653 Hipoteza genezy rogatywki. - Taliekiego. 332 - polska, 478 Historia wsi polskiej, 454 Historiografia, 136 Hodowla, 39] - jeleni, 334-335 - renów, 9, 127-128 _. świń, 45 - zwierząt, 39-46 Huczma, czapka, 290 -. lubelska, 304 294 Iczigi, cholewki ze skóry rena, 54 Ideał piękności Kara,gasów, 63 Imiona dzieci, 81-82 Inwentarze, 137-155 - dóbr żywieckich, 167 Istota naj wyższa, 92-100 Izba litewska, łotewska, 329 po·datek, 32, 33, 89, 335 Jazy, tamy, 168 Język karagaski, 11-13. 16, 2'5, 27 90 - kaszycki, 387 - Oroczonów i Goldów, 394 - sojocki, 11 Jurty Karagasów, 48-52 Jasak, 1< Kaftan karagaski, 53 Kalendarz, karagaski, 120-121 - rolniczy, 138 - zwyczajów, 411-413 Kalym, oplata za narzeczoną, 64---66 Kapelusze lubelskie, 265 - słomiane, 265 - węgierskie, 270 Kaptury, 279-285 Karagaśnicy, kupcy ro,y j<;cy. Ito Kartografia, 414-416 - niemiecka, 426-427 - szwedzka, 427-428 - polska, 479-480 Kierunek wschód, zachód, 120 Klasyfikacja narzędzi ornych, 201--206 Kłobuk, 273 Koczownicy, 48-52, 07 - tundry, 335 Koleśnica, 23e-24] Kołchozy, 345-347 - karagaskie, ]O Koło garncarskie, 33], 359 Konferencja etnograficzna w Danii. 428 - -- AN ZSRR, 339 Kongres antropol.ogiczny w Namur. 429 - - w Wiedniu, 428 - etnologiczny w Sztokholmie, 428 Konkwista, 434-439 i<onserwowanie mleka w żołądku rena, 58 Koń, 43-44 Kora brzozowa, 47 Koronka rosyjska, 36] Kowalstwo celtyckie, 373 Krewa, 44-46 Krój nakryć głowy, 26] Kryteria systematyki pługa, 231238 Księgi sądowe wiejskie, 155-164 Kućma, łowicka czapka, 304 Kult św. Benedykta, 405-406 - przodków, 386, 419 Kultura duchowa, 90-91 - hodOwli renów, 11 - Karagasów, 10-134 '- ludowa ziemi bytomskiej. 452 - - żywa, 181 - Masma (Peru), 405 6. Histeria sztuki 7. Historia literatun' 8. Muzykologia IX Varia 608 609 610 610 X Re·cenz,je z czasQpism etnograficznych oraz nieetnograficznych recenzownych w polskich cz.asopismach etnografi.cznych Wykaz skrótów . Wykaz czasopism. i ich skróty Wykaz wydawnictw i ich skrót.y Indeks nazwisk , 611 631 632 032 636 �656 657 Hipoteza genezy rogatywki, - Taliekiego, 332 - polska, 478 Historia wsi polskiej, 454 Historiografia, 135 Hodowla, 391 - jeleni, 334-335 - renów, 9, 127-128 - świń, 45 - zwierząt, 39-46 Huczma, czapka, 290 - lubelska, 304 294 cholewki ze skóry rena, 54 Ideał piękności Karagasów, 63 Imiona dzieci, 81-82 Inwentarze, 137-155 - dóbr żywieckich, 167 Istota najwyższa, 92-100 Izba. litewska, łotewska, 329 lczigi, J podatek, 32, 33, 89, 335 Jazy, tamy, 168 Język karagaski, 11-13, 16, 25, 27 90 - kaszycki, 387 - Or'oczonów i Goldów, 394 - sajocki, 11 Jurty Kara'gasów, 4B-52 Jasak, K Kaftan karagaski, 53 Kalendarz, karagaski, 120-121 - rolniczy, 138 - zwyczajów, 411-413 Ka!ym, oplata za narzeczoną, 64-66 Kapelusze lubelskie, 265 - słomiane, 265 - węgierskie, 270 Kaptury, 279-285 kupcy rosyjscy, 116 Kartografia, 414-416 - niemiecka, 426-427 - szwedzka, 427-428 - polska, 479-480 Kierunek wschód, zachód, 120 Klasyfikacja narzędzi ornych, 201-206 Kłobuk, 273 Koczownicy, 48-52, 67 - tundry, 335 Koleśnica, 238-241 Kołchozy, 345-347 - karagaskie, 10 Kolo garncarskie, 331, 359 Konferencja etnograficzna w Danii, 428 - -- AN ZSRR, 339 Kongres antr<lpologiczny w Namur, 429 - - w Wiedniu, 428 - etnologiczny w Sztokholmie, 428 Konkwista, 434-439 Konserwowanie mleka w 'żołądku rena, 58 Koń, 43-44 Kora brzozowa, 47 Koronka rosyjska, 361 Kowalstwo celtyckie, 373 Krewa, 44-46 Krój nakryć głowy, 261 Kryteria systematyki pługa, 231-238 Księgi sądowe wiejskie, 155-164 Kućma, łow.icka czapka, 304 Kult św. Benedykta, 405-406 -- przodków, 386, 419 Kultura duchowa, 90-91 - hodowli renów, 11 - Karagasów, 10-134 - ludowa ziemi bytomskiej, 452 -- - ży\va, 181 - Masma (Peru), 405 Karagaśnicy, Kultura Materialna Karagasów, 33-60 - pasterska, mongolska, 11 - myśliwsko-pasterska, 126-128 - robotników, 343 - społeczna Karagasów, 60-90 - zbieraczo-myśliwska, 9 L Lecznictwo, 105 - chińskie, 380 - Aleutów, 433-434 Literatura ludowa, 489 - rolnicza, 135-155 - - śląska, 142-155 Ludność Opola, 174-176 Ludy Chińskiej Republiki Ludowej, 336-337 - pó.wyspu Indochińskiego, 317-. 319 Lustracje, 137-135 Lodzie, archaiczna technika, 42.1 - złych duchów, 390 - z trzciny, 423 Luki i strzały, 47 M Macierzanka, Thymus serpyllum, 37 101 Magia lecznicza, 401 Malowidła peruwiańskie, 417 - skalne Australii, 423-4.24 Małżeństwa, 396 - Karagasów, 60-78 - Nowej Gwineii. 395 - egzogamiczne, 70-78 Mapa nakryć głowy, 300 - Syberii, 128 Matriarchat, 319 Metoda badania ruchów przestrzennych ludności, 174-182 - punktowa, 415 Metodelogia badań etn,ograiicznych ~49 ~2 Lud t. XLVI Miary i wagi, 122 Mieszkanie Karagasów, 4B-52 Mity indiańskie, 418 Mleko renów, 40, 46, 58 Monizm dziejów kultury, 383 Moncgrafia etnograficzna, 9 Mózg jako pożywienie, 57 Muzyka Karagasów, 124-126 Myślenie prelogiczne, 399 Myślistwo KaragasÓ'W, 34-38 - Nieńców, 334-335 N Naczynia z drzewa, 47 Nakrycia głowy, 269-273 - dziane, 268 - Karagasów 54.-55 - mę~kie, 259-315 "- stożkowe, 299 - szyte, krojone, 274-303 - wyplatane, 263-268 Narody Pał. Syberii, 358-360 Narzędzia kamienne Austr., 383 - płużne, 250 -- rolnicze, 149--155 - uprawy ziemi, 247 - wielorylcewe, 225 Nazwiska rodowe, 90 Nazwy miesięcy, 39, 120-121 - psów, 43 Numas, nams, lit .. łat. dom, 329 O Obrzęd księżycowych modłów, 3il1 Obrzędy oczyszczenia, ~89 Obserwacja ciał niebieskich, 119120 Obuwie karagaskie, 54 Ochra, barwienie twarzy, 403 Odszczekiwanie prawne, 163-104 Odzież Karagasów, 52-56 -- serbska, 327 �658 Ofiara dziękczynna, 101 z konia, rena, 101, 103 - z ludzi, 394 - łowców paleolitu, 103 - myśliwych, 37 - pierwocin, 102 Ognisko w jurcie, 59 Opowiadania, 126 Orczyk, narzędzia roI., 149 Orka płaska, 249-250 - w składy lub zagony, 429-450 Ornament baszkirski, 341 Osadnictwo wołoskie, 364 Owady jako pożywienie, 379 Owczarstwo, 455 Owoce i jagody jadalne, 58 Ozdoby twarzy, 42.2 - ydyk, p Paleoantropologia Słowian, 344 Pańszczyzna, 166 Park etnograficzny, 456 Pasterstwo, 454 - rumuńskie, 498-504 Pasy karagaskie, 54 Pętla sznurowa, 418 Pieczywo karagaskie, 57 Pielęgnacja włosów, 55 Pies, 42-44 Pieśni, 1·24-126 -. i tafce ZSRR, 406 -- o Szczelkanie, 355 Pijar'stwo, 58-59 Piłka piórkowa, 421 Pirkia, lit., istaba, łat., izba, 329 Pisanki, 413-414 Plan pracy Instytutu Etnograficznego AN ZSRR, 339, 344 Plecenie taśmy, 264 Plecionki z WYS1) Tonga, 422 Plejady, 119-120 Płachta, łoktuszka, odziewaczka, 376 Przywrócenie sławy, 155-164 Purgan, Bóg nieba, 92-100 R Radlica, 232 Radła, 368 -- grabiowa te, 228-230 -- krzywogrządzielowe, 372 -- wielcrylcowe, 209, 216-231 -- właściwe, 231 Rahat, strój dziewcząt sudańskich, 420 Rasy ludzkie, 321 Rechetuba, rechetare, est. -stodoła, 329 Rejestry folwarczne, 135-155 Rekonstrukcje Gierasimowa, 344 Religia Karagasów, 90, U5-116 Renifer, Rangifer tarangus, 39 Repatriand zza Bugu, 188-195 Rewolucja Październikowa, 9, 16, 52, 56, 343, 345, 362 Rody, 85-88, 387 -- karagaskie, 19 -- sa'mojedzkie, 334 Rodzina, 387 -- Karagasów, 78 -- kolchczowa, 245-346 - patriarchalna, 345 Rogatywka, 291-300 - krakowska, 293, 298 _ lapońska, polska, rosyjska, 2,92293 Rola kobiety, 345 Rolnictwo Komi-Permiaków, 332333 - śląskie, 143 Rośliny w folklorze, 402, 407 -- jadalne, 39, 57 Rozkład ustroju rodowego, 335 Raz/upa, czapka, 308 Rozpad wielkiej rodziny, 347 T 659 Płodność Karagasów, 79 Pług drewniany, 218 - Komi-Permiaków, 332 - z krojem, 368 -- z lemieszem, 233-237 - niemiecki, 235 - ukraiński, 232 -- wielkoruski, 333 - żelazny, 218 Płużyca, 239, 241-245 Pochodzenie słcwiańskich narzędzi rolniczych, 371 Pochówki wtórne, 406--407 Pola kamienne, 3!:l6 Poliandria, 60 Poligamia, 60 Poród w postawie .klęczącej, 88-91 Posag, 64-66 Poświęcanie zwierząt, 102-105 Pożywienie, 385 -- głodcwe, 59 - Karagasów, 56-60 - mięsne, 56--577 Prawo partycypacji, 399 -- własności, 381 Prażucha, Rostmehl, 385 Protonegryci, 390 Przeżytki, 348 Rozwój osiedli białoruskich, 316-317 - narzędzi ornych, 374 -- techniki uprawy ziemi, 205 Ruch ludności w Opol'Skiem,172-175 Rybołówstwo, 454 -- Karagaskie, 38, 57-58 Ryga, est. mieszkanie, 351 Rzemiosło artystyczne Indii, 321 - Karagasów, 46-48 Rządy szczepowe, 89 S Sarana (Lilium martagon), 56-82 Sądownictwo wiejskie, 155-164 Skalpy i trofea, 420 Skład etniczny Indochin, 317-319 - - chiński, 336 Słownik etnologii i folkloru, 428430 - flisacki, 169-170 - folklorystyczny, 430 Słownik karagaski, 12, 84-86 - Tuaregów. 380--381 Sny, wróżenie, 115 Socha peleska, 329 - z żurawiami, 329 Sok brzozowy, 59 Spław drzewa, 165-171 Spodnie Karagasów, 53 Stanowisko kohiety, 72-74 Stosunek małżonków, 74-78 Stanowisko męża, 71-7:l Stosunek dzieci do rodziców, 84-85 Sto-sunki pIci owe wewnątrz rodu, 64 - pozamałżeńskie. 64, 67 Stroje ludowe niemieckie, 424 - szamanki, 111 Suglan, jarmark karagaski, 16, 19. 32, 47, 75, 89 Swatanie, 62-64 Syrga, karagaskie dzwonki, 111 System folwarczny, 142 Systematyka narzędzi ornych, 196-259 Szałaśnictwo wołoskie, 500 Szałasy na platformach, 400 - karagaskie, 48-52 Szaman, 105, 111-114, 389, 392 Szamanizm, 110-114 Szczep, 88-90 Szczepy koczowniczo-myśliwskie, 51 Szkoła histcryc~na, 354, 382 Szłyki litewskie, 282 Sztuka ludewa, 486-487 - - Jugosławii, 407 �660 661 Sztuka staroamerykańska, 416 starosta karagaski, 3D, 89 pozagrobowy, 91 Swlenga, Swiat T Tajga syberyjska, 18 Tajne bractwo, 380 Taśma ze słomy, 264 Technika pielęgnacji roślin, 199 - spiralno-warkoczcwa, 268 - sprzętu zbóż, 199 - uprawy ziemi, 198 - warkoczowa, 263 Tkaniny, 450-451 Tłuszcz niedźwiedzia, 57 Torebka skórzana, pianżek, ka'rag., 54 Totemizm łowców, 127 Trackie hełmy, 281 Tratwy, 168 Trumna szamana, 107 Typy antropolcgiczne, 321 _ budownictwa nadbałtyckiego, _ _ _ 329 bron radłowatych, 226 kapturów, 275, 2,80 nakryć głowy cylindrycznych, _ _ - 286-302 pastwisk rumuńskich, 501 rogatywek, 295 wlóki, narzędzia rolnicze, 205 zagród białoruskich, 317 U Ubrania karakaskie, 5E, 56 - szamańskie, 112 Ul figuralny, 419 Ułusy, 31 Uprawa roęin, 455 V rasa, jurta karagaska, 48-52 Urbarze, 137-155 w Warstwa turecka, 127 Wdowieństwo, 76-78 Wesele, 68-70 Wędrówki z bydłem, 410 Wędzenie mięsa, 58 Wiedza Karagasów , 119-122 Wielka Niedźwiedzica, 119-120 Włóka gałę?iowa, 251 Włóki, 206-208 Wnętrze jurty, 50-52 Wódka, airan, araga, z mleka, 58- Zasięg kultuT afrykańskich, 443 - typów nakryć głowy, 310-312 Zatrudnienia ludndci repatrianckiej, 178-179 Zbieractwo syberyjskie, 33, 39 Zbójnickie nakrycie głowy, 313 Zła istota, Aza, 100 Z 1aki meksykańskie, 417 Zwyczaje narodzincwe, 80 - pogrzebowe, 1:>5-108 INDEKS 50 Wróżenie z łopatki, 114 - ze snu, 115 Wschód, kierunek istoty najwyższej, 109 Wspóln{)ty patriarchalne, 333 Wspóldzialanie gospodarcze, 454 Wścieklica, Wychowanie, Wytapianie roz'upa, 303-310 82-85 żelaza, 401 y Ydyk Yerbal, patrz ofiara, 103 święty spichrz, 392 Z Zabiegi lecznicze, 393 Zabranie sławy, 15E-164 Zachód, kierunek istoty złej, 109 Zaćmienie slońca, księżyca, 120 Z3.gadki, 122-123 Zagadnienie metodyki badań nad narzędziami rolniczymi, 196265 Zagrcdy biakruskie, 316-317 Zakaz świstania, 101 Zamawianie magiczne, 401 Zaręczyny, 68 Zasięg wścieklicy. 309 Nazwy geograficzne, wg części świata: ETNOGEOGRAFICZNY na2.wy szczepćw, plemion, ludów Azja, Afryka, Ameryka, Australia, Azja Azja centralna, 15 Chiny, 336, 385 Indie, 321 Japonia, 386-387 Półwysep Indochiński, 317-319 Syberia, ID, 320 - południcwa, 17, 18, 358-360 Biriusa, rzeka, 13, 46 Góry sajańskie, 9 Guntara, rzeka, 17 Kan, rzeka, 17, 46 Oka, rzeka, 17, 4·6 Rubachina, rzeka. 89 Uda, rzeka, 17, 46 Stepy Azji Srodkowej, Tundry Pieczory, 334 Ludy: Ałtajowie, 360 Baszkirzy, Ural, 340-341 Buriad, 44, 75 Chakast, 14, 360 Dafla, Himalaje, 378 Dagestanu, 327 Zrzeszenie pasterskie, 503 Żródla archiwalne, 155 -164, 171, 36£-374 - etnograficzne, 135-155, 260 - - oKaragasach, 11 - ikonograficzne, 284-312 Życie pozagrobowe, 109-110 - rodziny hebrajskiej, 404 - społeczne, 421 359 i narodów Europa Dżunganie, 336 Giliacy, 299 Goldowie, 303 Hebrejczycy, 401, 404 Jakuci, 11, 51, 75 KabardYllcY, ASRR, 315 Kaczyńcy, 12 Karagasi-ToIałary, 9-134 Kazachewie, 337 Ketowie, 75 Kirgizi, 337 Kojoal0'wie, 10, 51, 349-350 Komi-Permiacy, 332 Mongołowie, 337 Nieńcy, ZSRR, 333-334 Ostiacy, 51 Samojedzi, 11, 51, 334, 335 Sojoci, 10, 51, 75, 88, 128, 300 Szorce, 360 Tadźycy, 337 Tofa, Tuba, Tufa, 9, 10, 88 Tunguzi, 51 Tuwińcy. 14, 360 Ujgurzy, 336 Uzbecy, 336, 341-342 �T 662 Afryka Abisynia, 505-509 Afryka Środkowa, 440 Lasy Aruwimi, 440 Kraj Bahaja 385 Jezioro Czad, 422 Nairobi, Kenya, 505 Nigeria, 392 Sudan, 416 Tanganika, 328 Ludy Bantu, 385, 440-449 Pigmeje, 379-380. 393--395 Ameryka Amazonka, 449-450 Ameryka Łacińska, 435-436 - Południowa, H9-450 Araukani, Chili, 396 Aztekowie, 418, 437-HO Indianie Arizony, 405 - Pueblo, 402-403 Irokezi, 392 Majowie, Chili, 319 Meksyk, 435 Lud Piaroa, 400 USA, 405 Wenezuela, 400, 405 Ziemia Ognista, 449 Australia i Pacyfik Australczycy, 386, 388 Nowa Gwinea, 393, 395, 416 Plemiona Nowej Gwinei, 388 Polinezja, 419 Wyspy Trobriand, 388-389 Europa Bośnia, 376-377 Bułg2rzy znad Wołgi, 332 Huculi, 504 Estonia, 350-351 Karawołosi, Bałkan, 376-377 Kraje nadbałtyckie, 328 Rumunia, 498-504 Serbia, 327 Szwajcaria, 408-410 Taurydzi, Krym, 397 Wałasi, Wołosi, 363-365 Zakarpacie, 320-322 ZSRR, 339-340 Polska Cieszyńskie, 363 Górale beskidzcy, 165-170 -- tatrzańscy, 457-460 Husów, wieś, 247 Lubelskie, 264 Małopolska, 155-164 Opolskie, 172-195 Sanok, 157 Soła, rzeka, 167-170 Śląsk, 135-155 -- Cieszyński, 363 -- Dolny, 141 Węgierska Górka, wieś, 166 Wrocław, 143 Ziemia Bytomska, 451-452 Złotoryja, 137 Żywiec, 171 INDEKS NAZWISK A Adamska-Z3.wistowicz 502 Arndt P .. 381 K., 204. 454, AUTOROW Czaplicka M., 132 Czeboksarow N., 328 Czekanowski J., 132, 440, 499 Czerniewska K., 462 Czubiński P. P., 320 B Baranowski B., 159, 455 Bardak J., 164 Bartyś J., 455 Barycz, 161 Batorowicz Z., 454 Baumann H., 442 Beals R. L., 326 Beckendorf C. F., 142 Beffinger J., 503-509 Biernacka M., 454 Bodkt'r L., 428 Bohdanowicz J., 450 Bringemeier M., 425 Bronicz S., 229 Bruhl-Levy, 399 Bruk S. L, 317-318, 336 Bunak W. W., 32J Burchard P., 254 c Castren A., 11, 12, 132 Carruthers D., 132 Cegielski H., 214 Chodukin .T. N., 134 Ciesielski Z., 510 Coler J., 137-139 D Dobrowolsik::. A. 4:98, 524 Dobrowolski K., 490 Dekowski J. P., 229, 45:; Delavaux L .. 165-171 Dresky H. G., 142 Dubravius J., 154 Dynowski W., 4,60 Dziekoński T., 248-259·-315, 477 Dzięgiel L., 254 E Erixon Escher S., 428-329 W., 409-410 F Fischer A., 210 Fischer J. E., 132 Fryczowa M., 413 G Gahs A., 132 Gajek J., 203, 204, 225 Garyga B., 196-:l59 Heine Geldern R., 382 �T 664 Glapa A., 295. 425, 451 Gbger Z., 251 Gostomski S., 149 Goszczyński S., 457-460 Gotkiewicz M., 366 Grae'cer F., 382 Grocholski J., 449 Gross F., 132 Grosser M., 139-155 Gur itsch G .. 324 Gusinde M., 381, 393, 395 Gutkowska M., 280 H Halban L., 471 Harva U., 132 Haudricourt A. G., 201 Haur J., 139 Hover H., 326 Hultkranz A" 428 I Inglot 665 ! S., 135-155 J Janikowski L., 441 Jarodzka H., 474 Jasiewicz Z., 378 .Temielianow L. I., 354 Jewsienin J. A., 132 Jochelson W., 132 Jostowa W., 470 Katanaw lVI. F., 14, 133 Klimaszewska J .• 514-515 Kohn A., 13. 133 Kohn F., 133 Kojdecja J., 354 Kolberg O., 291 Kolyczewa E. L, 333-335 Kopczyńska-Jaworska B., 454, 498505 Koppers W., 381 Kosvien M. O" 319 Kresz M., 313 Krupianskaja W. J., 349 Kucharska J., 454 Kudlaczek J., 368 Kusznier (Knyszer) P. I., 345-348 Kuziejew R. G., 340-341 Kwaśniewski K., 416, 427, 428, 470 Kadlec K., 364, 499 Kaleński E., 207 Kałojewa J. A., 322 Karapetjan E., 337 Karamyszt:wa B. Ch., 341 Karło·wicz .J., 305 Kaspercwski A., 221 Karutz R., 133 N Nahlik A., 450 Nizińska I., 515 Nocoń . H., 435-440 Nyrek A., 154, 367 O L Lebiediew G. S., 321 Ligęza J., 451 Lepecki M., 449 Lewicka-Kowalska A., 434 Lips E., 460-462 Lips J., 326 Lipszuc A. A., 319-320 LUcking W., 424 Ławrow L. I., 31.5-316 1\1 K Manchen-Helfen O., 133 Mehler J., 230 Meitzen A., 153 Milewski T., 198, 435-438, 499 Miller G. F., 319-320 Mioduchcwska A., 454 Mirotworcew K. N., 133 Misińska M., 454 lVIołczanowa L., 316-317 Moszyński K., 133, 198, 203 lVIulkiewicz O., 362 lVIytnikówna H., 165-171 Macurek J., 363-365 Majeczyński K., 153 Malicki L., 273, 513 MaJkolm D. W., 328 Maksimowicz A. N., 133 Maringer J., 386 Markowa L. W., 327 Matuskówna M., 515 Mauss M., 325 Oborin W. A., 332 Ochmański W., Z20 Oczapowski M., 214 Orlik 1. I., 323 p Pallas P. S., 11, 102, 107, 133 Pavković N. F., 376-377 Petri B. E., 133 Petzhold A., 210 Podwińska Z., 233 Pokropek M., 214 Pokrowskaja L., 324 PoUakiewic, 134 Poniatowski S., 294 Potapcw L. P., 349, 358 Prełcwski P., 13, 134 Przeździecka M., 414 Pugaczew N. C., 134 Putilow B. N., 355 R Rabosznowa I. P., 361 Radbw W., 13, 134 Rahmann R., 381, 395 Reinfuss R., 515 Rogoziński S., 441 Rostwcrowska-Meysner Rudienko S. I., 340 M .. 453 S Schebesta P., 379, 381 Scheuermeier P., 408 Schmidt W., 91, 134, 381, 390, 396 ~.chroder B., 281 Sergejew M. A., 16, 134 Simonienko J. F.. 330-332 Sława M. K., 330 Smirnow A., 134 Smirnow J. S., 327 Spicyn A. A., 332 Staszczakówna Z. 409, 457 Staszków M., 155-164 Stefanow, 11 Steensberg A., 231 Sto nor C. R., 378 Strauss-Levi C., 324.-325 Strumieński O., 154 Strzała K., 357 Stubendorff N. E., 12, 134 Styś W., 217 Suboczowa-Bytnar M., 172. 1,95 Szarewskaja B., 324 Swiątkowska J., 297 Swieźy J., 268 Świętochowski B.. 216 T Tarakanowa S., 328 Tax S., 431 Tchirner B. W., 142 Terentiewa L. W .. 328, 349 Tokarew S. A., 9, 16, 134 Tołstow S. P., 342-343 Topolski .J.. 218 �666 667 Trippner J., 385 Trofimowa L A., 344 Turnau L, 451 Tuwan J., 463, 476-477 Wasiliew W. N., 15, 134 Welter G., 398-399 Wie 'owiej ski J., 375 Wiercieński H., 293 Wildhaber R., 413-414 Winnikow J. R., 341-342 Wróblewski T., 361, 397, 408, 424. 430 u Ulanowski B., 155 Ustjugow T., 134 v Vaclavik Zaleski N. W., 15, 134 Zarinia A. Z., 330 Z}łotariew M. E., 134 Zołotariewskaja I., 339 Zdanko T. A., 349 Żywirska M., 527 A., 375 Wagner G. K., 35{}-351 Waligórski A., 433 WYKAZ INSTYTUCJI NAUKOWYCH American Anthropological Association, 431 ICOM-Centre de Documentation UNESCO, 477 Instytut Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk, 478-479, 480 Instytut Etnografii im. MikłuchoMakłaja AN ZSRR, 339-340,327 Instytut Literatury AN ZSRR, 354 Instytut Histerii Sztuki Rumuńskiej AN, 323 Museum fur Volkerkunde, Berlin, 314 Musse de l'Homme, Paryż, 463-470 Muzea Etnograficzne, 493-498 Muzeum Antropo:cgiczne i Etnograficzne, Moskwa, 15, 340 Muzeum Etnograficzne w Bazyl,d, 413 Muzeum Etno.graficzne, Warszawa, 314 I ETNOGRAFICZNYCH Muzeum Deri, Debrecen, 314 Muzeum Lubelskie, 314 - Poleskie, Pińsk, 314 '- Sanockie, 314 - w Wilnie, 314 - Wołyńskie, Łuck, 314 Ormiańskie Towarzystwo Etnograficzne, 339 Polskie Towarzystwo Filmów Etnograficznych, 485-486 Polskie Tcwarzystwo Ludoznawcze, 481-485 Sekcja Badania Plastyki Ludowej Państwowego Instytutu Sztuki, 486-487 Zakłady Etnografii, 489-492 Anthropos, 378 Atlas der Deutschen Volkskunde, 425-427 - Etnograficzny Austriacki, 414416 - - Niemiecki, 415 A tlas Polski, patrz Polski Atlas Etnograficzny - - Szwajcarski, 415 - Over svensk Folkkultur, 427 - Etnograficzny szwedzki, 427-428 - Włoch i Szwajcarii, 408-409 Azgagrak:an Andes, orm, 337-338 Baessler-Archiv Beitrage zur Volkerkunde, 416-424 Bolszaja ~owietskaja Encikłopedia. 20, 28, 47, 52, 119 Current Anthropclogy a World journal, 431 L·Ethno.graphie, 397-408 Etnograf, Sbornik Geograf. Obszczestwa, 12 Glasnik Etnc.grafskoh in ta Srpska Akad. Nauka, 322 Narody Afryki, 343 - bliskiej Azji, 343 Narody Mira, 343 - Sibiri, 16 Po:ski Atlas Etnograficzny, 204, 415 Prace Etnolrgiczne, 440-9 - i Materiały Etnegrai:czne, 454 Słownik Geograficzny, 170 Sowietskaja Etnografij a, 16, 315354 Sprach- und Sa,chatlas Italiens und Sudschweiz, 403-409 Sr,pski Etnografski Zbornik, 322-3 Studia i Materiały do historii kultury wsi polskiej, 454-456 Zapiski Wostoczno-Sibirskago Otdeła Imper. Rusk. Geogr.Obszcz., 12 Sekcja Folklrorystyczna Państwowego Instytutu Sztuki, 487-488 �669 TEOFIL CHODZIDŁO THE KARAGASHES - TOFALARS Summary The ethnographic monography entitled "The Karagashes-Tofalars" is a synthetic collection of information about this tribe based en published seurces which, as it seems, aren't supplemented any more with new territorial investigations. As we know, the primitive culture of the KG'.ragashes was subject to such deep changes under the influence of the October revolution that this tribe hardly exists any longer as a separate ethnographic unit. The mentioned revolution changed the living conditions of that tribe which was never numerous. A Tofalar national regi·on with an administrative and cultural centre in Alygdjer was created in 1930; this regio.n ma-kes a part of the Nijnieudins:k district of the Irkutsk province. In 1930-31 all Karagashes were gathered together and settled in three kolkhoses: "The Red Hunter" (Krasnij ekhotnik) in Alygdjer, S. M. KiroH's kolkhos in Nerkha and Kyzyl-Tofa in Vierkhnaia Gutara. The settled Karagashes are occupied with hunting, cattle-rearing, agriculture, vegetable gardening and fishing. They dwell in woeden houses of the Russian type. Children and youth go to school. There is a hos:;>ital and a high professional schcol in Alygdjer. The ancient beliefs and the shamanism entirely disapeared. In the introduction to his work the author has given a concise description of the actual state of the Karagashes, hcwever his generai aim is to draw a picture of the ancient culture of this tribe, i. e. when this folk: .still represented a separate ethnographic unit. As this tribe was known in the old ethnographic literature exclusively under the name of Karagashes the autho,r is using in his work that very name, though lately' in the Russian literature this fclk is called Tofalares or Tofa. The auther has divided his monography into 7 parts, une-/en as to their . olume. Chapter unc gives a critical review of the main sources collected during the last two centuries. It appears that the literature concernig the Karagashes is comparatively scanty and not too ancient. The lack and the fragmentarir.ess cf sources in the domain of religion or beliefs is making itself particularly felt. i Chapter second is consacrated to the description of the geographic pro.perties of the region where the Karagashes used to dwell. They occupied the eastern slopes of the Sayan montains, the territories adjacent to the Gutara, Biriusa, Uda, Iya, Oka and Kama rivers. The author quotes information concerning t.he fauna, flora, climate, anthropological pecularities of the Karagashes, their language and qL'antity as well ::ts informatio·n concerning the administrative partition carried out by the fe-rmer Russian au (horities. He deals also with the problem of the extinction of thb folk and is Gf th? opinion that the Karagashes don't actually form a separate geographic unit any more. Till recently the Karagashes spoke a Turkic dia·lect but in the middl2 of the 19th century during the exploration of that land by Castren the Samoyed dialect was still us€d in two uluses out of a total number of five. The Karagash language beside Samoyed elemente; has also words ,showing a connection with Uigur and Yakut languages as well as distinc·t traces of a contact with Mongolian dialects. Lean-words from the Rus· sian are of course acquisitions of the latest period, viz. of the three la6t centuries since the Karagashes became Russian subjects. The third chapter is a sur €y of material culture, i. e. of economic life conditior.s, dwelling, clothes and feeding. The main occupations of the Karagashes were: hunting, fishing, reindeer-breeding, collecting of plant fruit, and forest api;:ulture. For some time past a rather accesscry occupation ofthe Karagashes was wa.ge labour in gold-fields and ca'rting of wood and hey. Till recently they did not have permanent dwelling houses, but only so called urases, kind of a yourta, (nomad tent), covered in the summer with birch rind and in the winter wite reindeer skins; they didn't much diHer in that from the Samoyeds or the nothern nomadic Yakuts. Felled timi:er huts and barns were but recently adopted from the Russians. The old type of clothes made of reinder skin has been already replaced by imported clothes or by garments manufactured of imported materials; previous national samples have been only partly kept. The old kind of clothes isn't used any more because the reindeer-breeding has fallen into decay . In co·ncert with the decline of reindeer-breeding the nourishment of tho Karagashes became also worse. Not only the occasional consumption of meat fell cff but milk also disapeared from the diet. Karagashes used to milk the reindeer and they adopted this custom probably from nomad tribes through the mediation cf the Soyots. The fourth chapter deals with social culture, the latter being the result of a mixing of custcms and usages practised by cDllectbg and shepherding trices. Of srecial interest is a very distinct equality of rights existing between both sexes. In the past virginity was requested before the maid was married but later on morals and manners became very loose. The �670 author attributes it to the Yenisey and Yakut influence. In spite of this, marriages are stable, which is probably due to the fact that the will of the young couple is decisive in making that union a~ well as due to the influence of the orthodox church. A closer linking in alienated familiE's is also noticeable, this being due to life conditions which are unfavourabl'3 for making large groups. In chapter five the author describes the beliefs, the traces of shamanism and morals. According to him the shamanism is of Turkic origin and the most primitive beliefs are inherited from the Samoyds. The analysis of religious beliefs is very difficult because the Karagashes were tourned into Orthodox faith some two hundred years ago which contributed b a mixing of former beliefs with new Christian and Lamaist creed. The latter penetrated through the mediation of the Soyots and the Buryat<;. The elements of dualistic beliefs can be traces of influence exerced by shepherding, i. e. Tutkic tribes whose shamanism ha<; a dualistic form, wiz. a black and a white form. The way of burial rites shows also Samoyed, Turkic and lamaist influences. The author quotes examples of fortune-telling and interpretation of dreams. Conjugal customs, such as prchibition o[ the levirate, polygamy a's well as the indissolubility of the conjugal u'nion, the defence for the widows and widowers to marry for the fourth time and the usual obligatory monogamy should be ex,plained by the influence of the Orthcdox church, Chapter six is consacrated to science and art. We find here an index of astronomic items. a calendar with 13 moon months. measures, scant creative work, games, entertainments, puzzles, music and songs, myths and tales. Cha;: ter seventh gives a general survey of results and points to vadous cultural layers; the initial Samoyed substratum of the Karagashes is found in the ancient rites of burying the dead, in the connection of reindeer-breeding with hunting, in the covering of huts (yourts) with reindeer skins in winter and in the summer time with birch rind, in the still existing numerous Samoyed words in the actual Karagashes dialect, and in the Samoyed names of families. The Turkic layer appears firot of all in the language forced upon the Karagashes by the Turkic trib:? of Kachyntry during the ancient period when the Karagashe, we·re connected with the Soyots and Koybals. The vestige of this connection is a great resemblance of the Karagashes with the Soyots, though the latte:' have already a much higher standard of economical development due to their transition to agricultural work. The inheritance of the Buryat influence ought to be considered as a younger layer and the most recent cultural layer is the influence of the Russian colonization which essentially changed life conditions of this smale ethnic group. T 671 STEFAN INGLOT SILESIAN RURAL LITERATURE AND PERIODICALS FROM THE XVI-XVII CENTURIES AS SOURCES FOR THE HISTORY OF VILLAGES AND AGRICULTURE Summary In order to learn better the history of Silesian villages new sources are required. A thorough investigation of this problem is inconceivable without consideration of the production and technique of the Silesian agriculture. Old books on agriculture are just that kind of sources giving most valuable information. Yet, there was a strange lack of appreciation of these sources up to now. However the same criterion ought to be applied here as in' case of other sources for village history, viz. inventories, rural records and recruiting lists. They should be also subject of a thorough analysis. All these sources can be divided into three groups: 1. Boo'ks on agriculture written on base of a solid knowledge of rural economy and observations mad'e by author which usually have a great expe'fience in thrs Hne. 2. Books one part of which contains a description o[ ancient, mostly Roman runI wor,ks, and the other part only information based on own experience. 3. Books on agriculture exclusively based on ancient literature, mainly of ancient authors dealing with rural problems. It is quite obvious that the books mentioned under 1. have the greatest value. As far as Silesia is concerned the chief work of that sort is the "Oeconomia oder Hausbuch" written by J. Coler in 1593-1601 (German scientists call such books Hausvaterliteratur). Above work published 20 times (during 15lt3-1711) concerns but partly rural economy in Silesia; of great importance in it is the ccmparative de,cription of ancient a·grarian economy in Silesia, Brandenburg, Mecklenburg and Saxony. The author has a perfect knowledge of ancient and medieval literature and his erudition is imposing, but this circumstance lo'wers the value of this work as source for the history of Silesian agriculture. Another work of this kind is the "Kurzabgefastes ,schlesisches Wirt$chatsbuch" (Wrocław, 1700), written by an unknown author. In the middle of the XVIIlth century a ne\v, better type of rual books, based on experience and partlyon scientific sources, appears in Silesia. The first author of such a literature was J. Leopoldt, son of a Silesia:l peasant and who was administrating big landed properties in Saxony and Silesia for a period of 30 years. His work entitled "Nutzliche und auf die Erfahrung gegri.indete Einleitung zu der Landwirtscha£t" (Sorau, 1750) is a handbook for agriculture of a more modern type and gives a systematic �'F , 673 672 MICHAŁ description of :he economy of a big manor, A rather classical work of the Siles'ian rural literature of the new type is the book of H, G, Dresky entitled "Die nach Grundsatzen und Erfahrung abgehandeltc schlesische Landwirtschaft" (Wrocław, 1771-1777, 3 volumes). The work of B. Tschirner (Der schles. Landwirt mit patriotischer Freyheit, Wrecław 1771, Vol. I.-II,) is less good. Worth to be mentioned is the book of K. von Benkendorf entitled "Vergleichung del' markischen und pommerschen Landwirt.schaftsarten mit del' schlesischen" (Halle, 141:6, in which the author gi es a comparative description ef the specific features ci the Silesian economy. He is a convinced adherent of the new form ef agriculture, advocates stabling of cattle and improved meadow cultivation, pa~ses in review the peculiarities of Silesian sheep rearing, describes agricultural tools and the means of natural and artificial manuring ci Silesian rural lots. The second part of the XVlIIth ce'1tury was in Silesia, just like in the Polish Commonwealth, a period of trials in order to break with the a Id system 0.£ rural economy and to build it on new principles. The fint Si!esian agricultural pericdicals published many articles in that subject Those magazines were: "Schlesiohe cekonomische Samm1ungen" (Wrocław, 1754.-1762, vol. I-III), "Oekonomische Nachrichten del' patriatischen Gesellschaft in Schlesien" (Wrocław, 1773-1779), "Der patriot. GesellschaIt in Schlesien neue oekonomische Nachrichten" Wrocław, 1780) and "Sch1\;sische Provinzialblatter", which appeared in 1783. On this background the originality of Martin Grocer's work "Kurze und gar einfaltige Einleitung zu del' Lcmdwirtschaft" prepared for printing and e:1ited by S. Inglot in 1954 {Polish translation of I. Piprek is distinctly visible. This unique werk in exclusively consacrated to the problem ol peasant rural economy in Lewer Silesia and, what is more, dating from the end of the XVlth century, i. e. earlier than the bcok of Coler. It is ,impossible to find a similar work in the who.]e ancient world literature o this matters. It is a pity that other Grosser's wCTks were not published in which he wrote about sheep breeding and collected in a form of aphorisms various observations of the peasants regarding the weather, different special rural activities and other thing.s of similar contents. We are bound to mention only those Silesian books which deal with all the problems of rural econcmy in that province. It should be stressed that even particular kinds of rural prcduction had their own literature. Enough to say that already in the XVlth century th8 technique of the Silesian fish industry in ponds and rivers was publi;;hed in Polish by Olbricht Strumenski (Craccw, 1573) and in Wrocław a book by the bishop of Olcmuniec J. Dubravius, entitled "De piscinis et piscibus" was edited in 1547. A comparative research werk on the subject of both mentiop.2d books has been recently published by S. Inglot and A. Nyrek (Wrocław, 1960). ST ASZKOW CASES OF FAME INFRINGEMENT IN VILLAGE COURTS IN LITTLE POLAND (MAŁOPOLSKA) REGISTRED DURING THE XVtll--XVIIllh CENTURIES Summary Village courts which were gradually submitted to an evergrowing control of the manor, investigated in principle all cases which used to occur in the village and in particular also cases when "Somebody's good fame was taken away". In the most ancient village court registers (XVth-XVlth centuries) prevail notices, drawn up in such a laconic way that it is often hard to say what was the matter of the infringement ("diffamatio"). The most frequent were cases in whkh a person accused of larceny appear~d before the court "et interrogavit totam communitatem primo, secunda, tertio et quarto utrum sibi aliquam culpam daret pro furtieinio vel pro alialiqua alia re inhonest". As nobody came forward with a formal accusation - ius eum decrevit fore et esse bonae famae". If the suspicion concerned a newcomer from outside, he brought sometimes a sort I)f a certificate of good behaviour ("litterae conservatoriae") issued by that village municipality where he originated from. The whole legal pmc2du['e is called in the ,sources "iustificatio", "restitutio bonae famae", "adiudicatio honoris". The court registers of the XVth and XVlth centuries sometimes mention an abuse of offending words ("mala verba", "verba improba et pessima") They ussually ccncerned an immoral life or illegitimate birth. W8 find much more materials of this kind i.n vill"ge court registers of the XVIIth and XVIIlth centuries. Here also the infringement of fame occurs in most cases by rebuking somebody for theft or sexual immorality and sometimes for deeds considered to be disgraceful although they were not oriminal. We med 'in theregisters more often than before wi,th cases being an Nal defamation. On base of sources of this period a dictionary of words, undecent and covering with shame, as well as a catalo,gue of shaking gestures (among them the most frequent was the showing of the hinder part of the body or the .shameful lifting of the skirt). In almost all cases in which "infringement of fame" Gccured, the court ordered the culprit to beg the offended pardon. It was a public apology in the presence of the community gathered in the court. In some villages the procedure was highly formal: the excuse was connected with the ,.return of the good fame" and with a revocation of th8 offending words which was called, "barking cff". The formulae of this "barking off" and the notice that it had to be done by the guilty after he got under a bench ~~. 4J Lud. ''' ...e.~~;.,.~. l. XLVI �674 675 remained in the registers. Petty misdemeanours were usually punished in the way that the offender h ad to apologize to the victim. If somebody was accused with a more serious offence, he was sentenced beside the du~y of apolcgizing and barking off to a fine, to be flogged or to be put into jail. The more seri0us was the charge, the bigger was the punishment which a thoughtless accuser ought to expect. HALINA MYTNIK RAFTING OF TIMBER ON THE UPPER SOLA Summary The opinion which prevailed heretofore and originated from the geographers o fthe nineteenth century, that rafting of timber didn't exist neither on the upper Vistula nor on its i:litial right-side confluents, ·because of the mountainous character of the rivers. Historical and dialectologie matrials concerning timber rafting on the Upper Sola in the Żywiec territory are at variance with above mentioned opinion. We have two reports, both dating from the middle of the inieteenth century, in which rafting of timber on the Sola river upwards of Żywiec had been described: the author of the first report, intitled - Historical and geographical notice about the Żywiec district - Cieszyn, 1859, was Janota, whereas the second report - The Beskidy mountainee'rs or Górale of the western slo,pes of the Carpathian Mountains, Cracow, 10951, was written by Delaveaux. A still earlier source are documents of the Record ,Office enumerating duties in Żywiec manors at the beginning of the eighteenth century (Inventcry of the Węgierska Górka dominion, dated 1715, manuscript from the Museum of the Żywiec district in Żywiec). For the majority of the villages situated en the Upper Sola and its main confluents timber rafting was a condage up to the time when serfdom WaS abolished. Later on the peasants became undertakers themselves and .started the business of timber rafting to Cracow, which ended in the southwestern part of the Żywiec territory when the government began to build a railway in 1384. The rafting of the timber went from a pl'łce only several kilometers away frem the river source ,in a village called Sól (about 20 km to the south-west Qf Żywiec) where suitable conditions for rafting existed after pouring rains. A high level of water occured usually three times a year: at spring, at the beginning of the summer and in the automn, l II lasting, two three days. Various sorts of timber, planks and shingles were l'afted, subject to the level of the water. lhe way the rafts were built was primitive. In order to knock the rafts together, pegs were used instead of nails. Even the rudC:er was often fixed by means of beechen wedges and less often by means of iron borers. As the rafting on a swift mountain .river was difficult, the raft, knocked together out of 5 (exceptionally 3) to ten logs, 25 "lokci" (15 mtrs) long or 36 "lokcI" (22 mtrs), had two rudders: the front and the back one and two rafsmen steered above raft down-stream In the upper reaches of the river. For the purpose of mooring 0·1' connecting several raIts together in the lower reaches where the rafting was easy andsafe, the so called k I' Z e p i n y or twisted withes, or nuttree twigs have been used instead of ropes. The vocabulary of the Żywiec raftsmen forms a very specific and particular group in the already known general terminology of the woodfloaters. Special attention deserve words and meanings which have not been mentioned in dictionaries or in other sources up to now: kęs and p a j ę c i e (raft) k r z e p i n a (kind of rope made of twisted withes or nut-tree twigs), w i o s l a (rudder), s p l a w or p r z y b y t e k raising of water, s p u s t waer level and its different heights: s l a b y s p u s t, Ś l' e d n i oS P u s t, d a b l' Y s P u s t and c i ę ż k i s p u st, p a d p a z u c h ą (interio.r line of the river curve), n a n a l' c ie (exterior line of the river curve), kiś Ć, k i s c, k i s, water in the river before freezing, l i s t o wn i c a the last autumn raisingof the water. MARIA SUBOCZ SPATIAL SCHEDULE OF THE POPULATION MIGRATORY IN THE OPOLE DISTRICT MOVEMENT Summary The migratory campaign in 1945-1947 has embraced, beside other territories reconquered by Poland, also tQ some extent tile district of Opole. This area, densely inhabited from time immemorial by an indigenous Polish population has kept these folk till the present day. The newcomers, i. e. the immigrants from Central Poland, repatriates from its eastern confines, which belonged till 1939 to that country, as well 'lS tho'se who came from other European countries, form but a small perce:1tage of th~ actual population of the Opoje district. In order to reIJresent the picture of the spatial partition of the newly-arrived in the Opole district and taking into account their origin and prcfessiQn, investigations have been made during January-April 1949 which undoubtedly will have some meaning for an economic planning in this territory. As far as an ethno4~' �676 677 graphel' is concerned, the most interesting thing for hIm is the possibility to watch closely the contact cf two cultures in that area, which have different features although they both grew up of a common trunk, viz. the culture of the Opole autochtons and that of the settlers who came from other places. The investigations are going to be continued. The first phase of the investigations was based on extracts from houseregisters in various rural districts, in line with a special questionnaire. As result of abo.e investigations the following rural district have been differentiated: 1. Rural districts peopled almost exclusively with autochtons. 2. Districts in which autochto.ns prevail and in which groups of newlyarrived form a homogenous mass in the sense of their origin. 3. Districts with very mixed group of immigrants and with very distinct majority of native population. Out of a numcer of 129,89.5 men beIng the total of the population living in the Opole district, without the town of same name, the quantity of autochtons is 120,575, the number of immigrants coming from Central Poland is 4727, the number cf settlers, repatriated from territ2ries beyond the Bug river is 4543, the number of repatriant s from other countries is 30. The prevailing part of the repatriates originates from t11e Pr'1Vince~ of Lwow, Tarnopol and Wolyń, their profession being agriculture. The immigrants are former inhabitants of the Silesio. - Dąbr·owa, Cracow .and Lodz Provinces. The majority of. them are workir.g in the industry 1111e; a considerable percentage belongs to other professions. Out of a total amount of 9320 immigrants, 4141 men continue to work in their orgin3.l profession, 5159 are membres of their families and are kept by them. BOLESŁAW It is admitted to divide the whole culture into three big parts: the material spiritual and social culture corresponding to the differentiation of requirements satisfied by the various cultural actions of a man and by their products. Plant-growing as well as gathering, hunting, fishing and cattle-raising being means of procuring one's li ing, belong to the material culture. In the way of growing agricultural plants three subdivision elements of activity and its products have to be taken in account: 1) the technique of earth cultivation before the sDwing, 2) the technique of the plant care and 3) the technique of the harvesting of the cereals and root-crops. Within the range of earth cultivation the objects of classification are the agricultural operations and the tools requested for various agricultural works. The determination in which degree an agricultural action influences up()n the form of the tool tha:~ is produci of .another actiOln is an important cognition problem in the building of the taxonomy of agricultural tools. Taking into consideration the changes produced in the structure of the soil and the way of ploughing we discern the following groups of agricultural tools: t I 1. Tools without parts which go deep into the earth; to this group belong the so called włóki, which are trailed on the surface 0.£ the ploughed soil and which level its tussocky parts, as well as field rollers used for the ramming of the earth. 2. Tools which loosen superficially the earth (harrow). 3. Tools leosening the earth deeper than the harrews (hoes on bars, hoes with one ploughsha1res, primitive wooden ploughs and hoes with many ploughshares). 4. Tools fer hea, ing oif łayers (Dne-side ploughs). GARYGA BASIC CLASSIFICATION OF AGRICULTURAL TOOLS (SYSTEMATIZATION PROBLEMS OF ELEMENTS OF MATERIAL CULTURE) Summary In classification and in systematization which are means of a scientific description - general principles, elaborated by legic and by the science of the structure of kncwledge and common for all its branches are binding. The object ci classification and systematization in the domain of culture are the conscious and expedient aotions of men, tied together by social links, as well as the product of those actions, it being known that the sense of the product comes from its connection with the above actions of men. of earth and for making fieldpatches 5. Tools for heaving off layers of earth and for making a flat surface af the field (two-side ploughs). 6. Tools or heaving off layers of earth, loosening it and forming fieldpatcheG (one sice harrcws with two cudgels). 7. Tools for heaving oif the earth, loosening it and forming a flat surface Df the field (iwo-side harrow with a small shovel). TADEUSZ FORMS DZIEKONSKI AND TECHNIQUE OF FOLK MEN'S HEADGEAR MAKING Summary The scarcity and particulary of sources for an investigation of the history of the technique of their making is replenished of clothels by means �679 678 ot ethnographic materials which 'Supply most valuable data. They give us the possibility to make a thorough aquaintance with the still existing products of headgear and on top of everything not only from the si:!e of its form but also frem the point of view of the raw material requested and the technique of making. The development of the different headgear parts can be considered as a c0'nstant change in the system of the covering of the human body. Those changes in the process of their evolution were due first of all to the anthropogeo.graphic conditions, to the discovery C'·f all sorts of raw materials and to the acquired knowledge of how to use them and depended also of the everchanging fashion. Undoubtedly, the greatest part of the creative efforts was consacraied to the elaboration of the covering forms of such a complicated block as the human body, with due regard for the movement, and taking also into account the covering of the extremities. The present work is an analytic test from that paint of view Cif folk men's headgear worn at the end of the XIXth and at the beginning of the XXth centuries, first of all on the Polish territory. It seemed as if the covering of the head, which from the geometric point of view is a ·part of the surface of a globe, wouldn't request much complicated calculatio:l. Yet, a more accurate investigation of the manufacture technique of the headgear shows that. in this line many solutions oi the problem did exist and do exist further on. The cutting of the headgear often requested the same methods which are applied in geometry when we want to trander the surface of the globe o'n a plane and vice versa. That is why the technique of making the headgea'r, and of the cutting of same, shoul':! be also examined from the geometric point of view. Only such an attitude can help to understand that many forms of the headgear are the result of cutting-out peculiaritie~, and of the material tectonics after the sewing of its pieces which have been properly cut out beforehand. This circumstance ought to be taken into account because it is ci great importance in case we want to discern different kinds of headgear, when only inconographic sources, indicating but its form, are available. That is why the aim of the actual work i3 an attempt of making, on base of above mentioned considerations, at least a most general systematization c,I folk men's headgear; although the most tempting thing would be to try to gi e a factual picture of how this part of clothes has been developing, such an attempt would be premature and unjustified. A material much teo incomplete. scarcity of other historical sources, lack of detailed descriptions concerning the mutual influence of clothes worn in the village, manor, town, clothes worn by the clergy and army, all that doesn't yet allow to drow adequate conclusions in this respect. Except few s'orts of headgear which were found in the past ii'! a ready t \ fo,rm, like all kinds of fruit hollowed out, furs of smallanima13 and except those rare cases when they were manufactured of a tube-shaped matedal or cut out of wood, the basic technique for the manufacturing of men's headgear was weaving, knitting, felting and sewing from furs and different kinds of textile. The row material used for weaving was in the first line straw and grass and sometimes also leaves, reed, roots etc. For knitting pUl"po,ses all sorts of yarn or thrzads, of animal or vegetable origin, were applied. The main changes in the shape of the headgear made of soIt· felt and of threads sprang up mainly out of different ways of turning out and of bending. There was much more possibility of solving the problem when adapting tho material to the circumference of the head and, taking into account the variety of forms, and by making the headgear out of different sorts of textile or furs. Such a head-dre.ss came out when the head was covered or wrapped with one piece of materialor when the edges of one or several pieces ofcutting were sEwed together. The decisive importance for the shape of the headgear had its cutting. On base of an analysis made on a considerable number of examples three main groups of head-dress have been marked out, viz. headgear consisting of a kerchief (or turban), hood and oI a cammon group of cylindrical cone-shaped and semicircular head coverings. To the first group can belong all the head-co erings which are composed of one piece of textile slipped on the head or by means of which the head is wrapped. Hood,s were mainly used to protect the head against cold and were manufactured out of furs or warm textile. The simpliest types of hoods were obtained from one rectangular piece of textile sewn on the top or on the back orf the head; wmetimes in those places an additional piece of material was sewn up. The cut of another type of hood consisted in a rectangular piece with two additional pieces sewn up on the sides of the head. All hoods had but one plane of symetry. A characteristic feature of a cylindric and a cone-shaped headgear is that the cut of its lewer part has always a shape of a cap-band, even when it makes only a narrow strip and is composed of one or several parts The difference between both f(\rms is mainly the way of covering the cap-band from the top by means ()If cutting out and sewing up triangles of varions shape. The headgear had the same feature even in that case when the whole cap-band was composed of several parts sewed up together. The kind of the top cover wa~ the reason why some kinds of headgear kept a cylindric form, others a cone-shaped one and still others a quadrangular Polish cap form (rogatywka). The analysis of the cut led the author to the conclusion that the popular folk men's headgear in Poland called "wścieklica", which was considered up to now to be a kind of hood, springs from the cylindric headgear. �680 He also thinks that the territorial borders, where the hoods were worn as a protection against cold, reached only the extreme north-west frontierline of the Polish co.nfines. The main territories, where the hood was met with, were Nothern Great Russia and Byelorussia. Father to the south and to the west of above territoires were land~ where the main headgear was the cylindric and the cone-shaped one. This circumstance was due in the first line to climatic conditions. <I>eOQlJ1JIXO,ll3J1,l1JIO KAPArAIIIJ1 - TO<I>AJIAPbI Pe3IOMe 3THOrpaQlWleCKaJł MOHOrpaQlUJl "KaparalllW TOQlaJIapbl" ;lIaeT CUHTeTW-łecKyIO CBO;llKYcBe;lleHuti: 06 3TOM nJIeMeHU, OCHOBaHHblX Ha ony6JIuKOBaHHblX UCTO'lHUKaX, KOTopble, nOBu;lIuMoMy, y:lKe He 6Y;llyT ;lIOnOJIHeHbI HOBeti:wUM>1TeppUTOpUaJIbHbIMU UCCJIe;llOBaHUJlMU,TaK KaK npe06pa:lKeHUJl, KOTopble UCnbITaJIa nepB06bITHaJl KyJIbTypa Kaparaweti: nO;ll BJIUJlHUeM nepeBopOTOB OKTJl6pbCKOti: PeBOJIIOI..\J1J1TaK r JIy60KU, 'ITO 3TO nJIeMJl nO'lTU nepeCTaJIO CYlI..\eCTBOBaTbB CMblCJIe oc060ti: 3THOrpaQlJ1'leCKoti: n03UI..\J1U. OKTJl6pbCKaJl PeBOJIlOI..\UJl J13MeHJ1JIa yCJIOBUJł CYII..\OCTBOBaHUJl y:lKe J1 ;lIO Toro HeMHOrO'lUCJIeHHOrO nJI€MeHU. B 1930 rO;llY B03HUK "ToQlaJIapCKJ1t1: HaI..\UOHaJIbHblti:pati:oH" C a;llMuHucTpaTuBHblM I..\eHTpOMB AJIblr;ll:lKepe, KOTOPbli1 COCTaBJIJleT 'laCTb HI1:lKHeY;lluHCKoro pati:oHa J1PKYTCKOi1 06JIaCTu. B 1930-31 rr. Bce Kaparawu 6bIJIJ1 co6paHbI J1 nOCeJIeHbI B Tpex KOJIX03ax: "KpaCHblii OXOTHUK" B AJIblr;ll:lKepe, "UMeHU C· M. KupOBa" B Hepxe J1 "KU3>1JI-ToQla" B BepxHeti: I'yTape. IIOCeJIeHHble KaparaWJ1 3aHUMaIOTCJl OXOTOtf,CKOTOBO;tlCTBOM, 3eMJIe;tleJTUeM,OrOpO;tlHU'leCTBOMU pbI60JIOBCTBOM.IIpo:lKuBaIOT OHJ1 B ;!IepeBJlHHbIX ;lIOMax pYCCKoro Tuna. ,n:eTU yl MOJIO;tle:lKbXO;!lJlTB WKOJIy; B AJIblr;tl:lKepe J1MeIOTCJlrOCnUTaJIb J1 cpe,llHJlJl npoQleCCUOHaJIbHaJl WKOJIa· IIpe:lKHue BepOBaHUJl U waMaHU3M COBepweHHO J1C'le3JIJ1. XOTJl aBTOp B npe,llJ1CJIOBUU K cBoeMy TPY;lly B C:lKaToti: QlopMe U3JIO:lKUJI HaCTOJllI..\ee nOJIO:lKeHUe Kaparawei1, TO O,llHaKO rJIaBHotf I..\eJIbIO CBoero Tpy;tla OH C'lUTaeT Ha'lepTaHUe 06pa3a KyJTbTypbI ynoMflHyToro nJIeMeHU B ;lIaBHee BpeMJl, KOr;tla OHO 6bIJIO elI..\e caMOCTOJlTeJIbHoti: 3THOrpaQlU'leCKoti: e;llUHJ1I..\etf· TaK KaK B ;lIaBHeti: 3THOrpaQlW!eCKoti: JIUTepaType 3TO nJIeMJl U3BeCTHO UCKJIIO'lUTeJIbHO no,ll Ha3BaHueM Kaparaweti:, TO aBTOp ynoTpe6JIHeT B CBoeM TpY;lle UMeHHO 3TO Ha3BaHue, XOTJl B noCJIe;tlHee BpeMH B PYCCKOtf JTUTepaType no 3TOMY Bonpocy Ha'lUHaeT nOJlBJIHTbCJl Ha3BaHue TOQlaJIapbI J1JIU ToQla· no 06'beMY ABTOP pa3;t1eJIJ1JI CBOIO MOHorpaQl111O Ha 7 HepaBHblx 'laCTei1. B ZAaae nepaou OH paCCMaTpJ1BaeT C KpJ1TJ1'leCKotf TO'lKJ1 3peHJ1Jl rJIaBHei1wue J1CTO'lHUKJ1, HarpOMO:lK;tIeHHble B Te'leHJ1e ;tIBYX nOCJIe;tlHJ1X CpaBHJ1TeJIbHO CTOJIeTJ1tf. OKa3bIBaeTCJl, 'ITO JII1TepaTypa O Kaparawax �• 683 682 CKy~Ha 11 Heoc06eHHO OTpbIBO"lHOCTb r .IWsa STOpa5t Teppl1TOpl1l1, Ha BOCTO"lHble OKI1 CTapa. >fCTocIHI1KOB KOTOPOi1 CKJlOHbI npI1BO~I1T rop, npl1TOKI1 CBe,!leHI1H, OHI1 TYTapbl, ABTOp 11 npI1XO~I1T y:>Ke COCTaBJlHIDT He KaparaWI1 11J1>f BpeMeHa 3aHI1MaJll1 ceBepo- Y~bl, Kaparl1wcKI1i1 H3blK, Ha CJle~bl 1113pYCCKoro I1MeHHO rawl1 J1i1I1, ~aTl1pYIOTCR c~eJlaJlI1Ch PYCCKI1MI1 aBTOp oxoTa, phI6HaH JleCHOe JlOBJlR, 30JlOTa nOCTOJiHHhlX 1I0ro 3aHRTI1R, IDpTax, OJleHb>fM>f wKypaM>f, ceBepHblX RKyTOB' ~aBHO, nepeHSIThle OJleHbl1X WKyp lIMnOpTHblX Y30phI. yna,!lKa OJleHeBOACTBa. B CTaphlM OTnaJlO nl1uty, 06bl"lai1 r Jl,asa He pe3YJlbTaTOM Kaparawei1 qaCTI1QHO nJlO~OB npl1 B T. e· He B KOpOi1, caMoeAoB Kaqe- npOMhIBaHl1>f KaparaWI1 a >f >f3BeCT" a 311MOM KO'IyIDUlI1X 113rOTOBJleHHaH >fJlI1 COXpaH>fJlI1Ch C~eJlaHHOM ~aBHI1WHl1e 113 ynoTpeOJleHI1R TaK YXYAutl1.'10Ch MHCO, KOTopoe, KaK Kaparautl1 nJleMen, nOCBRUleHa CMeWaHI1R B BnpOqeM, 06blQaeB TaK:>Ke peAKo A0I1J111 oJleHei1, 'leM COI.1l1aJlbHoi1 nOCpeAHI1KaMI1 Ky JlbType. nacTyuteCKI1X aBTop ero AHaJl>f3 nOToMy C HOBhlMI1 COMOTOB npl1MI1TI1BHble 'ITO Kaparallllll Bepy, 6ypRT' nl1TaHl1e Horo 'ITO 6blJll1 IToCJle~HRR nJIeMeH 3TOT C0i10TbI' RBJlR- 11 3aHI1Ma- cPOpMy, BepORTHO npaBOCJlaBHOM ceMeM, C03AaHI1IO l1 a Kpyn- BJll1RHl1eM illecTaR ZJl,aBa HOMl1qeCKl1e CKY,l1HOCTh ra~Kl1, My3hlKa, ceBepHblX Ml1cPbl aBTOp CBH311 B ypOBHH 6hlTb lllaMaHI13M norpe6eH1IIR ra~aHt1e 11 TOJl- 06hI'IaI1, KaK HepaCTOp:>KI1MOCTb B qeTBepThli1 06H3aTeJlbHOM B a pa3 MOHOraMIIIl1 XOTlI 3KOHOMI1qeCKOrO l1CKyCCTBy' B Tpl1Hal1!.1aTblO TBop'lecTBa, HeM 6paqB 6paK cJle~yeT Onl1CaHbI JlyHHblMI1 I1rpbl, aCTpo- MeCJi!.1aMl1, pa3BJle'leHl1R, caMOM C 3a- p0,110B' C RBJllIeTCR B TlDpKCKI1M 60JlbutOe HaCJlOeHl1.e KyJlbTypHoe 6J1arO~apR COXpaHeHl111 60Jlee B COX- OTpa:>KaeTCJi KaqI1HI.1eB 11 Koi16aJlaMI1. nOCJle,11Hl1e ,110CTl1rJll1 y)Ke pa3BI1TI1R B ,11l1aJleKTe l1 nJleMeHeM cy6yMep- 3111MHI1X IOpT KOpOM, KaparalllCKOM cOMOTaMI1 xopOHeHI1H noxpblTI1l1 6epe30Boi1 TlDpKCKoe l1 YKa3blBaeT caMOe"CKl1M ,11aBHeM cnoc06e OXOTOM, JIeTHl1X HaBR3aHHOM pe3Y JIbTaTOB ITepBOHa"laJlhHbIM HaCTORUleM Ha3BaHI1M npOlllJlOM l1 C OJleHeBO~CTBa B R3b1Ke, C cOMOTaMl1, 'Iepe3 111JlereHl1hI. p110,11 ,11aBHeM CBH311 KaparauteM IlleM l1 BCTynJleHI1Ji HaCJlOeHI1H. OJleHeM, c.aMOel1CKI1X 3TOM cnoc06e BJlIIIRHl1Ji. ,11aeT 06111ylO CBO~KY CaMOe,11CKI1X CJlOB B npe:>K,l1e Bcero TIOpKCKl1X, B 06paUleHhI BepOBaHl1i1: MoryT CynpY:>KeCKl1e nOJll1raMI1>f HayICe npOHBJlHeTCH CO'IeTaHl1I1 e· 11 qepHhlM. 06hl~eHHOM, KyJlbTypHble 111I1X, B T. Ha- 3aTpy~- npOHI1KaJll1 BepOBaHl1M npI1Mepax. apTI1CTl1qeCKOrO KO:>KaMl1 paHem1I1 Ha Ha3a,11 6hlJll1 IToCJlel1Hl1e l1 JIaMalllCTCKl1e KaJleHl1apb nec HIll, KaparallleM 6eJlhlM caMOeACKI1M 60JlhutI1e npaBOCJlaBI1H. B ceob.ItOU ZJl,ase OTl1eJlhHble e. nOCBRUleHa n03HaHl1H, MephI, nJleMeH, 3anpelI.1eHl1e npl1 TOMy l1 HpaB- 3aI1MCTBOBa- CMellleH111D npe:>KHI1X l1yaJll1CTl1qeCKI1X T. WaMaHI13Ma TlOpKCKI1M RBJlRIOTCR 11 JlaMaI1CTCKI1MI1· JIeBI1paTa, TaK:>Ke Bl1oBaM, CJle~bl Bhl3hlBaeT y:>Ke ,11BeCTIIIJleT npe~CTaBl1J1 3anpeUleHI1e 06'bRCHRTb crpaT ynoTpe6J1HJlOCb 3al1McTBYR 3TO He- :>K113Hb peutalDUlI1M OToco6J1RIDUlI1XCR RBJlJieTCR cnoco6CTBOBaJlO ~BOJ1CTBeHHbIM, COlO3a, '13 Kapa- 3aMY:>Ke- 11 RKyTOB. TaK:>Ke BJlI1RHl1e CBH3b BepOBaHI1R nacTyllleCKl1X CHOB aBTOp BAOB!.1aM Ha Ha- a BepOBaHl1i1: 3J1eMeHThl BJlI1RH>fR HanpI1Mep '13 BCJleACTBl1e npo"lHylO 6paQHYID BepOBaHl1R, WaMaHI13M peJll1rI103HhlX XpI1CTl1aHCKI1MI1 l1 C.'1e~aMl1 He- B TeCHaH Onl1ChlBaeT MHeHl11D HaM60Jlee CJleAl1eM. I1MeJl>f nOHBI1J1J1Cb TOJlhKO OAe:>K~a. OAe:>KAhl BhluteJl 6bIJlI1: CKopee ypacax, aM6apbI Hl1eM, ITo KOBaHI1e I1MnOpTl1pOBaHHoM OJleHeBOACTBa TOJlbKO nacTyuteCKI1X "ieTSepTa5t >f ITpe:>KHRJi B ZJl,ase nRTou CTBeHHOCTb. B npaBocJlaBHylO a eHI1Cei1!.1eB I1MeeT AO CBOeBOJlhHbIMI1; YCJlOBI1RM>f, Hecnoco6cTByIDUll1MI1 :>K11J1I1UlaMI1, o~e:>K~oi1, ~aBHO OT 60Jlee - 6epe30Boi1 3TOM rJla3a 60Jlee pa3- npe:>KHI1M rpynn. HeHI1R, Kapa- B 6bITOBblMI1 CJlOBa, KaK paCTJ1TeJlbHbIX B HblX MHOrI1X HO ~I MOJlOKO, OT B 1136bI npl1"1eM po~ TaK Bhl3BaHO HI1X BOJlR COQeTalDUlI1XCR, BpocaeTCR caMOe,11CKl1e, TlDpKCKlIIe pa60"lI1MI1 He 'lTO RBJlReTCR y ITo l1eBCTBeHHOCTb BJlI1RHI1IO BCTynJleHl111 3aMeTHhl HaeMHbIMI1 EUle I.1epKBI1· npl1 CI1JIbHO MY:>KqI1HaM. 3Ha'I11TeJlbHO npl1nl1CblBaeT 'ITO 3aCJlY:>KI1BaeT K COXpaHI1Tb CTaJlI1 cynpy:>KeCTBO Toro, cPaKTopOM HpaBbl aBTOp 3TO, TaK:>Ke 3a1llMCTBOBaHI1Ji nop Ha BCJleACTBl1e BHI1MaHIHI oTHOuteH>f1D 110Jl:>KHa 6blJla n03)Ke 06CTORTeJlbCTBO no KOTOPhlX KaparaWI1, JleTOM BhITeCHeHa CBR311 C ynaAKoM rautei1. :>KeHUlI1Ha Ol1HaKO Oc060ro :>KeHUlI1H I1Me- 3aHHTI1RMI1 >f npO:>KI1BaJlI1 PYCCKI1X. MaTepl1aJlOB, pOAHble a KyJlbTypoi1, BpeMH OTJll1qaRCb Cpy6J1eHHhle y:>Ke ~BYX np1ll06peTeH1IIHM>f, C Tex 111c0611paHI1e nOCJle~Hee nOKphlBaeMhlX y CO~ep:>KI1T MaTepl1aJlhHoi1 rJlaBHbIMI1 11 ceHa· He B ~l1aJleKT. H3blKaM1II, ~l1aJleKTaMI1' cYUlecTBOBaHI1R, pa60TaJl>f "POB CTOJleTI1Ji no~aHHhIMI1. :>K11J1hIX nOMem;eHI1i1 po~a CTBa, BpeMeHI1 19 eUle n03~Hei1WIIIMI1 BeKaMI1, noro KaparaWI1 caMOe~CKI1i1 3J1eMeHTOB nOCJle~HI1MI1 OJleHeBO"CTBO 11 CB03Ql1KaMI1 KacTpeHa 11 HKYTCKIIIM 3aHI1MaeTCH B BpeMH nOJlOBI1He ynoTpe6J1HJlCH HeCOMHeHHO nl1UlI1. n"leJlOBO~CTBO. CTBe KOCBeHHoro nyTewecTBI1i1 YCJlOBI1HMI1 npl1rOTOBJleHI1Ji B 11 aA- PYCCKI1M ,ZJ;0 He~aBHero HO MOllrOJlbCKI1MIII TpeMR 3KOHOMI1'IeCKI1MI1 cnoc060M C RBJlHIDTCH KJlI1MaTa, BblMl1paHI1H HaCTOHUlee e~I1HI1I.1bI. yi1rYPCKI1M cPJlOpbI, "II1CJleHHOCTI1 np06J1eMoi1 B caMOe~CKI1X C KOHTaKTa H3hlKa "ITO Hapeql1l1, nHTI1, KpOMe CBH3b B ZJl,ase TpeTbeu HHO TlDpKCKOM 'II1CJla YKa3bIBaIDUll1e HBHble c06I1paTeJlhCTBOM' paBHOnpaBl1e 06blQaRM oc06eHHocTeii ~OpeBOJlIDI.1110HHbIM TaK:>Ke y6e:>K~eHI1ID, reorpacPl1"1eCKoi1 06ulero H3bIKa, npl1MeHHeMoro I1CCJle~OBaTeJlbCKI1X 113 IOUlI1XCR BI1TOe BI1PID3bI, cPayHbI, Kaparawei1, 3aHI1MaeTCH K rOBOpl1J111 Ha yJlycax KacaIDU111eCff oc06eHHocTi1 pa3~eJleHI1H, npaBI1TeJlbCTBOM' eTCR reorpaq:lI1"1ecKl1x npO:>K11Ba1DT KaparaUII1' CaHHCKI1X nJleMeHI1 B Onl1CaH111D HeAOCTaTOK 11 BepOBaHI1i1. CMOTpH MI1HI1CTpaTI1BHOrO II "IyBcTByeTcH peJll1rl111 11 KaMbI. ABTOp a Bcero 06J1aCTI1 nOCBHUleHa aHTpOnOJlOrl1"1eCI{I1X BO BOJlee B B ne- ITepe:>Kl1TKOM CXO,11CTBOKaparaBblCOKoro nepexo,11Y K o6Ulero 3eMJle~eJlb- �685 684 buch". 'JeCKoMy Tpy,lly. BOJIee MJIa;n;Ull1M KyJlbTypHbIM HaCJIe;n;l1e 6ypltTCKOrO Hl1eM RBJIReTCR cYUlecTBeHHbIM BJlVlRHI1H, a BJlI1HHl1e 06pa30M caMblM pyCCKOi1 5bITOBbIe HaCJIOeHl1eM CJle;n;yeT C'II1TaTb MJla,llUlI1M Ky JlbTypHbIM KOJlOHI13aU;l1l1, KOTopoe HaCJIOe- npe06pa3l1JlO YCJlOBI1R 3TOW H03Ha'II1TeJlbHOW CJIe;n;yeT ~3;n;aHO Horo X03ltWCTBa AaBHero 3THI1- 'ITO 1593-1711 (B B :no rr.), CI1JIe311~; rrpO~3Be;n;eH~e, KaCaeTClt oc06eHHO npeKpacHo Ha'I~TaHHOCTb 'J.eH~e 3HaeT npO~3Be;n;eHl1lt B cpe;n;HeBeKoBylO ~CTO'IHI1Ka CI1CTeMbI ~ CaKCOH~~. JlI1TepaTypy O;n;HaKo 3TO 06CTOltTeJIbCTBO CMbICJle 3eMeJIb- cpaBHeHl1e MeKJIeH6ypre 20 6bIJIO 'IaCTI1'IHO '-IeHHO B HeM ;n;peBHIOIO ~ BHYUlI1TeJlbHa; KOTopoe TOJIbKO X03RWCTBa B CI1JIe31111, BpaH;n;eH6ypre, ABTOp 'leCKOW rpynrrbI. 3aMeT~Tb, pa3 ~ ero yMeHbUlaeT ;n;Jllt ~CTOpl1l1 3Ha- Cl1Jle3CKOro 3e- MJle;n;eJl~R' BTOpbIM ches B CVIJIE3CKAH ArPAPHA.fl JIVITEPATYPA VICTO~HVIKVI KAK K VI )KYPHAJIhI VICTOPVIJ1 )J;EPEBHVI XVI-XVIII VI 3EMJIE,n;EJIVI.fl Erfahrung AepeBeHb MomHO Jly'lUle B Cl1Jle31111 CJle;n;yeT pa3pa6oTKa l1CKaTb I1CTOpl111 ;n;epeBeHb ,lIYKIJ;l111 11 TeXHI1Kl1 l1 KaK RBJlRIOTCll rrp05JleM ;n;alOT QeHHble HOBbIX HeMbICJll1Ma CI1Jle3CKOro KHl1mKI1 l1 He3aMeHI1MhIe TaKylO KaM K l1CTOpl1l1 ;n;epeBeHb, T. e. l1HBeHTapeJ'1, MomHO I1X pa3;n;eJlI1Tb B03HI1KUll1e CTBOM l1 Jly'ulIe Ha Ha C KOTOpblX cOJlepml1T CeJlbCKO-X03RMcTBeHHbIX CBe;n;eHl1R, ocnOBaHHble Ha I1CKJlIO'lI1TeJlbHO paTypbI, rJIaBHbIM KHl1rl1 05pa30M O'leBI1;n;HO, 'ITO ~TO KacaeTCll rrp0I13Be;n;eHI1W, onbITe. ;n;peBHIIx nl1CaTeJleM caMylO 50JlbWylO HeMeU;KI1MI1 Y'leHbIMI1 Ham1caHHOe a 3. OCHOBaHl111 ;n;aBHew CI1Jle31111, TO BO rJlaBe KOJlepa, 3eMJle,lleJlbQaMI1. 2· ;n;pyraR schlesische cJIa6ee TPY,lI mit HPbIM BaeT CTOpOHHI1K oco6eHHOCTI1 KHl1rl1, BTopaR arpapHbIM 'laCTb KHl1rl1, B03JlI1Te- BonpocaM' ,Schleslsche oekonomische Ha HaXO;n;I1TCR rrpoodeI' 1773-1779); TI1Ha Haus- • Ha'IaJll1 nOM rpoccepa patriotischtT Tpy;n; K. cPOH BeH- Landwirtschafls- Orrl1CbIBalOIU;l1ti cneIJ;l1cPl1'IeCKl1e rrpl1pO;n;HOro B. RBJlReTClt ;n;JlR oTHoUlerIVIM' X03HWCTBa. OH ocoABTop BOCXBaJlReT JlyroBo;n;CTBO, paCCMaTp~- Onl1ChIBaeT CeJlbCKO-X03HW- 11 VlCKyccTBeHHoro B CI1Jle31111, TaKme Toro, 'IT06bI rropBaTb y;n;06peHI1R Sammlungen" Del' del' BhIXO,!\VlTb B cPOHe oco6eHHO und (BpOIJ;JlaB, 1783 GeseJIsch,ft 1780) B Pe'I~ CVl- Ha HOBbIX JKypHaJlbI 1754-1762, Gesellschaft rry- in Schlesien J1 ,.Schlesiche T· I-III); in Sch~esien" neue oekono- ProvinzialbIiHter", r. OT'IeTJIVlBO BH;n;Ha Opl1rI1HaJIbHOCTb gar ~ 3Tl1MI1 113;J:aTeJIbCTBaMI1 6hIJlI1' patriotischen pa triot. KaK CO CTapow 3eMJle;n;eJme CeJlbCKO-X03RWCTBeHHble Qe.TJb1l1 pR;n; cTaTei1. (BpOI:(JlaB "Kurze abge- TOMa). 3Ha'I~TeJlhHO schen CpaBHI1TeJIbHOM OBI~eBO;n;CTBa ~ Cl1JIe3CKMe Nachrichlen Nachrichten" Tl1rra Erfahrung mit X03RWCTBa 11 rrOCTpOI1Tb C~Jle3CKOe IIepBbIe (BpoQJlaB, E;n;Ba JlI1 He B CI1Jle311~' 3TY TeMy mische JII1TepaTypbI, cnoco6bI OJlI1KYIOT Ha :,Oekonomische pomme' CeJlhCKOrO die RBJlH- HOBoro und BH~MaHVllt C 3TI1M, yJly'IUleHHOe CI1JIe3CKOro OCHOBaHI1HX. KOTopbIe "Oeconomia HOBOW cPOpMbI nepl10;n;OM rronbITOK, CTeMOM ceJlbCKOrO TOJlbKO 1786), auf 11 ;n;aeT CI1CTeMaTWlec- Landwirt und Ha JIeo- I1MeHI1HMI1 1750) X03RwCTBa· 1771-77,3 )J;ocToeH B Tl1na .fl. und (Sorau, JII1TepaTyphI schles. X03HI1CTBa nOJlOBI1Ha XVIII IIocnoJlI1TOM, 05pa30M, 'laCTb T, I-II). 60JlhUlJ1M~ Grundsatzen, (BpOl.VlaB 6bIJl Tpy;n; "Ni.itzliche CeJlhCKOrO ,.Die nach •.. (faJIJle, ~ HOBoro Tl1n ;n;o 113BeCTHOW CTeneHI1 Landwirtschaft d'3r markischen CI1Jle3CKOrO y'IaCTKOB IJ;eHHOCTb I1MelOT CeJlbCKO- 3TOW ;n;aBHe1>IarpapHOM 1771, arpapHbIX X03RM- der (Der cTa6YJlHIJ;111OCKOTa 11 B CBR3.1 05bIKHOBeHHO JIeT. Ero CMJle3CKOW arpapHOW Dresky schlesi- aBTopa. TaKOW JII1TepHTypbI 60.lIbUloro ~l1pHepa schlesis~hen ~ ynpaBJlRBIIHlM 30 zu Landwirtschaft B. BpOIJ;JlaB (ieHHOCTI1 KaTerOpl1l1. 1593-1601 handelte CO;n;epmaHI1R, ArpapHbIe "HausviHerliteratur", B H. G. von 0PY,lll1lt 3eMJIe;n;eJlb'leCKOW no RBJIHeTCH Tpy;n; CTBeHHbIe C CeJlbCKI1M KOTopbIe Tpy;n;OM ;n;OCTOBepHOCTl1 arpapHoro aBTOpaMl1, c06CTBeHHOM Ha l1X COBoKynHocT~ KJlaCCJ1'IeCK~M arten HI1M l1CTO'lHI1- JlIOCTpaU;I1M l1 rrp113hIB- 3peHI1R KpeCTbRHI1Ha, KeH;n;OpcPa "Vergleichung 3aMeUlaTeJlb K Onl1CaHl1e Freyheit. HOBeJ'1UleM HaUlei-1 X0311MCTBa 113 ;n;aBHI1X, rJlaBHbIM X0311MCTBeHHbIe rrp0113Be;n;eHI1H rrepBOM 113Be;n;eH.le H. TO'lKI1 1. rpyrrnbI: p~MCKI1X HI1KUll1e arpapHbIe BbIUleyKa3aHHblx KaK 11 Te I1CTO'lHI1KI1, rrpl1 I1CnOJlb30BaHYlI1 orrbITHbIMI1 OrrI1CaHl1R B ;n;aBHl1e KpI1TI1'leCKI1 l1CCJle;n;OBaHHbIX, OCHOBaHl111 COJlI1;n;HOrO 03HaKOMJleHMH SIBJlHIOTCR MHOrOJleTHI1MI1 l1 Ha3bIBaeMOW ;n;JlR I1CTOpl111 rrpo- O;n;HaKO CTPaHHOe ;n;o CI1X nop Ha5JlIO;n;eHI1M, rrp0I13Be;n;eHHbIX COBepUleHHO VIMeHHO KOTopble Koe rrOJlHall 3TI1X l1CTO'lHI1KOB. O;n;HaKo aHaJlI13Y' Tpl1 pa3pa60TKl1 3arrI1COK, (l Trbaren TaKme TUlaTeJlbHoMy 113Y'II1Tb l1CTOPl11O KaK 11 rro OTHOUleHYlIO K ,lIpyrl1M KOHTpOJlhHbIX HbIX CrrI1CKOB. VIx HymHo, nO,llBeprHyTb Mepy 5e3 CBe;n;eHl1R' rocrro;n;CTBOBaJlO CTBO OTHOCI1TeJlbHO OIJ;eHKI1 3Ha'IeHI1R nOJlHee, l1CTO'lHI1KOB' BOJIee 3eMJIe;n;eJIl1H. 3TI1Ml1 l1CTO'IHl1KaMl1, I1CTOpl1'IeCKOM Jll1TepaType CJle;n;yeT rrpl1MeIUITb MomHO onbITe aBTopOM Einleitung abgefasstes Hel13BeCTHoro B Cl1JIe31111 HOBbIW, yJIy'IUleHHbIW Ha Cl1JIe31111 B Te'IeHl1e gegri.indete RBJIlteTCR "Kurz 1700), pyKOBo;n;CTBOM 3eMJle;n;eJll1S1 60Jlee eTCR KaK IIepBbIM nOJlb;n;T, CbIH CI1Jle3CKOro Pe310Me CTpeMllCb, OCHOBaHHbIX CBe,lleHI1RX' B CaKCOHI1I1 ~ po;n;a B. nOltBJlReTCR KH~meK, Hay'IHbIX 3Toro (BpO'-lJIaB, nOJIOBI1He XVIII arpapHbIX BB. np0l13Be;n;eHl1eM Wirtschaftsbuch" einfaltige Einlei tung zu der Tpy;n;a Map- Landwiltschaft". �T 686 npMrOTOBJJeHHOrO K rre LIaTVI M M3AaHHoro nepeBo,/\ M. 3TO IIMrrpeKa)· eAI1HCTBeHHoe J1CKJJIOLIMTeJJbHO nOCBRII..\eHHOe B HI1}KHei1: CMJJe3MM, K TmlY nORBJJeHMR rrpOM3BeAeHMll MMpOBOW ,/\aBHei1 LITO He 6blJIM orry6JII1KOBaHbl Ha6JJIO,/\emlW KpeCTbRH IIOHeBOJJe KaMI1, ,/\Pyrl1e pOAe TPYAa He TPYAbl B ¢opMe norO,/\bl, etpEssima" B pa3HblX f, CneI..\l1aJIbHblX KOTopble 3aHI1MalOTCR cOBoKynHocTblO np06JIeM CeJJbCKOrO 'ITO ,/\aJKe OT,/\eJJbHble J1 peKax 1573), Koro BeKe 06pa60TaJJ TexHI1KY Ha a BO Bp0I..\JJaBe CI1JJe3CKOro pbl6Horo nOJJbCKOM R3blKe X03Hi1- 6blJJa 1547 B H . .n:y6paBl1yca enl1CKOrra I1CCJJe,/\OBaHl1e Ha orry5JJJ1KOBaJII1 Te My "De AByX piscinis et Ha CT. MHrJI€T 11 I1HorAa 06BI1HeHI1e He TaKJKe KaTaJIOr IIO'ITI1 AeJIa CpaBHJ1TeJIbHOe ny6JII1'lHOe He,/\aBHO AepeBlIlłX Hblp9K. 3aHI1R, Bcex MAJIoJll B IIOJIbIlIJ1 XV-XVIII ynOMI1HaeTCll verba improba JKI13HI1 I1JII1 He3aKOH- 113BI1HeHl1e nepeA rrOCTpaAaBureMy Cy.n:AX B B.B· KaKOM-HJ15YAb 11 OTJIaRHI1R, 50JIee 05l1AqltlK I1JII1 nOABepraJICR nopKe 60JIee CJIaBY", BCTpeqalOTCJI "nOXI1ll..\eHl1e CJIaBbI", nOTepneBWI1M' 3TO ¢OpMa.TIbHO CYA 6bIJIO HeKOTopbIX Orrl1CaHHbIe YKa- CBH3aHO C "B03Bpall..\eHl1eM 0511AQl1K "OTJIaRJI CBoe nOHoure- TOM, 'ITO HyJKHO CKaMblO". KOHqaJII1Cb 'lall..\e 06I1JKeHHbIM. Cepbe3HOM AOJIJKeH MOJKHO 6bl nJIaTbR"). 5blJIO KaK Bcero "OTJIaRHI111" l1 CBeAeHI1R o naA ApeBHl1e A06pylO B cYAe 05ll..\I1HOM. B BeCbMa noc.TIe Toro, Bcero npl1rOBOpOM, ECJIltI KTO-HI15YAb npecTynJIeHltIl1, 6bIJI ell..\e TO 3anJIaTl1Tb rrpl1Ka3bIBa- 5blJI HaKa3aHl1e, KOTopoe 05BI1HlleM K}lOMe 113Bl1HeHl1R AeHeJKHbli1: I1JII1 3aKJIIOqeHl11O B TeMHI1I..\Y."tleM 60JIee 5bIJIl1 06BI1HeHI1R, TeM 50JIbWe Pe310Me B 9TOMY nepl1o,/\y, HacTynl1JIO c06paBwe!'1:cll "BJIe3WI1 AeJIa Cql1TaJII1Cb rr030p- CJIOB, nopoqall..\I1X 3aKJIIOqaJII1Cb COXpaHI1JIltICb ¢OPMYJIbl xapaK- 06BI1HeHI11O B CJIOBeCHOM nOHoureHJ1I1' JKeCTOB" (TyT qall..\e rAe qeCTI1 ceKcyaJIbHOrO KOTopble BHHOBHI1K 113BI1HI1JICll nepeA B rrpl1rOBOpe MeJIKl1e TOJKe HapyweHl1e "tlall..\e 'leM npl1nO,/\HeCeHl1e CJIyqallX 1Oll..\I1M113BI1HHTbCH rrepeA .nEPEBEHCKMX no KaCalOll..\l1eCR 113BI1HeHI1R, KOTopoe BOJIee B nocTynKoB, "Hey'ITI1BbIX 11 ,,3a30pHoe BO 5blJIO 9TO CAeJIaTb "tlECTM verba", 11 B npocTyrrKax npecTynJIeHl1eM. "HenpI1CTOWHbIX nOCTaHOBJIHJI, 'łT05bI MMXaJI CTawKYB HAPYIlIEHMM honoris". B'B', B.B. Mbl HaXOAI1JII1 3Ha- 3,/\ecb OCHOBaHl111 I1CTO'lHI1KOB, OTHOCllll..\I1XCll K Hl1e". O 11 XVI 11 XVIII po,/\a· KaCaJIOCb RBJIllJII1Cb B cY'/\ nocTyrralOT CJIaBbl" TJDKBbI B I1CTOqHI1KaX ,.adiudicatio 6ecrryTHow XV 3Toro B yrrpcKaHI1J,oI B KpaJKe "BblnllqI1BaHl1e" (KpaKoB np0I13Be,/\eHI1i1 A a KHI1JKKa OJIOMyHeI.:l- piscibus". BbIweynoMllHyTbIX J 960) (BpoI..\JIaB, rOAY ony6JJI1KOBaHa e", fama KaCaJII1Cb KHl1raX MaTepl1aJIa COCTaBI1Tb Crrl1COK 9TI1X B npy,/\ax CTpyMeHcKI1 nae XYJII1TeJIbHblX CJIOB ("mala ,/\epeBeHCKI1X 60JIbWe Bblpa}KaeTCH BpeMeHa BI1,/\bI arpap- X03Ri1cTBa OJIb6pl1XT cy,/\e5Hblx HbIMI1, XOTll HOW rrpO,/\yKI..\10111 I1MeJJI1 CBOIO OC06ylO JJI1TepaTYPY • .nOCTaTOqHO ynOMJlHyTb, 'ITO ell..\e B XVI be OTHOCRll..\I1XCllK XV OHI1 06blKHoBeHHo 'lI1TeJIbHO Tepa; co,/\epJKaHI1R' rrpl1WJJOCb OrpaHI1LII1TbCll TOJJbKO TaKI1MI1 CI1JJe3CKl1MI1 KHI1JK- CTBa B CI1JJe311101'HYJKHO nO,l\"lepKHyTb, 3arr11CKaX, cYAorrp0J13BO,/\CTBO HOCI1T tio HOpOJKAeHHOCTI1. COJKaJJeTb, KOTOpbli1: nl1caJI pa3JII1LIHblX l1 MHOrl1X Bell..\ei1 no,/\06Horo "rcstitu I1Hor,/\a 06 ynoTpe6JIeHI111 Hai1TM BO Bcei1 aqlopl13MOB "iustificato", B cYAe5Hblx X03J1WCTBY CJJeAyeT rpoccepa, 687 Ha3BaHl1e: npm13Be,/\eHMe, EFFn 7 113 KOTOpOW OH npOJ1CXO,/\I1JI' Bce (nOJJbCKMi1: CeJJbCKoMy JJMTepaType· Ha,/\ C06paHI1eM r. B., T. e. HeCKOJJbKO paHblue IIo,/\06Horo KaCaTeJJbHO 3eMJIe,/\eJJbLIeCKI1X pa60T CBoeM ell..\e C KOHI..\a XVI CeJJbCKO-X03Ri1cTBeHHoi1 O ca,/\OBO,/\CTBe 11 Tpy,/\HJJCll B KpeCTbRHCKOMY KOJJepa. 1954 C. MHrJJeTOM B n WTpa<t> TRJKeJIble rp0311JIO JIerKOMbICJIeH- HOMY 06BI1HI1TeJIIO· .n:epeBeHCKI1i1 CY,/\, KOTOPblW nOCTeneHHO 1Oll..\I1MCllKOHTpOJIb yca,/\b6bl, 'laJIHCb B B AepeBHe caMbIX M cpe,/\H J13BeCTHO B CJIyqaJIHCb 'leM CYAOM "et quarto utrum inhonesta". eum TaK ,/\eJIa cYAe5HbIx KHHrax sibi TaK decr npHWeJlbI..\a 5JIarOHpaBI1R" AeJIa, interrogavit aliquam KaK vit JIaKOHI1'leCKH 3aKJIIOLIaJIOCb cy,/\e6Hble rrepe,/\ ius HI1X TaKJKe AaBHI1X AepeBeHCKHX DlHHCTBO 3anl1COK no esse daret bC'nae J13BHe, TO OH npl1HOCI1JI (.,litterae (XV-XVI pro YCI1JIJ1Ba- furticinio B. B) po,/\a BblAaHHoe raJII1Ha MblTHI1KYBHa pro CIIJIAB rrpe,/\CTaBaJI tertio aliqua IIO BEPXHEJIl CO~E et Pe310Me alia 05BI1HeHI1eM - ECJIJ1 no,/\o3peHl1e J1Hor,/\a CBoero 50JIbTOqHO "tlall..\e Bcero secundo, vel CJIy- CJIaBbl". BcerAa B KpaJKe primo. C ¢OpMaJIbHbIM famae". conservator.ae"), He (diffamatio). communitalem BblcTynl1JI Bce KOTopble .,nOXHll..\eHHH COCTaBJIeHO, 'ITO OCpaMJIeHHe totam cuipam et O no,/\ AeJIa, B KOTOpblX 06BI1HeHHblfl HHKTO He fore nOAnaAaJI CY,/\I1JI B OCHOBHOM Bce .nO CI1X nop rraJIO Ha rocrrO,!\CTBOBaJIO MHeHl1e, BblBOARll..\eeCll OT reorpa¢OB BHTHa,/\I..\aTOrO CTOJIeTHR, no KOTOpOMy, KaK Ha Bl1cJIe "CBI1,/\eTeJlbCTBO npaB05epeJKHblX 05Utl1HOW AepeBHI1, • npHTOKax B BepXHeM TeqeHI1H Ae- TaK l1 Ha ee I1CXOAHblX He 6blJIO CIIJIaBa, TaK KaK �c , E' '. <.'''.". me 7' '"1-" J • , 689 688 npyTbeB rOpCKl1H xapaKTep TpaHCrropTy 3Tl1X peK JIeca· 3TOMy 6Y,ATO COBepllieHHO npenRTCTBOBaJI B03peHMIO npOTMBOpe'-laT TOJIOrl1'-1eCKMe MaTepMaJIhI, KacalOll\MeCR BO,AHOM}' MCTOpM'-IeCKMeII ,Al1aJIeK- CnJIaBa no BepxHeMy Te'-leHI1IO COJIbI B 2KMBeQKOH 3eMJIe· C CbIBalOll\l1e CnJIaB JIeca no HMH - MCTOpl1'-1eCKOe II TelliMH, 1859, Horo 6hlJI HHoTa, CKJIOHa KapnaT, COJIe Bblwe (MHBeHTaph HhIX a BToporo Jleca MaTeJlSIMl1 II Ha'laJll1 ,Aoporl1 BecHoi1, OCaJK,I:laJlM Ha TaK KaK 6peBeH, Cnoc06 M3 60JIee Ha3bIBaeMblX 25 - BepxHeMy ,I:lJIR KpenJIeHMR 6bIJI no nRTI1 P;J1J1Hoi1 B TaKJKe KmIeQ no 60JIee CnJIaBy Ha (B JKe- a nepe,I:lHMii 'I'e"leHl1lO He Ha pa3HbIe rB03p;M. l1J1I1 ,n:a)Ke JIeca, pyJlh 6bIJI JloKTeii ,n:JlSI npl1'-1aJlHBaHl1SI '-IaCTO CBepJlax. peKe 36 copTa H "KpJKenl1H", 6e30naCHhIH, sapHbli1 He ynoTpe6J1RJlI1 T. e. lliHYPOB. cKpy"leHHbIX Tpex) (22 mIOT ,!lO ,!IeCRTl1 MeTpa). IIJlOT ynpaBJIRJlO K 6epery, a KaHaTOB, l13 npYTheB Ha!Vl ,I:lOceJle TepMMHOJlOrl1M, KaCalOll\ei1cR COCTaB JKI1Be,--\KMXCnJlaBll\HKOB 1130JIl1pOBaHHYIO rpynny· CeMaHTM'-leCKOe 3Ha'-leHl1e, Oc060ro TaKJKe HO TaK l1BhI MJlM ,I:ll1aJleKTOJlOrH'-IeCKI1X MaTepl1aJlax: (nJlOT), KpJICenUHa pO,I:I KanaTa, CnJlaBa, COCTaBJIl1eT KOMnaKTHylO BIIHMaHI1R HenOAaBae:\10e nocJle;:\Hee TIepeCeJlCH'-IeCK3R TepPI1TOpl1!O. CKl1M HaCeJleHl1eM, we.l1h,--\bI, T. e. 3ey.Jll1 3acJlyJKMBalOT HapaBHe CKpy"leHHOrO C 3Ta, nepeCeJleH,--\bl eBpOneJICKl1X l1CKOHH rycTo TEBEJIb ITOBETE OXBHTH:la, c-reneHH, 3eMJm. H O"leHh CJlOBa II nOHRTMeM 1939 113 l1BOBhlX nPYTheB v. npe.n;c-raBl1'rb KapTHHy a y~11Tb!BaR pHO,n; C Y!HBapR no anpe.nh 3T1-l0rpacj:la, TO ,L\JIR rO,I:la Hcc.nep;oSaH]:1y!, KOTopbIe Hero caMhlM ó.JI!O,I:laTb BOO<-IJ1IO,RBJIl1eTCI1 npl1Mep EO,I:llllJ.\HXCSI113 KyJlbTypbI nOBeTa. O,L\HOrO Ha'-laJla, OnOJlRH KyJIbTypbl H MCCJle!\OBaHlm ITepBaH B nOM nOCeJleH,--\eB, npH5blBllll1X HanpaBJlel-ll1Jl rMMHbr, 3aCeJlel-lHbIe XOTR 11 Bbloco6eHHocTH: Ha Teppl1TOpJ110 6Y,I:lYT npOl-\OmKaTLCR. B npOM3BeAeHI111 BbIIlHCOK 05U-lHH (rMJ1H) no BeTa, orrpOCHO,,"1YJll1CTY. B "tlTO AalOlI.\~[MCR Ha- ,I:lByX Ky.JIbTyp, L pa60TaHHoMy HeCOMHeHHO I1MelOlI.\I1X pa3J1H'-IHble CTaAHI1 HCCJleAOBaHI1H 3aK.I1IO laJlaCh H3 AOMOBblX I{Hl1r pa3HblX 1. KOHTaKTa HO lIX B ne- 3TOj;'1 TeppJ1TOpMl1. ~IHTepeCHhIM. 113 HaCTORll\ero rrpoq,eCC110H<lJlbHblJ1: COCTaB, 6bJ.T1l1 np0]:13se,n;eHhl KacaeTCR 113 'raK}Ke npoc-rpaHCTBeH- HOBOnpl111IeJIbl.\eB B onO.l1hCKOM rrOBeTe, 1949 nO.l1b- perraTpl1aHTbl rO,I:la ITOJlbllle. npO]:1cxO}j~)J;eHi1e H pe3Y JlbTaTC cor JIaCHO 3apaHee npoH3Be,L\eHHblx pa3- J1cc.Tle,L\OBa- B onO.'IbCKl1!vl nOBeTe: nO'JTI1 llCK.'JlO'IlITeJlbHO TY3e~1łlbl\J 3,ąe:\leHTo,r (HBTOXTOHaMI1). 2. l1X rpaTBa KopeHHbIM COCTaBJliIlOT MHJlbIii npOl.\eHT "tlT06bI p.pyrl1x 11 OnOJIh- ,I:l0 cerOp;r-Il1111HerO ,I:lHP.. ITpl1- ]:13 l.\eHTpaJlbHo>1: ITOJlhlliH .n;o KpoMe TaKJKe 3aCeJlel-maH 3TI1X lIUITeJlef1 rOCYliapCTB, pacnpe.n;eJIeHI-1R r.r. ).io ~13BecTHoH npvlHa,I:lJleJKaBIllI1X Hace.l1eHHp. onoJlbcKoi1 Horo 3eMeJlh, cOXpaHHJIa BOCTOąHhlX 3eMe,lb, n;pyrl-1x 1945-1947 KaMn<lHI1SI B ')TBOC,E3HHblX ITo.JIbllleff CJlO- B l1MelOll\I1XCR CJlOBapl1X II ,I:lPyrl1X 'Kenc B OITOJIbCKOM Pe310Me 1I11H AHq,cpepeH,--\HpOBaHO 113BecTHoi1 .1HCTOB1Wl(U - MMrPAIJ.MOHHAH HAPOJJ:OHACEJIEHMH HeCKOJIhKI1X nJIOTOB B HM}KHeM Te"leHl1M peKM, KOr,I:la CnJIaB .'IerKMii BHypeKn, BO,l\bl. IIMeIOT 3Ha'-leH]:1e ,I:lJlI1 3KOHOMI1'-1eCKOfl IlJlaHl1pOBKI1 TpY,!leH, l1 3a,I:lHl1H M ,I:lBYX CnJlaBll\l1KOB peKM. Tpa npMMMTMBeH' ,n:JIR CKOJla- JKeJle3HhlX ropHoi1 MeTpoB) YCJlOBl1SI nocJle 06blKHoBeHHO I1CK.TlIO'-Il1TeJlbHhIX CJlY"laRX (15 AO 3a:vlep3aHHR, rrOl-\HeCeHl1e ypOBHR cnYCT, - nOBopOTa o IlPOCTPAHCTBEHHAH TeppM- M npO,AOJIJKa.TlCSI,!IBa Tpl1 nJIOTOB 6hIJI CTpeMMTeJIhHoi1 JloKTei1 na:Jyxou Kpyn- HeCKOJIbKO Kl1JIO- B0l-1hI 6hlBaJI l1 oceHblO KOJlbI, peKe B noo Cy60'-l My3ee opelliHMKa· M3 Maplip. pacnOJIOJKeH- (OKOJIO 20 KM Ha IOrO-3ana,A CYJlh KJIMHhSIX, peJKe BOAa KUC - cnycT; CaMI1 CTaJII1 npe,Anpl1HI1- BO,Abl, CaJIaBJlSIJII1 nocTpoHKM ynoTpe6JIRJU1 CnJlaB l1MeJI ,I:lBa pyJlR MM no JIeTa }la B03pUCTaHl"e BbICOTa, CJla6btU I-WpTe __ BHeWHRR l-\yra peKH, nOBI1HHOCThlO ,AO MOMeHTa nOAXOlll1Ill;Me ,!IJISI :noro B Ha'-laJIe 6YKOBbIX CKOJla'-lHBaJlM pYKonl1Ch p;epeBeHh, OTp;aJIeHHOM Bcero B p;epeBHe C71YCT 11 ntJICemJlft nOBopOTa ro,I:lY, oceHHee cKylO cYll\eCTBOBaJIM '-IMBaHMSI nJlOTOB no- B B KpaKOB. B MeCTe, 3aBMCMMOCTM OT ypOBHl1 ,!IOCKM11 rOHTbI. KpenocTHble rop;a, KpeCTbRHe JIec B pa3Haił 3ana,!l- CTOJIeTl1Sl Te'-leHMI1, a ,!IoJK,!Iei1. BhICOKMt1 YPoBeHb B rOA: ,AHSI' B 1715 (rypaJle) r· MeTpOB OT l1CTO'-lHMKOBpeKM, pa3a ;':lyra IIJ!H npJlCU6blT:J'K, BO,I:lbl II ero paHHl1M CBM,!IeTeJIh- "laCTM JKI1Be,--\Koi1 3eMJlM nOJlOJKl1J1a nOCTPoi1Ka Ha'-ll1HaJlCR OT }KMBe,--\a), rAe TPeHHiłił xopoumu cn.'WB py.ąb ypoBeHb ,AOHece- BOCeMHa,!l,--\aToro 6LIJI KpenocTHoi1 CnJIaBJISITh 1884 B JIeca npOJlMBHblX Ha"laJle rYPKl1 II03JKe nepBoro BeCKMp;CKl1e ropQLI ,!IOKyMeHTbI, nepe"lMCJISIIOll\Me OCB060JKl-1eHl1H OT 6apIll;I1HhI. TOpl1M IOrO-3ana,AHoi1 ,AOHeCeHl1H, orIl1- aBTopOM 6blJI ,n:3.nRBo. BOJIee COJIoi1 B BepXHe!Vl ee CnJIaB cnycT, - CBel-1eHMe O 2K11BeQKoi1: 3eMJIe, B 2KI1Be,--\e). ,n:JISI 60JIhllil1HCTBa npI1TOKaX, CaJIaB - 1859 KpaKoB, l1!VleHI1SI BeHrepCKOH Ha,!l peKOH Jle3Hoi1 2KMBeQa: JKl1Be,--\KI1X l1!VleHl1RX B 2KI1Be,--\KOH 3eMJIl1 HbIX ee CTOJleTMSI l1MelOTCH p;Ba reorpaq,M'-IeCKOe CTBOM HBJIiłlOTCSI apXI1BHhle Bl1HHOCTM B cpeormu KUCTb, nOJIOBI1HbI p;eBiłTI-Iap;QaTorO BeC.IW - OpeWI-H1Ka, YPOBHI1 BO;:lbI, cnycT a rl\H1Hbl, rpYT!nbl B KOTOpblX oceBlllHX I1CXOJK",eHMI1!VlaCcoH. 11J111113 44 Lud (. XLVI KopeHHoe fJepece.ąeHueB HaceJ1eHlole COCTaBJlReT ÓO.7lblllIIHCTBO. RB.ąI1IOTCI1 O;:lHOpO,L\HOi-1 B C"lbICJle nop- �690 691 3. rMHHbl C O'-leHb C~leillallHbl\1 lIaCeJIeHHeM, M3 COCHIBO:VlHepeCeJleHqeE 129 895, 'IvlCJIa COCTaBJIFllOII.1erO06ulee )/('HBalOJ.uerO B OnOJIbCKOM nOBe7e. HOB BbIpa)KaeTCH .• 543 3a6Y)KCKHX 50 penaTpl1aHTOB rpOMa;'lI-We 503 KOJlM'-IeCTBO uace.'leHllH. ropoll.a Ono.1H. H3 l1eHTpcl.'lbHof:J TIOJlbllil!. Vl3 ilPyrr1x rocYl.1apcTll. npoHCxOIlIlT 3aBep;eHl1f:!, npocPeccl1j;!. 601'alO'1' no 3'1'0 6blBlllHe no H3 BOeBOl1CTB: npoctJeCCI1l1 OHl1 Bce M3 3Ha'IVlTe.llbHblM npOl1eHT 061.1.1ero KOJIH'ICCTBa cBoeM np0cPcCC!1Vl, 5 159 3a paC:TeHl1HMH B 3JIaKOBblX 06pa60TKl1 9320 COCTaBJIHlOT JIlO;'ll1 nOCeJIeHl1eB, 4141 3eMJIl1 J.1 IIaXO):\HTCFIHa HX COp;ep:lKaHl1V1_ npe;IMeToM BJIHlleT npeilCTaBJIFlCT - CJle/-lyeT KaKoM B03paCTaHI1p. K.T!aCCl1cPHKal(HI1 RBJIFllOTCJ-I 11 0PYJ]l1R, pa3JIH'-IaTb 3eMJIl1 H "OPYilvIR" iW Onpe,l1eJIeHHe, nl:fJJ-LOil l1X 11 KOpHenJIOilOB. Onepal1HI1) 3e\'I.Tle;::re.llb'leCKI1X pa60T- onepal(I1H CTeneHH Tpe6yeMble - npoilYKTbl naxoThr, I. OPYilHH, HailJle}KaT P.BJIRp;pyrot1 CeJIbCKOxo3Hi1cTBeHHaR Ba:lKHylO n03HBBaTeJIbHYlO 06pa60TKl1 np05JIeMY B C03AaHHV1 3eMJIH. TIpl1HHMaR BO BIIHMaHHe 113MeHeHHR, npO:;13BO,'l,HMble B CTPyKType vI cnoc06 °PY,!1Hi1: ilJIR "OPYP;l'1R", Ha cPOpMy 0PYP;l1H, HBJIRlOl.l.1erOCRnpOJ]YKTOM v'!Hoj;! one- CVICTe~IaTHKH opy J]Hii ilJIIl pa- HBJIHl07Cll '-!.TIeHaMT1ce:v!bV1npellblP;Yl1ll1X paCTeHl1i-i (ceJ1bCKOX03RMcTBeHHble pal1l1H }KI1TeJIl1 CH.lle3CKo-p;O:'.16pOBCKoro. l1 JIOP;3l1HCKOrO BoeBO):\CTB. BOJIblUHHCTBO l13 HHX pa60THl1KH npOMbllllJleHHblX Ilpyrl1x npe):\e.Tlax ~eRTeJIbHOC7H- penaTpH3HTOB TIepeCeJleHUbl B ilei-icTEI1R yxolla y60pKH lOl.I.1l1eCp.cpe;';C:TBaMH 06pa60TKH pen3TpHallToB, 60JIbillvlllCTBO TeXIH1K,\ TeXHvIKa pa3HblX .:IhBOBCKoro, TapHOnOJlbCKOrO H BOJIhIl-lCKOrO,npl1'IeM 3eMJleile.llbl1bI. rrpo- Ko.m1'-1eCTBOaBTOXTO- 2) 3ćlc:eBa. H 3) I.1HcPPOM 120575, 4 727 nepeCeJleHl1eB Kp3KOBCKoro H C TY3e.V1HbIM COCTaBJIHlOl.I.1vnlHeCO"lHCHHOe 60JIbllH1HCTBO. pa3JIH'IaIOT CJIel\YlOI.I.1He rpynnbl He 11MelOll~He '-IClcTei1, yrJIy6JIRI0l.l.1l1xCJ-I B nOqBy. "BOJICKYIllI1", KOTOpblMI1 BblpaBHHBaIOT :;eMJHl VI pa3,!1po6JImOT HaxoilHull1ecR nOqBbl 3eMJIeile.TIb'IeCKHX K HHM npl1- nOBepXHOCTb BcnaxaHHoj;! B Heti KOqKvl, a TaK:lKe nOJIeBbIe KaTKvI IlJIR YMI1HaHHR nalllHH. II. OPYilI1R, III. pa.'la, Bo.nec.naa rapblra B noaepXHOCTHhlj:[ OPYilHFI, pa.na IV. rJIy6}1{e cnoc06 ~leM 60POHbl pa3phlXJIRIOI.I.1He 3eMJIlO (60pOHbI)' pa3pblXJIHlOIl111e 3eMJlIO OilHO.TleMeillHble, MHOrOJIeMeIlJHble H nepBo6bI'I'Hble OPYilHH ilJIR onpoKJ1ilbIBaHllFl (6Pyco'-!Hble COXV1)- n.TIBCTOB3eMJIVI H il.TIR 06pa60TKvl nOJIH B nO.TlOCKH(O.l\HOCTOpOHHl1en.ąynI). OCHOBbI KJIACCMepMKAIJ;J1M (IlPOBJIElVIbI 3EMJIE~EJIb't{ECKMX CHCTEMATMIUl MATEPMA.7IbHo:t1: OPY~M:t1: V. OpYilHH l\.ąll OTBa,na V. OPYilHR Pe310Me ;KaU\He Bblpa60TBHHble 3HaHMH, o61.1.1we ilJIH Bcex oOJIacTei-i vI Cl1C'1'e:vtaTvIKI1B npe.ne.nax oopa3Hbl€ nocTynKH 3el'vPIH 11 06pa30BaHHH n.rJQClwi1 no- ilJIH OTB3JIa nJjaCTOB 3eMJIH. pa3pblx.nHlOl.I.1V1e noclEy J]JIH 06pa60'1'KI1 naJlJ1I1aMH P;JIH OTBa"a B KJIaCCl1cPHKaI~r-ul H CI'!CTeM<:lTI1Ke,HB.TlmOU~YIMHCR Cpe.l\CTEClMHHaY'IHOrO OnHCaHI1H. 06F13aTeJIbHbI, n.llaCTOB BepXHOCTI1 nOJIH (ilBYCTopOHHHe nJIYDcI). KYJIbTYPbl) c'lOrV1Koi1 vl HaYKOM O CTPYKType V. 0PY,!1I'IFI, nomo nOJ,1l 3eM.'lH npH naxaHvUl)' OTBa.llHBaIOI.I.1He 3eMJlIO, r.'IH):lKylO nOBepXIIOCTb 11 CJIy- B nOJIOCKI1 (O,C\IIOC'1'OpOHHHe COXI1 C ilBYMR pa3pbIXJIHlOl.I.1I1e (/-lBYCTOPOHHFlHcoxa 11 npV1J]alO~l1e c JIOnaTKoi1)- OCHOBbI. TIpe,!1MeTOM KJIaCcHcPllKa~V1H Ky.llbTypbI HB.1JHlOTCRC03HBTeJIbHble H l1€JIeCO- JIIOp;ei1. CB1l3aHHblX COl1l1aJIbHblMI1 Y3aMH 11 npOilYKTbI 3T0i1 p;eHTeJlbHOCTI1. npl1'-1eM c:vrhlC.T' npO.l\yKTaM npHl\aeT CBH3b nOCJIeJ]HHX Tal-\3ym .IJ:3eKoHbcKH C ileT1CTBHRMI1'-!eJIOBeKa. BelO Ky JjbTYPY npl1HHTO pa3,':\eJJHTb Ha TpH 60.TlbillHe qaCTI1: MaTepHa.1Jb- HylO KYJIbTYPY, ilyXOBHylO H COL\HaJIbHylO" npmlHMaH peHl1vIaql1IO nOTpe6HOCTei'r, <f>OPMbI BO BHI1MaHl1e p;l1cPcPe- YilOBJIeTBOpHe~~blX pa3.lll1qHblMH M TEXHJ.1KA HAPO.IJ:HbIX Ky.'lbTYPHbl~m J.13fOTOBJIEHMH rOJIOBHbIX YBOPOB .rrei1cTBVIHMI1'-!eJJOBeKa 11 I1X npOnYKTaMV1. PaCTeHeBop;CTBO, TaK}Ke KaK I'l C06l1paTeJlbCTBO, 11 CKOTOBOilCTBO,HBJ1HIOIUHecll cnoc060M CJIHIOTCH K ~1aTepvIa.TIbHoJii KyJIT."pe- CeJIbCKOx0311i1c'1'BeHHblx n.TIeKCOB ;:leRTe.nbHocnl pacTe~lHi-i VI ee B p;06blBaHHIl cf1oc06e pa3Jlw-ralOT npollyKTOB: 1) OXOTa_ pb16Hap. npOnl1TaHI1H, JIOBJIfl npJ1'-!I1- pa3Be,!1eHI1F1 KyJIbTYPHblX Tp!'! nOnpa3,rjeJleHI1H TeXHl1KR o6pa6oTKl1 KOM- 3eM,TII1 lIO CKy J]HOC'1'b llC:TO'IHHKOB J]JIFI OeHHGCTI1 TeXHI1KJI MaTepHaJIaMV1, rr03BOJlFllOT 14' ee KOTOpbIe HCCJIeilOBaHvlH I1CTOpl1H O.l\e}l{J]hl. B 113rOTOB,neHI1p. n0I10JIHH:eTCR ,rjOCTaBJIHlOT oco6eHHO ~eHHbIX HB~1 06CTOllTe,TlbHO n03HaKO!VfHTbCH C OCO- 3THorpacPl1'IeCKHMJ1 ilaHHblX. OHM cYl.l.1eCTBYlOl.I.1J1MI1 el.l.1e , ' �692 ti93 ~13,11eJlbHMH11 TO He L'blpbH 11 TeXHI1Kl1 Pa3BI1Tl1e H3MeHeHI1H ljeCCe TOJlbKO pa3HblX B caoero rrpl1Ha,11JleMIIOCTeil CV!CTeMe npl'lKpbITI1H pa3BI1THH cPW-leCKHX yC.'lOBHM, clloc06a'1l1 ero HeCO!l1HellllO cjJOPM 60JIee TaK HapO,11HbIe XIX VI B CKJ-IX 3eMe.rIb. CMblCJle fOJIOBHOrO nJlOCKOCTb H 3peHHR 'ITO MHOMeCTBO 6Y.!IeT 06pa30M lIMeTb rOJlOBHblX 'leCKHe y60pOB c;' UbI B y60pOB. OCHOBHblX no,IlXo,TI y50pOB Toro KyCIUI. Kor~a 6Y,IlyT I10nblTKoi;J ';epTax, C!1CTeMaTHKl1 l':;,13BUTI1H now YCR.1\b6bl. ):IaHHOJ1 Bpe;VIR Kpo!l1e BpeMeHa KacaJOil.\I1XCH ropO,11a, ):IyxoBeHcTBa, C1\eJIaTb COOTBeTcTByJOllll1X He;V1ll0rO'-l!1CJIeHHblX nJO):lJ1 HaXO,!\I1.lll1 Bbl):lOJl06.neEHblx n,10,1\OB, MeHHeMblX cnoc060B I1X Cpe,!\cTBoM Bblpe3blBaHHH rOJlOBHblX HHor;:;a UlKypOK B ;VlaJlblX H3rOTOBJleHI1R. l13 ,1\epeBa. HaCTOHil.\I1M rOJlOBHbIX HenOJlHbli1 Me,K,Ily 3Bepei1, np06a MaTeBceCTO- y50paMl1 110 3TOMY B l1 KpOMe H3 Bonpocy· pe):lKO KOHyca OCHOBHOi1 TexHHKoi1, ell.\e MI1HyBwHe Bpo,11e BCRKoro HCXO,1\R, Hrrp. .!laTh n03BOJlReT KOTopble cjJopMe, TaKaIT OTCyTcTBYle l1 1'.,11.He BhlBOllOB Xo- nonblTaTbCH HO y60pOB, rOTOBOM pO,AOB O.!le}K,!\bI, BJlHRHI1R IlpR):l>UlbEOi1 y60pbl rrpH p0i.\a npl1- HJII1 no- nO;VlOU.lJ1 nprDKvT B CbIjJbe WepCTH HblM H HlITeM y50pa'Vl y60pOB vI cjJOp:l-ly' rJlaBHble 3Ha 4lt!TeJlhHO o6pa:mOCTb 50JlbUle HJlll MeXOB. KpaeB CKpoeHHbIX. Ha pOB. a y60p 3Ha'feHHe aBTop Tl{)p6aHUM COCTOfllIjHe H3 n·mu l1 3H3JI113a, B ;(3}Ke Tor.n;a, H3 KPb!THR cPOP~;lbl y50pbl CWHTblX M M B CMblCJIe pa3HO- YOOPOl3 113 pa3Horo HJlM 6bIJla Ea 06il.\aR npHLlHc.rIJ.1'rb yoopa 06pa30M J1'Vle.na 11X 60.llb/llOM rpynnbl np11- fIOCpe,11CTBOM COOTBeTcTByJOil.\HM KOJlI1'Ie- rOJIOEHbIX rpyrma, nOJIyKpy}KHblX y60- CocTOHlllaH H3 y60pOB. Bce 31'11 rOJlOEHble KOTOPh1l1 Hal<I111blBa.TJH ltiJlYl OHl1 THnbl cm~IToro rm1BHblM nOJIy'la,1cH ,!\.8el :lOcKyTa KamOlllOIfOB Ha.!l Kor,lla C y50phl. KOTOpblM 06- K B llpe;:\OXpaHeHI1lt! MeXOfl HJlH ItUIl1 KyCOK C33,1l,11ro.nOBb]: M3Tepl1aJla. CTOpOH 1'O.'IOBbl. l1Hor.llel <:paCOH ,lIpyroro OCHOBHOMy npRMoyroJlbHoMy 60KOBblX Ten.nblX nOJTY4aJU1Cb J-13 OI.\HOrO npR- rOJIoBoi:[ Bce JlOCKyTy K3IllOlilOHbl O;:;HY n.rIOCKOCTb cHMMeTpHH. oco6eHHocTbJO KpO(1KU Korlla HM}KHCfl q~l.nHH.npw'lecKltIx HX '-laCTH Pa31HlUa BepXHerI nYTó1 OKy)KHOCTlI TpeyrO.1bHlIKOB. B '-laCTet'l· HMeeT OH 6b!.TJ TO.TIbKO Y3KOj,i HeCKO.TJbKI1X '-lacTeti ,1\aMe oópa30M 113rOTOE.rIHJllt1Cb H3 ,110WI1Ba.nl1 ,!\05aBO'-lHbli:l XapaKTepl-lOi'r 41'0 CJIy'fae JlOcKyTa, lol;VleJIH TOJlbKO HJIll BbIBO- ~'YltITblBaR Ma'repl1aJla OCHOBHble KalIJOl11Oli bl JlOCKYTa, npOCTble KamOUlOHa TO. H npOH3Be,TIeHHOrO 3aK.nlO'-laJlUCb 3TOM MeCTax npHWI1B3.'1J1 eTCH npoom:~Mbl rOJlOBbl 'IaCTeM, TpH LWJIMCłM MO}l{HO OAEoro CaMble 3Tl1X cnoco60B ):IJlH cjJOPM rOJlOEHOrO BblAe.'lHeT TlOpóaHbI, KanlOllIOHOB MoyrO.nbHoro B pa3Hb!X rOJlOB- rOJlOBHblX rOJloBy· xO.TIopa; TKaHe;'i· cj)OpMaX nOoTJy<raJlCfl eCJIltI rOJlona OAHOM I1JJH 60.'lbllle HMeHHO: PO.ITh rOJlOBHble 11 T . .!I' npl1,LlaBa.ila B pa3peweBlm JIOCKyTOM ql1.TJI1H;:;pI1LleCKl1X, KOHyco05pa3HblX OT l13 113 C.)JOeB He- 113 COonOMb1.TpaBbI. I13I'0'J'OB.neHl1H rOJ10BHblX TaKoi;J OCHOBallllH npl1MepOB, BR3blBa.nlt! Bcero TpaBa. paCTI1Te.'lbHOrO 113 KOpbI 11JlH Boi1.'lOKa oKpyrJlOCTI1 O):lHHM PeUlaJOillee CTEe K npl1 11J1l1 06MOTUBa CWvlB3Hl1fl K TaKMe H3MeHeHl1R B03MOMHOCTeil MelTepWelJJa cjJOpM, 6blJlO pO):lU TKanei1 3aKpoMKa. npeM;:;e ynoTpe6- H.HIt! BbIrHOaHJ1R. npl1ClIoc06,1eHHff KphlTa 113 cjJeTpa H lllJ1Tble B3rOTOBJleHHIl ):Ia}Ke B03HHK8..'ll·1 a CO.rIOMa y60pbl BaJIRTb. H3- CblPb€M. BH3aHHll 11 ",a,Ke rOJlOBHble 6bl.TJ0 BH3aHl1e, TKaHeW· ):I. AJlR Ml1BOTHOrO TeXHHKa H Bcero 11 T. po,n;a MeXOB. C 3THM M Kpyr.'lylO HHTeM pa'fltJB3Hl1R npe}!{;:Ie MmKHO f13 pU3HOrO IlJleT€Hl'I€, 113 WKyp KOpHI1 Hl'lTOK KOTOpyJO CBR3aHHaR po;:;a H 6bma cjJOP~1aX H3rOTOBJIH.rIH H3rOTOBJlH-'lH p;BHoro nJIeTeHI1R copTa npOJ-lcxOM;:(€HHR. HKOHorpacjJl1- MyMCKHX 6bI T21GKe obl.no UiI1TbH .rII1CTbH, TPOCTHHK, JlHor,1\a y60pbl, H ,lI:]R COOTBeT- 06CTORTeJIbCTBn CJlI1UlKOM BO!lcKa 3a- B 31'01\1 CMblCJle. l1CTOQHHKOB, B3al1MHOrO CWHTbl IIO'JTOMy 5blJ10 'laCTH YRCHl1Th, oc06eHHocTei1 TOJlbIW HapO,!\HblX H Heo6oCHoBaHHoi1. C 1'04101 paCCMaTpJ1BaHl1H cjJOpMy. c06.TIa3HI1Te.rlbHhlM Ulapa rOJlOBHblX 'raK Me 3Toro COBepWeHMJi CKY,11HOCTb ,11pyrJ1X HCTOpI1'-leCKHX ,lIepeBHH, npl1 I1X npl1eMOB, MmKeT 6bIJlH 'Y'-leT ,TIOcTynHbI TO.'lbKO Me npHrOTOBJIeHHR KaK H 1'yT np06J1eMbI. nOBepXHOCTI1 pe3YJlbTaT 3H3LlelU1e na}KIIOe 03BaKOM.'leHl1e TaKI1X rrp06JleMe 31'0 ero HaM60.nee onHcaHHi;J, K Tpe6y- 0,!\H3KO, 'ITO paccMaTpHBaTb nOcJle npe}K,n;eBpeMeHHoil B TCXHl1KY 3aKpOeHHbIe cPaKTI1'IeCKOrO pOlIHi'IX 111iOr;:;a nOJIb- He 113 BaJleHOi~( wepCTY! a reOMeTpl1'IeCKOM pa3perueHHR nepeHeCeHJ111 MaTCpY1aJla IwpTHHy pYlaJI, npH c.lle~yeT rO.nOBHbIX UbIJla 6bI Tpe60B3J1a TaKOM n,:JC}K,Ile Bcero KOHe'łHo, B H3- ynoTpe6J1eHHJ1 3a,Il3'Ieiir, nOKa3bIBaeT crroc060B II03TOMY J1CTOLTmIK!1. n0Il:31OIIll1e Tpy,11 HE' ': :~.• KOTOpbIiir nO,Ap06HOe 3aKpotiKY TOf,TIa, B BO.'lee y60pOB B Tepp11TOpHl1 pa3pemeHJ1H' y60pa ocoueHHO Ha 6bIJI MHoro ,LIeJla,1H ;vry}KCKJ1e ro.nOBHble :vnOTPe6.:JRe'IbIYI 'leJIOBe- 1'04K11 3peHHH wapa TOJlMW epOPM 6bIJlH Bcero MO,n;bl. KOHe4HOCTI1. C :noi1 KOTop!:>le npeM,11e KOTOpo~i ·IR.rIJ1 pa3Hble Co pa3pa60TKa npe,ACTaBJlflE:T VI nOKpbI1'VIe rOJlOBHOW y6op, reOMeTpHH I1X TeKTOHHKH CTByIOil.\HM B.B., BHoil nOrJIOTI1.rIa KaKylO npo- aHTponoreorp3- OT 1'011 H.nl1 YCl1J!HM B pO,11a CbIPb€M, nOBepXHOCTl1 Ha060pOT' oc06em·ro reOMeTpJ1J1. Kpoi;jKJ1, TH VI B pa3Horo 33BHCeJIl1 y60PbI. XX 6bI, KaK-6Y,11TO nOCTOHHHble 31'11 H3MeHeHHH npoaH3.ilH3VIpoBaTb cyu"ecTByeT npHMeHRJOTCH y60pOB CO CTOpOH!:>l rOTOB,1el-llIe pe3y.'lb1'aT0:'01 C rJIbl6bI, M3r01'OB,'leHI1IT rOJlOBHbIX 3aKpoMKa Bcero ,lIBl1MeHl1e rOJlOBHble Ha'Ia.TJe TeJla· .'llO",eM TaKMe nblTa,nCH Ka3a.noc!:> CYl1.\eCTEOB3J10 li Ha 3 ell"e CJlMilJKOl,1 C,'lo}KHoro KaKHe rrpe}K,[Ie C.'lO}KHOM COCTaEJIHCT 'IaCT!:> C TeXHl1Koi;j HO TaK,Ke no y60pa 1'BOp'-leCKBX y''-!ijTbIB3R TpY,11e aETop KOHqO IOil.\eM 6bl.111 Bccro npl1KpblTI1H "lyMcKl1e B cPOpMhl, cPOPMbl 03HaKOMJ1eHHR np:H1eHeHI1R, '!eCK11i1 Ty.rIOB, CTOflil.\eM CO CTOpOHbI llX 113rOTOBJleIlI1H' 1'0'1 TaKHe c.nY'-lae, Cnoc06 )Ke nOJlOCKO!;J H I1X oc06eHHOCTH li y60pOB <pOp:'l)' cnocooe CIWJB3H!IH ~nlem1 3TH OKO,TJbIW COCTOfW H3 BepxHerl RBJJR- '()KOJlblwa. COCTOHJl 113 O,!\llOi·i COCTOHc1a B Bblpe3blBamlH Kor,11a BeCb npJ1KpblTHR B rO.rIOBHblX Bcer;:;a OKpy;.ł{HOCTl1 npHpa3Hoii rO.nOBHble HeCKOJIbKltIX 6hl.'! npVI'-lHHOii �694 Toro, 'ITO 0AHH rO.~OI3Hble yÓOpbl COXpaHl'lJHI cPOP:'-lY L\l1JlHHAPOB,.:lpyrHe KOHyCOB HJlH, HanpH:'>rep, cPOPMY ~eTblpexyrOjlbHbIX lllanOK. AHaJII13 KPOtiKI1 n03BOnl1JI KOHCTaTl1pOBaTb, ~TO ~aCTo ynoTpe6.1HeMblti H ITo.TIbllle HapoAHblti rO,loBHoi1 y60p, aa3bIBaeMbIVr "BCTeK.TIHuefl", KOTOpbIi1 ,:(0 CMX nop C'łHTaJICH POAO:vIKanlOllloHa, npOI1CXOAI1TOT UI1:mHAPI1'łeCKI1X y60pOB. ITp0I13Be;:leHHbIi1 aHaJIl13 npHBeJI aBTopa TaKiKe K EbIBOAY, ~TO TeppHTOpl1aJlbHaH rpaHI1I.1a, rAe HOCI1.nl1KanlOlllOHbI E Ka~eCTBe 3aU.\I1TbJ OT xO.JIO):1a, npOeTllpaJlaCb TOJlbKO ):10 Kpai1Hero ceBepoBOCTO'JHOrO py6eiKa nOJIbCK)~X 3eMe.JIb· rJJaBHOi1 TepPylTOpHeti, KpOMe CJ16vrpl1, r):1e BCTpe~aJICH KamOlllOH 6bIJJY! ceBepHble BeJIMKopyccKHe H 6eJIOpycCKl1e 3eMJIM. ,n:a.nhllle f{ lOry M 3ana,l1y OT om1caHHblX 3e:l1e.JIb npocTMpanaCb Teppl1TOpl1H, r.n;e !\)JaBHbIM o6pa30M BblcTynajjM UM.JIMHAP:1~IecKHe H KOHycoo6pa3Hble rOJIOBHbIe y60PbI. 3TO 06(;TOflTe.JIhCTBO06'hRCHHJJOCb npeiK)le Bcero Km1MaTH'łeCKMMMoc06eHHocTHMM' SP1S ILUSTRAC.Jl t .•. , l) Ryc. 1--4. Karo.ga>'i wg W. N. Wasiliewa - Kratkij oczerk by ta :7.2, :~;3 Karagasów. Etnograficzeskoje Obozrenie, Moskwa 1910 :;f) 2) Ryc. ~-6. Karagasi wg W. N. Wasiliewa . :3) Ryc. 7. l\1:ieszkańcy c~;edla - Karaga1si wg W. N. Wasiliewa 27 4~l 4) Ryc. 9. Ludncść osiedla karagaskiego wg W. N. Wasiliewa .J.,~ .1) Ryc. la. Ambar - magazyn karagaski wg W. N. Wasiliewa ·'lr; 6) Ryc. 11. Karagaska na reniferz,~ wg W. N. Wasiliewa . 7) Ryc. 12. Koczowisko z urasami karagaskimi wg W. N. Wasiliewa ·lR 8) Ryc. 13. Urasa karagaska wg Geogr. Buchana: Die ViiIker Asiens. Au·straliens und der Si.idseeinseln. Berlin. ~I 9) Ryc. 14. Trumna szamana karagaskiego wg G. Buschana 107 10) Ryc. 15-16. St.rój szamana karagaskiego wg W. N. Wasiliewa 111 U) Ryc. 17.Pieśniarz z bałabaj:ką karagaską wg W. N. Wasiliewa 124 12) Ryc. 18. Mapa etncgraficzna Syberii Południowej . 123 13) Mapa - Repatrianci i prze.siedJeńcy do powiatu opolskiego wg miejsca ich zamieszkania w dniu 1. !l. 1939 r. - rys. lVI. Myrcik . 14) Mapka - ;VIiasto Opole - rys. M. lVIyrcik 178 15) Mapka - Zatrud·n.ieni·a ludności re.patrianckiej i przesiedleńczej w pow. opolskim. Rys. M. Myrcik 179 16) Ryc. 1 Typ włóki (Bulgaria) zv'any przez K. Moszyńskiego "broną płotkową" (Kultura Ludowa Słowian, cz. l, s. 180 i 182) 205 )7) Ryc.2. Typ włóki (Bułgaria) tzw. "brona deszczułkowa" Rysunki pochodzą z pracy K. lVIoszyńskiego . 20~ 18) Ryc. 3. Brona wykonana z wierzchołka świerka (Polesie północne) wg K. M. :lO8 19) Ryc. 4. Brona "smykowa" (lnflanty) wg A. Petzholdta (1864) 208 :<0) Ryc. 5. Brona lasko\va bez kabłąka (Rosja) wg A. Petzholdta (1864) 'UO 21) Ryc. 6. Brona laskowa z kabląkiem (polska) wg A. Fischera 210 22) Ryc.7. Brona b€leczkcwa (okolice Erfurtu) wg Kri.initza (1777) 211 23) Ryc. 8. Brona beleczkowa poclwó!na (Grabczak). pow Opole. S. 17, P 30. p. III). Fot. autor 213 24) Ryc. 9. Brona radlowata (Brzo7.0'.nl. pow. Tarnów. S 29. P 35. p. XIII). Fot. ::'111. Pokropek . 214 I I I , �696 :!5) Ryc. l.G. Brona radłovia zwan" "drapaczem cz.worobocznym" wg H. Cegielskiego (1863) :!6) Ryc. 11. Brona radława (tak nazwana przez K. Moszyńskiego) prze,; Petzholda potrójnym radłem der dreifache Rella (ReisCJ... 1864) 2"/J Ryc. 12. Typy bron radłowatych j radel wielorylcowych w zach. cZf;ści Podola. wg Józefa Gajka . 22) Ryc. 13. Radło grabiowate wg S. lVIeh1era (Czechy - 179,1) 29) Ryc. 14. Radło grabiowate wg J. Mehlera (Czechy - 1794) :30) Ryc. 15. Plug ukraiński z lemieszem symetrycznym cZ)ili radlicą wg: A. Petzholdta (1B64) :l]) Ryc. 16. Plug z lemieszem o kształcie zbliż0nym do k:iztaltu racJlicy (Czechy) wg J. Mehlera, 1794 . 32) Ryc. 17. Pług z lemieszem a kształcie zbliżonym do kształtu radlicy (Chleb - Czechy) wg J'. Mehlera, 179<1· 33) Ryc. IB. Pług z lemieszem o ksztalcie zbliżonym do k~;z.taltu radlicy (Doupov - Czechy) wg J. Mehlera, 1794 . :{4) Ryc. 1. Schematyczne rysunki objaśniające dwa główne sp·)soby plecenia taf.my ze słomy 35) Ryc. 2. Schematyczne rysunki wyjaśniające kolejne etapy chałupniczej produkcji nakryć glowy Hajdu, Balmazujvaros. Rok 1957 36) Ryc. 3. Przykłady różnych typów kapturów i ich ·krojów ~7) Ryc. 4. Przykady typów kapturów. Persja starożytna . 3E') Ryc. 5. Przykłady różnych typÓ\V nakryć cylindrycznych. stożkowych i półkulistych i ich krojów . :3fI) Ryc. 6. Stangret w rogatywce. ZSRR, okolice NIoskwy 40) Ryc. 7. Kobieta w rogatywce ZSRR Kałmucy ·H) Ryc. B. Lapończ.yk w rogatywce - L. Bey 42) Rye. 9. Przykłady różnych typó'w rogatywek 43) Ryc. la. Rogatywka krakowska w stopniowym rozwoju 44) Ryc. 11. Mapa zestawienie zbadanych nakryć. Wiedeń 1904 45) Ryc. 12 Czapka mazurska w swym stopniowym rezwoju 46) H.yc. 13. Kroje nakryć zwanych "rozłupami" . 47) Ryc. 14. Przykłady przeobrażeń form~' nakrycia w wyniku jej swobodnej interpretacji w plastyce 42) Mapa. Formacje kulturowe międz.\Tzecza Nilu Kongo wg H. Bc\Umanna i. P. Schebesty '\9) Fotografia Prof. L'?ona Halbana .50) Fotografia Jani\1\' Tuwanówn:" 21, :lI.) 226 228 :!30 SUMMARY T", a f i l C h o d z ił o. The Karag,8'chE's Total8;.';. Ethr.cgra·phic monography T a d e us z D z i e koń ski. Fc'rms ,l.nd technique of folk men's headgear making S t e f a n I 11g lot. Silesian rural literature and periodicals of the XVI-XVIII centuries as sources feT the history of the vill:3ges and a.griculture M. i c h a ł S t a s z k ów. Cases of infringement in village courts in Little Poland (Malopolska) registered during the Xyth-XYIIlth centuries H a l i n:3 M Y t n i k ó w n a. Rafting of timb-er ·on the Upper Sola M a r i a B y t na r - S u b oc z o w a. Spatial ,se!",-edule er the populaHon migratory movement in the Opole district . B o l e s ł a w G a l' y g c:. Basic cia,ssification cf agricultural to·ols (ElemE'nt~ of ma·terial culture - problems of systematization) 2/2 2:1:5 '!3'" 2:{7 264 27:1 280 286 292 292 292 295 298 300 302 304 J08 44:3 471 476 Articles 1. r' 1 I l j Il " II. R e 'r:. (o I' t s a n od l' 172 Hl!) ev iew s SOVIET ETHNCGRAPHY. Academy of Sciences. USSE. Mo·scaw 1956, pages 1-3 (Anastazja Kojdecka) Russian folk!cl'. Materials and investigations ('01. III edited by the Academy of Scienc~s. USSR, M-I, 1938, 446 p. (Kaz:mi.erz Strza'a) .J. P. Pot a'p ow. The peoples of SOtlth Siberia. Nowcsibirsk. 19:)3. 160 pages, 16° (Tadeusz Wróblews/{ i) . .1 P. R a b o s Z li o w a. Rus·sian National Lace. ,.Artistic domestic craft industr~· in RSFSR", Moscow 1936, 45 pages 6 plates. 65 illustration~: (Olga Mulkiew'cz) .J ó z e f ;vr a c u rek. The Wallachs in the Cieszyn area after the 30 year's war (in the 2nd part of the 17th centu~y) Silesian Almanach (Slezsky Sbornik) 52. 1954. 1-2, pages 34-102 (Aleksander 315 3;;1 361 NYl'ek) .1 () S € f K u d l a c e k. A contribution te the studie.> on the origin of the old Slav rura! economy, Slovensky Narodopis. yth yearboek 1957. number 1. pages 3--4'~ with 16 illust. (Jcrzy Wielo- H::ejski) .' 363 �698 699 A n t a n i Va c i a w i k. The origin of the dCluble-~jded canvas, called koutnice and llvodnice. A contribution to folk family rites. folk art and clothes. Copy frem the work: To celebrate Frank Wellman's 70th anniversary, Brno, 1958, pages 482-529 (Adam CLapa) :17~ Sources and material to the cultural history Ol East Tuzla, 1957. 2.,,6 pages (Zbir;ni.<?lc Jel'!elck:c) . ANTHROPOS (Frei'ourg··Posieux) Vol 52 psrt l-S. Bo~:nia. Vol. 1. '376 19,,7 (Tadellsz Wróblewski) :l7B ANTHROPOS. Vol. 33, 1958, parts 1--2, 3-4, 5-6. FreiblJrg, Switzerland I,Tadeusz WróbLewski) . E.THNOGRAPHY. Vol. 50, 19~5. Paris, 1956 (Tadel1sz WróbZewsk i) ETHNOGRAPHY, Vol. ::1. :956 (Tadeusz Wrćb[cw.~ki) p a u l S c h a u e I' m e i e r. Pe2sants Economy in Italy and in Italian and Retrcman Part of Switzerland. Part I, ZlTich, 1943 (Z. S.) Wal t e I' E s c h e r. Village Comm!mity and Silvestersongs in St. Antontnen. A contribution to .the Problem of Community and cultural needs. Pa'pers of the Swiss Ethncgraphic Society. Volume 310.Printed by G. Krebs. Editional house, Ltd. Basel 1947 (Maria ..CURRE~T ANTHROPOLOGY", book I (Andrzej WaLigórski) . T h e a d o reP. B a n k, Botanical and Ethnobotan:cal Studies in the Aleutian Islands. Papers of the lVrichigan Academy of Science. Arts and Letters. Vel. x""OCVIII, 1953, pages 41'i-ł31 (Taclellsz Fryczolca) . :388 397 '-\0:1 .•OR {09 . .1 000 Easlter Eggs and Easter Baking Pr·oducts from the whole Europe" (Special bulletin of the Journal "Del' Hochwachter", March, 1957. Published by Paul Haupt, Berne (M. Przeździeck·). AUSTRIAN ETHNOGRAPHIC ATLAS. Linz/Do.nau, 1-959, edited by E. Burgsteller and A. H elbo ck. 16 maps, index and commenta.rles (Krzysztof Kwaśniewski) Kwaśniewski) 43:3 .-\ n n a K o wal s k a - L e w i c k a. Interest to Ameri~an Matters in PO'land after the II Wc·rld War A n on y m - A z t e c. The conquest of Iv1exico. Translated and prepared for printing by Tadeusz MilEwski. "Biblioteka Narodowa", Series II, NT. 115. The Ossolinskis' National Institute. WroclawCracow, 1959, pages XCIX -I-160, 2 maps, 6 illustr. (R. H. Nocoń) .J a n C z e k a n a w s k i. Into the woeds d Aruw:mi. Diary of the excursion to Africa. Ethnologic Works, Vol. IV, Polish Ethnographic Society, Wrocław, 1958, 461 pages (Jerzy CrochoLs/d) NI i e c z y s j a w L e p e c oki. Frcm the Amazon river to the Terra del Fuegó. Warsaw, 1958, 400 pages (Janusz Bohdanowicz) . :\ d a m N a h l i k. Tissues from the XlIIth_XIVth centurycEmEtery in Równina Do,lna, Kętrzyn district. The "Rocznik OlsztYl1ski", Vol. I, Olsztyn 1958. State Publishing Hou'se io·r Scientific Matters, pages 171-191 (Adam CLa;a) l r e n a T u I' n a u. Text.ile a'nd clothes production at the Warsaw ma·nuiacto:ries in the XVlIIth century. The histmk review "Przegląd Historyczny", Vel XLVIII, bo·ok 4, pages 72.7-750 (Adam 4:)4 437 440 419 ·1:10 4~1 CZapa) ./ ó z e f L i g ę z a. An essay 414 BAESLER'S ARCHIVE. CONTRIBUTIONS TO ETHNOGRAPHY. New Series, Vol. I, III-V, 1952. 1953-1957, Berlin. Published by D. Raimer (Tadeu.sz WróbLewski.) . Wo l f L i.i c k i n g. History ·of the folk dress in Germany. L Schaumburg-Lippe. Introduction of l\olartha Bringmeier. Institute for Germany Ethnogra'phy, GeTman Academy cf Sciences at Berlin. 1958; 99 pages - 21 pages containing the text, the remainder illustrations (Adam GLapa) . ATLAS OF GERMAN ETHNOGRAPHY. New Series. EcJitor Ma·thias Zender. Marburg, 1958. 12 maps 1959, 232 pages {J.ftext (Krzysztof A TLAS OF SWEDISH FOLKLORE. L Material and social Editor Sigurd Erixon. Uddevalla, 1917, 62 pages, 24 maps, wings (Krzysztof Kwaśniewski) . S i g u r d E I' i x a n, A>ke Hultkrantz and Laurits Bodker: tional dictionary of regional European anthropology and ,.The Laos" print, Vol. III. 19:\5 Kopenhagen (T. W.) . 'll;j WróbLewski) ł.ll H6 424 42", cuMure. 44 dra- on Folklore in the Bytom dis.trict "Nine centuries of Bytom" -- sketches on the history of the city od' Bytom and the Bytomarea, collective work. Edit'or Franciszek Ryszka, Katcwice 1956, p. 313-339 (M. Mrysner-Rostworowska) STUDIES AND MATERIALS ON THE HISTORY OF THE CULTURE OF THE POLISH VILLAGE in the XIXth and XXth Centuries. Oc'd jobs. Economic cocperaticn. The ,.Biblioteka Etnografii Polskiej", journal Nr. I, Wrocław 1958. WCTks and ethnographic materials, Vol. XII. Polis Ethnog.raphic Society, Wrocław 1959, Łódź Ethnographic Studies, Vol. I, P'olhh EthnogI1. Soc., Branch Section in Łódź. Łódź 1959 (Zofia Staszczak) . . S e weI' y n G a s 7. c Z y [1 S k i. Di8r:-' of the traval to the Tatras. Prepared for printing by Sta,nisłcnv Sierotwiński. The "T3iblioteka Narodowa", hook I, Nr. 170. ThE' Ossolińskis' National 1n>titute 1958 (Al.eksander Żyga) . 427 Internafolklor. III. Polish 4~8 Ethnographic (Wandn Jostowa) Collection M \l 4;')7 o: e u m s in the Musee de lTlomme at Paris 46:3 �700 rv. Remembrance J 2. n i n a K l' Z of Profesor Y s z. tof Leon ó w n a, 1 u wan (Helena Halban (Tadeusz K w a Ś n i ew Stafi E l' a n i s l a w a Chrc,nicle ski. Jnfoclzka) Dziekański) Ethnography , in Poland, Centres and cattle K o p c z y ń s k a - J a w or grazing in Rumania s k a, Investigatiom on I T ~ o ep 11 ,11 h Corres;Jondence RelJort on the Sc-ciety munt XXXIVth (PTL) in Ciesielski, Report on munt the Ple:1ary Tomasz activity cf jl,leeHng (Danuia Olsztyn of the 'leCKaH Ethnographic 1'rawińskrt-Kwaśniewska. SkarzYIL~ki) the Pciish . Białystok VI of the Section on the :Vi 11X a.lI activity of the Gdańsk Section {}·f the PTL ra on the acti. ity of the Kielce Section Report of the NiziilSka, Report of HaH acHvity of Ma1gorzata ,the Cracow Section of the PTL (Irena Sedion er ,the PTL (Maria Matuskówna) activity of the Silesian on the a-:tivity of the Wrocław Section of the in 1959 (Olga of the T a ]:I :.I Y Ul nO."blll;1 rap bl r a. Report of the Society Annual total XXXIVth PTL) report Society activity Plenary the Re'port ·on the Chruści.eiowa) wo,rk (Anna 1959 adivit.y PTL Meeting (Anna i'n Olsztyn en in of of the the Pclish Library of the Kolberg's . Józef Polish Lech) . Ethnographic CommitpC:' for 19.19 (ireml IT. Bi1:licgraph,' for 1956-19.58 Bibliography worked out 190, Boles/(lu; Gm.vil! . :)41 by Summaries Table O. Gajek. by of dra\vi E. ngs Table of content;;: 52, Jelenieli;ski lO 3 :) ep in English 2nd Russian (Ho 654 668 695 11 (Tao3Yw 65 e T hl A. P e l..\ e H H H. HOBeHHH M-l, CCCP. nJIaTKOB, 1956, CTp. 1-3 CrpJlCa,w) HOBOCH6HPCK MocKBa 1956, (OJl'bza 17 JleTOnHCb CTp. 3eMJle CTOJleTI1H). 45-6 K 361 IlOCJle 30-JICTHei1 CHJle3CKl1tI C50PHl1K :3G:3 I1CCJle,I:\OBaHHIO o X03Hi1CTBa. 1957 r., Ho:vrep HCKyccTBe B03HI1K- CJlOBeHcKHtl 1. corp. 3-44 3G8 .l\BycTopOeel1X KOyTHHl..\bI II yBO,llHI!l..\hI. K Bonpocy Hapo,!jHoM I.1BeTHbIX HbLp3K) CeJIhCKOrO rIHTaH, ,.Xy,!\O)KeCTBeH- MyJLb'l<:eBu'r) (AJleKca'Ho3p npl1J10)l<eHHe 354 1953, :358 HapO,I:\HOe KpYlKeBo. IlOJIOBI1He c-rapOCJlaBHHCKoro 06pH.l\ax. H3,!\a- Bpy6.1.eBC'<:U) 1-2, CTp. 34-102 T. Ha3. (TOM III, (Ka3u.ltepJIC CH6l1PH, c 16 pHcyHKaMH (EpJICu BeJlOBeucKu) A H T o H H H B a l..\Jl H B I1 K. npOI'ICXO)l{,lleHl1e ceMei1Hblx 3 vI H MocKBa 1958, CTp 446) IQ)KHoi;j PC<PP". C60PHI1K, 196 315 PYCCKoe K y ,II;JI H '-l :) K. HapO,I:\Hblfl . 113rOTOBJleHl1H 259 11 I1CCJle,!\OBaHHH lIJIJlIQCTpal..\I1i1 (BO BTOpOi1 1954. KyJlhTYPbI) TeXHI1Ka lO 3 :) cj:J M a l..\y P :) K. B a.JIaXI'I B TeillI1HcKoi1 BOtlHbI :vTiscellanea 16 npOMblc.'lhl Ta6J1Hl..\, by T 'l Hap0,I:\bI P a 6 o ill H o B a. Hble V. Indices Index O MaTepI1aJlbI n o T a n o B. CTp. 11. n. l72 rO.TIOBHhIX y60pOB TeJlhCTBO A. H. CCCP, III. MHrpaql1oH- nOBeTe Koii,(hu,'Ka) PYCCKl111 <POJlhKJlOp. . 165 KJlaCCI1cj:JI1Kal..\l1l1 3eMJle,!\eJlh'-leCKHX <PopMa 3THOrPAct>HH. (AnacTa3'b51 155 CO.fle npoCTpaHCTBeHHaH B OnOJlhCKOM OCHOBbl ;J:1epeBeHCKI1X li B. BepxHei1 Cl1CTeMaTI1KM MaTepl1aJlhHoi1 HapO;:li'IbIX COBETCKAJI Ethnographk Łyszcz-Wirpszowa, Łyszcz-Wirpszowa) af Gajek) no B a. '1eCTH B. CllJlaB Jl: 3 e K o H h C K H. II of the B XV-XVIII Hapo,!\OCeJleHI1i1 Staszczak) Report 1:35 11K Y B Ha. H (Zofia PTL J1HTepaTypa HCTO'lHI1KOB K HCTOpl111 o HapyUleHl111 B hl T H a p - C y 6 a cI o Ta6eJIb Mym:CKHX the 3nlOrpaepl1- CeJlhCKOX03HtlcTBeHHaH B. B. B Ka'leCTBe K Y n. TalK6!>1 lU M hl T B o JI e c JI a B Żywierska) Report Tocj:Ja:raphL 9 C;'IJIe3CKaiI 0PY,11l1J1:(np06Jle;VlbI the - arpr1Ky.llhTYPbl .MaJIoiiI JI J1 H a M a p 11H (Aleksandra of thePTL Dobrowolska) KaparaUll1 XVI--XVIII VI C Ta cy,!\ax (Longin Malicki) Report m:ypHa,llbl ]:IepeBeHh (Zyg- PTL X O A 3 li ):\ JI o. MOHorpaepl1H C T:3 ep a H J1 H r JI eT. Zyg- Cesie/ski) Report CTaTbll . J1 O Hapo,!\HblX 60.flhWI1X o HapO,I:\HbIX KocorlO'.lax. �702 703 <PP<JHKy BO.Jlbl.laHY I1CTO-I!lviKII HlUL K ulaa.\( CTp. 432--529 CcMH,'\eC.'lTH.~eTHevy VI MaTepl1a,l]bl Toy! L AHTPOnOC lO5H.~eIO, BpHo. 1958. r Jtana) TY3,nR no 1957. Ky:1bTypHOFr CTp. (<Pper;r6yp-noc"be) I1CTOpl1'1 BOCTO'IHOM Boc- (36umeB 256 HCeBH'i) 1'0:1'1 52. TeTpa.llb 1-6, 376 (To.aeyw 1957 Bpy6~WBC1<U) AHTPOnOC. 378 T. 53. 1958, TeTpC!AH 1-2, (Tur'J3yw l\apllH T. 3THOrPA<i>liIH, T. JJI1H B a ,1] H 1955. <JaCTb 51, I rO,lla (MapuR (CH.11bBeCTpOB Kpe6ca. :lKypHaJJa raynT, AeHb) B nemu"! VI CT. HpaBax. B K3HYH AHTOHI1Hax. IV!aTepl1aJJbI TOM 31. nyHKToB K Ba3eJlb, K III-V, .11!O K 11H r. lIIaYMóypr-JIvmn3. AT JIAC. rJtRna) (Ada,.\( CTpaHl1qa, OCTa.11bBili! CTp. qaCTb 1958 KY.1bTypa. r. TvtnOrp3cPIlfl 12 KapT. 1959, KY.JIbTYPbl. C,lryp,ll 1. 3pHKCOH. fym,TKpaH!~ :I1eCTHoto'J H JIaYPHl..I eBponel1cKOłl ..JIHOC". T. III CTp 232 42~ lVIe:lKB.) 1853 r. CTp. -13:3 K AMepHKe B nOJJbWe 6HOJJI10TeKa. BpOl\JJaB Kpal{QB r. ,J]eCOB ApYBI1MI1. 3THOJIOfI1QECKI1E BpOl\JJaB Hp 1959, 115. CTp. H01I,01tb) 4:37 .D:HeBHI1K nyTeIllec- TPY.D:bI, 0611lecTBo. II, Cepl1R (P. 6 11.:l.nlOcTpal\HiiI 3THorpacPHQecKoe I1epeBO,1.1 11 o6pa60TKa TOM IV, 1958 CTp. nO.11b- 61 (EpJIC1< 440 XI JI e n e l..IK 11. 1958, BeKa TKaHl1 e:lKerOllHI1K HayQHOe CTp. B XVIII BeKe CTo.JIeTl1fI 6bITm1cKof1 - nOBeT3. fOCYlIapCTBeH450 np0I13B0,1.1CTBO B BapwaB.,I1p:lKerJJeH,II rHCTOpbIQHbr" (Ada.M r~Htna) HapO,D,Hoi1. KYJJbTYPbl BhITOMa 1958. (AdQ.At r JtRna) 171-191 TeTpa,D,b 4, CTp. 727-750 cP JI VIr e H 3 a. O'-lepK 449 XIII- .D:OJJbHa, KeHTpJKI1HCKOrO TOM 1. OJJbWTm-1 113,l1aTeJJbCTBO, CKI1X MaHYcPClKTypax 3el\wlI1. BozdaliOBU't) T y P H a y. TeKCTI1JJbHO-O,!Ie.lKHOe H P 3Ha ,1.10 OrHeHHOM 113 K.11a,1.16I1m~HCKOro norpeÓeHI111 B MeCTHOCTI1 PYBHI1Ha OJlbWTHHCKHiiI 1033 AMa30HKlI1 (HHytU CTp. 400 H a r.lI 11K. OT Hdl3pOCKI1 451 6bITOMCKoro no paiiIOHa. I1CTOpl1J1 rOp0,1.13 3e:l1Jlv!. Ko.JIJJeKTI1BHb111 TPY,1.1no,1.1 pe,1.1aK!..V1eH <ppaH- PblLIlKI1. KaTOBl1lie 1956 r. CTp. (1l1. Mauc1I.ep- 313-339 rrOJIbCKol1 451 11 lVIATEP11A~bI .D:EPEBHI1 11 IIOJlbCKoti B XIX 3aHHTI1R. 11 XX 11CTOP11It1 Hp C :3B 3 P bI H 1. 06pa6oTaJJ 428 CTaHHCJl3B .D:HeBHHK CepOTBHHbCKvl. CTp. l, Hp 170. HapO,1.1HOe It13l\3Te.JIbCl'BO (A,ąeKCOlld3P )Ku ?a) (HeCeJJb- C0061l.\eCTBO BI16.11>1O- BpOl\JJaB, lVIATEP11AJIbI, f o ml1 H b C K 11. KYJIbTYPN B. B. .D:06aBOQHbIe X03Hv,CTBeHHoe 3THorpacPJ1H. 3THOfPA<P11tIECK11E no 1958. TOM XIII. 3TlIOrpacPl1QeCKOe 0611lecTBo. Bpoą'IaB 1959: OT .D:EJIEH11E. J10,ll3b 1959 (30rjJUR CTaw,a'K:) aHTpOITOJlOrlHl (T. -{-160, 2 KapTbI, BapwaBa TeKa Y,II,IIeBaJJJla 1955 KoneHrClreH 1'0:'\1 XXXVIII, 4:~4 HaUl10HaJJbH3fl CKOX03RHCTBGHHbIe) lVlClTepHClJJbl BO,llKep. .D:OKJJ3,D,bI lVIl1Yl1raHCKOM AK3- MeKCI1KI1. OCCOJJI1HbCKl1X. It1CCJIE~OBAHMH Pe,ilaKTOp 44 (KPJIC1lWTOrjJ KBQCHeBcKu) 11cCJie- POCTBOP06C'IW) I1.TJJllOCTpal\11I1 TeKCT nOKopeHVle '<I e K a H O B C K H. Br Jly6b TI1IllKa B Bep99, B TOM cepVlH. XCIX H 425 Pe,ilaKTOp 24, pllCyHKOB CJJOBapb Ho BaR Bo- MI1POBOM BOl1HbI MYI,~eBCKoro. ".D:eBHTb 11HCTI1TyT AKa,1.1eMYlH HaYK 3THOrPAep11I1. 3 p H K C o H, AK3 11 cPO.:JhK.'IOpa. 113llaTe.1IbCTBO KOCTIO:MI B [epMaHHVI. Bep,11I1H 1958. BTOp0I1 T. XJIVIII, 416 fepMaHcKoi1 3eH,1.1ep. Map5ypl' .:IyHapo,':lHbIH HOBaR Bpl1HrMaMep. nOCJJe A q T 3 K - A. H O H H:vI. Hoe 424 1957, CTp. 62 KapT C 11l' Y P A Bepm1H. MapcPbl (KpJlCUmTorjJ KaacHeBcKu) 1\ TJIAC IllBE.D:CKOl1 HAPOJJ;HOJ/:! 11 COl\I1ClJJbHan 1959 nepe414 3THOfPA<P11I1, YlCTOpl111 HapO,llHOrO I'EPMAHCKOl1: lVIaTcPeti O 1955-1957, BBe,1.1eHl1e 21 16 KapT, Bpy6JteacK1t) K 3THorpacPl1l1 TeKCT8 "'II1Hq-.D:oHay feJJb60Ka. OCTOBax, :'\ H H Cl K O E a .n b C K a - JI e B 11l\ K a. 11HTepec A ,1.1a M 113,1.1aTe.11bcTBO (KP:JICUULTOrjJ KBucHeBcKu) 113,D,aTeJJbCTBO AKa,1.1eMHVI - '-lI1c.rre (cnel\l1aJJbHbIl1 1957. AJJeYTCKI1X :vr e "111 C JJ a B 413 11 A. BOIIPOCY 1952, (Tu<hym PeHMepa repMaHCKoM Map T (Aliap.1łCeit 1 rpOXOJtbCKU) 1947 fTpJICc3d3eu,Ku) 11 KOMMeHTapl111 I, EBponbI HO:\lep H 3TH060TClHl1yeCKl1e ,lIeMI1H HayK. "ApTC aHA JIeTTepc·'. 415-431 (Tad3ym Bpy6JteBc';<;u) CKoe 11 KHl1r0I13- 05mecTBo B a H K. B01'aHl1'I€CKl1e BI1R B Aq)pI1Ky. Bonpocy TeTpa,llb 431 n. ;:(OBaHI1H Ha 8: H HO- IllBeiiIqapcKoro Tl1nOrpacPl1R BceiiI rOXBeXT:3p". (M. APXIt1B. TOM B 0.11 b ci) ".D::3P co E. ByprWTaJlJJepa BA3EJIbCKIt111 cepHR. neyeHI1v, 3THOrPA<PH'<IECK1111 noJ.< pe,l\aKl\l1ełl .-\TJIAC 1. 408 06ml1H3 AKI.\110HepHOe VI BepH ABCTP11l1CKI1l1I m'lHe. <JaCTb et> 3 O 11.O p:3 113,1.1aTeJlbCTBO 409 R11l\ HOMep I lUBei1qapVII1, AHTPOrrOJIOJJ;)Kw·. JtUZypcKul T. B 11Ta- ct>PN"tOBO.) naYJJb ,n:. 403 paBOTbl C.) 06meCTBa. r. naCX,UlbHblX '-IeHb (3. 397 Bpy6~teBC'l{u) 11 peTpopOMaHCKOH .D:epeBeHcK3H 3THorpacPwlecKoro 1000 lIlBei:l- Bpy6"leBcKU) CeJJbCKOX03HiiIcTBeHHble VI KyJJbTypHbIX ,ilaTeJJbCTBO <Ppei/róypr, (Tad';lyw 1956. (Tad';lyw 1956 1943 3 III e P. o6u:;rme 5-6. 388 napmK M e iiI e p. 'ITa.11bHHL:Koti b T :3 P Boro o 50, III a yep IJ)OpVIX, 3-4, Bpy6JtesCKU) 3THOrPA<i>HH, n a y .11b .,KEPEHT 37;) TPY.D:bI I10JJbCKOe JIO.D:3J1HCKOE nyTeIllecTBHll "BH6JJ~IOl':3Ka 454 B TaTpb!. HapO,llOBa" 11:Yr. OCCOJ11lHbCKtIX 1958 457 �704 III fIOJJbCK3H 3THorpaepll'łeCKaH (Bauoa pl1/Ke ;Wn.~eKUl1R BOCrJO:\ll1HaHl1e H 11H Kp )K H a TY B TvIusee de l'Homme B I1a- X P a H Y JIeoHe B H O H 11K (E.n,ena raJJb6aHe a. (Tachytu -l71 HpOÓ3IW) ,l(3e'KOnbC'Ku) K B a C H e B C K 11. 3THorpa<pJ.lrr a 476 B I10.'lbJUe - OTj\e478 K O n 'ł II H b C K a - fI B o P C K a. nacTylIlecTBa B J,1cC.llel-\OB3HI1H no :'>00 PY:\1blHl1l1 M3 KoppeCnOHl-\eH~1111 OT'leT o 515 ,1l;errTe.TJbHOCTI1 Be.TJOCTOIJ,KOrO OTi-\e.TJeHYIff I130 TeCeJl,bC1w) OT'leT OT'leT o (3 bIZ.ltiJHT . o ,1l;errTeJIbHOCTI1rAaHCKDrO OTAe.nem1R IT30 OT'leT O ,n:eHTeJJbHOCTI1 KeJJe1vwro ,l( 06pOBOJ/,bC'Ka) AerrTeJJbHOCTH OTlle"'leRI1H (JIonzwli Ma.n,ul\'ń:u) (A.1e'Kcanopa I130 OTl-\e,rreHloIH U3UH'bC'Ka, MaJl.wpJICaTa MaTyC'KYB'lw) OTLleT o l-\ellTeJJbHOCTl1 Cv/,TJe3CKOro OT;leJleHI1H (JiIp3Ha IT30 5?~, (MapIlR IT30 ./Ku- 526 aupc'Ka) O'r<JCT O XXXIV 05l.l.\eCTBa OT'leT o BceM Bce06u~eM (II30) 'lec Koro C06paHl1l1 o 06l.l.\eCTBa TPYl-\OB 1130 pa50Te 3a TIOJJbCKOrO 3TłlOrpa<pHLlecKoro Anna B OJJblIlTHHe. 06'beMe r01\11<JHbli1 oTLleT OT'leT 52U :121 52:3 KpaKoBcKoro JIbLw" B 1959 B BH6JlVroTeKe 1959 r. Amur o AeHTeJJbHOCTl1 KOMl1TeTa r. I033rjJ JIex 528 O.n,bza rae'K 535 IIo.TJbcKoro 3THorpa<p115Ti JI1JL1.U,-B1LpnuwBa /1:\1. Ko.TJb5epra 3a 1959 r. I>J16JJHOrpacj:»]fl 3a Hp:J1ia 5:38 XpycTe.ni!sa V 1956-1958 BJ15.r.:J1orpacPI1H r. r. CocTaBH.JI Bo.n,eCJWB raBUli. 541 CMeCb ~e310Me CO<:T. E. 068 EJlelie13<:1<:U flepe<JeHb pl1CYHKOB Or.TJaSJJeHl1e Ha aHrJlYlj;'jCKOM 11 pyCCKOM R3. COCT. O. raeK .\t ~ u. .~ OG~ .., \ WOJ'" ! a COTPYl-\HVlKI1 VI H 11C JI a B Bonpocy I ~ -163 O I1pocj). B lU T O <p JIeHl1rr [; P o li !1ocToBa) IV IT a M Y3e G95 697 ~ I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4c416cdfb7647369b6cd3abcc8713ee8.pdf 8b308a8419aec873844f05eda07a23be Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:206 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:179 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1961 t.47 Description An account of the resource LUD 1961 t.47s.2-6 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WYDAWNICTWA POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO LUD Tom Tom Tom Tom Tom Tom Tom Tom Tom XXXIX za lata 1948-1951 pod red. J. Gajka I T. Seweryna XL - Indeks 39 tomów, pod red. J. Gajka • XLI za rok 1954 XLII - za rok 1955 (ku czci Oskara Kolberga) XLIII za rok 1956 • Suplement: H. Blttner-Szewczykowa - Materiały do bibllografll etnograflI polskiej XLIV za rok 1957 • Suplement: J. Gajek, Kwestionariusz do badań nad budownictwem wiejskim XLV - za rok 1958/59 XLVI za rok 1960 XLVII za rok 1961 PRACE I MATERIAŁY 87.87.140.130.75.55.85.-10.86.86.85.- \ .~ \ i 120.25.45.- 68.16.78.20.72.46.32.- ETNOLOGICZNE Tom II Witold Klinger, Wschodnio-europejskie rusałki i pokrewne postaci demonologii ludowej, a tradycja grecko-rzymska, Lublin-Kraków 1950 Tom III Marian Plezia, Creckie i łacl:'1skle źródła do najstarszych dziejów Slowllln cz. I (do VIII wieku), Poznań-Kraków 1952 . Tom IV Edward Karwat - Katalog magli Rudolfa (wyczerpany) . Tom V R. H. Nocoń - Dzieje, kultura l upadek Inków (wyczerpany) Tom VI J. Czekanowski, W głąb lasów Aruwlml . Tom VII Ch. Vakarelski, Etnografia Bułgarii (W druku) . \ Il II 17.- 4.50 37.14.45.45.- LUD TOM XLVlL ETNOGRAFICZNE Tom VIII/IX Prace zbiorowe, pod red. J. Gajka i K. Zawistowlcz-Adamskiej, f,6di., Lublin 1950/51 • Tom X cz. I pod red. K. Moszyńsklego, Kraków 1955 . cz. II pod red. K. Dobrowolskiego, Kraków, 1957 Tom XI Marian Szulc, Fotografia na usługach etnogr. (wyczerpany) Tom XII Antonina Wozaczyńska, Struktura pieśni kurpiowskich, pod red. J. Gajka i T. Strumilly, Wrocław 1956 • Tom XIII Prace zbiorowe. Tom łódzki pod red. K. Zawistowicz-Adamsklej, Wrocław 1959 • Tom XIV Prace zbiorowe. Sląsk Cieszyński, pod red. M. Suboczowej, Katowice-Cieszyn 1959 • Tom XV st. Wallis I J. Ondrusz, Przysłowia śląskie pod red. St. Bąka I M. Suboczowej, Wrocław 1961, 2 vol. . Tom XVI Prace zbiorowe. Tom szczeciński pod red. J. Gajka i Z. Jankowskiego, Szczecin 1959 • Tom XVII W. Łęga, Ziemia Chełmińska pod red. J. Gajka i M. Znamlerowsklej-PrUfferowej, Wrocław 1961 • Tom XVIII Prace zbiorowe. Tom lubelski pod red. O. Gajkowej . Tom XVIII, część II - Anna Czekanowska: "Pieśni Biłgorajskle" PRACE cena zł :1 �Rektorowi, Profesorowi doktorowi JANOWI Seniorowi, Polskiego CZEKANOWSKJEMU Prezesowi i Człon/wwi hOl1ororoemu Towarzystwa Ludoznawczego Szermierzowi w walce o realizacj(j "Pol sl<iego At! asu Etnor; raficznego" w 80-tą rocznic(j Redakcja poświ(jca urodzin XL Vll tom LUDU �u L D ORGAN PC)LSKIEC;O 'row ARZYSTW A LU DOZNA WCZEGO OHGA:\I'~ DE LA SOClł~T(~ POLONAISE ZAt O oG 6L~ 2: O E GO l'\ Y W ROK Z B lOR ZA ROK POLSKIE '. L D'ETHJ\OLOGIE U 1895 T O M XLVII 1961 TOWARZYSTWO W R O C L A W LtDOZi'lAWCZE 1962 �KOMITET REDAKCYJNY K. ZA WISTOWICZ-ADAMSKA, W. ANTONIEWICZ, CZEKANOWSKI, J. GAJEK, A. L. GODLEWSKI. M. ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA, R. REINFUSS. J. SPIS RZECZY I. Rozprawy. str . n K u b a r y. Przyczynek do znajomości wysp Anachorites. R Ysz a r d C a n s i n i e c, Postrzyżyny w kulturze śródziemnofl1or~kipj J CI n C z c k a n o w s k i, Podhale \v świetle antropologii . ..Ló z e f G CI j e k. Studia nad etnograficzną regionalizacją Polski Kry s t y n a H o f m a n - L i a n d z i s, Niektóre tradycyjne uprawy na wsi polskiej w XIX i XX wieku . .J e r z y G r o c h o l s k i, Formy przesuszania zżętych zbóż w polskich gospodarstwach chłopskich w XIX/XX w. . J CI n u s z B o h d a n o w i c z, Spichrze na tle innych pomieszczeń do przechowywania ziarna w gospodarstwach chłopskich w Polsce na przełomie XIX-XX w. . . T o m a s z S kar ż y ń s k i. Stodoły w polskim budownictwie ludowym XIX i XX w. . K a z i m i e r z P u d ł o, Tradycje używania bydła rogatego do prac pociągowych w gospodarstwach chłopskich w Polsce z końcem XIX w. i w II poło XX W. . K r z y s z t of K wa Ś n i e w s k i,~.Lę.m.e.n~~~_~ski~_ z~iŁ zane z hodowlą w Polsce w końcu XIX i XX W. . . . . .J REDAKTOR JÓZEF GAjEK CI 7 49 149 165 210 231 283 383 415 439 S P r a w o z d a n i a i r e c e n zje. SOWIETSKAJA (Anastazja POLSKIE 'l'O\LĄ.RZYSTWO RF,DAK('JA. LUDOZ:\'AWCZE wnO(,T,AW, - WROCL.-\.\V 1962 NANKERA 4 Nakład 1800.L30 egz. Alek.wyd. 19,75, druk. 44,25. Papier ilustr. V kl.. 90 g, 70xl00 Oddano do siadania w sierpniu 1961 r. Druk ukończono w lipcu 1962 r. Cena zł 85.Nr zam. 177161 D·9 WROCŁAWSKA DRUKARNIA NAUKOWA, ~WIERCZEWSKIEGO 19 ETNOGRAFIJA Kojdecka) . A. N. ZSSR, Moskwa . 1959, 1960, . . . . Kratkij oczerk drewniej istorii Chakasow Chagkiz-Abakan, 1951. (Tadeusz Wróblewski.) . D u s a n D r l j a c a, Zarys stanu badań etnologicznych w Jugosławii V i l k o N o w ak, Slovenska ljudska kultura. Lubljana 1960. (D. S. W. 4159 K i s j e l e w, Drljaća i T. Skarżyński) . . . . . . 560 B o z i woj :'.1 e D r o b n jak o v i Ć, Etnologija naroda Jugoslavije. Belgrad. 1960. (D. Drljaca, T. Skarżyński) . a r i a n G o t k i e w i c z, Obrzędy i wierzenia ludu rumuńskiego w palud. Bukowinie 540 544 562 565 �. (} str. L'ETHNOGRAPHIE, t. 52 Paris 1958 (F. Wróblewski) . G. B r a s s e u r, G. S a von n e t, Carte Ethno-demografiquc. Dakar 1960. (K. Kwaśniewski) . D i o g o G o m e s, De la premiere decouverte de la Guinee. Bissau 1959. (K. Wolski) . KULTURA LUDOWA WIELKOPOLSKI. Poznań 1960. (l. Turnau) . Wal e r i a n S o b i s i a k, Rozwój latyfundium biskupstwa poznańskiego od XVI-XVIII w. Poznań 1960. (K. Wolski) . '. TAŃCE I ZABAWY WIELKOPOLSKIE. Biblioteka Popularna PTL. t. 3, opracował A. Glapa i A. Kowalski (Jan Tacina) . Towarzystwo Naukowe Płockie 1820-1820, 1907-1957. Szkice i Materiały. Płock 1957. (K. Pudlo) III. Kro (Z. Jankowski) 579 580 A w y (na Oceanie Wielkim) 594 Wyspy Anachorites (Les Anachoretes) odkryte przez Bougainvillea w 1'. 1768, leżą na 0°54' szer. płd. i 145°30' dłg. wschod., i stanowią wraz z sąsiednimi: Hermit (Los Ermitanos, Agomes), Los Monjes, wyspą Commerson, La Boudeuse, Echiquier (Ninigo), Durour, Matty i jedną w r. 1859 na l° szer. płd. i 141° dIg. wschod. odkrytą wysepką, część archipelagu nowobrytańskiego najpółnocniejszą i najdalej do Mikronezji wysuniętą. Znajomość nasza dotychczasowa wysp mających stanowić przedmiot zarysu niniejszego, jest dotąd bardzo ograniczona. W dziele antropologicznym Wa i t z a 1, będącym zestawieniem wszystkich dotąd znanych badań i opisów, ledwie że spotyka się wzmiankę o tych wyspach. M e i n i c k e 2 w swej monografii geograficznej zadowalnia się również, tylko zaliczeniem ich do archipelagu Nowej Brytanii. M i k I u c h o - M a c ł a y daje bardzo interesujące szczegóły antropologiczne o krajowcach wysp sąsiednich Taui, Agomes i Ninigo, które jednak nie dotykają wysp Anachorites. Jedyną wiadomość natury etnograficznej znajdujemy w notatkach S t r a u c h a 4, który zastępował interesa etnografii podczas podróży niemieckiego okrętu wojennego "Gazella". Lecz uwagi jego nie tylko że nie powiększają o wiele naszej wiedzy o tych wyspach, gdyż "Gazella" zatrzymała się 596 603 605 6011 Sprawozdanie 626 635 Róż n e. Streszczenie w jęz. ang. i ros. (E. Jeleniewski) Indeks XLVII t. Ludu, O. G. Spis rycin i map . Spis treści w jęz. ang. i ros. R PRZYCZYNEK DO ZNAJOMOSCI WYSP ANACHORITES 586 615 . p 584 n i k a. z XXXVI Walnego Zgromadzenia PTL w Białymstoku. (T. Delimat i M. Suboczowa) . Sprawozdanie z całokształtu prac PTL za 1961 r. O. G. z .JAN KUBARY* Narodowym Wspomnienie o etnografie pomorskim ks. dr W ł a d y s ł a w i e Ł ęd z e. (L. Malicki) . Dr J a n i n aKr a j e w ska. (J. Rosen-Przeworska) Sprawozdanie z XXXV Walnego Zgromadzenia PTL w Szczecinie. o 578 M u z e a. Wielkopolska Sztuka Ludowa. Wystawa w Muzeum w Poznaniu. Czerwiec-lipiec 1961. (A. Glapa) Muzeum w Lahore (Pakistan). (K. Wolski) . IV. R 571 643 685 699 705 • Jan Stanisław K u b a r y, 1846-1896; badacz Mikronezji. W 1874 osiadł w Ponape (Karoliny); Obrządki pogrzebowe Pelauczyków, Die sozialen Einrichtungen d. Pelauer. (1885). Ethnographische Beitrdge zur Kenntnis des Karolinen Archipels (1889-95). b � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/466200a6b6d4affae99af3d4a6c7411e.pdf b405fe7f49bb5bad36a0ea6f01c36418 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:202 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:176 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1960 t.46 Description An account of the resource LUD 1960 t.46, s. 471-540 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 470 wszystkie polskie grupy etniczne i wszystkie działy kultury ludowej, dostępne ekspozycji muzealnej. Rozwiązanie praktyczne zależne jest od przestrzeni wystawowej, którą dysponuje dane Muzeum. Sala, którą dyspon'.lje Musee de l'Homme na wystawę kultury ludowej Europy mieści czterdzieści gablot pionowych i pięć płaskich, z czego na Polskę przypada półtorej gabloty. Ponadto jeszcze we wspomnianych kolekcjach znajduje się po kilkanaście eksponatów z Polski. Znacznie większej przestrzeni wystawowej Musee de I'Homme nie mogło poświęcić Polsce. Postulatem pierwszej wagi jest uzupełnienie stroju górala podhalańskiego o kożuch i cuhę. Niezależnie od ekspozycji n a l e ż y s t w i e r d z i Ć, że k o l e k c j a o koł o t r z y s t u e k s p a n a t ó w, licząc osobno każdy drobny przedmiot np. wycinankę kurpiowską j e s t b a r d z a u b o g a. Stroje znajdujące się w magazynach Musee de l'Homme winny być skompletowane a zbiory wzbogacone obiektami z zakresu sztuki, meblarstwa, narzędzi pracy. Słusznym byłoby podjęcie akcji stopniowego uzupełniania zasobu zbiorów przez celowy dobór i opracowanie kolekcji obrazujących poszczególne regiony Polski. Uwolniłoby to po upływie pewnego czasu kolekcję paryską od cech przypadkowości i niepowiązania eksponatów w dydaktyczne całości. Wanda K R o WSPOMNIENIE N O PROF. I DR LEONIE K A HALB ANIE Dnia 3 maja 1960 r. zmarł w Lublinie dr nauk prawnych, profesor zwyczajny Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej - L e a n H a l b a n. W zmarłym nauka polska straciła swego wybitnego pf':edstawiciela, a młodzież akademicka znakomitego wychowawcę i wielkiego, niezastąpionego przyjaciela. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze - długoletniego zasłużonego członka Zarządu Głównego. Jostowu Prof. Leon Halban urodził się 23 wrzesma 1893 roku w Krakowie, w zasłużonej rodzinie naukowców. W rodzinie tej tytuł profesora przechJdził niejako dziedzicznie z ojca na syna. Gimnazjum klasyczne ukończył we Lwowie w roku 1911. We Lwowie także rozpoczął studia prawne na �472 un:wersytecie Jana Kazimierza. W roku 1913 studiował w Grenoble, w latach 1914-1916 na Uniwersytecie Wiedeńskim, W czerWCL<1916 r. uzyskał doktorat na Uniwersytecie Lw~ wskim. W roku 1926 habilitewał się na WJ'dziale Prawa we Lwowie na pcdstawie pracy: "Lichwa w nauce i prawie keścielnym". Od czasu habilitacji do roku 1940 prowadził katedrę Prawa Kościelnego zyskując uznanie w kraju i za granicą. Petem przyszła okupaCJa a z nią ciężka choroba. Dzięki niezwykłej życzliwości oteczenia PrcfesJr przetrwał okupację, dzięki zaś swojemu uporowi nie dał się złama':: chorobie. W roku 1945 podjął wykłady na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim. Od wrześ:lia 1949 roku aż do chwiJi śmierci był kierownikiem katedry Pewszechnej Histerii Par.stwa i Prawa na Uniwersytecie Marii Curi~Skłcdowskiej w Lublinie. Obe.k pracy naukowej drugą pasją życiową Prof. Halbana była aktywna działalność społeczna i charytatywna. Swego czasu działał w Naczelnym Kcmitecie Narodowym w Wiedniu. W czasie pierwszej wojny światowej był jednym z pierwszych praccwnikćw Rządu Lubelskiego. W okresie międzywojennym niezwykle ostro występował przeciwl:o rasizmowi hitlercwskiemu. Nic więc dziwnego, że po zajęciu Lwowa prz~z wojska niemieckie, przybył z Berlina specjalny wysłannik ministra Rzeszy Rosenberga z rozkazem dostarczenia Leona Halbana do kwatery NSDAP w stolicy Niemiec. Po wojnie, zarówno w pracy naukcwej jak i dydaktycznej, kontynucwał swoje zainteresowania i zachował niezmienione przekonania wobec problemów niemieckich. W Instytucie Spraw Międzynarodowych w Warszawie był cenionym doradcą do spraw Z'lchodnich Niemiec. Po wyzwoleniu prace i zasługi Prcfesora zyskały zrozumiałe uznanie. Specjalnym wyróżnieniem bYlo powołanie Go w skład Sejmowej Komisji Konstytucyjnej, odznaczenie Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski, Złotym Krzyżem Zasługi, Medalem X-lecia. W ostatnich latach życia Profesor Halban pracami swymi był silnie związany z Li.1belszczyzną. Wiele czasu poświęcał etnografii i historii Ziemi Lubelskiej. Był gcrącym zwolennikiem ludoznarwst\\·a. Godnym podkreślenia jest fakt, że Profesor wziął czynny udział we wznowieniu działalności Towarzystwa LudQznawczego. Za'raz w roku 1945 w październiku, uczestnic::y w jego pierwszym J:'owojenn~'m ze;:raniu. Wraz z profesorami - Janem Czekanowskim, Józefem Gajkiem, .Janem Mydlarskim tworzy Komitet reaktywujący Tcwarzystwo w nowych warunkach politycznych, społecznych, naukowych. Następnie bierze udział w dwu kolejnych Walnych Zgromadzeniach, które odbyły się w latach 1945 i 1947 w Lublinie. Zostaje powołany w skład Zarządu Głównego jako wiceprezes. Godność tę piastuje przez szereg lat. Pracuje nad zmianą Statutu Towarzystwa. W "Ludzie" opubli- 473 kcwał dwie swoje rozprawy na temat ;wycza]ow prawnych oraz o potrzebie taeaf! etncsocjolcgicznych r.2d religijncścią. Opraccwał projekt monografii "Ziemia Lubelska". lVIonografia ta, gdyby powstała przy współpracy naukowców Lublina, przedstawiałaby olbrzymią wartość. Niestety, śmiel'ć Profescra przerwała te ambitne plany. O pozycji naukcv,;ej Prcfesora, o Jego wszechstronnych zainteresowania~h świadczą liczne tytuły rozpraw i artykułów, liczne stancwiska i godności. My jednak nie poprzestaniemy na szkicu Jego sylwetki naukowca, sPÓjflmy na Profesora oczyma młodzieży akademickiej, której był najwierniejszym i najlepszym doradcą i przyjacielem. Miałam szczęście znać Profesora osobiście. Poznałam Go kilkanaście lat temu, gdy wstępcwałam na Katolicki Un:wersytet Lubelski. Niespodziewanie dla mnie okazało się w(wczas, źe przede wszystkim leczenie jest mi bezwzględnie potrzebne. O studiach lekarze nie chcieli słyszeć. Byłam zupełnie złamana. W dziekanacie skierowano mnie do Prof. Halbana, który był prezesem Opieki Zdrowotnej nad młodzieżą akademicką. Poszłam pełna nieśmiałości i obawy. Nie wiedzialam, nie przeczuw<'łam nawet, źe spotkam opiekuna niezwykle życzliwego. Profesor zupełnie mnie nie znając ułatwi.ł mi leczenie i natychmiastowy wyjazd do sanatorium. Po roku mogłam rozpocząć naukę. Potem przez cały okres studiów byłam pod Jego serdeczną kuratelą. Jemu w wielkim. stopniu zawdzięczam zdrowie, a tym samym ukończenie studiów. Bywałam często w domu Profesora. Patrzałam z bliska na Jego wielkość, na Jego bezgraniczną dobroć. Sam ciężko chory nigdy nie zaprzątał swoim cierpieniem otoczenia. Był niezwykle pogodny i pełen humoru. Na pytanie - Jak się Pan Profesor czuje? - odpowiadał - Moja zewnętrzna powłoka zanadto mi dokucza, ale zapomnijmy o niej. I skierowywał rozmowę na inny temat. A były dni, kiedy kaźde stąpnięcie przyprawiało Go o ostry ból. Być może dlatego, że sam cierpiał, specjalną słabość miał dla "kulawych kacząt". Otaczał je wyjątkową opieką, walczył o nie wszędzie. Na uniwersytecie o stypendia, w opiece zdrowotnej o leki i sanatoria. Przeprowadzał je przez całr;' studia i był USZCZE;śliwiony, jeśli udało Mu się kogoś wyrwać chorobie, postawić na nogi. A przewaźnie się udawało. Sam żył niezwykle skromnie. Gros swojej pensji profesorskiej przeznaczał na prywatny fundusz stypendiałny. Robił to w zupełnej tajemnicy. Wiedziały o tym tylko te osoby, które z tego stypendium korzystały. Oczywiście, wiedziały tylko o sobie. Gdy otrzymujący stypendium mogli sobie poradzić, fundusz przechcdził na innych. Trudno opisać prawdziwie bogatą sylwetltę Profesora. Ktokolwiek zetkną! się z nim chociaż raz w życiu, był urzeczony Jego wielkością, kto widywał Go częściej zdumiewał się Jego bezgraniczną dobrocią i życzliwością, ciągłym słuźeniem innym. Tak, służeniem. Do Profesora moźna bylo �474: 475 przYJsc zawsze, z każdą sprawą, wielką i małą, prywatną lub uczelnianą· Dom Jego był otwarty dla wszystkich i o każdej porze. Od rana ciągnęła więc karawana potrzebujących. Nie zdarzyło się, aby Profesor nie wysłuchał prośby, cdmówil pomocy. a wielkości Profesora Halbana świadczą więc nie tylko tytuły, godności i urzędy jakie sprawcwał, o wielkości Jego świadczy przede wszystkim Jego przeogromna dobroć. Wdzięczność dla Niego i podziw żyć będzie zawsze w sercach tych, którzy Go znali i kochali. Helena Jarodzka 17. Zanik supremacji 18. Vu;agi nad Narodów, 19. Konkordat 20. Religia w Trzeciej 21. Narodowy socjalizm Lublin 1937 r. 23. 1. Nowe ukształtowanie Odbudcwa 2. stosunków Kraju 3-12, MiędzynarodowcL w sr;oleczne '5. Powstanie nou;ego i rozwój Księga Pamiątkowa 6. Konkol i ekonomiczne dat kodeksu prawa zapowiedzi zau;arty między Poznań kościelnego, w wiekach (i nadbitka), Rzeczpospolitą 28. 1920 r. i eko- 29. 1922 r. średnich" Polską a stolicą Apostol- w Vienne, Espena, Lwów Lwów 1926 r. B. Supremacja Państu;a 9. Zwiększenie odpowiedzialności wyższej s;::ołecznej nad Kościolem, nauka karnej godności von w prawie winou;ajcy, kanonicznym Przegląd z Teologiczny, 1927 r. powodu Lwów 1928 r. 10. Ideały społeczne 11. Znaczenie chrześcijaństwa nieznajcmości prawa w pierwszych w 26. wer- Lwów 1925 r. aż do Soboru kościelnym Traktatu nr 9-12, Kraków Czasopismo prawne małżeńskich ku czci O. Balzera ską, wyd. N. S. Z. 1925 r. 7. Lichwa w nauce i prawie ekonomii, 27. postanowieniach :3. Zadania naszego ustau:odastu:a spolecznego, nomiczne nr 1-2, Kraków 1921 r. 4. Zasady a nauka 1920 r. pracy prawne 25. Halbana międzynarodowych Warszawa organizacja Czasopismo salskiego, 24. prac prof. dr Leona kanonistyce, wiekach, Księga Poznań 1929 r. Pamiątkowa ku czci Wł. Abrahama, Lwćw 1929 r. 12. Problemy administracyjne Konk:>rdatu, Pierwszy Kongres Nauk Adm. w Poznaniu, Referaty t. II, 1929 r. 13. Eucharystia źródlem pełni życia jednostki, Lwów 1930 r. 14. Poglqd na Pakta Lateraneńskie, Sprawy Obce, Warszawa 1930 r. 15. Pakta Lateraneńskie, Warszawa 1931 r. 16. Encyklika z dnia 15 maja 1931 r. O sprawach społecznych, Lwów 1932 r. Badeńskim Warszawa Kościołem w Niemczech w okresie od Konkordatem i Układem Kościelnym, Polityka 1933 r. ze stolicą Apostolską, Encyklika Prawa Prywatnego, War- Rzeszy, Lwów jako przejaw 1936 r. cywilizacyjny, Kultura i cywilizacja. Ie Codex iuris Canonici, Referat na II MiędzyPrawa Porównawczego w Hadze, 1937 r. Wczesne c1trześcijaństu;o w stosunku do r:aństwa na tle ogólnej katoHckej nauki o r:aństwie, Warszawa 1938 r. Istota duchou;a III Rzeszy, Neofilolog zesz. I, 1939 r. Malżeilstu;o niemieckie, ustawa z roku 1938, Przegląd Powszechny, zesz. I i II, 1939 r. Własność podstau:ą u;olnośGi, Lwów 1939 r. Historyczne r:odstawy akcji katolickiej, Lwów 1939 r. Mistyczne podstClu;y narodow€g:> socjalizmu, Lublin 1946 r. O potrzebie badań etno-socjologicznych nad religijnością, Lud XXXVI, s. 135-162. (i nadbitka), 1946 r. Problem kultU1Y niemieckiej, Znak nr 1, Kraków 1946 r. Charakterystyka idealu społecznego D2kretu Gracjana, Lublin 1948 f. O jedności moralnej świata, Lublin 1948 r. Les Idees narodowym ważniejszych nad 1933 r. szawa 1934 r. 22. BIBLIOGRAFIA Pailstwa 1918 do 1932, Lwów Sociales dans Kongresie 30. 31. 32. 33. Statut Komisji Międzynarcdcwej dla spraw sztuki ludowej i folkloru C. I. A. P. Lud XXXVIII, s. 610, 1948 r. 34. ReI gia starogermańska i jej aktualne znaczenie w Niemczech, Lublin 1949 r. 35. Recenzja Jchannes Maringen, Menschenopfer im Bestatungsbrauch ALteuropas, Lud XXXVII, str. 393, [str. ID]. 36. Znaczenie zwyczajów prawnych i ich badanie, Lud XXXIX, str. 148180, 1952 r. 37. Spratl'Ozdanie z działalności Tow. Ludoznawczego za r. 1948-1952 r .. Lud XXXIX, s. 520-529. 38. Rasizm'i antyintel€ktualizm, Przegląd Polski i Obcy nr 1, 1957 r. 39. Prawo na usługach imperializmu rasistowsk:ego, Przegląd Polski i Obcy nr 6-7, 1957 r. 40. Kopernik na tle epoki i jego znaczenie, Dodatek do składu UMCS nr 55, 1957 r. 41. Biernat z Lublina, Sztan:lar Ludu 1957 r. 42. Kilka uwag dctY8zqcych znaczenia naukowego praktycznego prawa kościelnego, Lublin 1957 1'. �477 476 DR JANINA TUWANOWNA W sierpniu 1959 r. zmarła w Paryżu polska etnografka dr Janina T uwan ó w n a. Studia historyczr:e i etnograficzne odbywała na Uniwersytecie Warszzwskim gdzie drzymała w 1931 r. tytuł dektora filozofii. Jeszcze w czasie studiów rozpoczęła pracę w Muzeum Etnograficznym w Warszawie, początkowo jako asystentka następnie jako kustosz zbiorów Azji Północnej Od 1947 r. mieszkała w Paryżu, gdzie pracowała w Musee de l'Homme, a w roku 1951 rozpoczyna również pracę w Międzynarodowej Radzie Muzeów przy UNESCO (ICOM-Centre de Documentation UNESCO). W Musee de I'Homme J. Tuwanćwna prcwadziła dział polski oraz współpracowała z działem ogólnosłowiai:skim. Przeprowadzała również badania w wielu muzeach Francji, Belgii, Ang:ii, Italii, i Szwajcarii, brała udział w międzynarodowych kongresach gdzie wygłaszała referaty głównie z zakresu wystawnictwa i inwentaryzacji muzealnej. Wynikiem tej strony działalności zmarłej była duża praca z tego zakresu, której maszynopis przewieziony został do Kraj u. W ICOM-ie dr Tuwanówna prowadziła pracę nad dokumentacją, udzielała informacji na zapytania napływające z muzeów całego świata. Opracowała i prowadziła kartotekę obejmującą międzynarodowy indeks muzeów. Była współredaktorką Biuletynu rCOM "Nouvelles de l'Icom" ,,Icom .News", w dziale dotyczącym dokumentacji słowial'skiej. Od roku 1949 współpracowała również z Działem Muzeów UNESCO (Division des Musee de l'Unesco), w charakterze doradcy muzealnego, opracowywała ankiety tłumaczenia bibliografie itd. Pisywała również do czasopisma "Mollseion". Przez cały czas swego pobytu zagranicą dr Janina Tuwanówna utrzymywała żywy kontakt naukowy z muzeami w Polsce, przede wszystkim z Muzeum Narodowym w Warszawie, Muzeum Kułtury i Sztuki Ludowej w Warszawie itd. służąc zawsze swą głęboką, rzetelną wiedzą. Naukowcy przyjeżdżający z Polski do Paryża zawsze znajdowali u niej oparcie i pomoc. W okresie przedwojennym była sekretarką stowarzyszenia z Wyższym Wykształceniem a od roku 1935 do wybuchu wojny prezeską Warszawskiego Klubu Wioślarek, których członkinie odznaczyły się w czasie okupacji balrdzo czynną społeczną postawą. Przed wojną odznaczona była Krzyżem Zasługi. Jej przedwczesna śmierć po wielkich znoszonych cierpliwie cierpieniach okryła prawdziwą żałobą szerokie koło Jej przyjaciół, jak również spowodowała znaczną lukę wśród szeregów tych Polaków, którzy dbali o polskie sprawy zagranicą. Tadeusz Podczas działań wojennych budynek Muzeum uległ prawie całkowitemu zniszczeniu. Zmarła poniosła wiele trudu przy ratowaniu i odgrzebywaniu pozostałych resztek zbiorów. Cd początku okupacji pracowała społecznie niosąc pomoc materialną i moralną wielu potrzebującym. Jej czynna natura i głęboki patriotyzm skierowały Ją do pracy podziemnej gdzie pełniła szereg odpowiedzialnych funkcji. W powstaniu warszawskim brała wyjątkowo czynny udział i została dwukrotnie odznaczona Krzyżem \\Jalecznych. W randze kapitana Armii Krajowej poszła nie do oflagu, jak jej na to pozwalał stopień oficerski, lecz razem ze swymi dziewczętami do stalagu. Przechod2.iła przez cztery obozy a uwolniona została przez oddziały polskie w Oberlangen. Zestawienie 1. Methodes 2. d'inventaire Ethnographical T. II, m. 3, Paryż and niektórych prac des objets de musees, ethnological Dziekański dr J. Tuwanówny Museums Paryż and 1953. the Public Museum 1949. Biały, London 1957, nr 29. Orzeł Biały, Londyn 1956. 5. Kultura ludów pal20azjatyck ch (obszerny maszynopis). 6. Muzeum Etnograficzne (obszerny maszynopis w języku francuskim). 7. a organizacji wydawnictwa nowoczesnego muzeum etnograficznego. Icom News, w latach od 1950-19;';9. 3. Zadania nowoczesnego 4. w życiu Muzeum muzeum, i życie Orzeł w muzeum, �478 479 Krzysztof Kwaśniewski ETNOGRAFIA \'1 POLSCE - PLACOWKI I PRACOWNICY Celem tego opracowania jest możliwie kompletne zestawienie placówek naukowych, działających w Polsce na polu etnografii. Zestawienie to ma przedstawić w skrócie problematykę badawczą tych placówek, a nawet zainteresowania badawcze poszczególnych etnografów oraz zakres, stan ilościowy i sposób opracowania archiwów, zbiorów i bibliotek etnograficznych. Zestawienie to zostało opracowane na podstawie odpowiedzi poszczególnych placówek na ankiety, rozesłane przez Polskie Towarzystwo Lud/)znawcze jeszcze w 1958 r., a zaktualizowane w 1959 r. Informacje sprowadzono do jednolitego, dość zwięzłego schematu. Ponieważ nie wszystkie płacówki dostarczyły danych, starano się uzupełnić luki z innych informacji i opublikowanych sprawozdań. Wiele informacji zebrali: mgr Marian P ok r o p e k z Warszawy, - mgr Janusz K a m o c k i z Krakowa. Obszerniejsze, dodatkcwe omćwienie prac Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego zgodził się zestawić prof. dr Józef G a je k. Niewątpliwie niektóre dane mogą się okazać nieaktualne wobec zmian zaszłych po uzyskaniu odpowiedzi na ankietę, niektóre zaś, zwłaszcza jeżeli chodzi o małe placówki będą wobec braku dokładnych danych niekompletne. Tym niemniej wydaje się, ic zestawienie może oddać pewne orientujące usługi etnografom w Polsce i zagranicą. Dlatego też rraca ta została podjęta. Jest ona zarazem pewnym zamknięciem dotychczasowej działalności Biuletynu Informacyjnego PTL, który miał za zadanie wypełniać luki w informacji bieżącej, wynikłe z nie regularnego wówczas ukazywania się LUDU. Instytucje o zasięgu ogólnopolskim Dział IV Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk, Warszawa, Nowy Swiat 72. Aktualne plany badawcze obejmują następujące problemy: 1. Pierwotna kultura ludów Azji, Ameryki i Australii oraz ich dzisiejsze przeobrażenia. 2. Rozwój rolnictwa oraz kultury chłopskiej w Polsce. 3. Historia kultury klasy robotniczej. 4. Historia etnografii I. W szczególności na najbliższe lata są przewidywane: 1. Kontynuowanie prac nad Polskim Atlasem Etnograficznym. 2. Prace nad teorią kultury ludowej z uwzględnieniem odrębności regionalnych. 3. Prace nad metodologią i teorią etnografii. l Na podstawie sprawozdania z prac IHK.l\1 za r. 1957 (maszynopis powielany}. 4. Opracowanie dziejów kultury ludu pracującego w formacji feudalnej, kapitalistycznej i socjalistycznej w Polsce, w szczególności hist:>rii technik produkcyjnych (rolnictwo, górnictwo, metalurgia. włókiennictwo) i historii warunków materialnego bytu 2. Kierownik Działu: Prof. dr Witold D y n o w s k i. Sekretarz naukowy Działu: mgr Wanda P a p r o c k a. Plan badawczy realizuje Dział przez Zakłady i Pracownie. Wydawnictwa: ETNOGRAFIA POLSKA (rocznik), BIBLIOTEKA ETNOGRAFII POLSKIEJ, PRACE DZIAŁU ETNOGRAFII IHKM PAN. Bezpośrednią działalność naukową prowadzą Zakłady i Pracownie etnograficzne IHKM PAN: Zakład Etnografii IHKM P AN w Warszawie. ul. Hoża 74. Opracowuje zagadnienia historii polskiej kultury ludowej ze szczególnym uwzględnieniem etnografii historycznego Mazowsza i Podlasia. Pracownicy naukowi: Doc. dr Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a, Kierownik Zakładu, mgr Krystyna A d a m u s, mgr Maria B i e r n a c k a. mgr Jacek O l ę d z k i, mgr Wanda P a p r o c k a, mgr Janina R u d n i c k a, mgr L. M. S z wen g rub. Zakład prowadzi archiwum materiałów terenowych (wywiady, fotografie, rysunki) z terenćw Mazowsza i Podlasia oraz dokumentację filmową wybranych zagadnień z zakresu sztuki ludowej i obrzędów. Zespół Etnograficzny IHKM P AN, Łódź, ul. M. Buczka 30 m. 2. Pracownicy naukowi i ich indywidualne zainteresowania: Prof. dr Kazimierz Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a; - Kierownik Zespołu, dr Bronisława K o p c z y ń s k a-J a w o r s k a, adiunkt (życie pasterzy górskich, organizacja zespołów pasterskich, sytuacja społeczna pasterzy, gospodarka mleczna), mgr Maria M i s i ń s k a, adiunkt (spław drzewa). Pracownia Etnograficzna IHKM PAN w Poznaniu, ul. Kantaka 4. Pracownicy: Doc. dr Maria F r a n k o w s k a Kierownik Pracowni, mgr Barbara M a t u s z e w s k a, st. asystent; mgr Teresa S t a s i ń s k aM a c a r i e 11 o, s1. asystent. Zespół Etnograficzny IHKM P AN w Toruniu, ul. Danielewskiego 4. Pracownicy naukowi: Prof. dr Maria Z n a m i e r o w s k a - P r li f f er o w a, Kierownik Zespołu, mgr Maria F r y c z o w a, mgr Ryszard K ukier. Zakład Etnografii IHKM P AN w Krakowie, ul. Sebastiana 10. Problematyka badawcza Zakładu obejmuje: 1. Zagadnienia historii polskiej kultury ludowej ze szczególnym nieniem Sląska oraz Karpat. • Na 1961-1975 podstawie planu perspektywicznego r. (maszynopis powiel~ny). badal'l naukowych IHKM uwzględPAN na �481 480 Historię kultury klasy robotniczej. Pracownicy naukowi i ich zainteresowania badawcze: Prof. dr Mieczysław G ł a d y s z, Kierownik Zakładu (sztuka ludowa, etnografia Śląsk:;,), mgr Stanisław B l' o n i c z, adiunkt (ubiory ludowe, rolnictwo i hodowla na Śląsku), dr Danuta D o b l' o W o l s k a, adiunkt (kultura robotnicza, teoria społeczeństwa), mgr Leszek D z i ę g i e l (rzemiosła artystyczne), mgr Maria G ł a d y s z o w a (budownictwo, wiedza ludowa), dr Anna K owal s k a - L e w i c k a. adiunkt (kultura materialna Indian dorzecza Amazonki, rolnictwo i pożywienie ludności Karpat polskich). mgr Irena N iz i ń s k a, st. asystent (rzemiosło na Śląsku), mgr Edward P i e t l' a s z e k, st. asystent (kultura robotnicza w Małopolsce), mgr Zofia S z l' o mba (pożywienie i obrzędy rodzinne na Śląsku), mgr Anna Z a m b r z y c k a - K un a c h o w i c z, st. asystent (rzemiosło, bibliografia etnograficzna). 2. Zakład Etnografii IHKM PAN we Wrocławiu, ul. Nankera 4. Problematyka badawcza Zakładu obejmuje wybrane zagadnienia ze wszystkich działów kultury ludowej w Polsce, w ramach prac nad P o Is k i m A t l a s e m E t n o g l' a f i c z n y m. Dotychczas przeprowadzono w skali ogólnopolskiej badania nad rolnictwem, hodowlą i budownictwem ludowym, na najbliższe lata planowane są badania nad transportem, komunikacją i pożywieniem. Pracownicy naukowi i ich zainteresowania badawcze: Prof. dr Józ0f G a j e k, Kierownik Zakładu (teoria kartografii etnogra:icznej, zagadnienia metodologiczne), mgr Janusz B o h d a n o w i c z, st. asystent (przechowywanie wymłóconego zboża i jego formy w gospodarstwach chłopskich, myślistwo, rybołówstwo, kowalstwo), mgr Krystyna H o f m a n - L i a n d z i s, asystent (uprawa mieszanki żyta i pszenicy, narzędzia kopaczkowe, zwyczaje żniwne), dr Krzysztof K w a ś n i e w s k i st. asystent (kartografia etnograficzna, budownictwo ludowe, folklor dolnośląski, struktura społeczna wsi), mgr Kazimierz P u d ł o, asystent (zwierzęta pociągowe w gospodarstwach chłopskich, dom przysłupowy), mgr Tomasz S k a l' Ż y ń s k l, asystent (formy i funkcje stodół w Polsce, sztuka ludowa). Z Zakładem współpracuje mgr Jerzy G l' o c h o l s k i (formy kopic do przesuszania zbóż, garncarstwo ludowe, etnografia Afryki). Archiwum naukowe Zakładu obejmuje: materiały z badań terenowych nad rolnictwem, hodowlą i budownictwem z 340 wsi stałej sieci badań PAE. Materiały te obejmują ok. 70000 kart tekstu i ok. 15 000 rysunków, planów i fotografii. Są one zorganizowane w podziale na 42 tematy, a w ich obrębie - wg sygnatur PAE. Zorientowanie ułatwiają sygnaturowa i aL abetyczna kartoteka wsi badanych. Archiwum fotcgraficzne Z3.kładu obejmuje 540 zinwetaryzowanyeh filmów (przeważnie małoobrazkowych) oraz ok. 9100 odbitek, z których 8857 ze·stało jt.:ż opraccwanych na specjainych kartach i ułożc'nych w układZIe rzeczowym. Archiwum naukowe Zakładu obejmuje także ponad 300 karto- gramów próbnych, stadialnych i w redakcjach ostatecznych, które stanowią kartograficzne opracowanie wyników badań w skali ogólnopolskiej. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, 'Wrocław, pl. Nankera 4. PreLes: prof. er Tadeusz S e wer y n, v.-prezes prof. dr Jan C z e k an o w s k i, v.-prezes prof. dr Kazimiera Z a w i s t o Vi i c z - A d a m s k a, sekretarz generalny prof. dr Józef G a je k, zastępca prof. dr Józef B u l' S z t a, ~karbnik dr Tadeusz W rób I e w s k i, zastępca dr Bolesław G a l' y g a, członkovv'ie Zarządu Glówne[;o: prof. dr Włodzimierz A n t on i e w i c z, prof. dr Kazimierz D o b l' o W o l s k i, dr Tadeusz D e l i m a t, dr Olga G a j k o w a, dr Władysław G ę b i k, mgr Zenon J a n k o w s k i, mgr Piotr K a I e c i a k, prof. dr Julian K l' z Y ż a n o w s k l, mgr Bolesła'N K u ż m i c z, cir Anna K o wal s k Gl - L e w i c k a, dr Longin lVI a l i c k i, prof. dr I\Iaria Z n a m i e l' o w s k a - P r li f f e l' o w a, dr Kazimicrz P i e tkiewicz, dr Zofia Staszczakówna, mgr Maria Suboczow<l, prcf. dr Fal~ciszek Woj, r oj. Tovvarzystwo prowadzi prace naukowo-badawcze, organizacyjne i wydawnicze we wszystkich dziedzinach etr.ogralii i etnologii (patrz obszerniejsze sprawozdanie w zał<lczenit.:). Etatowymi pracownikami Tow;;rzystwa są: mgr Irena C h l' U Ś c i elowa (prace edytor~kie nad dzieł8mi Oskara Kolberga), dr Adam G l a p a (kostiumologia i sztuka ludo\\'a or<::z współczesne przemiany wsi), mt;r Bolesław K u ź m i c z (kultura pol~kich grup emigracyjnych), mgr Zenon J a n k o w s k i (wspólczesncśc \V problematyce etno-~ocjołogicznej Europy 7achcdrJiej, spoleczna użytcczncść etnografii, biblicgrafi8). Zbiory PTL obejmują: Archl\', um: ponad 1340 zinwentaryzowanych rękopisóvv i nla,Szyncpisó\v, ok. (jDOO kart mJ.terinlcvJych z opisarni ró::::nych zj::twisk kultury ludol',-ej w Pol,cc i innych luajach, w układzie rzeczowym, ok. 40:.0 zin\ventaryzO\V8nych ncgaty\vó\V zdjęć. Biblieteka 'Icwarzystwa o:':ejmuje ok. 45000 tomów i posiada katalog aIfabelYczr.y. Katalcg dzialowy .ie.,t na ukol1czeniu, 1.;at31og rzcczowy w opraco\\-aniu. Pieczę nad biblioteką sprawuje bibliotekarka Anna Ł y s z c z - W i l' P s z o w a. Wyda\vnictv,;a \':lame PTL: LUD (rocznik), wyc1awnictv,:a ciągle: PRACE I l\'!ATER!'\LY ETNOGRAFICZNE, PRACE; ET:~OLOGICZNE. BIBLIOTIKA PCPULAR]\'A, AnCPI\\'U:\I ET~;OGI?AFIC2:\'E oraz wyd?wnict\V0 3'2:,y.'r:e ATI_.AS PCL;:'I-~ICH STRO~OW LUDOWYCH i LITERATURA LUCC'\VA. Łącznie (cl\vumic:~i17('7nil·~). w okresie ,~.'l dh·gcf2~C'\.~,~yrn moż~;a Lud, plar:ie v\-y:'Ói·.nić· r.~\\·ie grupy gr0sY\-V~~ego 3l l G45-1a60 v:ydano :;jQcia, t. XLVI prac ponad * * * Po!::;1.-:1ego a n-l.i~l:-:C\vic:e: cdt\V2.1"zC:!1ia histerii 2000 arkuszy To\\·a!'zyst\V)~ l) p:-acc ~arodu druku. Ll.1dczn,:nvczego 7mi2-:-::ając(? pols~:icgo cI] rctrJ- i oś\vietlenia �432 jej materiałami i pracami etnograficznymi ważnymi dla w('zes~1odziejf)wydł okresów be'zdGl<umenlalnych (sta.lożylncści polskie) z podkreśleniem roll !,ultury li-dcwej; 2) praee zmierzające GO l:cr.wyeenia ;óian'.l wS:;Jółcze~mej kultL;ry l::drj·Nej i jej t"noeneji rozv;ojowej. W tej ostatniej gru9ie !"la. szczególną L:'\V~:gQ zasługują oaaa:1ia nad Ziellllarni Zc.;chcdnimi, gdz~e dokcn'.lją się prccc.,y et:1cgraficznej syntezy, związanej Zi:: zjawiskic'm mieszania si\':; kult:.;ry ludneśei o.:;ic:dlEllczej z kl..A1turą starego podłoż::L Ob:l te kieru-nki prac zestaly pctwiercizone uchwC'.Iami na XXXIII Walnym Zgrorr:adze::iu w 1958 roku w Cieszynie i na XXXIV Wal:1ym Zgnmadzeniu \,\' 1959 r. \-; Olsztynie. :';,1 one zresztą kOnlynu<:Jcją dzialabDści naukcwc-badnvczej i wydawl'iczej rozpcczęlE:j w latach poprzednie:, <1 otok tego wiążą siG z pJa:1em prac lVIilenialnyeh. Jednym z czoJowych 2adail Tcwarzystwa I:odj0.tych u progu urocz:,stości tysiąclecia jest p::-zyg::Jtowanie edycji dzieł nieopL<blikowanycb i reedycji dzieł wydOlnych, które złożą się na wielką serię .,OPERA OlUKIA OSKARA KOLBERGA". Pcwołany w tym celu Komitet Kolbergowski 1'03począł enersicznie swoje działania jesienią 1959 r., tak że w 1960 r. win;1}' być rozpisane i przygotowane bo:aj niektóre tomy z tek O. Kolberga do druku. Już dzisiOlj w pracy tej zalrudl1ionych jest ponad 20 osó';) oprac:Jwujących zgromadzone w nieopublikcwanych tekach materiały przy pomocy specjalnych instrukcji, l\westionariuszy i formularzy. W sprawę zaś wydania całdci dzieła za,u,gażewaly się nie tylko władze centralne, ale napływają coraz liczniejsze zgłoszenia na subskrypcję z poszczególnych gromad i wsi. Obok tego nawiązuje się coraz częściej korespondenc.ię z Polonią w rozmaitych ośrodkach z<Jgranicznych. Niezależnie od po"vyższego - Pclskie Towarzystwo Ludoznawcze nakreśliło socie ",mbitny plan dolwnania przeiomu w zakresie zagadni'=11 metodologicznych zwicjzanych z poglądem na zakres. cel i metodyetn.:)·. grafii, co zostało poruszone i prZEdyskutowane wielokrotnie na licz!1y-::h konferencjach organizowanych przez Polskie Tcwarzystwo Ludoznawcze i omówione w licznych artykułach i głosach opuC!ikcw<Jnych n':l łamaci, w.,półczesnej litcrCltury etnograficznej w Pclsce. Nowe ujęcia peglą~;ów o charakterze metodologicznym przynoszą liczne wydawnictwa Pelskiego Tewa.rzystwa LuC:oznawczcg::J wśród których czełowe miejsce zajmuje LUD. Ten organ Towm'zj-stwa, którego w okresie E-lecia PoLiki Ludowej wy~zło Ot_icsięć opasłych temów, wniósł do nazbyt rozproszonej działalndci ~oszcL~g(,lny:.-h cśrc6~:ćw etnograficznych s;Jcjrzell:e syntetyzujące i oświetlające jedno z najważniejszych pytail naszych cZ<:JSów: czym jest et;wgrClfiJ w wiązce nac;k humc:nistycznYCh i spoleczn·:ch. Odczuwać się br.wiem dajl' a,: :~adt:) ';;jżncść do coraz to drcbnicjsz~·ch pcszukiwal1 bjd8\':CZ.\-ch idących \\" parze z dale~~o pcs:Jniętą specjalizacją poszczególnych dzialów c-tr;oUClfii polskiej. Toteż LUD stał siC; niemal reprc-zentacyjn:m czasopismem etnograficznym polskim i tak ocenian:' jest zagranic:'!. 483 Wyraziło się to \\" (:;;resleni1J ,Tana Czekanows!;iego, iż "droga do WS1)ól~racY DODrZEZ LUD"', i'He s[.)o~óh \~.-7':T!1jcnić 1) ... .. •.• ctnr.ar:'lfiD ~··_'O" (" S\--i::1ta ,:\"icc!zie ... .. w l nn krótkim arty~c;Jle infc. rm<;e:, jnym ,zczegórowych terM, tów cmw,TianYC;1 '.v tym roczniku, ani leż wyliczyć etnografów-autorów publikujących tu swoje artykuły, recenzje i not"tki. Informuje a tym wyczerpująco '·~~z'c";'łc"'a bt"-lic"rC'i"ia opraCC\'·dna przez H. 13i t t n e I' - S z e w c z yi '~. G a-w t'n~: bibi;0gr8fia zasługująca na spc:cjalne uznanie, poTZ·ld"·'··'·--]·"'tn w ... <-;0"6 q·st"matHznv c,"lc~Ć' c:crc,bku etlEgrafii pol~.- ••. u.J'" ...,J'.\.... .•.~._ 1") •.. ,,~ ". skiej okresu XV-lecia (a więc jd nie tylko Polskiego Towarzyst"va Ludoznawczego), po~wala ocenić osiągnięcia poszczególnych praccwnii-;ć.w nauf:owych, zc.rGWI10 neslcrów etnografii polskiej jak i zapowiadająceg:) się tCik cobrze pokolenia młodego. Obok LUDU, będcjceg::J p()dstawGwym przedmiotem wymiC'!]y książek z instytucjami w Polsce i z"granicą - do ważnych osi:lgnię!: należy zaliczyĆ' ATLAS POLSKICH STROJOW LUDOWYCH, którego 25, 26 i_ 2: zeczyl przygctcwuje się do druku. Spojrzenie na załączony do kazd::J monografii stroju kartcgram ilustruje osiągnięcia Towarzystwa. w zakresie badai; nad strojem ltldc'.vym. Biała jeszcze, niezapisana w 1949 roku płaszczyzna karto!!ramu wypełnia się coraz bardziej opracowanymi obszarami, taje że w:uó-tce, a najpóźniej w ciągu najbliższego ID-lecia wimla być calkcwicie wypełniona, jako wynik dzialalności Towarzystwa w zakresie badal1 nad strojem ludowym, mających \'vażne znacze:1ie zarówno dla prac nad POLSKB'1 ATLASEM KiNOGRilFICZNYJVI zapoczątkowanym przez Towarzystwo zaraz u pregu czialalr:ości po reaktywowaniu go w Lublinie - jako też dla zaspokojenia potrzeb licznych zespołów o charakterze artystycznym. Należy pcdkreślić, że ATLAS POLSKICH STROJOW LUDOWYCH jest przez etnograficzne csrod!'.i zagranicą pilnie poszukiwany i uzyskał opinię, jednego z najbardziej wnikliwych wydawnictw tego typu. PRACE ETi\OLOGICZNE p~'zynicsl," obok monun:entalnego dziela Tadeusza Tv! i l e w s Ie i e g o Zarys językc:znawstwa ogóinego, obecnie już 7u.celnic \vycZ€rpanEgo - pracę I\Iariana PIezi G reckte f {aci1:"Lskie ŹTÓC!~(l, do' najstarszl.ich dziejćw S!ov.;ian i EcJ\varda :;:(a l' wat a Katalog mogii Ruio!fa., dzieła taJ~ sil:1ie z'Ni,)z'Jnc:·:o z prob~eII1Cltyką okresu średnio-".-iccza - ci\,\a du~:ej miary osiqgni<;cia wydawnicze, obejmujące dzieło R. E. N o c a n i a Dzieje', k:dt1t)"(J i upadek lnk.<i,c, oraz dziennik .Jana C z ek a n o \',' s k i e g a z podróży ctnograliczm,j do Alryl;! W U1q1.J lasów llruttirn.L Cykl ten \vzboG~ccl}Y ~ostFl.nic p:.'zcz obecni:; przygoto\vy\vanc n10no .• graIic\ j,:d·: Ch, 'l ak 8. r c 1 s k i c g o Z([1'1/8 E~'n(:gi'(/fii BU~J(Jr i, tak potrzebny z m\'agi chocby na studia uiliwL:nyteckie w zokrcsie etnografii SJowian. \V:1~~ ';n1 dzia~ern \l:yda\\':-d C'z:,":n umcżL \\'i 3jcl CY:11 i~cs::czegó~r~yrL1etnogri::f'Qm ~1jbjik:c\vanie ich pra~ bcl.6Cl\\·-czych~ ter(:lr.o\\·~-ch oraz ma~eriałó\v drobniej:oz:,-cn of! PRACE I :'.TATEnrALY ETj\·OGR.t\FICZNE, którY'.'h "7 ~k~ \~.~; j" �484 wyszło z druku 20 tomów a które zach:J\vują przewazn!e problematykę regionalną, \vyrraco\\"<1ną r:rzez Oddziały Pelskiego Tcwarzys:w3 Ludoznawczego, ośrodki muzealne itp. Seria ta spełnia ważną rolę, umożliwia bowiem pub;ikcwanie wyników badań pro\vadzonych w cstatnich czasa~j1 w różnych cśrodl:ach i regionach Polski. Tu wyjdzie też praca Władysława Łęgi Ziemia Cheimiilska, (będąca kontynuacją moncgrafii re2ionaL1Gj wyda:1ej w okres~e 20-lecia pt. Ziemia l\Ialbcrska), a dalej - tom Plzysłów Ślqskich w opracowaniu Stanisłav,;a Wall i s a i Józefa O n d r u s z :i, tem lubelski z<.mykający dluższy okres badań na tym obszarze, tom dolnośl?,ski itp. Pcniew8ż publikewanie r:rac młodych ba:iaczy naukcw:'ch n::l duże znaczenie mobilizujące ich do dalszej pracy r.aukcwej, przeto Polskie Towarzystwo Ludczna\vcze publikuje systematyczr.ie w ramach ARCI-IIWU:\1 ETNOGRAFICZNEGO najnowsze monografie i pcmniej:ize rozprawy umożliwiając w ten spcsób - zwłaszcza m!Dcszej kat2rze etnograficz)~ej - ogłaszanie wynikćw ich pracy naukcwo-badawczej. Polskie Tc·warzystwo Ludczn,:wcl'2 otok celów ściśle naukcwo-badilwczych zmierza rćv,;nież do popularyzacji wiedzy w szczególncści etnografii; w tym celu powołano OSCD::?, eerie; wydo.wr.iczą "BIBLIOTEI<A POPULARNA PTL". Jej pierw";:y tom obejmujący pracę J. B li r s z t y Od osady sl.owiedlskiej do wsi wspólczesnej, znalazł należyte uznanie, jakkolwiek poziomem swoim cd biega niceo od typu prac popularyzacyjnych. Następne tomy z o;Jracowaniem A. Zaf(~by oraz t. III. A. Glapy i A. K1Qnov.;51-;:iego Taiice i za Geilr y wielkopolskie czynią zadość zapotrzebowaniu spolecz:1emu w tej dziedzinie. Siódm:'m tytułem wydc.wniczym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego jest LITERATURA LUDOWA, dwumiesięcznik pod redakcją prof. J. KrzyżanQ\vskiego. Czasopismo to spełnie ważną rolę pUfJlikacji pcświqconej folklcrystyce - dziedz.i:1ie tak ważnej w caloksztalcie problematyki etncgraficznej a nie maja,cej :i.adnego im:ego organu nie tyll.;o w Polsce ale i w krajach sąsiednich. Literatur8 L,dowa - jedyne czasor,:ismo ,loWia)'lskie pcświęccne folklercwi, jest również pomocną w nauczaniu jęz. polskiego w liceach i szkołach. Szczegó;ną treską otacza Polskie Towarzystwo Lclcoznawcze swoją bibliotekę i archiwum nau!;o\\-e; biblioteka obe~muje obecnie ok. 40 tys. dzieł etnograficznych, jest skataiogowana i zme_iol'owana, nabytki tj. wydav/!':ict\\'a ctrzymc:u:e \v drcdzc \\~'yrnic~:r1Y \vY~:8\\-~:ict\\' nfZ\"nOSza r:::>cznic ok. 1000 \'01. dzieł i czacrpism obcych, co znakcmicie p'O\\';ęk~za' zasób księgczbicr~.l. E\Yioc:',cję na::;yikó\v pr~;\' .... adzi się bardzo starannie a \VVkazy cgł2sza co pe\vien cz:s. \V okrcs:e cs:atnicgQ l;~-lE'cia \vzrcs~J ró',~niei arch:\:Vl~m r.9.U):C\V2 'Tcv:2rzysh"3, \v któryrn zg:-o:na::zone ~~l !"":iezmier:lie ce!1ne pr2\cc, ffi:łteri81y, ill.:stracje, zbicry \'..ybitn~"ch et:;("g~af()\v i regionalistów. Do szczególnie cennych należą ni(\\-ydane teki Os:':nra 485 Kclber;za bc;dące podstawą cdycji jego dzieł niewydanych, a dalej ".':uścizna takich etr.cgr<Jfów jak: Jan KL;bary, Star:i~lo:.w P:niatcwsk!, Stanislaw CiszEws~;i, Adam Fischer, .':\iichał Federowski, Jan Swięt<ck i wie!'.l wieLi in;Jych. Tcwanystwo planuje opublikGwanie cenniejszych pozycji naukewych, jedr:3l<że brak śr::JdkC:w uniemożliwia realizilcję te.go z2.nlierzer:ia. Obraz st:mLi prac Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i jeg:) dotychczascwej dzialalncści w okresie niemal 65-lecia nie bylby pełny gdybyśmy pomir.ęli osiągnięcia w za!,resiC' organizac;i ruchu naukowego i w/dawniczego z jednej strony a popularyzację i sprawę cddzi?lywania na szcr:Jkie rzesze spoleczei.s:wa, jakie dokonuje się po·przez corcozne walne z[romddzenia członków Towarzystwa i związane z nimi ko:Jferencje nau!:cwe, które zys:'ilły j~lż miano sesji naukewych. Kiejcdnokrotnie one to ;::spitowa!y dzi2ialncść: r,aukcwą Towarzystwa. I tak np. s'2sja kolberg:ws:"a przeprowadzona w Jeleniej Górze jeszcze w roke! 1954 cilła zaczyn póżniejszej ak c) koltergowskiej z\viązanej z edycją i reedycją jego dzieł. Sesja podhala11ska cd'oyta w 1936 r. w Zakopanem dała okazję do porusz"nia tzw. problematyki karpackiej w dziale etnografii Słowian i Rumunów, wrcszcie sesja pcmorzoznawcza, którą przeprowaclziło we wrześniu 1960 r. Towarzystwo w Szczecinie * ma Gać przegląd csiągnięć badawczych odno5zących sif; co ocszaru pe,lskiego Pomcrza i przygotować grunt dla dalszego pla:lo\,vania. W dyskusjach i rozmcw2ch można słyszeć często zdanie, że jakkolwiek etnografia polska nie posiada s\vojego osobnego Instytutu Etnograficznego, Dział IV Etnografii w Instytucie Historii Kdtury Materialnej PAN obejmuje dużo mniejszy zakres działania - to jednak w ogólnej opinii etnografów Polskie Towarzystwo Ludoznawcze pełni poniekąd funkcje polskiEgO instytutu etncgraficznego. Józef Polskie Towarzystwo f'iłrnu Etnograficznego, W~rs7.awa Gajek ID, ul. Hoża 74. Przewodnicząca: Doc. dr Maria F r a n k o \V S k a, v.-przewodniczący reż. Zbigniew B o c h e n e k, sekretarz: mgr Zofia S z y f e l b e j n, skarbnik reż. TadeL:sz J a w o r s k i, członkcwie Zarządu: prof. dr Kazimiera Zawistovvicz- A d a m s k a, dr Bronislawa J a w o r s k a, mgr ZJigniew Gawrak-C z e c z o t, mgl' Jacek O l ę d z k i, dec. Marian S o b i e s k i. Zadaniem Tcwarzystwa jest dokumentowanie i utrwalanie przy pomecy fUmu wszelkich naukowych zagadnieJ'! etnograficzn"ch i populary• Patrz .,Nauka Polska", 1960 z. 4. �486 487 zt.;jących wie::izc; etnograficzną· Towarzystwo jl~st C'zl::J;;kiem Comite !nt~rnational du F'ilme EthnogrClphiquc w Paryżu, Towarzyst\vo );oordynujc prace za\vodcwych fillY,QWCOWi etncg"2fóv;. Na lata 196(;-62 zJ?lanewa:lo akcjf; przc:~)ąc.!u i e(;cny fi'mów etncgraficznych, znajdujących się na terenie Pel ski, Opraccwano hi":tcrię filmu etr:cg,aficz;;ego w POhC0 w porówna:1iCl z historią filmu etncgraficznego w Euro:;ie (mgr Anna ,J <:1 11k o \-v S k 2). Zapcclqtkc\'.'anc s.\·sternatYCZ:lą akcjt~· szkclcnic\vą na U:1i'..ver~;ytc::tach \V \V8.r.sz2\vie i \v ł.Jodzi. Towarzystwo pre·wadzi ka:alcg filmów a tcmat\'ce etnograficZ11ej, nd"kov!ych i popular:1ych z terenu Poiski i obszerny informator z innych krajów, a także (wspólnie z Zakładem Etnosrafii Uniw, Warszawskiego i IHK:V! PAN) archiwClm kopii filrr.cwych. Tcwarzystwo wydaje CYJNY (pewielany), Seke,ia Badania ster~twa Rultury okoJiczncścicwo Plastyki Ludowej i Sztuki, Kraków, wlasny Państwowego ul. Karmelicka BIULETYN Instytutu 70/3. INFORMASztuki Mini- Przedmiotem badań Sekcji jest calokształt zagadnień związanych z lCldową sztuką plastyczną, badanych na obszarze całej Polski. Pracownicy naut;owi i ich zainteresowania badawcze: Prof. dr Roman R e i n f u s s, Kierownik Sekcji (pl<:1styka lucowa w całości, w szc~ególności zagadnienie kultury ludowej w Karpatach, budownictwo i meblarstwo ludowe), mgr Ewa F l' Y Ś, asystent (garncarstwo 1t:d(we, zdoimictwo w metalu, meblarstwo i zdobnictwo wnętrza), mgr Olga M u l k i e w i c z, asystent (tkactwo, haft, strój IL:dowy), mgr 1\,1a,ia P I' Z e ź d z i e c k a, st, asystent (malarstwo, rzeźba i drzeworyt ludowy, sztuka plastyczna w obrzędach ludowych). Z Sekcją \vspółpracuje naukowo mgr ZJi'ia Cieśla- R e i n f u s s a w Gl (or,ruccwuje tkaniny C:wuosnowcwe w Polsce). Sekcja posia3a archiwl:m naukowe, na które składają się materialy w formie \vywiadćw terel1cwych, plansz, rysunków i fotografii dotyczących architektury ludcwej, urządzenia i zdobnictwa wnętrza, tkactWa, haftu i stroju, zdobnic:wa w drzewie i metalu, ceramikI, plastyki w obrzędach ludewych, rnal"rstwa, rzeźby i grafiki oraz nieco materiałów z zakresu kultury materialnej i zagadnier. społecznych z tc:renu całej Polski. Oprócz tego Sekcja posiada też zbiór lt.:oowych tkanin, haftów i wycina:lek. ArChiwum i zbiory obejmowaly w r. 1958 łącznie 44273 pozycji inwentarzowych oraz ok. 12 ODO fotografii. Archiwum uporządkowane jest w ukladzie terytoria}.nym, a w jega obrębie - w układzie rzeczowym. Prowadzone są kurtoteki eśrcdków garncarskich, tkackich, produkcji zabawek, meblarstwa, malarstw". rzei-by i grafiki. Kaźdc:j kartotece odpowiad<:1 orcracewanie kurtcgraficzne według województw. Czasopismem Sekcji jest kwartalnik PCL."KA SZTUKA LUDOWA, Oddziałem Sekcji jest P l' a c o w n i a w Warszawie, ul. Dbga ~6, Specjalnośch1 Pracowni ~ą badania plastycznej t\vórczości amatoró\v i dokume!1tacja \vysta',;.;r sztuki luC:cwej. Praccw.~,icv naukowi Pracowni: rr.gr Alek,a:lcer J a c k o w s k i -Kierownik p;acowni, mgr Anna K u n c z y 11s k a, asystent. Sztuki Ludowej w Departamencie Plast;yld Ministerstwa J{ultury Warszawa, ul. Krakowskie Przedmieście 15'17. Zadaniem Wvdzialu Sztuki Ludc wej jest koordyn2.cja zagadnień sztuki ludowej w skali par.stwa i stwarzanie dla niej odpowie::lnich warunków r02woju i u;:;owszechnienia. Opieka realizowana jest przy pomocy środków finanscwych pUl1stwa, przez organizcwanie wystaw regionalnych, krajowych i z"granicznych, przez organizcwanie konkursów dla twórców ll:dowvch i inicjewanie innych prac, mających na celu pomoc przy wytwarz~niu artystycznych przedmiotów sztuki ludowej. Naczeinikiem Wydzialu jest dr KU.zimierz Pi e t k i e w i c z (zainteresowania indywidualne: sztuka ludowa, etnografia Łotwy). Wydział pcsiada zbiory eksponatów sztuki ludcwej, liczące ok. 12000 obiektów. Wydział wydaje ilustrow<:1ne katalogi wystaw, których od 1945 r. ukazało się j uż kilkadziesiąt. Wydział i Sztuki, Sekcja Folkloru Państwowego Inst;ytutu Sztuki l\olinisterstwa Kultury i Sztuki, Warszawa, ul. Dluga 26. Sekcj a prowadzi caloszt<:1lt prac związanych z zagadnieniami folkloru slowno-muzycznego na terenie Polski, a w szczególności dokumentację poprzez barlania terC::lcwe i nagrania magnetofcnowe z terenu calej Polski, dokumentację histcrycLną w oparciu o materialy publikowane, lub rękopiśmienne oraz prace konsultacyjne i popularyzacyjne. Sekcji podlegają: P r a c o w n i a T r a n s kry p c y j n o - D o k u m e !lt a c y j n a, Pozna!'l, Al. Stalingradzka l, oruz Z e s pół T e l' e n o w y War m i a -l\'I a z u r y, Olsztyn, ul. Wynvolenia 9. Pracownicy naukowi i ich zainteresowania budawcze: Doc. Marian S o b i e s k i, Kierownik Sekcji (caloksztalt zagadniel1, dotyczących polskiego folkloru muzyczr:.ego), mgr Barbara A n d l' Z e j c z a k, st. asystent (kolędy i pastorałki polskie), mgr Ludwik B i e l a w s k i, sto asystent (folklor Pomorza), dr Władysław G ę b i k, st, asystent (folklor i kultura ludowa Warmii i Mazur), mgr ZeLa J a w o I' S k a, sto asystent (oieś:1i, ludowe Kurpiów, zagadnienia wersyfikacji), mgr Jarosław L i s a k o w s ki, st. as"stent (folklor \Varmii i l\Iazur), Jan L u b o m i l' S k i. sto asystent (bada;lia folkloru na Warmii i Mazurarh), n,gr Aurelia IvI i a d u c h a ws k a, st. asystent (pieśni ludowe Porr.orza, problematyka społeczna w polskich pieśniach lucowych), mgr Danuta P a w l a k, kierownik administracyjny Praccwni w Poznaniu (typizacja muz~'czna pieśni ball.adowyc,h): mgr Jan S a d o w n i k, st. asystent (systematyka tekstów polskich pl€Sm �488 489 luQo" ..ych, zagadnienie p2ralelizmu treściowego w polskich pieśniach ludo-. wycr:), mgr .J<l:;wiga S o o i (' s k a, adiunkt (fe:k~cr \Vie':,c:;cbki), mgr Z"fia S t G s z ew s k o, st. asystent (dokumentacja materiałów hi:;tcrycznych, cctyczącc'ch fclkloru muz)'czne,;o), mgr .Jan S t ę s z e Y'i s k l, ~t. asyst~:-lt (folklor Kur~ió\v), mgr P...nna S z a łaś fi a, sto u.:"ysie:1t (Lypizćlcja rr!l.!.zyczna pieśni cCi~epino\l,"cj o chmielu), J2.n T a c i 11a, st. asystent (Cd-dania folkloru l~a ~ lĆ:F~l~u),mgr :'I.I&ria T u r c z y n o \v i e:~ G \\' Ci .• adiur!:::t (zagaelnie!1ia kolbe~gew~kie, biblicgrafia wydawnictw folklorystycz!1)'ch 19~5-:8). Z Sekcją współpracują nau};cw'J: dr Anr;a C z e k a 11o w s k <I, st. asystent Un;\\'. Warsz. (systematyka melodii IelcOWych i mO:legn-fia folklcru połl'dnicwej Lubelszczyzny), lT:gr ;\~ari" D r a b e c k a (strena chere:graficzna polskich tańców ludewych), dec. Antonina Wo z a c z y ńs k a (rr.on{grafic: pieśni ballndowej "Jasio konie poi! Kasia wodę brała", piebi kurpiowskie). Sekcja posic;da archiwum polskiej pieśni i mu;,yki ludowej, obejmujące ok. 60000 nagrali pieśni wokalnych i uhvorćw instrumentalnych z terenu calej Polski z lat 194':-58, nagranych nCl 2477 taśmach magnetofcnJw,Ych (19 cm/sek). Zbiory pochodzą z cCl!ej Polski z wyjątkiem województw koszaliiJskiego, szczecii'.skiego i zachodnich czqści zielonogórskiego i wre;:ławskiego. Archiwum posiada nadto dział rQkopiśmiennych zbiorów pieś:li z lat 1950-57. Wszystkie materi3ly są zarchiwizcwane w układzie sygnClturowym. Na karty archivvalne opracowano systematycznie ok. 2800il transkrypcji muzycznych, 3000 transkrypcji dialektologicznych, ok. 2000 protokołów z dokl'mentac;ią nagral'!. W toku opracowania znajdują się katalogi: incipitowy, instn:mentalno-taneczny i słowa mówionego, którymi objęto dotąd liju/o zbiorów. Sekcja Etnograficzna Instytutu Śląskiego w Opolu, ul. Piastowska 14. Sekcja prowadzi badania nad tradycyjną kulturą autochtonicznej ludności Śląska oraz nad kulturą grup osadniczych, przybyłych na Śląsk po 19'15 r. (problemy adaptacji i integracji). Działalr:ość naukową rozwija Sekcja przy współpracy doc. dra Adoli:l N a s z a (Wroclaw) oraz prof. dr Mieczysla\'ia G ł a d y s z a (Kraków). Materiały Sekcj i organizowane są w postaci rzeczowo uporządkowanej kartoteki. O pracach INSTYTUTU Selccja Poznań, Sekcja 1945 r. Sekcji idormuje ukazujący ŚLĄSKIEGO W OPOLU Socjografiezna Zespołu ul. Chełmońskiego 1. prowadzi badania nad Ziem się ok. półrocznie Pracewnicy Se<:cjj: dr Z"g:nunt D u I c z e w s k i, KIerownik Sekcji, mgr Janusz T o m a s z e w s k i, asy-i j e c k i ,. a~',stent, . f "tent. W~r:ó!;Jr2.('owni:-dem Sekcji z woj. zielono:;órskiego jest mgr Joze K o n i e c z n y. W archiwum Sekcji znajriują się pamic;tr:iki osadr.ików Zi~m Odz!s,.;:a~ f'k . 10000 _.. <tr maszvnepisL:) oraz matEna!y z ""aelan nvc. h' z la t ·94~. 1 ".-- la:;" "." 'u .. t~rpnov"vch na Ziemia.ch Odzyskanych, ok. 200 str. mzszynopisu. , ·~VVd;wnictW:l Socjcgraficz!'.e Inst~·tutu ZachodniegCJ publikcwane są w se~ii ZIEl\lIE ZACHODKlE; - STUGIA I MATERIAŁY. ~ nQl~zel' I\."'".. mo"'r r_""." 1 Dział Literatury Ludowcj Instytutu Badall Literackich Polslcicj Akauemii Nauk, Warszawa, Ko""y Świat 72. . Dział rrcwndzi aktualnie badania nad mlstępującyml tematamI: l) Sy"1 orys t y:-. fa polską stemalvka poIs\dch pieśni ludcwych, 2) Badania na d f Sj,;: ~-zodL'nl""er"'rwskieJ' w twórcwści l\Iic:-<lewicZ:l, 4) ZJe,P-"l' Uh. .•. t .•••.... 00.... • , 3) Ludo\vr::ść D" KOMUNIKAT Etnograficzne Zachodnich osadnictwem Ziem oJ gadnie~ia folkloru w literaturze staropolskie!. ~ . .." ~.~_ Pracownicy ncmkcwi Działu: pre£. dr Juhan K r z y z a n o:" s ~ ': h.l; rownik Działu, mgr Teresa B r z o z o w s k a, mgr Ryszard G or: K l: m,or Ma.ria Kuk u l s k a, rr.gr Leszek Kuk u l s k i, mgr Stanislaw ;:,w Irk o, mgr Ryszard Woj c i e c h o w s ki.. . , Archiwum Działu obejmuje kartotekę pieśni ludcwych, załozoną J.aKo pOGst,wę przyszłych prac systematyzujących, ok: 30000 kart, zes~zwlOn1 ze zbiorów drukcwanych oraz czasopism etnografIcznych w układZie alfabetycznym wg incipitćw. . . . Oprócz te:;o w zai·:resie historii literatury staropolslueJ IBL posl~da kartoteke staropolskiej pieśni świeckiej (w etapie ewidencJonowamn): a w Dzi~lę Zagadnicó Języka Literackiego kartotekę pleśni .ludowe~ ślaskiej ze zbicrów drukowanych, z podaniem na kartach nut, pl~rwsz~J z\;rotki, z zaznaczeniem akcentów muzycznych i schematu wersyfIkacYJnego zwrotki. Dział Literatury Ludowej współpracuje z czasopismem PTL LITERATURA LUDOWA. Problematykę etnograficzną uwzględnia również czasopismo popular~o-geegraficzne POZ1\'/\J SWIAT (miesięcznik), \V:,-,rszawa, Nowy ŚWl.1t 49 I p. Dział etnograficzny redaguje dr Edward Kar w o t. IllSt~'tUt\l Zachodnich zal'ładv • , uniwersyteckie dydaktyczne'l i placówki Za.chodniego, Polski po . • Por. także Spl'8\Vozdania mekt6rych Za kl a d6 \V' z ETNOGRAFII _. . . POLSKT'CJ ' .., .,. • 1 J K l i m a s z e w 5 k a, A ..•.J"utrzeba-PoJ'narowa , DZiD/alnosc umwcl_Y A tec~ich katedr etnografii w Po/see te latach 1945-19.16, ETNOGRAFIA POLSK t. II, s. 59-104. �490 491 Zakład Etnografii lJniwersytctu Warszawskiego, Warsza'Nu, ul. Hoża 74. Zakład prowadzi oacar.ia, zmierzajcjce do zebrania mat8riału clo podrc;cznika et:1cgrafii Polski, w tym specjal:1ie materialy z terenu :\Iazowsza i Pedlasia. Pracownicy naukowi i ich zai:1terewania badawcze: prof. dr Witold D y n o w s k i, Kiercw:;ik Zakładu (etnografia powszechna ze szczególnym u\\'zgl€;dnieniem Austraiii, teoria kultury i historia formewania się pojęć i doboru kryteriów przy periodyzacji najniższych szczebli rozwojowych), dec. dr Anna KutrzebaP a j n a r o w a, zastępca kierownika Zakładu (etncgrafia Polski, historia i metodyka etncgrafii), mgr lvlaria:1 P a k I' op e k, st. asystent (etnografia S!cwian, techniki pracy terenowej), mgr Zofia S z y f e l b e j n, st. asystent (probJerr,y tzw. antropologii społecznej: stosunki między strukturami społecznymi a technolegią, wspólzależności między secjologią, a historią). Bibliotekarką Zakladu jest mgr Anna D a mI' o s z. Ponadto wykłady w zakresie etnografii prowadzą: doc .• dI' J. Klimaszewska, doc. dr M. Franko\vska, prof. dr K. Piwccki i d.r T. Delim:J.t. .Archiwum Zakładu obejmuje materiały z mic;dzyuczeln-ianych Obozów Etnograficznych VI Pultusku, Bielsku Podlaskim i Drohiczynie oraz materiały zebrar.e przez pracowników w czasie wycieczek studenckich w ramach prac dycaktycznych, głównie z zakresu rolnictwa i budownictwa, prace magisterskie i fotograficzne w układzie rzeczowym. Zak.ład Etnografii ul. Straszewskiego Ogólnej Uniwersytetu Jagiellońsldcg'o w Krakowie, 274• Praccwnicy naukowi i ich zainteresowania badawcze: prof. dr Kazimierz D o b r o w o l s k i, Kierownik Zakladu (metodologia etnografii, osadnictwo, rodzina pierwotna, strukLra spGleczeń~;twa pierwotnego, kultUra pasterzy wysokcgórskich, pochodzenie i przeobra;~enia polskiej ludności góralskiej, teoria kultury chłopskiej), doc. dr Andrzej Wal i g ó rs k i (etnografia Afryki, teoria kultury), mgr Piotr K a l e c i a k (rolnictwo ludowe, narzędzia rolnicze), dr Władysław K w a ś n i e w i c z (struktura społeczna wsi, rolnictwo ludowe, budcwnict\vo, rzemiDsło, etnografia Ni~mice i Skandynawii), mgr Danuta lVIyrcik- M ark o w s k a (struktura społeczna, rodzina wiejska, etnografia Bułgarii). Zakład Etnografii ul. Gołębia 20. Słowian Un;wcrsytetu Jagiellońskiego w I\.rakowic, Praccwni·cy naukowi i ich zainteresowania badawcze: doc. dr Jadwiga K l i m a s z e w s kOl (folklcr słowial~ski, szczególnie polski), mgr Zbigniew B i a ł y (l::L,dcw:1ictwo, org8.ninJcja spcłeczno-gcspodarcza rzemiosła ludowego \'1 Polsce), mgr Maria LechowskaB u jak a w a (budownictwo • Por. W. K w a ś n i e w i c z, DZiesięć (19~5-195j), KWARTALNIK ~ce Luctowcj lat Zakładu Etnograf H Ogólnej UJ w PolHKM r. V 1957 nr 1-2, s. 369-381. ludowe), mgr ",Iałgol'zata ;\1 a t u ~ e k \kultura współczes;rych ~?ołeczeilstw pienvotr.ych). Z krakowskimi Zaidadami Etn'igra.fii \vspółpr8c~h-! rlB.ukcw::J etnDgrafewie, którzy nie "ą zatrud:;ieni w tych placćw:'l:3ch: mgr Przemysław B u r c h a I' d (budownictwo, prebiem wpływu rzemiosła miasteczkowego na wiejs:de), mgr Zofia Cieśla- R e i r. f u s s o w a (budcwni~two, ubicry ludowe, tkac~wo), dr Agnieszka D o b l' o W o l s k a (zdo;;niciwo ludowe, l-:ultura ludewa Pomarz,)., z2gadniel;ia SłcwiaJ1szczyz:,y ZachcdrIiEj), mgr Maria K a m o c k a (ubiory ludcwe, kultura ll:dowa Pols}d śroJkc\Vc,j, kobiece prace gospodarskie u społeczeństw pierwotnych). mgr Toma~z 1\1 a l' s z e w s k i (palecetncgrafia Azji, Ameryki i Afryki: o!:Jrzędy, pochówki, myślistwo, km.mologia), mgr Barbara O l s z o w y (budownicbvo, rzerr:iosło), mgr Maria Wo I e II s k a (tkactwo, przemysł artystyczny, stosowanie motywów ludewych we współczesnym wzornictwie odzieżewym). I\.atedra Etnografii Ogólnej i ~!owian Uniwersytetu im. B. Bieruta we Wrocławiu, pl. Nankera 4. Prace Katedry koncentrują się w kierunku etnograficznych moncgrafii słowiallskich, regionalnych i problemowych, historii etnografii i badar'! nad przystosowywaniem się ludności osiedleńczej na Dolnym Sląsku. Pracownicy naukowi i ich zainterescwania badawcze: prof. dr ,Józef G a j e k, Kinownik Katedry (kartografia etnograficzna, zagadnienia metodologiczne, etnografia Europy, 510wia:1, Kaszub), dr Olga G a j k o wa, adiunkt (historia etnografii, społeczer:stwa pierwotne, literatura ludowa), dr Zofia S t a s z c z a k ó w n a, adiunkt (budownictwo ludowe, kartografia etnDgraficzna). Z Katedrą współpracuje naukcwo dr Bolesław G a l' y g a. st. asystent Katedry Socjologii (.~agc:.dnienie systematyki narzędzi do orania, techniki orki, adaptacja ludności napływowej na Sląsku). Archiwum Katedry gromadzi obok materiałów terencwych mikrofilmy i cd bitki kartogramów i ilustracji z zakresu etnografii Europy, 2152 pozycje, p.osegregewane w układzie rzeczowym. Katedra Etnografii Polski Uniwcrs;ytetu im. B. Bieruta wc \Vrocławiu. pl. Nankera 4. Pracownicy naukowi: doc. dr Adolf N a s z, Kierownik Katedry, mgr Jadwiga P a w ł a w s k a, si. asystent, mgr Henryka We s o ł o w s k a, asystent. Katedra prowadzi prace badawcze na obszarze Sląska. Zakład Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź. ul Uniwersyte2ka 3. Pra2e Zakładu kO:1centrują się wokól specjalnych stcsunków gospodarczych na wsi. Ot:ejmuj'l 0,1(' zwłaszcza tradycje współdziałania (pomoc sąsiedzka) oraz główne i uboczne zajęcia l1.:dności wiejskiej w powiązaniu ze specyfiką region CW i w2runi~ami spoleczno-gos;.:odarczymi. Pr<Jccwnicy naukowi i ich z2.interescwania ba;:ia\\'cze: prof. dr Kazimiera Zawisto\', ..icz- A d a m s k a, Kiercv,;nik ZJkladu (wspóldziałar.ie go- �493 492 spcdarcze i ~połeczne). er Brcnislc~iV" ,r a \V o l' ska. adiunkt (życ:e i orga-· r.izacja sp~)'e"zna p,~s·.erzy górskich). mgr Jad'.'.'iga K u c h a r s k a, a"ystert (ryócłcJv:;,two rno!',;kie, organizacja i przemi"ny społeczno-gospodarcze zespołów rybackich). :l.,.r2h;w;J;n Z8.~ładu obejmuje 212.') stron w:'-'.'.ic,~lów terenowych (za lata 19~G-·57) i ok. 12CO fotouafii. Ralerlra Etnografii Lniwersytctu im. A. ;\-1ickie>'..icza w Poznaniu, ul. Kantaka 4. Katedra prowadzi badania z ?as-resu historii l:ultlJry materialnej i etr.cgrafii Wielkopelski eraz l::a:.'ania z zakresu etncgrafii powszechnej. Prc:cownicy naukowi i ic:h zainteresowania badawcze: prof. dr Józef B u l' s:'. t a, Kicrcvvnik Katećry (osaciniclwo wiejskie i zabudowa w.si), doc. dr I\Tari3 F l' a n k o w s k a, (histeria kultury If,dian Ameryki Pó]rwcnej i Per'.!, upra\va Ziel1:i u ludć\v kopieniackich Ameryki i Oceanii, wychowa!]ie LI ludów pierwotnych), dr Ta::leusz W l' Ó b l e w s k i, adiunkt (b\!dc.wnic~wo wiejsk ie Wielkopolski na tle budownictwa ""iejsk iego środkowej E'.'ropy, pochówki i rytuał pogrzebewy u ludó'vV pierwotnych, totemizm w kul turach ludów azj atyck ich. pcdstawy tecr'Ctyczne etnagrafi(r;;;ery_ kaJ'lsk icj), cir Zbigniew J a s i e w i c z, st. asystent (kowalstwo wiejskie w rozwoju historycznym). Z K~tedrą wspóJpracują naukowo, tworząc zespól badań Ilad kultt.:rą ludową Wielkopolski: mgr Sto B ł a s z c z y k m~r S. C h m i e low s k i, mgr J. D y d o w i c z., c,r Adam G l a p a, ~g~ L. G. G o m o l e c, dcc. dr Czesiaw Ł u c z a k, mgr B. M i c h a l a !(, mgr Okch P o d l e w s k i, dr Walerian S o b i s i a k, doc. dr Jerzy T o p o l s k i, mgr Anna Woj c i e c h (I w ska. Przy KatEdrze znajduje się zbiór eksponatów, dotyczących zasadniczych technik ludowych, obejmuja.c,i' ok. 1.50 pozycji. Katedra Etnografii i Etnologii Uniwersytetu im . :Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin, Plac Litewslci 5. Katedra prowadzi głównie badania nad rzemiosłem wiejskim oraz sztuką ludową· Pracownicy naukowi: prof. dr Roman Re i n f u s s, Kierownik Katedry (kuitura materialna i plastyka ludowa VI Polsce), osadnictwo mgr Krystyna S 2 C z Y p a - lVI a I' c z a k o w a. Katedra Etnografii Uniwercytetu im. Mikołaja Kopernika w Toruniu. Pr<J.cownicy naukcwi: prof. dr l\Tarb Z n a m i e l' o w s k a - P I' li f f er o w 8, kierownik Katedry, mgr Ryszsrd Kuk i e r, sto asystent. Zai:ltereSGwania badawcze: rybołówstwo, etnografia Polski póln. mu~ealnicl\Vo etnogr. P~)za tym wykłady z z"kresu etnografii prcwadzone są w Pal1stwowych Wyż:;z~'ch Szkcłach Pedagogicznych \V Or;olu (doc. dr Adolf N a s z) i w Gdaiisku (mgr w. B ł a s z k o w s k i). E t n o g r a f ic z n e p l a c ó w k i m u z e a l n e.' A. Muzea etnograficzne Muzeum Kultury i Sztuki Lutowej War5Za\Va, ul. Szeroki Dunaj 5. Pracownicy naukowi i ich zainterescwania baćawcze: prof. dr Ksawery P i woc k i DYrektor l\Iuzeum (teoria i histeria sztClki ludowej), dr Tadeusz D e l'i m' a t, v.-dyrektor (tradycje staropruskie w kulturze ludowej 'Warmii i MaL.ur, trancport wodny w Polsce), Zofia C h r z a :1 o w s k a, mL asystent (wiehkie w::ętrze mieszkalne na Kurpiach), mgr Krystyna C z e rn i e w s k a, adiunkt (etnografia ogólna w Po:sce, sylwetki badaczy i analiza ich dcrobku)), mgr Jerzy D a m l' o s z, adiunkt (zróżnicowanie etnograficzne Pols;;I p6Inocr:cwschcdniej), mgr Wla:Jysław Jeż - J a l' e c 1< i, adiunkt (obróbka drewna w Polr,ce), mgr Barbara K a z n o w s k a - J ar e c k a, adiunkt (sztuka ludowa w Sądeckiom, obrzędy ludowe w S,_decIdem), rrgr Bm bara I'll i c h e j d 0., 8systent (wiejskie wnętrze mieszkalne na l\Iazo'kszu), m;2!' Halina O l ę d z k a, asystent (rzeiba ludowa w drzewie), dr Kazimierz P i e t k i e w i c t, kustosz (sztuka ludowa, etnografia Łatwy), mgr Anna P i ł a t, mystent (::"udownictwo v,;ie.iskie nalVIazowszu i PodiClsiu), mgr Anna S z y f e r, asystent (etnografia Pus:czy Kampinoski'2j), Gonowefa T k a c z y k, mI. asys:er:t (t1-;adwo ludcwe na l\lazcwszu). Zbiory l\iIuzeum o::ejmują: 2~OO cb;ek\ćw z zakresCl lnlltury materialncj Polski (zbieractwo, lcwieclwo i rybclówstv:o, rcln:c1.wo i hodowla, ooró':)ka surc:wców, nac:zynia i sprzqty, tr8.ns[.cd), lO OCO ol~iektów z zakresu polskiej sztlJki lucc\vej (:kaniny, strój, grt.1fU·:a i rncllars~.\vJ, rzeź~)a, pisan_~{i, \vycinanki, pająki, piscz) V\''J o'.orzędo\vc). 12 000 ob~c~.,;:tÓ?v'dotyc?ących C8:tCkształtu kultury lCloćw rrymilywn.ych f\fryki i Ocea:1ii. ArclJiWJm muzealne c'cejmuje 11 OCO c"Jie';tów (neg'1.ty\Vl;Y i odbitki 18tc,'{r.'ficz::e, rysunki, od·~it1d. drzc\vor:-tnic:::e). Biblio'l'r;ka :'/Iuzeum cbejrnuje 10000 torn6vl. Zbiory muze21:10 pcsi8daj~1 irl\ventarz i k2talcg '.V ukłaJzie systen12tycznym, y;odo")nie G:::,r~łcC:\\ia·,iCsą zbioT.V 2rct':i\Y2.1ne. B'i"olioteka .ro~i::;.da L;\vC'ntar~ i k2t:::l1Cg al£ace~yczny, kataJ.cg r;':(2c:~o\vy zn2jd~je się \V opraco\vaEiu. 1'luze'.-m Etno;rraf;cznc VI: Krakowie, Plac 'Wolnica l. Praccw~jcv nat:knvi i i~:h zairterc<:';wania ba';8.'.\'ClC: prof. dr Ta-::le~)s~ S e \\T C' r y n, Dyrel<.tcr l\'I·_l=e~'.r.·l (rr€tcc.o:c9'i2t ev.spo~ycji n:!).ze3.1-:!e.~, cr~fdnicc1cja muzeów et!]cgraficw~-r.h, łcw'eclwo. obyc:zf'.je, liler2bra i szLlka 1l1dc\v2.). mgr I-Ialina B i t t r.. c r - S z i: \V c Z y k o \\7 a (tk()c~\\~O, nar:':f;~17i3. rolnicze, bi.',.:J.icgrafia ctncgrafici::la, ctncgr3.fia ~1~ts1~a DO]r:2:;:O i Opol5 Por. m. in. ciział ,,!o.Juzcn", LeD t. xr.ll (lDGG) s. 801-··875 i LrD 3:,J ~';:21, T,I. Z n a Hl i c r o w s k a - P r i..i f f c r o \\" a, II.lu:·ca i d:'nly 111 Polsce, L1.!D t. X:....~V00:-)::) :'. ~:\l-::;:'l, :\1. C ł n ci y::; z, D:inłrl.:ntjś~, s. 9i(~_;ic:-7J.'!ch t. II P~{'('6i~'I:k (19;'9), s. 109-136, ?;:u:ca~n]Jch Ul o!-~rc~:e ))OtL'ojl:'nllurn, t. XLIII (l~::)o) ctllUQ"Uj C;718 na'll:otl."O (-110- ET?'-JO~RAFIA POL3K . :\ �494 495 skiego), dr Wiadys):o:v; B o g :o:t y n s k i (historia chlopów, lu (:,'''': ,'ch. k'.:ltdra iudo\va w Karpat8ch), mgr Jerz, .. C z a j gr2La Sytni±' architektL:ra i sztuka 1:.1'30','13), Lutesława dc\':y s::rzl;t kuchcY::1Y), mgr Janusz K 8 m o c k i (stroje i ob"o"',ie deme ) no'o":" • '_t.c".~ _ l o C(,fJogró.da l O~SKl, c(no~.raf.la ~-\zji historia ubiorów k o w s k i (ctnoII a j ó v: n a (1uludcwe. o:')rzc;dy Srodko"v;cj, metod·,. b <.ldódl tcrcncwych). mgr :\1ichc\1 -;-,I ,\ ś] i 11s k i rfotot:rafia etnogra[]czna, przemysł luc'owy), mgr Zdzisław S z (' w c z y karchitektura i ubiór ludowy. etnografia Karpat i Krakowskiego), mgr .\iekoa!1~r~ ,J a c h e l''' T' Y s z k:) w a (L'.b:ór ludowy w Pc'lsce środkowej, obr'~ędy l c!Jyczaje, a£ryka,'ls:de narzĘdziu rm,zycznc). Halba U l' b a n o w i e z (oisanKi, budcwr.ictv:o ludowe na Sląsku), Czesław W i t k o w s k i (1cult~ra du~howa Slcwian), i '-l. I .1· C") , ", •. Zł':icry l\Iuzel'tn ooejmujq głównie eksponaty polskie a także z i:1nych krajów slowiaz1.~.kich i spoza Europy (Syberia, Mon~~olia, Chiny, Korea, .JaponIa, Arcrlloelag Sunc!ajski, północnozachodnia Afryk,,), łącznie 22027 eksponatćw, Archiwl:m Muzeum obejmuje materiały do Judowej kult.ury ~ateriall1ej. spolecz:1ej i duehcwej. ~:ą to: 8132 rękopisy i maszynO:Plsy, zlr.went::;ryzo\vane w kolejności przybywania, 11 266 kart rfóniemleckleJ karteteki z opisami obiektów zaginionych w czasie wojny, 41000 fotografii oraz 1113'1 negatywów i plyt cynkograficznych, Całość zbicrów arch:walp.ych obejmuje 714.56 sztuk. Z)iory ikonograficzne są zorganizowane w układzie rzeczowym i sygnaturcwym. Dział Etno!'Suficzny pl. Wolności 14. Muzeum Archeoll;gicznego i Etnograficznego w ł-,o d 7.1,. Pracownicy nauk~wi i ich zainteresowania badawcze: prof. dr Kazimiera Z a w i s t o w i c z .. A d a m s k a, Kierownik Działu mO'r Jan D !lk o \V S k i, kustosz (ub:cry ludcwe, zwyczaje, pasterstwo nlzinn"'e), me'r Maria M i s i 11 s 11' a, adiL'p.kt (tkactwo. rybactwo rzeczr.e), mgr ,Józef ech aai')nkt (wiejskie vrzqdzenia przemysłowe: olej,łrnie, młyny kuźnie) mO'; 'W'! l:l N ,. ., 'b , I.e lO W a s z, aOlUnkt (~'ołnictwo), mgr Józefa D u t k i e w i c z. adiunkt (sztuka lur.owa), mgr \V::ulda D l' o z d o w s Ie a, asystent (zwyczaj<.> i obrzędy), ;'lwr Bożena W rób l c w s k a, asystent (architektura ludow:l), mgr Irena L e c h. asyste'1t (życie i praca tkaczy chalupnikćw), Danuta M i k ol a.l c z y k, a"ystent (gar;icarslwo i tkactwo chałupnicze), CelE,m eb,pozyc,ji Muzeum jest ukaz3r:i2 przemian. jakie zaszły w ostatnim sLjlt:ci~ n~ \v.'~i polskl'2j na przykładzie trzech \vybranych re,~io!i.ó\v oraz w;Jly\'/u sztuki lUl~owej na szL1kC; i przemysł 8.rtystyczny. Zbiory obejrnl.l.'ą 11 DCO eks;oonatćw. Archi\'·:,'m Działu C''.Jejmujc 6 000 fotc"r3.fii 800 ry·sunl:6'.'" i 500 stron wywiadów tere:low\'ch, b , CZ<lsopismem Działu jest r~ezr;ik PRACE' I :\TATERIAŁ y l\IUZEU:yr ARCEECLCCICZr-';EGO I ETl'';OGRAFICZc';EGO W ŁODZI. SF.HIA ETNOGn!.FlCZ]\,A .. L Muzeum Etnograficzne w Toruniu, Arsenał, Wały Sikorskiego 19. Pracownicy naukov,;i i ich zai:lteresGwania baaa\\'cze: pre£. dr ;\Tarla Z n am i e l' o \V S k a - P r Li f f e l' a \V a, Dyrektor Muzeum (rybc:lówst\·,o, \V szczególncści rybackie ~arzędzia }:olne, pszczelarstwo, rzeźba ludo\Ya~ magJ.a, muzealnictwo), mgr Kalina A n t o n a w i c z., adiunkt (zbieractwo, łowiectwo, rolnictwo, tran;cpcrt lą::o\':::, obrzędy dercczne), Rederyk L a n g e, asystent (taniec ludo\v}') n1gr I-Iali:1~ :'d i kuł o Vol s k aj 8di Jnkt (~(rój ludc\'\/y, haft, tk<Jctwo), mgr Marian P i e c i u l, i c w i c z, adiunkt (kultura le,dowa Słowian półncc~ych), mgr :\'Iaria p o l a k i e \v i c z, aClunkt (ro~i1ict\V07 przygotowywanie i przechowywanie pokarmćw, obróbka drc:':;na). Z Tv1uzel..m współpracują naukowo: mgr Barbara :v1 2, l ę c k a (muzyka ludowa), mgr .Jan R a m p s k i (folklor kaszub,,],.!, instrumenty muzyczne). Celem Muzeum jest gromadzenie ekspcnatćw z zakresu kultury ludowej glównie Polski pólncc~1ej, Pro'Yvadzor.o też badania terene.we i penetracyjne głównie na Kujawach, a także na Kaszubach, w Ziemi Chelmińskiej i Dc'crzy(:skiej i na Pojezierzu Brodnickim, przede wszystkim z zakresu sztuki i rzemiosła luC:cwego, Z)iory Muzeum obejmują 5709 obiektów. Najbogatszą kclekcj~ sta:lcwi rybołówstwo (lOGO eksponatów w tym o],. 400 ości zgromadzenych z całej Polski), następnie pszczelarstwo, przygotowywanie pokarm:l, plecionkarstwo i rzel.ba ludowa. Archiwum Muzeum obejmuje 2781 zapisów folklorystycznych, 744 zopisów muzyei:l1ych, 291 z<lpisów tanecznych, ok. 1000 negatywów fotograficznych, uk 1500 odbitek foto~ rafic':l1ych, rysunków i innych materialów i1ustracyjn:,'ch oJ.:. 1000, klisz cynkowych 275. Z~iory są opracov,,'ane w pcstaci: inwentarza głćw:lego, katalogu systematycznego, kat,"lcgu geognJiczr:ego wg w:)jev;óiztw i powiatćw, katalcgu iotograficzr.ego, katalogu rysunkowego, katalc:gu topogr8£icwegc (wg s::l1 i magazynóvl, książkcwy wg nrów i:1wentarza), oraz Vi postaci plansz ilustrujących rozmieszczenie obiektów w salach. Biblioteka Muzeum liczy 218 ± tomy. l i B. Działy etnograficzne 'W muzeach okr<;gowych lUU1:eum Etnograficzne. Oddział Muzeum Śląskiego we Wrocławiu. ul. Kazirnierz.a \Vie~kip.go 33..':34. Praccwnioy naukcwi i ich zainterescwania bad3wcze: mgr Leszek I t 111a n, kl:~.tCSZ, ki(Jrc\vnik l\IuzEurn (bJ.;dc"v~ict\\'o drp\vnia:;e, m~;.:;l:l.rst\\'J, zdocnict\vo l'Jdo\t,,-e \V IT1etnlu), !11gr E\va J ę c z a l i 1-:, adi Jnkt (~11alarst\vo ludo"\Nt? na .sL.l~.Je,gr2J'ika i rz€,żlJa), rngr ::'.Taria 1\1 a c e \v i c z - G ol LIb k a w 3, ó\systed (:;;trój. £aroiarstwo i druk na płótnie). p'gr ",,,',gd:<lena R o s t \\- o r o \v s k a, .st. asystent. Przecirnictem b::'~\.C:cU·l ~jL:z('\.:m ~ą: b'..ldo~\v~ict\vo dre\vni2.ne, zdobnichvo ludc\':e \V mcta~J. ludo\\'(? nlt:1:iarsŁ\vo r:a szklt2 oraz \\'~pólczesne pr?.emia1"('l l~ul!.lirc\ve \\"si dolncśląski('j. Zciory oi..)(~jr.1u.ją: zbicrr.'ict\vO~ hod~_nvlę z\vi~1 �496 497 rzą:: ur-rawę roślin, transport, przygobwanie pokarmów, obróbkę włókna, streJ, lT:2larscwo, grafikę, rzetbę, ccran:ikę i meblarstwo. Ilość eksponató,~': ok. 150.00 .. Arc:hi\vum z:1ajduje się w organizacji. Z'ciory opr:Jccw2ne są \V formIe Inwentarza o układzie sygnaturcwym, a częściowo w .fermie katalogu w uk.ładzie rzeczowym. Dz'al Rultury i Sztuki Ludowej Muzeum Narodowego w Poznaniu, Aleje IvIarcinko',\'skiego 9, Prac:::w.1icy i ich zai::tereso\\'ania badawcze: mgr Stanisław B ł a s zc z~' k: kustosz, kierownik Działu (wielkepo:ska i lui:)l:ska plastyka ludow::l: zdoomct\';o, .garncarstwo, skrzynie luaowe), mgr Olech P o d l e w s k i, asystent (kultura materialna \Vielkopolski i Ziemi Lubuskiej: plecionkarstwo, 10w1<;ctwo). . ~ział g:'omadzi materiały etnograficzne polskie ze szczególnym uwzglę.:1merlem Wielkopolski i Ziemi Lubusl;iej. Zl:iery obejmują: budownictw,) zajc;cia pccstawowe, przet\vćrstwo, gcspcćastwo demewe, sztukę, instr~l~ menty m:lZyczne i oc'zież (20(0 eksponatów) oraz lllG in:1)"ch el,sDonatów niezwiązan:'ch z rajskim obszarem etncgraficznym. Zbiory są cp;accwan~ w pc~taci inwentC1rza oraz kartoteki w układzie rzeczowym i regionał"nYm. Archiwum Jest w stadil:m zaczątkC\v~·m. • Dział Etnografii Muzeum w Lublinie, Zamek. Pracc'v'nicy nauko'v',:i: mgr Janusz O p t o ł o \V i c z, kustosz, 'kierownik Działu, rr.gr Teresa Kar w i c k a, as~-ste:l.t, mgr .Janina P e t e r a, as~·stel1t. Z D:ialem wscół~~rc.cują naukowo prof. Janusz S w i e ż y i prof. Henryk Z w o l a k i e w i c z. Dział ercn:adzi el,:spcnaty z terenu Pols~.;:j, szczególr.ie z re~ion'J lub.~lskiego, z dzl8d.ziny sztuki ludc\vej, garnc2fSl\V3. Prc\va,:zor~e s-ą też badania tCfEnC\Ve ~1ad plecionkarst\VE.m, \vyroc-2.mi dl1.jba:l~ mi \v drzevvie era'z; nad obrz,,;cami rcdzim~ymi i dorecznymi wsi lubElsk iej. Z': iory obej:11u:ą 11' I . zl:1\\"cn.aryzew~r.ych ekspona tów, w tym sea depozytów. 2674 c+ s;Jo6~v',. naty o~;ri.-1c(\va~o JtlZ na }~artach ~:.rch}\valnych z c:-·i.sel'D i fJto:'''r~łfią lub rY5'Jnkiem. Karty te upcrządkO\\'a!le są w układzi~ rzeczew yn; , Dzi:;l Etnograficzny Muzeum l'cmorskicg-o Vi C(,81;:ólm, '-lI. Rzc źn 'c!;a 23 Kiero'.\ ni:;: Dzi~lu: dr Longin 1\1a l i o k i, kus\c"z (l;u. tu: a Spokc!.lla, ka"z,-,i:sk;c cpn:ęt)" c1orr.o\',c), ln ....r Edl bera S z c;z'; rJ l' c'" '.. Ie', T) 'l'''l "'J('ł cjulizujc siQ \'1 ctno:.;rofii Slov,·it':'cL\~:, I(i:;~.sL~ubÓ\v, 1~c.:cjc\\'iak0\\~ i dolnc~~,o prć.i\\"oi.:rzcżncgo Po\';iś:a ze szczcgó:nY1TI U\v:·g:Qc.niC'niciTI rYb010\·\·~;t\'::~1. tcchnil:::i rCljnQj, pJcc~ollk(;.r.::::t\\·a, bUl'sztyn:arst\VZl, ccr,:,r;.liki i :;ztuki ludIT:':C:j~ Dzial r;o~i~da sao Ck~r.i(~ll~~tó"v zin\\'(_'n)lc~ryzO\\2dlych i u5~tj ch \V katc~log kartko\"\ y \"\; ukhld~ic rzcc2.o\\:ym i alfabctycznyn1. -......' •• ~ • " ., 0;. .....,/..... ., Dzial Etnograficzny Muzeum Mazurskiego w Olsztynie, ul. Zamkowa 2. Kierownik Działu: mgr Franciszek K lon o w s k i, kustosz (zagadnie~1ia przemysłu wiejskiego, szczególnie młynarskiego, budownictwo drEwniane, narzędzia rolnicze, sztuka lt.:dcwa, strój). Dział zajmuje się całokształtem zagadnień etnografii Mazur i Warmii ze szczególnym uwzględnieniem kultury materialnej i sztuki ludowej. Dział posiada 1298 eksponatów oraz archiwum 1650 negatywów foto2;::aficznych. Archiwum notatek prowadzone jest w formie kartoteki w układzie rzeczcwym. Muzeum Okręgowe w Rzeszowie, ul. 3 Maja 19. Praccwnicy naukowi i ich zainteresowania badawcze: dec. Franciszek K o t u l a, Dyrektor Muzeum (sztuka ludowa, haft), mgr ZJfia L i p i a r z, asystent (wyroby z drzewa, etnografia ogólna, rzemiosło ludowe). Muzeum zajmuje się całokształtem zagadnień etnograficznych specjalizując się w sztuce ludowej (rzeźba, strój, haft, garncarstwo, architektu~'a itp.). Z'ciory ocejmują ep.sponaty zinwentaryzowane i opracowane na kartach katalogowych, materiały z badań terenowych, pamiętniki chłopów i inteligencji wiejskiej oraz rysunki. Dzial Etnograficzny Muzeum Górnośląskiego w Bytom'u, Plac Thalmanna 2. Pracownicy naukowi Działu: mgr Barbara B a z i e l i c h, adiunkt i m)!;r Eugeniusz J a w o r s k i, asystent, prof. dr Mieczysław G l a d y s z, dyrektor i:VIuzeum oraz doc. Józef L i g ę z a, v.-dyrektor Muzeum. Dział zajmuje się szczególnie kulturą ludową Górnego Sląska i terenów pogranicznych. Badania prcwadzone są nad monografiami wybranych wsi i nad inwentaryzacją drewnianego budownictwa ludowego. Dział posiada 6245 eksponatów zinwentaryzcwanych i ujętych w katalog rzeczowy, archiwum klisz i fotografii. Muzeum Tatrzańskie im. T. Chalubińskiego w Zakopanem, Krupówki 10. naukowi i ich zainteresowania cadawcze: prof. dr Julius~ Z b o r o w s k i, Dyrektor Muzeum (folklor, historia badań etnograficznych na Podhalu, góralskie podania historyczne), mgr Wanda J o s t o w a, kustc's;: (stosunki społeczno-gospodarcze, kultura materialna: wypasaźenie chaty orawskiej, migracje zarobkowe górali podhalańskich), mgr Helena S r e d n i a w a, st. adiunkt (sztuka ludowa: drzeworytnictwo). Muzeum o'Jejmuje zbiory z folkloru i sztuki ludowej Podhala, Spisza i Orawy. Zbiory obE!jmują ok. EOOO eksponatów, do których opraccwuje się katalog ic.wentarzowy i kartotekę w układzie alfabetycznym, rzeczowym i geograficznym. Biblieteka obejmuje 11 400 pozycji, z czego 5350 opracowano już w katalogu alfabetycznym i działowym. Pracownicy 32 Lud. t. XLVI �498 499 Dział Etnograficzny Muzeum Sląska Opolko Pracownicy naukowi' mgr St . -ł s lego w. Opolu, ul. św. Wojciecha 7 ,J a k u b o w ska. . , ams aw B I' o n l c z, kustosz, mgr Halina 'i Zbiory Działu ob' . . .' eJmuJą głownie eksponat' I' • łow kultury materialnej lud " S J P aWle ze wszystkich dzia, nOSCl ląska Opolskiego, (570 eksponatów). DZIał Etnograficzny M . Kierownik Działu: ;:;U";g:~lta~~:~o~, ul. .Kiliński.ego 6 Zbiory obejmują przEważ' k I s k l, (rybołowstwo podlaskie). . me e sponatv z zakresu k 't I sztuki ludowej Podlasia w ilości ok . . . Ul ury materialnej talogowane. . 300. Są one Zinwentaryzowane i skaDział Etnograficzny zantów AL 2/4. Muzeum Swi to . ę krzyskIego w Kielcach, plac SPRAWOZDANIE Et.nografii IHKM PAN we WrocłaWI' u Część Part y- . SIeci za rok 1960. terenowych. materiałów Sprawy Obraz z badaó kartogramów prowadzenia lokalowe zat.rudnienia A. Administracja. .. 4. ~oszukiwania w literaturze: a) na ilczneJ, b) nad konkretny' . t . d metodyką kartografii etnogra_. mi emataml opracowvwa . o. Anahzę i opraccwan' . t • nymI. Ie sys ematyczne materiał' wych i z Poszukiwań w II'te ra t urze. ow z badań tereno6. Opracowywani'ó' \vymagają Zakład Etnografii IHKM PAN we Wrocławiu mieści się przy Katedrze Etnografii Ogólnej i Słowian Uniwersytetu Wrocławskiego w lokalu 'Przy ul. Nankera 4 lp. Lokal ten składa się z dwóch pomieszczeń. Trzeci pokój, Kierownika Zakładu jest równocześnie po.kojem Katedry Etnografii UWr. Daje się odczuć niedostatek pomieszczeń. i.właszcza jeśii chodzi o archiwum i rozmieszczenie pracowników. Należy również podkreślić brak ciemni i pracowni fo,tograficznej (CD podraża koszta opracowania materialÓW fotograficznych). PAE (340 wsi na obszarz.e 2 ,Opraco.WY~anie tekstów i rysunków z badań 3. WeryflkaOJę. ,kontrolę' terenowych. . . ,ocenę l Uzupełnianie dokumentacji B. Archiwum zapisów i szkiców terenowych (prowadzi mgr T. SkarżYI1ski). C. Archiwum opracll\vanych czy~topisów terenowych (prowadzi mgr T. Skarżyński). D. Inwentarz zdjęć, filmów i filmoteka w układzie sygnaturowym (prowadzi mgr J. Bohdanowicz). E. Ka'rtoteka zdjęć w układzie rzeczowym (prowadzi mgr Bohdanowicz). F. Biblioteka Iprcwadzi mgr K. Pudło). A d m i n i s t I' a c j a Zakładu obejmuje: 1. Dziennik podawczy i archiwum korespondencji. 2. Księgowość i jej dokumentację. .> I Ylw E'D'taTze. Zakładu . istnipjącymi:mtrukcjsmi. A. Kartoteki: l. miejscowości stalej sieci PAE w uk!. alhbe1ycznym; 2. miejscowości stałej sieci PAE w uk!. sygnaturowym; 3. infocmatorów terenowych. 4. miejscowości z literatury i archiwów; 3. map wykonanych (prowadzi dr K. Kwaśniewski). Zakł~~ Etnografii Instytutu Historii Kult Akademn Nauk W. ury Materialnej PolskieJ' . we rocławlU. Kierownik Z k G a Je k. Zakład zajmuje się . a ladu Prof. dr Józef SEM ETNOGRAFICZNYM. wylączme pracami nad POLSKIM ATLAOrganizacja z tematy. Powstałe w wyniku badań zbiory materialów zorganizowanego a I' c h i w u m, które obejmuje: opisowa Prace badawcze Zakładu obejmują: 1. Badania terenowe W' POlski). e WSiach stałej :~godnie Viyniki badań terenuwych opraco\vywane są przewazme przez stałych praccwników Z:tkładu \\' skali ogólY1opolskiej. w podziale na poszczególne Ki:rcwni'k Działu: mgr Aleksandra D o b l' o w DZIał posiada ok 1000 ek t. o I s k a, kustosz. k . spona ow, w tym 694 depozyt S t e sponaty z zakresu ceramiki tk t '. . y. ą o przeważnie kieleckiego. ' ac wa l SZtukI ludowej województwa z prac Zakłądu Zesta\\'iaYlie. do inap. Jako księgowy Zakladu i sila biurowa zatrudniona jest od dnia 1. X. stopniu służbowym radcy Ob. Irena Zybert, natomiast w okresie l. L-3D. IX. 1960 funkcje księgowego pełnił zatrudniony na pracach zleconych w wymiarze lh pelnego wymiaru godzin Ob. Stanislaw Gajewski, a prace biurowe wykonywała w ramach umowy o dzieło w okresie Vi i legend. • �500 od l. I trudniona 501 30. VI. 1960 Ob. }Iaria w granicach 1/" etatu. B. Pracownicy Prof. dr Józef Woźniak. Obecnie Ob. I. Zybert jest za- . I . k\ \ 'estionariusza do. p nie J~ko no t a t m'k terenowy " PCWle el1la . t' a rOWI10CZ,S. " T'p rzystw:J Ludoznawcze usta18J'ąc cenę Jednos Kaw. . k' konało Pols Ie a., ~ '. zł (bez jakichko:wiek narzutów). kwestionariusu.-nota,mka na 30,.. d ' . ' . r y s u n k ó w i f o t o g r a f 11 Z ba an O p r a c o wan l e t e k s t ~ w, , .. ch lat ze względu na czasod " " dczemach z mlDlOny, . terenowych. Po O_Wla . ., . g'ędu n(l wkradające się w tej ,.) . ,; rac nad czystoplsa.ml l ze \V z . . , 'c' t vh.onncs~ p ., .. . . do konfrontowal1la cZystOopkOW z no a, l:z"nncści niesclslcsCI, zmuszające . . się do' k;mi terencwy~i przez autorów kartcgramow ogramczono . naukowi. G a je k Kierownik Zakładu. Dr Krzysztof K w a ś n i e w s k i, st. asystent (od l. 1. 1961 adiunkt). IIIIgr .Janu!>:!. B a h d a n o w i c z, st. a'systent (cd l. VI. 19(0). Mgr Krystyna H o f m a n - L i a n d z i s, asystent. lVIgr Kazimierz P Ij d ł o, asystent (od dn. 1. V. 60, uprzednio zatrudniony Jako asystent tecr.niczny). Mgr Tomasz S kar 7. y ń s Ie i, asystent. L_ Mgr Trawińska-Kwaśniews:,a była od dnia 30. IV. 1960 na urlopie bezpłatnym; po tym okresie L,wo.1niła się z p·racy, a na jej miejsce ;:;atrudniono mgr K. PUdłę· Oprócz tego Zakład w zwiąZlku z koniecznością pr<.wadzen1a badari terenowych, jak też w związku z przygotowywa:1iem ostatecznych makiet pierwszego zeszytu Polskiego Atlasu Etnograficznego do druku zatrudnił w ramach prac zlecOl1ych: ' /' a) w badaniach terenowych: mgr Jerzy G r o c h o l s k i (1. VII f31. X. i 1. XII. - 31. XII. 1960), przerysowywaniu map, przepisYWalliu legend na maszynie, wykonywaniu rysunków do publikacji i sporządzani'-l makiet map do druku: Z. $piewakowska (4. - 27. VII. 60), St. Łężny (9. - 31. VII. (0), I. FudaI (lI. -16. i 21. - 30. VII. 60), H. Kucharewicz (11. -16. VII. 60), H. ChmieleWSka (1. - 12. VIII. 60), M. Przybylski (8. VIII. - 10. IX. GO), K. Szeliga (1. - 10. IX. 60), K. Czerwińska (l. - 30. IX. 60), M. WysJcka (1. _ 30. IX. 60), T. Smyl (1. - 30. IX. 60), A. Telus (l. IX. - 10. X. 60), I. Rychlik (l. IX. -l.5. X. 60). Br. Mićkowski (1. IX. -- 31. X. GO), H. Wadcwska (1. IX. - 31. X. 60), S1. Miężał (1. IX. - 31. X. 60), R. Chanas (1. IX.30. XI. 60), Fr. Minorowicz (1. IX. - 30. XI. 60). Opracowujący .J. b) w Działalność naukowo badawcza Głównym i jedynym probtemem bada\\;czym Zakładu A t l a s E t n o g r a f i c z n y. W związku ze stałym tokiem wadzono w r. 1960: był P o l s k i prac przepro- B a d a n i a t e r <: n o wena podstawie kwestionariusza nr 4 (Budownictwo) w 12 wsiach: na r;odstawie kwestionariusza nr 5 (Transport i komunikacja lądewa) w 23 wsiach; łącznie w 35 wsiach (l52 roboczodni). Pełne wykonanie zaplanowanych badań terenowych nie bylo możliwe ze względu na przerzucenie kredytów na wykonanie makiet map do druk:.I pierwszego zeszytu PAE. ZgJc;nie z planem opracowano kwestionariusz PAE nr 5 (Transport i komunikacja lądowa). Kwestionariusz obejmuje 354 str:>n, zawie:-a 10 różnych terna tów. a 49 szczegółowych zagad nień. .;est 0.'1 pomyślany Temat Gajek, Z. Staszak .1, Bohdanowicz • K. HofmanLiandzis Młócenie Przechowywanie wymłóconego zboża Uprawa pszenicy, żyta i ich mieszanek K. HofmanLiandzis Motyki K. Kwaśniewski Ber i jego uprawa K. Kwaśniewski Pomieszczenia hodowlane K. Kwaśniewski 9 9 5 16 4 4 4 6 6 : Mapy innych , autorów Koń i wól T. 'Skarżyński Stodoły T. Skarżyński (wespół z H. Gorczyńskąl Uprawa prasa .1. Grocholski (praca zlec), Kopice !.bÓż 4 4 4 4 3 3 29 4 15 i kopaczki K. Pudło 17 15 5 6 20 20 4 4 6 15 15 4 4 3 3 �I 503 502 11, a) uczytelnienia już L:ebranych tekstów tercnow\Th. b) wykonania poprawnych rysunków. . c) dokumentacji materiałów fotograficznych. W ramach wE:ryfikacji i uzupełniania zebranych materiałów terenowych rozesłano ok. 100 ankiet do Grom. Rad Narodo\v\"Ch. Badania terenowe powiększyły archiwum naukowe' Zakładu o maledały z 35 wsi (12 wsi - badania z zakresu budownictwa, 23 wsi z zakresu transportu i komunikaCJi), zzwierająceok. 10000 odpowiedzi na pytania kwestionariuszy ; ok .. ~OO szkiców terenowych. Przeprcwadzono też dokładne skontrum i uporządkowano archiwum materi8.łÓw terenowych z lat ubiegłych (mgr T. Skarżyński). . f Stan archiwum fotograficznego wynosi 606 filmów. przeważnie maloobrazkowych i 0855 wypełnionych kart archiwalnych z od. bitkami, ułożonych w układzie rzeczowym. W r. 1960 wykonano' 39 filmów (1100 zdjęć). Wypełmono też 750 nowych kart archiwalnych (M. Woźnia:c. prace zlecone). Zakład dysponuje obecnie 3 aparatami fotograficznymi, z których jeden (i obiektyw szerokokątny) został zakupiony w roku sprawozdawczym. . Na pDsiedzeniu Komisji d/s Polskiego Atlasu Etnograficznego pracow. nICy Zakładu przedstawili 48 map, które zostały zatwierdzo;1e do druku w zeszycie pierwszym PAE. Dalszych 14 map ·p.rzyjętych do druku w zeszycie pierws:zym wykonano talkże w ramach pra,c' Zakładu \V latach ubiegłych. Udział w konferecC'jach i z:jazdach PrDf. dr J. Gajek brał udział w: 4 posiedzeniach Rady Naukowej IHKM PAN, l posiedzeniu Komitetu Słowianoznawstwa PAN, 1 posiedzeniu Ko. mitet~ Języ~oznawstwa PAN, (sprawa atlasu językcwego Słowia!'Js'z.czyzny). 1 posIedzemu Wrocławskiego Tow. Naukowego, 2 posiedzeniach Komitetu Historycznego PAN, 2 Radach Naukowych Zakładu Antropo,logii PAN wc.: Wrocławiu, 3 posiedzeniach naukowych Oddziału wrccławskiego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Walnym Zgromadzeniu Polskiego Tow. Ludoznawczego w Szczecinie, Międzynarodowej Konferencji Pomorzoznawczej w ~zczecinie (z własnym podsumowaniem obrad). Sesji Naukowej PTL w BIałymstoku (podsumowanie oorad), Sesji Naukowej ku czci O. Kolberga w Brzysusze (z referatem "Sprawa reedycji dzieł O. Kolberg? ") Konferencji Archeologicznej w Poznaniu. ' Mgr Janusz Bohdancwicz brał udział w: posiedzeniu Komisji d/s PAE. Walnym Zgrcmadzeniu PTL, ~VIiędzynarodowej Konfer~ncji Pomorzoznawczej w Szczecinie (z własnym ~eferatem: "Pomorze Zachodnie w świetle kartografii etnograficznej"), Sesji Nauko',vej PTL w Białymstoku (z własnym referatem: ,.Chłopskie budynki gospodarcze na Podlasiu"), 3 posie- ,. ! dzeniach naukowych Oddziału wrocławskiegD PTL, na jednym z nich z własnym referatem: "Sposoby przechO\vywania ziarna w Polsce". 6 seminariach doktoranckich Katedry Etnografii Ogólnej i Słowian U. Wr., na jednym z nich przedstawiając plan własnej pracy. Mgr Krystyna Hofman-Liandzis brała udział w: 5 posiedzeniach naukowych Oddziału wrocławskiego PTL, posiedzeniu Komisji d/s P~E. Dr Krzysztof Kwaśniewski brał udział w: posiedzeniu Komisji d/s PAE, Sesji naukcwej ku czci O. Kolberga w Przysusze (z własnym referatem' Sprawa chłopska w dziełach O. Kolberga"), Walnym Z~romadzieniu PTL ~ Szczecinie, Międzynarodowej Konferencji Pcmorzoznawczej w Szczecinie (z własnym referatem "Terytorium Słowian północnozaehodni(;h w świetle niektórych wyników badań nad budownictwem"), Sesji Nauko· wej PTL w Białymstoku (z własnym, opraccwanym wespół z mgr K. Pudło referatem: "Białostockie w pracach Polskiego Atlasu Etnograficznego"), 4 po.siedwr:iach naukowych Oddziału wrocławskiego PTL. 4 S€mina;riach dokto,ranckich Kat.edry Etnografii U. WI'. Mgr Kazimierz Pudlo brał udzi.ał w: Walnym Zgromadzeniu PTL w Szczecinie, Międzynarodowej Konferencji Pomorzoznawczej w Szczecinie, Sesji naukowej PTL w Białymstoku (z własnym, opracowanym w.~spół z dr K. Kwaśniewskim referatem: "Białoskckie w pracach Polskiego Atlasu Etnograficznego"), 3 posiedzeniach Oddziału wrocławskiego .. PTL. Mgr Tomasz Skarżyński brał udział w: Walnym Zgromadzeniu PTL w Szczecinie, MiędzynarodDwej Konferencji Pomo·rzoznawczej w Szczecinie, Sesji naukowej PTL w Bialymstoku (z wasnym, opracowanym wespół z mgr Z. Ciesielskim referatem: "RybDłówstwo 11<1 Biebrzy, górnej Narwi i środkowym Charakterystyka Bugu") *. zespolu i trudności w pracy Pracuj~cy w Zakładzie zespół pomDcniczych pracowników naukcwych wykazał :ię w ubiegłym roku sprawozdawczym wyrażnym dorobkiem w zakresie pra1c nad Atlasem, jak też w osobistych pracach naukowobadawczych. Dr K. Kwaśniewski na podstawie dys€rtacji "Paleniska i piece w polskim budcwnictwie ludowym. Studium n"l podstawie ~ateriałów etnogra.ficznych 1860-1960", opartej w dużej mierze o prace I materiały PAE zebra'ne w ramach prac Z3.kładu - uzyskał stopień doktora nauk humanistycznych. Mgr J. Bohdanowicz uczestniczy w seminarium • Prace pracowników Zakładu w zakresie P o P li l a r y z a c j l W i e d z Y omawia dokładnie sprawozdanie przesłane do IHKM PAN pismem z dn. 21. X. l 1960 1. dz. 185'N-VI.'60 w odpowiedzi na p.ismo IHKM 1. dz. b/881 BON160. il!' II! II: ii: " :;: ',l Ii �504 505 doktoranckim Katedry Etnografii Og. U. Wr. i przygotowuje rozprawę ];lt. "Sr;csoby przechowywania zboża w pOlskiej kulturze ludowei". Mgr K. Pudlo w r. 1961 zostanie wciągni~ty na listę uczestników seminarium doktorar:ckiego: przygotowuje on temat pracy doktorskiej "B'ldownictwC) przysłupowe na teręnac.:h Polski, Łużyc i Niemiec poludniowych". Mgr T. Skarżyński otrzyma temat pracy doktorskiej dopiero w r. 1961, tak jak i mgr K. Hofman-Liandzis. Stwierdzić należy, że naogól sla'.:o post~pują prace nad opanowaniem języków occych. Brak lektora Łów, jak też funduszów na zakup kompletów plyt Linguaphon daje się dotkliwie odczuwać na tym odcinku. Oprócz tego należy zwrócić uwagę, że mimo wielokrotnych wniosków Kierownictwa Zakładu żaden z pracowników Zakladu nie otrzymal z Akademii możliwości wyjazdu zagranicznego, zwłaszcza do Moskwy, Linzu, Uppsali i Bazylei, gdzie są ośrodki pra·c etnograficzno'ltla.sowych. Uniemożliwia to no-rmalne dojrZEwanie kadry i porównywanie wyników prac aHa's.owyoh polskich z wynikami innych krajów. Podobnie jak w zeszloro·cznym sprawozdaniu należy podkreślić brak technicznego pracownika naukowego, który pelniłby funkcję fotografa i rysOMlI1ika. Upowszechnianie się i zanikanie mło,carń kieratow~ch, Pojawianie się i rozpowszechnianie się zastosowanIa o napę:Jzie motorowym. r I wydrukowanych Etnografii do druku przez PAN we Wrocławiu IHKM pracowników Zakładu w roku 1960 Prof. dr J ó z e f G a je k: Wydrukowano: 1. Transport i komunikacja lądowa. ARCHIWUM ETNOGRAFICZNE Nr 22. Kwestionariusz PAE Nr 5 - Wroclaw 1960 s. 1-348. 2. Prace Międzynarodowej Konferencji Pomorzoznawczej. GŁOS SZCZECIŃSKI z dnia 30. 8. 60 r. Oddano do druku: 3. Po Międzynarodowej SKA Nr 4. 4-13. Mapy PAE (wespół Formy cepów, Konferencji Pom0'rzoznawczoj. NAUKA Oddano do druku: Od Amazonki do Ziemi Ognistej. LUD t. XLVI Różne pomieszczenia, do przechowywania ziarna. Przechowywanie ziarna w komorze, Przechowywanie ziarna w osobnym wnętrzu w obrębie pomieszczerl dla zwierzą t, Przechcwywanie ziarna w stodole, Przechowywanie ziarna na strychach (wespół z M. Rostworowską), Występowanie spi'chrzy, Różne nazwy spichrzy, Podstawowe typy spichrzy w Polsce, Spichrze zrębowe, parterowe, wąskofrontowe, prostokątne, Spichrze zrębowe o podstawie zbliżonej do kwadratu, Spichrze zrębowe, parterowe, szerokofr,cntowe, prostokątne, Spichrze murowane, Przechowywanie zia,rna w kadłubach skrzyniach (wespół z M. Rc,s;woro-wską), . Przechowywanie ziarna w słomiankach i workach (]. w.), Przechowywanie ziarna wysypanego luzem (j. w.). Przechowywanie ziarna w beczkach (j. w.). 18. Chł{)pskie budynki gospodarcze na Podia siu (25 s. maszynopisu 20 map). 19. Pomorze Zachodnie \V świetle kartografii E:tnograficznej (20 s. maszynopisu i 20 map). 20. Kwestionariusz do badal1 nad wiedzą ludową (25 s. maszynopisu). 21. Indeks miejscowości do tomu O. Kolberga: Pieśni lud u po1skiegC). : Łęczyckie 22. Kaliskie. 23. Mazowsze. 24. " zbiorcza " miejscowości " z tomów LUDU O. Kolberga. 25. Mapa POZYCJI i oddanych 14. Próba etnograficznej regiJnalizacji ~Ol9ki w ~Wi,~tle, prac nad "Polskim Atlasem Etnograficznym". Wrccławsk1e Tow. ~auhowe. ,. . .. d r:rzem\'<łem wip'skim-małomlasteczkO\\)m w \VO]. 15.. Bac~ma ~a k'1m. 'PRACE;J., MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE lubelskaD l rzeszows t. lubelski. Mgr J a n u s z B o h d a n o w i c z: 1. Rec. M. Lepecki: 2-17. Mapy PAE: J. G. WYKAZ .' młocarm POL- z Z. Staszczak): Odmiany cepów z przewierconymi bijakami, Cepy o bijakach krótkich i dluglch, Bijaki ciężkie i lekkie, Nazwy ogniwa łączącego dzierżak z bijakiem. Zanikanie młócenia zcóż cepami, Rozmieszczenie nazw miejsoa młócki, • �506 507 iVIgr Kry s t y n a H o f m a n - L i a n d z i s: Oddano do druku: 1.-4. c Mapy PAli;: Uprawa krzyc.;y, miejscowości do tomu O. Kolberga: 7. 8. 9. Kwestionariusz do badań nad pożywieniem Mazury Pru.-;kie. Sląsk. Chełmskie. Krakowskie. ludowym. Dr K r z y s z t o f K w a Ś n i e w s k i Wydrukowano w 1960 r.: A. Większe prace i artykuły: l. Uprawa bru (Setaria Italica) Wrocław 1960, s. 203-222. w Małopolsce \'i XX w. LUD t. XLV, Oddano do druku: _. Z działalności etnograficznych towarzystw naukowych zagranic:,! LUD t. XLV, Wrocław 1960, s. 460-471. :3. Terytorium Słowian północno-zach{)dnich w świetle niektórych wyników bada11 nad budownictwem łudowym. (Streszczenie referatu). SZCZECIN nr 4-5. - PRACE I MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE t. XXII, Szczecin 1960, s. 117-118. oi. Podział pracy i kompetencji w gospodarst\vach chłopskich (wybrane zagadnienia) w: Transpmt i komunikacja lądowa. Kwestionariusz PAE nr5. ARCHIWUM ETNOGRAFICZNE nr 22, Wrocław 1960, s. 349-352. Sprawa CZESNA, li. Obrzędy graficzne 16.-23. Mapy PAE: Znaczenie nazwy obora, Zwyczaj trzymania ?wierząt w otwartych ogrodzeniach. Znaczenie nazwy okólnik, Trzymanie bydła w chalupie, Trzymanie świń w 'chałupie, Trzymanie drobiu w chalupie. Uprawa bru. 24. Terytorium Słowian północno-zachodnich Vi ~Viietle niektórych wyników badań nad budownictwem (15 s. maszynopisu, 2 tab., 1 mapa) . .25. Etnoorafia w Polsce - placówki i pracownicy (LUD t. XLVI). 26. Bialo"'stockie w pracach Polskiego Atlasu Etnograficznego 12 s. maszynopisu. 8 map (wespół z K. Pudlo). 27.-29. 3 recenzje z atlasów etnograficznych: niemieckiego. austriackiego i szwedzkiego (LUD t. XLVI). :30. zw:czaje i nbrzędy ludowe (kwestionariusz) 15 s. maszynopisu. chlo·pska w dziełach Oskara Kolberga. WIES WSPOł.Warszawa 1960, nr 11, s. 149-154. i zwyczaje ludowe dawnego Wrocławia. Materiały ikonoz XVIII/XIX'W. SOBOTKA, Wroclaw 1960, nr 4. B. R e c e n z j e, o m ó w i e n i a, s p r a w o z d a n i a: 7. Rec:. Lips J.: U źródeł cywilizacji. Wrocław 1960, s. 373-377. Warszawa 1957. LUD t. XLV. des Sciences Sociałes UNESCO. Cultures en voie de disparition. LUD t. XLV. Wrocław 1960, s. 368-370. q. Ncwe glosy nauki o problemach Ziem Zachodnich. ODRA. Wrocław 1960. nr 44. s. 4. k u l \' i o P ;: a c o wan i a p o p u l a r r. e: jakiego nie znamy (cykl artykułów po~ula::nych o .zabytkach i tradycjach ludowych dawnego WrocławJa. l-;:ontyn~acJa). SŁOWO POLSKIE, Wrocław 1960 nry: 91, 176. 197. 183. 18J, 131. t \" 195, 197, 230, 246, 249. . . 11. Z podań dolnośląskich (opraccwania popularne, kontynuacJa) GA: ZETA ROBOTNICZA wyd. AWDB, Wredaw 1860 nry: 2, 9, 14, 20, 32 38.44,50, 56,62, 86, 92, 97, 103, 109, 115, 127, 133, 151; 157; 1~3; 17:5, i81, 193. 199, 205, 211, 217, 223, 229, 23,5. 241, 247, 253. 2J!;. 265, 283. 12. Na Dni Wrocla\',;ia Rochwist. (scenariusz obrzędu ludowego) ~ALENDARZ \VROCŁA WSKI, Wrocław 1960, 5. 268-272. 13. Po Międzynarodowej Konferencji Pomorzamawczej. SŁOWO POLSKIE, Wrocław 1960, nr 233. . ~ ] 4. Podania Pomorza Zachodniego (opracowal1la popularne). / GŁOS TYGODNIA, Szczecin, 1960 nry: 30, 31, 32, 34, 38, 39, 40, 41, 42, .43,4:. D" d k t o r s k a: Paleniska i piece \v polskim budowmctwle ]5. 1 raca O 860 10602?ludowym. Studium na podst. mat. etnograficznych l --., . _/.s. 57 tabl. (maszynopis). Różne znaczenia słowa "krzyć się", Wysiewanie mieszanki pszenicy i żyta. Gwarov •.. ·e nazwy na żyto. 5. Indeks 6. " r .~ O '\VrOCłc.~, H. Rec. Bulletin Mgr. K a z i mi e r z P L: d ł o I l Oddano do druku: 1.-4. Mapy PAE: Wól jako zwierzę pociągowe \V gosp. chłopskich. �509 508 Krowa jako zwierzę pociągowe w gosp. chłopskich. Relikty używania wołów i krów jako siły pociągowej. Sprzęganie woLl lub krowy z koniem do prac gosnodarskich. Rec. Towarzystwo Naukowe Płcckie (LUD t. XLVII). 6. Kwestionariusz do badań nad budownictwem bdowym. 7. B lalostockie w pracach Polskiego Atlasu Etnograficznego (12 s., Smapek, wespół z K. Kwaśniewskim) 'J, ;\1gr. T a m a s z S kar Oddano i zy ńsk i do druku: 1.-5. Mapy PAE: Funkcje sąsieków w stodole. Zanikanie uprawy prosa (wespół z H. G'Orczyńską). Tradyc!e obsie~ania ncwin prosem (wespól z H. Gorczyńską). Kasza Jaglana Jako pożywienie (wespół z H. G'Ol'czyńską). Nazwy kaszy z prosa (wespół z H. Gorczyńską). 6, Rybolówstwo na Biebrzy, górnej Narwi i środkowym Bugu (wespół z Z. Ciesielskim). 7. Indeks miejscewaści do tomów O. Kolberga: Sandomierskie 8. Radomskie 9. Kieleckie 10. Tradycyjny strój ludowy (kwestionarusz). Mgr .• T e r z y G Wydrukowano: 1. Działalność Oddano l' I f II I f o c h o l s ki Jana Czekanowskiego. WSZECHSWIAT 1960 nr 10. do druku: 2.-4. Mapy PAE: Zabezpieczanie kopic przed deszczem. Odmiany kopic krzyżowych. Odmiany kopic rzędowych. ". Rec. Jan Czekanowski: W głąb lasów Aruwimi (LUD XLVI). B. Kopczyńska-.Taworska BADANIA ł NAD PASTERSTWEM W RUMUNII I Prace badawcze rakter !"liż badania nad pasterstwem w Rumunii mają zupelnie polskie, stanowią one bowiE'm od dawna inny chazasadniczy dział dociekal'! naukowych nad etnogenezą narodu rumuńskiego i organizacyjnie obecnie są z nimi związane l. Problemem centralnym dyskusji nad etnogenezą narodu rumuńskiego jest zagadnienie autochtonizmu Rumunów na terytorium dzisiaj przez nich zamieszkiwanym. Uczeni rumuńscy zwalczają rozpcwszechniony w nauce zachodnio-europ ej skiej (między innymi również i w Polsce) pogląd, że po wycofaniu w roku 270 n. e. legionów rzymskich z Dacji emigrowała wraz z nimi do Mezji zlatynizovJana ludność miejsccwa. Odcięta przez ekspansję słowiańską VI i VII wieku miala się ona przedostać na północ dopiero w okresie drugiego państwa bułgarskiego, które posiadało dynastię romańską (wołoską). Według tej teorii język rumuński wytworzyć się miał na obszarze między Dunajem, a górami bałkańskimi w okresie między VII, a X wiekiem z języka dawnych garnizonów rzymskich. Po przekroczeniu Dunaju ludność zromanizowana miałaby zająć Siedmicgród i stamtąd rozprzestrzeniać się na sąsiec!nie terytoria 2. Broniąc swego stanowiska uczeni rumUl1scy twierdzą, iż Viraz z władzami rzymskimi wycofała się z terenów Dacji tylko zwierzchnia część społeczeństwa (tak jak to oJserwujemy i w póżn~ejszych czasach w wypadku okresowych okupacji wojennych), natomi8.st zlatynizcwana masa łudności rolniczej została na miejscu i reprezentowała autochtoniczną kulturę 3. Szukając argumentów przemawiających za autochtonizmem mieszkańców Rumunii badacze zajmują się specjalnie badaniem historii kształtowania się języka rumullskiego w okresie poprzedzającym jego latynizację· Badania te dotyczą jqzyka trackiego 4. Między innymi badania te objęły również słownic~wo pasterskie. Wyróżnienie w terminologii pasterskiej słćw, które mają być pochodzenia przed rzymskiego, uważa J. J. R'Iss:.! za dowód rzeczowy, iż pasterstwo stanowiło od czasów naj dawniejszych podstawowe zajęcie Rumunów 5. W tym miejscu nadmienić należy, iż wspólnym podłożem językowym trackim tłumaczone są przez autorów rumuńskich 1 W Akadem;i RRL jest Komisja do badań nad formowaniem s;ę języka j narodu rumuńskiego (Comisia pentru studiul formarii limbii $i popurutui romin), która kieruje mlędzy innymi badaniami nad pasterstwem. 'J. C z e k a n o w s k i, Wst<:p do historii Slowian, Wyd. 2. Poznań 1957, s. 95-S6. • K. K a d l e c, Valaśi a valasske pnivo v zemich slovansl'1ich a "h{'rsi.;);;'~I. s uvodem, poctavajlclrn prehled teorii o vzni/,u rumunskeho narada, Praha ln6 s, 11 i 170 oraz G. G;uglcu. Vraite Schichtcn und Entwickiungsstufen in der Struktur der DakoTumiinischen Sprache, Sibiu 1844. , J. J. R u s s u, Limba traco-c!C1cilor, Bucure~ti 1959. 'Za s'owa pochodzenia trackiego uważa on m. inn,: da$ (jagnię), vatui (koza lub owca jednoroczna), sterp (jarka), $ut (bezroga), baciu (baca), sUna (5za)',s), strunga (zagroda do dojen'a). brinzli (bryndza), zar (serwatka), urdu (t:u5ta żenatyca, rodzaj sera), lare (Zagródka dla owiec), tap (cap) - J. J. R u S 5 u, Din trecutul pastoTitului rominese "Anuarul Muzeului etnografic ai Tran5ilvaniei pe anni 1957 ~l 1958", Cluj 1958. S. 156. �510 511 również podobieństwa językoWE: między językiem rumuńskim i albańskim \V przeciwstawieniu między innymi do argumentacji prof. K. Dobrowolskiego' przemawiającej za bałkańskim pochodzeniem pasterstwa 'J. Dalszą konsekwencją badań nad pochodzeniem narodu rumlll'1skiego jest zainteresowanie nauki rumuńskiej ekspansją rumuńską przejawiającą ~;ię w tzw. "osadnictwie wołoskim" w Karpatach, przy czym gospodarkę pasterską w Karpatach przeważającą część uczonych uważa l.a produkt oddziaływania rumuńskiego. W nauce rumuńskiej szczególne zainteresowanie budziła chronologia wędrówek wołoskich, gdyż dokumenty przemawiające za możliwie wczesnym icli--rozpoczęciem, popierały jednocześnie tezę zasiedziałości Rumunów w łuku Karpat. Stanowisko uczonych rumuńskich w tej dziedzinie było już wielokrotnie referowane w polskiej literaturze, czy to w trakcie polemiki naukowej " czy też w artykułach sprawozdawczych H. W tym miejscu przypomnimy więc tylko, iż niektórzy uczeni rumuńscy, jak np. N. Draganu początek wędrówek rumuńskich w Karpatach cofa, aż do wieku XI9. Prace badawcze nad pasterstwem wysokogórskim w Rumunii jak z powyższego wynika szły w dwuch kierunkach: l) Badania historycznoprawne (R. Rosetti, D. Mototolescu, G. Nandri:;;, Jon. J. Nistor, T. Holban), badania językowe (N. Draganu, O. Densu:;;ianu) i antropogeograficzne (S. Manciulea, Mara. N. Popp, Nicu lVI. A. Popp) dotyczące przebiegu osadnictwa wołoskiego w Karpatach ruskich, polskich, słowackich i morawskich oraz 2) badania pasterstwa na terenie Rumunii - mające dać jego obraz oraz materiały do badań porównawczych i wniosków genetycznych. Tym ostatnim chcielibyśmy w tym miejscu poświęcić więcej uwagi, gdyż wydaje się, iż osiągnięcia nauki rumuńskiej w tej dziedzinie ~ą w Polsce stosunkowo mało znane. Badania nad pasterstwem w Rumunii zapoczątkował Emm. de Martonne. który szereg lat wykładał na Uniwersytecie w Cluj. Prace jego powszechnie • K. D o b r o w o I S !{ i, Dwa studia nad powstaniem kultury ludowej Karpat" Zachodnich "Studia historyczne ku czci Stanisława Kutrzeby" Kraków 1938, Od.b. s. 21-22. T. M i I e w s k i, odnośnie zagadnienia autochtonizmu Rumunów zajmuje stanowisko kompromisowe tWierdząc. iż jest rzeczą prawdopodobną, że część ludności zlatynizowanej została w Dacji i podlegia procesowi powtórnej romanizacji w okresie wędrówek w IX-XII w. T. M i 1 e w s k i, Zarys .językoznawstwa og6lnego, Cz. 2. Z. l, Lublin 1948, s. 265-266. 1 L. S a w i c k i, Szałaśnictwo na Wołoszczyźnie Morawskiej, s. 127 czy K. D' o b r o w o I s k i, Dwa studia ... I. c. s. 15. , J. R e y c h m a n, Zagadnienie osadnictwa wołoskiego skiej literaturze naukowej lat ostatnich "Roczniki dziejów t. 8: 1939/1946 z. 2, Poznań 1946 s. 293-300. MAAE T. 14: 1919, w Karpatach w rumuńspoleczno-gospodarcz,Ych . • N. D r II g a n u. Romanii in veacul IX-XIV pe baza toponimie l $i a onomastice;, Bucure$ti 1933, cyt. za K. Dobrowolskim, Dwa studia ... lcs 19. , - znane i cytcwane 10 do dziś dnia są głównym żródłem wiedzy o pasterstwie rumuńskim, chocialad czasów badań de Martonne'a minęło przeszło pół wieku i nauka rumuńska ma własny poważny dorobek w tym zakresie 11. Na pierwsze miejsce wysuwają się prace dawnego asystenta i współpracownika de 1VIartanne'a, prof. T. lVIorariu. Jest on au torem wyczerpującej monografii pasterstwa w górach rodniańskich 12, ponadto licznych drobnych artykułów o kulturze ludowej 1:1. Charakterystyczną cechą powyższej szkoły antropogeograficznej jest to, iż w większym stopniu niż na przykład badania polskie uwzględniała ona materiały etnograficzne. Obok T. Morariu monografie życia pasterskiego różnych okolic Rumunii dali: L. Some:;;an H, Mara N. Pop p l;;, i inni 16. Osobną pozycję wśród badaczy życia pasters'kiego zajmuje T. Herseni, dno-socjolog, wychowanek socjologicznej szkoły bukareszteńskiej D. Gusti'ego. Centrum zainteresowań szkoły bukareszteńskiej stanowiła socjologiczna monografia wsi 17. cechą charakterystyczną tych monografii jest zainteresowanie tradycyjną kulturą ludową i jej rolą w życiu współczesnej wsi, przez co szkoła ta zakresem i metodą badań zbliżała się do założeń tak zwanej antropologii kulturalnej 18. Badając życie społeczne wsi rumUliskiej nie można było pominąć problemu pasterstwa, które w wielu okolicach Rumunii ciągle odgrywa jeszcze znaczną rolę. Badaniami nad pasterstwem zajął się wspomiany już Traian "E. de M a r t o n n e, La Valachie, Paris 1902 i tenże La vie pastorale et transhumance dans les Karpathes meridionales; leur importance geographique historique "Sammelwerke zu FI'. Ratzels Gedachtnis", LeipZig 1904. la et 11 Na pracę de Martonne'a i J. Spanna z r. 1925 powołuje się również w swym ostatnio publikowanym artykule S. B e r e z o w s k i, Problemy geograficzne pasterstwa wędrownego, "Pasterstwo Tatr polskich i podhala" t. l, Wrocław 1959, s. 114-116. "T. M o r a r i u, Vieata pastoralii In Muntii Rodnei, Bucure~ti 1937. "M. inn. T. M o r a r i u, Contributiuni la aprinderea "focului viu" in Ardeal, Maramure$ $i Bucovina, "Anuarul Arhivei de Folklor a Academiei Romane" IV, 1937 s. 229-236. " Vi£ata pastoralii in Muntii Calimani, Bucure~ti 1934 odb. s. 283-342. "Contributiuni la vieata pa.storala din Arge$ $i Muscel, Bucure~ti 1934, odb. s. 229-282 także Ciobania .de la Ungurenii dIn dreapta Oltului "Bul. soc. rom. reg, de geografie';, Bucure~ti 1932 T. 41 s. 149-176. "Obszerną bibliografię rumuńskich prac o pasterstwie daje T. M o r a r i u, Vieata pastorala ... j. w. s. 218-225. 17 Indrumari pentru monografile sociologice, red. D. Gusti, Institutul de ~tiinte sociale al romanie, Bucure$ti 1940 s. s 500. a szkole tej wspomina S. R y c h I i ń s k i, Lustracje społeczne, Łódż 194G S, 56. 18 F. B o a s, Anthropology, ..Encyklopaedia of the Social Sciences" s. 73-110 oraz C. L e v i - S t r a u s s, Place de l'anthropologie dans les sciences sociales et probli'mes poses par son enseignement, "Les sciences sociales dans I'enseigneme~t superieur Sociologie. psychologie sociale et anthropologie culturelle" UNESCO pans 1954 s. 102-134. �513 512 Herseni publikując podstawową pracę Probieme do sociologie pastoraia ID. W pracy tej znajduje się rozdział mówi'lcy o organizacji pasterstwa w Rumunii, refercwany uprzednio przez autora na XII Międzynarodowym Kongresie Socjolcgów w Brukseli w r. 1935. Analizując organizację i typy pasterstwa w Rumunii Herseni wyróżnia dwa podziały: pierwszy z punktu widzenia miejsca wypasu, przyjęty wśród antropogeografów, i drugi z punktu widzenia stosunków prawno-gospodarczych. Biorąc pod uwagę przede wszystkim miejsce wypasu Herseni wyróżnia 3 typy pasterstwa co: I. Pasterstwo lokalne (piistorit sedcntar) we wsiach rolniczych. Hoduje się tu pewne ilości owiec, wypasając je w obrębie wsi razem z bydłem. Typ ten spotyka się przede wszystkim na terenach nizinnych, ale czasem również i we wsiach górskich. Ma on dwie najczęściej spotykane odmiany: 1) wypas dzienny na pastwisku, z którego owce na noc wracają do domu - spotyka się ten typ wypasu między innymi w górach Apuseni i 2) zorganizowane na terenie wsi szałasy z gospodarką podobną do wysokogórskiej (owce spędzają na pastwisku poza domem całe lato). Szałasy we \v~;i organizowane są często we wsiach rozproszonych typu jednodworczego 21, zwanych w Rumunii el ing. Kilka takich osad organizuje wspólny szałas na terenach nieużytków leżących na pograniczu ich ziem uprawnych. Ten typ wypasu spotyka się w górach Apuseni, w Hunedoarze, jak również dawniej w Besarabii. II. Wypas letni w górach (riistorit de pendui([re). Hodowla owiec związana jest tu również z gospodarstwem rolnym. We wsi hoduje się więc'~j owiec niż na to pozwalają pastwiska wioskowe. Podczas zimy owce przebywają we wsi u swych właścicieli, w lecie wypasane są w pobliskich górach zbiorowo przez wynajętych pasterzy, przy czym pastwiska albo należą do wypasających wsi, albo są wynajmcwane. Typ ten najbardziej rozpowszechniony, jest odpowiednikiem naszego szałaśnict\va. III. Wypas caloroczny (transhumanfa) występuje we wsiach, których głównym zajc;ciem jest hodowla, a dopiero drugim rolnictwo. Wsie te hod1Jją ogromne ilości owiec. W lecie owce wypasane są w górach, w zimie pasterze schodzą z nimi na niziny 2~. Istotą transhumancji w odróżnieniu od koczow"Bucure~ti 1941 ss. 211. " T. H e r s e n i. L'organisaticn pastorale en Roumanie, Bucarest 1026 odb. s. 7-8. II Podobne osady patronimiczne znane są również z różnych okolic słowiańszczyzny z bogatej literatury. Podobne do rumUllskich cringów osady spotykamy w Beskidzie Sląskim, przy czym do niedawna mieszkańcy jednego dworu wspólnie użytkowali pastwiska, K. Z a w i s t a w i c z - A d a m s k a, Pomoc wzajemna i wspó/dZiałanie w kulturach tradycyjnych, Prace i Materiały Eln. t. S-9, Łódż 1951 S, 68-69. " Organizacja ta przYP'Jmina wypas zimawy w Beskidzie Sląskim, różni się tylko wiclkosci'l w:vpilsanych stad i odległością zimowych terenow pastwiskowych od wsi. B. K o P c z y ń s k a - J a w o r s k a Gospo<!arl:a pasterska w Beskidzie Slqskim, "Pasterstwo Tatr Polskich i Podhala" t. 1: 1959 s. 81. ·1 nictwa (nomadyzmu) jest to, iż stada wędrują tylko z pasterzami, natomiast Wł2ściciele owiec prowadzą tryb życia osiadły. T. Herseni wyróżnia dwie odmiany tego typu pasterstwa w Rumunii: 1) gdy owcami zajmują się wyłącznie pasterze (np. pasterze Ungureni pochodzący z Transylwanii) i 2) gdy latem część rodziny hodowcy towarzyszy stadom w górach pomagając w pracach szałasewych, a zimą stada pozostają pod wyłączną opie~q pasterzy (ten typ wypasu spotykamy w okolicach Sibiu, przy czym ~a centrum życia pasterskiego uważana jest osada Poiana). Herseni podkreśla, że nie można uważać tego typu wędrówek za transhumację wahadłową 23, gdyż stada nie przenoszą się z jednego stałego miejsca wypasu do drugiego. Każdorazowy zasięg wędrówki zimowej często nie jest sprecyzcwany. Biorąc pod uwagę stosunki prawno-gospodarcze Herseni wyróżnia również 3 typy organizacji pasterskiej 24, przy czym w rozważaniach swych bierze pod uwagę stosunki pomiędzy właścicielami owiec i pastwisk, pasterzami i kierownikami pracy pasterskiej oraz organizację społeczną hodowli, czyli podział pracy i uzależnioną od niego hierarchię organizacyjną 25. Są to typy następujące: I. Pasterstwo indywidualne, kiedy stado owiec należy do jednego osobnika lub jednej rodziny (rodziców i dzieci, czy grupy braci). Można tu wyróżnić szereg podtypów w zależności od tego czyją własnością są pastwiska, czy właściciel sam pracuje na szałasie, czy też ma wynajętego bacę. Organizacja jest najprostsza, gdy tytuł własności i wszystkie czynności na szałasie skomasowane są w rękach właściciela owiec, przy czym prace pomocnicze są wykonywane przez członków rodziny. Pewną ilość takich szałasów można spotkać w Bukowinie i Mołdawii. Odmianą tego typu były dawniej szałasy wiejskich bogaczy, którzy organizowali pracę przy pomocy najętych pasterzy. II. Zrzeszenia pasterskie, które obejmują licznych współwłaścicieli, przy czym każdy z nich wnosi pewien wkład do wspólnej gospodarki otrzymuj'lc w zamian produkty gospodarki hodowlanej. Członkami tego typu zrzeszeń są zazwyczaj gospodarze mający średnią ilość owiec, zbyt małą, ażeby organizować wypas samemu, a dostatecznie dużą, ażeby można je było eksploatować. W tym typie organizacji spotykane są liczne odmiany, ale zasada organizacji zostaje ta sama. "Porównaj S. B e r e z o w s k i, Problemy geograji.czne "Pasterstwo Tatr Polskich l Pohala" t. 1: 1959 S. 81. "T. Herseni l. c. s. 8-12. "Warto pasterstwa wędrownego, nadmienić, że niezależnie od badań rumuńskich, prowadzone były punktu widzenia badania nad pasterstwem W Polsce W osrodku łódzkIm, B. K o P c z Y ń s k a - J a w o r s k a, Badania nad organizacjq wypas,", w pasterstwie wysokogórskim na Podhalu, "Studia i materiały do historii kultury wsi polskiej w XIX i XX W." Wrocław 1958 s. 251-310. z podobnego 33 Lud. t. XLVI �514 515 Herseni daje przykład organizacji szałasu zbiorowego z Campulung. Zrzeszenie wybiera dwuch przedstawicieli, którzy angażują personel i CZ:l~ wają nad wykonaniem prac szałasewych. Koszty utrzymania gospodarki obciążają właścicieli w stosunku proporcjonalnym do ilości wypasanych owiec. W zamian za to otrzymują oni produkty mleczne, przy czym celem spn:wiedliwego podziału stosuje się skomplikowane systemy pomiaru dojne>ści owiec i wyważania sera ~". W górach Ci'llimani spotyka się inną odmianę organizacji: właściciele największego stada szukają jak największej liczby drobnych właścicieli, ażeby zorganizować duży szałas. Organizator zw. carmaciu daje drobnym udziałowcom umówioną ilość sera od wypasanej owcy (8-1Q kg). W razie nie wypłacenia zobowiązania jest narażony na utratę uclziałowców w roku przyszłym. Zyski jego są prawie równe z zyskami innych gospodarzy. Dodatkcwy dochód wypływa z możliwości zatrudnienia własnej rodziny przy wypasie 27. W Maramure:;; spotyka się organizację jeszcze bardziej skomplikowaną· Szałas organizuje kilku bogatych gospodarzy, z których każdy posiada kilkadziesiąt owiec. Stado zw. boteil, formuje się dobierając owce od drob'" nych posiadaczy tak by liczyło ok. 100 sztuk. Każdy organizator takiego stada angażuje do wypasu pasterza, który na wiosnę i na jesieni wypasa je na pastwisku wiejskim. Owce spędzają noce w koszarze, przy pomocy którego użyżnia się pola uprawne należące do organizatora boteil'u. Kilka takich stad łączy się latem w jeden duży szałas, stina który organizuje się na pastwisku w górach. W okresie wspólnego wypasu organizatorzy boteU'ów wybierają z pomiędzy siebie kierownika letniego szałasu, zw. stana$. _ III. Przedsiębiorstwo pasterskie polega na tym, że przedsiębiorca, który czasem nie ma nawet własnych owiec, wynajmuje pastwisko, umawia się z właścicielami owiec, angażuje owczarzy i ponosi całe ryzyko i korzyści wynikłe z tej gospodarki. Ten typ organizacji rozpcwszechniał się coraz bardziej w ostatnich latach międzywojennych, można go było spotkać w Bukowinie, w górach Vrancea i Fagara:;; 28. "Podobny typ szalasów spotykamy na Słowacji z tym, że mierzenie mleczności owiec zanikło tam po I wojnie światowej, B. Ko p c z y ń s k a - J a w o l' ska. MateriaLe k Studiu pastierstva na Slovensku, "Slovensky Narodopis" t. 7: 1959 z. 3, s. 391-394. "Podobną organizację spotykamy w Tatrach polskich przy czym wydaje się, że Herseni nie docenia możliwości zarobkowych organizatora szałasu. W naszych badaniach zaliczaliśmy ten typ organizacji do osobnej grupy - B. K o P c z y ńska-Jaworska, Badania ... j. w., s. 283-285 I 290. !8 Podobną organizację spotykaliśmy przed wojną na Huculszczyźnie, przy czym organizator szałasu nosił miano deputat w. S z u c h l e w i c z, Huculszczyzna, t. l: Lwów 1902, s. 225: L. Waj g i e l, O Hucułach, "pamiętnik Tow. Tatrz." t. 11: 1887. s. 61 i inni. Klasyfikacja wprcwadzona przez Herseniego pomaga nam '.vyodrębnić odmiany zróżnicowanego życia pasterskiego w Rumunii. Jak każda klasyfikacja, upraszcza skomplikcwaną rzeczywistość społeczną, jednakże roboczo jest ona często stosowana. Badania nad życiem pasterskim, jak zaznaczyliśmy na wstępie niniejszego szkicu, trwają nadal, a nawet dzięki planowej akcji Akademii RRL mają wyjątkowo sprzyjające warunki dalszego rozwoju. Badania prcwadzone są przez etnografów zgrupowanych w dwuch centrach uniwersyteckich i akademickich: Bukareszcie i w Cluj - przy czym tereny karpackie podzielone są pomiędzy poszczególnych badaczy. Zycie pasterskie w Karpatach południowych w części wschodniej bada 1. Vladutiu (reg. Vrancea), część zachodnią prof. R. Vuia (reg. Parang), okolice Sibiu - doc. Irimie, okolice Mehedint w regionie Oltenia - prof. R. Vulcanescu. Badania w rumuńskich Karpatach Wschodnich tzw. Muntii Apuseni zostały przeprowadzone przez dr N. Dunare. Obecnie przystąpił on do badań w rumuńskich Karpatach Północnych w regionach Ugocea, Oa:;; i Maramure:;; (wraz z górami Rodniańskimi). Należy przypuszczać, że badania rumuńskie dopomogą do pogłębienia problematyki pasterstwa wysokogórskiego i przyczynią się do rozstrzygnięcia wielu spornych kwestii dotyczących migracji pasterskich w Karpatach. Z KORESPONDENCJI do prof. dr Inż. dr Jana Beffingera (Nairobi, Jana Czekanowskiego, wiceprezesa Ludoznawczego Kenya) Polskiego Towarzystwa Wielce Szanowny Panie Profesorze. Jednym z najmilszych dla mnie podarunków gwiazdkowych w tym roku jest W Gląb Lasów Aruwimi most kindly, przesłane mi przez Prof. Dr J. Gajka. Dos.zło to do mnie w sam dzień Wi,gilii, w Entebbe w Ugandzie - nad Lake Victoria. Wartościowa ta publikacja z własnych podróży Pana Profesora, wypełnia dotychczasową lukę w polskich badaniach i publikacjach na temat Czarnego Lądu. W ciągu ostatnich lat, od czasów pobytu Pana tutaj, wiele zmieniło się na szlakach podróży tak żywo opisanej przez Pana. Dzisiaj wnukowie dawnych dzikusów-washenzi z Bukoby dorabiają się na plantowaniu kawy i bawełny i często mają teraz własne amerykańskie samochody. Ich synowie - studiują w Oxford'zie. Dla kontrastu - hipopotamy z jeziora Victoria ciągle jeszcze porykują nocami w ogrodzie hotelu w Bukobie. Pigmeje w lasach Congo wciąż żyją w leśnych szałasach, ale za pozowanie do fotografii trzeba im płacić papierosami-sigleti a ostatnio słyszałem ryk radia z szałasu \\' dżungli. �" j '. ( 516 Ostatnio 215 tysięcy tubylców zostało poszczepianych żywymi wirusami szczepionki przeciw poliomyelities wynalazku i produkcji Polaka dr Hilarego Koprowskiego z Wistar Institute w Philadelphi, USA. Słusznie zauważa Dr Gajek w przedmowie do publikacji Pana Profesora, że dzisiejsze badania Afryki posługują się autem i samolotem i że jest to teraz zupełnie inna epoka, zupełnie inny świat. Z Entebbe do Nairobi autem po doskonałej szosie to teraz tylko kilka godzin jazdy, a samolotem niespełna godzinę w komforcie przysłowiowego perskiego dywanu. Typowym przykładem obecnych kontrastów jest mój czarny mechanik _ szofer i pilot w jednej osobie. Aczkolwiek jeszcze ciągle dokupuje sobie nowe żony - a ma ich już pięć, (jest ze szczepu Kikuyu), to jednak ma własny dobry samochód Land-Rower i przyczepkę gdzie ładuje swoje 27 dzieci - jak śledzie w beczkę, głowami do góry. Tę dawną Afrykę odkrywaną pół wieku temu oczyma Pana Profesora, jeszcze widziałem w Abisynii - nowocześnie zwanej Ethiopia. Pod koniec wojny, na zaproszenie tamt. rządu przybyłem do Addis-Ababy (po zwolnieniu z wojska angielskiego), jako doradca rolny i tytoniowy. Spędziłem w Abisynii siedem lat chyba naj ciekawszych w moim życiu. Zawsze głęboko oczarowany prymitywnym pięknem, obyczajami i szczepami tego kraju - który przyjął chrześcijaństwo w 300 lat po Chrystusie a na ok. 900 łat przed Polską. Dzięki mojej "oficjalnej" pozycji miałem możność podróżowania i polowania po Abisynii; przeważnie karawanowo na mułach i w otoczeniu mojej "gwardii przybocznej" - kilkuna,stu askari-źołnierzy. Znajomość tamto jqzyków Amhara i Galla ora,z lingua-franka, włoskiego, dawała mi możność bezpośrednich kontaktów z tamt. ludnością co ułatwiało wielce moje prace badawcze. By wymienić tylko kilka z tych licznych safari-podróży: ... Z Gondaru w kraju Amara poprzez jezioro Tana i dalej wzdłuż Niebieskiego Nilu, łodzią i mułami, po przez przełomy Nilu w górach Goggiamu do Uombera, Bumbodi, Abu-Tiga, i w Połud. Sudanie do Singa, Sennar, Uad Medani i w końcu do Kartumu. Stamtąd koleją do Cassali i dalej w Erythrei do Tessenai, Barentu, Agordat (groby kilku Po:aków) i do Asmary, znanej mi z czasów mojej służby wojskowej angielskiej w Erythrei. Z Asmary samochodem po dech zapierającej drodze do AddisAbaby, po przez Adi-Ugri, Adigrat, Adua gdzie król Menelik pobił Włochó"'J na głowę, dalej przez Macalle i Amba-Alagi gdzie 30 tysięcy Włochów ze 100 tysiącami butelek wIna poddało się jednej kompanii angielskiej. Potem po przez t.zw. Passo - To~elli, wybudowane przez Włochów, droga wali się w dół 3 tysięcy metrów - jak po korkociągu. Potem Qucram w kraju Tigre i Dessie w kraju Amara do Addis-Ababy na wysoko-wzgórza kraju Scioa. 517 f I Celem tej wyprawy - ' na odcinku jeziora Tana do Kartumu były badania roli termitów w tworzeniu humusu który zmywany do Niebieskiego Nilu użyźnia od wieków piaski Sudanu i Egiptu. · , . Ze stacji kolejowej Auash nad rzeką Auash po przez pustynię Dankalia do kopalń soli z czasów króla Salomona koło Assabu nad morzem Czerwonym. Dalej arabskim stateczkiem żaglowym "dahw" wzdłuż wysepek cieśniny Bab el-Mandeb do Djibuti we francuskim Somali. Wody w kąpieli wystarczyło by się namydlić - musiałem skończyć butelkami wody Vichi. Potem koleją do Addis-Ababy. Celem tej wyprawy były badania legendarnych dróg handlu solą, bryłki soli miały wartość pieniędzy, oraz przygotcwania do następnej wyprawy do kraju Uollo. · .. Do kraju Vallo gdzie przed wiekami na pograniczu kraju Scioa, próbcwano przekopać kanał dla skierowania wód Niebieskiego Nilu do pustyni Dankalia. Celem tej wyprawy były pomiary i zdjęcia tego kanału. · .. Wyprawa do okolic Gondaru nad jeziorem Tana w kraju Tigre, dIa badania zwyczajów plemienia białych Izraelitów abisyńskich "Fallasza" Ich obrządki religijne są podobne a nawet częściowo identyczne z obrządka! mi Izraelitów w Palestynie przed reiormami Salomona. Są dwie teorie ich pochodzenia: - I3-te plemię Juda, zaginione w pustyni w czasie wędrćwek Mojżeszowych albo potomkowie Izraelitów którzy przybyli do Abisynii z królową Sabą po Jej powrocie od króla Salomona. · .. Wyprawa do Labi!a w kraju Uollo, ze słynnymi lO-ma kościołami ·koptyjskimi wykutymi w litych skałach w ok. XI wieku, przez króla abisyńskiego Gabra Mascal z dynastii Zague. Kościoły te pełne są zabytkowych obrazów malowanych w jednej płaszczyźnie (nie znano perspektywy), malowideł i starych naczyń liturgicznych. · . , Wyprawa do Axum w kraju Tigre, dawnej stolicy religijnej Abisynii. Pierwsze wzmianki historyczne o Axumie sięgają III wieku. W połowie IV wIeku władca Axumu tytułuje się królem Axumu, Himiar, Cos~, Sala, Habasciat (Abisynii), Raidan, Salhen, Tsiamo i Begia, Król Królów. Celem wyprawy były badania i pomiary obelisków w Axumie, a nieznanym pochodzeniu z przedhistorycznych czasów. W formie i kamieniu, nieznanym w kraju Tigre, obeliski te wydają się pochodzenia egipskiego, Ten sam rodzaj kamienia widziałem w Abu Simbel w świątyni Ramzesa II, nad górnym Nilem. ... Wyprawa z Adamy, koło Addis-Ababy, po przez góry Gu-Gu i Cer-Cer w kraju Arussi, wzdłuż rzeki Uebi Gestra i potem Uebi Scebeli do Mogadiscio nad oceanem indyjskim we włoskim Somali. Potem powrót samochodem przez pustynię Ogaden, lew w nocy w popłochu wskoczył nam ~-l- <t' \ UW. -?~ ,\ �518 na ciężarówkę, do Hargeisha w angielskim Somali i potem drogą wybudowaną przez Polaka inż. Knake, do legendarnego Bararu ojczyzny kawy. Z Dire-Daua koleją z powrotem do Addis-Ababy. Celem tej wyprawy były badania lasów dziko rosnącej kawy. ... Z Maggio nad rzeką Auash, gubi się potem w piaskach Dankalia, do kraju Sidamo wzdluż łańcucha przepięknych jezior abisyńskich i brzegó',v porosłych dziewiczymi lasami dzikich akacji. Z Adami Tulu nad jeziorem Z Jai, do małej wysepki, przejazd łodziami z trzciny wodnej, gdzie jeszcze żył dawny baron austriacki Gatz, krewniak polskich Gatzów z Okocimia. Za czasów Pana Profesora w Afryce również i Gatz przebywał tutaj, i gromadził zwierzęta dla ogrodów zoologicznych w Europie. Oczarowany pięknem Afryki - został na zawsze. Gdy w 1936 r. Hitler odręcznym listem zaproponował Gatzowi powrót do Niemiec i dobrą posadę dyrektora Zoo-Garden w Hamburgu, Gatz -faktem jest, bardzo uprzejmie podziękowal, że i OWlszem, ale pod warunkiem że Jego Ekscelencja Der FUhrer zamieszka w tym Zoo ... w małpiej klatce! (sic). Potem w czasie wojny - Gatz został POZCIstawio;nywSIpokoju. Pamiętaliśmy Mu tę "gościnność" dla Flihrera. Spędziłem u Gatza kilka wieczorów zasłuchany w grane przez Niego z uczuciem walce Straussa i nokturny Chopina. Mial dobry stary klawikord. Dalsza podróż mułami do Sciaciamanna, moich plantacji tytoniu i kawy w Aule, poprzez Dolo z królewskimi kopalniami złota, kopią to rękami ci którzy nie bardzo lubią cesarza i dalej do jezior Stefania i Rudolfa na pograniczu Kenii i jeziora Baringo w Kenii. Samochodem wzdłuż rozpadliny Rift Valley do Nairobi. Potem powrót do Addis-Ababy samolotem Około 2 godziny lotu. Po moich dalszych pracach tytoniowych i podróżach w Japonii i Australii - dla przepisów obywatelstwa angielskiego, osiedliłem się na stale w Kenii, na cattle-ranch, kilka kilometrów kwadratowych na płaszczyznach Athi koło Nairobi. Potem na paśmie górskim Aberdares na wysokości 3 tysięcy metrów ponad morzem. Jest to na równiku. Jest to bezpośrednio naprzeciw śnieżnych szczytów góry Kenii a czasami w słońcu zabłyśnie czapka śniegu na dalekim Kilimanj aro. Są to widoki. które w Polsce tylko Pan Profesor może zrozumieć, i ile razy widzę KHimanjaro z savannach Amboselli, czy Rift Valley; rozpadlinę od morza Martwego w Palestynie do jeziora Victoria, mimowoli odsłaniam glowę w głębokim podziwie dla Natury, która stworzyła te cuda. Z Kenji - jak słusznie Dr. Gajek zauważa, w warunkach wygody samochodu podróżowałem po Tanganijce, Nyasaland, północnej i południowej Rodezji - gdzie prezesem ministrów tamto rządu jest Sir Roy Waleński - polskiego pochodzenia z Wilna. W portugalskim Mozambiku zobaczyłem poraz pierwszy Zambezi. Wychowany we Lwowie na poezjach mickiewiczowskich i podróżach Stanleya 519 r i Lewingstona nigdy wówczas nie zamarzyłem, że w moim życiu zobaczę własnymi Q.czyma to ro.złożyste drzewo, gdzie obaj oni spotkali się poraz pierwszy w Afryce, i wodospady Victoria na Zambezi i samą, tajemniczą. gro żną Zambezi. Po raz pierwszy zobaczyłem Zambezi - już potężną rzekę, na pograniczu Nyasaland i Mozambiku. Przeprawa samochodu na stronę Mozambiku na chybotliwej łodzi tubylczej. Mój afrykański szofer, Lukio, czarny jak węgiel, mieszaniec ojca Meru i matki Masai wcale już dobrze mówił po polsku. I potem wieczór na tarasie-patio hoteliku portugalskiego w Teita. Ciężki zapach kwiatćw drzew pomarańczowych, księżyc pełny wschodzący z poza biegu Zambezi i sama rzeka 21mbezi. Myślałem wtedy o tym wszystkim co zostawiłem za sobą; kraj w 1940, służba szeregowca w Polskiej Brygadzie Strzelców Karpackich w Palestynie i Egipcie, potem kapitan angielski w Sudanie i Erythrei, pamiątkowa złota papierośnica sprezentcwana przez rząd angielski za usługi i szkodzenie Niemcem w okupowanej Polsce, lat.a w Abisynii, obywatelstwo angielskie i w końcu Kenia, kraj wiecznej wiosny, gdzie znalazłem nowe życie i spokój po latach wędrówek. Myślałem wówczas o tym wszystkim, co zostało za mną i o Polsce w której urodziłem się i wychowałem, armii gen. Zeligcwskiego, z którą w 1918 r. wróciłem do Polski z OdeSlsy i 1920 r. jako plutono:wy w 14 pułku Uła.nów Jazłowieckich we Lwowie. Politechnika Lwowska, powstania śląskie i praca w Polsce. Polacy są teraz szeroko rozsiani po świecie, a w Afryce wszędzie można ich spotkać; nawet dzieci tubylcze zezasem nauczyły się kląć po polsku jak "baciary" lwowskie. Polacy to dziwny naród, tak przed Bogiem jak i przed ludżmi, wszędzie legitymują się polskim pacierzem, tak jak to robi lwia część emigracji polskiej w narastających wysiłkach pomocy dla OBECNEJ POLSKI. Moje dzisiejsze podróże po świecie w warunkach dużego komfortu, dolarowych sutwencji naukowych dla badań przyczynowości raka płuc itp. u palaczy tytoniu - jednak tracą w porównaniu do poprzednich wędrówek po Afryce. Indie z Taj Mahal, góry Kaszmiru, Melbourne w Australii czy Ameryka - wszystko to ba·rd.zo podobnie wygląda popr.zez okno wygodnego hotelu. Nie mniej jednak w moich obecnych sukcesach na polu prac naukowych, mam to za największą nagrodę w moim długim życiu (dochodzę już do 58 lat), że jeszcze raz mogę służyć Polsce po przez propagandę jej nauki i wiedzy. To by był ·koniec tego tak przedługiego listu na tematy afrykańskie bo chyba Pan Profesor jeden w Polsce, z własnych wrażeń i własnych wspomnień, zna kontrasty i piękna tego Czarnego Lądu. �521 520 społu pieśni i tańca Kurpie Zielone. Zostały też poczynione w celu założenia kół P.T.L-u na terenie województwa. Budzi się on do życia teraz szybko, może czasami zbyt szybko, i dlatego publikacja Pana Profesora ma tę swoją zasadniczą wartość pedagogiczną dla młodej inteligencji w Polsce. Znowu tu powtarzam zdanie z przedmowy Dr. Gajka. Bo tylko przez znajcmość zwyczajów i tradycji tutejszych licznych narodów i przez poznanie zasadniczej egzotyki Czarnego Lądu prowadzi droga do wzajemnego zrozumienia narodów a poprzez to, do pokoju na świecie. Uganda, 25 grudnia 1959. Jan Beffinger Zygmunt Zarządu oddziału •••• kro!d Ciesielski SPRA WOZDANIE Zarządu SPRA WOZDANIE b i a ł o s t o c k i e g o P.T.L. Oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Białymstoku powstał dnia 15. 5. 1959 r. w obecności delegata Zarządu Głównego PTL mgr B. Kużmicza i liczy obecnie 23 członków. Na zebraniu wybrany został zarząd w składzie: prezes - Aleksander Jaiwiński v-prezes - Witold Jelski sekretarz - Zygmunt Ciesielski skarbnik - Jerzy Łupiński członek zarządu - Zofia Sokołowska członek zarządu - Antoni Masłowiecki W sierpniu br. przystąpiło do P.T.L-u koło etnograficzne przy Towarzystwie Białoruskim (łącznie 58 osób, jednak osoby te nie złożyły deklaracji). Z L;wagi na różnorodne zainteresowania Zarząd Oddziału zgodził się na utworzenie sekcji zainteresowań białoruskich, oraz .sekcję filmewą. Odpowiedzialnym za sekcję białoruską został mgr Hajduk, a za sekcję filmową mgr Łupiński. Zarząd Oddziału opracował projekt płanu pracy, który zostanie przedstawiony na zebraniu oddziału do zatwierdzenia, oraz wykonany w zależności od uzyskania funduszów. Plan ten obejmuje: 1. Akcję popularyzatorską (odczyty, ulotki). 2. Udział w zbieraniu materiałów do wydawnictwa Literatura Ludowa. 3. Zrobienie filmu krótko metrażowego o tematyce ludoznawczej. 4. Opracowanie i wydanie materiałów etnograficznych dla zespołów świetlicowych. (Zeszyt byłby wydany z funduszów Poradni Ruchu Amatorskiego przy W.D.K. w Białymstoku.). 5. Zorganizowanie siatki stałych informatorów terenowych. Do chwili obecnej przeprowadzono szkolenie etnograficzne na obozie harcerskim w Mrozach w pow. Ełk, oraz na obozie wypoczynkowym ze- wstępne I I ~ Oddziału G d a ń s k i e g o Polskiego Towarzystwa za czas od 1. X. 58 r. - 10. IX. 59 r. Ludoznawczego Młody Oddział Gdański, założony w połowie 1957 roku, napotykał nadał w okresie sprawozdawczym na duże trudności organizacyjne. Najważniejszym powodem tego jest rozsianie członków Oddziału po rozległym Trójmieście i różnych miastach województwa. Na 11 członków, tylko 3 mieszka w Gdańsku. W dodatku sekretarz Zarządu Oddziału złożył w lutym br. rezygnację ze swego stanowiska nie przekazując prezesowi akt i pieczęci. Z tych powodów, jak też i z powodu rozlicznych zajęć członków Zarządu, działalność samego Oddziału gdańskiego była bardzo skromna. Odbyły się jedynie 4 zebrania Zarządu, przy czym zgromadzenie członków natrafiało zawsze na spore trudności. Poszczególni członkowie pracowali jednak dość wydatnie. Zainteresowania naukowe i popularyzatorskie członków skupiały się nad terenami Pomorza Wschodniego (Kaszub, Kociewa, Borowiaków Tucholskich), Północno Wschodnimi (Warmia, Mazury) a także nad zagadnieniami etnografii ogólnopolskiej. . Oto wyniki osiągnięć członków, które w części mogą równoważyć dotąd nie okrzepłą działalność zespołową Oddziału. 1. Mgr WI. B ł a s z k o w s k i: Wykaz zabytków budownictwa ludowego w powiecie 2. Ks. dr Wł. Łęg kartuskim. Wyd. Morskie, Gdynia 1959 r. maszynopis 12 stron do Rocznika Grudziądzkiego. Okolice Swiecia, Zarys etnograficzny, 274 str. maszyilOpisu do G.T.N. Materiały do paleoetnografii Polski, maszynopis 385 st. G.T.N. Ziemia Chemiń~ka w druku. :3. Dr Longin M a l i c k i: Chaty Kaszubskie we Wdzydzach Kiszewskich, przewodnik - składanka, M.P.G. 1959 r. Artykuły ilustrowane do wyd. czechosłowackiego: Die Ethnographischen Museen der mittel- und osteuropaischen Staaten w Brnie pl. a) Dział etnograficzny Muzeum Pomorskiego w Gdańsku. b) Muzeum Pomorskie w Gdańsku Oddział we Wdzydzach. c) Muzeum Kaszubskie w Kartuzach. d) Muzeum w Kwidzynie. e) Projekt parku etnograficznego w Gdańsku - Oliwie . Etnografia •.... a: Legendy okolic Pomorza, Grudziądza, �Artykuł: Strój Kaszubski B. S t e l m a c h o w s k i e j ("Rejsy" - Dziennik Bałtycki). Badania terenowe do pracy: Potra'u;y rybne u Kaszubów Wdzydzkich i gromadzenie materiałów do albumu pt. Kaszu bska Sztuka Ludowa. Artykuł: Uczeni zagraniczni interesujq się kulturq ludou.;q Kaszubów (tyg. "Kaszebe"). 10 odczytów pt. Sztuka ludów pierwotnych i Polska Sztuka Ludowa (Kursy naucz. W.D.T.L. - Gdańsk-Wrzeszcz). 4 odczyty pt. Ochrona zabytków i Regionalizm w Sztuce (Kurs naucz. w Malborku). 1 odczyt pt. Dzieło Gulgowskiego, połączony z wycieczką do Wdzydz (dla Zw. Naucz. Polskiego). ~. Prof. inż. F. M ark o w s k i: Wywiad dla przedstawiciela "Słowa Powszechnego" w "Sprawie zagrożonych zabytków budownictwa ludowego na Wybrzeżu". Kaszubsk:e krzyże przydrożne, 10 rysunków przygotowanych do druku ze słowem wstępnym. Skorzewo zabytkowa wieś kaszubska, 30 str. maszynopisu z licznymi rycinami opracowane, do druku. W obronie sztuki ludowej Wybrzeża. artykuł dla "Rejsów". O Gdański Park Kultury etnograficzny artykuł dla "Kaszebe". Kierownictwo pomiarów "Zabytkowego budownictwa ludowego w powiecie Pasłęk" w 1958 r. Stud. Wydz. Arch. P.G. Kierownictwo pomiarów "Zabytków budownictwa ludcwego powiatu Bytów" w 19E9 r. Stud. Wydz. Arch. P.G. Dalsze gromadzenie materiałów, głównie pomiarów, własnych do pracy: Budownictwo Kaszubów, do pracy: Sprzęty ludowe Polski Północnej, Budowle podcieniowe Dreu:n'ane 5. 6. 7. 8. ziemi Gdańskiej, budou.;le Budownictwo u.;ieloboczne (referat ludowe na sesji Warmii i Mazur, Naukowej Poli- techniki Gdańskiej). Władysław Kir s t e i n: Cykl audycji radiowych poświęconych muzyce ludowej Kaszub (dotychczas 3 aud.). W. Kirstein i L. Roppel, Pieśni z Kaszub, część 2. Leon R o p p e l: Jan Kornowski (Wos Budzisz) Nowotne śpiewe i wiersze, zebrał, oprac. i wstępem opatrzył L. Roppel, Gdynia 1959, str. 139. Hieronim Derdowski, Jak Pan Czerliński do Pucka po sieci jechał (w druku). Odczyty radiowe i telewizyjne (gwarowe). Współpraca do zeszytu "Literatura Ludowa" (Kaszuby - Pomorze). Hubert S u c h e c k i: 3 wystawy regionalne kaszubskie w Wejherowie poświęcone sztuce ludowej i pisarzem kaszubskim. Ks. dr Bernard S y c h t a: Geografia kaszubskich wyrazów żartobliwych, Język Polski, Kraków; TWÓTcze zdolności językowe Kaszubów (na. przykładzie biedronki), Język Polski, Kraków; Wesele kociewskie w 7 obrazach; Miasta, miasteczka i wsie w kaszubskiej literaturze mologia ludowej, ludowa Wierzenia kaszubskich Ludowa; Ety(Onomastica) _ XVII Gdańskie Tow. Nauk.) znajdują regionalne i lokalne. Ich nazwy i wzai obrzędy, nazw Literatura miejscowych artykuł. W druku (Rocznik się prace: Kaszubskie grur;y jemny stosunek do siebie; Zagadki kociewskie. 9. mgr Herbert W i l c z e w s k i: Z problematyki etnografii rybnej. Lud. Kultura materialna szkutnicza Pomorza Gdańskiego. Dwa artykuły w "Z otchłani wieków", 1958. Dawne szkutnictwo Pomorza Gdańskiego. Biuletyn Nautologiczny. Etnografia, socjologia i nautologia. Biuletyn Nautologiczny. Recenzje w biuletynie Nautologicznym. Recenzje i sprawozdania w literaturze Ludowej, W toku opracowania: Szkutnictwo kaszubskie wsi Rewa; Analiza specyfiki kultury skiego. ludowej Pomorza Gdańskiego; Etnografia Powiśla Gdań- Poza tym Oddział PTL w Gdańsku i jego członkowie współpracowali z następującymi instytucjami: z Gdańskim Towarzystwem Naukowym (artykuły, prace i recenzje). Katedrą Architektury i Planowania Wsi Politechniki Gdańskiej (pomiary zabytków, materiały do Skansenu), Katedrą Etnografii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu (uzgodnienie badań etnograficznych), Muzeum Pomorskim w Gdańsku (lokal), Wojewódzkim Domem Twórczości Ludowej (odczyty) oraz Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Gdańsku. Longin Malicki SPRA WOZDANIE z działalności k i e l e c k i e g o Oddziału PTL za rok 1958. Oddział kielecki Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w roku 1958 prowadził prace: a) badawczo-dokumentacyjne, b) koordynujące badania nad Kielecczyzną, c) przygotowawcze wydawnicze. A. P r a c e b a d a w c z o - d o k u m e n t a c y j n e dotyczyły ludowych, chóru masłowskiego, budownictwa, stroju. rzeźbiarzy 1. Przeprowadzono wywiady u artystów ludowych źyjących oraz jeden o twórczości zmarłego rzeźbiarza. Poza wywiadami zgromadzono fotografie artystów i ich rzeźb. Są to: Michał Grygiel - Włoszczowskie, Józef Piłat - Kieleckie, Czesław Król - Buskie, Adam Czarnecki - Chmielnickie, zmarły Karol Szczepanik - Opoczyńskie. 2. Chór maslowski wywiady i nuty. Część tego materiału zebrana przez członkinię PTL Sewerynę Latało weszła do broszur:':.i o chórze masłcwskim, wydanym przez kielecką Powiatową Radę Narodową· �525 524 3. Budownictwo, strój. Wywiady i fotografie dotyczyły: starej stodaly w Krajnie, chałupy w Tarczku, sukmany w Tarczku. Ponadto jeden wywiad przeprowadzono z lutnikiem w Gorzakwi powia t chmielnicki. W sumie badania dały 25 stron wywiadów, ponad 30 fotografii. Dokonano zakupu dwóch rzeźb M. Grygla traktując to jako pomoc dla starego i zasłużonego rzeźbiarza (150 złotych). B. P r a c e o l' g a n i z a c y j n e k o o r d y n u j ą c e b a d a n ia n a d Kieleckiem. W początku grudnia 1958 roku zorganizowany został dwudniowy zjazd w św. Katarzynie, który skupił ponad 35 osób z nast. środowisk: krakowskie, warszawskie, wrocławskie, radomskie, sandomierskie, opoczyńskie, wreszcie wieś powiatu kieleckiego: Radkcwice i Tarczek. Konferencja miała na celu sprawdzenie, jaki jest stan badań etnograficznych Kielecczyzny. Poszczególne ośrodki uniwersyteckie bądź naukowe (np. Pai:stw. Instytut Sztuki) referowały swoje osiągnięcia. Zja!zd zaaprobował trzyletni plan wydawniczy kieleckiego oddziału PTL oraz wybrał ściślejszą Kcmisję do współpracy różnych ośrodków z oddziałem kieleckim. Z wybitniejszych badaczy na zjeździe byli: prof. J. Gajek prezes Zarządu Głównego PTL, dr Olga Gajkowa, zespół muzeum etnograficznego w Krakowie, zespół krakowskiej praccwni prof. Reinfussa i z uniwersytetu krakowskiego - docent Jadwiga Klimaszewska. W ogólnokrajcwym zjeździe PTL w Cieszynie wzięło w 1958 roku udział 5 członków kieleckiego oddziału. Zjazd odbył się w Cieszynie a prezes Oddziału poseł Ł. Kumar odegrał w części organizacyjnej zjazdu dużą rolę, kładąc swym przemówieniem kres zbyt długiej utarczce na tematy organizacyjne pomiędzy jednym z oddziałów a Zarządem Głównym, za co otrzymał podziękowanie prezydium zjazdu. C. P l' a c e p l' Z Y g a t o w a w c z c, w y d a w n i c z e. Na zjeździe kieleckim w św. Katarzynie oddział przedstawił plan wydawniczy na najbliźsze trzy lata. Plan ten był wynikiem szeregu kontaktów PTL z poszczególnymi autorami. Zgromadzono kilka rękopisów prac i oddano je do recenzji. Na rok 1959 przewidziano: Bibliograjię etnograjicznq Kielecczyzny docent dr J. K l i m a s z e w s k i e j 500 egz. na rotaprincie oraz Wybór poetów ludowych świętokrzyskich, dokonany przez dr Wandę P o m i a n o w s k ą. Trzecia kolejna pozycja to Wesele .~więtokrzyskie w opraccwaniu M. Wo l s k i e g o z Sandomierza. Ponadto ustalono dalszych 6 pozycji wydawniczych. Ilość członków w roku 1958 wynosiła 30. Dotacja na PTL 14837 zł. składki 705 zł. z czego w~'datkowano sumy na prace badawcze, zj azdy i kancelarię. Pozostałość na rok 1959 w:miosła zł 3183. Aleksandra Dobrowolska SPRA WOZDANIE z działalności k l' a k o w s k i e g o Oddziału od 1. IX. 57 - 1. IX. 59. PTL za okres Krakowski Oddział PTL liczy obecnie 44 członków. Siedziba Oddziału mieści się w Krakowie, ul. Gołębia 20. W ciągu ostatnich dwu lat liczba członków Oddziału zmniejszyła się na skutek skreślenia z listy osób zalegających od szeregu lat ze składkami. W okresie sprawozdawczym odbyło się 5 zebrań Zarządu oraz 4 zebrania naukowe, na których wygłoszone zostały odczyty: doc. J. K l i m as z e w s k a - O kulturze ludowej Bułgarii oraz o stanie badań etno"raficznych w tym kraju; mgr J. P e t e rów n a O kulturze lud;vej Albanii i stanie badań etncgraficznych w tym kraju; oraz 2 odczyty o etnografii Egiptu i organizacji nauki i studiów etnograficznych, wygłosił Egipcjanin p. Safat K a m a l. W ramach akcji popularyzatorskiej w lipcu 1959 r. mgr Kamocki wygłosił z ramienia PTL wykłady (ok. 30 godzin) na kursach zorganizowanych przez Wojewódzki Dom Kultury w Lublinie dla kierowników zespołów teatralnych i taneczno-szkolnych w Jabłoniu w woj. lubelskim. Równieź mgr Z. P ą c z k ó w n a wygłosiła szereg wykładów na kursie dokształcania nauczycieli w Krośnie w lipcu 1959 r. . W niedzielę palmową r. 1959 Oddział Krakcwski zorganizcwał wycIeczkę dla członków i sympatyków PTL do Zielonek na tradycyjny obchód "pucheroków", połączony z pokazem strojów ludowych i budownictwa oraz wnętrz domów mieszkalnych. Jeśli chodzi o prace naukowe prowadzone przez członków PTL to trzeba wymienić, że w związku z planowanym przez prof. Reinfussa badaniem peryferycznych dzielnic Krakowa, mgr 1. N i z i ń s k a rozpoczęła badania nad kulturą Cyganów z Ncwej Huty, którzy przywędrowali do pracy w Kombinacie z Pochala. Kontynuowano również badania nad Ziemią Krakowską w pow. olkuskim. Z ramienia PTL p. doc. J. K l i m a s z e w s k a i prof. R. R e i n f u s s występowali jako członkowie Rady Metodologicznej Szkolnego Ośrodka Krajoznawczo-turystycznego przy Wydziale Oświaty Prez. Rady Narod. w Krakowie biorąc aktywny udział w konferencjach i posiedzeniach, wygłaszając na nich referaty z zakresu etnografii i o metodach etnografic~nych badal1 terenowych. Utrzymywany jest również kontakt z Szkolnym Woj ew. Ośrodkiem Krajoznawczo-turystycznym w Katowicach dla którego opracowano kilka kwestionariuszy. Również dla Wiejskich kół krajoznawczych opraCOW2.no kwestionariusz pt. "Poznajmy swoją wieś", uwzg;ę:1niający nazwy geograficzne oraz mapowanie zabytków kultury materialnej. Istnieje również �526 527 poradnia etnograficzna, z której korzysta wiele instytucji oraz osób pr::watnych, nie tylko z samego Krakowa ale z całego województwa. Zarząd Oddziału zajmował się również rozprowadzaniem wydawnict·v\: PTL dla swych członków. W czerwcu 1959 r. odbyło się Walne Zgromadzenie Członków Oddziału, na którym dokonano wyboru nowego Zarządu. W skład nowego zarządu weszli: prezes dr A. K o wal s k a - L e w i c k a, v.-prezesi mgr M. M at u s k ó w n a i mgr J. K a m o c k i, sekretarz mgr E. F r y s i ó w n a, skarbnik mgr L. I-I a j ó w n a, członkowie zarządu prof. K. D o b r o w o is k i, prof. T. S e we r y n, doc. A. P o j n a r o w a, prof. R. R e i n f u s s, mgr W. B i e ń k o w s k i. W skład Komisji Rewizyjnej weszli doc. J. K l im a s z e w s k a i doc. A. Wal i gór s k i. Irena Nizińska Małgorzata Matusków1w S l ą s k i e g o Oddziału o l 1. B'ografia 2. PTL za rok 1959 4. Kultura Wallisa 5. Penetracje 6. Literatura 7. Historia 8. Zu:yczaje Wierzenia na kultury ludowa worski. Ludowej w KoLberga Ludowa - U. Wall - Górnym w prasie działalności na SLąsku U. Wall - - L. D u b i e L N a h o raj ska. towarzystw _ E. J a- śLąskiej śLąskich J. N a h o raj ska. U. Wall i s. i s. teatrów Ludowych na Sląsku i obrzędy U. Wall i s. i przesądy i s. Sląsku - U. Wall i s. M. S u b o c z o w a. U. Wall is. w wie; zeniach ludou:ych U. WalI i s. ślqski B. T u r n o. - 10. Prognostyka i astronomia 11. Zagadki, gry, zabau:y 12. W ramach prac na rok 1958/59 Sląski Oddział PTL wytyczył sobie' dwa zasadnicze cele: 1. Przygotowanie do druku numeru "Zarania Sląskiego" w skład którego weszły prace wygłoszone na dwóch dorocznych zjazdach PTL organizcwanych przez nasz Oddział w 1952 i 1958 r.; 2. Opracowanie i przygotowanie do druku materiałów etnograficznych pozostałych po dwóch śląskich zbieraczach: Łukaszu i Stanisławie Wallisach. Dla zrealizowania pierwszego punktu został powołany Komitet Redakcyjny (Ligęza, Suboczowa, Zywirska), który - w porozumieniu z autorami oraz Komitetem Redakcyjnym "Zarania Śląskiego" opracował układ numeru dając na wstępie szerszy zarys działalności Oddziału za cały okres jego istnienia. W myśl dezyderatu Zarządu Głównego PTL część egzemplarzy zyskała okładkę przyjętą dla wydawnictwa "Prace i materiały etnograficzne", jako tom XIV. Numer ten ukazał się drukiem w czerwcu 1959 r. Jeśli chodzi o punkt drugi, to zagadnieniu opracowania i przygotowania do druku materiałów po Łukaszu i Stanisławie Wallisach poświęcona została większość zebrań Oddziału. Na prośbę Oddziału rodzina Stanisława Wallisa zgodziła się udostępnić materiały członkom. Materiały są zdeponowane w Muzeum w Chorzowie. Dotychczas zostały już opracowane materiały pozostałe po Łukaszu Wallisie przez Urszulę Wallis. Całość ujęcia Łukasza i etncgrafia Historia 3. Zagadnienia 9. SPRAWOZDANIE z działalności jak t~ż. treś~ wstępu była dyskutowana na zebraniach Oddziału. Nieco trua~leJsza Jest sprawa licznych tek pozostc:wionych przez Stanisława Wal~lsa, kt~re w niezmienionym układzie zostały rozdzielone do opracowama po;n.lędzy poszczególnych członków Oddziału. Dla ilustracji charakteru SPUZClzn~ po Stanisławie Wallisie podajemy tytuły poszczególnych tek oraz nazWIska opracowującego: Rośliny 13. Sennik 14. Zbiór pieśni 15. Zagadnienia 16. SLqskie stroje 17. Kroszanki pątniczych sztuki ludowe (pisanki) 18. WeseLe na Górnym li9. Tańce M. Z y w i r ska. B. B a z i e l i c h. J. L i g ę z a. Sląsku J. L i g ę z a. Ludowej - ludowe Pierwszy etap zostać ukończony prac !lad opracowaniem w roku bieżącym. powyżej wymienionych tek ma Pozatem, O?dział nasz współpracując ściśle ze Śląskim Instytutem ~au~owy~ ~Z!ął czynny udział w pracach Komisji koordynującej uczczeme MIlemum na Śląsku, zgłaszając, jako .swój wkład przY"otowanie do reedycji pomniejszych publikacji związanych z kulturą ludo:ą Sląska. (Konstanty Prus, Świder i inni). O~.d'Ział ws~ółp.racuje przy wyda·wnictwach z z.akresu kultury ludoweJ (J. T a c I n a - Gronie nasze gronie, H. J a s i c z e k _ Humoreski beski~:kie, J. K o s z y k Pogwarki opolskie, J. P i l c h o w i c z _ O WIsZe) recenzując poszczególne pozycje (D y g a c z, L i g ę z a S u b ocz owa). ' Oddział liczy 18 członków. Maria Żywirska �528 529 PROTOKOŁ z XXXIV Walnego Zgromadzenia Polskiego w O l s z t y n i e w dniach 11-12 września Towarzystwa Ludoznawczeg0 1959 r. I\!uzeum Mazurskit'. P i ą t e k, 11. IX. 1959 Przewodniczy: Protokołuje: Prof. dr Tadeusz Anna Ł y s z c z i S e w e r y n. J. L e c h. P o r z ą d e k d z i e:l n y: 1. Odczytanie protokołów z XXXIII Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Cieszynie. 2. Spr<.wozdanie ustępującego Zarządu za okres 1956-1959 r. - Prof. dr Tadeusz S e w e r y n. 3. Sprawozdanie Komisji Rewizyjnej - Prof. dr Juliusz Z b o r o w s k i. 4. Dyskusja. 5. Wybór Komisji-Matki. 6. Uchwalenie absoll! torium dla ustępującego Zarządu. 7. Wybory nowego Zarządu, Komisji Rewizyjnej i Sądu Koleżeńskiego. 8. P l a n o wan i e. Plan pracy wydawniczej, naukowej i o.rganizacyjnej. 9. Uchwalenie preliminarza na rok 1960. 10. Dyskusja. 11. Wnioski i uchwały. s o b o t a, .12 września 1959 1. Otwarcie Sesji Naukowej. Pcwołanie Prezydium. Uohwalenie porządku obrad. Przemówienia. 2. Odczyty inauguracyjne: "Elementy kultury dawnych Prusów w kulturze ludowej Warmii i Mazur" - Prof. dr Józef G a je k. "Michał Kajka - symbol walki o polskość na terenie Warmii i Mazur" - Dr Władysław G ę b i k. godz. 16°0 1. "Teka mazurska Oskara Kolberka" - Mgr Władysław Og r o d z i i1ski. 2. "Warunki życia wiejskiego ludności polskiej na Warmii i Mazurach w pierwszej połowie XIX w." - Dr Tadeusz G r y g i e r. 3. "Ze współczesnych zagadnień demograficznych Warmii i Mazur" Mgr Wojciech W r z e s i ń s ki. 4. "Budownictwo ludowe Warmii i Mazur" Mgr Franciszek K 10no\Vski. 5. "Rzeżba ludowa na Mazurach Warmii" Dyr. Hieronim Skurpski. 6. Dyskusja. 7. Wnioski i uchwały. 8. Zamknięcie XXXIV Walneg:> Zgromadzenia. Walne Zgromadzenie otworzył Prof. dr Tadeusz S e w e r y n, witając liczn:.e zgrcmaC:zonych uczest"ikćw Zj azd u, po czym odczytano protokół z XXXIII Walr.ego Zgromadzenia w Cieszynie. Protokół został w całości przyjęty i zatwierdzony bez poprawek. Z kolei przEwodY"liczący odczytał wniosek dotyczący po\vołania Komisji Matki, Komisji Wnioskowej oraz Komisji lVl:;mdatowo-Skrutacyjnej. W skład Komisji Matki powołano następujące osoby: 1. Prof. dr Jan C z ek a n o w s k i. 2. mgr S. W i t k o w s k t. 3. mgr J. K a m o c k i. 4. dr A. G l a p a. 5. mgr Z. J a n k o w s k i. Do Komisji Wnioskowej p~wołano: 1. Dr A. K o wal s k a - L e w i c k a. 2. Dr O. G a j k o w a, 3. Dr B. G a r y g a. Do Komisji Mandatowo-Skrutacyjnej weszli: 1. Prof. dr Adam Wa nk e. 2. Dr Kazimi€rZ P i e t k i e w i c z. 3. Mgr M. S u b o c z o w a. 4. Mgr W. A r m o n. 5. Prof. dr Józef B u r s z t a. Walne Zgromadzenie zatwierdziło nych członków trzech Komisj i. jednomyślnie wszystkich proponowa- Następnie Prof. dr Tadeusz S e w e r y n złeżył sprawozdanie z dzl:1łal:1ości ustępującego Zarządu za okres 19::-6-1959 r. Sprawozdanie został:> przyjęte prZEZ o-tecnych długotrwałymi oklaskami, po czym dr Tadeusz D e l i rr. a t odczytał sp'rawozdanie Komisji Rewizyjnej, zakol1czoY"le wnioskiem () udz!elenie absolutorit:m dla ustępującego Zarządu. Wnio,sek Komisji Rewizyjnej Walne Zgromadzenie zatwierdziło jednomyślnie. W dyskusji Pref. dr Józef G a j e k wyjaśnia, dlaczego dotąd nie zatrudniono archiwistę, tłumacząc ł~rakicm odpowiedniego pracownika, a także ciasnotą pomieszczeń PIL. Z,lecenia Komisji Rewizyjnej o podwyżkę płac praccwni!\ćw, są trudne do zrealizowania, gdyż płace muszą być utrzymane w skal! ogólnopaństwowej. Prof. dr Tadeusz S e w e r y n wyjaśnia, że forma sprawozdań finanscwych PIL jest wzorowa i przyjmowana również przez inne instytucje. Dr G a j k o wadodaje, że redaktorzy pcszczególnych tomów otrzymują honoraria zgocnie z obowiązującymi stawkami, pracownicy zaś Towarzystwa są lepiej uposażeni, r.iż ir.ni w pedobr.ych zakiadach. Mgr Boleslc.w Ku ź m i c z uważa, że sprawozdanie z działalności Zarządu zawiera luke:. gdyż brak w r.im otrazu praoy Oddziałów PIL. Z kolei - porusza sprawy wydawnicze, trudności w wydawaniu "Literatury Ludowej" i proponuje nawiązanie kontaktów z Lur1cwą Spółdzielnią Wydawr;iczą. Prof. er Tadeusz S e we r y n odczytuje z kolei wnioski, które wpłynęły do Zarządu: 10 34 Lud, w sprawie t. XLVI wydawania Prac i Materiałów Etnograficznych; �531 530 w sprawie nadania Pani Emilii Suke,towej-Biedraw:n i l' tytułu Członka Honorowego PTL; wnios~k wzywający Komisję Statutową powołaną na XXXIII WZ 3 w Cieszynie, aby rrzygotcwała i przedłożyła projekt zmiany niektórych punktów Statutu PTL; 4 _ wniosek w sprawie "wołania XXXV WZ w roku 1960 w Szczecinie. Wszystkie powyższe wnioski zostały przez Walne Zgromadzenie przegio2 C wniosek Oddziału Szczecińskiego w sprawie zorganizowania Międzynarodcwej Konfe"encji Pomorzoznawczej, oraz XXXV WZ w roku 1960 w Szczecinie. Wniosek ten już poprzednio zostal przegłosowany. _ sowanc jednomyślnie. Następnie Prof. dr Adam Wan k e odczytał tekst uchwały Zarządu Głównego, wykluczającej z szeregów Polskiego Tcwarzystwa LudoznawCZEgO: mgr Alojzego M a t y n i a k a, Kazimierza Z u r a w s k i E' g o i mgr Stanisława S t r a u s a. Wykluczenie nastąpiło na podstawie § 18 p. 4 Statu tu PTL za ich szkodliwą działalność. Pan Waldemar B a b i n i c z zwraca się z prośbą, aby jeszcze raz podać powody usunięcia wyżej wymienionych członków. Przewodniczący Prof. dr Tadeusz S e w e r y n - omówił w sposób wyczerpujący przebieg w ydarzeń, przyczyny skłaniające Zarząd do usuni'icia wyżej wymienionych członków, oraz prze';)ieg \veryfikacji wszystkich czionków Pol~kiego Towarzystwa Ludoznawczego. Po tym wyjaśnieniu nastąpiło .głosowanie, krlejno nad każdym nazwiskiem. Wnioski .przegłc'SJcwano jednogłośnie przy trzech wstrzymujących się od głosowania osobach. W dalszym ciągu ;,;ebrani .przegłosowali wni'O~ek Głównej Komisji Rewizyjnej o udzielenie absolutcrium i wywzy podziękowania za trzyletnią pracę ustępującemu Zarządowi. Wniosek przeszedł )ednomyślnie. Z kolei Prof. dr Jan C z e k a n a w sk i przewodniczący Komi:>Ji Matki zawiadomił zebranych o wyniku prac Komisji. Komisja proponuje: na Prezesa Towarzystwa Prof. dr Tadeusza S e w e r y n a; na Sekretarzn Generalnego Prof. dr Józefa G a J k a - po czym odczytał pełną listę proponowanego Z3.rządu. Po przerwie zarządzonej na czas wyborów Dr Adam G l a p a przedstawi! plan wydawniczy PTL na rok 1960. (Plan opublikowany w 1nfo,matc'rze PTL). Ogólnie prwwklziano wyd,anie ponad 200 arkuszy. Po plancwaniu wydawniczym Skarbnik Tcwarzystwa Prof. dr Wok r o j przedstawił preliminarz budżetowy, który po szczegółowym om6wieniu zostal przez obecnych jedncgłośnie zatwierdzony. Z kolei dr Anna K o wal s k a - L e w i c k a odczytała wnioski, które wpłynęły do Komisji Wnioskowej: w sprawie wspÓłpr8CY O:idzialu Sląskiego w pracacll nad edycją ; reedycją dzięł Oskara Kolberga, wniosek zgłoszony przez Mgr Zygmunta Ciesielsk iego w sprawie zwołania XXXVI WZ w Białymstoku, oraz zorganiZOwania Podlaskiej Konferencji Naukowej w roku 1960. l _ wnicsek _ _ 4 • - wnicsek w sprawie kontynuowania prac przez Komisję Statutową PTL, .' - wniosek w ~prawie zatwierdzenia planu wydawniczego PTL 6~ -- ,:,"'nwse. . k Mgr M. Ż y w i r s k i e j w sprawie utwcrzenia ' Komi~ji 00 badania grup zawodowych. Wszystkie powyższe wnioski zostały kolejno przez: Walne Zgromadzenie przyjęte i "atwierdzone. Po od:zy~aniu i przegłosowaniu wnio~ków - przewodniczący Komisji Skrut~cYJl1eJ - Prof. dr Adam Wa 11 k e - odczytał wyniki głosowan!a w zWiązku z wybo,rem nowego Za'rządu na okres 19:i9-1962 r. Oddano wszystkich 118 głosów. Prezesem Towarzystwa został wybran v Prof dr Tadeusz ~ e w to r y n, S.ekretarzem G eneralnym Prof. er Józ;f G a j' e k. Cz:onkam~ Zarządu Głcwnego zostali wybrani: Prof. dr Kaz;miera Z aw l s t o':' l C Z - A d. a m s k a, Prof. d'r Julian K r z y ż a n o w s k i, Pro!. dr ~ana. Z n ~ m I e r o w s k a - P r li f f e r o w a, Dr Władysław G ę b i k, Prof. dr FranCiszek Wok r o j, Mgr Z2non Ja 11 k o w s k i Mgr K p' tk . . ' a_Imlerz Ie I e w I c z, Mgr Maria S II b o c z o w a, Mgr Bolesław Ku ź m i c z Prof. dr Witold D o r O s z e w s k i, elr Tadeusz D e l i ID a t, dr Bolesła\~ Ga.ryga, dr Anna Kowalska-Lewicka, dr Tadeusz Wróblews k I, Prof. dr Włodzimierz A n t o n i e w i c z. Prof dr Józef B u r s z t a, Prof .. dr Jan C z e k a n o w s k i, dr Longin Ma l i c k i, dr Zofia S t a s zczaKowna, d:r Olga GajkDwa, Prof. dr Kaz.imier:z Dobrowolski IVIgr Piotr K a l e Ci a k. ' 7' , .W głosowan!u. zatwierdzono również skhld Głównej Komisji RewizyjneJ: .Posef na SeJm PRL Łukasz K u m o r, Prof. dr Adam W;; n k e, Mgr Mana T u re 7. y n o w i c z o w a, dyr. Hieronim S kur p s Je i, Mgr ·Wit.old A r mo n. Do Sądu Koleżeństkiego weszli: Prof. dr Wojciech H e j n o s z, dF. ignacy Ku Ź n i e w s Je l, doc. Józef L i g ę Z 2, Prof. Tadeusz Z y g ł e r, d!' Krzysztof K w a Ś n i e ws k i. .Po oglosz~ni~ wyników wyborów, Prof. dr Tadeusz S e w e r y n dziękUJe za 'w'ybor l zaufanie i podnosi pracowitość' i energię Prof. dr .JÓzefa G ? j k a - Sekretarza Generalnego PTL. Na tym obrady o godz. 21"0 - zakończono *. ..• Przebieg OlsztYl1skiej Konferencji Naukowej przeprowadzonej w dniu ]2 wrzesma.1959 r .. zostanie opublikowany wIornie clsztyilskirn "Prac i Materiałów Etnograflcznych'·. W dniu 13 września, odbyły się następujące wycieczki naukowe: ..Szlaklem Kopernika Lidzbark, Frombork" oraz sziakiem wodnym: MikołajltiRuclane. �532 533 BILANS Polskiego AKTYW . Lp. A PASYWA Zarząd Banki Zarząd ._-- 31.772,87 Oddziały własne Zwiększc'nie 100,62 Główny Fundusze 69.536,01 -9.286,65 ---- 1.098.909,11 Amortyzacyjny 31.873,29 60.053.75 3 Współpracownicy 4 Dostawcy 803,18 Odbiorcy 365,- 58.521,86 73.C02,30 Rozliczenia 4 Współpracownicy 169.703,75 5 Inne rozliczenia 3.652,~2 5 6 Dostawcy l49,3GO,07 6 Swiadczenia 7 Odbiorcy 13.365,16 7 Gotowe wydawnictwa komisowe 8 Rozliczenia z Oddziałami 9 Rozliczenia międzyokresowe RozliczEnie 9 Materiały Oddziały wydawn. 444.192.59 w toku w magazynie 9.916,55 własnym 10 w mag. własn. w inn. magaz. Środki podstawowe Zarząd 12~~~~~~ Biblioteki; Zarząd Główny Rozliczenia Razem 13.204,78 rozliczenia 4.145,25 842,54 180.554.28 1.146.323,76 ., , 81.920.38 ____ 4.~8,~ 397,385.85 Gl. 19.274,51 Oddziały 13 - 77.411,88 Oddzi"ły 12 publiczno-prawne 91.463,88 różn. kalwl. 11 156.105,80 _1~_~~189,~5 ~81.8CO,05 w przerobie Gotowe wydawnictwa 2.445.340,44 2 I Fundusz Sumy zbiorcze 1.346.431 33 funduszów 3 8 z pracowl"\ikami Sumy jednostek T r e ŚĆ 60.249,36 Glówny Oddziały Kasa Sumy zbior<.:ze Sumy jednostek T r e śĆ I 2 Ludozna wczego 31 grudnia 1958 r . ' \ l Towarzystwa na dzień 416.660,40 ____~4.C~2,1? 2.776.77~,ti3 z Oddzalami Aktywa 2.776.77963 Wrocław, (-) dnia 31 grudnia Stanislaw Gajewski księgowy PTL 1958 r. (-) doc. dr Franciszek skarbnik Wokroj �535 534 - o o ~. ~1 ~. te CI I ":'1 ""' I O c:." Ó N CO ::"") C"':: ~'-l ~ ~~.J ~:x: ':.o....-l ~ C".j ci t- '-O ""' "" '~ SPRA WOZDANIE ~.. z całokształtu tC'~ ::o I L Oddział 2 3. 4. 5. 6 7. 8. g [- M M....-I r-" tń r."i' ci lr.>M-.::t<O UjCO~cn ....4t-~OO COC"?MO':l ·U ·Ul (j) q Polskiego Tcwarzystwa Ludoznawczego Sprawy o r g a n i z a c y j n e. Polskie Towarzystwo mowało w roku 1959 następująco Oddziały: ~ ~ ar.>O')Ml""""l prac 1959 r. r- PTL w Gdańsku Katowicach Kielcach " Krakowie " Limancwej ,. Lublinie " Łodzi " Mszanie Dolnej " Olsztynie 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. Ludoznawcze obej- " Opolu Poznaniu Szczecinie Toruniu Wałbrzychu Warszawie Wrocławiu Zakopanem Na XXXIV Walnym Zgromadzeniu w Olsztynie zatwierdzono nowy 18 Oddział PTL w Białymstoku. Ilcść członków wynosi po weryfikacji przeprowadzonej w 1958 roku 856 członków zweryfikowanych, posiadających legitymacje członkowskie. Skład Zarządu Głównego PTL uległ pewnym zmianom w roku sprawozdawczym, bcwiEm przeprowadzone zostały wybory na XXXIV Walnym Zgromadzeniu w Olsztynie. Do Prezydium Zarządu Głćwnego weszli: Prof. dr Tadeusz S e w e r y n - prezes PTL, " .Jan C z e k a n o w s k i - wiceprezes, " Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a - wiceprezes. " Józef G a je k - sekretarz generalny, Józef B u r s z t a - zastępca sekretarza, Dr Tadeusz W rób l e w s ki - skarbnik, Dr Bolesław G a r y g a - zastępca skarbnika. Siedziba Zarządu Głównego Towarzystwa znajduje się we Wrocławiu. Pl. Nankera 4, parter; w roku bowiem sprawozdawczym Zarząd uzyskał nowy lokal na parterze. Zuząd Głćwny PTL odbył zebrania w następujących terminach: 25 kwietnia 1959 r. we Wrocławiu, 11 września 19f9 r. w Olsztynie, 5 grudnia 1959 r. we Wrocławiu. Oprócz tego odbyły się następujące zebrania Głównej Komisji Rewizyjnej: 13-14 marca 1959 r. we 'Wrocławiu, 13-14 czerwca we Wrocławiu. Protokół Głównej Komisji Rewizyjnej po zatwierdzeniu bilansu za okres 1958 r. po zbadaniu gospodarki Towarzystwa został przesłany Wydziałowi 1. P.A.N. Oprócz tych zebrań odbyły się zebrania Komitetu Redakcyjnego dla edycji i reedycji dzi~ł �536 537 O. Kolbe~ga, do szczególnie ważnych należały zebrania w dniu 14. IX. \\' Olsztynie i 26. X. 1959 r. we Wrocławiu. W roku 1959 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze współdziałało szczególnie żywo z Wojewódzką i Miejską Radą Karodową w Olsztynie, gdzie odbyło się XXXIV Wal:1e Zgromadzenie PTL w dniach 11-12 w~3eśnia oraz z Woj. i Miejską Radą Narodową m. Szczecin i Woj. Radą Narodową w BiJłymstoku. Wyniki tej współpracy kontynucwane będą w 1920 r. przpz zorganizowanie Konferencji Pomorzoznawczej Vi Szczecinie i Konferencji Podlaskiej w Białymstoku. Obok tych - Oddziały Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego kontynuowały współpracę z Wydziałami Kultury, M'.Izeami Etnograficznymi, z niektórymi Rozgłośniami Polskiego Radia i niektórymi Towarzystwami o charakterze populamo-naukcwym, jak Towarzystwo Wiedzy Pcwszechnej i Harcerstwo. Natomiast w porównaniu z rokiem 1958 - Zarząd Towarzystwa nie organizował żadnej bezdewizowej wymiany pracowników naukowych z zagranicą. Trudności i osiągnięcia w 1959 roku Do nicwątpliwyCh osiągnięć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w minionym roku należy wydanie 200 arkuszy wydawniczych prac naukbwych w zakresie etnografii i folklorystyki. Było to osiągnięcie tym wyższe, że Towarzystwu udało się pokonać trudności techniczne przy równoczesnych osiągnięciach bvdżetowych, wyrażających się w fakcie niezatrudnienia nowych sił pracowniczych. Drugim dużym osiągni~ciem Towarzystwa było przeprowadzenie akcji dla opraccwania nie wydanych tek O. Kolberga i przygotowania części wstępnej, jak instrukcje, plany pracy, zawarcie t.:mów z redaktorami i pracownikami. Ponieważ akcja "OPERA OMNIA O~KAHA KOLBERGA" łączy się z planem naukowym Milenialnym przeto wyniki tej pracy będą widoczne dopiero w latach następnych. Najeży podkreś:ić, dużą aktywność i zr.:1czne zasługi Mgra Bolesława Kużmi<:za, członka Zarządu Głównego PTL, działającego w ramach delegatury PTL na terenie Warszawy - dla zmobilizowania i przeprowadzenia akcji związanej z wyd anie m dzieł Oskara Kolberga. Współpraca Delegatury PTL w Warszawie oraz Zarządu Głównego PTL dała w wyniku pozytywne osiągnięcia dla planu naukcwo-badawczego Tcwarzystwa na terenie Komisji Sejmowych i władz naczelnych PZPR i ZSL. Nie trzeba dodawać, że z roku na rok zwiGksza się również działalność sekretariatu Towarzystwa, który prowadzi: 1) dziennik korespondencji, 2) korespondencję i informacje z instytucjami w kraju i zagranicą, 3) wymianę wydawnictw Towarzystwa, 4) ewidencję członków, 5) całokształt prac związany z łącznością jak: telefony, telegramy, poczta, wpłaty i wypłaty. Dziennik sekreta'riatu zos·tał zamknięty w dniu 31 grudnia nrem 5041, LO oznacza niemal podwójną i!cść J:ozycji ro stronie wpływu i własnej korespondencji. 1\atorr.iast sekretariat nie wysłał w roku sprawozdawczym wymiany związanej z 44 t. "Ludu", a to z tego powodu, że nastąpiła zmiana na stanowisku sekretarki. I ~ Prace naukowe B a d a n i a t e r e n o we. W roku 19f9 Oddziały Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego przeprowadziły badania terenowe na obszarze Warmii i Mazur, Śląska, Pomorza. Kontynuowano badania nad strojem ludowym dla przygotowyv,ranych do druku monografii strojów ludowych, które wchodzą do ATLASU POLEKICH STROJOW LUDOWYCH. Były to prace dra A. G l a p y - Strój kaliski, mgra Janusza K a m o c k i e g o _ Strój śu:iĘtckr2yski, mgra Franciszka K lon o w s k i e g o Strój warmiński, doc. Adam C h ę t n i k a - St, ój kur1- icu:ski. B i b l i o g r a f i a. Została wyćana Bibliografia Etnografii za okres 1945-1954, którą opracowała jeszcze w 1958 r. mgr Ha:ina B it t n er _ S z e w c z y k o w a. Wydrukowana została Bibliografia za 1955 r. w 44 t. "Ludu" oraz za lata 1956, 1957 i 1958 mgr Bolesława G a w i n a, opub:ikowana w 45 t. "Ludu". P o p u l a r y z a c ja. W 19[9 r. akcja popularyzacji prowadzona była tylko przez Oddziały PTL na drodze organizowania odczytów i prelekcji radiowych. O. G. SPRA WOZDANIE roczne Wpływ z pracy w Bibliotece książekczaso'pism Polskiego Towarzystwa za 1959 rok był Ludoznawczego na.stępujący: wymiana zakup dary 860 vol. 449 vol. 19 vol. 1.327 vol. wycinki praSCWe 4.756 sztuk Książek zakupiono Wszystkie 955 numerami. na sumę 30410,09 zł. książki i czasopisma Dodatkowo wpisano zostały zapisane do księgi akcesji pod 350 vol. dubletów czasopism po spraw- �539 538 dzeniu Ich ze stanem księgi inwentarzowej Wszystkie dzieła zwarte wpisano do księgi inwentarzowej pod numerami 8780-9553 podobnie jak wszystkie czasopisma. . Wydawnictwa otrzymane z wymiany wpisano na karty wymiany no bieżą~o. Zeszyt wycinków prasowych jest prcwadzony na bie.żąc~. W okresie sprawozdawczym bibliotekarka przygotowała fiszki nowości do zakupu. W roku 1959 oprawiono zniszczone dzieła zwarte .. z roznych . . dZIałow (120 vol.), oraz podklejono płótnem mapy 1 : 300000. . W roku ubiegłym praca w bibliotece sk Llpiała się wokół katalogOW3.nl.a. Skatałogowano następujące działy: Historia, Az. K. .J: Korea~czycy, Az~a ogólna, grupa uralo-azjatycka, Pałeoazjaci, Australla,. I?dle Przed me, Ameryka, Ameryka Anglosaska, Ameryka Północna Ind.lanska, Am:ryka Środkcwa Ameryka Południowa, Geografia, Muzykologia, Muzealmclwo, Językozn;wslwo, .Judaica, Oceania, Religioznawstwo, Abisynia, kultury antyczne. Ogólem skatalogowano ok. 2500 vol. dzieł zwartych, 300 vol. dubletów, 750 czasopism dubletów - 3500 vol. ok. 9000 kart kat.al~gOWYC~: Oprócz tych opracowano nabytki za 1958 rok, włączono wszys ,kle kartKI do katalogu alfabetycznego, ułożono katalog działowy, ułożono newe karty do katalogu czasopism. Wykorzystanie biblioteki było następuj ą<:e: na rewersy wypożyczono 193 osobom _ 263 vol., na miejscu skorzystało 1490 osób - ok. 2600 vol. Od 1 listopada ub. r. w czytelni jest rozpisywany materiał rękopiśmienny dzieł Oskara Kolberga przeciętnie 19 osób (w 1959 r.) Z prac innych bibliotekarka wykonała: sprawozdania do ORW PA~. udziai w pracach Centralnego Katalogu Czasopism Biblioteki Narodowej, załatwiani~, korespondencji i spraw bieżących, przygotowywanie fiszek do wykazu za 1958 rok. SPRAWCZOANIE Anna Z DZIAŁALNOŚCI KOMITETU ZA ROK 1959 Łyszcz-Wirpszowa KOLBERGOWSKIEGO S P r a w y o r g a n i z a c y j n e. Odbyto dwa posiedzenia Zarządu w pełnym składzie, a to dnia 14 IX. 1959 w Olsztynie i 26. X. 1959 r. we Wrocławiu. oraz jedno posiedzenie w składzie niepełnym dnia 14. L 1960 r. Na posiedzeniu w Olsztynie rozszerzono skład Komitetu Kolbergowskiego, który obecnie przedstawia się nastE;pująCO: Prezes Kom. Kolb. prof. dr Julian Krzyżanowski Red. Naczelny - prof. dr J. GaJek, .czł~nkowie: prof. dr K. Zawistowicz-Adamska. prof. dr W. AntomewIc?, dr A. CzekC'nowska. prof. dr K. Dobrowolski, mgr B. Kuimi<:z, prof. A. Rieger, prof. dr T. Seweryn, m;r M. Turczynowiczowa, doc. A. Wozaczyńska. Na zebraniu omówiono kosztorys całego wydawnictwa, przewidujący wydatkowanie 8 milionów złotych w ciągu 6 lat, tj. od r. 1959 do 1966 oraz sposób i technikę wydcwania edycji i reedycji. We Wrocławiu również dyskutowano na temat zagadnień wydawniczych oraz omówiona plan prac redakcyjnych. Zaangażowc\l1o stałego pracownika Komitetu Kolbergowskiego w charakterze sekretarza redakcji i redaktora technicznego. Dnia 14. L omówiono sprawę ostatecznego pr7ygoto',vania do druku korespondencji O. Kolberga, przy czym ostateczny termin oddania całości materiału wyznaczono na dzień 30 grudnia 1860 r. Zorganizowano Komitet Honcrowy, do którego zaproszono 21 osób z Rządu R. P., Sejmu, Partii i instytu cji naukowych. Prowadzono ożywioną korespondencję z PAN (Wydz. I - Nauk Społecznych, Komitet Obchodów Tysiąclecia Państwa Po!.) oraz z Ministerstwem Kultury i Sztuki w sprawach przyznania subwencji na wydawnictWa Kolberga i przyspieszenie akcji wydawniczej. S p r a w y w y d a w n i c z e. Nawiązano kontakty z instytucjami wydawniczymi: Ossolineum, Polskim Wydawnictwem Muzycznym, Ludową Spółdzielnią Wydawniczą. Z wymienionymi placówkami wydawniczymi omówiono technikę wydawania edycji i reedycji dzieł Kolberga i zażądano kosztorysu. Zakupiono 32 tomy dzieł Oskara Kolberga, potrzebne do reedycji jako egzemplarze robocze. P r a c e p r z y g o t o "law c ze. Opra<:owano instrukcje dla redaktorów opraccwujących materiał kolbergewski. Instrukcje opracowaii: prof. dr .J. Gajek 1) wydawniczą dla redaktorów (do edycji i reedycji), 2) dla rozpisujących materiał rękopiśmienny z tek Oskara Kolberga, prof. Krzyżanowski: próbne zasady komentarza i indeksu, prof. Sobieski: Instrukcja w spra\vie rozpisywania i opracowania melodii ludowych Oskara Kolberga. prof. Bąk: Instrukcja dialektologiczna. Instrukcje udostępnicwo zainteresowanym osobom. Opracowano i wydrukowano 9 rodzajów kart dla rozpisujących materialy rękopiśmienne o. Kolberga. Zorganizewano zespół pracowników, złożony z 18 osób - magistrów i studentów ostatnich lat polonistyki, etnografii i Wyższej Szkoły Muzycznej. Zespół opracowuje obecnie 19 tek (2 już 0pracowane). Z zespołem wymienionych pracowników odbyto 5 zebrań. Przcmikrcfilmewano 14 tek O. Kolberga z materiałami wydanymi oraz tekę (Mazury Pruskie) z materiałem niewydanym. Pracownicy naukowi Zakładu Etnografii IHK::\f sporządzili indek ••y miejscowości do tomów: Pieśni Ludu Polskiego, Sandomierskie, Kujawy i Mazury Pruskie. Sporządzanie map do dalszych lomów w toku. Wysegregewano rysunki z całości materiałów ko18ergowskich i część. �B 540 przeznaczoną do przerysowania, oddano rysownikom. Sprowadzono z Krakowa 7 tek rękopisów O. Kolberga. ." c e r e d a kc)' j n e. Zawarto urno',,",)' o przygotowame do reedY~Jl P r a bdu polskiego", i do edycji "Mazury Prus.·ue , . " ,nawl~zano . kO'ltakty Pieśni , . ~e wszystkimi red aktorami, którzy podjęli się opracowac poszczegolne serie prac Oskara Kolberga. Irena Chruścielou:a I B BOLESŁAW L I o G R A F A I GAWIN BIBLIOGRAFIA ETNOGRAFII POLSKIEJ ZA 1956-1958 r. 1. CZĘŚĆ OGOLNA A. Bibliografie, indeksy, encyklopedie 1. BAUMGART Jan: Bibliografia histcTii ,polskiej za lata 1952-1953. Wrocław 1957 Os's. s. 330. 2. BIBLIOGRAFIA historii Polski. 1815-1914. Tom wstępny. Oprac. Halina Bachulska przy ws.półudziale Wandy Konarskiej i Ireny Łapirwwej Warszawa 1955. Rec.: Sta,rnawsKi Jerzy, Pam. liter. 1956z. 1 s. 287-293. 3. BIBLIOGRAFIA Maz'Gwsza Pło.ckiego. Not. płockie 1958 nr 7 s. 3031; nr 8 s" 46-47. 4. BIBLIOGRAFIA (z zagadnień .p:ra'cy świetUcowej) 19~6 nr 1 s. 16. 31-34, 44--46, 49, 57. Praca świetl. 5. BITTNER-SZEWCZYKOWA Halina: IVlaterialy do bibliografii etnografii y:.olskiej (1945-1954) s. 356 Suplement d.o 43 T. Ludu, Wrocław 1958 P.T.L. 6. BLEHA Josef, Kt:nc ratury. Praha 1954. Ja,roslav: Polsko Bibliograiicky ulmzatel lite- Rec: Witkowski Mi-chał, Prz. bibliot. 1955 z. 3/4 s. 354-355. 7. BUJAK F. BIBLIOGRAFIA prac Franciszka Bujaka za lata 1932-1949. Sprcw. Wroc:aw. TN T. 8: 1953 do,d. 3 s. 16-22. 8. CHOJNACKI Władysław: Ma.t~riały do bibHografii Pomorza Za.chodniego. SZlcz.ecj.n1958 z. 9 s. 83·-98. !ł. DUJCZEV Ivan: Le's etudes T. 5: 1954/1956 s. 409-420. slavistiąues en Bulg.ari.e. S!avia antiqua 10. FINKEL Lcldwi.k: BibJiograf:a historii pol;kiej. T. 1-3. Wyd. 2. Warszawa 1958 PWN. T. l s. LVI, 1142. T. 2 s, 1144-2150. T. 3 S. 174. 11. CARYGA Bolesław; Etnografia. Notaty bibliograficzne i sprawozdawcz:;. Sobótka R. 11: 1956 nr 2 s. 305. 12. GA WIN B.oleslaw: BibJi.ografia etnc.graiii polskiej za r. 1955. Lud T. 4.4 s. 542-598, Wrodaw 1959 PTL. 13. GLOGER Zygm-J.nt: Encyklopedia 1958. staro;>o.Jska ilustrowa:na. Warszawa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/17cd091d292996f0f1f4483a9e5d31f9.pdf 7b9f74cabe7effaa501f61d0d8904f73 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:203 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:177 Title A name given to the resource Bibliografia / LUD 1960 t.46 Description An account of the resource LUD 1960 t.46, s. 541-635 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text B 540 przeznaczoną do przerysowania, oddano rysownikom. Sprowadzono z Krakowa 7 tek rękopisów O. Kolberga. ." c e r e d a kc)' j n e. Zawarto urno',,",)' o przygotowame do reedY~Jl P r a bdu polskiego", i do edycji "Mazury Prus.·ue , . " ,nawl~zano . kO'ltakty Pieśni , . ~e wszystkimi red aktorami, którzy podjęli się opracowac poszczegolne serie prac Oskara Kolberga. Irena Chruścielou:a I B BOLESŁAW L I o G R A F A I GAWIN BIBLIOGRAFIA ETNOGRAFII POLSKIEJ ZA 1956-1958 r. 1. CZĘŚĆ OGOLNA A. Bibliografie, indeksy, encyklopedie 1. BAUMGART Jan: Bibliografia histcTii ,polskiej za lata 1952-1953. Wrocław 1957 Os's. s. 330. 2. BIBLIOGRAFIA historii Polski. 1815-1914. Tom wstępny. Oprac. Halina Bachulska przy ws.półudziale Wandy Konarskiej i Ireny Łapirwwej Warszawa 1955. Rec.: Sta,rnawsKi Jerzy, Pam. liter. 1956z. 1 s. 287-293. 3. BIBLIOGRAFIA Maz'Gwsza Pło.ckiego. Not. płockie 1958 nr 7 s. 3031; nr 8 s" 46-47. 4. BIBLIOGRAFIA (z zagadnień .p:ra'cy świetUcowej) 19~6 nr 1 s. 16. 31-34, 44--46, 49, 57. Praca świetl. 5. BITTNER-SZEWCZYKOWA Halina: IVlaterialy do bibliografii etnografii y:.olskiej (1945-1954) s. 356 Suplement d.o 43 T. Ludu, Wrocław 1958 P.T.L. 6. BLEHA Josef, Kt:nc ratury. Praha 1954. Ja,roslav: Polsko Bibliograiicky ulmzatel lite- Rec: Witkowski Mi-chał, Prz. bibliot. 1955 z. 3/4 s. 354-355. 7. BUJAK F. BIBLIOGRAFIA prac Franciszka Bujaka za lata 1932-1949. Sprcw. Wroc:aw. TN T. 8: 1953 do,d. 3 s. 16-22. 8. CHOJNACKI Władysław: Ma.t~riały do bibHografii Pomorza Za.chodniego. SZlcz.ecj.n1958 z. 9 s. 83·-98. !ł. DUJCZEV Ivan: Le's etudes T. 5: 1954/1956 s. 409-420. slavistiąues en Bulg.ari.e. S!avia antiqua 10. FINKEL Lcldwi.k: BibJiograf:a historii pol;kiej. T. 1-3. Wyd. 2. Warszawa 1958 PWN. T. l s. LVI, 1142. T. 2 s, 1144-2150. T. 3 S. 174. 11. CARYGA Bolesław; Etnografia. Notaty bibliograficzne i sprawozdawcz:;. Sobótka R. 11: 1956 nr 2 s. 305. 12. GA WIN B.oleslaw: BibJi.ografia etnc.graiii polskiej za r. 1955. Lud T. 4.4 s. 542-598, Wrodaw 1959 PTL. 13. GLOGER Zygm-J.nt: Encyklopedia 1958. staro;>o.Jska ilustrowa:na. Warszawa �543 542 14. 15. 16. 17. 18. 19. :?O. Hec.: Kochanski \Vitold, Dwa dzieła o dawnej kulturze pols,klej. Kult. i 2ycie lS58 nr 6 s. 30. H. F .. Vhe3tnik DriEwniej Istorii G. 1954. (Bibliografia ;łdnotewana). Archecl.. T. 7: 195.5 L. 1 nr 173--174. ivIATUSIK L.: Etnografia. (Bibliografia adnotowana publikacji dotyczących Śląska). Sobótka R. 10: 1955 nr 4 s. 746. MOREIRA Julio: Polska bibliografia Parany. Wkład literatur:, polsbej do kultury brazylijskiej. Kurytyba 1956. Re::.: Chojnacki Wla::lyslaw, Rocznik bibliot. R. 2: 1958 z .1/2 s. 280-283 OBL.t\K Jan: Wykaz polskich drukćw na Warmii za lata 1800-1939. Komunikaty n,azur.-u:arm. 1957 nr 2 s. 112-127. OCHOŃSK Ma'l'ja, SA WICKA Franciszka: Bibliografia śląs·ka za okre;; dziesi~ciolec:a 1945-1955. 3 Językoznawstwo, 4 Litera,tura, 5 Nalu,ka, Oświata. Ku:aTi:. opal.. 195.) nr :1 s" 226-254, nr 3i4 s. 237-257 (Druk.i .zwarte z zakresu historii i sztuki) 1956 nr 1 ,g. 286-302. POLSKA Sztuka Ludowa. R. 9: 1955. Spis treści. PoL Szt. lud. 1956 I1"r 1 dIOd.s. 1-2. RECENZJE i notatki biblio,graHczne (dotY'czące historii Wiel.kop<>l"ki i Pomorza). Stvdia Mat. Dziejów WielkopoL. T. 4 1958 z. 2 s. 329-437. tab. 21. RUDNICKA Janina: Indeks o'sobowy (do czas. Etn()g,rafi,a Polska). Etnogr. pol. T. 1: 1953 s. 433-438. 22. SUKERTOWA-BIEDHAWINA Emilia: Bibliografia Mazur i Wa,rmii w O'kres~e dzies.ięcioleda (1945-1955). Komunikaty mdzv,r.-warm. 1958 nr 2 s. 183-192. 23. ~WIRIDA Danuta: Bib-liD·grana. Zawartość nadesłanych <:za.sopism :wgra.nicz.nych. K1fal't. j:1asozn. 1958 nr 3 5. 167-170. 24. TURNAU Irena: P1rzegląd prac () odzieży oglo:szonych w archeologiczny·ch i etnc-grafieznych c.zas'Oipismach radzieckich. J{u:art. Rist. Kult. mater. 19~6 nr 4 s. 707-716. 25. WALEN'IYNOWICZ r.'Iaria, WĘDZKI Andrzej: Bibliografia zawartości Przeglądu Zachodniego. 1945-1955. Poz'nań 1957 Inst. Za,ch. s. 124. B-ka Przeglądu Zachodniego. Z. 7. B. Wydawnictwa ciągłe materiały i czasopisma etnograficzne 27. 28. 29. :~O. 31. 32. 33. 34. zawierające 26. ATLAS Polskich Slroojów Lud,owych. Wyd. Pol. Tow. Lud()znawczego pod red. Józefa Gajka 1956-1958. Zeszytów 7 (łącznie oj 1949 r.1958 r. zeszytów 21). FLIZAK Sebastian: Strój Zagórzan (zob. poz. 332) GLAPA Adam: Strój Lubuski (zoh. poz. 333) 35. KA:VIOCKI Janusz: Strój sandcmierski (zob. poz. 337). KAZNOWSKA-JARECKA Barbara: Strój biłgoraj ski (zob. poz. 334) KRAJEWSKA Janina: Strój opoczyński (zob. poz. 341) MALICKI Longin: Strój górali śląskich (zob. poz. 342) SWIEZY Janusz: strój podlaski (zob. poz. 345) ARCHIWUM Etnograficzne nr 10. ZIEMACKI Wł.: Materiały do historii odzieży z lat 1818-1863 Oss. 1956 (zob. poz. 351). ARCHIWUM Etnograficzn(' nr 12. BIENKOWSKI Wiesław: PoprZ€d-nicy Oskara KOLBERGA na p()lu badań ludoznawczych w Powee. Wroclaw 1956 PTL. 110 (maszynopis powiel) (zob. poz. 53). ARCHIWUM Etnografiezne nr 17. SCHRAMM Wiktor: Ludowe obrzędy weselne we wsiach doliny Hoczewki i Tarnawki ziemi sa:lOckiej. Wrccław 1958 PTL s. 124 mapy 3 (maszynopis powieL) (zob. poz. 438.) BIBLIOTEKA Po;pula:rna Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego pod red. K. Zawistowicz-Adamskiej. Tom I J. Burszta, Od osady slowiańskiej do wsi wspólczesne-j. Wrocław 1958 s. li6. DAWNA Kultura R. 1955 'z. 1-4. Rec.: Kostrzewsiki B<J-gdan, Studia do Dziejów WielkopoL Pomorza T. 2 1956 z. 2 s. 466-467 R. 3: 1956. Spis treści. Dawna Kult. 1956 .nr 4 dod. s. 1-4. KWARTALNIK Historii Kultury MateTialnej. Wyd2wnldwo Instytutu Hi.;borii Kultury Materialnej Połskiej Akademii Nauk. WaTszawa 1956 nr 1-4, dod.. 'do nr 2; 1957 m 1-4 dod. do n-ru 2, 3/4; 1958 nr 1/2 R. 2: 1954 nr 1-3. Re'c.: Ku,t.rZ€ha-Pojn.arowa Ann.a, Lud T. 42 1955 cz. 2 s. 749-758. KWARTALNIK Historyczny. Treść roczm,j.ka LXIII - 1956. Kwart. hist. 1956 nr 6 dod. s. 1-11. LITERATURA Ludowa. I 1957 nr 3. Re'c.: (St. A.) Orka 1958 nr 3 s. 7. 1957 .nr l - Podhale, nr 2 - kie:LeckIe, nr 3 - rze,smwsIKie, nr 4 - Śląsk Cies,zyl1ski. 1958 nr 1 Dolny Śląs.k,nr 2/3 (6'7) - Górny Śląsk i OpolsZiezyzna. LUD. Orga,n Polskiego To.wa1rzystw.a Ludoznawczego. Ogólnego zbi'ol!'u T. 42. Za rok 1955. Cz. l, 2. Red. Józef Gajek. Wrooclai\v 1956 (druk ukońez.) L 1957 Os·s.s. 606, tab!. 6, maJp 14, ilu s:tr., Cz. 2. s. 608-993, ilustr. Węgrzynowicz Leopold, LUD. 42: 1955 cz. 2. s. 758-7,>2, ree. T. 40: 1952-L953. Inde:<:.s T 1-39 T. 43 za rok 1956, Wwc1aw 1958 PTL s. 514 ilLlstr. Su.plement Halina BIT1 NER-SZEWCZYKOWA, lVlaiE'rialy do bibliografii etnografii ,po1skiej (1945-1954) s. 356. T. 44 za rok 1957 Wl'O'claw 1957 PTL s. 632. Re·c.: T. 41: 1954 cz. 1-2. Ko.wals!ka-Lewi'cka Anna, Wierchy R. 24: 1955 s. 230-232. OCHRONA Zabytków. Kwartalnik wydawany prZ€z Departame:1t Ochrony i Konserwacji Zabytków 2\Iinisterstwa Kultury i Sztuki �545 544 i Stowarzys-ze!1ie 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50. 51. Historyków Sztuki i Kultury Materialnej. Warszawa-Kraków 1956 nr 1-4, 1957 nr 1-4, 1958 nr 1-4. PAMIĘTNIK Słowiański. Czasopismo naukowe pcświęcone słowianoznawstwu. 1'. 5. R. 1955. Red. nacz. Tadeusz Lehr-S,pławińs,ki. Wrocław 1957 055. s. 225. T 6. R. 1956. T. 7. R. 1957 wyd. w 1958. POLSKA Sztuka Ludowa. Organ PIS. "i'vIiesię-cznik" Warszawa 1956 nr 1-6; 1957 nr 1-6. R. 1947-1955. Rec.: Zam'c>rZycka Anna, Wierchy R. 25: 1956, s. 279-283. R. 6-7: 1952-1953. Rec.: Zwclakiewkz Henryk, Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 769-779. R. 8: 1954 nr 1-6. Re·c.: Zwolakiewicz Henryk, Lud T, 43: 1956 s. 345-358. POLSKI ATLAS ETKOGRAFICZNY. Zeszyt próbp.y pod red. Józefa Gajka, wyd. PAN. Wrccław 1958. 17 map + Su,plement s. 66. PRACE ETNOLOGICZNE p·od red. Józefa Gajka. Tom V. R. H. Nocoli, Dzieje, kultura i upadek Inków, s. 377 (zob. poz. 913). TOM VI, Jan CZEKANOWSKI, W głąb lasćw Aruwimi, Wrocław 1958 s. 461 (zob. poz. 875). PRACE i Materia!y Etncgraficzne T. 10 z. 2pod red. K. Do':Jrowolskiego Wrocław 1957 055. s. 268 tab!. 29 PTL. PRACE i Materiały Hnc.graficzne T. 12, WOZACZYŃSKA A,ntonina, Pieśni kurpiowskie po·d red. J. Gajka i T. Strumilly (zob. poz. 643). PRZEGLĄD Sr.'cjo,lc'gkzny. Kwartalnik Polskiego Instytutu Socjołog:'cz1r.egx>. Łódź (R. 10 - 1949) R. 11 - 1957, R. 12 - 1958, PEZ2GLĄD Socjc:lc'giczny. Prze,g]ąd Nauk Bisto'rycznych i Społecznych (194[;-1956). (Sr·is treści). Prz. socjot. T. 11: 1957 s. 435-438. PRZEMYSŁ Luce'wy i Artystyczny R. 1956 nr 1-3. Rec.: Rss. POi!. &t. Iud. 1957 nr 1 s. 60-61. ROCZNIK Orientali3tycz,ny T. 20. Red. na,cz. Ananiasz Zajączkowski. Wanzawa 1956 PWN s. 371. ROCZNIK Slawistyczny T. 18.cz. l. K,omitet red.: Zenon Klem.€<ns]ewJ.cz (i inni). Wrocław 195(j Os:s. T. 18 cz. 2 - 1957 s. 123-357. ROCZNIKI Dziejów Spoołec.znych i Gospodar·czych. T. 16. R. 1954. Red. Władyslaw Rusiński. Pa.mań 1955 s. 513, ta'c;l. 7. T. 17. R. 19.)~ Poznań 1956 s. 316. T. 18. R. 1950 s. 416 tabl. 2 ih5tr. SPRAWOZDANIA, re·cenzj·e i z2:piski (z zakresu h:.s-torii kultury materialnej). Ku:ul't. Rist. Kult. Mater. 1957 nr 3/4 ·S. 64.3-685. TEATR Ludo""y, R. 1958 nr l. Rec.: L. S.: Witamy "Teatr Ludewy". Kult. i Zycie 1958 nr 4 s. 18, ilustr. WIERCHY. Rocz.nik poświf;'cony górom i góralszczyźnie. Organ P·oolskiego Towarzystwa Tatrzailstiego. Kraków R. 25 - 19.'i6; R. 261957; R. 27 - 1958 PWN. ZAPISKI Historyczne. Kwartalnik poświęc::my historii Pomorza. T. 21. R. 1955. Z. 1-2. Red. Edmund Cieślak, Stanisław Boszowski. Poznań 1956 PWN s. 355. T. 22 z. 4, Łódź 1958 PWN. 52. ZIEMIA. Ilus.trowany miesif;,cznik krajoznawczy. Organ Polskiego Twa Krajoznawczego. 1956 nr 1-2; 1957 nr 1-12; 1958 nr 1-10/11 (12 nie ukazał się)· II. METODOLOGIA, METODYKA A. i\Ietodyka badań i HISTORIA ETNOGRAFII terenowych 53. BIEŃKOWSKI Wieslaw: Pc,.:,rzed·nicy Oskara KOLBERGA ,na .polu badań ludoZJnawczych w Polsce. Podl,o,ŻJes,połeczne początku etnografii polskiej. Wrocław 1956 PTL s. HO, Archiwum Etnograficzne nr 12 (maszynopis powielany). 54. BŁASZCZYK Stani.sław; Uwagi na marginesie badań teremowych nad rolni·ctw€m i hcdo1wlą przeprcw,adzonych w rorku 1953 według kwestkmairiu.s,z,a nr 1 PoIsk~e,go Atlasu Etnog.raficzneg,o. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 913-922, tab. 55. DEJNA Karol: Kwe:s.tiona,riusz do atlasu gwar województJwa kieleckiego. Rozpr. Kcmis. jęz. Łódź. TN T. 4: 1956 s. 61-75. 56. DOBROWOL~KA Danuta: Ba-d.ani.a etnogra£:.czne nad kulturą klasy robotniczej w Związ:ku Rad'z,i€.okim. Lud. T. 42: 1955 'Cz. 2 s. 644-666. 57. DOBROWOLSKI Kazoimi'e'rz: Dr'ogi 'T'oz.wojuetnografii pols,kiej i jej ob.ecne zadClJnia, metody i :?J\Viązkiz innymi naukami. Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 72-83. 58. GAJEK Józef: L'Atlas Ethno·graphique Polonais en 1953-1957. Ergon v. 1: 1958 s. 307-314, tab. mapa. 59. GAJEK Józef: Poasta,wowe tezy dotyczą·ce przedmiotu i celu etnogra,fii. Streszez. ref. Lud T. 42: 1955 'cz. 2 s. 909-912. 60. GAJEK Józef: S,prawozda,nite z udzi,ału w Sesji Wydziału Nauk Historycznych Plenum Instytutu Historii Kultury Materialnej i Instytutu Etnografii AN ZSRR w Moskwie (23. IV. - 7. V. 1954 r.) Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 886-893. 61. GAJEK Józef: Uwa,gl do Polskiego Atlasu Etnograifcznego Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 899-908. 62. GAJEK Józef: W sprawie dyskusji nad Polskim Atlasem Etnograficznym. Ku'art. R:st. Kult. mater. 1957 nr 3/4 s. 606-634. 63. GIEYSZTOR Aleksander: Francus1kie badania nad historią ubiorów. Kwart. Rist. Kult. mater. 1957 nr 3/4 s. 690-691, ilu str. 64. JAKUBOWSKI Andrzej: Etnografia (i etnologia). Ziemia 1958 nr 7 s. 5-6, ilu str. �546 65. JUDENKO Konstanty: Nowe prądy metodologiczne w etnografii polskiej okresu dziesięci!olecia (1945-1955) i ich odbicie w pracach i publikacjach Polskiego Towarzystwa LudO'zl1aw'czego. Lud. T. 43: 1956 s. 49-62. 66. KUSZNIER P. I.: Ro'syjski Atlas historyczno-etnograficzny. Tł. z ros. Zofia Malewska. Lud. T. 42: 1955 cz. l s. 894-897. 67. KUTRZEBA-POJNAROWA Anna, SZYFELBEIN Zofia: Konferencja Polskiego Atlasu Etnografioznego. Etnogr. pol. T. l: 1958 s. 386-404. 68. KWASNIEWICZ Władysław: Dziesięć lat dzia:łalnooci Zakładu Etnografii Ogólnej Unhve,rsytetu Ja:giellońskiego w Pohce Ludowej (19451955). Ku:art. Hist. Ku!t. mater. 1956 nr 2 s. 369-381. 69. LUTYNSKI Jan: Ewolucjcnizm w etnologii anglosaskiej a etnoga:afia ,radziecka. Wyd. 1. WrocłaiW 1956 Zakł. im. Ossolińskich s. 350. 70. KWESTIONARIUSZ .do ,at1a·su gwar województwa kiele·C'kiego. Łódź 1956. Rec.: Basara Anna, Kilka uwag o .•. Por. jęz. 1957 z. 8 s. 371-372. 71. MOSZYNSKI Kazimierz: Niektóre wytyczne dla 'pr<J.'cPolskiego AJtla~u Etno;graHcznego. Fragm. Etnogr. pol. T. l: 1958 s. 57-67. Sad. Sum. 72. O. G.: Konferencja dotycząCa Polskiego At1asu EtnograJ'IC1Znego. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 908-909. 73. PAWŁOWSKA Jadwiga, STASZCZAK Zofia: Uwa,gi nad kwestJonarius:z€m nr 2 Polskiego Atla's.u Etnogtrafi>c~nego. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 922-925. 74. PIET RASZEK Edward: Etnograficzna konieil"e,OJcja metodeJ:ogIc:zna (Kraików 23. IV. 1956). Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 41G-431. 75" RCGOZINSKI Zenon: Z metodyki ,Sil:atystycznej badań ,!\połecznych. Na przykładzie zbio[',c.weści gospoda,rstw chłopskich w PiOlsC€.Łódź 1955. Re'c.: .Jagielski AJnd.rzej, Sobótka 1956 m 3 s. 483-487. 76. SADOWEKI Jan: Z zag,adnień klasynkacji i sY3tematYlki ;p<Jlskiej pieśni lud()V,;ej. Pol. Szt. lud. 1956 l1Jr6 s'. 343-354. 77. STASZCZAKOWNA Zofia, BITTNEROWNA Halina: Protokół z XXIX Walnego Zgromadzenia clra,z Sesji KoJbergOW'sklej, 18-19. VI. 1954. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 938-947. 78. STAEZCZAKOWNA Ze'fia: Prace nad Pelskim Atlasem E1:mografi,cznym w lalta-ch 1953-1956. Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 380-385 79. SZYFELBEIN Zofia: Konferencja sprawozdaW'cz'O-:plalflują'ca Dzi.ału IV Etno'grad'ii lnstytu,tu Historii Kultury Materialnej PAN i Centralnego ZaHądu Muzeów i Ochro'ny Zabytków. Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 404-410. 80. EZYFFLBEIN Zofi'a: Z pd'ac PoJskiego Atlasu Etnograficznego. Kwart. [-n st. KHlt. mater. 1956 nr 2 s. 361-368. 81. ZARĘBA Alfred: Zbieranie materiałów gwarowych. Wskazówki dla 547 etnografa \v terenie. (2 mapą w tekście). Wyd. 1. Wrocław 1956 Zakł. im. Ossolir.skkh s. 54. 82. ZA WISTOWIC Z-ADAMSKA Kazimiera: "Lud" Kolberga jako źródło do badań nad obrzędowośeią ludu polskiego. Luci T. 42. 19.55 cz. 1 s. 332-412, tab. mapy. 83. ZA WISTOWICZ-ADAMSKA Kazimkr-a: Technika etnograficznych c·adań terenowych w świetle do'świadczeil ·ośrodka łódzkiego. Zesz. nauk, Ul. Ser. 1 Nauki humanist.-spol. 1956 z. 3s. 155-194. Res. Rez. &4. ZAWIS'IOWICZ-ADAMSKA Kazimiera: Zagadnieniie opmoowań t~:ksrowych w P'ols;kim Atlasip Etnogr.afkznym Etnogr. po!. T. l: J958 s. 68-71. Sod. Sum. B. \lari.a • metodyczne 8.5. B. J'.: Etnograficzna Konfere'ncja Podhalańska. Kwart. Hist. Kult. meter. 1957 nr 2 s. 289-291. Rez. s.. 415. 86. BLASZCZYK Stanisław: Sprawozdanie Oddziału PTL w Poznaniu (1. 1. 1954-30. VI. 1955 iT.) Lud. T. 42: 1955 cz. 2 s. 955-957. 87. DOBROWOLSKI Ka'zimierz: Chłopska kultura tradycyjna. (Pró':>a teoretycznego zarysu na :podstawie materiałów Źi!"ódłowych XIX i XX w. z poludndo,wej Mał'Q'poJsld). Etnogr. po!. T. 1: 1958 s. 19-56. Sad. Sum. 88. DOBROWOLSKI K.azimierz: Przedmowa (do 'ozas. P.ace i Materiały Etno'gDafkzne T. 10: 1957 z. 2), Pr. Mat. etnogr. T. 10: 1957 z. 1-5. 89. DO CZYTELNIKOW: (Artykuł rwstępny redakcji czas. Lite['atura LucLcwa). Liter. lud. 1957 nr 1 s. 3-4. !lO. DYNOWSK1 Witold: Dział IV (Entncgr.afil) Instytu.tJU HisiiOrii Kultury Mat€rialnej Polskiej A'kademU Nauk. Etnogr. pol. T. 1; 1958 s. 370-380. !l L DOBROWOLSKA Danuta: Uwagi wstę;pne (do bndań Jlad dz:iej.ami kultury mas pracujących). Etnogr. poL T. 1: 1958 s. 276-277. 92. DOBROWOLSKI Kazimierz: Charakterystyka Sesji Kolbergows,kiej Lud T. 12: 195)c2l. 1 s. 454-464. !lil. FLIZAK Sebastian: S:praw00danie z pracy Oddziału PTL w Ms,Zlanie Dolnej za rok 1954. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 952~954. 94. GAJ'EK Józef: RQ1a Polskiego Towar.zystw3. Ludoznawczego w polskiej etncgrafii w latach 1945-1955. Ref. Lud. T. 43: 1956 s. 9-32. Rez. s. 505-509. Sum. s. 510-514 GAWRON Walenty: Sprawozdanie znajdującego s,ię w stadium 01'ganizacji Oddziału PTL w Limanowej za rok 1954. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 949-9,<;0. ~". �549 548 96. GIEYSZTOROWA Irena: Konferencja regionalna w Płocku. Kwart. hist. 1957 r.r 2 s. 239-242. 97. J. G.: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze we Wrocławiu. Prz. antrop. T. 21: 1955 z. :3 s. 1203. 98. KARWOT Edward: Je's1 taka nauka - etnografia ... Życie Warsz. 19.57 nr 88 s. ;,. 99. KLONOWSKI ALFONS: Sprawozdanie z działalności PTL w Olszt'·nie za rok 1954·.Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 954-955. 100. KOWALSKA-LEWICKA p.nna. Sprawozdanie z działalnoścI Oddziału PTL w Krakcwi-e za -okn's od l. 1.-31. XII. 1954 r. Lud T. 42: 1955 ,cz. 2 s. 947-9'.19. 101. KUTRZEBA-POJNAROWA Anna, BIENKOWSKI Wiesław: Aktualna pozycja €'tnagrafii w o'cręhiie mmk histo,rycznych. Kwart. hist. 1951i nr 6 s. 184-190. 102. KUŹlVIICZ Bolesław: O sZlczedńsikim zjeździe etnografów i P.olskim TO\varzysiwie Ludozn2wczym. ZieL Sztand. 1957 nr 87 s. 4. 103. KUŹMICZ Bolesław: Z::tgad.nienie po~ularyzacji etnografii. Lud T. 4.3: 1956 s. 157-168. 104. LUTYNSKI Ja'n: Ewolucjonizm w etoo,&Tafii anglosaskiej a etnograHa rad,z!-eoka. Łódź 1956. R,e-c.: Jud€'l'~ko Konstanty, Praca o ewolucjoni'z:mi.e w etnologii. Myśl" filozof. 1957 nr .3 s. 199-203. 105. MALINOWSKI Tade'us,z: Zag.adnienie ws.póbp'racy dnograf.ii z aJ'cheologią w latach 1945-1955. Lud T. 43: 1956 s. 183-191. 106. MISINsKA M.: Sprawozdanie z dZlialalności Oddziału Łód.7..kil€g0 PTL z.a rok 1954. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 951-952. 107. MROWIEC Alfons: Pierwszie po'siedzenie Rady Nauk O'\v'ej Sląskiego Instytutu Na'uklOwego w Katowicach. Ślqsk Kwart. Hist. Sobótka 19.58 nr 2 s. 350-353. 108. NASZ Adolf: Dziala1ność Pohkii€!g10 Towarzystwa Ludo;zna.wczego w os.tatnIm dzie's,ięcioleC'iu w zakr€3lie pra·c naukowo-badawczych i wydawniczych. Ref. Lud. T. 43: 1956 s. 33-48. 109. NICKEL JohaJnn.a: Sprawc.z:lanie z prac etnografi.eznych w Niemi(lck1E'j Republke Demo,k,ratyc,znej za lat.a 1945-1955. Ll1d T. 43: 1956 s. 255-260. 110. OD REDAKCJI. (Założenia programowe czas. Etnografia Polska). Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 15-17. 111. POLAKIEWICZ Maria: S.prawozd,a.nie Oddziału PTL w Toruniu za lata 1949-1954. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 957-962. 112. REINFUSS Rema,n: Z dcświadcz'eń 'nad sto5cwaniem filmu w dokumenta.cji etr:·cgraHez.nej. Pol. Szt. lud. 1957 nr 2 s. 117-119. 113. ROSSI Pieltro: Teoria histo·rii i meto,dologia histo,riografii we wSlpół- czesnej myśli ang:elskiej. Tł. z włos. .Jan BRUSS. Kwart. hist. 1956 z. 2 s. 133-159. 114. SOBISIAK Walerian: Zagadnienie źródeł archiwalnych w pracach Pols.kiego TC\varzystwa Ludoznawczego. Lud T. 43: 1956 s. 93-121. 11.5. SZWENGRUB LiIi l'vlaria: U wE;gierskich etnografów. Prz. humanist. 1958 nr 4 s. 20c-207. 116. SZYMAŃSKI Józef: Szcz,eciński Zjazd (XXXlI Pclskiego Towarzystwa Ludozna\vczego). Ziemia kicl. 1957 nr 10 s. 10, 14. 117. SWIEŻY Janusz: Sprawozcianip. z działalności od.działu PTL w Lublin.]e za rc-k 1954. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 950-951. 118. WĄSOWICZ Teresa: Etnograficzna konferencja pedhalańska. Kwart. hist. 1957 nr 2 s. 232-233. 119. WĄSOWICZOWNA Teresa: Doroczny Zjazd Polskiego Towarzys.twa Lucioznawczeg: .. Kwart. Hist. Kult. mater. 1957 :lI 3/4 s. 697-693. 120. ZAWISTOWICZ-ADAM~KA Kazimi,ma: Dawność i ter'aźmiejs,zość w badaniach Etnograficznych. Ref. Lud T. 43: 1956 s. 169-182. 121. ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA Ma,ria: Przyc,zynek do .zma,jomości luido'z.nawstwa w Skandyna'wii, Danii i F'inlandii. Lud T. 43: 1956 s.. 260-272. 122. ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA Maria: Z działalności ze5!połu etnografi'cZl1'€Igo IHKM PAN w Toruniu. Etnogr. pol. T. 1: 1958 ". 344-347. Sod. Sum. Pr~ekl. III. MUZEA • I MUZECZNA WSTWO ETNOGRAFICZNE Ka,l.ina: Muzeum PomQ;Tskie w Toruniu. Lud 123. ANTONOWICZQWA T. 42: 1955 cz. 2 s. a08-815, tab. A'nna: Muzeum w Radomiu. Lud T. 42 1955 cz. 2 124. APANOWICZ s. 825-826. 125. BAWAREKA ZoHa: Muzeum w Białymst()iku. Lucr T. 42: 1955 ·cz. 2 s. 802-803. Zefia: Muzeum placówka o,światowa. (Muzeum 126. BIGORAJSKA reg.ionaln.e w Łow:1c;z,u). Zie!. Sztand. 1957 nr 17 s. 6. Lud T. 42: 1955 'cz. 2 127. BŁACHNIO Józef: Mt,;,zoeum w Grudziądzu. s. 807-808. Dobrze i źle o muzeach regionalnych. (Na 128. BLACHUT Wł2dyslaw: marginesie cd-,viedzin w Muzeum ZiEmi Sano·ckiejl. Wieści 1957 nr 9 s. 3-4. ilu str. Dział Kultury i Sztuki Ludowej Muzeum 129. BŁASZCZYK Stanisla\v: Narc:lowego w Poznaniu. LucI T. 43: 1956 s. 382-a87. Muzeum w Cieszyni'e. Lud T. 4(;: 1956 s. 346-366. 130. BROZEK Ludwik: i I :. �550 131. CHMIELOWSKT Stanislaw: :.vT'clzeumw Lesznie. Lud T. 43: 1956 s. 381. 132. CHRZANOWSKA Paulina: Muzeum w Tarnowie Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. E45-S·16. 133. CZECHOW1CZOWA Natalia: Muzeum Kaszubskie (Wdzydze). Turysta 1957 nr 2 s. 4, ilu str. 134. CZECHOWICZOWA Natalia: SkanSier~ na Kurpiowszczyźnie. Ziemia 1957 nr 10 s. 32, 31, ilus1tr. 13.5. CZECHOWICZOWA Nat.alia: Z dziejćw skansenu w Polsce. Muzea!. 1957 nr 6 s. 10-28, ilustr. 136. DEKOWSKI Jan: Muzeum w Tomaszowie ~VIawwie·ckim. Lud T. 42 1955 cz. 2 s. 869-870. 137. DELIMAT Taceusz: 1VIuZJeumKultur L'.l;d'Owych w Warszawie. Lud T. 43: 1956 s. 398-4.05, Bustr. 138. DELIMAT Tadeusz: Dział Etnografii w MUZJeum Pomorza Zachodniego w Szczecinil2·. Lud T. 43: 1956 s. 396-398. 139. DOBROWOLSKA Aleksa'ndra: IvLu:zeum ~więtoik.rzyskie w Kielcach Lud T. 4.2: 1955 cz. 2 s. 822-825. 140. DOBRZYCKI Jeny: Muzeum Histo,rY'czne mia·st.a I<!rakowa, jeg() cLzieje i zbic'ry. Warszawa 1955 (Min. Kultury i Sztuki Centralny Zar:ząd NIuzeów i Ochrc,ny Zabytków) s. 91, Bustr. 141. DUBIEL Ludwi'k: Dział Etnograficzny Muzeum Gónnośląsldego w Bytomiu. Lud T. 4.3: 1956 s. 361-363. 0142. DUMA AndrzlE'j: Muzeum Gómośląskie (Oddział w Gliwicaoh). Lur/. T. 4.3: 1956 s. 368-369. 143. DU2;YK JÓze.f: Cuda Polski w czerwonym gmachu. (Muzeum Etnograficzne w Krakewie). Turysta 1958 nr 23/24 s. 22-23, Bustr. 144. FILIPOWI AK Władysław: Podróż do krainy .sag. (Konferencj.a muzeol'0·gÓw w Jonkbping 1956 T.) Ziemia i Morze 1957 nr 9 s. 3. 1145. FLIZAK SebasHan: Muz,eum R,E'gionalne im. Władysława Orkana w Rabce. Lud T. 42: 1955 cz. 2s. 844-845. -146. GLAPA Adam: Sztuka Ludowa w Muzeum w Lennie Wlkp. Pol.. Szt. lud. 1957 nr 3 's. 1E2-183. Sum. -dQd. S. 2. J47. GOTTFRIED Ka·zimierz: Muzeum w Jal'o,,)awi·u. Lud T. 43: 19;;6 's. 388-390. 148. HOHENSEE He,lena: Dzi,ał etno,graficzny MUllEum Regionalnego w Częstolchowie. Lud T. 43: 1956 S. 366-368. 149. HUTKA Jerzy: Odwiedz.iny w Skansenie. (O ochronę zabytków i muzeum skansenowskie w Młodnach). Przemiany 1956 nr 11/12 s. 5. 150. ITMAN Leszek: Dział Etnograficzny Muzeum Sląskiego we Wrocławiu. Lud T. 4:3: 1956 S. 411-413. ilustr. 151. JANCZYKOWSKI Kazimierz: l\IU7.eum w Chełmie. Lud T. 42: 19;;5 cz. 2 S. 854-855, 551 Muz~um w Piotrkowie TrybunalSlkim. Lud 152. KACZMAREK Julian: T. 42: 1955 cz. 2 s. 865-866. 153. KLEP ANDY Woj-cieoeh: Muz€,um w Kaliszu. Lud T. 43: 1956 s. 379381. , 154. KLONOWSKI Alfons: Muzeum Mazurskie w Olsztynie. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 871-875. 155. KOTULA Franci5Jzek: Mumum w RzeszGwie. Lud T. 43: 1956 S. 391395, ilustr. 156. KOWALSKI Alfons: Muzeum w Międzyrzeczu WiJelkQpo-lsJdm. Lud T. 43: 1956 S. 413. Jadwiga: MU.z:eum w Łomży. Lud T. 42: 1955 cz. 2 157. KRAJEWSKA S. 803-807. Sta1nisł.aw: Muzeum w Nysie. Lud T. 43: 1956 158. KRAMARCZYK S. 373-375. 159. KROLIKOWSKA H: Muzeum Kujawskie we Wło:cławku Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 815-817. 160. LIC'HAREWA Zofia: Mu'zeum w Kętrzynie. Lud T. 42: 1955 cz. 2 S. 869-870. 161. LIGFZA Józef: MUi:rea. (Sprawa ,rozszerzenia Okręgu MUZiealnego na Sląsku). Przemiany 1957 nr 1 .s. 8. Dorobek na'ukowy mu'reall1li'Ctwa polskiego 162. LORENTZ Stanisław: w latach 1945-1954. Met. Studiów Szt. 1955 nr 3/4 s. 457--491. 163. L. Z.: Muz€!um Krajo.znawoCze w KLrowie. Ziem;.a 1957 nr l s. 20. Bustr. Przedwojenne Mureum w GolubLu. Lud T. 43: 164. ŁEGA Władysław: 1956 s. 419. 165. MALICKI Longin: Dział Etnogra1'iczny MUizeum Slą.ska Opolskiego w apolu. Lud T. 43: 1956 s. 375-378 166. MALICKI Longin: Muz€'um Etnogra.ficzn,e w Krakowie Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 830-843. 167. MALICKI Longin: Muzeum Pomorskie w Gdańsku. Lud T. 42: 1955 1:z.2 S. 817-818. 168. MALICKI Lolngin: Muzeum w Kw~dzynie. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 820-822. Zbisł2w: Muzeum Regi,onalne \V Jeleniej Górze. 169. MICHNIEWICZ Lud T. 43: 1956 s. 405-408. 170. MODRZYŃSKI Ja;nusz: Muzeum Górl1Ośląs kie Oddział w Chorzowie. Lud T. 43: 19iiG s. 363-364. 171. MYŚLIŃSKI Franciszek: Muzeum w Szczytnie. Lud T. 42: 1955 ,cz. 2 S. 875-878. 172. NEYMANOWA Z.: Muzeum w Sieradzu. Lud T. 42: 1955 cz. 2 S. 867-868. 1 �553 552 173. PATLA Antoni. Muzeum r.egionalne w Suwałkacb. Śu:iat i Ludzie 1956 nr 35 s. 3. 174. PRZYBYLSKA Maria: Muzeum w Zielo·nej Górze. Luci T. 43: 1936 s. 413-414. 175. POŁCZYŃSKI Leon: Muzeum w Brzegu. Lud T. 43: 1956 s. 372-373. 176. RACHWAL Stanislaw: Muzeum w I\'c/Wym SąCZ·l. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 843-84'10. 177. ROGALAKKA Antonina: Bibliografia muzealnictwa i wystawy artystyczne w roku 1954. Muzeol. 1956 nr 5 s. 52-68. J78. ROZYCKA Teresa: Newa wystawa c·bjazdcwa Muzeum Śląskiego we Wrc.cławiu. Wiad. archeol. 1957 z. 1/2 s. 156-157. 179. RYSZKIEWIC Z Andrzej: Przegląd polskich wydawnictw muzealnych za r. 1956. Muzec!. 1957 nr 6 s. 52-56. 180. SABAK Stanisław: Dział Etncgraficzny lV[uzeum w Kamiennej Górze Lud T. 43: 1956 s. 40C'-Hl. 181. SENDŁAK Stefan: Muzeum Zamojszczyzny. Orka 1953 nr 6 s. 10. 182. SOCHA-BORZESTOWSKI Bronislaw: Ka.szub.sk,i-e dziela w na·jwiększym muzeum świ.ata. (British Mus-eum IW L:mdyn.Le). Kaszebe 1957 nr 4 s. 1, 6. 183. SPLEWIŃSKI Ryszard: Muzeum w Zamośdu. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 860-861. 184. STAFIŃSKI Aleksander: Muzeum w Szczecinku. Prz. zach. 1958 nr 4. s. 401-40.'2. 185. STAREK Edyt.a: Muze'um Tatrzal1s,kie im. dra T. Chałubińskiego w Zakopanem. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 84.6-851, !lustr. 185a. STEFA:r'rSKI Stefan: Muzeum w S.a'ncóku. Lud T. 43: 1956 s. 395-39>3. 186. STRY JEWSKI Janusz: Muz,eum Po·loni! Amerykal'1ski.ej (w Chicago, w 20-lecie istni€lnia). Stolica 19;)7 nr 4 s. 11, !lustr. 187. STUDENCKI Jan: Muzeum w Żywcu. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 851853. 188. STUDIA Muzealne. T. 2. Red. nacz. Kazimierz Malinowski .. Wrocław 1957 Oss'. s. 316. 189. SZANIAWSKA Wanda: Informacje o orgc:nizaeji i pracach Muzeum Historycznego w Wanzawie w latach 1951-1957. Prz. hist. 1958 z. 2 s. 369-376. 190. $WIĄTKO~7SIG Henryk: Muz€'um w Łowi.czu. Lud T. ·12: 1955 -cz. 2 s. 861-865. 191. TARNOWSKI A.: Muzeum w Darłowie. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 826827. 192. TIPAINIS N. P.: Park etnog'raficz.ny \v Rydze. (Zabytki łotewski,ego budownietwa dr£wnianego). Ol>r,,::. z ros. Feliks KANCLERZ, Ochro Zabyt. j 957 nr 3 s. 220. 193 TŁOCZEK Ignacy: Z<lgadnienie parków etnograIicz:lych \\. Polsce. Zabyt. 1957 nr 2 s. 88-98, !<lustr tab. Res. (W. S.) dod. s. 6 Rez. (S B K) d:Jd. S. 2. TREDER F'rar.c:iswk: Muzeum Kaszubski,e w Kartuzach. Lud T. 42: 1955 cz. 2 S. 819-820. TRYBOWSI<I Tgor: Skansen na Mazurach. Ziemi~ 1956 nr 2 s. 3032, !lustr. URBAKOWICZ Halina: Muz~\1m w Racioorzu. Lud T. 43: 1956 s. 378-379. WIECZOREK L.: J\luz€um ZaglGbia. (Muzeum Region:a'lne Ziemi Zagłę'oi.ow;;,kiej w Będzinie). Ziemia 1957 nr 9 S. 18-19, ilus,tr. WILCZEWSKI H€T\::€rt: Pańs~\',"owe lVIu7jeum w Kwidzyni-e ,p,o[lularyz,uj-e wiedzę o da\\mej kultlJ,rze słowiańskich nadmo,rS'kich grup e tniez.n y ch. PTUbl. 1957 nr 8 s. 607-608, !lustr. WOU-KI Krz)'sZJtO'f: MUZl:lum w Przemyślu. Lud T. 43: 1956 s. 390391. ZABOROWSKA Mada: Muzea .reg,i'onalne i i1ch funkcje w tell'enie. Ref. Zar. koszoL 1958 z. l S. 3~--U. ZABOROWSI<A Maria: Muz€um w Stu,p:sku. Lud T. 42: 1955 CZ, 2 S. 827-830. ZARZĄDZENIE. BiuI. Min. Kult. Szt. 1958 nr 111: przekazanLe zbiorów ws'pół'czesnej sztuki ludowej Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w '\V2.'fszawie, pClz. 115. Ochro 194. 195. 196. 197. 198. 199. 200. 201. 202. IV. OPRACOWANIA (grupy etniczne, regiony, I MATERIAŁY powiaty, TERYTORIALNE województwa, wsi, krainy) 203. BAZIELICHOWNA Barbara: Z badań Etnografic.znych na Śląsku Ku:art. ere!. 1££6 1111' 3 S. 14C-149, iIus1tr. :W4. BIENIARZOWNA Janina: O chłopskie prawa. Szki.c z rj,ziejów w.s,i małopolskiej. Kr. 1954. Re<:. Goldberg Jakub, Kwart. h'i.':t. 1957 nr 1 S. 112-115. 205. BOJKO Szymcm: Z wE;:::.rówki po Kasz.ubsz.czyźnie. (Ruch regionalistyczny). Pelit. 1957 nr 35 s. 6-8, !lustr. 206. BOLDUA1VJ:T;tdeusz: Ost8tni a·kt tragedii? (SlowiilSIC~' w Klukaich). Kaszebe 1957 wyd. spec. nr 2 S. l, 3. 207. BOLDUAlVI Tadeusz: S,j:rcJwy Kaszubów. DyskusjO' o ngionali.zmi.e i ruchu kaszubskim. Kasziibii 19;;8 nr 7 S. 1. 208. BRONICZ Stanisł"w: Klas<:.we podloże zróżnicowania kultury ludowej na Górnym Śląsku na przełomie XIX i XX W. Pr. Mat. etnogr. T. 10: 1957 Z. 2 s. 73-128, tab. 209. CHO;vrIN Michal: O nazwie i pochodzeniu pierwotnych mieszkańców Warmii i :\lazllr. Na marginesie konkursu. Warmia i Mazury 1957 nr 31 s. 5. �554 555 I.. 210. CZEKANOWSKI Jan: Etnogeneza Słowian. Życie Warsz. 1956 nr 311 s. 4. 211. DABINNUS Georg: Die landliC'he Bevi:ilkerung Pommerellens im Jahre 1772 mit Einschluss des Danziger LandE:sgebiets im .Jahre 1893, lVIarburgiLahn 1953, Rec,: L3buda Gera'rd, Z nc,wszych badań zachoonionu€mieckich nad składem etnicznym ludności Pomorza Gdańs..1<;iegoroku 1772, Kv.;art. hist, R. 63: 1956 nr 2 s. 10E-1l9, tab. 212. DAMROSZ Jerzy: Pusz,cza Kurpiowska nie jest już .puszc.zą. (Kultu.ra ludowa Ku~piów). Życie Warsz. 1957 nr 183 s. 5. ilustr. 213. DĄBROWSKI Jain: KultuiI'a łużyeka na Mazurach. Warmia i Maz.ury 1958 nr 3 s. 11-12, ilustr. 214. DERESIEWICZ Ja,nus.z: Materiały do dZJilEjówchłclpa wielkopO<1.skiego w drugiej ;połowie XVIII wie'ku. T: 1, 2. WojewódZJ1:wopoznańskie. Z ksiąg gmdz,kich wyboru dokonał i wydał... Wyd. 1. Wrocław, 1956 Oss.PAN, Instytut Hisitorii. Materiały do Dziejćw Wsi Polskiej, Red. Stanislar-.v Arnc1d. S,,<ria 3. Inwent.arZJe Dóbr Ziemskkh. 215. DYSKUSJA nad .kon.spe'ktem "Histo'rii Śląska". Głosy histolryków czechoslowackich. Wyniki konferencji Slezskeho Studijnibo Ustavu. Tł. :z Cozes.Sobótka R. 11: 1956 nr 1 s. 129-131. 216. FLIZAK Sec.as.tian: P;,e,rwsze światła lPod Gor,cami. (Oświata w regionie podgórczańskim Bodhala w XIX w.) Wieści 1957 nr 41 s. H, ilu.str, 217. FRANKOWSKA Mada: Pra'ce nad monografią et,nc,grafkzną Wielkopo1s,ki. Etnogr. ]:ol. T. 1: 1958 s. 323-343, ·ilustr. Sed. Sum. 218. GAŁĘSKI BQgusłai\v: Z badań nad ,przemianami społe'czno-ekonomi,czln€'j struktu.ry wsi w Pols,oe Ludow,ej. MyśL. fUoz. 1956 nr 6 's. 43-67. Sod. s. 237, Sum. s. 243, 2'19. GĘBIK Władysław: Dziesięciolecie staran o upowszechnienie wiedzy {) histo'rii i kulturze Ziemi Warmiilsko-Mazurskiej. Prz. Zach. 1957 nr 4 s. 459-466. 220. GŁADYSZ lV1ieczysła,w: Prace nad etnografi.cZJną monografią Górnego Śląska. Etnog·r. rol. T. 1: 1958 s. 85-102, mapy. Sod. Sum. 221. GŁADYSZOWA Mar,i:a: Zes.poł.owe ebncgrafi<cz'ne badania teroenowe na Górnym Śląsku. Kwart. Hist Kult. mater. 1956 ;nr 2 s. 382-390, ilustr. 222. GOETEL Walery: Na odrodzenie ruchu podhala11skiego. (Związek Górali Tatrzańskich). Wieści 1958 nr 8 s. 5, ilu str. 223. GOLACHOWSKI Stefan: Badania so.cjcgraficz.ne na Śląsku Opolskim. Prz. zach. 1958 nr 1 s. 166-167. 224. GORZECHOWSKA Jadwiga: Materiały do badań .płockiego folk1oll'u. Plock. 1956 Komisja Badań nad Powst. i Rozw. Płocka. Rec. Not. płockie 1956 nr 1 iS, 14-16, nuty. 225, GOTKIEWICZ Marian: Dzieje Zamagu.rza (do polowy XIX wieku) Ziemia 1957 nr 9 s. 3-5, ilustr. m2l;>a. 226. GOTKIEWICZ Marian: Na tułaczych szlakach górali. (polskie os.ady w górach Bukowiny). Wierchy R. 25: 1956 s. 89-100, ilustr. tab. 227. HOFFMAN Hanna: Allah Akbalrna Po<:llasLu (Tatc;rzy polscy w Bohcnikach i Kryszniana<:h). Warm:a i Mazury 1957 nr 28 s. 3, ilusŁr 228. JANlUREK Wlcdzlm;erz. ~ZEWCZYK Wilhelm: O ~lą"ku i Ślązakach. Nowe Drogi 1958 nr 6 s. 49-63. 229. JASIENICA Paweł: Dziwa ma zc,wieoki-e. (Badania .archeolcgicznoarchitektoniczne Plo·cka i regionu). Nowa Kult. 19E,6 nr 34 s. 1, 5. ilutStr. 230. JOSTOWA Walnda: Wędrówki zarobkowe gó'raLi ,podhalańskich. Wierchy T. 24: 1955. Rec.: Kowal.;ka-Lerw.iIcka Anna: K~lka uwag ... Kwart. hist. 1957 nr 2 ,s. 114-121. 231. KOMUNIKATY Mazu.rs,ko- Wa,rmiń'5'k1e R. 1958 nr. 2. R€c,: Warmia i Mazury 1958 nr 5 s. 27-28. 232. KONIECZNY Alfred: Ograni,cZJenia swobody w Z1awie'r'ani:umalżeńst~v wśród chlopćw na Górnym ~ląsku w polowie XVIII i na rpoczątku XIX wieku. Stud;a śląsk. T. 1: 1958 s. 100-138, tab. 233. KOWALSKA-LEWICKA Anna: B.adania etnOtg<rafieZJnena Podhalu. Etnogr. pol. T 1: 1958 s. 240-256. Sod. Sum. 234. KOWALSKA-LEWICKA Anna: O ,zbójnicki.ch skair;bach. (Podhale) Ziemia 1957 nr 1 s. 17-19, ilustr. 235. KUKIER RyszCl,rd: KonaJińscy Kasizubi w XVIII li XIX ,w, Glos Tyg. 1956 nr 30 s. 2. 236. KUKIER Ryszard: Zaichodniokaszubslka rubież etnogI'.aficzna w wiekach XVIII i XIX. Zc:p. koszal. 1958 z. 2 s. 39-42. 237. L~ZCZYŃ::;KI Józef: Lud,zic lui/ni i czeladż najemna na ~ląsku w pi€nvszym dziesiędoleciu po wojnie trzydz,ie3tols'tniej. Sobótka 1956 nr 3 s. 513-580. 238, ŁĘGA Władysław: S<po,łeczeństwo i .państwo gdańsko-pomm~skie w XII i XIII wieku. Poz, 1956. Rec.: Labuda Gerar,d. Studia Mat. Dziejów WidkopoL T. 4: 1958 z. 2 s. 402-409. 239. lVIALCZEW::;KI Kazimierz: Ze wspomnień śląskich. Wars.zawa 1958. Rec,: Kornatowski Wiktor, Niezwykła książka o Śląsku. Kierunki 1958 nr 18 s. 8. 240. MARTUSZEWSKI EDWARD: Niegdyś i dziś. (WL€ś Klon pow. Szczytno). Warmia i Mazury 19;;8 nr 2 s, 13, 15, ilustr. 241. I'.10ST Władysław: KurLoki i. , . pmpozycje (co do badań etnograficznych na Slasku). Przemiany 19:17 nr 1 s. 6. �557 \10ST Władysław: Przytulona do Polski (wieś Wędrynia na granicy Dolsko-czechoskwackiej). Przemiany 1957 nr 23 s. l, 5 ilust. NOWAK Zbigniew: Spr2wa kaszubska na Kon;;resie Słowiańskim w Pradze VI reku 1848. Kasze/)(3 1958 nr 13 s. 4. l\'OWAl<:OWSKJ Stefan: Adaptacja ludnoś2i na Sląslku O;Jolskim Poz. 1957 Inst. Zach. Re<:.: Demków Władysław, Ku;ar1. opaL 1957 nr 4 ~. 132-139. OPOLE. (Alhm). Auter tekstu: Wilhelm SZEWCZYK. Warszawa 1956 Sport i Turystyka s. 125. ORLICZ Stefan: S(,rca pozostały nasze. (Histo.ria Ziemi Babimojskiej). Nadodrze 1958 Wyd. spec. listopad/grudzień s. l, 11. OLOG Jan B<;.leslaw. Ści·gani. Kr. 1956 Rec.: Stanisz Tadeusz, Wieś KoL'1usz:owska prz;ed 3D laty. Nou;y TYa. 19.~6 nr 35 s. 4. POPIOŁEK Franciszek: Kilka dokumentów do dziejów górali beskidzkich. Sobótka 1956 nr 3 s. 452-456. POPIOŁEK Os'wald StE'fan: Sprawy i wydarzeniCl opolskie. Szkice z dziejóu; ;:iemi opols:~icj. Katc,wice 1957 Śląsk s. 186. PRZEDPEŁSKI MC:lria'l1: Kons';:;ekt monografii po".viatu siierpec:kiego. Not. płockie 1956 nr l s. 28. ROMANOW Andrzej: Lc:dno.ść mkjsCOlw,a i r~patrianci. (Komunikat z badań mc.rtcgraiiczny'ch wsi G-eściE;dn, po,w. K,ożle). Wieś współcz. 1958 nr 6 s. 58-82, tab. RUTKOWSKI Zygmunt: Dokumenty Zi€mi Lubusk,iej. Kierunki, 19.58 nr 8 s. 8 ilustr. SŁOWIŃSKA wieś Kluki. Poznal1 1958 Wyd. Poznańskie s. 89, ilustr. Rec.: Iwaszkiewicz .J'C:.rDslaw, KoszaUn-Slu,psk. Życie Warsz. 1952. nr 287 s. 4 STELMACHOWSKA B., BRZESKA Wanda: Prof. dr Bożena Stelmaohcwska i j~'j badani,a kultury ludowej Słowińców. Kaszi?be 1958 .nr 12 s. l, 3. STELMACHOWSKA Bożena: 7.bio'ry dn'Cgr<~d'iczll')ew Szk'ol€ Morski'ej w Gdyni. Lud T. 43: 1956 s. 415-418. STUDIA i Materiały z dziejów ~ląska. T. 1 red. KazimiE'Tz Popiołek Wyd. 1 - Wrc'Claw 1957 Oss. s. 393. R'eo.: Mrowiec Alons. Zar. śL 1958 z. 1125. 103-107. STUDIA pomorskie. T. 2 n~d. Michał Walicki. Wrodaw 1957 Oss, s. 560. STUDIA z dziejów wsi małopolskiEj w drugiej p'okwie XVIII w Wa,rszawa 1957. Rec,: Serczyk Władysław. Wiad. hist. 1958 nr 2 s. 130-132. SZE\VCZYK Wilhelm: Z krah~' Lc·mp~·, W",d. 3 - K~towice 1958 Slqsk s, 34. tab!. 31. 260. SZWENGRUB Lili Maria: Podjęcie badań socjografi,cznych na Warmii i Mazurach. Prz. zcch. 1958 nr 1 s. 176-179. 261. WALCZAK Wojciech: Ziemia K10::1zka. Monografia krajoznawcza. Warszawa 1956. Sport i Turystyka s. 150. w Płocku (dotycząca 262. WALENTYŃSKA Zofia: Naukowa Konferencja badań regionu płockiego). Iskry 1956 nr 46 s. 1, ilu str. 263. WARMIA i MAZURY R. 1955-1956. R('c.: Macużanka Zenona: Dobry przykład s:połecznejpub-licystyki. Tryb. Ludu 1957 .nr 40 s. 4. Włcdzim:.e'rz: Przy'czynki do etnografii Gagau264. ZAJĄCZKOWSKI zów. Rocz. orient. T. 2.0: 1956 s, 353-360. 2.65. ZAlVIBRZYCKA A.nna: Z bada!l nad rzemiosłem na Podhalu. Etnogr. pol. T l: 19~8 s. 257-268, Hus'tr. Tadeusz: Teren osadnictwa i :p,rzynależność dniczna 266. ZAWADZKI Bastarnów. SP1'Uw. Pozn. TPN 1956 nr 1 s. 45-47. Kaz,im:I:Ta: Społee>;ność wiejska. 267. ZA WISTOWICZ-ADAMSKA WS'j:cmnie'nia i mCJlteriały z badań terencwych. Zaborów 1937-38. Wyd. 2 - Wa,rsz,aw.a 1958 LSW s. 323, t<1:b1.33. nad Kazimiera: Badanda etncgrafkme 268. ZA WISTOW!CZ-ADAMSKA region.em łódzkim. Zesz. nauk. UŁ s:·r. l Nauki HumaJnist.-s!poł. 1957 (x) z. 5 s. 201-207. (Sławków). 269. ŻYCHIEWICZ Taldeusz: Milas'to gwarków i rozbójników. Ziemia 1957 m 8 s. 14-15, ilustr. V. OPRACOWANIA I MATERIAŁY TEMATYCZNE ETNOGRAFII POLSKI A. K u I t u r a 271. 272. 273. a i e r ia I n a cgólne z zakresu kultury materiall'1e j i zagadnień o stru'ktu,rz;e gospodarczej wsi DYNOWSKI Witold: Za,ga::1nienie historii kultury mateorialnej w dzisL€'js'Z'ejetno'gram polskiej i działalneść Dzialu IV Instytutu Historii Kultury lVIate,rialnej. Ku·art. H.st. matoer. 1956 nr 2 s. 343-360. HENSEL Witold: Sl!owiańs'zc7.yzna wczesnośrednioc,w:eczna. Zarys ku.Itury materialnej. Wyd. 2 popr. i uzu.p. Warozawa 1956. Reo.: Tymieni,,'cki Kazimi('rz. Ergon v. 1: 1958 s. 2.49-25~ KRAUS Adam: Skarb wczesno'orązowy z miejsoCowcści Załęże, pow. Jasło. Wiad. arscheol. T. 23: 1956 z. 1 s. 72-80, ilustr. mapa. Krat. Sed. Sum. KULTURA materialna starożytnej Grecji. Wybór żródel archeclsgicznych. Warszawa 1956. 1. Frace 270. ID Z ZAKRESU 1 �559 558 274. 275. 276. 277. 278. 279. 280. Rec.: Gąsiorowski Stanisław .Jan, Nie'które kwestie historii greckiej kultury materialnej w storożytności. Kuart. Hist. Ku!t. mater. 1951 nr 2 s. 281-283. MACKAY E.: Driewniejszaja kultura doliny Inda. MoskwD 1951 Rec.: :;:,kurzak Ludwik, Archec!. T. 7: 1951 z. 1 s. 117-121. MAJEWSKI Jan: Gospodarstwo folwarczne we wsiach miasta Po.znaJnia w latach 1582-1644. Poznań. 1957 PWN s. VII, 383, mapa 1. MIKŁASZEWSKA Róża: Ślady osadnictwa pierwotnego i wczesno·· feudalnego w miejscowości Czerniówka, pow. Grójec Wiad. archeo!. 1957 z. 4 s. 383-387, ry.s. mapa. MOSZYŃSKI Kazimierz: Nieoo szczegółów z .kultury materialn~j wspólczesnych ludówpiNwoltnych. Dawna Ku!t. 1956 nr 1 s. 10-22. SPOŁECZNO-EKONOMICZNA stru:ktura wsi w Polsce Ludmvej. Wyniki badań ankietowych gospodarstw indywidualnych. Praca zespo!owa Red. J!~!r,zy Telp.kht. TabUoe PoS,z,czelgólnych 'rejonów oprac. Stanisław KalbaI'ozyk (i inni). Warszawa 1957, KiW s. XLV 211 Instytut Ekonomiki R,olnej. STUDIA z dziejów go_~podatrstwa wiej~kiego. T. 1. Red. Janina Leskiewiczowa. Wl'ocł,aJW 1957 Oss. s. 517, t.ab!. 8. WYRZYKOWSKI Stanislaw: Polska emigracja chłiOpsiloa w Stanach Zjednoczonych. Wieś ws;ó!cz. 1958 nr 12 s. 156-160. 2. Zdobywa,nie ,pożywienia: rolnictwo, łowiectwo, rybołówstwo, hodowla zwierząt, bartnictwQ i in. zbier,actwo, 281. BlBLIOGRAFIA po'ls,kiego piśmiennieltwa rolniczego za Jata 19451953. WarsZlawa 1954. Rec.: Staśkiewicz Grzel~olrz, Med. wet. 1956 nr 1 s. 45-46. 282. BOROWSKI Stanislaw: Roz,wó.j mechanizacji pracy w rlO'Lnictl\Vie Wdelkopdski w lata'ch 1823-1890, 1890-1918. Rocz-i Dziejów spot.-gasp. T. 18: 1:956s. 131-238, rys. tab. mapy. Res. Rez. T. 19: 1957 s. 161-277, ilust.r. tab. wykr. Res. 283. DEMBIŃ~KA Ma,ria: Kilka uwag o roli bartnictwa w gos;podarce wiejski-ej polskiego śr€ldni'cwiecza. Kwart. Hist. Kult. mater. 1958 nr 3 s. 324-338. Res. s. 515-516. 284. DORMIENKO W. W.: Ryba:ckie mechani.zmy łowcze i urządzelnia t.ransportc'we. Tłum. z 1'05. Z:lzisław Sypniewski. Wyd. 1. Warszawa 1956, Wyd. Komunikacyjne s. 399. 285. GŁOWACKA Apolo-n~a: Wskutek skasowania pańszczyzny zaprzestano sprzątać zboże sieruem. (Wł. Antoni Wolniewicz -- pionier postępu rolniczego w Wielkopolsce). Widnokrcłg 1956 nr 22 s. 3, ilustr. 286. GOLDBERG Ja,kub: Rolnict.wo wśród Zydów w ziemi wieluński~j w drug:ej połowie XVIII wieku. Biul. Żyd. Inst. Hist. 1958 nr 27 s. 62-88. Sum. s. 116-117. 287. GÓRZYŃ~KI Stefan: Z dziejów rybołóws.twa śródlądowego dawnej Rz€Czypospolitej. Gosp. ryfJl1a 1958 nr 8/9 s. 25-27, rys; nr 10/11 s. 28-29 ilustr. 288. HECK Roman: Uwagi o gospocia,rce folwarcznej na Śląsku w okresie Odrodz€mia. Sobótka R. 11: 1956 nr 2 s. 169-211 tab . 289. HENSEL Witold: Próba periodyzacji rozwoju rolnictwa na ziemiach polskich w starożytnnści i w -początka'ch wczesnego średnio,wie'Cza. Archeol. Pol. T. 1: 1957 s. 11-18. Rez. Sum. 290. KOPCZYŃSKA-JAWORSKA Bronisława: Hod.OIWla w ~ulturze tradycyjnej Podhala. Ku:art:. Hist. Kult. mater. 1957 nr 2 s. 291298. Rez. s. 415-416. 291. KOPCZYŃ~KA-JA WORSKA Bronisława: Z badań !1,ad pasterst'wem i hodowlą na Podhalu. Etnagr. pol. T. 1: 1958 s. 357-360, ilrustr. 292. ,~RYSIAK Kazimierz: Materiał zwierzęcy iZ osady neolitycznej w Gród,ku Nadbużnym, IpOW. HrUlbieszów. Wiad archeo!. T. 23: 1956 ;l. 1 s. 49-6()., i,lustr. tah. Krat. sad. Sum. w KlemE'ntowica'ch, /pow. PułlClwy. Mat. ~ta7oż. T. 2: 1957 s. 203-206. Krat. sad. Sum. 293. MOLDENHAWER Konstanty: Analiza ziaren 'z wykopalisk w Gród,ku Nadbużnym w pow. hrubieszowskim. Spraw. archeol. T. 2: 1956 s. 75-77. Sod. Sum. 294. OSIAK Francinek: ,Slta'n pa'siekszla'checki'ch w P{)lsce w XVIXVIII wieku w świetle ź,ródełarchiw,alny'ch. Ps:.cze!. 1956 m 12 s.4-6. :195. ROPELEWSKI Aind,rze'i: Z przys1zlości rybołówstwa lIla Bałtyiku Południowym. Gosp. rybna 1956 nil' 1 s. 26-27, rys. nr 2 s. 2.6-27, ilustrr. (RyJ:ołówstwo Gdańska wCZiesnośredniOlWiecznego) nrr 3 s" 26-27, nr 8, s. 18, 19, mRipa (rybołówstwo klasztoone), nr 9 s.. 1819. tabl. nr 10 s. 18-19 mapa ~rybołówstwo mias'ta Hel), nr 11, s. 18-19, nr 12, s. 18-19, Hustr. 1957 nr 2 s. 36-37, tab. nr 3 s. 3839, ilustr. tab. 296. SMOLAREK Przemysław: W sp,rawie rekonstrukcji 'Wczesnośredniowie>cznych lodzi ,pomorskkh. Kwart. Hist. Kult. mater. 1956 nr 1 s. 78-86, ilustr. rys. Krait. so:d. s. 195. Sum. s. 202. 297. STUDIA z dziejów gos'pod<t'stwa wiejskiego. T. 1: Wr. 1957. Rec.: Rusiński Władysław, Ergon v. 1: 1958 s. 270-275. 298. TYMIENIECKI Kazimie1rz: Naroczmicy w go:>podarstwie feudalnym, Studium z dziejów gospodarczo-slptołecznych wczesnego Śiredniow1~lcza. Poz. 1955. Rec.: Hejnosz Wojciech, Rocz-i Dziejów spol.-gasp. T. 19: 1957 s. 406-414. �560 lo 561 299. VIELROSE Egan: Zmia.ny w odżywianiu się rybaków gdańskich w wieku XII i XIII. Ku:art. Hist. Kult. mater. 1956 nr 2 s. 262-266, tab. Krat. sod. s. 393, Sum. s. 402. 300. WOLSKI Krzysztof: Bartnictwo i pasiecznictwo dorzecza San'..! w XV i XVI wieku. Annales Univ€frsitatis Maria€' Curie Skłodowska v. 7: 1932 sectio B. Rec.: Zabko-Potc'pcwk:z Antoni, Rocz-i Dziejów spo!.-gosp. T. 19: 1957 s. 414.-417. 301. WOLSKI Krzysztc,f: Z dziejów bartnictwa we wsiach na p-rawie wołoskim w starostwach przemyskim i sanockim. Kwart. Hi,st. Kult. mater. 1958 nr 3 s. 359-364. Sum. s. 516. 302. WYSŁOUCH SEweryn: Studia nad koncentracją w rolnictwie śląskim w lata'ch 1850-1914. Struktura agrarna i jej zmiany. Wrocław 1956 Oss. s. 265. 302. ŻYCHOWSKI Marian: Stan gos'poda,rstwa wiejskiego w Królestwie Polskim w świetle statystY'kz lat 1842-48. Rocz-i Dziejów spol.-gosp. T. 19: 1957 s. 133-159, tab. Res. 3. Pożywienie 3M. BERNAT Włodzimierz: O początkaiCh ",pieczenia ,chleba" na ziemia,ch pols,kkh. Prz. piek. 1956 nr 4 s. 19-20, rys. 305. JOSTOWA Wa'nda: Trady-cyjne -pożywienie ludności Podhala. Lud T. 41 'cz. l: 1954. Rec.: Kcwalska-L€lWkka A'nna, Ku;art. Hist. Kult. mater, 1956 nr 1 s. 152-155. 306. SWIDERSKI Antoni: Uwagi do 'P'racy Kazimierza SokołOlWskiego opt. "Spoż.ycie wsi w Polscie Ludowej". Wid ws:pólcz. 1958 nr 6 s. 121-128, tab. 4. Przemysł ludowy, J'zemioslo wiejskie (obróbka surowców) i małomiasteczkowe 307. ALEKSIEWICZ Marian: Starożytny ośrodek ,przemysłowy (na terenie woj. rzeszowskieg:) i krakowski-ego) Now. Ty]. 1955 nr 48 s. 1. 308. BRODA Józef: Tartaki chłcpskie na Ży.wie,oczyżnie w XVII i XVIIT wieku. Lu.d T. 41: 1954 cz. 1. Re'c.: Kwaśny Zbig,niew. Sobótka R. 10: 1955 nr 4 s. 728-730. 309. CNOTLIWY Eu,ge'niusz: Rz.emiosło r-cgowni,c:ze we wczeslnośr€dniowiecznych ośrodkach miejskich na Pomorzu Zachodnim. Szcz.edn 1958 z. 7/8 s. 113-122, rys. . 310. DOBROWOLSKA Danuta: Górnky salinarni w Wieliczce i ich kultura w latach 1880-1939. Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 288-314. Sod. Sum. ~11 DUMONT Louis: La Tarasąue. Essai de description d'un fait local d'un point de vue ethnographLpue. 4 ed. Paris (po 1951). Rec.: Gajzlerowa Wa'nda, Lud T. 43: 1956 s. 274-279. 312. GARCZYŃSKI Władysław: Wc:zesnośredniowieczne rzemiosło Słowian pomo.rSlkich na podstawie -wY'ko.palisk. Szczecin 1958 z. 7/3 s. 93-112, ilustr. rys. 313. KLIMASZEWSKA Jadwiga, FRYŚ Ewa: Materiały do rzemiosła łudowego w województwie kieleckim. Etnogr. poj. T. 1: 1958 s. 269275, ilustr. rys. Sod. Sum 314. KOWECKA Elżbieta: Zagadni,€nie u.prawy roślin farbiarskich w Połs-ce w pierwszej połowie XIX wieku. Kwart. Hist. Kult. mater. 1957 nr 1 s. 50-66 ilustr. Krat. sad. s. 197-198. Sum. s. 201202 315. LISOWNA Barbara: Z dziejów !przemysłu włókienniczego na ziemia,ch p'chkj.ch. Wielka manufaktura sukiennicza w Kaliszu w latach 1815-1830. Przem. u;lókien. 1956 nr 9 s. 429-4.32. 316. ŁUCZAK Cz.esła-w: Młynarsltwo wiejskie na Kujawa,ch ,ad XV w. do chwili obemoj. Lud T. 41: 1954 cz. 1. ·Rec.: LibLszowska Zofia, Ro-cz-i Dziejów spol.-gosp. T. 17: 1955 s. 258-260. Rec.: Sobisiak Walerian, Studia do Dziejów Wielkopol. Pomorza T. 2: 1956 z. 1 s. 315-317. 317. MĄCZAK Antoni, SAMSONOWICZ Henryk. ZIENTARA Benedykt, Z dziejów rzemiosła w Polsce. Warszaw"), 1954. Rec.: Deresiewicz Janusz, Roc<'-i Dziejów spol.-gosp. T.. 17: 1955 s. 263-267. 318. MISIŃSKA Maria: Z badań nad flisem i lodziarstwem północnows-cho:1niej Opulszczyzny. Etnogr. poJ. T. 1: 1958 s. 196-199., mapa, s. 363. 319. MISIŃSKA Maria: Z badań nad tkactwem we wsi Rzeczycy w pow. rawsko-mazcwieckim. Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 361-362. 320. NIZIŃSKA Irena: Z badań nad rzemi,C'słem w Siołkowricach Starych. Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 162-187, llustr. 321. PAZDUR Jan: Wokół ołowianej Barburki. (Górnictwo w okolicach Kielc i Chf;cin). SI. Tyg. 1956 nr 48 s. 3, ilu str. 322. SAMSONOWICZ Henryk: Rz.emiosło wiejskie w Polsce XV-XVI w. Warszawa 1954. Rec.: Mielczarski Stanisław, Kwart. hist. 1957 nr 6 s. 129-132. 323. TYMIENIECKI Kazimierz: Organizacja rzemiosła wczesnośredniowie'cznego a geneza miast polskich. Studia Wczesnośredniowieczne T. 1: 1955: Rec.: Gieysztor Aleksander, Rocz-i Dziejów spol.-gosp. T. 19: 1957 S. 436-438. 36 Lud, t. XLVI I II.! l, I' ,i , �563 562 324. WIATROLIK El,E.'onora: Wczesnośredniowieczne bursztyniarstwo na Pomorzu. Z Otchl. Wieków 1957 z. 6 s. 326-331, ilustr. rys. 325. WROBLEWSKI Tade'usz: Jeszcze o krosnach i tkactwie. Kwart. H,st. Ku/t. mater. 1958 nr 1/2 s. 61-82, ilu str. rys. Sum. s. 135-136. 326. WYBULT Franciszek: O dawnym przemyśle na Mazowszu płockim. Not. plockie 1957 nr 6 s. 18-22, tab. 327. RAUHUT Lechosław: Sprawozdanie z badań wczesnośredniowiecznego ośr·odka metalu.rgiczno-kowalskiego we wsi Kami.onka Nadbu:i;na, pow. Ostrów Mazowiecka. Wiad. archeo!. 1956 z. 4 s. 342-352, i,lust.r. mapy. Krat sad. Sum. 328. STROIŃSKI Stanisla,w: Przemysł lu,dowy i artystyczny w ubiegłym dziesięcioleciu. Przem. lud. 1955 nr 1 s. 3-10 ilu str. 5. Odzież 329. DEPTUSZEWSKl Stefan, BAZIELICHOWNA Barbara: Strój Górzan. Turysta 1957 nr 2 s. 11 ilustr. 330. DOBROWOLSKA Agnies,zka: Odpowiedź na recelnzję JózE'fa Gajka. (Ilrol1iQgrafia ludowej od'zieży zalchodnio-słowiańskiej). Pam. slow. T. 5: 1955 s. 224-225. 331. DOBROWOLSKA Agnieszka: Strój pyrzyoki. Atlas Polskich Strojów Ludowych Wr. 19,5·5. R€lc.: Frankowska Maria. Studia Mat. Dziejów Wielkopol. T. 3: 1957 z. 2 Is. 280-286 i polemika T. 4: 1958 z. 2 s. 439. 332. FLIZAK Sebastian: Strój z,agórza,n: Atlas Polskich Strojów Ludowych pod red. J. Gajka. Plansz>e barwne: Jerzy Ka.rola!k. Układ graf .. Adam Glapa. Wrocław 195,6. Wyd. Pol. Tow. Ludoznawcze. Cz. 5. MałolPolska. Z. 6" s. 67 + 2 mapy. 333. GLAPA Adam: Strój Lubuski. Atlas Pol. Strojów Ludowych Wyd. Pol. Tow. Lud. Wrocław 1956. Plansze barwne: J. Karolak. Cz. 2. Wielkopolsika i Kujawy,z. 4. s. 86 + 1 m1llpa. 334. KAZNOWSKA-JARECKA Barbara: Strój biłgorajs:ki. Atlas Pol. Stl'ojów Ludowy·ch. Wyd. Po,l. Tow. Ludoznawczego. Wrocław 1958. Plansze ba.rwne: Zbigniew Klimczy:k. Układ gr,aL A. Glapa. Cz. 5 Mało»olska z. 8. s. 65 + 2 mapy. 335. HA WRYŁKIEWICZ Jan: Dawne polskie stroje kobiece. Praca świetl. nr 1 s. 55-59, ryc. 336. KAMOCIG Janusz: Nieznany element stroju ludowego (w rejonie Gór Swiętokrzyskich). Ziemia 1957 nr 1 s. 31, Hustr. 337. KAMOCIG Janusz: S:trój sandcmi-erski. Atlas Pol. Strojów Ludowych. Plansz,e barwne: Jerzy Ka:rolak. Układ graf.: Adam Glapa. Wrcdaw 1957 Pol. Tow. LCldoznawcze. Cz. 5. Małopolska, z. 7. s. 64 + 2 mapy. 33!l. KAROLAK JE:rzy: Stroje i zwyczaje ludowe. \Vyd. L WaTsozawa 1956, Nasza Księga.rnia s. 16. 339. KARPIŃSKA Irena: Polskie ubiory ludowe na scenie. Londyn 1953. Rec.: Glapa Adam, Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 779-782. 340. KOTULA Franciszek: PoszukiwanLe metryk dla stroju ludowego. Rzeszów 1954. Rec.: Turnau Irena, Kwart. His/. Kult. mater. 1955 nr 4 s. 795-797. 341. KRAJEWSKA Janina: St.rój opoczyński. Atlas Polskich Strojów Ludowy·ch. Plansze barwne: Jerzy Karolak. Wrodaw 1956 Polskie 'I'oW. Ludoznawcze. Cz. 4. Mazowsze ,i S ie'l'adzkie', z. 4, s. 92 + 2 mapy. 342. MALICKI Longin: Strój górali śląskich. Atlas Pols:kich Strojów Ludowych. Pla,nsze barwne: Jerzy Karolaki Henryk Jaskzembski. Wrocław 195,6 PTL. Cz. 3. Sląsk, z. 3 102 + 1 mapa. 34:3. MAGNUSIEWICZ Ja'n: Polskie stroje ludowe. Bm. r. Rec.: Rss Po!. Szt. Lud. 1956 nr 2 S, 132-134. REIC.:Okońska Alicja, Przem. lud. 1956 nr 1, s. 79-80. :344. ORYNŻYNA Jan-ilna: Żywotiki, purpu,rki, błękicie... Zagadnienia stroju ludowego. !lustr. Agnie,zka HornIck;;. PrZfm.Jud. 1956 nr 4 s. 2 -15 345. SWIEŻY Janusz: Strój pedlaski. Atlas Pol. Strojów Lud. Wrocław 1958. Plansze baorwne: J. Karolak. Cz. 4, z. 5, s. 49 + 2 malPY. 345a. ŚWIEŻY Janusz: Stroje ludowe i pseudoludowe (w res.połach amatorskich Luce13ZJczy;zJny).Kult. i Życie 1956 nr 13 s. 2-3 ilus,tr. 346. BOGATYŃSKI Wła,dysław: Elementy małopolskich strojów ludowyah mieszczaJn i chłopów w świetle materiJałów źród łow Yich. Pol. Szt. lud. 1957 nr 3 s. 159-166, ilu str. Sum. dod. s. 2. .347. BRONICZ Stanisław: Siołkowicki Strój ludowy. Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 221-225, ilust:r. 348. ROSEN-PRZEWORSKA Janina: (Omówienie wydawniotwa "Atlas Polskich Strojów Ludowych" z. 1-10). Lud T. 43: 1956 s. 337-344. 349. TURNAU Irena: Źródła pisane do historii polski€ij odzieży XVI, XVII, XVIII i XIX wiek.u znajdujące ;się w rękopisach ossoliński 'h. Ze Skarbca Kult. 1957 'z. 1 s. 22-38 350. TYROWICZ LudwiJe Podstawowe wi'adomośd 7. d:z.iejów ubioru. Cz. 1. Łódź 1957. Rec.: M. B. Ł. Z Otch. Wieków 1958 z. 4 s. 273. 351. ZIEMACKI WI: Materiały do historii odzieży z lat 1818-1863 Wrocław 1956 OSg. s. 181. Archiwum etnograficzne Nr 10 (maszynopis powielany). 6. Bud0'JJnictwo, 5ipr.zę1y 352. BAZIELICHOWNA Barbara: Uprawa roli i narzędzia rolnicze u Serbów i Chorwatów. Pam. slow. T. 7: 1957 s. 81-98, ilustr. 353. BIENIARZO\'v'NA Janina: Elementy Judowe w urządzeniu izby �565 564 uboższego mieszczaństwa krak().wski~go w XVII wieku. Pol. Szt. lud. 1956 nr 2 s. 106-114., ilu"tr. 354. BŁACHNIO .JÓzef: Ozdoby nad szczytowe na ziemi chełmińskkj i michałowskiej. Grudziądz 1954. Rec.: Wróblewski Tadeusz. Studia Mat. Dziejów Wiel.kopoL T. ·1: 1958 z. 1 s. 446-449. 355. BUCZEK Karol: Kto to byli żyrdnicy (żerdniey)? Kwart. Hist. Ku!t. mater. 1957 nr 3/4 s. 454.-462. Res. s. 706-707. 356. BURSZTA Józef: Budownictwo wiejskie w klu-czu runowskim pod Naklem w I polo'wie XVII wieku. Kwartalnik Historii. Kultury Materialnej 195~ nr 1/2. 'Re'c.: Sobis,iak Walerian, Studia do Dziejów WieIkopal. PomoTZ2 T. l: 1955 z. 2 s. 292-295. 357. BURSZTA Józef: Dawne budownictwo "na sochy" w Wielkopols,ce i jego zanik. Kwart. Hist. Kult. mater. nr 3/4 s. 519-550, rys. Sum. s. 712. 358. CHEŁMSKO ::;ląskie. CZERNER Olgierd: Drewniane domy podcieniowe ,,12 Apostołów" w Chełms.ku Śląskim. Zesz. nauk. PWr. nr 20, Archit. 1957 nr 3 s. 49-62, ilustr. rys. map-a. Zsf. 359. CHRZANOWSKI Tadeusz: Ginące chalu-py i wiatraki. StoHcll. 1956 nr 27 s. 13-14, ilu.str. 360. DUBIEL Ludwik: Wnętrze domów chłopskich na Śląsku w latach 1660-1950. Ku:art. ol'ol. 1956 nr 2 s. 6e-87, ilustr. rys. 361. DUBIEL Ludwik: Wnętrze domu chłopskiego w Beskidzie Sląskim w latach 1860-1950. Pr. Met. etnogr. T. 10: 1957 z. 2 s. 7-72, ilustr TYS. 362. DUBIEL Ludwik: Wnętrz,e domu chłopskiego w Siołkowica'ch St.arych. Etnogr. poL T. 1: 1958 s. 214-220, ilustr. 363. DZIEKOŃSKI Tadeusz: O częściach pracujących p~ugów i soch na ziemiach -polski-ch w XIX w. Kwart. Hist. Kult. mater. 1954 nr ~. Rec.: Gajzle>rowa Wanda. Rocz-i Dziejów spal. gosp. T. 17: 1955 s. 227-229. 364. FRYCZOWAMaria: Z pracy nad budownictwem ludowym na Kujawa.ch. Etnogr. poL T. l: 1958 s. 348-350. 365. GŁADYSZOWA Ma,ri'a: Zarys bud<Jwn;·ctwa ludowego w Siołkowicach Starych w XIX i XX wieku. Etnogl'. poL T. l: 1958 s 200213, ilustr. 366. GORZYŃSKI Stefan: Dwór i sprzęt gospodarczy używany w gospodarce folwa.~cznej w Polsce w XV i XVI wieku. Maszyny rolno 1957 nr 3 s. 21-26, ilustr. 367. KIERSNOWSKI Ryszard: BU:lownictwo zachodnio-pomorskie wieku XII w świetle źródeł. Wiadomości Archeo!. T. 19: 1953 z. 2-4. 368. 369. 370. 371. 372. 373. 374. 375. 376. 377. 378. 379-. 380. • I 381. 382. Re·c.: Kowalenko Wla,dysław. Rocz-i Dziejów spol.-gosp. T. 16: 1954 s. 498-501 KOTULA Francis,zek: Pochod7..enie domów przysłupowych w Rzeszowskiem. Kwart. Hist. Kult. mater. 1957 nr 3/4 s. 551-562. ilu str. rys. mapa Sum. s. 712--713. KOWALSKI Stanisław: Na drewnianym szlak:..!. (Zahytki architektury ludowej na Ziemi Lubuskiej). Nadodrze 1958 wyd. spec. listopad/grudzień S. 5, ilustr. KRAJEWSKI Klemens: Chaty "dymn::" na Kaszubach. Kaszeoe 1957 nr 4 S. 4, ilustr. KWAŚNIEWICZ Władyslaw: Badania nad rozwojem narzędzi rol.niczych w,e wsi małopolskiej i i,ch rolą w ,przeobraieniach gospoda.rczych, S1poł~c~,nych i ,kulturalnych w XIX i XX w. Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 278-287. LALIK Tadeusz: Zagroda na Mazowszu w XV wieku. Kwart. Hist. Kult. mater 1957 nr 3/4 s. 487-·502 ryc. Sum. s. 709-710. OCHMAŃSKI Wladysław: Najleps'zy oiPis pługa w dawnej polskiej literaturze rolniczej. Z "Uwa'g tygodniowych warszawskich" z 1767 r. Ku:art.Hist. Kult. mater. 1956 nr 1 S. 97-11 ilustr. TYS. Krat. sod. s. 196-197. Sum. s. 203-204. PYZIK Zygm:.;.nt: Starożytna łódź odbyta na dnie Wisły. Sł. Tyg. 1956 nr, 16 s. 3, ilusotr. RENDECKA-SZENIC Wiesława: WYPosCJżenie XVII-wie·cznego domu mies.zkalnego w Kaliszu \v świetle badań archeologicznych. Ku:art. Hist. Kult. mater. 1958 nr 1/2 s. 37-44, ·ilustr. mapa. SERAFIN Stanislaw: Architektura i krajobra,z wsi. Wars,zawa 1958 Arkady S. 151, ilu str. SPRZĘT domowy i gospodarski góralagoorczańskL€,go z 2 poł. XVII w. Z Księgi gromadzkiej wsi Olszówka pow. Limanowa oprac. Se-bastian Flizak. Pol. Sz/. lud. 1956 nr 4/5 S. 283-284. STELMACHOWSKA Bożena: Budownictwo słowiańskie. Kaszebe 1958 nr 17 ·S. 5, i,lustr. STELMACHOWSKA Bo·ż€Jna: R,adło ziemniaczane na Pomorzu. Kwart. Hist. Kult. mater. 1956 nr 1 s. 112--122, ilu str. Krat. soci. ,s. 197. Sum. s. 204. ŚlVIIAŁOWSKI Rud!C'lf: Szalas w Tatr3'ch Polskkh. Fragm. pracy "Budownictwo pasterskie w Tatrach Polskich". Ziemia 1857 nr 11 s. 2-3, ilustr rys. TŁOCZEK Ignacy: Chałupy polskie. Warszawa 1958. Arkady s. 51, tab!. 63. TŁOC ZSK Ignacy Felicjan: Wieś i jej architektura. Orka 1958 nr 4s. 3-4, ilustr. �567 566 383 384. 385. 386. 387. 388. WĘGRZYNOWICZ Teresa, BENDER Witold: Łódź drążona w pniu dębowym w miejscowości Granne nad Bugi£m, pow. Siemiatycze. Wiad. archeo!. 1956 z. 4 s. 368-369, ilustr. WROBLEWSKI Tad{)usz: Budownictwo ludowe w pracach O. Kol·· berga. Lud T. 42: 1955 cz. 1 s. 115-142. WROBLEWSKI Tadeusz: Chłopskie budownic,two ,noclJcienJowEl w Wielko'polsce w XIX i XX w. Zesz. nauk. UP nr 15 Archeol. Etnogr. 1958 z. 1 s. 99-222 ilu.str. rys. mapy Zsf. WROBLEWSKI T.a>deusz: Starożytne krosna egipskie. Z Otchl Wieków 1957 z. 4 s. 196-204, ilu str. rys. ZAWADZKI Tadeu·sz: Pług koleśny w rolnictwie antycznym. Kwa7·i. Hist. Kult. mater. 1954 nr 4. ·Rec.: Tymie-ni~cki Kaz.imierz, Racz-i hist. R. 24: 1958 s. 339-343. ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA Maria: Rybackie narzędzia kolne ,w Polsce i w krajach sąsledni~h. Łódź 1957 PWN s. 325. tabl. 58, m1ljp. 12, ilustr. Z. R.: Siekier-ka brązewa ze wsi Szozytno, pow. Sochaezew. Wiad. archeal. 1957 z. 4 s. 390, ilustr. 7. Tram.port i komunikaoja 389.. BAZIELICHOWNA Barbara: Transport d 'komunkacja w wica,ch Starych. Etnogr. pol. T. 11: 1958 s. 188-195, Bustr. B. 1. Prace Slołko- K u lt u r a społ e czn a ogólne z .zakresu ,kultury spoŁe1cznej 390. BRUCKNER Ale,ksander: DZlieje kuLtury ,polskiej. T. 1. Od cz.asów ;przedhistOlrycz.ny·ch do r. 1506 Wyd. 3. W,ars.zawa 1958 KiW s. 735. T.2 Polska u SZiCZytupotęgi s. 727. T. 3 Czasy .nOWISzedo roku 1795 s. 508. 391. DUTKOWSKI Tadeusz: Dobrze wykorzystana pomoc są.siedzka. Spolem 1956 nr 3 s. 12-13, llustr. 392. GAŁĘSKI Bogusław: Badania nad strukturą społeczną wsi. KilU. i Spal. 1958 nr 1 s. 299-.303. 393. GĘBIK Władysław: Rok 1955 na Warmii i Mazurach. (Wyda:rzenia kulturalne). Tyg. demakr. 1956 nr 6 s. 6. 394. HEITH Zdzisław: Szarlatan (W sprawie praktyk znachorskich). Kaszi!bi! 1958 nr 19 s. 1, 3 ilustr. 395. HOROSZKIEWICZ Wacław, RACŁAWICKI Stanislaw: Ostatni wyrok w procesie o karczmę. (Z dziejów pierwsze.i wsi spółdzielczej w Polsce). Odra 1958 nr 49/50 s. 4, 6· 396. LAB iVIiroslav. Kultura .i oświata dla ludu. (Czechosłowacja). Orka 1958 nr 49 s. 4, ~lustr. 397. OBRAZ wsi p'rzedwojennej w pamiętnika'ch nauczycieli. Fragm. książki "Pamiętniki Nauczycieli WetEranów". Opra{). Mikolaj KCiZakiewicz. Wieś v.;sr;ólcz. 1958 nr 7/8 s. 175-183. 398. PETRUS Juliusz: Wielkie przemiany (w dziedzinie o~wiaty, kultury i zdrowia województwa rzes.zowskiego). Życie kult. Ziemi rzesz. 1956 nr 1 s. 1, 4, ilu str. 399. ROGOWSKI Jan: P{)ltrzeby kulturalne wsi śląskiej. Kierunki 19;i8 nr 38 s. 12. 400. SZWENGRUB Lili Maria: Głosuję za podjęciem dyskusji (w związku 'z badaniami slpolecz.nymi na wsi). Prz. kult. 1956 nr 2.3 s. 11. 401. Z. P.: Ba,da'nia nad kulturą materialną wsi ,pols;kiej. Kwart. Hist. Kult. mater. 1956 ,nr 4 .s. 737-741. 2. Grupy spoŁe:czne z,awordowe, religijne, .i klasowe poJityczn'2 402. BABINICZ Waldemar: Dobire wieści. List z Iparafin. (Z ,problemów mł,oozLelży). Życie lite71' 1958 nr 27 s. 1, 12. 403. BIERNACKA Maria: Działalność Koła Młodzieży Wiejskiej i innych oll"ga'niza<ejiwe wsi Potatkówka. Wieś v.;spólcz. 1958 nr 10 s. 103-125. 404. CZARNOWSKI Stefan: Kultura reHgij.n.a ludu wiejskiego. Oprac. A. B. Wiedza i Życie 1958 nr 6 s. 374.-375. 405. DEJWOREK Boleslaw: Wspomnienia kierownika Kieleckiego Okręgu Zwią,ziku MłodZiieźy Wie.jskiej. (Wieś kieleckla w okcr:'esie międzywojennym i w lata,ch okulpacji). Ziemia kiel. 1957 nr 8 s. 2, 14. 406. GAŁĘSKI Bogus,ław: Uwagi o ~po1ecznymzróżnicow.aIl11u warstwy chłopskiej. Wieś v.;sr;ólcz. 1958 nr 1 s. 32-48, tab. 407. HEBDA Antoni, Nowakowski Leszek: Pomoc sąsiedzka na wsi. Warszawa 1956 Wyd. Prawnicze s. 50. 408. KARNOWSKI Jan: Mojla droga kaszubska. Gl-eba dla mnie ,przeznaczona. Pl'zy.gotował do druku Feliks Marszałkowski. Kaszebi! 1957 nr 4. s. 5, ilu str. 409. MOLENDA Jan: Na wsi ,polskiej przed 40 laty. (Ru~h Ludowy). Prz. kult. 1958 nr 49 s. 1, 6. 410. ODYNIEC Wacła.w: Gburzy i golce na Żuławach w roku 1673. Rocz. gdański T. 14: 1955 s. 189-306, tab. ±!1. PROSTE formy współ:dz.iałania na wsi. Praca zbiorowa. Wars'zawa 1956 LSW s. 163. 412. STRYCZEK Jan: Chłopskim .piórelffi. Fragm. (O organizacyjnej działalności młodzieży przed wojną i po wojnie). Zarzev.;ie 1958 nr 8 s. 4, Hustr. �568 569 413. TEMKIN Gabriel: O spójni gospodarczej między miastem a wsią. Warszawa 1956 WP s. 141. 414. TRA WIŃSKA-KWASNIEWSKA Maria: Sytuacja społeczna kobiety wiejskiej w ziemi ,krakowskiej w latach 1880-1914. Pr. Mat. etnogr. T. 10: 1957 z. 2 s. 129-205. 415. VILLES et campagnes: civilisation urbaine et civilisatio'n rurale en Fr<l!nce. Rec.: A. S.: Dyskusja o grupach społecznych na wsi. Wieś wspó!cz. 1958 nr 1 s. 113-119. 416. ZRZESZENIE Kaszub&kie'. A. G.: Do trzech razy sztuka. Kościerzyna. Kas:ebid 1958 nr 19 s. 6. ARENDT Aleksander: Uwagi i wnioski o pracy Zrzeszenia Kaszubskiego. Kaszifbe 1958 nr 15 s. 1, 5, ilustr. Bądikowski LECh: Kasz'Jbichcą mieć głos. Tyg. Zach. 1957 m 13 s. 1, 3:, P()lem. WIT-ŚWIĘCICKI B.: Warto krzyżować pióra o sprawy kaszubskie. Ziemia i MOTze nr 13 s. 1, 7. BĄDKOWSKI Lech: W poszukiwaniu nowych dróg. (Walny Zjazd DelEgatów Zrzeszenia Kaszubskiego). Pomorze 1958 nr 12 s. 10, BOLDUAM Tadeusz: Niech młodzi przejmą inicjatywę. Fragm. p'rzem. Kas:ebi? 1958 nr H s. 4. GOLA MCldan: Kościerzyna. Na,rada przy czarnej kawie. Z życia Zrzeszenia KaszubskiegD. Kaszebe 1957 nr 5 s. 7. (I. P.): W Gdal1s~u obradował I Walny Zjazd Delegatów Zrze!szenia Kaszubskiego. Kaszebe 1958 nr 10 s. 1-2. K02LIKOWSKI Jordan: Laboratorium demokra,tycznego wychcwania. (Zrzeszenie Kas'zubskie). Tyg. Zar.h. 1958 nr 16 s. 6. [ska]: Gdynia. Z życia Zrzesz.€nia Ka,szubskiego. Kaszebe 1957 nr 4 s. 7. UCHWALA Walnego Zjazdu Delegatów Zrzeszenia Kaszubskiego. Kaszebe 1958 nr lOs. 2. ZWARDOŃ And.rzej: Chojnioce. Chodzi nie tylko o liczbę członków. (Zrzeszenie Kaszubskie). Kaszebe 1958 nr 1 s. 6. ZWARDOŃ Andrzej: Kartuzy. Z życia Zrz'e~ze'ni.a KasZJubskiego. Kaszebe 1957 nr 4 s. 7. ZWARDOŃ Andrzej. Pozwólcie młodym! (O pracy młodzieży w Zrzelszenit:. Kasz.uł::sk5m); Ka~zebe 1957 nr 5 s. 1 3. 417:. ZWARDOlSr Andrzej: Co słychać w Kodewiu? (Współpraca między Zrzeszelniem Kociewskim i Zrzeszeniem KasZiUbskim). Kaszebe 1958 nr 20 s. 4. 3. Struktura 420. 421. 422. 423. 424 425. 426. 427. 428. 429. 430. 43L 432 433. rodziny 434. 418. PIĘC (5 X 10) pytań. Wielka ankieta "Zarzewi,a" (n.a temat stosunków rodzinnych na wsi. Tekst a,nkiety). Zarzewie 1958 nr 31 s. L 4. Z'wyczaje, 419. BARANOWSKI s,kim w PDlsce obrzędydorD'cZlne, roozinme Bohdan: Sprawy obyczajowe wieku XVII i XVIII. Łódż i i,nn.e w sądownictwie 1955, wiej- 435. r 436. Rec.: Matuszewski Józef. Rocz-[ Dziejów spal. gasp. T. 17: 1955 s. 225-227. BAZIELICHOWNA Barbara, DEPTUSZEWSKI S.: "Przebieranne" z Keniakowa. Turysta 1957 nr 3 s. 8-9, ilustr. BAZIELICHOWNA Barbara, DEPTUSZEWSKI S.: (Wynieśliśmy m;)r ze wsi, I:,rzynieśli.śmy latcTości do wsi ... " (ChodzenIe z "marzanką" i "gankiem" w Rozbarku Bytomskim). Turysta 1957 nr 10 s. 4-5. ilustr. CABAJ Albi'n: JoŚcie. (Ludowy obrzęd wielkanocny we wsi Głupianka, pow. Mińsk Mazowiecki). Ziemia 1957 nr 11 s. 12. CICHOWICZ Wie5ława: W rejonie "KDzła lubuski,ego". (Zwyczaje ludowe). Nouy Suiat 1956 nr 7 s. 2, ilustr. DOBROWOLSKA Ale.ksand,ra: Niektóre zwyczaje ludOlWe w okresie Godów. Slo Tyg. 1955 nr 40/50 s. 1-2. DOBROWOL~KA Ale'ksand.ra: NiEktóre zwyczaje -rliO'Woroc.zne. !lustr. J. ŁęsJd. SI. TY1. 1955 nr 41/5,1 s. 2, 4. GŁADYSZ Mieczysław: Wesele n.a Podhalu. Polsk.a 1956 nr 2 s. 6-8 'ilus1tr. oraz IW muta'cja'ch: ang. Po.land, franc. La PolOogne, hiszp. ?Dlo'ni.a, niem. Polen, ros. Polsza. KAMOCKI Janusz: Od andrzejek do dożynek. (Tradycyjne zwyczaje ludowe w zabawach zuchowych i harcerskich). Warszawa 1958. Centr. S.kI. Harcerska, MON !? 91, ilustr. KLIMA~ZEWSKA Jadwiga: SiclkoIWi.ckie obrzędy doroczne. Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 226-231. KOTULA FranciszEk: SzysZlki rzeszOlWskie 'Ciasto obrzędowe. Życie kult. Ziemi rzesz. 1956 (nr 1). s. 8, ilustr. KOWALSKA-LEWICKA Anna: GóralskiJe Boże Narodzenie. Ziemia 1957 n.r 12 s. 20-21. KUCHOWICZ Zbigniew: Z az.iejów oby'czajów ;pOlIskich IW wielt'.l XVII i pierwszElj poło XVIII. Warsz,awa 1957 LSW S. 629, ilu str. Rec.: Tazbir Janusz. Prz. hist. 1958 z. 2 s. 404.-4.09. KURASIŃSKI Antoni: Łęczyckie mask.arady Z<llp,ustowe. Ziemi.a łęcz. 1958 nr 2/3 S. G, ilustr. ŁOZIŃSKI WładY5ław: Prawem i lewem. Obyczaj nu CzeTWDnej Rusi w pierwsZJej POłDc,vie XVII wLeku. T. 1: Czasy i ludzie. T. 2: Wojny prywatne. Wyd. 5 Kl'. 1957. PIĘTOW Tóna: "ROtztrębachy czyli zabijanie starego roku". Kaszebe 1958 nr 1 S. l, 4, Bustr. PIOTROWSKI Włodzimierz: Hero.dy, jasełk.a i kolędy łęczyckie. Ziemia lęcz. 1957 l1Jl' 6 S. 6. PUTEK JÓz'€l.f: Mroki ŚrednioIWie'cza. Obyczaje, przesądy fanatyzm, okrudeństwa i ucisk s.połeczny w Polsce. Kl'. 1956. Rec.: Błachut Władysław. Wieści 1957 nr 6 s. 3-4, ilustr. �571 570 -l37. EISENWEBER Herbert: Dawne zVlyczaje niemieckie związane z Bożym Narodze.niem. Tl. z niem. Demokr. Niemcy 1958 nr 12 s. 8-10, ilumr. 438. SCHRAMM Wiktor: L'Jdowe obrzędy weselne we wsiach doliny Hoczewki i Ta,rnawki ziemi sanookiej. Wroclaw 1958 PTL s. 124 mapy 3. Archiu;um Etnograficzne nr 17 (maszynopis powielany). 439. SYCHT A Belfl'!ard: G:VV'iazdka na Kaszubach. KaszEibEi 1957 nr ;) .s. 1, 4. 440. TIMOFIEJEW Grzeg'orz: Jak w warszawskie za clJus:tk: wybierano króla działów. Stolica 1957 n.r 44 s. 8, ilu str. 441. W1GLUSZ Zygmunt: Sieteski"" "draby". (Zwyczaje noworoczne wsi nes.zowskiej). Ziemia 1957 nr 1 s. 3--4, ilustr. 442. WROBLEWSKI Tadeusz: Nad dyngusowym obY'czajem radził po,znań5'ki synod biskupi. Nou;y Świat 1956 nr 13 s. 1, ilustr. 443. WROBLEWSKI TadeIJS'z: "Nasz gaik zielony pięknie ustrojony". (Wiosenne obyczaj<e ludowe Wielkopolski). Widnok7'qg 1956 nr 12 s. 3. 444. WROBLEWSKI W.: Za,pomniane obyczaj€ (Wielkopolski). PodkOlziolki z brukwi. Babska zabawa. Męż,czyźni aresztow:ani. Dziedziczka pla'cila ha1"3Jcz. Nou;y Świat 1956 n.r 7 s. 2. Aleksandra 451 452. 453. 454. 455. 456. 457. 458. 459. 5. FOI'my życia tQIW.a'Tzyskiegooraz ich fu.nk,c.je (gry i zabawy) BUGAJSKI .Mikołaj: ·Świetli,ca i żyde wsi. Praca, świetl. 1956 nr 2 s. 61-62. 446. KAŁUŻNY Czesław: ZgOdIlliiElzezdrowymro,zsądkiem. (Spra,wa świetnc wi€jskich). Klasy 1956 nr 6 s. 3. 44'i. KAŁUŻNY Cz'es'law: Na ;prostej droeLze. (Problem świetlic wiejskich). Prac świetl. 1956 nr 3 s. 19-22. {<t8. ZARZĄDZENIA. Bj·ul. MLn. PGR 1956 m 5:urządzenia pl~lcówek kulturalno-ośw~atowy,ch 'w PGR, poz. 42, Dz. Łączn . .nr 6. 460. H5. C Kultura duchowa 1. P,race ogólne H9. BABINICZ Waldemar: Szeroki świat. Warszawa 1955. Rec.: Brudnicki JClJn:Czy wzór do naśladowania. Warmia i Mazury 1956 nr 3 s. 6; Byrski Tadeusz: "Na tym nienajgorszym ze światów" Slo Tyg. nr 20 s. 1\--2. B. M. Kłosy 1956 nr 16 s. 4. -150. DROGI upowsze'chni€<nia kultuTY. Wypow.: Alfroo Krygier, Zofia Solarrowa. Ryszard Wroczyński, Teofil Wojeński. Rozm. pr~. 461. Naborowska, St. Atlas, A. Spandowski. Praca świetl. 1957 nr 1 s 8-14, ilustr. ENDER Janina: Szkice z dziejów szkoły ludowej na Śląsku. Kwart. opoI. 1958 nr 2 s. 5-38 nr 3 s. 27-55. . GORSKI Ryszard: Zaint€lres1cwania kulturą ludową w elPooe MICkiewicza. Pol. Szt. lud. 1956 nr 1 s. 31-39. JAKÓBCZYK Witold: S.~kola rolnicza w Zabikowie 1870-1876. Studia do Dziejów Wielkopol. i Pomorza T. 1: 1955 z. 1 s. 255-273 . (Mat.): " ... I zaorzą książki poety najbardziej zapadły ugór". (Uwagi o konfe['encji w Lublinie na temat struktury księgozbioru i c,zytelnictwa wiejskie.go). Kult. i Życie 1956 nr 26 s. 2. ROMBOWSKI Aleksander: An unkown relic of folk-lite.ratuTe from the middle of XV th century. C. r. Soc. SC. Wrocław v. 8: 1953 s. 73. SOBIESKI Marian: Ś,ladami Kolberga. (Prace nad folklorem ludowym). Rozm. przelpr. Beata SOl\Vińska. Stolica 1956 nr 9 s. 11, ilustx. SOLARZOWA Zofia: Od wspomnień do nowego działania. (Unirwersytety Ludowe). Świetl. 1957 nr 3 's. 1-4, ilustr. STĘSZEWSKI Jan: Problemy fol:kl,oryst)"ki w tw61"CozOŚCli i u:porws.Z€chn.ielniu. Mat. Studiów Szt. 1955 nr 3/4 's. 442-456. SUCHODOLSKI Bo.gdan: Uwagi 'o dziejach oświaty ludowej w Polsce. Wieś wspólcz. 1958 nr 10 s. 96-102. STANKIEWICZ WitoLd: Cz.asopiśmi~mnidwo ludowe w Królestwie Polskim 1905-1914. W,a'r;;'ZClJWa 1957. Rec.: Kmiecik Ze:non K.: Idee s,półodzie-J.czc>ści w programa'ch i działaniu g)rup ludowYIch w Królestwie polskim (1905-1914). Prz. spóldz. 1958 nr 3 s. 82-87. - Wieś wspólcz.nr 7/8 s. 236-240; Wojd'echowski Kazimierz. Ośw. doroslych nr 4 s. 256. WANTUŁA Jan: Najdawniejszy 'chłQip'ski exlibris polski. Perspek- tyu;y 1956 nr 35 s. 2. 462. WASILEWSKI ZbigIlJiew: Uwaga: TUL (Towarzystwo Uniwell'sytetów Ludowy'on). Potit. 1957 nr 24 s. 3. ,kultury ludol\Vej. Wy:pO'W.: Tadeusz Sew&yn, 463. W ZWIERCIADLE Józef Gajek, Kazimiera Zawistowicz-Adamska, Bolesław Kuźmicz. Rozm. prz€lpr. Ludl\Vik Chomiński. Orka 1958 nr 3 s. 1, 6-7. 2. Wierzenia, demonologia, 'religia 464. ANTONIUK Jakub: Z dziejów zabobonu na Podlasiu. Śu;iat i Ludzie 1956 nr 2 s. 3, Llustr. nr 4 S. 3, ilu str. Now'l) 465. ANTONOWICZ Kalina: Przesądy i zabobony n:'l. Kujawach. Tor 1956 nr 39 s. 2. 466. BCGDANOWSKI Janus,z: Poczet znamieni,tszych !lustr. autor. Ziemia 1958 nr 6 s. 2, 4-5. diabłów polskich �572 573 467. FUNK and Wagnalls standard dictionary of folklore, mythology and legend, Maria Leach, editor. v. 1-2. New York 1949-1951. Re'c.: Szczepańs,ki Ryszard. Lud T. 43: 1956 s. 288-296. 468. KOSSAK Zofia: Rok polski. Ohyczaje i wiara. Warszawa 1958. Rec.: Susuł Jacek: W'er'Ew rozrzewnieniu. Tyg. powsz. 1958 nr 49 s. 1. 469. KOWALSKA-LEWICKA Anna: O demonach, strachach i innych stwcra'ch. Ziemia 1957 nr 6 s. 21-22 nr 7 s. 13, 18-19. 470. ROMPSKI Jan: Przesądy J wierzenia Pana Cwrlińsczego. Kasziibe 1957 wyd. sj:ec. nr 2 s. 5. 471. WOLSKI Krzysztof: Demon Chowaniec. (Wierz£lnia ludu Ziemi Przemyskiej). Ziemia 1958 nr 7 s. 5--6, ilu str. 472. WOźNIAK Maria: Pomorska mitologia. :Życie i Ku/t. 1956 Inr 8 s. 1, ilu str. 3. M a g i a i w róż by 473. BOROWIEC Józef: proc·es 'o cz,a'ry i próby jego zrdc<rmowania w PolsDe w wieka,ch XVI-XVIII. Spmw Wrocł. TN T. 9: 1954 s 86-89. 474. KARWOT Edward: Katalog magii Rudolfa. Źródbo etnograficzne XIII wieku. Wr. 1955. Rec.: Gansiniec Ryszard: Polemika KarwQt. E.: Odpowiedź na recenzję· Lud T. 43: 1956 s. 314-323, 472-487. Rec.: Matusiak Leokadia. Sobótka 1956 nr 3 s. 472-4775. 475. KARWOT Edwa;rd: Zagadnienil€ wierzeri i magii w :9racach Polskie,go To.warzys,t,wa Ludo,znawczego na tle osiągnięć etnografii polskiej w ostatnim dziesięcioleciu. Lud T. 43: 1956 s. 71-92. 476. NOWICKI Andrzej: Podróż w świat średniowiecznych cudów. Wyd. 2. Warszawa 1956 WP s. 211, ilu str. 477. R.: Zielol1JGgórski,e czarownic~. (Protokó1y w zielo.nogórskiego sądu inkwi.zy'cyjnego z lat 1663-1665). Kiosy 1956 nr 19 s. 2-3. 478. ST ASIEWICZOWNA Irema: Czary i czal'ownke. Wiedza i :Życie 195& nr 5 s. 329-332, :ilus.tr. rys. 4. W ie d z a Iu d u 479. DWORAKOWSKI Stanisław: Wiedza i zabobon w dawnym pszczelarstwie ludowym na Podlasiu Nadnarwiańskim. PszczeL 1957 nr 2 s. 55-56. 480. MUSZYŃSKI Jan: Roślvnne lekJ ludowe. Wyd. 3. Warszawa LSW s. 117, ilu str. 5. Literatura ludowa: powiedzenia, .przysłowia, gadki i facelcje, ballady, baśnie, bajki, mitologia, p,odania i legendy, widowiska, folklor robotniczy i miejski, folklor wojenny, pamiętniki chłopskie 481. A. B.: Początki etnografii .pol<;kiej. (Książka R. W. Berwińskiego "Studia o literaturze luclcwej ze stanowiska historycznego i naukowej krytyki"). Wiedza i Życie 1957 nr 12 s. 371. 482. ANDRUSZKIEWICZ MIchał: Baśnie kaukaskie. Wybór i tłum. (z ms.) Wyd. 1. Warszawa 1957 NK s. 116. 483. BAJKI WarmE i M.azur. Red. Halina Koneczna i Wanda Pomian()iWska. Przedmowę napis.ał Julia;n Krzyżanowski. Wyd. 1. Warszawa 1956 PWN s. 194. 484. BANACZKOWSKI Piot,r: W kwestii lI'~giolfiu św;ętOikrzyskiego słów kilka. Liter. lud. 1958 nr 1 :s. 60-61. 485. BARANOWICZ Ja'n: Baśnie ŚląskiJe. Wyd. 1. Warszawa 1957 LSW s.334. 486. BIAŁYSTOK. ANTONIUK Jalkub: Legendy białostockie. (Pałac Branickich). Swiat i Ludzie 1955 nr 49 s. 2. 487. BIELICKI Mariail1: Opowieści Szidikura. Baśnie i legendy Tybetu. Wyd. 1. Warszawa 1957 NK s. 232, tabl. 4. 488. CEYKOWA F. S. MAJKOWEKA Damroka: Teksty Cejnowy w rękopisie Mosbacha. Rocz. gdański. T. 15/16: 1956/1957 s. 484-500. 489. CHCIWE niedźwiadki. Ludewa bajka węgierska. Oprac. Maria Górska. Wyd. 6. Warszawa 1957 NK s. 16. 490. COLIN Vladimir: Mladen syn niedźwiedzia. Tłum. z l'um. Rajmund Flofains. Ilustr. Gustaw Majewski. Wyd. 1. Warszawa 1957 (druk ukończ.) XII. 1956 NK s. 210. 490a. CYLWICKI Edwa-rd: "Przegląd kultu.ralny" czy "Starogdańska baśń?" (Zagadn;enie kulturalne ziemi koszalińskiej). Glos Tyg. 1956 nr 10 s. 3. 491. CZAPLEWSKI Paweł: Święty Wojciech i książę pomorski wraz z żoną w lE.gendzie "Tempca:e i!lo". Nasza Przesziosć T. 6: 1957 s. 301-309. Summ. 492. CZERNIK Stanisław: Chłopskie pisaJI'stwo samorodne. Rec.: Żyga Aleksander. Lud T. 43: 1956 s. 325-331. 493. CZERNIK Stan.isław: Humor i satyra ludu polskiego. LSW SI. 262. Rec.: Banaczko'Wski nr 6 s. 9. Piotr. Ziemia kieL Warszawa 1954. Warszawa 1956. nr 7 s. 14, Rec.: Piechal Marian. Kron. 494. CZERNIK Stanisław: 1957 LSW s. 467. Rec.: Przyboś Julian. Klechdy Przy. kult. ludu polskiego. Wyd. 1. Warszawa 1957 nr 22 s. 5. ., ~1 �574 Nie tędy droga (PoE:zja 495. CZERNIK Stanisław: nr 21 s. 8. Polska "pika ludowa. 496. CZERNIK Stanisław: s. XCVIII, 368. Rec.: Blachut Władysław, Wybór polskiej epiki tura 1958 nr 28 s. 2; Wieści nr 14 s. 11. 497. CZUKOWSKI K.: Bajki. Tłum. z ros. Władysław 575 ludowa). Wrocław Orka 1958 1958 Oss. ludowej. Nowa Broniewski. kut- Wyd. 3. Warszawa 1957 NK s. 82. 498. DIABEŁ parobkiem. Z gwary kieleckiej. Zapis Wanda Pomianowska. Por. jęz. 1956 z. 10 s. 437-440. ., . 499. DYG ACZ Adolf: Ba'l1do.s:kaop'Ol~ka. Op.rac. Leopold Jamck!. ŚpIew w Szk. 1958 nr 2 d'oj. muz. s. 26-27. s. 155. 500. DYGASIŃSKI Adoli: Cudowne bajki. Warszawa 1957 Cz. .'i01. FENIKOWSKI Francis.zek: Okręt w herbie. Legendy gdańskie. Wyd. 3 Wa'rs,zawa 1958 NK s. 190. " ... który Ojczyźmie dom na Mazurach budo502. GĘBIK Władysław: wał ... " Tyg. zach. 1958 nr 39 1>. 3. .'i03. GĘBIK Władysł.a,w: O, ojczysta nasza mowo. '. (Setna rocznica urodzin poety). BiuL inf. Pax 1958 s. 7/8 s. 52-61 ilu str. 504. GORSKA Maria: Piędu braci Li. Chińskie bajki ludowe i ;przysłowia. Wyd. 5. WarS:lClWa1958 NK s. 54. .'i05. GRABSKI Władysław Jan: Rapsodia SwidniClk,a. Opowieść śląska z lat 1339-1404. T. 1-2. Poznań 1955. Rec.: Podho,rska-Okołów Stefania, Dwie książki Wł. Grabskiego. Twórcz. 1957 nr 7 s. 119-122. 506. GRUNWALD w ludowej gadce. Zapisa~a Anna Szyfer. Warmia i Mazury 1956 nr 7 s. 9. . . 507. HAISIG Marian: Etudes sur les h~gendes des sceaux mumclpau:'ć. C. r. Soc. Sc. Wrocław v. 6: 1951 s. 31. .'i08. HERTZ Benedykt: Antologia bajki polskiej. Pr,zedmowa i oprac.: :lVI-ariaHulewiczo;wa,. Wyd. 1. Warsza,wa 1958 PIW s. 222. 509. HERTZ Bene:dy:kt: Bajki i satyry. Warszawa 1957. Rec.: Kopaliń·ski Władysław, Ostatni bajk()ipis pOlski. Prz. kuLt. 1~57 .nr 46 s. 3; Międzyrzecki Artur, Po'żegnanie bajki? Swiat nr 47 s. 14. 510. HISTORIA o mlodz;i.eńcu i olrzechu kOikoslQwym.Bajka 1u.dow.a z Kambodż,'. Tl. !lustr. Moren. Widnokręgi 1958 nr 1 s. 53-57. 511. JANUSZEWSKA HaJnna: O flisaku i Przydróż'ce. Bajka wiślana. War- szawa 1956 NK s. 36. 512. JODEŁKA Tomasz: Polskie baśnie ludowe. Warszawa 1956 PIW s. 495. 513. KAJKA 1\fichal: Do młodzieży polskiej (w). - Jesień (w). O :nazu~skich jezio,ra'ch (w). - Tęskn'Ota za oj,czystą mową (w). KuLt t ŻyCIe 1958 nr 2 s. 14-15. - Jakie panują stosunki na Ma,zurach (w). Mój 'Ojczysty las (w). - Zdania Mazurów 'p'O plebiscycie (w). OJ'k~ nr 39 s. 1, ilustr. Rodzinny dom (w). Nadodrze 1958 wyd. spec. listopad grudzień s. 1 ilustr. - Ty mazurski kraju (w). Stolica nr 51/52 s. 27. Zsbralem snop plo,nu. Wybór utworów wydany w setną rocznicę urJ.dzi'n poety. Oprac i wstęp .Janusz Jasiński i Tadeusz Oracki. Wars.za,wa 1958. Rec.: Przyboś .Iulian, Wiersze Kajki. Prz. kult. Katarzyna, Orka nr 41 s. 4. 19.'i8nr 45 s. 8. Wolska .'i14. KAJKA M. Beg.: Wiersze pisane na desce ... Zarzewi.' 1958 nr 18 s. 5, ilu str. CZERNIK Stanisław: Kajka. Orka 1958 nr 39, ilu str. DUŻYK Józef: Dumać z Ogródka. (Przed setną .roczni<cą urodzin mazurskiego poety). Wieści 1958 nr 35 s. 5, ilu str. KOCHAŃSKI Witold: 100-lecie urodzin Michała Kajki. KuLt i Życie 1958 nr 2 s. 14-15. i1us!tr. KRASZEWSKI T,a'deusz: Rozpoczął się rok jubileus:ZJowy Michała Kajki. Tyg. zach. 1958 m 41 s. 5, ilusk MARTUSZEWSKI Edwal'd: Wiedza i niewiedza a Michale Kajce. Tryb. Liter. 1958 nr 47 s. 3. ORACKI Tade1usz: M. Kajka - nie tylko poeta lude,wy. Warmia i Mazury 1958 nr 6 s. 37. T. O.: Michał Kajka - kronika życia i działalrJiOści. Warmia i Mazury 1958 <nr 6 s. 38-39. WASILEWSKI Zbigniew: Mj.chał Kajka 1858-1940. Orka 1958 nr 16 s. 2. WROBLEWSKI Andrzej: Opowieści a Mi,challe Kajce. Warmia i Mazury 1958 nr 2 s. 21. ilu str. 515. WROBLEWSKI Andrzej: Na trqpach Kajki ... Pamięć stalTego dumacza. Życie Warsz. 1958 nr 115 s. 3, ilu str. 516. KANIA J., MAZAK Sta'nisław: W pierwszą l'Ocznkę śm1er'ci J.akuba Kani. (N€Jkr.) Pszczelo 1958 nr 10 S. 299-300, ilustr. 517. KAPEŁUSIOWNA Helena: Turecka bajka 00 derwiszach w litelTatu.rze starop'Olskiej. Liter. Lud. 1957 nr 3 S. 15-22. 518. KAPEŁUS HeJ.ena, KRZYŻANOWSKI Julian: Sto baśni ludowych. Oprac .... Wstępem, przypisami i s·łowniikiem ,opatrzył Julian Krzyżanowski. Warszawa 1957 PIW s. 414. Rec.: Gościcki A. Polonist. 19.'58S. 67-68. 519-. KARAŚ Mieczysław: Powie'ść ludu rzesz>owskiego. Słowo wstępne: Julian Przyboś. Posłowie Fr.andszek Kotula. Kraków 1956 Wyd . Ute.rackie. Rec.: Grygiel Jan: W kręgu fantazji i humoru ludu rzeszowskiego. Tyg. 1956 nr 21 s. 2. 520. KIERMASZ bajek. Walrszawa 1957 Cz s. 359. 521. KONIECZNA Halina, POMIANOWSKA Wanda: Bajki Wa,rm1i i Mazur. \Varszawa 1956. Naw. Rec.: Kapełusiówna Helena. Liter. Lud. 1957 nr 2 S. 50-51; Karaś Mieczysław. Jęz. poL. nr 3 S. 206-209; Rawka Antoni, Na marginesie jednej książki. Warmia i Mazury nr 21 s. 4; Adamczyk Stanisław. Zapomniany folklor. Orka nr 23 s. 7. �.. 576 522. KOWALSKA-LEWICKA Anna: Problem niedzickiej legendy. Ziemia 1956 nr 2 s. 19-20. 523. KRUGER Maria: Dar rzeki Fly. (Bajka z Nowej Gwine,i). !lustr. Jan Młodożeni,€>c. Praca śu;iet!. 1956 nr 2 s. 19-24. 524. KRZYŻANOWSKI Julian: Mądrej głowie dość dwie słowie. Trzy centurie przysłów polskich. Warszawa 1958. Rec.: Tyg. pou;sz. 1958 nr 35 s. 6; Przyboś Julian, Piękna ·książka. Prz. kult. nr 35 s. 5; Wzdręga Zygmwnt. Polonist. nr 4 s. 60-61. 525. KRZYŻANOWSKI Julian: O imionach i naZJwiskach w polskich przysłowiach. (Z okruchów przysłfJwioznawczych). Onomasto R. 3: 1957 s. 2 s. 447-478. Res. s. 571-572. 526. KRZYŻANOWSKI Julian: O kilku przysłowiach śląskich. Kwart. opo!. 1956 nr 2 s. 88-96. 527. KRZYŻANOWSKI Julian: Okruchy przysłowioznawcze. Por. jęz. 1956 z. 6 s. 209-216, ilusk,z. 7 s. 248-250. 528. KRZYŻANOWSKI Julian: "Osiełkowi w żłobie dano". (Z Okruchów p,rzysłowioznawczych). Pam. liter. 1957 Z. 4 s. 467-495. 529. KRZYŻANOWSKI JuLian: Wśród pr.zysłów śląskich. (Okruchy przysłcW'1or.mawcz.e). Ku:art. opal. 1956 nr 4 S. 57-71. 530. KRZYŻANOWSKA J.: Zaklęty zamek. Legenda. Kaszebii 1958 nr 19 s,. 1, ilustr. 531. KRZYŻANOWSKI Julian: Z zagadnień przysłowioznawstwa. Liter. lud. 1957 nr 4 s. 25-32. 532. KUBI~Z P., BOJAR Józef: Paweł Kubisz - ,chłopski poeta Zaolzia. W 50 rocZlnicę urodzin. Zie!. Si:tand. 1957 nr 46/47 s. 7, ilustr. 533. KUBIN J. S., .JECH Jaromir: Józef Stefan Kubin jako zbieracz polski,€'j prozy ludlowej. Tl. z czes. Janusz Siatkowski. Liter. lud. 1958 . lUr 1 s. 11-19, ilustr. 534. LEMANSKI Jan: Wybór bajek. Wybór i wstęp: Aleoksandra Frybesowa. War:;zawa 195/) PIW. Rec.: BagińS'ki Paweł: Bajki ... Poloni~t. 1956 nr 4 s. 61-62; Rec.: Książka dla Ciebie 1956 nr 11 s. 7-8, ilu str. Rec.: Odrowąż-Pieniążek Janusz, Bajki antydydaktyczne. Tu:órcz. 1056 nr 7 s. 154-156. Re::. SZ.: Bajki wtórne. Życie liter. 1956 nr 25 S. 9. 535. LIGĘZA Józef: Lud01Wa literatura górni'cza. Ka,torwice 1958 SlqSfc s. 134. 536. LIGĘZA Józef: Opowieści żon górników. (~ląskie bery i bojki). T11b. liter. 19;;7r:r 5 s. 4. 537. LIGON Stanisław: Bery i bojki ślą:>kie. Wyd. 1 Katowice 1957 Slqsk s. 305. (Pseudonim autora): (Karlik z Kocyndra). Rec.: Adamczyk Stanisław: Człowiek a pogodnym sercu. Orka 1958 nr 2 s. 8 ilu str. 577 Rec.: S.zymiczek s. 3, ilustr. Franciszek, Taaa-ki uśmiech. 538. MAJCHRZAK Józef: Fe·lklor na antenie Liter. lud. 1958 nr 1 s. 62. 1957 nr 21 Przemiany Rozgłośni Wrocławskiej P. R. 539. MAJEWSKA-GRZEGORCZYKOWA Rena'ta: Nowa księga przysłów. Na margim,sie zamierzonej edycji. Por. jęz. 1956 z. 4 s. 129-136. 540. MAKUSZYŃSKI Kornel: Awantury arabskie. Kraków 1957 WL s. 140. 541. MAKUSZYŃSKI Kom.el: Jak ·poeta został gaz:lą. \V 30 rocznicę śmierci Jana Kas.p·!'owicza. Su:iat 1956 nr 32 s. 20-21, Bu str. 542. MORCINEK Gus-taw: Jak górnik Bulandra diabła oszukał. Baśnie śląskie. Warszaw.a 1958 NK s. 266, tabl. 6. 543. NECEL Augustyn: Saga o szwedzkiej checzy. Warszalwa 1957. R,ec.: KOŹllik,cwski Jordan, Narodziny kaszubskiej sagi. Tyg. zacft. 19i57 nr 23 s. 6. Woydyłło Jerzy: Saga spod rybackiej checzy. Dookoh. Swiata nr 37 s. 17-18, ilustr. 544. NĘI:ZA-KUBINIEC Stanisław: BUl'1za w Górach (w) Nuta (w). Wiersze o Saba12. Wieści 1958 nr 39 s. 5. 545. NĘI:ZA-KUBINIEC S. THAU Maria: Vol gościnie u poety. Echa Tyg. 1956 nr 40 s. l, ilustr. Podgórski Zbigni.€w: Piewca góralSlkie'j ślebody". Orka 1958 ·nr 26 s. 7. . " 546. NĘDZA-KUBINIEC Stani3ław: Sabałowe Henryk J.aninga. Orka 1958 nr 1 s. 4. ,czasy. Fragm. 547. NĘDZA-KUBINIEC Sta'nisław: O palni starościnie na Ustoip'ioe. Orka 1958 nr 51/52 s. 8. pow. Walewskiej !lustr. i hursie 548. O CHŁOPIEoo na zune gadał. OI:cwieść ludowa z Prmsny,skiego. Podał do ,druku SZlC'zelPanSu-chet'1ski. Plię(' Rzek 1958 nr 2 s. 16. 54.9. O DWOCH braciach o jednem bidnem a drugim bogaltem. OpowiedzIał Franciszek GniazdowSIki. Hus,nr. W!oj'Ci€'ch Ładno. Iskry 1956 >nr 22 s. 3. 550. O DWOCH kumach. Ze 'starY'ch gadek kurptiJowskleh. !lustr. Woj.ciech Lad no. Iskry 1956 nr 22 s. 3. 551. O DZIADZIE z zaduszków. Ze starych gadek !k.urpiows.k1ch. !lus.tr. WojcIech Ładno. Iskry 1956 nr 22 s. 3. 552. ONDRUSZ Józef: God,ki ~ląSik,ie. Cieszyn 1956. Rec.-ch. Zaranie ślqs. 1957 z. 1/2 S. 127-130. Swirko Stanisław. Liter. lud. 1957 nr 2 s. 52-53. 553. OPOWIADANIA podhalańskie. Z8iPisał Witold Doroszewski w Bukowinie Tatrzańskiej. Liter. lud. 1957 nr 1 s. 24-'W, Bustr. 554. ORACKI Tadeusz: P'oezja ludowa Warmii i Mazur. Antologia. Wyd.!. Wars.z3Jwa 1957 Pax s. 3.35. Rec.: MartusZ€wski nr 39 s. 4. 3~ Lud, t. XLVI Edward, O książce ... Warmia i Mazllry 1957 �579 PIETKIEWICZ Kazimierz: Z aktualnych zagadnień współczesnej twÓ>!czośd ludowej. Mat. Studiów Szt. 1955 nr 3/4 s. 4.31-441. POPOWSKA Hanna: Po.smat H. Derdowskiego "O panu Cwrlińścim, co do Pucka po sece jachoł" ja'ko p,róba ~tworzeni,a kas'zubskiego języka literackieg·o. Jęz. pel. 1958 nr 1 s. 21-27. PRZYBOŚ Julian: Dlaczego pcezja ludowa czaruje poetów wyrafinowanych? (Głos n.a III Bienn.ale Poezji w Knokke le Zoute w Belgii). Prz. ku!. PRZYBOŚ 1956 nr 39 s. 1-2. Julia,n: Jabłoneczka. Antologia polski~j pieśni W. K.: Przysłowia s. 165-166. WILCZUR Jace·k: Paweł '.uie 1958 nr 19 s. 4. ludowej. Z GWARY podhalańskie'j 1956 z. 9 s. 379-380. Pieśni ludowe. Życie Warsz. nr 5 s. 4. 559. PEZYGODY guru Paramarta i inne bajki indyjskie. Tłum. i oprac. 3. J. Sz'cze,pański. Wyd. 1. Warszalwa 1957 NK s. 123. 560. ROGALA W., JACHNINA Anna: Odszedł ,kaszubski bard. PomolI"Ze 1958 mo 3 s. 1, ,j1'us,tr.; Podgór€'czny JÓizef: Zgon Wincentego Rogali, ba.rda kaszubski,e'g,o. (Nekr.) Studia Mat. Dziejów Wielkopol. T. 4: Qprac. Stalnislaw Nędza-Kubi- rrioec.Wicści 1958 nr 39 :s. 7. 562. SABALA Jan: Sabałem,a baljka. Przygotował do droku Stanisław Nędza-Kubiniec. Wieści 1958 nr 51 s. 7, Bustr. 563. SĘDZICKI F'ral1'oisze,k: Baśnie kaszubskie. Warszawa 1957 LSW. Rec.: Ad.amczy,k Stanisław, Piewca ,pomorskich ,stron. Orka 1958 nr 22 s. 4. 564. SIEROSZEWSKI tab!. 6. 565. STANDARD WacŁa,w: Bajki. Wyd. 1. Warszawa di,ot1onary of folklo,re mytology 1957 LSW s. 142, and leg'end. T. 1-2. New York 1949-1950. Rec.: Kwaśniewski Krzys·ztof. Liter. lud. 1957 nr 2 ·S. 56-57. 566. STRYCZEK Jan: ChloClps,kim piórem. Wa.rszawa 1957. Rec.: Błachut Władysław: Kariera chłopskiego pamiętnika. Zycie 11958 nr 35 s. 9; poko,ra Leon: Ladunek prawdy. Zie/. Sztand. 567. 568. 569. 570. - Kamiński Ci~s '.' . • zynsk~eg().. WIerchy _ poeta ludowy R. 24: 1955 Podjasia. Zarze- . Z . ł apIsa Władysław K-upiszewski. Por. ZMORSKI Roman: Podania i ba.śnie ludu. Wyb' Syska. Wyd. 2. War~za'wa 19.56 LSW s. 157. or i wstęp: 6. M u z y k ,a l u d o ,w a, p i e śn i ri ,t.a ńc jęz. Henryk € BAZI . ELICH Wiktor: Ze s,tudiów nad muzyką w Star m XVIII w. Studia muzyko/. T. 4: 1955 .s. 416-i26 y Sączu XVII 579. BIELA WEKI Ludwik, SADOWSKI J. ,..... Liter. lud. 195';' nr 4 s. 33-41. an. W) bor 'Plesm (z Istebnej). ~78. 1 ~80. BLACHUT Wadysła,w: s. 43--46, ilustr. Sta'ra i no.wa pieśń 1956 nr 1 'ij 581. CHYBIŃSKI Adolf: Od Tatr do Bałty·ku. Iudo h TT Wybór IPolskich me'odil' , wy'c,' ruraków 1958 PWM s. 270. " 582. CHYBINSKI A., BIELAWSKI Ludw,j,k' . '" m€lcdii podhaJari.slkh~h Adolfa Ch b'" k? 1 ękQPlsmlennym zbiorze s. 122-127. . Y 105 lego. Muzyka 1958 nr 1/2 Ii I ludowa. Prob/. Jam: Pieśni ,'"'racy lu.o·u kieleckd,elgo. Kr. 1955 ..,' J. S. Szkoła aI'1tyst. 1955 nr 2 s. 77-78 ' . 584. CZEKANOWSKA A nna.·a . B d ama. nard luuzvk . . '" l d dZieSięcIOlecIU (w latach 1945-Hl-~) L d .' ą u OiWą w ostatnim 5E5. DOLNOŚLĄ<c: . . . .:)". u. T. 43: 1956 s. 122-156. . ~KIE plesm L:;dowe. Wr. 1955. ReJO.. Nuckowsk,i Tadeusz K' . -. 586. DYGACZ Ad",u. ' : .'lWI.t. opo!. 19;);) M 3/4 s. 196-202. . ~ . Oo-pew,ledz Jozefowi pCO' . mdow-ej). Przemiany 1957 nr 2 s. 7. ""anowI. (Ba,dani,e pi-eśni €!C.: Liter. nr 7 i: ,)i !,;8:~. R CHOROSIŃSKI s. 6, ilu str. ŚWIRKO StClinisła,w: Polonistyka a folklor. Polonist. 1958 nr 2 s. 13-17. ŚWIRKO Sta:->isław: S,prawozdanie Zes!połu Redakcyjnego Nowej Księgi Przysłów Polskich. LitEr. lud. 1957 nr 2 s. 58-59. TANG-E-GARU Fragm.zbicru: Hackin Ri,a, Kohzad Ahmed Ali: "Legendy i obyczaje afgańskie". Tł. z franc. 7vlaria Skuratowicz. Prz. orient. 1957 nr 4 s. 448-449. WASYLEWSKI Stanisła~v: Legendy l baśnie śląskie. Wyd. 1. Katowice 1957. Ślqsk s. 145. Śląsk" WOWRO J " SLUPEK Stamslaw: . Przy Jcwi " . snycerzu b€skidz:kim. Wie <c' 195. P _ ~sc 0 JędrzeJU Wowrze WR0BL Q ,. t I nr 21 s. o, Ilus·tr. EW~KI Andrzsj Krzys.zt'of· O I b' . teaVralnej w Jabłonce. Praca świeti _s{U <1mu pierza i twórczości ZEGADLOWICZ E. STUDENCKI' . 1906 nr 12 s. 27-30, ilustr. , . Władysław' Dz' .. b wsinogach beskidzkich" Emila Z " ." leslęc allad o ponr 3 Rist. Liter. 1957. egadłoWlcza. Zesz. nauk WSP Opole Wyd. 2 przejrzane. Warszawa 1957 PIW. Re'c.: Czern~k S-tanis.ław. Twórcz. 1958 nr 3 s. 114-117; Przyboś Julian., Sa.mokryty1ka. Przy. kult. nr 11 s. 5; Iwaszki·ewi·cz Jarosław, 1958 z. 2 s. 456. 561. SABALA Jan: Dwók bra,tów i biyda. ludu 587. R DYGACZ Adolf'• . Ś p i:J{ '. Katowice .n', ewn. o.~olskl. 1956 ŚI k e •.. Pl.lta Fehks' Nowy b', k ąs . 1956 m' 8 s. 1, ilu~tr' z wre pie§ni a;;>,olskich. GŁosy znad S88. DYGACZ s. 64. Adolf: śP'iewnik pie~ni górniczych. K8towicc Odry 1956 Sląsk 11 �580 589. DYG ACZ Ado·lf, LIGĘZA Józef: Pieśni ludcwe Sląska Opolskicgt>. Kl'. 1954. Rec.: Szym:czek Franciszek. Sobótka R. la: 1955 nr 4 s. 738-740. 590. FEICHT Hieronim: Badania nad historią muzyki sta.roIPobkiej. Mat. Studiów Szt. 1955 nr 3/4, s. 52-54. 591. GERMAN Franciszek: PiEŚń ludewa w życiu Adama ~ickiewicza. Fragm. pracy "Mickiewicz w muzyce". PoL Szt. lud. 1955 nr 5 s. 296312. 591. HELENOWSKI Wincenty; NajwiE;!kszy .pieśniairz ku.r.pi{)wsiki. (Ks. Władyslaw S,bell"1j{owski).Orka 1958 nr 4 s. 9, Bu str . . 592. HOL UBOWICZ Wl'odzimier.z: Wczesnośredl1J~Cow'ie,czne instruffiE'nty mu.zyczne. Z badail w Op,olu. Ruch muz. 1958 nr 19 s. 33, ilustr. 593. HORALEK Ka'rel: Ze studiów .nad ślą:;kimi .pi,eśniami ludo,wymi Tl. z czes. Karol Heintsch. Pam. liter. 1957 z. 3 s. 1-46. 594. JEZIORO jezioro ... PIosenka ludowa z PodlasLa. Za!pisal Aleksander Oleszlczuk Śpiew w Szk. 1958 nr l dod. muz. S. 5. 594a. JURACZKA (Narodnaja Bielaruskaja piesnia). Nitw 19'.56nr 25 s. 8. 595. KARASTOJANOW Asen: M.Ełodiczni i cha,rmoniczni osn.owi na b'lgarska,ta narodna pjesjen. Sofia 1950. Rec.: Chomiński Józef M. Studia rnuzykoL T. 4: 1955s. 611-613. 596. KARAŚKIEWICZ Ncrbert: Ciąg-oty likwidatorskie. (W sp,rawie po.znańsikiego c'środka badań nad folklorem muzycznym). Tyg. zach. 1958 -n.J:- 24 s. 5. 597. KARNOWSKI Jan: Nowotne spiewe i wierszie. Wi-e,rsze zebr·ał <liPrac.. OralZ sIownikiem 'Clp.atrzyl Leon R0'Ppel. Gdyni.a 1958 Wyd. Morskie s. 138. 598. KIRSTEIN Wła'elysIaw, ROI:lpel Leon: Pieśni z Kaszub. Gdańsk 1958. R'€Ic.: (Tr.): NaresZicie śpilEwnik kaszubski. I ,to jaki! Kaszebe 1958 nr 21 s. 4, ilustr. 599 KLUKOWSKI Józef: "Orkiestra Włościailska". Namysrowskiego Teatr lud. 1953 nr 4 s. 201-201, ilu str. 600. KOLASIŃSKI .Jan: Tań,ce kaszubskie. Z. l. Gdańsk 1958 Woj. Dom Tu:órczości Luci. s. 27. (P.cw-ielc.ne). 601. KOTOŃSKI Wloodzimkrz: Gór~hki i zbójnicki. Tańce górali podhalańskich (C>fc.z)Dodatek nutowy. Kraków 1956 PWM s. 168. 602. KOTOŃSKI Wlodz~mi€lfz: Pic'sen.ki z Pienin. Kraków 1956 PWM s. 38. 603. KRAJEWSKI Klemens: K{)lcNgowska metoda notowania melodii ludowych. Lud T. 42: 1955 cz. 1 s. 425-430. 604. KRECZ;VIAR Tadeusz: Z dział21ncśd Zarządu Główne,giG Związku Teatrów i Chórów Lud,o'wych. Teatr lud. 1958 nr 1/2 s. 72-74. 605. KRESANEK .Josef: Slovenska ludowa pieseń so stanoviska hudo'oneho. Bratislava 1951. Rec.: Kotońs,ki Wlodzimierz. Studia muzyko!. T. 4: 1955 S. 604-610. 581 606. LESNIAKOW3KI \Vładysław: Nad starą kolę::cwa). Pięć Rzek 1958 nr l S. 9-11. kantyczką. 607. LIGT ZA Jóu'f: O .pracach nad folklorem skieg{J. Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 232-239. muzycznym (Polsika pieśl1 powiatu Oipol- 608. LIGEZA Józd': Przegląd prac nad folklorem muzycznym Śląska w latach 1945-1955. Lud T. 43: 1956 s. 461-471. 609. LISAKOW::KI Jaroslaw: Plc,senki z Pedlasia. Kraków 1956 PWM s. 44. 610. ŁUKASZEWSKI L., OLE.':ZCZUK A.: Piosen.ki ludc\\.-e z Pcdlasia. 1. Ej, kolem, kalem. A tam w lesie. Tam na jeziorze. Anim ja stała. Oj, -dziwują siG ludzie. Jezioro, je'zi-oro. Kra,ków 1957 PWlVI s. 11. 611. ŁUKASZEWSKI L., OLESZCZUK A.: Pios,mki ludowe z Podlasi1. 2. Id'Z.'e chmur". A w tym polu. LT mojej mamy w komorze. Oj, chodzą, oj chodzą. Tam za górami. Poszla Kasia po wodę. Kraków 1958 PWM s. 1.3. 612. MACHAL~KI Franciszek O irańskkh krewniaikach przysłów polskich. KRZYZANOW~KI Julian: Czy istnieje :paremioLogia porówn2,wcza? Probl. 1956 nr lOs. 743-744. 613. MAJCHRZAK ,Józef: Dolnośląskie pieśni ludowe. Wr. 1955. R,€,c.: Świerc Piotr. Tytuł ,niezgodny z treścią. Glosy znad Odry 19.55 nr 45 s 2. 614. MARTUSZEWSKI Edwa,rd: Pieśni, które powInny ożyć (ze zbioru iPi·e.śniWarmii i Mazur wyd,a'neg,o przez Gustawa Gizewiusza). Warmia i Mazury 1956 nr 8 s. 6. 615. MIKA Emil, CHYBIŃSKI Adolf: Pieśni orawskie: Emil Mika _ Pieśni oraws'kie, Ade·lf Chybińslki - Pieś:1-i ludu pelskiego na Orawie. Wyd. 1. Kraków 1957 PWM s. 168. 616. MIKETTA .Janusz: Z geneallo.g';·i chłqps,kiej rod~iny Fryderyka pilna. Studia muzyko!. T. 4: 195.5 s. 427-441. 617. MIKŚ Józ€f: O muzyc,e żywiH:kiej. ilustr. Wierchy Cha .. R. 26: 1957 s. 208-218, 618. NYC Z Bronisla.w: Pierwszy 'i pięĆ'dziesiąty pJeTWszy T'O'kpracy Związ.k,u Te.a:t::ćw i Ch6rów Ludowych. Teatr lud. 1958 nr 1/2 S. 3-9. 619. OBROCHTA J., SZURlVIIAK-BOGUCKA Aleksa.ndra: Jan Ob!rochta. Teatr lud. 1958 nr 3 s. 142, ilustr. nuty. 620. OLESZCZUK • I Śpiew w Szk. Aleksande,r: Zapomniane 1958 nr 3 S. 14e-155. zwrotki podlaski,ej piosell1ki 621. OSOWICIU Józef: Pieśnian znad wielewskieg-o jeziora. WSlpcmnienie o W::cku Rogali. Kaszebe 1958 nr 4 s. 5, ilustr. 622. PIESNI Podhala. Antolegia. Red. Jan Sadownik. Część muzyczną przygotc<wała Aleksanelra Szurmiak-Bogucka. Wyd. 1. Kraków 1957 PWM s. 391. Rec.: Śwl.rko Stanisław. Vter. lwi. 1958 nr l s. 57-58. Rec.: Adamczyk St2·nisław. Orka 1958 nr 10 s. 8. Rec,: Iwasz:kiewicz Jarosław, Pieśni �583 582 ludowe. Życie W'arsz. nr ;) s. 4. Rec.: KOtOllski Włodzimierz, Teatr lud nr 4 s. 190. 623. POŹNIAK Włodzimi€'rz: Pieśni ludu krakowskiego. Kraków 1956 PWIVI s. 113. 624. ROGER J., ~OTYKA Walter: Juliusz Reger - pnyja6~1 ludu śląs,Jdego. rZbi,e'l'ac'z śląskkh ,pieśni). Odra 1957 nr 6/7 s 25, ilustr. 625. SĘDZICKI Franols,z·ek: Jestem Kaszubą Wybór utworów. Przygotowai, wst~pem, uwagami o .pisowni i slcwnikiem opatrzył Leon Rappel. Melodie do pieśni zebrał i oprac. Władysław Kirstein. Warszawa 638. 639. 640. 641. 1956 LSW s. 367. R€'C.: TOi:Jolińska Zuzanna. Jęz. pol. 1956 z. 5 s. 382-387. 626. SIKORSKI Antoni: Zbiór .pie,śni nabo'żnycll dla Warmii i Mazur £.piewnik diecezji wa'rmińskiej Wyd. 3. Warszawa 1956 Pax s. 375. 627. SOBIESKA Jadwiga: Piosel1lkiz Ziemi Lubuskiej. Kraków 1956 PWIVI s. 39. 628. SOBIE~E:A Jaodwi,ga: Wielkopolskie śpiewki ludowe. Kraków 642. 643. 19!)7 644. PWlVI :s. 296. 629. ~OBIESKA Jani,na, SOBIESKI Marian: (Sprawa likwidacji :poznański,ej sekcji folkloru). Ruch muz. 1958 nr 16 s. 40. 630. SOBIESKA Jadwiga, SOBIE~KI Marian: Szlakiem kozła lubuskiego Pieśni i muzyka i,nstrumentalna Ziemi Lubll'sk:iej. K~aków 1954. Re.c.: Parwlak A1E,ksander. Lud T. 43: 1956 s. 332-333. SOBIESKI Ma'rian: DOl'clbek w zaikresie folkloru w okresie la-lecia. (O folklo,rze muzycznym). Mat. Studiów Szt. 1955 nr 3/4 s. 412-430. 631. SOBIESKI l\IARIAN, SOBIESKA Jadwiga: Na trepach pieśni. (Działalncść Zakładu Badania. Pieśni. Ludowych PIS). Rozm. przepr. Monik3 Warneńska. Orka 1958 nr 30 s. 7. 632. SOBIESKI Marian, SOBIESKA .Jadwiga: O pracach muzY'ką ludową. Rozm. 'przep,r. Bogdan Jankows.ki. badawczych nad Ruch 1958 muz. M5. 7. nr 13 s. 2-8, ilustr. 633. SOCHACKA Danuta: Na t.rClpie sta:rej ,pieśni (Prace PISu nad s'ztuką ludcrwą Ziem Za'chodnich). Glosy znad Odry 1956 nr l 'S. 1. 634. STĘSZEWSKA Zofia: Piosenki z Mazcwsza. Kraków 1957 PWM s. 59. Rec.: Iwaszkiewicz Jaro,sław, Pi.eśni ludowe. Zycie Warsz. 1958 nr 58 s. 4, 7. 635. STĘSZEWSKI .Jan: O nic,których zasi~gach i perspe,ktywach badawczych muzyki ludowej północno-wschodniej Polski. Mu::yka 1958 nr 1/2 s. 128-133 636. SZWEYKOWSKA nuty. Stanisława: Polskie 1958 PWM s. E3 -~ 43. 637. SZY:\1ANOWSKI K., CHYBIŃSKI hale. Warszawa 1958. kolędy i pastorałki. Adolf: Ke,rol Szymano,wski KrClJków a Pod- Rec.: Jaki Jerzy: Karol of Atma. Pol. Perspect. 1958 nr 6 s. 78-80 oraz w mutacji franc. Perspect. pd. ŚPIEWANKI góralskie. Zaphał Witold Do r{)szerwski w Bukowini·? Tarzal~skiej. Frcgm. LitEr. lud. 1957 nr 1 s. 41-45. ŚWIERC Pietr: Op·olska pieśń ludowa na Ue przemian gospo::larczospołecznych. Glosy znad Odry 1956 nr 39 s. 2. ŚWIERC Piotr: Oza:milowaniu ludu opolskiego do ś?iewu. Glosy znad Odry. 1956 nr 42 s. 1. UKRAIŃSKI narodni prysHwja ta .pryk.azky. Kyjiw 1955. Rec.: Jude,nko Kon5ltanty. Liter. lud. 1957 nr 2 s. 57. WALLIS Stanisław: Pieśni górnicze Górnego 8ląska. Kraków 1954 Rec.: Szymiczek Framciszek. Sobótka R. 10: 1955 nr 4 s. 732-740. WOZACZYŃSKA Antonina: Pieśni ku,rpi'Oowskie, ich sitruktura i charakterystyka w świetle zbiorów W. Skierkowskiego. Wyd. 1. Wrocław 1956 Oss. ,s 259, ma:pa. Polskie Tcrwarzystwo Lu d oznawcz€. Prace i Materi,ały Etnograficzne. Red. Jó:zef Gajek ~ Tadeusz Strumiłło. T. 12. WYBOR polskich pieśni ludcrwych. T. 1--2. Oprac. Ma.rian Sobieski Kraków 1955. R~c.: Wojde,c!1o'wski RY'.szard. Liter. lud. 1957 nr 2 :s 53-56. Rec.: J. S. Szkoła al·lyst. 1955 'nr 2 s. 77. ZABOROWSKA K., POMIANOWSKA Wanda: Pieśni spod Łysicy. (U źródeł poetyckiej tWÓ.I'czości ludowej). Liter. lud. 1957 nr 2 s. 1223, ilu.str. l ł Sztuka ludowa. K0nkursy i wyr;taw) Wasil: Andamk Tafili. (Rozwój sztuki ludowej 646. BAR~ZCZEUSKI w Białostocczyźnie). Niu.:a 1956 nr 5 s. 5. 647. BARUT Józef: Zabawki gliniane z XVII i XVIII wi'€'ku znalezione 'w GorUca,ch. !lustr. Zygmunt Wiglusz. PoL Szt. lud. 1956 nr 4/5 s. 201-203, ilustr. Z badań teren'owych nad cieszyńskim haftem 548. BAZIELICH Barbara: ludowym. - Kate,wice 1958 Śląski Inst. Naukowy s. 16, tabl. 4. Barbara: Bułg<lJrs.ki haft ludowy. Pam. slow. 649. BAZIELICHOWNA T. 5: 1955 s. 137-152, ilustr. ma,pa. Barbara: Cies:zyńskie koronki i koronczarki. 650. BAZIELICHOWNA Turysta 1956 nr 12 s. 5, ilustr. 651. BAZIELICHOWNA Barbara: Twór'czość ludowa województwa katowickiego w wystawach Muzeum Górnośląskiego (w Bytomiu). Znr. ślqsk. 1958 z. 1/2 s. 125-126. UCHERCZYK Andrzej: Ml;zeum nad Białką· 652. BIAŁKA Tarzańska. (Zabytkow:-' kościół w Białce). Tyg. powsz. 1956 nr 1 s. 10, ilustr. �584 '. •• Artystka z Puszczy Zielonej. (Rozwój 653. BŁACHOWSK1 Aleksander: ~ztuki l'Jdowej). Klo.'y 1956 nr 6 s. 3, ilus-tr. Aleksande,r: Sztuka bratniego narcdu. (Wystawa 654. BLACHOWSKI ukrair\skiej sztuki ludowej w Warszawie). Klasy 1956 nr 20 s. 1, il:.! st.r. Aleksander: Wyst2wa ukraińskiej sztuki ludowd 655. BLACEO\'VSK1 w Warszawie. Pel. Szt. Lud. 19.~7 nr 11 s. 44-52, ilustr. F .. ZNAMIEROWSKA-PRuFFEROWA Maria: Wstpom656 BŁNZCZYK nie nie o rzeżbiarzu kujc.wskim Feliksie Błaszczyku. PeL Szt. luc/. 1356 nr 2 s. 135-'.36, Hustr. 657. BŁAS ZCZYK Sta!1isJaw: Ka,pliczka ludowa z Grabonoga (pow. Gostyf) Studia muzea L T. 3: 1957 s. 12<t-14D, Hustr. Res. d'od. s. 9-10. WielkC'IPolskie obrazki na s2:kle. Ziemia 658. BŁASZCZYK Stanislaw: 1958 nr 5 s. 13-15, ilustr. Ornamentyka ludowa na zbrojach husar659. BOCHEŃSKI Zbigniew: Stkkh. Pol. Szt. Lud. 1955 nr 6 s. 302~375, Hustr. Janusz: Ewiętokrzyskie kapHczki-latarnie. Ziemia 660. BCGDANOWSKI 1957 nr 2 s. 2E-26, ilustr. rys. mapa. 661. BOGUSŁAWSKI Andrzej: Pohki folklor nad Tamizą. (Wystawa s.z.tuki J.udcwej w Londynie). Śu;iat 1956 nr 25 s. 5, ilustr. 662. BORUDZKA Wanda: Malowane domy. Wyd. Z Warszawa 1957 NK 5. 82. 663. BUCZEK Lidia: Wys,tawa ,polskiej sztuki .ludowej w Genewie. Fund. 1957 nr 14 s. 6. ilu str. Helena: Zoomorficzne wyrinanki ze 664. CEHAK-HOŁUBOW1CZOWA skóry ze wczesnośrednicwiecznego Opola. Histr. J. Halicki. Zesz. nauk. U. Wr. nr 8 Ser. A Archeol. Sląska 1957z. 1 IS. 99-112, dłus.tr. ,rys. tab. Rez. Z:;f. 665. CICHOWICZ Wiesław: Wielkorpolska sztuka ludowa. Preea świetL 1958 nJ' 4/5 s. 12-16, ilustr. 666. CIE~LA-REINFUSSOWA ZofiiJ: Sztuka ludc'wa w Sieradzkiem. Por. S:t. Lud. 1956 nr 6 5. 297-313, ilu str. rys. 667. CIE~LIKOW~KI Jerzy: Sz.tuka instynktu i wyobraźni. (Wystawa prac Nikifora, Te<JfiJa Oeicp'ki, Pawła Stolarza, Pawła Wróbla). Odra 1958 nr 4 s. 8, ilustr. 668. CZAJKOWSKI Jerzy: Wycinanki kielecko-radomskie. (Z materiałów zebranych w czasie badań teren.). PoL Szt. Lud. 19,56 nr 4/5 s. 228240. ilustr. mapa. 669. CZA.'KOW~KI Jerzy: Wycinanka ludowa na Kieleoczyźnie. Ziemia kieL 1957 nr 2/3 s. 5, ilustr. 670. CZARNECKA Irena: Po13ka Sztuka Ludo".va. (Album). Warszawa 1958 Pelonia s. 234, tabl. 30, ilustr. (również w jęz. fra:1c.). 585 671. DEKOWSKI Jan Piotr: Konkurs pisa'nek w Tomaszowie. Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr. w Łodzi. Ser. etno(;r. 1957 nr 1 s.189-190. 672. DOBROWOLSKA Agnieszka: Maveriały do ludowej k'.lltury artystycznej Pomorza Zachodniego. Pol. Szt. Lud. 1956 nr 3 s. 158-189, ilu3tr. 673. DUBIEL Ludwi:k: Cieszyńs-ka ceramika ludowa. PoL Szt. Lud. 1957 nr 1: s. 195-207, ilusl.r. rys. Som. dod. s. 1-2. 674. DUBIEL L'Jdwi,k: Z:1obnictwo skrzyń na S1ą3ku Cieszyńskim i Górnym. Ilustr. B. Dackow. Pol. Szt. Lud. 1956 nr 4/5 s. 256-278, ilu str. 675. DULĘBA Władysław: Kłc/p,otyze sztuką ludową. Ziemia 1958 nr 6 s. 6-11, ibstr. 676. DUNARE Nicolae: Siedmicgrodzkie kafle ludowe. Tł. Pel. Szt. lud. 1957 nr 4 s. 224-228, il.ustr. rys. 677. DZIĘGIEL Leszek: Garncarze Mośka ~zwarcmana. (Garncarstwo w Łążiku Ordyna,ckim). Ziemia 1958 nr 1 ,s. 9-10, ilustr. 678. DZIĘGIEL Leszek: Gd:zie szukać ozdobnych okuć. (UJdowe a.tystyczne ko,walstwo i ślusars~wo). Z:emia 1953 nr 7 s. 2,2-24, Hustr. rys. '679. DZIE.WAKOWSKA JaC:,wiga, 'IUR~KA Jadwiga: Hafty i koronki. Wc.rszs.wa 1959 (druk ukończ. XII. 1958) WPLiS s. 145, tabl. 12, ilustr. 680. FIEDLER Alfred: Deutsche Veolkst.racht€n. LeLpzig 1951:. Rec.: Rss. Pol. Sz!. Lud. 1956 ·nr 6 s. 360. 681. FLIZAK Sebastian: Bulanda - ostatni ,czarodziej ,goff'czański. Wierchy R. 26: 1957 s. 192-195, ilu str. 682. FRYŚ Ewa: GarncarstwKl lud,m'l,'c Lubelszczyzny. Pel. Szt. Lud. 1957 nr 1 s. 37-~1, i\ustr. 683. FRYŚ Ewa: Cśwdek garncarski w Bielanaich pow. OświE;cim. Ilustr. Zygmunt Wiglu,sz. Pol. Szt. lud. 1956 nr 4/5 s. 2H!-255, iJustr. 684. GARDOWSKA B.: Lewiokie -- ziemia ludowych artystów. (Praca kult. oŚw). Rada nar. 1957 n,r 48 s. 10. 685. GA WRAK Zbigniew: FHmo;Tafja sztuki ludowej i folkloru za lata 1945-1956. PoT.. Szt. Luc/. 1957 nr 2 s. 121-123. 686. GA WRAK Z:Odgniew: O filmcwe archiwum polskiej twórczości ludowej. PoL Szt. lud. 1957 nr 2 s. 119-120 687. GĄSIE.NICA S. Szymeszek, GENIIL-TIPPENHAUER Wanda: Stanisław Szymos:zek-Gąs'i€nica. Pel. S~t. lud. 1957 nr 3 s. 174-179, ilUStt'T.Sum. dod. s. 2. 688. GEDIGA Boguslaw: Gliniane ptas~ki w kulturze lużyckiej na Eląsku. Zesz. nauk. UWr. Ser. A nr 14 Slęża 1958 z. 1 s. 41-64. rys. majpY. Rez. Zsr. 689. GERLACH Alicja: Czy tędy droga? O folkle,rze pomorskim raz jeszcze. Ziemi} i Morze 1957 nr 17 s. 2, 5. �.• 586 690. GERLACH Romualda: Nie może zginąć to, co star.e i .piękne. (O raz· wój ludowej twÓr·cześci artystycznej w KoszaIJńskiem), Glos. Ty:,,}. 1956 nr 48 s. 2. 691. GERLACH Alicja: Wysltawa sztuki Ludowej w Koszalinie. Pol. Szt. lud. 1957 nr 3 s. 123-lf?5. Sum. dod. s. 2 Janina: Wystawa 10-1-e'Cia sztuki 692. GINERTT-WOJNAROWICZOWA ludowej. Archit. 1956 nr 2 s. !i2, ilu str. 693. GLAPA Adam: Przy·czynek do wi-elkCipolskiej ,~zeźby ludiowej. Pol. Szt. lud. 1956 nr 4/5 s. 241, ,Husk 694. GLAPA Adam: Wystawa Polskiej SztUiki Ludowej w Po~naniu (,czerwiec-liDi€><:1945 r.). Lud. T. 42: 1955 cz. 2 s. 935-937. 695. GŁADY~ Z J., FRYŚ Ewa: Rze:'by Jana Gładysza z Chlebowa. Pol. Szt. lud. 1957 nr 3 s. 157-158, ilustr. Sum. dod. s. 2. 696. GŁOWA ZOfia Barbaira: 10 lat Archiwum Sekcji Badania Plastyki Ludcwej PIS. Poi. Szt. lud. 1957 nr 3 s. 187-189, tab. Sum. dod. s. 2. 697. GŁOWA Zofia Barbara: Maiteriały do mapy ośrodków .garncarskich w Polsce. Pol. Szt. lud. 19~6 nr 1 s. 56-59, nr 2s. 115-120, nr 3 s. 190-195, mapy (cz. 3 woj. lub. ł,ódź) nr 4/5 s. 242-248 (woj. olszt., opal., po·zn.) nr 6 s. 355-359, mapy 1957 nr 2 s. 124-127, mapa. 698. GŁOWA Zof,ia Barba'ra: X IPowo;enny ko.nkurs szopek w Kra,kOiWie. Pol. Szt. lud. 1956 nr 1 s. 61-64, ilustr. 699. GRABOWSKI Józef: Wycinanka ludowa. Warsza,wa 1955. Rec.: jnk.Kamena 1956 nr 2 s. 42. 700. GROCHOLSKI Jerzy: Ceramika ludowa (Wystawa "Garncarstwo ludowe Lubelszczyzny" w Muzeum Lubelskim). Kult. i Życie 1956 nr 24 s. 2, ilustr. 701. HAISIG Marian: Wytwo'ry ślusarskiie odkryte w Opolu na Śląsku. Mct. Wczesnośredn. T. 4: 1956 s. 171-178, ilUistr. Krat. sad. Sum. 702. HENSEL Witold: Z badań nad polską ceramiką wlc'zesnoś'redniowiec~ną. Spraw. ercheo!. T. 2: 1956 s. 160-167. 703. HI? Stanisław, KUNCZYŃSKA Anna: Sztuka Eskimo.sów kanadyjskich. Po!. Szt. lud. 1956 nr 6 s. 316-335, ilustr. rys. maiP,a. 704. HOŁUBOWICZ Włodzimierz: Garncarstwo wiejskie w Albanii. (Ze studiów archf.oJ.oga nad reliktami z.e wsi Gojan <i 'larke). Ilustr. J. HaJ:.cki. Zcsz. nauk. UWr. nr 8 ser. A Archeo!. Śląska 1957 z. 1 s. 5-64, ilu str. rys. mapa. Rez. Zsf. 705. HOŁUBOWIC Z Włodzimierz: Z badań nad wc<zesnośf(~dniowjoczi1ą ceramiką ,grodzis<ką w Strachowi€. !lustr. H. Gołkontt. Zesz. nauk. UWr nr 8 ~er. A Areheol. ~ląska 1957 z. l s. 173-184. ilustr. rys. ma·pa. Rez. Zosf. 706. L T. Ratujmy Wdzydze - wioskę barwnych twórczo 1958 nr 16 s. 16-17, illlstr. haftów. Drobna WI/' 707. JACKOWSKI Aleksander: Łubok. Projekt 1958 nr 1 s. :H-29. ilust:· Res. s. V. Sed. s. VII-VIII. Sum. s. II. 708. JACKOWS"KI Ale:ksand€r: Polska sztuka lucJewa (Wystawa w PKiN w Warszawie). Pclska 1956 nr 2 s. 9-13, ilustr. oraz \v mutacjach: ang. Poland. Era,nc. La Pologne, hiszp. Polonia, niem. Polen, ·ros. Polsza. JACKOWSKI hleks8.nder: Refleksje po wystaw'ie sztuki ludOi\vej w Londynie. Poj. Szt. Lud. 19')6 nr 6 s. 289-296, Bustr. JACKOWS"KI AleksandeT: Z problemaltyki ws,pólczesnej amatcrski0j tw6I"cZlOści<plastycznej. Pol. Szt. lud. 1955 nr 5 s. 257-295, ilustr. JACKOWSKI Aleksander: Z zagadnień historii i met.odologii badarl nad s<Zltukąlud,ewą. Mat. Studiów Szt. 1955 nr 3/4 s. 341-388. JARNUSZKIEWICZ Jadwiga: Glos w dyskusji o wystawie Dzies.if;dcle<Cia (w Wai"szawie). Pol. Szt. lud. 1956 nr 6 s. 340-342, Bu str. JAŻD2.EW.EKI Kop.Tad: Uwagi o ,chronologii 0eram~ki za,chodniosłc·wiańs,kiej z wczesnego średniowiecza. Prz. archeol. T. 10: 1954·1956 S. 150-191, ilust.r. rys. Tekst również w jęz. franc. KARWICKA Te['esa: Pisanki ziemi lubelskiej. !lustr. Adam M.acedor1sikii. Ziemia 1957 m 4 s. 7-·8, .ilustr. KATALOG zabytków sZltuki w Pelsice. T. 3. Województwo kieleokie. Red. JElrzy Z. Łozińsk.i 'i Ba:rbara Wolff. Z. 1. Powiat buski. Warszawa 1957 Państw. Inst. Sztuki S. 91, tab!. 82. T. 3 z. 5 pow. konecki 1958 s. 42, tab!. 30. T. 3 z. 6 po;w. kozienicki 1958 s. 33, tabl. 34. T. 3 z. 8 'pow. opczyński 1958 S. 65, tabl. 72. T. 5 Z. 7 woj. poznań$kio pow. kępiilski. Red.: T. Ruszczyńska i T. Chrzanowski 1958 s. 23, tab!. 31. T. 5 z. 16 pow. ostrowski 1958 S. 20, tabl. 28. T. 5 z. 17 pow. ostrzeszowski 1958 S. 17, tab], 2:5. 716. KOLAROVA Zuzanna: Urc,l{ czechosłowackiej ceramiki ludowej Drobna Wytu;órcz. 1956 nr 3 :s. 36, ilustr. 717. KOŁODZIEJCZYK Roman W.: W KoniaJwwie świeci jasne słDne'czk.o. (Zagadnienia sztuki ludcwej). Orka 1958 nr 33 s. 8. 718. KONDRATIUKOWA Krystyna: Ludowe tka'Ctwo opo<czyńs·kie. Wrocław 1958 Oss. S. 111, tab!. 19, Bw:;tr. 719. KONDRATIUK Krystyna: O badaniach tkaotwa o,p·c·czyńskiego. Streszcz. ref. Spraw. Łódź TN R. 6/9: 1951/1954 s. 71-75. 720. KOPEĆ Stanisław: Wielkop,ol=ka Wystawa Twórczoki Ludowej i Amatorskiej (w Poznaniu) .. 8iu!. inf. Pax 1958 z. 7:8 s. 13:3/136. ilustr. 721. KOTULA Franciszek: :YIaterialy do dl,iejów garncarstwa z terenu wojewóJztwa rzesz<l\\'5kiego. Warszawa 1956 Ivan. Kult. Sztuki Centr. Zarz. I\Iuzeów ~. 117. 722. KOTULA Franciszek: N'owe formy w sztuce ludowej. Życie kuLt. Ziemi rzesz. lD56 nr 2 s. 14. Bustr. I i �588 72.3. KOTULA Franciszek: Zbiorowy :portret chłopski. Pol. Szt. lud. 1957 nr 1 s. 21-24, iUstr. 724. KC WALEC Begusław: "Opc.cznianka" jej sprawy artystycme i nieartystyczne. Przem. lud. 1956 nr 2 s. 48-56, ilustr. 725. KOWALSKA-L.EWICKA Anna: Haft i hafciarki podhalańskie. Ziemia 1958 r:r 2 s. 10-11, ilustr. Haft bidy na rochal\,;. Pol. Szt. lud. 1957 nr 4 s. 229-24.9, ilustr., rys. 726. KWAENIEW.5KI TadEus'z: Illlstracje dCTobku ludowych tw5rców. (Wystc:wa Sz,tuki L'Jdow,(j w Koszalinie). GLcs Tyg. 1956 nr 46 s. 2, ilustr. 727. MAJCHRZAK Józef: Z dziejów fo]'klo'ru dolnośląskiego. Liter. lud. 1958 nr 1 S. 5-7. nc. MALKIEWICZ Krzysztof, ZAMBRZYCKA Anna: Fajczarstwo na Podhalu. Pol. Szt. lud. 1956 nr 4/[:\ s. 209-218, ilustr. 729. MARKOV J06ef: Slo'vensky 111.dc'Wyodev w miniu1oQlsti. Br.atislava 1955. Rec.: Rss. Pol. Szt. lud. 1957 ,nr 1 s. 61-62,. 730. MULKIEWIC Z Olga: Objaz,dowa wystawa sztuki ludowej województwa łó:1zkh:go (w Łęc.zycy). Pol. Szt. lud. 19.56 nr 6 s. 33G-337, ilus!r. 731. MULKIEWICZ Olga: Ozdoby rysowane piaskkm. Pol. Szt. lud. 1957 nr 4 s. 216-223, ilu str. 732. lVrULKIEWICZ Olga: Wystawa sztuki ludowej w R.z.eswwie. Pol. Szt. lud. 1957 nr 1 s. 42-43. 733. NIKIFOR. BANACH Andrzej: Nikifor, mistrz z Krynicy, Kraków 1,957. Rec.: KlaczYllski ZbigniEw: twięci w krynickich dorożka,ch. Naw. liter u;ydav.:n. 1957 nr 14 S. 8, ilustr. (olg.): .,Nikifor" czyli: nareszcie! Życie liter. nr 37 S. 11; Patryk: Książka entuzjasty. TYJ. ]:OWSZ. nr 41 s. 6, ilust.r.; Rymkiewicz Władysław: Żyoie prywat.ne mistrza Nikifora. Kron. 19f,7 nr 9 s. 10, illlstr.; Zukowski ,Tacek: Mat.ejko z Krynicy. Witści 1957 nr 29 s. 3, ilustr.; Marek Tadeusz: Orka 1958 nr 12 s. 3, 12, illlstr.; Trzeciak Przem~'sław: Nikifor, c7yli tajemnicze malarstwo. Tv:arez. 1958 nr 1 s. 163-165; Lich-olc;j Piotr: Matejko z Krynicy. Echo TY·J. 1956 nr 9 s. 1, ilustr.; Nicmczyc Adam: Nikifor. Prz. kult. 1956 nr 31 s. 5. ilustr.; OkLmiewski Zdzisław: O Nikiforze. Pers','cktYW11 1956 nr 41 s. 4, il'..lstr. 7:34. OD REDAKCJI: (CmówI·en.ie tematyki czasopisma .,PrremysJ Ludowy i ArtystYczny"). Pr~em. lud. 1956 nr 1 s. 2. 735. OPAC1AN Kubin. GENTIL-IIPPENHAUER Wamda: Andrzej Op::.tcian Kubin. (i\fist!'z w dziedz,inie obróbki artystycznej metalu na Podhalu). PoL Szt. lud. 1955 nr 6 S. 376-384, ilustr. 736. OROSZ Janiml: OsiągniĘcia badań na::l hi~torią sztuki śląsJdej. K1J:art. opal 1955 nr :;/,1 S. 132-170. illlstr. 589 737. ORYNŻYNA Jc;nina: Gmpodarcza strona o~ieki. nad szbką ludow'ł. 1956 nr 2 s. 3-8. 738. ORYNŻYNA Janina: Polska sztuka lud.c,wa na tle V Festiwalu Młodzieży i Stud·entów. Przem. lud. 1956 nr 1 s. 49-57, ilustr. 739. ORYNŻYNA Janina: WZOx'cownia Krajowego Związku S:pć>łdziehi Prz.emysłu Ludowego i Artystyczneg~ CPLiA w Warszawie. Lud T. 43: 1956s. 42.1-42.'3. Przem. lud. 740. PARNICKI-PUDELKO Stefan: O badani8Jch Piotra Biej1kowskiego nad wyobraŻieniami barbarzyńców w sztuc,e 8Jntycznej. A.reheol. T.3: 1956 z. 1 s. 262-266. 741. PIETKIEWICZ KaZJimier.z: O Ipolskiej sztuce lude-wej. Wiedza i Żyeie 1956 m' 8 s. 534-540, ilustr. 742. PIETKIEWICZ Kazim:'€Il'z: Ważniejs,zeimprezy i wY3ta~vy sztuki ludowej Minist~'rstwa Kultury i Sztuki w 1953 r. Lud T. 42: 1935 cz. 2 S. 925-934; w 1954 r. Lud T. 43: 1956 s. 451-459; w 1955 L!". Lud T. 43: s. 459-463; Zbiory wspó!czesnej sz.tuki ludo.wej CZSP ciWyst.aw MKiS Lud T. 43 s. 416-421. 743. PIETKIEWICZ Kazimierz: Z okazji wystawy ludowej sztuki litewskiej w Polsce. Pel. Szt. lud. 19.57 nr 3 s. 131-156, ilustr. Sum. dod. s. 1. 744. POLISH Folklor Y. 1957 nr 1-4. Rec.: StalS,zewski Władysław. Liter. lud. 1958 nr 1 s. 59. 745. PRZEŹDZIECKA Maria: CE'ramika pOlmor3ka. Polska Sztuka dowa 1954 nr 4. Rec.: Chram'cki s. 413-415. Jan. Studia Mat. Dziejów Wielkopol. 746. PRZEŹDZIECKA Maria: Pisanki w Radomski€lffi. nowski, Pel. Szt. lud. 1956 nr 4/5 h. 21S-227. Lu- T. 4: 1958 z. 2 IlustJ'. J. Troja- 747. PRZEŹDZIECKA 1V1a1'La:Sekret rzeżbionych klorck6w. (Drzewo;rytni!ctwo lu<:lcwe w Pl a,zac..h).Ziemia 1957 ,nr 10 s. 19, 25, ilustr. 748. PRZEźDzIECKA Maria: Sztl!ka ludoe.wa v.; muzea:oh Bukar2sztu. Pol. Szt. lud. 1956 nr 2 s. 124-131 ilu.s.tr. 749. PRZEŹDZIECKA Maria: Wystawa X-I.E.'cia sztuki ludowej .w Gda!lsku. Pol. Szt. lud. 1955 nr 5 s. 318-320, ilustr. 750. PRZEŹDZIECKA Maria: Wystawa .sztuki Lldowej Wa,rmii Mazur w Olsztynie. PoL. Szt. lud. 1955 nr 5 s. 313-317, Bu str. 751. PRZEŹDZIECKA Mar·ia: Z.abytki plastyki ludowej na Poolasia Wschodnim. Pol. Szt. lud. 1956 nr 4/5 S. 204/208, ilu str. 752. PUGET Jan: Sz.tu.ka ludowa w·oj€'WÓ:lztw8 łódzkiego. (Wystawd w Warszawie). Orka 1958 nor 10 S. 8, ilustr. 752a. PUTO Mieczysław: Prace regionalne nau-czycieli. Ziemio kiel. 19jH n,r 13 s. 12. �590 753. REINFUSS Reman: Dorobek r,auko~vy dz:e'>ięciolecia w zakres;", sztuki ludowej Of<,Z plan~' na na:jbliższ,e pięcielecie. Mat. Studiów S2!. 1955 s. 3/4 s. 389/411. 754. REINFUSS Roman: Garncarstwo ludowe. Warszawa 1955. Re'c.: Delimat Tadeusz. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 797-800, Sza£rańska Zofia. Kwart. Rist. Kult. nwter. 1956 nr 3 s. 596-600. 7.55. REINFUSS Roman: Na marginesie wystawy lO-lecia polskiej sztuki ludowej (w Warszawi.e). Pel. Szt. lud. 1956 nr 6 s. 337-340, ilu str. 755a. REINFUSS Roman: Organizacja wytwórczości ludowej i artystycznej współczesnej Rumunii. Przem. lud. 1956 nr 2 s. 58-68, ilustr. 756. REINFUSS Roman: Polskie druki ludowe na płótnie. Warszawa 1953. Rec.: Gajek Józef. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 795-797. 756a. REINFUSS Rema<!1: Szkolenie kadr naukowych i organizacja badall z zaJkresu sztuki ludowej w Rumunii. Pol. Szt. lud. 1956 nr 2 s. 120-123. 757. SADOWSKI Jaf'im: Biełarus:ki fado,r. NIwa 1956 nr 37 s. 3, ilustr. 758. SEWERYN Tadeusz: ArcydZJi('!il żelazorytu ludowego. Pol. Szt. lud. 1955 nr 6 s. 335-361, ilustr. 759. SEWERYN Tadeusz: Niebezpiec7.eństwo pseudoludowości w adaptacji sztuki ludlOwej. Przem. lud. 19S6 nr 1 s. 11-16. 760. SEWERYN Tadeusz: Polskie wycinanki papilerowe XVII i XVIII wie·ku. Pel. Szt. lud. 19~6 m 2 s. 67-105 Hu&tr. 761. SEWERYN Tadeusz: Stalrc!POlska grafika ludmva. Wars:zawa 1956 Sztuka. s. 205 Bustr. 762. SEWERYN Tadeusz: Zabawki ludowe jako odbicie zwyc7.ajów, obrzędów, ma'gLi i legend. Fragm. książki "Zabawka ludowa". Pol. Szt. lud. 1957 nr 1 s. 3-20, ilustr. 763. SIEBER Friedrilch: Bunte Mabel der Oberlausitz. Berlin 1955. RelC.: Rss. Pel. Szt. lud. 19~6 nr 6 s. 361-362. (S. G.): Wśród gar.n'c;ar,zy kaszubskkh. Tryb. Ludu 1956 11["58 s. 5, ilustr. 764. SOBIESKI Marian: Badania folkloru regionu ,płC!cki:eg'o w r. 1958. Not. płockie 1958 nr 8 s. 11. 765. SOCHACKA Danuta: U źródeł nieprzęmdjając.ego piękna. (Wystawa dziesięciolecia sztulki ludowej w Warszawie). Swiat i Ludzie 1955 nr 45 s. 2, ilustr. 766. STELMACHOWSKA B. BRZESKA Wanda: Bożena Stelmachowska (1889-1956). (Nekr. oraz Tymczasowa bibliografia .prac ... dotyczą'ca s,ztuki ludowej). Pol. Szt. lud. 1957 nr 3 s. 190-191. Sum. dod. s. 2. 767. TARKO Mieczysław: O pl€cionkars,twi,e .polskim w śwIetle badań etnc'graifcznych. Pol. Wiklina 1958 nr 3 s. 9-11, ilustr. 768. (T. R.): Wystawa polskiej s'zt11ki ludowej w Gene'wie. Projekt 1957 nr 3 s. 35 ilust..r. Res. dod. s. VII. Sód. dod. s. XI. Sum. dod. s. IV. 769. WITZ Ignacy: O drzeworycie ludowym i innych sprawach. (Wystawa 591 770. 771. 772. 773. 774. 775. 776. 77'1. • 778. 779. star,e'go l,uaowe·go rosyjskiego drzeworytu, MUZie'um Mickiewiczowskie, Warszawa). Orka 1958 nr 2 s. 9, ilu str. WIT Z Ignacy: S·ztuka ludowa i grafika litewska. Życie Warsz. 1957 TI. 154 s. 5. ilu str. WOLEŃSKA Maria: Ogólnopolska Wystawa Sztuki Ludowej lO-lecia. Przem. lud. 1956 nr 1 s. 62-74, ilu str. WOLEŃSKA Maria: Sztuka ludowa dwudziestu n.atI'odów. (Międzynarod,ewa Wystawa Sztuki Ludowej z okazji V Fes,t iw al u M!lodzieży w Walrs,zawie). Pel. Szt. lud. 19~6 nr 5 s. 40-48, ilustr. ZAMBRZYCKA-KUNACHOWICZ Anna: Organizacja zbytu wyrobó\v rzemiosła wiejskiego na Podhalu w lata'ch 1870-1950. Kwart. Kult. mate1·. 1957 nr 2 s. 299-305, ilel'str. Rez. s. 416. ZAREMBA Jan: Artyści ludcwi z Chałupelk Kieleockich. Przem. lud. 1956 nr 3 s. 27-39, HU5<tr. ZAREMBA Jan A.: Ceramika kielecka powitała 'czeskich go'ści w Zakc'panelffi. (XXXI Walny Zj.arzd Polsk'iego Towarzystwa Ludoonawczego w Zakopanem). Sł. Tyg. 1956 nr 44 s. 3. ZAREMBA Jan A.: Kryzysce'ramiki relgi,cmalnej. Przem. lud. 1956 nr 2 s. 12-19 ilu str. ZBOROWSKI Juliusz: Sltare i nowe myśli o regionaliźmie ,podhalańskim. Orka 1957 nr 18 s. 3. ŻUKOWSKI Jacek: Ze zfcliorów sztuki ludowej. (Zbiory Sekcji Badań Plastyk,i Ludowej Państwowego Insty't<utu Sztuki w Krakowie). Wieści 1958 'nr 3 s. 4, ilustr. ŻYWIRSKA Mari.a: Rzeźbione formy piernikarskie. Pol. Szt. lud. 1957 nr 2 s. 67-106, ilustr. 8. ZespołyartystY'czne, ins'celnizacje 780. ATLAS Ste:fa1n: Pr,zypad'ki i doświadczenia. (Prregląd Wiejskich zespołćw Teatralny,ch). Praca świetl.. 1956 nr 7 IS. 15-18, ilustr. 781. A. W.: W sp1"aw.ie Koszęcina i zes,polu "Śląsk". Przemiany 1957 nr 9 s. 7. 782. BUTRYŃCZUK Bogd,a'n: Pochwała lPioseillki. (Państwowy Zespól Bieśni i Tańca "Śląslk·'). Odra 1958 nr 33 s. 8. 783. DOBROWOLSKA Aleksandra: Uwaga! Eliminacje Wiejskich Zespołów Amatorskich. 5ł. Tyg. 1956 nr 18 s. 1, 4, ilustr. 784. GARBACZ Kazimierz: Amatorsk,i ruch artystycZJny na Podhalu. Wieści 1958 nr 16 s. 6. 185. GOLDE Kazimierz: Dzięki "Ma,zowszu" - chorągiew szwedzka zdobyta prze,z Michałka pod Rudnikiem wróciła do Palsk;, Kocesp<>llldencja z Londynu. Tryb. Ludu 1957 nr 52 s. 1. �, 592 Lesz·ek: Dzwony świętej Genowefy. (Rozwój Związku 786. GOLIŃSKI Tca,trów i Chórćw Ludc·wych). Tryb. Ludu 1957 nr 225 s. 6. o występach "ŚląsIka" w Pa. 787. GOLIŃ~KI Leszek: (Korespond7ncja ,ryżu). Tryb. Ludu 1953 nr 108, 113 s. 2. pobytu "Mazowsza" w Lon788. GOLIŃSKI Leszek: (Kcrespondencjaz dynie). Tryb. Ludu 1957 nr 38 s. 2, nr 40 s. 1, nr 47 s. 2. 789. GOLINSKI LesZ.Eik: Polski ,pa7oziernik nad Moz:; i Sel;:waną. (Występy "Śląska"). Tryb. Ludu 1956 nr 312 s. 6. "Sląska" w Belgii). 790. GOLINSKI L~sz-ek: (S.prawozdania z występów Tryb. Ludu 1956 nr 280 s. 2, nr 282 s. 1, nr 287, 298 s. 6. 79l. GOLINSKI Lesz.ek: Sukoes "Śląska" w Kownie. (Kor-espondencja z Kowna). Tryb. Ludu 1957 rur 178 s. l. 792. GOLINSKI Le'szek: "Śląsk" odr.osi wi·elki triumf w Paryżu. Korespondencja z Paryża. Tryb. Ludu 1958 nr 121 s. 6. 793. GOLINSKI Lesl'JE'k: 93 tys. km z polską pio.senką i tańcem. (Zespół "Ma,zc;wsze"). Tryb. Ludu 1958 nr 206 s. 6, ilu.5tr. z pobytu "Mazowsza" w Lon794. GONERA Tade'usz: (Korespondencja dynie). ZieL Sztand. 1957 nr 8 s. 1, nr 10 s. 2, nr 11 s. 2-3, nr 14 s. 4, ilustr. .795. GONERA Tadeus.z: Z "MawwsZlem" w Lolndyni-e. Zarzewie 1957 nr 1 s. 8, ilu str. KLIka uwag i wniosków. (Problemy am~796. GRABOWSKI Franciszek: torskiego ruchu artysit)OCZII1€lg,o w wc'j. a-zeszo.wskim). Now. Tyg. 1956 nr 3 s. 3-4. Pięć lat "Śląsk.a". Tryb. liter. 1958 nr 30 s. 1, 797. HADYNA Stanisław: ilustr. 798. HEST Mieczysław: Gorące serca. Dziesięciolede Zespołu Pieśni j Tań·c.a Ziemi LuhelskJej. Za i przeciw 1958 nr 27 s. 10,. ilustr. oczE.kują pomocy. Naw. Tyg. 1956 799. J. P.: Wiejskie z-es.poły teatralne na- 20 s. 2. W trosce o dals-zy rozwój twó·rcwści ludowej. 800. KARDA Franciszek: Z ŁowLcza można brać p.rzyklad. Ziel. Sztand. 1956 nr 15 s. 8, Husk. 80l. KOŁOI:ZIEJCZYK Roman W.: Od wsi do wsi. (Z€spoly amatorskie w Cie:3zyńskkm). Orka 1958 nr 41 s. 3, 6. 802. KRACZKOWIAK: Od "Wesela Łooz,owskiego" do "Wesela Kraczke·wskiego". (Kraoc?Jk(wski Zes.pół Pieśni i Tańc.a). Życie kult. rzesz. 19~6 nr 1 s. 2, 5, ilustr. 803. KRUCZKOWSKI Leon: Na pró'oi-=. (Z-espół tEatralny "Wk~i" w Markowej pow. Przeweorsk). Życie kul. Ziemi rzesz. 1956 nr 3 s. 1, i1:Jstr. 804. LECHOWSKA H., Matlak R.: Kurpie Zielone. (Zes'pó! Pi,eśni i Tańca w Bi.2łymst<Cku). Praca świetl. 1958 nr 4/5 s. 9-11, Hustr. 805. OST Władysław: Sląskie zespoły pieśni i tańca. Wierchy R. 24: 1955 s. 173-176, 593 • 806. PLEŚNIAROWICZ Jerzy: Przegląd Wiejskich Zes'połów Teatralnych i sprawa repertuaru w woj. rzeszowskim). Naw. Tyg .1956 nr 6 s. 3. 807. PRZEGLĄD Wiejskich ZespołóVl Teatralnych. Naw. Tyg. 1956 nr 5 s. 1. 808. S. ADAM.: O teatr ludowy. (Reaktywacja Związku Teatrów i Chórów Ludowych). Orka 1958 nr 2 s. 9. 80lt. SOLARZOWA Zofia: Samo~odny teatr chłopski. Wieści 1957 nr l s.3-5. 810. SOLARZOWA Zo£oi.a:Skalni ludzie. Warszawa 1955. Rec.: P. B.: Opowiadania kiel. 1957 nr 1 s. 14. I I o góralskJm zespole artystycznym. Ziemia 811. TYLCZYNSKI Andrzej: Mazowsze. Tyg. demok1·. 1958 ,nr 31 s, 6, ilu str. 312. WALAS Andrzej: Wieś będzie miała 'co grać. (Wydawnictwate,atr,al·nego ruchu amatorskiego). Orka 1958 nr 33 s. 12. 813. ZAKRZEWSKI Ta,deusz: Magi':znacyfra 500. (Uwagi na marginesie Przeglądu Wiejskich Z€społów Teatralnych). Pomorze 1956 nr 3 s. 4, 11. 814. ZNAMIEROWSKA-PROFFEROWA Maria: Sp,o!eczna warto·ść tańc.a ludowego. (Zespół Międ<zyspółdzJelniany Pieśni i T'ańca ,,Kuj,awy" w Bydgos,Zlczy). Nou;y Tor 1956 nr 3 s. 2, ilustr. 815. ZIEMSKI Mieczysław: Tieatr 100 tysiacz artist·o,w. (Amatorskie zespo,:y artystyczne w Polsce). Pel. prof. sojuz. Obozr. 1955 nr 5 s. 3436, Ilu str. oraz w mutacjach: ang. Pol. Trade Un. Rev., hisziP. Revista sindic. pol., niem. Rdsch. pol. Gewerkschaften. 816. ZIENC Andr?Jej: Z?społy pieśni i tańc.a w PoIse-e. Muzyka 1955 nr 11:12 s. 70-73. 817. ZIOŁKOWSKI Wiktox: Z ludo·wych w,idowisk dramatycznY'ch w Lubelsz,czy7nie. Fragm. Kamena 1956 nr 2 s. 31-36. . . 818. Z PRO~FKTU. ~taotutu Towarzystwa Miłośników Teatru i Muzyki LudoweJ PolskIeJ Rze1ozy,pospolitej Ludowej. Swiet!. 1957 nr 2 s. 4. D. W s pół c z e s n e p r z e m i a n y w k u l t u r z e p o l s k i e j 1. Zmiany w układzie tradycyjnych grup Wsi spółdzielcze, PGR, POM, GOM, gospodarstwa 819. WGAŁAJ Dyzma: Rozmowy o spółdzielniach arszawa 1956 KiW s. 166. tabl. 8. społecznych rndywidual~ei prod'lkcyjnych. inne Wyd. 2. 820. G~ŁĘ~KI Bcgusław: Z badań ·nad przemianami społeczno-ekonomICZne] struktury wsi w Polsce LudQwej. Myśl filoz. 1956 'nr 5 s. 3-25, wykr. mapa. 821. ~OZAKIEWIC~ Janusz: WlPrQowadzenie ,płodozmianów w spółdzJelmach produkcYJnych. Wyd 2. Warszarwa 1956 PWRiL s. 137. ~.8 Lud, t. XLVI �r 594 ,> 822. 823. 824. MADA.JCZYK Czesław: Burżuazyjno-obszarnicza reforma w Polsce (1918-1939). Wyd. l. Warszawa 1956 KiW s. 463. MULLER Bruno: Spółdzielnia produkcyjna w Weissensch~rbach przyniosla sławę swemu imieniu. Tł. z niem. Biul. inf. NRD 1956 nr sper.. s. U, ilustr. NAMITKIEWICZ Jan: ZagadniEnie prawa własności gruntów wniesic'nych do ,rolniczych spółdzielni produkcyjnych (typów wyższych). Zesz. nauk UŁ Ser. 1 Nauki Humanist.-społ. 1955 z. 2 s. 99-1~9. Res. 5>od. NOWOSIELSKI Emil: Organizacja terenu spółdzl'8lni produkcyjnej. Wyd. 1. Warszawa 1950 PWRiL s. 217. sCiCjalistycznej ,przedsiębiorstw l'olnioczy'ch. T. 1. 826. ZARYS org.anizacji Ryszard Manteuff€l, Hmryk RomanGws,ki, Tadeusz Rychlik: Cz. 1. Wi,adomości ogólne. c.z. 2. Państwowe gospodarstwa rolne. Warszawa 825. 1956 PWN eS. 152. EKONOMIKA i organ~z.acjar.olnidwa. Z. l. Warszawa 1957 PWN s. 152 tabl. 5. Zeszyty Naukow(~ Szkoty Glównej Gospodarstwa Wiejskiego. Nr 1. gospodarcze s!półdzk'lni produkcyj,nych. Materialy 828. PODNIESIENIE z Sesji Ekonomicznej Komitetu Nauk Rolniczych PAN 2 13-15. II. 1956 r. Warszawa 1957 PWRiL s. 279. Zygmunt: Uwa.g~ a spóld-zieliCZOści rpr·odukcyj.l1€j w 1'01-· 829. ZAŁĘSKI nietwie. Z samotnych rozważa11. Warszawa 1957 LSW s. 57. 595 UCHWAŁA V Plenum Komitetu Centralnego PZPR o rozwoju 'rolnictwa w latach 1956-1960 i zadaniach partii na wsi. Tryb. Ludu 1956 nr 41 s. 3-5. - Chlop. Droga nr 8 s. 3, 5-7, i1uIstr. - Spóldz. produk. nr 7 dod. s. 1-16. Ziel. Sztand. nr 14 s. 3-6. Zycil? Warsz. nr 35 s. 2-4. 837. WYCZESANY Z Jigniew: Ziemia tragi'czna nad Bugi'em, Huczwą i Sołokiją. (O aktywizację gospodarczą). Zycie gasp. 1956 nr 21 s. 12, ilustr. tab. 838. ZAKŁADAMY !\póldzielni-e 'Produkcyjne. Statuty spółdzielni produk,cyjnych. Red. W. Korczak Wyd. 1. Warszawa 1956 PWR,iL s. 133. 836. • VI. ETNOGRAFIA A. O P l' a ·co wan 827. 2. Inne materiały 'związane BOBIŃSKA Celina: Dynamika ·chłopskich :użytków gr,untowych i walkachłqpÓ'w a zi'€lffiię. Zesz. nauk UJ nr 7 Ris:t. 1956 .1.. 2 s. 45112, tab!. Rez. Zsf. 831. BOLANOWSKI Zbignie'lv: O biurokraicji, schematy"'miei góralskich "separatystach". Dyskusja o regionalizmie. Orka 1958 nr 2 's. 4. 832. CWlEK Zdzisław, GluZJiński Jerzy: Osiągnięoia Polski Ludowej na Pomorzu i ,w gospcdar.ce morskiej. Kwartainik Historyczny. R. 1955 nr 1. R€'c.: Barciński Florian. Studio Mat. Dziejów Wielkopo]. T. 3: 19,57 z. 2 s. 839. 840. 841. 842. z wsią 830. 843. 844. 845. 279-280. CZERNIEWSKA M.: Gos.poda,rstwa biedmiaokie i go~podarstwachłoiPów-,:.racowników w niektóry·ch rejonach Polski w 1952/1953 roku. Zag. Ekon. raIn. 1955 z. 4 s. 57·-77, tab. 834. GOŁĘBIOWSKI Bronislaw: Kilka uwag o rozwoju kultury na wsi. Zarzewie 1958 nr 11 s. 2-3. 835. INGLOT A., Ko.zakiewkz Mikolai, Leczykiewicz Sylwestelr: Propozycje w sprawie oświaty i kultury do dyskusji na plenum NK ZSL Wieś spólcz. 1958 nr .'3 s. 8-14. SŁOWIAŃSKA 833. 846. 847. W POLSKICH i a o g ó l -fi e '1. WYDAWNICTWACH z a k l' e s u 's l a w ojs t y k i BARAŃSKI Henryk: Qp["acowuje ją 173 uczonych polskich. Ency<klo,pedia słowianoznawstwa wydana będzie w Poznaniu. Nowy Swiat 1956 nr 12 s. 2. BĄDKOWSKI Lech: Slcwiń'cy. Warszawa 1956 S. T. s. 123, ilu str. BELIC Al-eksander: Przygotowania do MiędzynarodOlWego Kongresu Slawistów. Tł. Nowe Czasy 1956 nr 24 's. 16. CZEKANOWSKI J.an: Konsekwencje slowi,anoznawcze syntezy antiI'Opologi-cznej. Lud. T. 42: 1955 cz . .1 s. 465-521, mapa, cz. 2. Sad. s 967-972. Zsd'. 's. 982-989. CZEKANOWSKI Jan: Wstęp dl(J histClrii Słowian. Pelrspekty,wy antrOjp,o.logiczne, et1nclgraii'czne, al'cheologicz.ne i językowe. Z 53 rys. ~ 8 tabl. Wyd. 2 na nowo qp:rac. P.oznań 1957 Inst. Zach. s. XIX, 5l4" tabl. 3, ma,p 8, ilUistr. Rec.: Szewko-Szw,aykcws'ka 1. Czlow. w Czasie Przestrz. 1958 z. 2 s. 103-104. DOROSZEWSKI Witołd: Re!fl~ksje i ,wspomni-eni-a uczestnika Belgra,dzki,ego Zjazdu SlaJwistów. Por. jęz. 1955 7... 9 s. 321-325. FEDEROWSKI Michał: Lud bi'ałorus,ki. Materia'ły dlO.etnografii słowiańskiej z):lromadZJCnew latach 1877-1905. T. 5. Pieśni. Warszawa 1958 PWN :s. 917. GAJEK Józef: Znaczenie ka,rtcg:raf.ii et nOigraficznej dla slawistyki w świetle pra·c nad Polskim Atlasem Etnograficznym. Z 'p-o-1skich Studiów Slawistycznych. PWN Warszawa 1958 tom I, s. 217-233 + 9 ma,p. GA VAZZI M.: Beitrage 2ur altslavischen Kulturkunde. Zeitschrift fur slavische Rec.: Labuda Phi/oiogie. Gerard. T. 22: 1954. Kwart. Hist. KH1t. mater. 1956 nu l s. 152. �rI 596 597 848. GLAPA Adam: Zagadnienie rozwarstwienia wsi wielkopolskiej w XIX w. w świetle opisów odzieży ludowej Oskara Kolberga. Luci T. 42: 1955 cz. 1 s. 69-114, ilustr. 849. HENSEL Witold: Słc.wiańszczyz.na wczesnośredniowieczna. Zarys kU'tury materiaLnej. Wyd. 2. Warszawa 1956 PWN s. 493, tabl. 8. 850. LECIEJEWICZ Le·ch: Badania ,nad starożytnościami słowialiskimi w Niemczech. SLavia antiqua T. 5: 1954/1956 s. 424.-429, ilustr. Res. 851. LEWICKI Tadeusz: Źródła arabski·e do dziejów słowialis~czyzny. T. 1. Wrcdaw 1956 OS5. s. XXVIII, 383. 852. ŁOWMIAŃSKI Henryk: Zagadnienia roli Normanów w genezie państw słowiańskich. Warszawa 1957. Rec.: Tymieniecki Kazimierz: Normanowie wśród Słowian. Prz. KuLt. 1958 nr 11 s. 9. e53. NAMYSŁOWSKI Władysław: Ślady Słowian :pozostałYch z 'czasów panc'Wa'l1iia Awarów w da'\vny·ch kraja'ch chorw,aJoki,ch. Pam. slow. T. 7: 1957 s. 131-135. 854. SŁOWNIK .staJr<lżytnośd słowiański,ch. Red. Gerard Labuda (i inni). Wrocla,w 1958 Oss. s. XII, 147, ilustr. Rec.: Kcwalenko Władysław. Tyg. zach. 1958 nr 34 s. 2. 855. STAFIŃSKI Aleksander: s.zozeci'nek powstał ze słowiańskich ,osiedli. Zap. kcszal. 1958 z. 2s. 4.3-48, Hustr. 856. SUŁOWSKI Zygmunt: Klęska Swarożyca. (Histo,ria Słowi,an Połabskkh- WieLetów). Wiedza i ZyCie 1956 nr 10 s. 657-661, ilustr. malp.a. 8.57. ŚLASKI Kazimierz: Udział Słowia'n w życiu gQ.i;;podare7.ymBałtyku na początku 'elpok:i feudalnej. Pamiętnik Slo1ciański R. 4: 1955. Rec.: Labuda Gerard. Rocz-i hist. R. 24: 1958 s. 343-3.51. B. S ł o w la n i e ,p o ł u d .n i O,W i 8.58. PRZESŁAWSKA Helena: ską w JugosławH. SLavia Res. C. Z badań anti.qua S l a w i a ,n i e w s c h {\d ,n i i nad starożytną kulturą słowiańT. 5: 1954/1956 s. 4.20-424, i1ustr. .p ó 1 !l o c n o - w s c h o d n i 859 DEMBIŃSKA Maria A.: Badania nad słowiańszczyzną starożytną i wczesnośredniowieczną w Związ:ku Radzieckim. Slavia antiqua T. 5: 1954/1956 s. 400-409. Res. VII. ETNOGRAFIA POZASŁOWIAŃSKA A. Eu ro p a DA WIDZIUK Aleksander: Naszy zada'czy. (Działalność Białoruskiego Towarzy~twa Społ€'cz'no-Kultl.!-ralnego na Bialostoczczyżnie). Niwfl 1956 nr 7 s. 1, 4. 861. DOKUMENTY k baJniekemu povs-i2Jnill ·na Slovensku (152.5-1526) . Wyd. Peter Ru/kosz. Bntislava 1957. Rec.: Z:entara Beue1dykt. Prz. hist. 19.57 z. 4 s. 801-803. 862. FLOROVSKIJ Antonin V.: Czesko-rllske obchodni styoky w m1nulosti (X-XVIII stole1:i). Praha 19.54. Rec.: Kossawski Ale,ks,ander. Ro.cz-i Dziejów spa!. gosp. T. 16: 19.54 s. 439-441. 864. HAUPT Leopold, Smoler Jan, Ernest: Volksli:elder der Sorben in doer Obell"- und Nkderlausitz. Ber,li'n 1953. Rec.: Nalepa Jerzy. Rocz-i hist. R. 22: 1955(1956 s. 243-246. 865. HUSA. V.: K dicjinam nevolnickeho powstani ·rokl1 1775. Czesky Lici R 39: 19.52. Re'c.: Gielrowslki Józef. Sobótka R. 10: 1955 nr 4 s. 714-718. 866. IWANOW W.: Klasy i walka klalscwa we współczesnej Bułgarii. Tl. z bllłg. Ze~z. teor.-poLit. 195.5 nr 12 s. 56-6.5. 867. JANA CZEK O. J.: Povslani nevolni:ku w 'czesky,chZiemich Toku 1775. Nasze Vojsko 19054. Rec.: Gierc'Wski Józef. Sobótka R. 10: 195.5 nr 4 :s. 714-718. 868. KUCZYŃSKI E·tefan M.: O daci·e zrzucenia jarzma mongolskiego na R'usi. Spraw. Pozn. TPN 19.56 nr 1 s. 33-3.5. 869. NIICHAJŁOW Vladimir: Walka komunbtycZlnej Partii Oz.e'chosłowacji a dalszy rozwój i umocni:c.nie jednolitych SiPółd!Zielnirolniczych. Tł. 7.cz,es. Zesz. teoT.-poLit. 1955 nr 12 s. 47-55. 870 NICHTWEISS Johannes: Das Ba;uernlegen :in Mel~klenbu,rg. Eine Untersuchung ,;ur Geschicht,e doer Bauernslchaft und der z.weiten Leibeig-enschaft in Mecklenburg bis izum Beginn de's 19. .Tahrhundert~. Berlin 1945. R,€'c.: Zientara Benedykt. PTZ. hist. 19.56 z. 1 s. 186-191. 871. POTAPOW L. P.: Badania nad 'kształtowa,niem się socj8Jlistycznych narodów. Tł. z ros. Zofia Malewska. Lud T. 42: 1953 cz. s. 897-899. 872, VILLES et ·campagnes: civilisation urbaine et civilisation rurale en France. Rree.: A. S.: Dyskusja o grupa'ch społecznych na wsi. Wieś wspólcr. 1958 nr l s. 113-119. 873. VILLARD Ge:maine, Villard Claude: Formation de la nati·on francaise (du Xe siecle au debut du Xle siecIe). Paris 19.5.5. Rec.: (jw.) 1'VIy~[ filoz. 1956 nr 1 S. 223. 8f>O • • l "I' :1' �T 599 598 A. A f:- y k a 874. AYACHE Albert: Jak formował się naród marokański. Tł. z franc 1958 nr 7/8 s. 79-89. 875. CZEKANOWSKI Jan: W głąb lasów An:wimi. Dziennik wyprawy do Afryki. Prace Etnograficzne t. VI PTL Wrocław 1958 S, 461. 876. GAUDIO Attilio: Tajemnica pocho·dzenia Guanczów. Tł. Widnokręgi Zesz. teor.-polit. 1958 nr 2 s. 22-33 ilus1:r. 877. HALICKI JE1rzy: Ubiory kobie'ce w starożytnym Egipde. Dawna Kult. 1955 nr 4 s. 22.3-227,ilus1:r. 459. 878. KUBIATOWICZ L., Winid Bogodar: Framcu:ska Afryka Północna. Poznaj Swiat 1956 nr l s. 37-39, tab. mapa. 879. MAKOWSKI Zbigniew: Logika wyobraźni. (Sztuka murzyńska). Kip.1'unki, 1957 nr 13 s. 12, 11, ilustr. 880. MODRZEJEWSKI JÓZEtJ':Małżeństwo między bra,tem a sios,trą w grecJw-rzymskim Egipcie. Meander 1955 ·nr 9/10 s. 431-437. C. A:zj a 881. BEAUVOIR Simone de: Miłość i rodzina. Fragm. książki "Długi marsz" (Z zagadnień społecznych Chin). Tł.z franc. Swiat i Polska 1958 nr 40 S, lO, ilu str. 882. BEGUIN Al'~ert: Bunt Azji i sumienie e~rcfp€'j·skie. (Omówiende wartości dorobku cywilizacyj,nego Za'chodu i winy Zachodu w s'tosunk,u do ludów Azji na marg:lDe3ie ksiąiJki hinduskiE'go hisborYlka K. M. Pani,kkara). Tł. z franc. K. B. Tyg. powsz. 1956 nr 11 s. 1-2, nr 12 s. 2, 7. 883. BRAUN Andnej: Wiosna miedzia'nego bębna (Chiny). Dookola Swiat1 1956 nr 19 s. 10-11, 19, ilustr. 884. CHINY. Oprac. na podstawie artykułu z Wiel,kiej Encyklopedii dzie'Oki'€'j. Tłum. z ros. M. De'renicz i F. Wistreich. Wauz,awa Ra1956 KiW s. 556. 885. DELUSIN L.: Wielkie przemia1p.y na wsi chińskiej. 1'1. z .ros. Nowe Czasy 1956 nr 8 s. 8-11, ilu str. as a source to the' so886. DFBNrCKI Al~]<sy: Thę ..Chu-shu-chin-nien·' cial history of ancient China WarS2)awa 1956. Rec.: Prus'zek Jaroslav. Rocz. orient. T. 22: 1958 z. 2 s. 131-146. 887. FAN WEN-LAN: Zagadnienie .periodyz.a,cji historii nowożytnej Chin. T1.z chin. Roma,n Sławiński. Kwart. hist. Prz£kł. 1956 z. 1 s. 99-134, tab. Dębn"cki Aleksy: P,Eriodyzacja dziejów Chin starożytnych. PrJ. orient. 1956 nr 1 s. 13-24. 1188. FLESZAR MieC'zysław: Newe mocarstwo Azji. (India). Wiedza i Życ;e 1956 nr 5 s .. 320-328 ilustr. mapy. • 889. HILSKA Vlasta: Dzieje i kultura narodu japońskiego. KrÓltki zarys. Tłum. z czes. Stanisław Gawłcwski. Wyd. 1. Warszawa 1957 PWN s. 470, ilu str .. L- mapy 2. 890. HU SZENG: Zagadnieniap€xi0dyzacji nowożytnych dziejów Chin. Tł. z chin. A1eks,ander Macedoński. Kwart. hist. Przekł. 1956 z. 1 s. 86-98. !:I9!. rLIN G. F.: Szudry i raby wdriewnieindyjskich sbornikach za,konow. Wiestnik Drieu;niej Istorii 1950 nr 2. Rec.: Skurzak Ludwik. Lud T. 43: 1956 s. 2!l8-300. 892. JELITO Jówf: Wiara w s,ny na Wschod:z.Lestarożytnym. Ruch biblij. litur. 1955 nr 2/3 s. 69--84. 893. KORBECKA M., Moszyński L., Okruszko 1.: Praca Polaków o ludziach Azji Środkowej i Wschodniej na przełomie XIX i XX wiek li. Prz. orient. 1955 nr 4 s. 413-428. 894. KOZŁOWSKI Janus:z Krzyszwf: Badania najstarszy,ch śladów człow1eka na te,renie ZSRR. Dawna Kult. 1955 nr 4 s. 195-203, rys. mapa. 894a. MACDONALD A. W.: A propos de Prajapati Journal As.ati.que 1'.240: 1952. Rec.: SkurzlaJk Ludwik. Lud T. 43: 1956 s. 296-298. 895. MACKIEWICZ Maria: U Eskimosów. Wars;zawa 1956 NK s. 12. 896. MAŁACHOWSKI Bohd.an: Ałtaj radziecki. Wierchy R. 24: 1955 s. 133 -141, mapa. 897. MAO TSE-TUNG: Przedmowa do zbioruartyk.ułów "Wieś chińska na drodze do socjalizmu". Tł. z ras. Zesz. teor.-pol.t. 1956 nr 1 s. 17-19. Trybuna Ludu 1956 nr 243 ,s. 3, O trwały Pokój 1956 nr 3 s. 7. 898. MAO TSE-TUNG: Za.gadnienie SiPółd.ziJEIczc.ściw rolnictwie. War· szama 1956 Ki,W s. 76. 899. MROZEK Bogusław: PowstaniE' systemów zamind.ari i r.ajatwari w rolnictwie indyjskim na Iprzełomie XVIII i XIX wieku. Prz. orient. 1958 nr 1 s. 45-60, ilUSitr. tab. 900. NIZAJOW Kary T. N.: Oczerki istorili kultury sowietsk'Ogo Uzb€~dstana. Moskwa 1955. Rec.: Płasko,wicka-Rymkiewilcz StanisłC1lWa. Prz. orient. 1955 nr 4 s.466-469. 901. NOWAKOWNA Zofia: Wielka sztuka Chin wzbo'ga-ca Muzeum Narodowe. (Wyroby współczesne·go rzemiosła artystycznego z Chin w Muzeum Narodowym w Kra,kawie). Od A do Z 1955 nr 43 s. 1. ilustr. 902. OSTROWSKI Bernard: Muzyka na weselu borowiackim. KaszEiho! 1957 nr 2. s. 6. 903. RAINA M. L.: Muzyka i pleś:li Kaszmiru. s. 37-42, ilustr r:>,s. Tł. Widnokrę9i 1957 nr 10 �T 600 601 vrrl. 90<1.REDFIELD Robert, Singer Milton: Villag.. India. Studies in the UHle community. Chicago 19'56. Rec.: Przecławski Krzysztof: Wieś hinduska. Kult. i Spal. 1958 nr 2 s. 183-187. 905. RYCHLIŃSKI Jeny Bohdan: Szlak rybiej kości. Gau;ęciy syberYJskie. Wars,:awa 1956 Cz. s. 194. A. 91.5. 916. 917. 918. li 919. I 920. 921. 922. E. P o l i n e z j a 914. MALINOWSKI Bronisław: Życie s,eksualne dzikich pólnocno-za,chodn1e:j Melanezji. Miłość, małżei!stwo i życie rodzinne li krajowców z Wysp T·robrianda Brytyjskiej Nc'Wej Gwinei. Slo'wem wstępnym po';:>rzedził Havelock Ellis. 97 ryc. i rys. w tekście. Tłum. z a·ng. An· drzej Waligórski. Józef Chałasiński. Warszawa 19'57 KiW s. LIII, !i20, tabl. 85..1· mapy 2. ="i ETNOGRAFII 92.3. Z INNYMI NAUKAMf a :..:k i h u m a n i s t Y c z n e i s p o l ~ c z n (; 1. D. A m er y k a 906. DANTREPPE R. L.: SynowI,e Wuja Toma. (Sytuacja murzynów w NSA). Tł. z fra,nc. Widnokręgi 1957 nr 2 s. 81-89, ilustr. 907. FRANCISKO de Vitoria: O IndL<łch. Warszawa 1954. Rec.: Klarfkowski Alfons. Życie i Myśli 1955 nr 5/6 s. 248-251. 90S. GIEŁŻYŃSKI Wojciech: Tajemnica skarbu Sapey-Inków. Dookoł!"i Świc:ta 1956 nr 1 s. 18-19. 909. IWASZKIEWICZ Waclaw: Państwo .,idealnie zorganizowane". (państwo Inkćw). Tyg. demokr. 1958 nr 8 's. 5-6. 910. KOWALSKA-LEWICKA Anna: Kolek,cja (,.stal'ożytnośri .peruwiańskich" Władyslawa Kluge-fa). Ziemia 1957 nr 11 s. 4-5, ilustr. 911. LAS CASAS Bartoilome de: Krótka relacja o wynisZJczeniu Indian Warszawa 1956. Rec.: Czeszko Bohdan: Biskup przeciw conquistadorom Prz. kult. 1957 nr 18 s. 5, ilustr. 912. MACHOWSKI Jaoeik: Skąd po'chodzi ludność Ameryki? Poznaj Swiat 1956 nr 3 s. 42-43, ilustr. rn8Jpa. 913. NOCOŃ Rudolf H.: Dzieje, kultura i upadek Inków. Prace Etnologiczne V. Wrocław 1958 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze s. 377. ilu.str. Rec.: zab. Odra 1958 nr 28 s. 9. POGRANICZA Archeologia ANTONIEWICZ Włodzimierz: Archeologiczny Atlas Świata. Tezy ref. Spcr-aw. Wydz. Nauk Spał. PAN 1958 z. 5 s. 121-122. Uzup. Dobrowolska Maria: Uwagi o referacie ... Archeol. Pol. T. 2: 1958 z. 2 s. 155-228, mapy. Res. 1. G. - Ł. O.: Z dyskusji nad Pols'kim Atlasem Archeolocgi0znym .. 4.rch. Pol. T. 2: 1958 z. 2 s. 399-400. ARCHEOLOGIA. Etnografia. Z. 1. Poznań 1958 PWN s. 222, mapy 2. ilustr. ARCHEOLOGIA Polska. T. 1. Red. Witold Hensel. Wrocław 1957 035 s. 292, i.lus-tor,T. 2z. 1. 1958 s. 147, ibustr. T. 2. z. 2. 1958 s'. 154-400, HustT. R. 6 1954 Red. K. Maje'wski. WI'. 1956 s. 322, tabl. 2, Hust'f. R. 7 1955 IZ. 1. 1957, s. 242, Hustr. R. 7 1955 z. 2 19.57s. 269, R. 8 19.56 ,z. l. 1958 s. 291. mai?'a, ilusitr. + !S'P,istreści R. 7. BORECKY BOlrz:ivoj: Vyroba mouky a chleba v P0!ll!?ejich. Przislpieve.k k poz:nani €ikonomiky otrokarzske spole'cznosti. Listy Filologickić 1: 1953 Rec.: Kcni'k Eueniusz. Archeol. T. 7: 1955 z. 1 s. 156-158. BURCHARD Helena: Pl'zegląd piśmiennictwa z zakresu archeologii Polski za rok 1954. Sprau;. arclteol. T. 2: 1956 s. 172-182. Uzupełnienie ZIar. 1953 T. 2: S. 170-171, T. 4: 1957 s. 316-230. CHILDE V'ere Gm'don: The diffusion of wheeled venic1es. Ethnugraphischarchdologische Forsc71ungen. T. 2: 1954. R€lc.: MatJt:iSiz;ewskiJÓz;ef.Ku:art. Rist. Kult. mater. 1956 nr l S. 138--150 FONTES Al'cha'eolo;gici Pos.nanienses. Annales. Musei Archaeologi::i Pos:nani'e!1sis. Vol. 6/1955. Re'c.: Kostrzewski .JÓzef. Poznań 1956 (Centr. Zarząd Muzeów i Ochrony ZabytkÓ'w). s. 4, 230 tabl. :) ilustr. Roc.: Kostrzewski Bogdan. Studia Mat. Dziejów Wielkopal. T. 4: 1958 z. 2 S. 331-333. GARDAWSIG Aleksander, Gąsows.ki Jerzy, Rajewski Zdzisław: Archeolcgia i pradz,i'eje Polski. Re·d. Z. RajewsIki. Warsz.awa 1957 PZWSs. 227. Rec.: Walicka E. A. MÓ1dą Wieki 19.'i8 nr 2 s. 28; Z. B. Z Olchl. Wi". ków z. 5 s. 342-343. GUYAN W. U.: Einige Karten wr Vorber-eitung des Grubenhaus~<; in MitteJeuro,pa im ersten nachchristJi.ch-E,n .Jahrtausend. und einig;:Hinweise auf da,s archaologische Problem del' vólkerwandel'ung;z-eitJi.chen HaLlsformen der Schwe,i,z. Zweiundvier~igstes Jahrbuch der Schweizerischen Ges-ellschaft fLir Urg€~chichte 1952. Re'c.: Płachcińska A~1na. Archeol. T. 7: 1955 z. 2 5 202. �602 603 924. HERBST Sta·nislaw: Atlas archeologiczny atlas historyczn::. T. 2: z. 2 s. 229-231. Res. HISTORIA mundi. Ein Handbuch der Weltgeschicht-e .1:n10 Band2D. Hrsg. von Fritz Va:javec. 3. Der Aufstieg Euro,pa's. Von Giacom~) Devoto, Antonio Garcia y Bellino Raymond LanUer u. a. Bern 1934. R€lc.: Majewski Kazimierz. Archwl. T. 8: 1956 z. 1 s. 207-208. KAMIŃSKI Aleksander: ::YIaleriały do bibliografii archeologiczn'!j Jaćwieży od I do XIII w. Mat. staraż. T. 1: 1956 s. 193-273. Knlt. sad. Sum. KOSTRZEWSKI Józef: Z dziejów badań archEologiczny{;h w Wielko.pols,ce. Wrocław 1958 05'5. s. 46, ilu str. Maszkin N. A.: Iz istorii afr;kanskich g·arodow wo II-III ww n.e. Wiestnik Driewniej Istorjj 1951 z. 2. Rec.: Kotula Tadeusz. Archeol. T. 8: 1956 z. 1 s. 220-225. MATERIAŁ Y starożytne. T. 3. Red. ZdZiislaw Raj,Ews'ki. Warszawa 1958 PWN s. 377, tab I. 87, Ilustr. MATERIAŁ Y wczesnośredniowieozne. T. 4. Komit-et red.: Zdzisław Rajewski, Je,rzy Antollliewilcz, Jerzy Hali.oki. Warszawa 1956 PWN s. 231, tabI. 56, BUlstr. .MODRZEWSKA Halina: .Makrialy do bibliografi:ia.rcheologiozn~j .Maz:ows.za. Mat.u:czesnośredn. T. 3: 1951 s. 101-134. NOSEK ~Itefan: Materiały do badań nad histerią starożytną i w·czesnośr'E1dniowiecZlną md.ędzyrzl€cza Wisły i Bugu (oraz) BibliograJ.ia archeologJii międzyrze'cza Wisły i Bugu. Ann. UMCS Sect. F. v. 6: 1951 s. 3-502, ilu str. mapy. KJrat. izloŻ. Res. PIERWSZA Ses;la Archeologiczna Instytutu HistorIi Kultury MateriaInej P·olskiej Akademii Nauk. Wa·rsizawa 5. V. - 8. V. 1955. Red. Witold HElIlsel. Wrocła:w 1957 055. s. 432. POULIK Josef: Jirzni Morava, zemie dav·ny-ch Slovan,u. Brno 1950. Rec.: LeciejEWlcz Lech. Archeol. T. 7: 1955z. 1 s. 134-139. PRACE li ffiateri.ały Muz'eum ArcheQlogiaznego i EtnograficZTh€lgo w Łcd.zi. Seria archeol{)giczna. Nr 1. Red. Konrad Ja-żdżewski. Łódź 1956 PWN s. 218, tab1. 60, ilust.r. Nr 2 1953 :5. 180, mapa l, ilust.r. Nr 3 - 1958 s. 200, tabI. 2, :ilustr. RAJEWSKI ZdzIsław: 10000 lat Biskupina i oJwlic. Warszawa 1958 PZWS s. B1, ilustr. SLA VIA Anti~·.ua. Ro'cmik pOswlęc:ony sitarożytnosoiom slowiallskim. Organ Katedry Archeo,logii Polski Uniwersytetu im. Adama Micki"wicza w PQzinaniu. Red. Witold Hensel. T. 5. 1954.-1956. Wyd. 1. Wrocław 1956 Oss. s. 454, tabI. 1. m~pa 1. SPRAWOZDANIA Archeologiczne. 2. Red. Witold H€nseI. Wrocła'\.' 1956 Oss. s. 188, tabl. 1. ilustr. Archeol. 925. 926. 927. 928. 929. 930. 931. 932. 9:;3. 934. 935. ll:l6. ll37. Pel. I • ll:38.·SPIS tre·śai tomu 2 Archeologii Pols.ki. Archeo!. Pol. T. ?: 1958 z. ~ dod. s. 1-2. 939. SPRAWOZDANIA z książek i sbudiów. (Bibliografia adnotowana). Archeol. T. 7: 1955 z. 2 s. 221-222, T. 8: 1956 z. 1 s. 229-240. MO. TACKENBERG Kurt: Die Burgen de.r lausitzer Kultur. Priihistorisehe Zeitsehrift Bd. 34/35: 1949;1950. Rec.: NiesioŁowska-Hoffmann Anna. Archec/. PO:. T. 2: 1958 z. 1 s. 124-126. !141. TIHELKA Karel: Moravska unieticka pohrzebiszte. Pamatky areheologi:cke R. 44: 1953. Rec.: Gardaws'ki Aleksander. Archecl. R. 6: 1954 s. 207-209, ilust:'. 9~2. WIELOWIEJSKI Jeny Aleksande·r: Uzulpełnieni·e bibliografii archeologii polskiej za lata 1950-1951 Archeo!. T. 7: 1955 z. 2 s. 219-220. ll43. WINNICZUK Lidia: Pmca młynarza ,i Ipi,ekarza w starożytnej Grecji i Rzymie. Warszawa 1951. Rec.: Borecky Bo.rzivoy. Tł. 'zczes. E. K. Archeo!. R. 6: 1954 s. 216·-217. ll44. WIADOMOŚCI archeologiczne. Organ Państwc.wego MUZ2!umArcheo· lo.gi·cmego. Red. nacz. ZdzisIaw RajEwsk,i T. 21. Skorowidz (18721954). Oprac. J·erzy Antoniewicz Wa:rszawa 1956 PWN s. 155. 945. WIELOWIEJSKI Jerzy: Archeologia bułg.arska w lataich 1944-1953 . Archee!. T. 7: 1955 z. l s. 59-90, ilu str. mapa. Krat. Izł\lż. Res. 946. ZWIĄZEK Sc.cjaHsty1c;mych R.qpublik Raomieckich. (Stan badal1 arche1olo:grcznych). Op:rac. E. K., W. N. K.. Z. T .. S. K. Archeol. T. 3: 1956 z. l s. 278-283. 2. Językoznawstwo ll47. ATŁAS Russkich narcodnych gcwo.row ceilltralnych obłastiej k wostoku ot .Moskwy. Pod. ried. R. 1. Awalniescwa. Moskwa 1957. Rec.: Safarewicz Ja.n. Jęz. pel. 1958 nr 4 s. 312-315. 948. AWANIESOW R. 1.: O atlasie gwa.r.owym języka rosyjskiego i je·go p{)-d;stawach t€I:,retyczny,ch. Tł. z .ros. N. P-epczyńska. Por. jęz. 1958 z. 3 s. 97-110. 949. BASARA .Jan: Zróżnico'w.ani-e sema.n.tyc·zno-g€fcgrafk.zne niektórych termi'nów z budownictwa wiejs·kiegona terenie Polski. Por. jęz. 19018 z. 3 s. 110-128, ffi2iPY. 9.~0. BĄK Stanisław: Doln:--- Śląsk pod względem językowym. Liter. lli<! 1958 nr l s. 8-10. ll51. BĄK Stanisław: Gwary ludo.we na Dolnym Śląsku. Cz. 1 GłosowniC'.. Po.znań 1956 Pam. Tow. Przyjaciół Nauk (PWN). s. 129. Rec.: Karaś Mkczysła:w. Jęz. pol. 1957 nr 1 s. 64-69. ll52. BĄK Pietr: Teksty gwarowe (Wielkopolskie z pograni:cza Kujdw i z ziemi lęczycki€jl. .Jez. pol. 1956 nr 't s. 299-302. �604 953. BĄK St<J.nisłav': Z badań 'nad przeszłością dialektu śląski~go. 3. Książk", różnych ciekawych rz"C'zy ... w miastp.·czku Bieruniu. Rękopis z XVIII i XIX wieku - \\'rocław 1958 PWN s. 105. 9')4. BĄK Stani51aw: Z historii badań nad gwarami dolnośląsk.imi. Ze1.'. Nauk. UWr. Scr. A nr 5 Językozn. 1957 -z. l s. 65-130. mapa, Res Re,z. 955. STOPA Roman: Powstanie mowy ludzkiej w oświetleniu antropologii i językoznawstwa. Prz. ontropot. T. 22: 19f56 z. 2 s. 33.3-469. ilustr. tab. Rez. Sum. 956. BRAJERSKI T,adeus.z: Studia n.ad ,gwarami woj€Wództwa lubelsk.iego. (Fragm.) Jęz. pol. 1958 nr l s. 77-78. 957. DEJNA Karol: Bad.,mia wstępne n.ad "Atlas'em ,gwar ',v oj ewód ztw a k.kleckiEgO". Zesz. Ncuk. UŁ SCI'. l nauki humanist.-srp0ł. 1955 z. 1 s. 9-23. Sad. Sum. 958. DEJNA Karol: Gwary ukraińskie w tarllqpolsZJOzyźni,e. Wrocław 1937 Oss. s. 164, ma,p 9. 959. DEJNA K,a,rol: Terenowe nazwy śląskie. Onomast. 1956 z. 2 s. 103126 Res. s. 213-214. 960. DEJNA Karol: UI1zędowe ,j gwarowe pO's,t<lJci na,zw miejs,cowy~h w clkolicy Gł!:Jbczyc i RadbClrza. Rozpr. Komis. Jr:z. Łódź TN T. 2: 1955 s. 119-158. 961. DOROSZEWSKI W.itold: Studia fonety'cme z kilku wsi mazowieckich. Pra'ce Językozinawcze PAN 1955 nr 4. Rec.: Karaś Mi'eczysław: Przegląd prac z dialektologii. Jęz. pol. 1956 nr 4 s. 310-312, tab. 962. HORODYSKA Halina: Słownktwo Wa,rmiii Mazur. Hodowla Ren Witold DerOSizewski WrOlCław lP58 Oss. s. III + map 35. 963. JUDYCKA Irmina: Na,2!WYcepów i ich części ,w gw.ar<l'ch Pomorza Ma'z,e'wiwkiego. Por. jęz. 1956 z. 10 s. 410-425, tab. 964. KAMIŃSKA Maria: Nazwiska i przezwiska lUGności wieśnia~z('j w Łc,wick,iem. Onomasto R. 4: 1958 z. l s. 79-120. Res. 5-. 222. 965. KOTULSKA-SKULIMOWSKA Halina: Trudności w identyfLkacji nazwy z ,przedmiotem . .Jęz. pol. 1955 nr 4 s. 298-300. 966. KUPISZEWSKJ Władysław: Z2 słownictwa ludowego w zakres!", astroncmi,i. LU(lowe nazwy gwiazdozbiorów. Por. jęz. 1958 z. 5 s. 233245, ma,;JY. 967. KURY ŁOWICZ Jerzy: O jedności językowej bałtoslowiańskiej. Bi/d. PoL Tow. Jęzliko<:n. 1957 Z. 16 c. 71-113. 968. KWESTIONARIUSZ do badań słownictwa ludowego. Z. 1 HodO'.v;:l i świat z:wie-rzęcy. Red. WitcJd Der.oszewski. Wrocla\v Ul~8 Oss. s. 73. tabl. 115. Z. 2 Ś\via-t roślin.ny. s. :33, tab!. 129; z. 3 Technika lUc:owd s. 176. tab!. 172 z. 4. Kultura społeczna i duchowa s. 113. tab!. 3. r J ! i • 605 969. LEHR-SPŁA WIŃSKI Tadeusz: Studia i szkice wybrane z językoznawstwa słowiańskiego. Warszawa 1957 PV.lN s. 447, tab!. 1. 97U. ŁESIOW Michó.!: Czy staropolskie imię Kliment i jego ;postaci po_ chodne mogą być świadectwem ;stnienia liturgii słowiańskiej w Polsce? Onomast R. 4: 1958 z. 1 s. 131-138, Res. s. 223. 971. MAŁY atlas gwar po'lskich. (Autoreferat Reda·kcji). Jęz. poL 1958 nr l S. 1-5. &'c.: Stamirowska Zofia: Geografia językowa. Ziemia 1958 nr 4 s. 30. 972. MATERIAŁY do bibliogra£i;i słowotwórstwa ję.zyków słowiańskich. Red. Witold DCrG!szews,ki. Z. 1 Warsza'wa 1958 Uniw. Warslz. s. 68. 973. MOSKAŁA E.: Przyczynki dl) naJzewnictwa ludowego 'IV Beskidzj~ Wys;p·Qwym. Wierchy R. 24: lP55 s. 166-169, ma,py. 974. MOSZYŃSKI Kazimi-eTz: O pc'czątka,eh i pochodzeniu wyrazów ,płu;?; i płużyca. Jęz. pol. 1956 nr 1 s. 1-6. 975. MOSZYŃSKI Kazimierz: Pierwotny ,zasięg języka pra.słoiwiań.skieg0. Komitel1;red.: Witold Doroszewski iinnL WrocŁa\v 1957 Oss,s. 332, mapa 1. 976. MOSZYŃSKI Słownlctwo ludów tzw. prymitywnych. 1956 z. 15, s. 93-112. MOSZYŃSKI Leszek: SZlkic monograficzny gwary wsi Rludy 'Po,wiat Puławy. Studia Filot. pol. sław. T. 3: 1958 s. 7-60. OBRĘBSKA-JABŁOJ"~SKA Antonina: P,race nad atlas'<1mi gwarDwymi w Związku Radzieckim. Str,€'szcz. wf. Sp7'aw. Wydz. Nauk Spał. PAN 1958 z. 4. 's. 49-58. PARYSKI Witold H.: Nazwy ludowe Doliny Malej Łąki w Tatrach Onomasto R. 3: 1957 z. l s. 54-87, Hustr. mapy Res. S. 276-277. PARYSKI Witold H.: O wyraz,"ch angi.ehki'ch w ·gwara'ch s:piski~h i podhalańskich . .Jęz. poL 1957 nr 3 S. 204-206. PAWŁOWSKI Eugeniusz: Gwara iPiOd€grodzka. Wraz z próbą wyzm:3czenIa południcwe-zachedniej granicy gwar ~ąceckich. Wr. 1955. Re'c.: Karaś MIElczysław. Jęz. pol. 1956 nr 2 s. 146-152. POMIANOWSKA Wanda: W s'prawi", atlasu języków słowiańskie!'!. Por. jęz. 1957 Z. 9 s. 385-392. POPOWSKA Hanna: Z rozważańna:d dawnym za'sięgiem !kaszubszczyzny. Por. jęz. 1958 ·Z. 3 S. 126-136 REYCHMAN Jan: .Jesz'czę o gwarach polskich 'na Węgrzech. Jęz. pol. 1956 nr 4 s. 304-305. BiuL 977. 978. 979. 980. 981. 982. 983. 984. pol. Kazimierz: Tow . .Językozn. 985, SIATKOWSKI Janusz: Słowni,ctwo Warmii ,i M22JUT. BudoiWni.ctwiJ i obróbka drewna. Wroclaw Hl58 Oss, S. 140 + map 64. 986. SKUPIEŃ Andrzej Florek: Jędrzej Topór i śmierzć. (Tekst gwClrowy). Ilustr. Andrzej Łe'pkowski. Tyg. pawsz. 1956 nr 3 s. 4. 987. SŁAWSKI Frandsz€,k: Słownik etymologiczny języka polskiego. T. l A-J. Kraków 1956 Tow. Miłośn. Jęz. Polsko S. 599. �606 607 988. STAlVIIROWSKA Zofia: O zapisywaniu gwar ludowych. Ziemia 1958 nr 6 s. 23-24. 989. STIEBER Zdzisław: Atlas językQ'Wy dawnej Łemkowszczyzny. z. l. Wrocław 1956 Oss. ,z. 2 - s. 7 ma,p. 50. 990. STIEBER Zdz,isław: Główne problemy ohecnych badań nad kaszu·o·· szczyzną. Por. jęz. 1958 Z. 5 S. 201-202. 991. STOPA Roman: Problem języka pigmejskiego. (IN z,wiązku z re.eenzją artyku~ów V. van Bulek;) i O. P. Scheoosty). Lud T. 42: 1955 cz. 2 S. 738-749. 992. SYCHTA B€mard: Przezwiska u Kaszubów. Jęz. pol. 1956 nr 2 s. 97-108. 993. SYiYI0NI-SUŁKOWSKA Jadwiga: Słownictwo Warmii i Mazur. Wyd. 1 Wrocław 1958 Oss s. 120 + małP 17. 994. TOPOLIŃSKA Zuzanna: Aktualny ,zasięg zwartego obszaru dialektów kaszubskich. Rocz. gdański T. 15/16: 1956/1957 s. 393-399, mC1{Pa. Transport i komunikacja. Res. 995. URBAŃCZYK Stanisław: O Małym atlasie gw,ar pvlskich. Jęz. pol. 1956 nr 3 s. 164-172. 996. WASILEWSKI Tadeus,z: O śladach kultu 'P()Igański€!gow oo[lonomatyce słowiańs·ki€j Istrii. Onomast. R. 4: 1958 z. ] s. 149-152. Res. S. 224. 997. WOLFF Adam: Nazwy miejscowe na Mawwszu. Onomasto 1956 il.. 2 s. 69-94, Res.s. 211-212. 998. WOJTOWICZ Janina: O tzw. "kaszubizma>eh" w gwarach Warmii i Mazur. Por. jęz. 1956 z. 4 s. 145-148. 999. ZARĘBA Alfred: Forma zawołań ,na zwieTZęta jako 'PToblem ~eograf.i'i lingwistyczn.o-€tnograficznej. Ref. Zesz. nauk. UJ nr 17 Filol. 1958 Z. <1 s. 31-42, 1000. ZARĘBA Alfred: Res. O metodach i technioe badań gwarowych. Bi.HI. Pol. Tow. Językozn. 1955 Z. 14 S. 140-156. 1001. Z DOTYCHCZASOWYCH Iprac nad atlasem gwarowym Pomo.rza lewohrz.eź,nego. Oprac. E. Kamińska, J. Palkc-wska, H. Popows·ka, T. To,poliilska. Por. jęz. 195.5 Z. 10 s. 379-387. . 1002. ZIERHOFFER Karol: Bibliografia prac onomastyczmych ,polskl-ch .i Polski dotyczących z.a lata ]907-1944. Onomasto 1956 Z. 2 s. 18]209; R. 3: ]956 z. 2 s. 402-428; R. 3: 1957.1.. 2 S. 548-564. 1003. ZIERHOFFER Karol: Nazwy miejs.cowe ·pólnocnego Mazowsza. \V, 1957. Rec.: Moszyński Kazimierz. Jęz. pol. ]957 nr 5 S. 366-381. J 004. Z POLSKICH studiów slaw,istycznych. T. 1 i 2. Red. Samu~] FisZJman Warszawa 1958 PWN S. 268 i 304. 3. Antropologia I • ]005. BUNAK \V. W.: Proischożdżenije rieczi po dannym antropofogii. Trudy Inst. im. N. N. Mikłucho-Makłaja nowaja serij,a T. ]6: 1951. Re·c.: Stopa Roman. Prz. antrapcI. T. 22: 1956 z. 2 s. 651-560. 1006. BYSTROW A. P.: Proszłoje, nastojaszczeje, bud'uszczeje ,człowiek>-l. Leni:ngrad 1957. Rec.: Urbanek Adam. Kosmos :':er. A 1958 z. 5 s. 549-556, rys . 1007. CZEKANOWSKI Jan: G·od a Lechici i dowody antropologiczme. Pn. antropoL. T. 2]: 1935 1..2 s. 857-891, tab. wykr. Rez. ZsL 1008. CZEKANOWSKI Jan: Na marginesie konfer€ncji etnograficznej 1952 r. (Aproksymacja A. Wan-kego i wyniki W. Koczki). Prz. antropoL. T. 2]: 1955 Z. 2 S. 830-856, tab. Hez. Zsf. 1009. CZEKA1\TOWSKI Jan: Ostatnie przełomowe osiągnięcia antrQpologii polsk.iej. Streszez. Spraw. KUL nr 6: l. IX. 1952/31. VIII. 1953 s. 29-30. mapa. 1010. CZEKANOWSKI Jan: Podstawy klasyfikacj.i czlow-iel<a w ujęcLu sz.ko,ły lwowskiej. Prz. ant1·opol. T. 21: 1955z. 2 s. 514.-526 tab. Rez. S. 822. ZsL 's. 814-815. lOU. CZEKANOWSKI J·an: Sto lat antropologii ip01Sikie1j.1856-1956. AntrOlP'c,j,ogowiepoza ośrodk2mi uniwersy.teakimi. Wrocław 1956 PWN S. 45, tabl. 2. 10]2. CZE'KANOWSKI Jain: Sto lat antro,po1oogH'Polskiej 1856-1956. Ośrodek lwowski. Wrocław 1956 PWN s. 69, tabl. 8. 10]3. CZEKANOWSKI Jan: WY,I1~kizastosowani,a różnych metfJd typologiza>eji w perspektywie metody ilościowej. Prz. antropol .. T. 2]: ]955 Z. 2 S. 915-967, tab. Rez. Zsf. \0]4. CZERNYSZEWSKI Miko·łaj: Za,sada antrolPo1ogilczna w filozofii. Tłum. 'Z ros. Kazimi.erz Błes.zyński. Wstępem opatrzył Henryk Holland. Warszawa :]956 PWN 's. XIX, 146, tabI. 1. 101.5. DOKLADAL Milan; An.thro!polffietrie Hluczinian'0'u. Brno 1953. Rec.: Czekano,wski .Jan: List 010 Milall1a Dokladala. Prz. antropo! .. T. 23: 1957 z 1 S. 195-]96. 10]6. DOKLADAL Milam: Cz€s.koslnvenska anthropologickil bibliografie 1945---,]954.Brno 1955. Rec.: Dzierżykraj-Ro-galski Tadeusz. Czlow. 1~' Czasie i Przestrz. 1958 z. 2 s. 109-110 . 1018. DZIERŻYKRAJ-ROGALSKI Tade.usz, Modrzewska Krystyna: Z badań nad 1!Jdnością osady kaszubskiej Jastarnia. Rocz-i Akad. Me,'. Bialyst. R. 2: 1956 S. 59-75. tlah. wykr. Krat. sod. Sum. 1019. GODYCKI Michał: Sto lat arntropolo;gii polskiej. 1856-]956. Izydo •. Kopernkki. Wyd. 1. Wroclaw 1956 PWN s. 40, tabl. 1. 1020. GODYCKI Michał: Zan's antropometrii. Warszawa 1956 PWN S. 380. nusti. �609 608 1021. HENZEL Tadeusz. iVIichalski Ireneus.z: Podstawy klasyfIkacji człowieka \V uję::i~ ... Prz. antropol. T. 21: 1955 z. 2 s. 537-562, tab. Rez. s. 842-826. Sum. s. 816-818. 1022. JASleKI Brcnislaw: Sto lat antro,pologii pC'bki~j. 1856-1956. Ośrodek krakcwski w latach 1908-19~6. Wyd. 1 Wrocław 1957 PWN s. 61. tab!. 2. 1023. J. C.: "Yearbook of Anthropology" () nauka·ch antropologicznych w Polsce. Prz. anLropcl. T. 23: 1957 z. 2s. 542-548. 1024. KAPICA Zdzisław: SZlkice z antropologii historyt:mej Po·lski i ziem oŚ1ci<:'llnych.Cz. 1. Serie neolityczne. 'Vyci. 1. Łód;i: 1958 PWN s. 191':i. tab!. 3. 1025. KÓCKA Wojciech: Zagadnienie etnogenezy ludów Europy. Wrocła·.\' 1958 Oss. s. 296 + tab!. 5, maip 3. 1026. MICHAL'3tKI IrelleciS.z: Cha,rakterySltyk.a antropologicma ludno,ści dorZ/Elcz.aKwilu. Łódż 1957 PWN .5. 107. 1027. MI~ZKIEWICZ Bruncn: Struktura antropologiczJ11a Mazurów. Wrc)claw 1956 PWN s. 63. 1028. PRZEGLĄD Antr.o;;clogicz.ny. Organ PolSJkiego Towarzystwa Antro pologioz:n.ego i Polski.ch Zalkładów Antro;pologii. T. 21: 1955 z. 2. Z albumem (51 kart). W,rcclaw 1956 PWN s. 509-994 + tab I. 51; T.21· 1955 iZ. 3 Wr.ce1aw 1956 s. 997--1204 ilu str. tabI. 50; T. 21: 1955 z. 4 I'v·:rocłarw1956 ~ 1207-1498 Hmtr.; T. 22: 1956 z. 1 Red. Adam Wrz.;J~'€Ik.W,rocł2w 1956 PWN s.. '326, il'UStr.; T. 22: 1956 z. 2 Wrcdaw 1957 s. 329-6£5 tabl. 8, ilus'tr.; T. 2.3: 1957 z. 2 Red. M. Godyc:ki Wrocław 1957 .5. 253-276, oilustr.; T 24: 1958 z. l Wrocław 1958 s. 423, tabl. 10. Hus/tr.; T. 24: 1958 z. 2 W,rocła·w 1958 's. 431-639. taJ':;!. 4, ilIUlS'tr. 1029. PRZEGLĄD piśmienni-ctwa zagranirc·znergo. (Antropo.logia). Prz. antropo!. T. 23: 1957 z. 1 s. 197-206,z. 2 s. 495-510. 1030. REICHER Michał, Syl.wanc.wic7. Witold: Sto lat antropologii polskiej. 1856-1956. Ośrodek wHeńskri. Wrocław 1956 PWNs. 20, tabl. 1. 1031. SIKORA Paweł: Zdje::Cie an,trcr:;:rologi'czneŚląska. Pow,iat Tarnowski·! Góry. Wrocław 1956 PWNs. 120. 10:32. STOŁ YHWO Kazimierz: Sto lat antropologii pols};:~ej 1936-1956. Benedykt Dybowski. Wrodaw 1957 PWN s. 40, tabl. 1. 1033. STOŁYHWO Kazimierz. Jasicki Bronislaw, Sikora Paweł: Zdjęcie antropologi'czne Ślą.ska. Pcwiat rybnicki. Wrocław 1956 PWN s. 560. 1034. TARŁOWSKA Lu<:yna: S'kład antropologiczny Kmpiów. Ann. UMCS Sec. C v. 10: Hl55 s. 117-155, tab. Rez. Zsf. 1C-35.THE AiVIERICAN Anthropologist A. 1948-1955. Re·c.: KociołEk Stanisław. Myś!. tHoz. 1956 nr 5 s. 213-217. 1036. TREŚe XXII temu "Przelądu Antropologicznego". Prz. antropol. T. 22: 1956 z. :2 s. 678-685. Tekst również w jęz. ang. ros. WIERCIŃSKI Andrzej: Dziedziczenie typu antwpologicznego. Wrocław 1958 PWN s. 72. WIERCIŃSKI Andrzej: Zagadnienie pobytu Gotów na ziemiach polskich w świ€r~le danych antropologii. Prz. antropoL T. 21: 1955 z. 2 s 892-914, tab. Rez Sum. WOKROJ Frar;dszek: Publikacje otrzymane w latach 1953-1954. (AntrOlpologia). Prz. antropol. T. 23: 1957 z. 1 .s. 217-245. WOKROJ Franciszek Ludwik: ReHkty ludności pomorskiej-nadJbałtyckiej w świetle antropologii. Czcow. w Czasi.e i PrzesLrz. 1958 z 3 s. ] 23-128, Bustr. tab. 4. G~ograiJa i krajQZnarwstwo a) demogr.af,ia. antrOjpogeogr.afia 1041. BARTNIK T., Radzimowski H.: Analiza wskażników demograficznych gminy Czerwil1sk w latach .1930-38 i 1946-54. Zdrow.e pu!;!.. 19:56nr t: s. 280-285, tab. wykI'. 1042. CZARSKI Andrzej: Model i puchną'ce mia,sta. (Odpływ ludności wiejsJde,j d,o miast). Tyg. demokr. 1958 nr 7 s. 1, 4. 1043. DOBROWOLSKA Danuta: Wieś i miasto. Migracja ludnoś<:i wiejskiej do Krakowa w larlach 1880-1939 i społeczne kh funkc,;e. Pr. Mat. etnogr. T. 10: 1957 z.. 2 s. 207-239. 1044. GEORGE Pierre: Perspektywy grEQgr.afkzny·ch badań ludności. Tł. z franc. Marcin Rościsz€'wski. Prz. geogr. 1956 z. 4 s. 765-773. Sad. B. Michc'Wski. Sum. W. Dzi~duszycki. 1045. GIEYSZTOROWA Irena, Ładogórski Tadei\1S'z: W sprawie nowych badal1 nad zaludnieni'E'm dawnej Polski. Kwart. Hist. kult. mater. 1958 nr 1/2 5<, 45-60, tab. Sum.s. 134-135. J 046. JELONEK Adam: Zmiany ,w st.r'u;ktur.ze rpłci i wieku ludności w BolSJC~ w lata'ch 1946-1950 . .Prz. geogr. 1958 z. 3 s. 439-459, rlab. wykr. mapy. S·od. B. Michałowski. Sum. Zofia Wrzesz,cz. 1047. KONIECZNY Józef: Wymowa ślubnego kobierca. (Regionalne pochod.l\€'nie małż.eństw w gromadzie Pszczew, pow. międzyrzecki). Ned· odrze 1958 wyd. spec. paźd.zierni,k s. 10, ilustr., tab. 1048. MAJDAŃSKI Walenty: Mit o tężyź'nie ludnościowej Polski. (Zagadni€'nie demografic.zne). Hemo Dei 1957 nr 2 s. 236-247 tab. 1049. MODRZEWSKA Krystyna: Długość trwania życia wczes,ncśredniowiecznych mieszkańców Podlasia. Czlow. tv Czasie i Przestrz. 19.38 z. 2 s. 65-72, tab. 1050. NAPŁYW lt.:dności z~ wsi do miast. Nowe Drogi 1956 nr 2 s .. 104, tail. 1051. NOWAKOWSKI Stefan: Adaptacja ludności na Śląsku Opolskim. Poz. 1957. :l9 Lud, t. XLVI �610 611 Rec.: J. G.: Ikgained terri tori" ,.: - a sociologist's paradise. Pol. Per·· ~)Ject. 1958 nr l s. 85-87 oraz w mutacji franc. Perspect Pol. 1052. PAWELCZYNSKA Anna: Z podróży naukowej do Paryża. (Francuski Instytut Badania Opinii Publicznej i Instytut D€mografii). Życic' Szk. uyższej 1057 nr 3 s. 66-68. 10.~:l. POUFNY memori"ł niemiecki z wku 1937 o położeniu powiatu głoę·owskiego. Tłum. i do druku przygotował Józef Stępczak. (Przedmowę napisał Bohdan Gruchma:n). Poznań 1958 Wyd. Poznański·e s. 83, tabl. 6. map.4. 1054. SPIS tablic statystycmych. (Rozwój demograficzny i gospcdarc.z~· woj. poznallskiego). Rocz. Rady Nar. Poz. 1957 s. 107-16:1, tab. 105:1. STASIAK Andrzej: Rozwój dEmograHozny Wrocławia w XIX wiek •.1. Ś!qs. Kwart. hist. Sobótka 1958 nr 2 s. 267-:303, ta.b. wykI'. Inh. s.36(1. 10.%. SLASKI Kazimie,rz: Zaludni,snie pUSZICZ PoLski Zachodni~j ,w okres~e do XIV w. Roczniki Dziejów Spolecznycll t Gospodarczych T. XVI: 1954. Rec.: Dąbrowski Henryk. Studia Mat.. Dziejów Wiclkopoi. T. 4: 19f.n z. 2 s. 425-421i. 10:17. TSCHERNIK Ernest: Die Entwic:k!:ung del' serbische'l1 Bevo!kerung von 1832-1845. Eine demographische Untersuchung. Berlin 1954. Reoc.: Vielrose Egan. Kwart. Hist. mater. 1957 nr I s. 141-143. 10.58. VIELROSE Egcon: Ludność Polsk:od X do XVIII wieku. Ku;art. Hi.n. Kult. rl/ater. 19:17 nr 1 s. 3-49, tab. Krat. sad. s. 195-197. Sum. s. 199-201. 1059. WACH Wladysław: Z zaigadnieó ludnościowych wojewód·zt\va olsztynskiego. Kom-y maz1tr.-wanll. 10;;8 ·nr 2 s. 154-163. 1060. WOJEWODZTWO oIs,ztyńskie \\- liczba'ch. Warmia i Mazury 19;;8 nr 4 s. 27, tab. 1061. :GABOKLICKA Anna: Dyskusja nad zagadnieniami demografii histocr-yc:nnej. Ku..:art. hist. 195B nr 2 s. 649--651. b) krajoznawstwo (atlasy, m"py, Polski Atlas Etnograficzny prz€'W'odniki) p. 38. 1062. ATLAS świata. Przewod. kol. red. Zbigniew Brunner. Warszawa 1958. Rec.: Drz'ewiecka Zofia. Prz. geodez. 1958 nr 9 s. 363-364. 1063. CZVivIINSKA A,. Ja,chnis !VI.: Plock i okolice. Warszawa 1956 S. i T. s. 87, mapa l, ilustr. 1064. DOROSZ Kazimierz: Indie - kraj i ludziE'. Warszawa 19:15 WP s. 68. ilustr. 1065. DUNIN M.: Przez Afganistan, Pakistan i Indie. Tłum. 3 ros. Anto;li ZaJęski. Wyd. 2 Wars.za'\va 195f; WP s. 284, .ilustr. GODLEWSKI Air,ksander Lech: Tahiti najpiękniejsza. ),Iapk' i fotografie aut.ora. Warszawa 1957 WP s. 249. tabl. 8. HOLlVISE!\i Sverre: Poll:nezyjski pasat. Tłum. ze szwedzkiego Witold ~owicki. Warszawa 1957 'skry s. 210 tab!. 3. HORNIG Aliri'd: Góra św. A:;t1y i jej okolice. Wierchy R. 24: 1955 s. 89-98. ilustr. tab. HOUDEK Ivan: Osudy Wysckych Tatier. Wyd. 2. Slovtour 1951. Rec.: J. R. Wierchy R. 24: 1955 s. 236-2.38. JANISZEWSKI Michal: Geograficzny atlas Polski. Warszawa 1957 PPWK s. 28. JAROSZ Stefan: Krajobrazy Po,lski i ich pIerwotne fragmenty. Album). Wyd. 2. Warsza,wa 1956 B i A s. 443, mapa 1. JASIENICA Pnweł: Kraj nad Jan,gtse. Warszawa 1957 Cz. s. 237. KOCHANSKI \Vitold: Przegląd wydawni'ctw turystyczno-krajoznawczych. Świet!. 1957 nr 7/8 s. 20-21, ,!lustr. KONTEK Wacław: Notat,ki Z podróży do Indii. Warszaiwa 1956 LSW s. 181, ilustr. KOWALCZEWSKI Sylwester: Góry Świętokrzyskie. Przewodnik t1lrystyczny. Wyd. 2 Warszawa 1957 SiT s. 186, ma;>y 2, ilustr. KOWALSKI Wadaw: Dolina wielki·ch jezior mazurskich. Przewodnik t1lTystyczny. Wyd. 2 Warsza,wa 1957 SiT s. 143, maip,a 1. KRYGOWSIG Władysław: Bieszczady. SzkiCowa mapa szlaków ,turystycznych. Wars.z.awa 1956 SiT, maipa. LESZCZYCKI Stanisław, Winid Bogodar: Bibli,o,grafia geo-grafii polskiej. 1945-1951. WspólpTa<c. Regina Fle,szarowa (i linni). Wa'rszaw8 1956 PWN s. 219. LUNDQVIST Eric: Dzicy to my. Tłum. Zoeszwedzkiego Zygmunt La!1>oW!sk,i. PrzeIPisy OIpr,ac. Robert S till'er. Warszawa 1957 PIW s. 337. ;VIACULEWICZ Witold: Udział Polski w wykonaniu międzynarodow?j m2:py świ;ata. Prz. geodz. 19.'57nr 3 s. 110-113. MAPA krajoznawoza Polski. Warszawa 1955. Rec.: Tymows.ki Janusz. Prz. geodz. 1956 nr 4 s. 158-159: Kotarski Stefan. Wied=a i Życie nr 7 s. 503. MIĘDZYNARODOWE Seminarium Geograficzne w Aligarh w lndiaJC'h. Poznaj $wic;t 1956 nr 5 s. 14, ilustr. MOSKALA Edward: Pieniny. Szkicowa ma'pa sZilaków turystycznych. (Lato). Warszawa 1956 SiT mapa. NAOKOŁO świata. Krótki ,informator geograficzny. Oprac. i teksty: W. Lipiński (i inni). Mapki oprac. Lech Ratajski. Warszawa 1957 Iskry ·s. 540, map 19, tab!. 5, ilustr. PARYSKI Witold H.: Tatry Wysokie. Przewodnik taternicki. Cz. 3. Młyni<:ka Przełęc.z-Krywań. Warszawa 1956 SiT s. 208, i1ustr. PODRĘCZNY atlas świata. 2. Austria, Belgia. Dania, Francja. Grecja �613 612 Holan<lia, Hislllpania, Irla'ndia, Jugosławia. Kraje skandynawskie, Luksemburg, Polska, Portugalia, Szwaj-caria, Wi.elka Brytania, Włochy. Krajobrazy. Oprac. L. Ratajski Warszawa 1956 MON k. 8 formatu B:i w obwolucie zawierającej mapy. 1087. RUTKOWSKI J.: Gorce i Beskid Sądecki (część zachodnia). Szkicowa mapa szlaków turystycznych. (Lato). Warszawa 1957 SiTł 1088. RZEPA Zbigniew: Zlemie polskie w latach 1864-1914. Padziatb 1 : 800000. Warszawa 1955 W. Kart. m<1Jpaśc-ienna. 1089. SAYSSE-TOBICZYK Kazimier,z: Na szczytach Tatr. (Album). Wa-:szawa 1956 's. 224. 1090. SIMO W., Madiey B,: W Tatry Słowackie. I nformatOlr. Wyd. 2. Warszawa 1957 SiT s. 50, mapa 1. 1091. SOBAŃSKI Marian: Wisła. (Album). Warszawa 1956 SiT s. 188. 1092. SPIS treści rocznika (mies .. "Poznaj świat"). Poznań Swiat 1958 nr 12 dod. s. 1-4. 1093. STASZEWSKI Józef: Mapa rozmieszczenia ludności. podziałka 1 : 22 000 000, Warszawa 1957 PPWK, mapa ścienna. 1094. SUROWIECKI W2Wrzynaec: Czy Gepło był(} rz€·ką? Fragm. ks,iążki "O rZJeka'ch i splawa-ch kaj<1JkówWielkiego Księstwa Warszawskiego". Opra'c. Wanda Han-elt. Ziemia 1957 nr 2 s. 15, 31, ilusrtr. 1095. TROCZEWSKI Zbigniew, Antoniuk Jakub: Białystok i ok,oli'ce Przewodnik informatclr. Białystok 1956. Re'c.: Pi.erwszy po wojnie. Swiat i Ludzie 1956 nr 43 s. 2, i.lustr. 1096. TYMIENIECIO Kazimierz: Ziemie ,polskie w starożytności. Ludy i ,kultury najdawniej&De. Poznań 1951. R€,c.: Sułowski Zygmunt: Dzieje Polski starożytnej. Zesz. nauk. KUL 1958 nr 2 s. 93-102. 1097. WIKTOR JaJn: Pieniny li Ziemia Sądecka. Kraków 1956 Wyd. Lite- ra,ckie. Rec.: Urban Mairia: Konirontacj.e. Kierunki 1956 'nr 27 s. 10. 1098. WILGAT Krystyna, Wilgat Taceusz: Woj€lwódz.two lubelski,e. Ma,;:J3 turystyczna. Podziałka 1 : 400000. Warszawa 1957 SiT. 1099. WILGATOWA Krystyna, Wilgat Tadeusz, Gawareoki Henryk: Województwo lubelskie. Przewodnik. Warszawa 1958. Rec.: Harhala Iren.a: N<lwo~ci wydawnicre o Lublinie i Lubels.zczyźnie. Bibliot. lubeL 1958 nr 112 s. 23-24. 5. Historia a) historia wsi, histo:ria gospodarcza, osadnictwa, historia prawa 1100. ANTONIEWICZ Włodzimierz: Początk,i Państwa Polskiego w J.VIałopolsce z8Jchodn:ej w świ£otle prac wykopalis'kowych. Stresz,cz. pracy. Spraw. Wydz. Nauk. spot PAN 1958 z. 4 s. 18-30. ~ 1101. BARANOWSKI Bohdan: G09p<ldarstwo chlopsk.ie i folwarczne we wschodniej Wielkopolsce w XVIII wie,ku. Warszawa 1958 PWN s.265. 1102. BARANOWSKI B<lhdan: Rozwój gospodarki folwar-czno-pańszczyź,nianej w województwie łęczyckim i w:;-chodn1ej części \Vo;ewód.ztwa sieradzkiE,go do ,połowy XVII wieku. Zesz. nauk. UL Ser. l Nauki hum.anL,t.-społ. 1955 z. 1 s. 81-103, Res. Sod. 1103. BAUMGART .Jan: Bi'2Ji;agrafia hist<lrii polskiej. Za rok 1955. Wrocław 1958 055. s. XXVII, 307. 1104. BIERNACKA Maria: Kamiep',czyk nad Bugiem _. osada flisacka (ad końca XIX do połowy XX w.) E.'tnogr. pol. T. 1: 1958 s. 364-366. 1105. BIŁGORAJSKI Frandszek: Pamiętniki o sprawie 'chłopskiej w 1863 r. Przygc1tował do druku, wstępem i ;przy,pisami opatrzył Stan.isła",v Szcrotka. Wrocław 1956 Oss. s. 138. \0106. BOENIGK Jan: Minęły wieki a myśmy ostali. Wsrpomnienia. Warszaw'l 1957 LSW s. 304, m3Q'a 1 ilu str. 1107. BOROWIAK .Jaln: Stan pe'siad8,nlia go,SlPodarstw chłopskich w królewszczyz.nach ;powiatu koniński'ego na schyłku XVIII w. Rocz-i Dziejów srol.-gcsp. T. 18: 1956 s. 239-287, tab. Res. Rez. 1108. BORTKIEWICZ Filomena: Nadzi,ały i powinnooci cMC/pów ,pańszczyźnianych w dobrach ;prywatny'ch K.rólesrtwa PolskJiego. Warszawa 1958 PWN s. 234. ].\09. BRENTJES Bur·chaI'd: Untersu.chung€fn zu,r Ges,chichte des Ffluges. I. Bwnzezeit. IT. Neolithikum. III. Wissens'chafthche Z,eitschrift der Martin Lutherunivers;,tat Halle--Wittenberg. R. 2: 1952/3 z. 10; R. 3: 1953/4 z. 1-2. Rec.: Podwińska Zod'ia. Kwart. Hist. Kult. mater. 1956 nr 1 s. 125-131. 1Ul. BRONICZ Stanisł'aw: RolnJ.ctwo Wisi Siołkowice Stare i Nowe w XIX i :XX w. Etr.cgr. rol. T. 1: 1958 s. 150-161, ilu stil". 1112. BUCZEK Karol: Uwagi o 'Prawie ;chłopów do ziEmi w Po,lsce piastowskiej. Kwart. hist. 1957 nr 3 s. 86-99. Res. s. 294-295. Sok s. 288-290. 1113. BURSZTA Józef: MarteI'liały do techniki ::\płmvu rzecznego na Sani" i średni'ej Wiśle z XVII i XVIII w. Kwart. Rist. Kult. mater. 1955 nr 4 s. 752-782, ilustr. K,ral. sod. s. 824--825. Sum. s. 828. 1114. BURSZTA Józef: Od .osady skwiańslkiej do wsi wspókzesnej. O tworzerriu się krajobI'laZJu osadui'czego ziem polskich i rozpl'1nowań wsi. Biblioteka PO:Jularna Polski,€lgo Tow. Ludoznaw'czego. Tom 1. Wrocław 1958. Rec.: lVI.K<lm. Odra 1958 nr 28 s. 9. IllS. BURSZTA Józef: S.połeczeńst\vo i karczma. Propinacja, -karczma i sprawa alkoholizmu w sp<lłeczeństwie polskim w XIX wieku. Warszawa 1951. Hec.: Hejnosz Wojciech. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 794-795, �615 614 1116. 1117. 1118. 1119. 1120. 1121. 1122. 112:~. 1124, 112:1 CIESIELSKA Karola: Osadnictwo "olę:derskie" w Prusach Królewskich i na Kujawach w świ€tle kontraktów os.ad-niczych. Studia MOl. DZiejów Widkopo!. T. 4: 1958 z. 2 s. 219-236. Zsf. CHOMIN iVIichał: Kobieta u dawnych Prusów. Warmia i Mazuru 1958 nr 6 s. 26-27, i1ustr. DERESIEWICZ Janusz: Handel chłopami w dawnej Rzeczypospolitej Warszawa 1958 KiW s. 317, il'.!str. DŁUGOSZ WłCldysław: Dąbrowa drzewiej. (Sytuac.ja na wsi rzeszo"""skiej w XIX w.). Zycie kult. Ziemia rzesz. 1956 nr 1 s. 7. DOBROWOLSKA Danuta, Myrcik-:.\!Iarkowska Danuta: Zróżnicowanie klascwe i zawodowe wsi Siclkowice Stare i Nowe od pol'lwy XIX \,. do 1955 r. Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 117-149. FILIPOWIAK \Vladysła"..v: Materialy d·o osadnictw3. Wolinian w ,oku:s:e wcz€snośrednicwie'cmym. Mat. wczesnośredn, T, 4: U)56 s, 225-·232, ilustr, ma'py, Krat. sad. sum. FRANCZIĆ Mirc3ław: Technika młynó\v wodnych w Polsoe w XVI i XVTI \V. K1natolni.k Histor;; Kultury Material.n.ej R. 1954 nr 1/2. RE~.: Łuczak Czesiaw, Hoc:::-i Dziejów spoL-gasp. T. 16: 1954 s. 42fł-433. GARDAWSKI Aie:,sander. Gąsowski ,j·erzy, Raj€.ws'ki Zjzisław: Archeologia i pradzieje Polski. R.ed. Z. Rajewski. Warszawa 1958 PZWS s, 227, ilustr. GOLDBERG Jc~kJUb:OsadnioCtwo olęderskie w dawnym woje'wództwi·? łĘ<0zyc.kim i s:izradz!dm. Zesz. nauk. UŁ Ser. 1 Nauki humanist.-:>po!. 1957 z. 5 s. 67--110, tab, R€z. Sum. JAŻDŻEWSKI Kon""o.o: Kultura rybaków gdanskich \V w. XII i XIII w świ<Eltlebadal'! wykc,paliskowych 1948-l[):':1. Roczntk Gcla1iski 13: 1954. RE'c.: Let:lej€wicz Lech, Sluc/io cia Dzi.ejow WielkU/.JO!. PO/llOrza T. 1: 1935 z. 2 s. 301-30.3. 1126 .. JOST0WA Wanda: Wędrówki zarobkowe górali podhalań:5.kkh, Wierchy R. 24: 195:i 5, 141-153, ilu str. mapa. 1127. KALABINSKI Stanisław, Tych Feliks: Walki chłcpów Królestwa. Polskie'go w rcvvolucji 1905-H107, T. 1. sty('zeń - wl'zesieó 190.'). Warszawa 1958 PWN s. XXIII. 1. 127. 1I·~8. KERSTEN Adam: Chlopi pols~'y w walec z naJ8Zd€m szwedzk'lln, 1655-16~6. vVarszawa 1958 PWr\ S, 243. 1129. KIEŁCZE\'v'~KA-ZALESKA :\I'"ria: O powstaniu i przkClbraż€mu kształtów wsi Pcmorza Gdans1<~ego, BISKUP Marian: Osady na prawic' polskim na Pomorzu Gdańskim w pierwszejpolowie XV \\1. \Varszawa 1956 PWN s. 224 ilu str. i mapy 2. Rec.: Wrzoszk Antoni. Prz. qeo>;r. 1956 z. 4 !c. 828·-330. Rec.: Tymi"'niecki Kazimierz. Rocz-i hist. R 24: 1958 s. 408-420, Tomczak Anc!rz·'j. Zap. hi~;. 1956 z, 4 s. 94.-99. GórSKa Krystyna. Kwart, lIlater. 1957 n~ 3/4 s. 64.3-648 tab. 1130. KlETA :vlieczy,:iaw: Zniwaprzed 2 tysiącami lat. Wieśet Hist. KuJr. 1958 nr .')1 s. It KOSTHZEWS,O ,JÓZ€f: Kultura łużycka na Pomorzu, Poznail 195!l PWN s. 4.35, tab!. 3, map 4, ilustr, II :32. KOWALSKA-LEWICKA Anna: Hand€l wiejski na Podhalu w drugi€j połowi€ XIX i wpo:cząt.kach XX wieku. Kwart. Hi.~t. Kult. mater, 1957 nr ? s.. 305-314, m8ipa, R€z. s. 416-417. 11:n. KRUPO\VA Hanna: Kilka szczegółów orali i znaczeniu sołtysów na PomorZJu Gdańskim od XV do XVIII 'N, Wiad. hist. 1958 nr :ł il:3l. s, 228-229. 1134. Władysław: Wrz€nie rewolucyjne na wsi ,polski'ej w latac~ Warszawa 1957 LSW s, 236, ilustr. LESIŃSKI Bogda'n: StanowisIw kobiety w ~clskim prawie zi.emskim do :połowy XV wieku. Wroclaw 1956 s. 210, LEWICKI Tadeusz: Litzike Konst.a,ntyna Porfiro:genety i Biali Serbowie w j::ółnocnej Polsce. Rocz-i hist. R 22: 1955/1CJ56 s, 9-:l4, Krat. sod. Res. ŁOWMIAŃSKI Henryk: Podstawy gosp;odar'cze formo'wania się pansb; -:lowiańskich, Warszawa 1953 s. :398, 1 nlb. Re'c.: Tymieniecki Kazimi,Ef;z, Początki państw slowiańskl.ch w na· świetleniu gospodarczym. Rorz-i Dziejów spcl.-gosp. T. 16: 1954 s, 9-50. Res. Krat. iz!oż. ŁOW:VIIAŃSKI H"nryk: Zagadniero.de roli Normanów w gene'zie ,pailstw słowiańskich, Warszawa 1957 PWN s. 202. MAZUREK ZoIla: Sytuacja e!konomiczna i ",połe'cma na wsi lubelskiej po r€formie uwłaszczenilQwej 1864 r. Ann. UM.CS Soct. F v. 9: 1951 s. 211-252, tab, JVIĄCZAK Antoni: Folwark pańszczyzmany a wieś w Prusa,ch Króle',"iskich w XVI/XVII wieku, Prz. hist. 1956 z, 2 s, 353-:łCJ2. tab Re;;. s. 456-458. Rez, s. 449-452. Rec.: Caclwwski Stefan. Zap. hist. 1957 s. 1/2 s. 215-228. ODYNIEC Wacław: Z bada!'! nad rozwarstwieniem \\isi na Pomorzo.l w XVIII w. Ku:artaLnik Historyczny R. 62: 1955 nr 4/5. REC.: Cackowski Stanisław. Zap. hist. 1957 z, 1/3 s, 215-228. ORŁOWSKI J,: Os,adnictwo i budcw:1ictwo mieszkalne na Sląskl1 do XIII wieku na tl€ ca12ści oo:;zarów Polski i terenów p.rz.v!egł~·ch. Kra,ków 1955. Hec,: Tyszkiewicz Lech, Sobótka 1956 nr 3 s. 462-470. PIASCIK Fra:-:;:isz2k: Osadnictwo w puszczy kurpiowskiej, WarszawJ Rc'c.: Dąbrcwski Henr~·k. Rr:c-: hist. R 24: 19~8 s. 426-429. KUSZYK 1917-1919, 1135. 11:36. 1137. 1139. 1140. 114J. 1142. 1143. 1144. 1939. i I I II Ii if ~IJ q,li,1 ! Ii Ii 'I !!Iil,1 IIl!: " �616 1145. PIERADZKA Kn'styna: Walki Słowian na Bałty'ku w X-XII wieku Warsza'wa 1953. Rec.: Delimat Tadeusz: O genezIe łodzi klepkowych na Pomorzu. Lud T. 42: 1956 cz. 2 s. 782-785. 114.6. PODWIŃSKA Zofia: Badania nad hiistorią goo'podarstwa wiejskiego w Polsce. K1Hlrt. Rist. Kult. mater. 1957 nr 3/4 s. 698-699. 1147. RUSINSKI Władysław: Dro.gi rozwojowe folwarku pańszczyźnianego. Prz. hist. 1956 z. 4 s. 617-655, tab. Res. s. 829-831. Rez. s. 823-8f21S 1148. RUSSOCKI Stanisław: Z zagadnień spornych "wolności kmiecej" na Mazowszu od XIII do XVI wieku. Prz. hist. 19S8 z. 2 s. 261-277. Res. s. 4.43-4.44. Sad. s. 438-439. l149. SIERADZKI Józef, Wycech Czesław: Rok 1846 w Galicj.i. Warszawa 1958 PWN s. 488, mapa 3. U50. STRYCZEK Jan: Chropsldm piórem. Warszawa 19S7 LSW s. 498 tab!. 1. 1151. STUDIA i materiały do dziejów Wielkopol~kj i Pomorza. T. 4. Z. 2(8) REId. nacz. Zdzisław Kaczmarczyk. Po!znań 1958 PWN s. 463, mapa l. 1152. STUDIA i marteriały do hiSJtorii kultu,ry wsi ,polskiej w XIX i XX w Zajęcia pozarolndcze. Współdziałanie gospociar'cze. Red. Kazimiera ZawistowLcz-Adamska. Wrocław 1958 0&5. s. 436, tabl. 6, mapy 3. dlustr. 1153. STUDIA i materiały z dziejów Śląska. T. 2. Red. Kazimierz PQpiołeik WrOCław 1958 Oss. s. 691, tab!. 2. 1154. STUDIA śląsk~e. Seria nowa. T. 1. Red. Seweryn WysŁouch. Wrocław 1958 Oss. s. 280, m<llpy 2. L155. SZAFLIK Józef Ryszard: Wtórne lokacje ·na łanac:h 0pusz;czOO1ych w Po.]soe w XV i XVI wieku. Ann. UMCS Sect. F. v 7: 1952 s. 171200. Res. Rez. 1156. SZYDLOWSKI Jerzy: Uwagi 'o Ipierwotnym osadn1ctwie Sd.ołkowk Starych. Etnoyr. Pol. T. 1: 1958 s. 103-108, ffi<llpa. U57. ŚLADAMI dawnych kultur. Od Wołgi diOOceanu S'!J1Okojnego.Tłum z ros. HEInryk Harland. Warszawa 1958 PWN s. 463, tab!. 15, ilustr. 1158. ŚLASKI Kazimierz: Zaludnienie IPUSm:Z Polski Zachod.niej w okre,ie do XIV w. Rocz-i Dziejów spol.-gosp. T. 16: 1954 s. 51-94. Krat. izłoż. Res. Il59. ŚRENIOWSKI Sta:'li,sław: O .,zarobkowaniu" 'chłopów pańswzyznlanych w Królestwie Po1skim w latach 40-tych i 50-tych XIX wieku. Kwart. Rist. R. 63: 1956 nr 4/5 s. 159-179. 1160. ~RENIOWSKA Krystyna: Sprawa ehlopska w XIX w. na ziemiach polskich w okres,iE' re1'orm uwłaszczeniowych. Warszawa 1958 PZWS s. 38. 617 1161. SRENIOWSKI Stanisław: Uwłaszczenie chłopów w Polsce. Warszawa 1956 PWN s. 424 tab!. 11. Rec.: Pieniewicz Stefan: Prz. /list. 1957 Z. 3 s. 584-590. 1162. ŚRENIOWSKI Stani3law: Wieś polska wpolowie XVII w. Warszawa 1957 PWN s. 43. 116:~ ŚRENIOWSKI Stanislaw: ZnacZienie prZJE''Clnówkaw ekonomice przed\;wlaszczeniowej. (Królestwo Polskie w ;polowie XIX wieku). Prz. hist. 1957 z. 3 s. 525-551. 1164. TOPOLSKI Jerzy: GOSipodar3two wi·ejskie w dobrach arcybiskupstwa gni.eźni£'ńskiego od XVI do XVIlI wi€Jku. Poznań .1953 PWN s. VIII, 434, ilustr. ll6S. TYMIENIECKl Kalzimierz: Folklor 'czy histor,ia? Rocz-i hist. R. 24: 1958 s. 439-449. , ,. I I 1166. TYMIENIECKI Kazimierz: Ziemie p,oIskie w staroźytnośd Ludowej i kultury n aj d c:: w niej s.ze. Poznań 1951. Ree.: Antond€,wicz Wlodzimder.z. Archeo!. pol. T. 1: 1957 s. 215-231. 1167. WAKAR Andrzej: O po·łsko,ści Mazur i Warmii w dawnych wiekach Warslzawa 1958 WP s. 53. 1168. WARĘ2AKJan: Osadnictwo kasztelanii Łowickiej (1136-1847). cz. I Łódź 1952. Rec.: Kamiński Adam. Rocz-i Dziejów spoL-gosp. T. 16: 1954,s. 447451. 1l69. WIKTOR Jan: Pieniny i ziemia sądec~a. Wyd. 2 IU'ZUp. Kraków 1953 WL s. 386, ilustr. 1170 ZAJ1\CZKOWSKI Stanislaw Marian: O tzw. osadach siłuźebnych na dawnyc.h ziemiach łęczy'okklj .i s.ie;radzkiej. Zesz. Nauk. UL Ser. 1 Nau.ki humanis1t.-społ. 1957 z. 5 s. 5-20. R,ez. Sum. 1171. ZAJĄCZKOWSKI Stanislaw Mari,an: Służba wojskowa chłopów w Pols.ce do p:>bowy XV wieku. Wrocław 1958 Os's. s. 151. 1172. ZINS Henryk: Polożenie ludnościchlapskiej na Warmii. w pierws~j połowi-e XVI w. Kuartalnik Historyczny R. 1955 'nr 4/5. R,ec.: PoUa,kówna MarZiEma. Studia do Dziejów Wielkopol. Pomorz'" T. 2: 1956 z. 2 s. 532-536. b) Dzialacze ludowi. etnografow.ie 1173. BANACH AndrZJe;j: Ociepka, malarz dnia siódmego. Kraków 1958 WL s, 146, tabl. 7, ilustr. 1174. BARANOWSKI W.: Działacz .n.iestrudzony. (Nekr.) Wieś wspólcz. 1957 nr 1 s. 165, ilustr. Ziel. sztand. nr 13 s. 3: Wincenty Baranows·ki nie ż~'je Nekr.) Zif!/. sztanc/o nr 12 s. 1. ,. " ii,· I ! 1.1 i �618 117.~. BARTOK B.: KODALY Zoltan: Bartok jako folklorysta. TI. Muzyi..:o 1956 nr 1/2 s. 33-40. 1176. BĄCZKOWSKI Konstanty: :Y1ąż stanu Kaszub (Aleksander :\1"ajkowski). Pcmorze 1957 nr 11/12 s. 1-2, ilustr. 1177. BEKKER Józef: Kartka z życiorysu Ks. Ściegiennego. Ku;art. Inst PeL-Radz. 1956 r:r .3/4 s. 109-115. 1178. BIGOS J.: i GENTIL-TIPPENHAUER Wandc: Józef Bigrs. Pol. s,1 lud. 1957 nr 1 s. 25-32 ilustr. 1179. BOENIKG ,Jan: O przyjacielu (fragrr:.enty ',\·spomnieri). (Jerzy Lan..: na1.J,czyciel j::clskiej szkoły na Mazurach). Mazury i Warm.ia 1955 nr 7/8 s, 177-182, ilust.r. 1180. BEONIGK Jan: Ws.pomnienia o ,Józefie Bauerze (nau,czycielu i dzi<3łaozu polskim na Warmii i Mazura-ch). Rzeczywistość 19.16 nr 4 s. :J. ilustr. 1181. BOŻEK Arka: Pamiętniki. Wstępfmorpatrzyl Edmund Osmańczyk Ada,ptacja Hteracka: Antoni Sylwester. Przypis:-'oprac. Alojzy Targ Katcwice 1957 Śląs'k s. 349, t.ab!. 1. Rec.: Orzechcwski Marian. ŚLąsk. Kwart. hist. Sobótkcf, 1958 nr :: s. 324-330. lVT:lchalek l\'raria. Ar'ka Boż€-k, syn ZJemi Ra-ciborskhj Ku'art. opal. 1958 nr 1 s. 82-£6. ilu.str. 11e~. BUJAK F. FRANCISZEK BUJAK (1875-1953). (NekT.) C. r. Soc. Sc Wro-claw v. 8: 1953 s. 139. ING LOT Stefan: Francisz.ek Bujak. Dzia .. lalność naukowa i pedagogiczna. Spr, Wroci. TN T. 8: 1953 dod, ~ s. 1-15. Franci,s:z,ek Bujak: man of lSc1enoe <lind teacher. C. r. Soc. Sc. WrocI. v. 8: 1953 s. 82-84. 118:3. CHOCISZEW~KI Piotr, MAKOW~·.KI Jerzy: .JÓzef Chodó1Ze-wski z.a:;;omniany p.i,sarz lud,o,wy. Notry Tor 1956 nr 8 s. l. 1184. CHODAKOvVSKI Z. DOŁĘGA - MASLANKA Julian: ZOTian D:)lęga-Choda:kowski (W 130 rcC'zr;icę śmierci). Kwart. Inst. Pol.-Rad? 19.55 nr 3 s. 180-191. ZGORZF.LSKI Ozesław: Z d.Zliejów sławy Zodana DołE:gi-Chodakowskiego. Pam. Slow. T. 5: 1955 s. 110-136. 118;;. CICHY J. KUBALSKI Zdzisl"w: Jc.n Cichy .,Król Polaków (Wspomnienie pośmis:rtne). ZI('1.. sztand. 1958 nr 2 s. 4, ilustr. W. S.: Pi·erwszy wśród równych. (J:~n Cichy). Nac1odr.zc 1958 \Vyd .. "pee listc:pad/grudzień s. 7, ilu str. 1186. CIERNTAK .Jędrzej: Zaborowska nuta. Oprac . .Jerzy Zawieyski. Warszawa 1956. Rec.: ST. K. Ośw. (IOTOS/ych 1957 nr \'2 s. 106; CIERNIA1C Mieczysław: Z Łęczycy do Gusen. Ziemiq lęcz. 1957 nr 6 s. 4; 1\'1AKARUK Jan: Jędrzej Ciernial;:, Por. BibLiot. 1958 nr 1'2 s. 35-33: :VILECZKO Franciszek: ..Z" wsią swoją rodzinną żył ... " (Dz,iałalno::ić' .Jędrzeja Cierniaka1. ZieL sztanc1. 19.17 nr 58i59 s. 8, ilu.str.; MŁODOŻENIEC Stanisl2\v: Wspomnienie o Jędrzeju Cie,ni":";u. Orka 19.;:~ :lr In. s. :3: PIGOŃ Stanisłav.': Za\\'zięt:-, entuzjastC1.: (JE,'orzej Cie!'- 619 niak). Fragm. książki "Na drogach i manovicach kultury ludowej" 1957 nr 4 5.3, ilustr.; SPAt"l'DOWSKI Anteni: Czytajmy .Jędrzeja Cierni3ka. Praca ,~u;ietl. 1957 nr 8 s. 29-:'\4, ilmtr. ] 127. CZEKANOWSKI .J.: GAJEK Józef: .Jan Cze,:a!lowski ja1{o etnJg.nif. ?rz. (mU'opoL T. 21: 1955 z. 3 s. 1010-10S0, llustr. Rez. s. 1034--105.5. Sum. s. 1049-1050. 1188. WOKROJ Franciszek: 50-leci~ yromccji do-kt-orskioej prof. ora .Ja.u Czekanowskiego. Życie Szk. wyższej. 1957 nr 7/8 s. 93-96. i189. CZUŁA lVI.: K.OBYLAŃSKI .Józef: Ws~omnienie o Macieju Czule chł.o';)s.kim dziennikarzu i działa·ezu. Orka 1958 nr 29 s. 3. ilustr. 1190. DEJWOREK Bolesław: Władysław Kojder. Tlu"tr. Paul Wojtyn:l Wieści 1957 nr 28/295. 4, ilu str. 1 HI l. DERDOW~KI J. H.: POGORECZ'>fY .Józef: Odsłonięcie pomnik~\ J. H. Derdowskiego. Studia Mat. Dziejów Wielkopol. T. 3: 1957 z. 2 s. 345-:146; .JAROSZ De:roo.wski. Kaszebii 1957 wyd. spe.c. nr 2 s. l. ilu str. 1192. GAJEK .Józef: Oskar Kolberg :jako etnograf. Lud XLIT <: :~5-49. (p, 1201) 119:;. GŁADYSZ Antoni: .Jan Dz.ier;:oń. Psz,c;zelarz o świat'Jwej .sławi". Katowice 1957 Śląsk s. 56; ReC'.: Ku;art. 0):01. 1956 nr 3 s. 3-24: GŁADYSZ Antoni: 20 talarów kary za. slowaprawdy o Śląsku. (Nie~nana karta z życia Dz.is·rż.onia). Głosy .znad Odry 1956 nr 3 s. 2, i1ustr.; GŁADYSZ A'.ntc'ni: Przeciw p'ru'ik.iC'mu bez'porawiu. (Z życia Jana Dzi.erżonia). Glosy znad Odry 1956 nr 18 ~. ~; K. N.: Jeszcze raz o nazwisku znakomitego pszczelarza Dzierżonia. Ję·z. pol. 1956 z. 5 s. 369-370; 1957 nr 5 s. 382-383. ] 194. GŁOWACKI Witold Włodzimierz: Aptekarz .Jan K. Semhrzycki -pisa'n~ dz·iala-cz mazurski. Farm. Pol. 1957 iT .3 s. 73, 75-76. 10]95. HAJDUK Ryszard: W oC'zach Gestapo. Ivlaterialy do arslslztOW'31i d:zliałaczy polski'ch na Śląsku O:;;-ols:kim). Kn:art. opal. 1958 nr :~ s. 134-153. i196 . .JAN Baczewski. (1890-1958). (Nekr.) Warmia i Mazury 19.18 nr '1 S. 30. 1197. KAJKA M. AG: Skandal nie t.ylko w Ogródku. (O utworzenie muzeum lVIiehała Kajki). Swint 1958 nr 33 s. 9, il ustr. ATLAS Stefan: Dos:-<: trenów - cza, pracować. (Po u;:oczystościach st:.lłecia urodzin Michała Kajki). (Sprawy kulturalne woj. Olsztyli .. ski€go). Praca. śu·ieU. 1958 l'!r 10iU s. 7-9; E. M.: P.cwszednie życie Michała Kajki. Warmia i Mazury 1958 nr 6 s. 30. i1ustr.; JA vVORSKI Kazimierz An::lrzej: W O!sz.tynie i gdz:" indziej. (Jnau~:;:!'acja ro~,:l poświE;conego :\Iic!1aiowi Kajce). Kamena 1958 nr 19 s. 2, 6; KAJKA pc€ta ziemi mazurskiej. Warmia i I'v1azll.ry 1958 nr 8 s. 2, ilust~ .. LEKKI Adolf: Gdzie clTZsl b:Cl"- pełni znowu s:~aż. '\' setną roczWieści I. �620 nicc: urodzin Nlichała Kajki. Kamen.a 1958 nr 18 ~. 1-2, ilustr.; SUKIERTOWA-BIEDRA WINA Emilia: Kajkowa krzywda. Warmia i Mazury 19.56 nr 10 s. 2, ilu str. SUKERTOWA-BIEDRAWINA Emilia: Moje wspomnienia o M. Kajce. Warmia i Mazury 1958 nr 6 s. 7-9. ilu~tr. 1200. KAPENIAK Józef: Ród Gą'>ieni·ców. Warszawa 1954. Re'c.: W. K Wierchy R. 24: 1955 s. 223. 1201. KOLBERG O. GAJEK Józef: Oskar Kolce,rg jako et.nograf. Lud T. 42: Hl55 'C,Z. l s. 35-48,cz. 2. Sod. s. 964-967. Sum. s. 976-978; ARMON Witold: Zainv.or,ewwania O. Kc-lberga folklorem litewskim Lud T. '12: 1955 cz. 1 s. 431-445, mc,pa; DELIMAT Tadeusz: Stosunek Oskara Kolberga do kultury wsi i jej ,przem:,an. Lud T. 42' 1955 cz. 1 s. 49-68; GAJEK Józef: Reedy,cja dzieł Kolb€lI'ga. Liter. Lud. 1957 nr 1 s. 22-23; GLAPA Adam: Wpływ Łuż.y,czanina Smolerja na prace Oskara Kolberga. Lud T. 42: 1955 cz. l, s. 421-424; GŁADYSZ Mil:'czysław: Silesia,na w teka,ch O. Kolberga. Lud T. 42: 1955 cz. l s. 307-331; MALINOWSKI Tadeusz: Arche'ologia w dzń.ełach Oskara KoLberga. Lud T. 42: 1955 cz. 1 s. 446-453; KOWALSKA-LEWICKA Anna: Podhale w tekach Oskar,a Kolberga Wierchy R. 24: 1955 s. 160-161; OPTOLOWICZ Janusz: "Lubelskie" O. Kolberga. Lud T. 42: 1955 cz. 1 s. 216-248, mapa; SOBISIAK Walerian: Mater,Laly Oskara Ko]'cerga .Q ludow,ej kulturze materialnej wsi w:elk0))ohkiej w świ.p,Ue ź.ródo€ł rękcl'9iśmien.nych XVIII w. Lud T. 42: 1955 cz. l s. 143-199 SZYFELBEJN Zofia: Próba oceny wartośei materiałów Oskar,a KolbeiTga dla badań nad kulturą materialną Kurpiowszczyzny. Lud T. 42: 1955 cz. 1. s. 264-293; TRAWIŃSKA Maria: MazKlw'~zeStare w świetle bada(j Osk:t,ra Kolberga li. badań wspóJ.czesnych tego terenu. Lud T. 42: 1955 'oz. 1 iS. 249-263: TURCZYNOWICZOWA Ma.ria: Badania 'etnograficzne Oskana Kolberga na obszaI"z,e Wielkiot'go Księstwa POZinańskieg'O. Lud T. 42: 1955 cz. 1 s. 200-215, mapa; WOLSKI Krzysztof: Badania O. Kolberga w dorzecZJU średniego Sanu. LlIcI T. 42: 1955 ·cz. 1 s. 294-306, małPY: ZIELINSKI Jan: Oskar Kolberg. Ziem;a kiel. nr 4 s. 3-4, Bustr. 12G2. KONINSKI K. L.: KUDLIŃSKI Tadeusz: Człowiek samotny. (Wspomnienia o Karolu Ludwiku Konills'k'im). Tyg. powsz. 1958 nr 11 s. 5. 7. ilustr, 1203. KORZYCKI Ant::mi: O Sylwestrze Wojewódzkim (zało7.ycielu Niezależnej Partii Chło;pskiej). Orka 1958 ni' 50 s. 3. 5. 1204. KOSTRZEWSKI Józef: Jan CZE:kanowski jako badacz etnogenezy Słowian. Prz. antropol. T. 21: 1955 z. 3 s. 1035-10.'37. Rez. s. 1057. Sum. s. 1051-1052. 1205. KOWALSKI W. (jw): Władysław Kowalski. Tryb. Ludu 1958 nr 352 s. 8. ilustr. (Nekr.) Tryb. LudH 1958 nr 350 s. 2: Zmarł Władysław 621 Kowalski Nek~·.) Zarzewie 1958 nr 51 s. 2; IGNAR Stefan: Przemó/Wienie nad trumną zmarłego. Zie!. Sztand. 1957 nr 13 s. l, ilustr. 1206. KRZĄSZCZ W.: WARDASOWNA Maria: U Walentego Krząszcza. Przemiany 1957 nr 17 s. 2. 1207. KUNZENDORF Anna: Człowiek i eksponat. (Wystawa poświęc0ina Krzysztofowi Celestynowi Mrcngowiuszowi w Muzeum l\lazurskdm). Mazury i Warmia 1956 nr 1/2 s. 32. 1208. LIETZ Zygmunt: Plehiscyt na Powiślu, WarmLi i Mazurach w 1920 r Warszawa 1958. Rec.: Oracki Tadeusz: Nowa książka o plebiscycie. Warmia i Mazury 1958 nr 3 s. 24-25. 1:1.09.LOMPA J'.: Pośpiech Leokadia, Pośpiech Jerzy: Bibliografia Józefa LamPY. KwartaLnik Opolski 1957 nr 3. Rec.: Wilczek Stanisław. Zaranie śląs. 1957 z. 1/2 s. 130-132; Lubosz Bolesław: Nadzieje i radości. (Działalność Józefa Lompy). Przemiany 1957 nr 26 s. 3, ilustr. Dubiel Ludwik: Józef Lompa - pionier etnografii I{::olskiej na :::'ląs:ku. Kuart. opal. 1957 ,nr 3 s. 23-48. 1210. LUD ,po:sk,i w walce o wolność i s'cojalizm. 1 rok s,Z1kółpolity·cz,ny.cłl. Cz. 2 Warszawa 1956 KiW s. 124, tab!. 16, ilUlstr. 1211. L YŚ Wladysław:: Powstanie chocholowskie. W !lO rocznkę 18461956. Warszawa 1956 LSW s. 53. 1212. MACHA Y Ferdynand: Chlap siewcą światła. (O Piotrze Borowym). Znak 1958 nr 'i s. 831-841 Res. s. 871-872. 1213. MACUREiK J. Z. W.: 30-1ec:e pracy nalukcwej ,prof. Józefa Ma'curka (oraz) Bibliografia ,pracy. " Prz. Zach. 1955 nr 9/12 s. 304-308. 1215. MAKOWSKI Jen;y: Igna,cy Lyskowski (W 70 rccZJnicę śmierd). Z tradycj.i walki o pols,kość Pomorza. Nouy Tor 1956 nr 26 s. 2. 1216. MALEWSKA Z.: GAJKOWA Olga: Zofia Malewska. (Nekr.) oraz Wykaz prac. Lud T. 42: 1'935 cz. 2 s. 884-888, ilustr 1217. MALLEK K.: KOZIELECKI Józef: "Jest dąb nad l\1ukrem". (Działalność s,połe,cznai pedagogiczna K. Małłka na zi,emi mazurskiej). Glos Naucz. 1958 nr 17 s. 2. 1218. MAREK Franciszek Antoni: Ks Norbert Bończyk. Pooeta ,i rpatriota. Opole 1957. Prezydium Woj. Rady Narodowej. s. 165, ilustr. 1219. MOST Władysław: Paweł Oszelda, bojownik Wiosny Ludów. Wierchy R. 24: 1955 s. 83-88, ilustr. 1220. MOŚCICKI H. J., Radlak B.: Walkli chłcrpskie w Królestwie Polskim w rewolucji 1905-1907. Wybór materiałów i dokumentów. Warszawa 1956 KiW s. XII, 181. 1221. NECEL A.: Zwardoń Andrzej: Agust.yn Necel - dobry rybak i ... pisarz. Odra 1958 nr 5 s. 5. 1222. NITSCH K.: OGRODZIŃSKI Władysław: WarmiJ1sko-mazurski jubileusz Kazimie'rza Nitscha. Rzeczywistość 1956 nr 9 s. 2--3, ilustr. �623 622 1223. PATKOWSKI Aleksan.der: W holdz.iEodla ziemi rodzinnej. Wstępam: poprz2dzili: Sbn.isła\\i Arnold i Piotr Bana,czkowski. \\'2nzawa 19'i3 LSW s. 317, tabl. l, ilustr. 1:!~4 PLANET ORZ .j',: FIKUS Jan: ,Józef Planetorz - bojownik [) sprcl\\ '; ludu Opolszczyzny (W31pomnie!1\e pośmiertne). Ziej. Sztand. 1956 nr t8 s. 4. 122~. HO!VIBOWSKI Aleksander: WOjny ciomcw!Ć nauczyciel" z Lubsz~' (W 160 !'·ocznicę urodzin Józefa Lampy). Nou:c SY[fn. 1957 nr 26 s. 2. 122f:i. SĘDZICKI Francisz'2k: Jestem Kaszubą. Warsza\va 1956. nec.: Krmieńsi<a Anna. Książka dla Ciebie. 1956 nr 4-:. 6. Czewicz A.: "Jestem Kaszubą". Przed).:olc 1956 'nr 7 ·s. 3. 1227. SIKORSKA Halina: Kaszubski Kordecki (Z obrony PucKa 16;;6 r.) KClszebi! 1958 nr 7 s. 4. 1228. SKUZA W. J. B.: Wojciech Sku.za - ,postępowy poeta i radykalny działacz chłopski. Zie!. Sztand. 1956 nr 44 s. 7, ilustr. ; Binczak Józef: O Wojciechu Skuz:ie. Wieści 1957 nr 16 s. 6, ilustr. 1229. SMOLEŃ .J. JAKUBIEC Ig'nacy: Jan Smoleń wierny syn wsi ,polskiej. Wieści 1958 nr 21 s. 3, 7,ilustr. 1 nc. SOLARZ J.: DEJWOREK Bol~slaw: Solarz w Szycach Wieści 19~-;nr 3 ·S. 3-4; SOLARZOWA Zoiia: Rozmowa o Igna'cym Solarzu. Rczm. przepr. Stanisław Ziemiak. S).:óldz. produk. 1956 nr 48 s. fi. 1~31. STELMACHOWSKA B.: KUTRZEBA-PO.JNARO\\'A Anna: Prof. dr Boż~'na Stelmachowska. (Nekr.) Etnogr. pot. T. l: 1958 s. 367-369. ilustr. 1232. SUKERTOWA-BIEDRAWINA Emilia: Uczczenie Je:-zego Lanc,\ w P'iasutnie. Studia do dziejóu' Wielkopol.-F'omol'za T. 2: 1956 z. 1 s. 351-352. 12:3;3. SULIMA Stefan: Warmiński "Tatko" z Gietrzwałdu. W 30 rocznicę zgonu Andrzeja Sam:ulowskiego. Olsztyn 1958. Pojezierze s. 48. t.abl. 16. 12:l4. SYGIETYŃSKI T.: DOBROWOLSKI Stanislaw Ryszard: TadelL? Sygietyński. W 1 rocznicę zgonu twórcy ,;;\JIawwsza". Życie Warsz. 1956 nr 119, s. 2, ilustr. ] 235. SZCZOTKA S.: BURSZTA ,Józef: Prof. dr Staniolaw Szczotka. Chlol.) góral i uczony. ::'ucl. T. 42: 1955 cz. 2 s. 879-884; Piw8rski Kazimierz: Stanisław Szczotka. (Wspomnienie pośmiertne). Studia dr) dziejów Wielkopol. i Pomorza T. 1: 1955 z. 1 s. 349-353 1236. ŚLASKI Jerzy: Dług ciągle niespłacony. (Ruch o,poru na Kaszubach;. Kierunki 1957 nr 34. s. l, 8, ilustr. 1:13"/. WALLIS S.: LIGĘZA Józef: '3tanislc;w Wallis. etnograf Górnego Śląska. WspomnienQc pośmiertne. Zoranie Ślqsko 1957 z. 1/2 s. 96--103, ilustr. 1:<'38. WO\VRO .l'.: KOZIKOWSKI Edward: Wspomnienie 0 .Jędrzeju Wo\\,- rze. Prclca śu:ktl. 1957 nr 1 ::. 20-28. ilustr. nr :3 s. 24-29. ilustr. Seweryn Tadeusz: Żywot i d<ielo pcw5inogi beskidzkiego .Jędrzej:, Wowry. Poj. Szt. lud. 195(; nr :3 s. 131-157, ilustr. 1239. WYSOCKI Alfons: :vIaksymiliar; Bukowski Kaszuba działając.,· na PD\viślu K;;szebe 1958 nr l.'i s. 3, ilustr. 1240. WYSZOMIRSKI Kazimi,rz: Dzio:laC? ludowy. Ziel. S,1(1nd. 193'; Dl' 40 5. 4. 1241. ZEGADLOWICZ Emil. Kozikowski Edward: O .Ję::lru~ju Wov.... rz" snycerzu beskidzkim. W,:pomnienia, szkice. \vie-rsze i opowiadania. Warsza-\oI.·a 195? LSW s. 192, tab1. 18. c) Wal~i klasowe 124:2. AN'DHUSIKIEWICZ Janusz: Sabala w pc,\\,stan;c: chochołcwskim Od A do Z 1956 nr 8 s. 2, ilustr, 124:3. BARANOWSKI Bohdan: Położenie i walka klasowa chłopów Vi kró!e',vszczyzn.ach woj. łęczyckiego w XVI-XVIII wieku. 'Varszawa 1956 LS\Vs. 1%. i244. BARA:.I\'"OW.:':KI Bohdan: Z Q'Z!{'Jow antyfeudaln~'ch ruchów chłopskich na Podlasiu. (Walka oehło'p6w sura:skich z feudaln~'m 'udskiem w XVI-XVII[ wieku). WarsiZlawa 1953. Rec.: Przyboś Adam: Rocz-i Dziejów spo1.-gosp. T. 16: 1954 s. 470472. 1245. BOGATYŃSKI Wiadysław: Walka chlclpów z UoCi5ki€'!TI szla'cheekim w Polsce w XVII i XVIII wi€l~u. (Do,kum€lntacja historyezna do malpy znajduj(lcej się na wystawie "Historio: wsi" w Muzeum EtnografLcznym w Kra·kowie). Kraków 1955 Muzeum Etnografi,czne s. 82, mapa l, iklt5tr. Ree.: LopuszafJski Bolesław. Wlerchy R. 25: 1956 s. 288-289. Kraków 1955 Muzeum Etnograficzne s. 82. mapa 1, ilustr. 1246. BRODOWSKA HeIe'na: Z badań ruchu chłopski,ego na tereni,e gmin wi,€\jskkh w okrę·gu łódzkim \V ·okresie rewolucji 1905-1907 r. Zesz.. Nauk. UL s.er. 1 Nau.ki Huma,nisL-Spol. 1957 z. 5 s. 157-174. Re!z. Sum. 1247. BURSZTA ,Józef: Zbiegostwo chłopów znad Sanu w I ćwiNoCi XVIII wieku. Rocz-i Dziejów spoc.-gosp. T. 17: 1955 s. 55-84. tabl. mapy. Res. Sok. 1248. FILONIK Adam: Podlas,ie w ogniu. (Powstanie chłop'ski·e w XVII w.) Świat i Ludzie 1956 nr 5 s. 2. 1249. FOLTA Wladysław: Ws't:omnienia z walk młod.zi€'ży chłopskiej. WarsczaW8 1956. Iskry s. 301 ilustr. 1250. STANISZ Tadpusz: Wiciowe wspomnienia. Naw. tyg. 1956 nr 44 s. 1. 3; T . .J.: ~ie tylko historia. Nou:e Drogi nr 11/12 s. 151-154. Rec.: BarcikO\vski Kazimierz. W'.pomnienia uczestnika. Wieś wspó!cz. 1957 nr G;8 s. 182-185: L. :\1.: Lewą marsz. Nowa kult. nr 11 s. 11. , , �624 1251. GIEROWSKI Józef, Mic:halkiewicz Stanisław: Wystąpienia chłopów w NiemQdlińskiem w 20 latach XVIII wieku. Studia Mat. Dziejów Sląska T. 1: 1957 s. 7-79, tab. 12.52. GRAD MiE'czysław: J'zieje <:hkpskliej walki. Drogi przemian spolecznych w Woli Dalsz,e) Warszawa 1955 LSW s. 202, ma,pa l, ilustr. 1253. KULA Witold, Leskie~iczcl\Va .Tanina: Źródła do dziejów powstania c:hlOiPÓWszawel.skich w 1769 r. Teki arch. 1957 z.. j s. 228-333, tab. 1254. KURASIŃSKI Jan: Bunt łęczyckich flisaków. Ilustr. Marian WiSniewski. Zie7nw lĘcz. 1957 nr 4 s. 2. 1255. KUSZYK Władysław: Wrz,enie r€l\volucyjne na wsi polski.Ed w lataei1 1917-1919. Warszawa 1957. Rec.: Kuźmiński Tadeusz. Z pola Walki 1958 nr 4 s. 344.-351. 1256. KUŹlVlIŃSKI Tadeusz: Chłopi w ,wal-ce o ziemię i wł,adz.ę. 1918-1919 Warszawa 1957 WP s. 77, ilu str. Rec. Misiuna Władysław: Rocz-i Dziejów spol.-gosp. T. 18: 19;jti s. 376-377. 12'57. LABUDA Gerard: Rozruchy pomo'rsk'im w r. 1651. Studia 1956 z. 1 IS. 9-28. chłopskie na PQgral1iczu wielkopolsko .. do Dziejów Wielkopol. Pomorza T. 2: 1258. LESZCZYŃSKI Józef: Chłop śląski w walce z kontrrefo,rmacjq w drugiej połowie XVIII stulecia. Kwart. opal. 1958 nr 2 s. 104-133, 1259. LESZCZYŃt::KI .JÓzef: Przyczynki do dziejów walki klasowej chłopów górnośląskich w 'piElrwsz,ej połowi€ XVIII w. Kwart. opoL 1956 nr 4 s. 46-56. 1260. MADAJCZYK Czesław: Walki chłopów polskich w latach trzydziestych. Warszawa 1956 WP s. 53. 1261. MELICHERCZIK Andrej: Juraj Jfmoszik. Hrdina pratifeudalneho odcoja slovenskeho l'udu. Praha 1956. Rec.: BrroZCl\Vska Ter,esa. Liter. lud. 1957 nr 1 s. 46-48. 1262. MICHALSKI Stanisław: W obronie szkół wiejskich. (Z dziejów walki chłc,Pów 'inauczy'Cie1.stiWa wc,jEwództwa poznańs.kiego o demokratyzację s,zkół powszechnych w okresie międzywoje'nnym). Rocz-i his t. R. 23: 1957 s. 607--631, tab. Res. 1263. MOLENDA Jan: Carat i klasy posiadającE: w walce z rewolucją 1905-1907 r. na wsi polsk1ej. Przegląd Historyczny 1955 nr 1-2. RE'C.: Pi€,trzak-Pa:włcwska Ioena. Rocz-i Dziejów spol.-gosp. T. 18: 1956 s. 378-380. 1264. MURA \\l:SKI Ryszard: Z walk chłopskich w okręgu łódzkim w j 905 r. Za u:oln. lud. 1955 nr 12 s. 4-5, 'iJustr. 1265. NAWROCKI Sta.nisław: Zaburzenia chłQPs'kie w rpowiecie ostrzesZiowskim w lataich 1848-1849. Rocz-i Dziejów spol.-gosp. T. 17: 19.'i:i s. 85-110, tab. Res. Sok. 1266. NOWAK Kazimierz: Strajki i wystąpienia chłopów w latach 193(}- T 625 1934 w Małopolsce. Prz. His!. 1958 z. 3 s. 510-529. Re.>. s. 642-643. Sod. s. 636-63'1. 1267. ORACKI Tadeusz: Echa rewolucji 1905-1907 na Mazurach. Hist. 1957 nr l s. 43-47. ORZELSKI Henryk: Z przeszłości Białostocczyzny: Kurpie przeciw feudałom. Świat i Ludzie 1956 nr 20 s. 2. PETERS Stanisław: Antyfeud8.lne bunty chłopskie w XVIII wieku. Now. tyg. 1955 nr 48 s. l, ilu str. PIEPRZYK Józef: Gdy chwała boża r-osła na krzywdzie ludzkiej. PrzyczY:1€lk do 'pcwstania chłopów wielko;p<llskLch w 1651 r. Nou:y Świat 1956 nr 15 s. 3. PODRAZA Antoni, Roztworowskii Emanuel: Materiały do sytuacji na Ukrainie Prawobrzeżnej i ruchów hajdamackich lat 50-tych i 60-tych XVIII w:eku z kc.re3Qcndencji .Jerzego Wandatina Mnis2JCha. Prz. hist. a9E6 z. 1 s. H3-160. POPIOŁEK Oswald Stefan: Bunty chłoc..JskLena Górnym Śląsku d::J roku 1811. Wyd. 2 Wars.z.awa 1955. R€c.: Żychowski Marian. Ku:art. hist. R. 63: 1956 nr 1 s. 203-20ł; Bieniarzówna .Jalnina. Rocz-i Dziejów spol.-gosp. T. 17: 1955 s. 304-307. ROGALA Władysław: Organiz.a,c;e społ-eczn€ ,i gospodarcze ws,i Wielkopolskiej ter'2nem walk klaso'\vych w latach 1919-1923. Studia do dziejów Wielkopol.-Po7norza. T. 1: 1955 z. 2 S. 179-208. ROGALA Władysław: Źycie i walka wsi Wielkopolskiej :w latach 1919-1925. Wars,zawa 1956 LSW S. 186. Re'c.: Rocz-i Dziejów spol.-gosp. T. 18: 1956 s. 289-313 tab. Res. Rez. SIERADZKI Józef, WyoE1ch CZ,€sław: Rok 184.6 w Galicji. Materiały źródłowe. Warszawa 1958. Rec.: Gałaj Dyzma. Materi,ały o 'chłopskjm bU!Dcie 1846 ooku Wie'; wspórcz. 1958 nr 10 s. 138-143; Kieniewicz Stefan. Prz. hist. 19.53 z. 4 s. 797-802. SULEWSKI Wojciech: Jan Neczaj (dowódca oddziału hrubieszowskic:h po.wstańców w 1863 1',) Przyjaźń 1956 nr 14 s. 10. SZABLIK .Józef Ryszard: Poj,ożenie i walka klasowa chJ.QlPóWwe wsiach staros.twa parcz'ewskiego w XVII wieku. Ann. UMCS Sect. F v. 9: 1954 s. 179-210. Rez. Zsf. SZEla Jakub: Pięć prac o Jakubie Szeli. Przygotował do druku i wstępem opatrzył Czesłal\V WyoE'ch. Warszawa 1956 LSW s. 160, tabl. 1. Rec.: Tyrowkz Marian. Rocz-i Dziejów spcl.- gasp. T. 19: 1957 s. 471476. SZCZOTKA Stanisław: Zab'urz.enia chloplSkie w Białostocczyźnie (1861-1£69). Warszawa 19:.'.3. Rec.: Żychowski Marian. Kwart. hist. R. 63: 1956 nr 1 s. 206. TOPOLSKI Jerzy: Poloźenie i walka klasOI\Va chłQPóW w XVIII w. Nauka 1268. 1269. 1270. 1271. 1272. 1273. 1274. 1275. 1276. 1277. 1278. 1279. 1280. 40 Lud. Konst. t. XLVI �626 1281. 1282. 1283. 1284. 1285. 1286. 1287. 1288. w d08rach a,c~·biskups.twa gnieżnienskieg(l. Warszawa 1956 P\V!\ s. 301. Rec.: Żytkowic:z Leonid. KwaTt. Hist. 1958 nr 1 s. 145-152. TOPOLSKI Jerzy: Walka chłopów podlaskich w przeddz:en i w czasi.€ insurekcji kościuszkowskiej. Rocz-i Dziejów spol.-gosp. T. 18: 1956 s. 109-130. Res. Recz TRUDZIK Zbigniew: Pierwsze powstanie ludowe \V Polsce (10381039). SprQw. Wrocl. TN T. 8: 1953 S. 65-68. TYROWICZ Ma,rian: Potomkowi'e J. Andmlsikiewicza z Chochołowa. Wierchy R. 24: 1955 s. 214. WARCHOLIK Stanisław: Odgłosy ruchów ·chłopskich w Bocheńskiem \\i polowi.€ XVII wieku. Kwart. Hist. R. 63: 1956 nr 1 s. 167-173. WĄSICKI Jan: Przyczynek do dziejów walki klasowej "olędrów" wsi Chmielinka w latach 1793-1806. Studia Mat. Dziejów Wie/kopol. T. 4: 1958 z. 2 s. 73-83. Zsf. W DWUDZIESTOLECIE w.ielki'ego strajku chłopskjego 1937-1957. Warszawa 1957. Rec.: D. G. Wieś u:spólcz. 1957 nr 6/8 's. 178-181; (ms): Książka {) strajku chłopSlkim. Zie/. Sztand.nr 66i67 s. 6. W dwudziestą rc.cz:nicę strajku chłOlp·skiego. (Dokumenty). Życie Warsz. 1957 nr 193 s·. 3, 5, iłustr. WILLAUME Juliusz: Położenie wł·oŚiCian iantagon.izm klasewy w Gośc1eradowi'e u SichyłkJu ep'oki :fe.udalnej. Ann. UMCS Sect. F v. 7: 1952 'S. 1-35. Res. Rez. WÓJCIK Adam: Walk,i chłopów z uciskiem feudalnym (w pow. gorlickim!i jasie'lskim). Wie'ści 1958 nr 49 s. 4. 6. Historia sztuki WYCECH Czesław: Powstanie chIOIpskie w roku 1846. WaTSizawa 1956. Rec.: Szczawiej Jan: Newa książka {) rewolucji chłopskiej 1846 r. ZieL .sztand. 1956 nr 40 s. 3-4; :1ychowski Marian: Kwart Hist. R. 63: 1956 nr 1 s. 204-205. 1290. BIERNACKA-LUB.AŃSKA M.: Skalne malowidła Sahary. Wiedza i Życie 1958 nr 10 s. 622-623, ilu str. 1290a. B. W.: Sesja naukowa Stowarzyszenia Historyków Sztuki poświęcona sztu.ce Warmii i Pomorza w,s,cho-ctniego. Biul. Hist. 1956 nr 1 ~. 184- T ! 627 1293. 1294. ]295. 1296. 1297. 1298. 1298a. 1299. s. 67-89. 1300. 1301. 1302. 1303. 192. MORELOWSKI Marian: Ocalone ręko.pisy F. B. Woernhe,ra i ieh znaczenie dla historii sztuki i kultury Śląska. Sprawozdania Wroclalcskiego Towarzystwa Naukowego. R. 5: 1950 dod. 4. Rec.: GolacholWski Stefan. Sobótka R. 5: 1955 nr 4 s. 723-728. 1292. NAHLIK Adam: Tkaniny w XIII-XIV wiecznego cmentarzysk3 miejscowości Równina Dolna, pow. Kętrzyn. Rocz-i olszt. T. 1: 1958 ~.171-19L ilusir. rys. :wykI'. Krat. sod. Sum. ZIN Wiktor: RZ1m1iosło ·re'nesans'OI'JJych sztukatorów tech. 1958 nr 5 s. 7-14 HustT. lubelsk,i.eh. CZ43 7. Historic>. literat'ur)' 1289. 1291. OD REDAKC.JI (II Ogólnopolska Konf€rencja Naukowa w Sprawie Badań nad Sztuką). Mat. Studiów Szt. 1955 nr 3/4 s, 5-7. Tekst również w jęz. franc. s. 332-534; ros. s. 527-529. OLSZEWSKI A.: Przegląd piśmien:1ictwa polskioego z zakresu historii sZituki za okres od 1951-1954 r. Ochro Za byt. 195j nr 3 s. 213-216, 1956 nr 1/2 s. 121-131, nr 3 s. 199-202. PRZEBIEG Obrad II Ogólnopolskioej Konferencji Naukowej w Slipuawie Badail nad Sztuką w dniach 30. V. - 4. VI. 1955 T. W WaTszawie-. Mat. Studiów Szt. 1955 nr 3/4 s. 523-526. REHOROWSKI Marian: Ze studićw nad meblarstw€'ffi terenu opolskiego od XI do XV w. Fragm. książki "Meble polskie od XI do [pierwszej poło XIX w." Ku:art. opal. 1955 nr 3/4 s. 117-131, ilu,str. ROCZNIK HistoTi:i Sztuki. T. 1. Red. Juliusz Starzyński. Wrodaw 1956 Oss. S. 559, ilustr. SEWERYN Tadeusz: Kaplkzki i krzyże 'przydrożne w Polsce. (Album). Warszawa 1958 Pax S. 213. STARZYŃSKI Juliusz: Nowa metodologia badań nad sztuką w walce o so·c:jalistyczną kulturę. Mat. Studiów Szt. 1955 nr 3/4 s. 14-25. TOMKIEWICZ Władysław: Rozwój badań nad sZJtuką polskiego odrodzenia .i baroku w latach 1945-1954. Mat. Studiów Szt. 1955 !lir 3/4 13C3a. 1304. l:lO5. CZECZOT.J. ŚWIRKO Sta'nisław: Ballady Czeczota. ich związek z fO'Iklo-roem i z ludoW'O~cią M.iekiewioza. Liter. lud. 1958 nr 1 s. 20-39, Bu str. KRZYZANOWSKI Julian: Mądrej głowie dwie słowie. Trzy CR'I1t.urie pI'zysłówpolskich. Warsza:wa 1958. Ree.: Iwaszkiewicz .Jarosław: Dwie słewie. Zycie Worsz. 1958 nr 191, s. 4. LUDOWOŚC u Mickiewicza. Praca zbiorowa. Red. Julian Krzyżanowski i Ryszard Wojciechowski. Warszawa 1958 PIW s. 575. Rec.: Przyboś Julia:n: Mi'cki€wicz ludowy. Prz. kult. 1958 nr .39 s'. ~. Nauka. Polska 1956 nr 2/3 s. 59-88. Sod. s. 390. Sum. S. 399. LĘGA Władysław: Legendy PomorB. Gdynia 1958 Wyd. Mors'kie S. 199 tabl. 13. :lVIANTEL-NIEĆKO Joanna, PILISZCZIKOW A Nina. STOPA Roman: Z czarnego lądu. Przysłowia, OpoWLE.ści,zagadki abisyńskie, murzyńskie, pigmejsko-kahaoisańskie. Warszawa 1958 WP S. 241. PIĘTAK Stanisław: Nieodzowne wyjaśnif'nia. (Chłopskość i ludowość PO€zjL) Orka 19.58 nr 3[1 s. 4. �628 629 1306. POLSKA Bibiiogra£ia Literacka. T. 1-3. Lata 1944/45, 1947. 1958. Wwcław 1956-57. Rec.: Pędziński Zbigni,s'\v, Bibi(lgrafia - jakiej nie było. Tyg. paws:!. 1958 nr 21 s. 6; WP Prz. bibliot. s. 1 s. 60 1307. ROCZNIK Literacki. 1955. Red. nacz. Zofia Szmydtowa. Bibliografia, indeks. Warszawa 1956 PIW s. 675; Rocznik Literacki 1956. Warszawa 1957. Rec.: Łukasiewicz Je'ce·k. Tyg. pOWSZ. 1958 nr 25 s. 5. SJek:'ers;ki 8ta'Sław. Bibljot. 1958 nr 5/6 s. 176-178. 1308. SZMYDTOWA Zofia: Ludawość "Grażyny". Pam. Lit. 1956 z. 2 s. 380-390. 1.309. ŚWIRKO Stani,s-law: Z konffTencji paremiograf1cznej VI Cieszynie (21.-22. X. 55). Lud T. 43: 1956 s. 447-451. 1310. WOJCIECHOWSKI Ryszard: Elementy ludowe w ,,Panu T,adeuszu" Pol. Szt. lud. 1955 nr 6 s. 323-334. 1311. BOGDANY Wanda: Gazeta Muzyc.zma i Teatralna. 1865-1866. Przeglqd Muzyczny. 1877. Kraków 1955 PWM s. 93. Bibliografia Polskich Czasopism lVIuzyczlDych.R.ed. Tadeusz Strumiłło. T. 4. 1311a. CHYBINSKI Adolf: Karol Szymanowski a Podhal€. Kraków 1958 PWM s. 83, tab!. 7. 1312. HANUSZEWSKA M., Schaffer Bogusław: Półka z książk8mi. (Bibliografia aJdnotowa,na.) Ruch muz. 1958 nr 19 s. 19-21, nr 20 s. 30-32. 1313. MICHAł~OWSKI K·ornel: BLlJ.Jiog,rafia polsikie,go piśmie'nnidwa muzyczneg.o. Wyd. 1. Kraków 1955 PWM s. 280, tab!. 8. Rec.: Klimcz.a.kowa Halina. Prz. bibliot. 1958 z. 2/3 s. 242-251. 1314. SPRAWOZDANIA. (Bibliografia adnotowana). Muzyka 1958 nr 1/2 s. 197-207, nuty. IX. VARIA 1315. BRZEZIŃSKI Stefan Julian: Polski Związek Ludowy. Materialy i dokumer;ty. Wall'szawa 1957. Rec.: Kurkiewicz Władysław: O nauczycj,elach lUiclJowcach.Nowa Szle 1958 nr 1 s. 46. 1316. CIEŚLAK Tadeusz: Postulaty rewQ1ty pospólstwa gdańs,kicgo w r.1525. C::asorismo Prall.'no-H:storyczne R. 6: 1954 z. 1. Rec.: Walus7,ew:ska Janina. Roc:-i gdański T, 15/16: 1956/57 s. 586-588. 1317. CHOJNACKI Władysław: Wychodź·cy mazurscy w zachodn:ch Niemczech przed I wojną światową. Prz. zach. 1956 nr 7/8 s. 310-339. 1318. CZERNIK Stanis!"w: Z życia pańszezyźnianego w XVII wieku Warszawa 1955. Rec.: E. K. Wied.:a i Życic 195.5nr 12 s. 8,58-859. J 318a. JANICKI Jerzy: l\1eczet w Bchonikach. Skupiska Tatarów w Polsce). Su:iat 1956 nr 20 s. 12-14, i'lustr. 1319. KOTULA Ta'deusz: Studia nad problemem afrykańskiej annamy. Prz. hist. ~958 z. 1 s. 1-20, mapa, Res. s. 213-214. Rez. s. 205-206. 1320. MATUSZEWSKI Jazd: Trakcja konna w rozwoju historycznym. Streszez. Spraw. Wrod. TN R. 7: 1952 ·S. 57-66. 1321. OPPEN D1etrich von: neutsche Polen und Kaschuben in Westpreussen 1871-1914. Jahrbuch fur die Geschichte Mittel- und Ostdeutschlands. T. 4: 1955. Rec.: Cieślak Tadeusz. Studia Mat. Dziejów Wie/kopal. T. 4: 1958 z. 1 s. 477-481. 1322. PRZECŁA WSKI Krzysztof: Pr7.ewodnik w dziedzinie badań sPQłecz,nych. Ku·art. pedag. 1958 nr 1 s. 200-202. 1323. SOKOŁOWSKI Kazimierz: Spoiyeie wsi w Polsce Ludowej. Spraw. Wydz. Nauk. Spał. PAN 1958 z. 2 s. 95-97, tab. 1324. TAZBIR Janusz: Propaganda ,kontr,reforma.cji wśród chłopów inflanckich (1582-1621). Kwart. Rist. 1958 nr 3 s. 720-741. Res. Rez. 1325. WĄSOWICZ Krzysztof Dunin: Udział Iwana Franki w polskim ruchu ludowym. Slavia ori.ent. 1958 nr 1 s. 70-84. X. RECENZJE Z CZASOPJSM ETNOGRAFICZNYCH ORAZ NIEETNOGRAFICZNYCH RECENZOWANYCH W POLSKICH CZASOPISMACH ETNOGRAFICZNYCH 1326. AMERICAN AnthrQIp<ologist. T. 55: 1953-57; 1955. Reo.: Wróblewski Tad,€'u.sz: Antropologia w toma,ch 55-57 czasopi~ma ... Czlow. w Czasie i Przestrz. 1958 z. 3 s. 162-164. 1327. CORIAT Juan E.: El hombre deI amazonas y ensavo monografico de Lorew. Lima 1943. Re'c.: Kowalska-Lewi,cka Anna. Lud T. 42: 1955 Cz. 2 s. 727-729. 1328. CZESKY lid. R. 39-40: 1952-Hl53. Rec.: Dam:::orsky ,Jirzi, Navratil J. Tł. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 666-679. 1329. CZESKOSLOVENSKA ethnografie. R. 1: 1953 z. 2/3. lUc.: KCltrzeba Anna, Pęgierska Romana. Ku:art. Hist. Kult. mater. 1955 nr 4 s. 799-800. R. 1-2: 1953-1954. Rec.: Damborsky Jirzi, Navratil J. Tl. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 679-688. R. 2: 1954 z. 1-3. Rec.: Dobrewolska Danuta, Kutrzeba Anna. Kv:art Hist. Kult. mater. 1955 nr 4 s. 800-802. ;, !I I ' I i' I ! i II I I, ~" , ' �630 1330. FEJOS Paul: Ethnografy of thl' yagua. New York 1943. Rec.: Kowalska-Lewicka Anna. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 736-738. 1331. FOLK-Liv. Acta Etnologi:ca ert Folkloris.tica Europea. T 14-16: 1950-1952. Rec.: A. W. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 710-725. 1332. KRAND2AŁOW Dimitr: Madars~ij wsadni.k. Czesko.slovenska ethnografia. R. 1953 z. 2/3. Rec.: SLASKI Kazimierz. Pam. Slow. T. 5: 1955 s. 205-207. 1333. KRATKIJE soobszczenija Instituta Etnografii Akademii Nauk sssn G 1949-1954 nr 6-7, 10, 13-15, 17-20. Rec.: Zajączkowski Włcdz.:mierz. Lud T. 42: 1955 ,cz. 2 s. 607-608 1334. KULTUR und S,pra.che. Wi~1l11952. R~c.: Stopa Roman. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 701-710, tab!. 1335. LUBOJAŃSKI Józef: Die ipolni.sche SpraJCl'l.€ ,In Westoberschlesien 1910-1939. Poznań 1957. Rec.: Ni~dZiiński Florian. Prz. zoch. 1958 nr 3 s. 193-197. 1336. MA WRODIN W. W.: Do.okoła Antów ;ps. MaJ:Jrycego. S011Jietskaja Etnografija G. 1954 nr 2. Rec.: Plezia Marian. Lud T. 42: 1955 ·cz. 2 s. 643-644. 1337.. RADIN Paul: Indi.<1Jn:s of South Amerka. New York 1946. R.ec.: Kowalska-Lewicka Anna. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 733-735. 1338. SCHMIDT Leopold: VoLkskunde zwischen Wirhchaftsges;chichte und Kulturgeographie. thterreichische Zeitschriit -fUr Volkskunde Bd. 9: 1955 H. 1/2. Rec.: Kwaśniewski Krzysztof. Lud T. 43: 1956 s. 253-255. 1339. S()DERSTR()M J.: A. Sparrmann's ethncgraphic?l cc-llection from James C<Jok's 2 <nd. exped'it.ion (1772-1775). Stok:holm 1939. Rec.: Znamierowsika-PrUfferowa MarLa. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 726727. 1340. SOWIETSKAJA etnografij a G. 1954 nr 1-2. Rec.: Malew:.5.ka Zofia. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 631-642. 1341. STOUT D. B.: San bIas cuna a'ccu1turation. New York 1947. Rec.: Kowalska.-Lewi,~ka Anna. Lud 1942: 1955 cz. 2 729-731. WYKAZ SKRÓTÓW ang. angielski art. artykuł b. m. bez miejsca wydania bib!. bibliot.eka cant. conte:1s bia,gr. biografia brosz. brooSz,u,ra cd. ciąg dal"zy co·nd. '0OnclusLons rec. re·c.enzja cz. częŚ(~ czas. cZa.sqpiis'mo dn. dnia dod.do,datek, dodano dok. <lokończen1e dot. dotyczy e~z. egzem.1)larz fa·sc. fa.sdculus f,el. felieton ira,gm. fragment franc. francuski Bustr. ilustracj,a in. inne Inh. Inhalt insoen. inscenizacja inst. instytut jęz. język !kores-p. koresD'OIndent krat. 50':!. luat1<oje sodierżanije mi€lS. m!esie·cz.nik nek,r. nekreIo,g nlb. ,nieliczbowane nr numer odb. odhitka oH okładka opcw. CiDowiadanie oo,ra·c. oora,cował ou·ub!. {wlublikowany pt. pod tvtułem pocz. pocz·ątek poem. oo,emat r-fld. rena.kto.r, r·edakcja ref. referent ren. re;t)()rtaż res. Ll"es"me rez. re.zjume ros .. rosyjski rozdz. rozdział rozm. rozmowa ry3. rysunek s" stron (a) s,cen. s·c~'nioZiny sod. sodierżanije rok. so.kra5-zczenija som. sommaiLl"e soraw. spr<łwozdanie s.praw. 1=,rod.sprawozda·nie z -produkcji filmu streszez. streszczenie sum. summary sum. summarium su:pl. su,pl€ment T. tom tab. tabela tab!. tablica tł, tłumaczył t.ow. towarzystwo UZLLp. uzu.pełnienie v. volumen (w) wiersz w Slor. w sprawie wg według p:Jlem. .]:,olemika p'0!.P'O l sk i P{)~. porównaj pow. ,powieść po'wi,€1. powielone poz. :oozycja prz.em. prz,emówienile pr:mnLl".ipr:zeprowadził r. rok R. Rocznik wyd. wydał. wydanioe wygł. wvgłoszon€ wyj. wvjatek wykI'. wykres wv'o. wynusk wyw. nrzerpr. wywiad prze,prowadził z. sZleszvt ],,,1-). 70"'a,cz Zsf. Z,,~pmmenfas.sur.g (x) bibliografia przedmiot �633 WYKAZ WYDAWNICTW Budcwnictwo i Architektura (Warszawa) Filmowa Agencja Wydawnicza (Warszawa) IHKM Instytut Historii Kultury Materialnej (Warszawa) Instytu t Zachodni (Poznań) Iskry (Warszawa) Ks. i W. Książka i Wiedza (Warszawa) Nasza Księgarnia (Warszawa) LSW Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza (Warszawa) Oss. Zakład im. Osso1iilskich (Wrocław) PAN Polska Akademia Nauk PIW Państwowy Instytut Wydawniczy (Warszawa) PTL PolskiE' Towarzystwo Ludoznawcze (Wroclaw) WYKAZ Archeion (Warszawa) Archeol. Archeologia Archit. Architektura CZASOPISM I ICH SKROTY .t'WG Polskie Wydawnictwo Gospodarcze (Warszawa) PWM Polskie Wydawnictwo Muzyczne (Kraków) PWN Państwowe Wydawnictwo Naukowe (Warszawa) PWRiL Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne (Warszawa) PZWL Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich (Warszawa) PZWS Państwowy Zakład Wydawnictw Szkolnych (Warszawa) Sląsk przy Wydawnictwie Górniczo-Hutniczym (Katowice) Sp. i T. Sport i Turystyka (Warszawa) Wiedza Powszechna (Warszawa) Wyd. Prawn. Wydawnictwo Prawnicze (Warszawa) l ICH SKR aTY , (Warszawa) (Warszawa) Biul. inf. NRD Biuletyn inform'lcyjny. Niemiecka Republika Demokratyczna (Warszawa) Biul. Inst. Wzorn. przem. Biuletyn Instytutu Wzornictwa Przemy~lowego (Warszawa) Chłop. Droga. Chłopska Droga (Warszawa) Collect. theol. Collectanea Theola·· gica (Warszawa) Czas. geogr. Czasopismo Geograficzne (Warszawa) Czas. prawno-hist. Czasopismo prawno-historyczne (Warszawa) Dawna Kult. Dawna Kultura (Wroeław) Drobna Wytwórcz. Drobna Wy twórcwść (Warszawa) Drogown. Drcgownictwo (Warszawa) Drużyna (Warszawa) Dziennik Bałtycki Dziennik Baltycki, Rejsy Echo Tyg Echo Tygo-dnia. Dod. do Gazety Krakowskiej Ekon. Ekonomista (Warszawa) Finanse (Warszawa) Gaz. cukr. Gazeta CukrownictwCJ (Warszawa) Gazeta Krakowska Geogr. w Szk. Geografia w Szkole (Warszawa) Głos Robotniczy (Łódź) Glos Tyg. Głos Tygodnia. Dod. do dzien. Głos Koszaliński (Koszalin) Głosy znad Odry. Dod. do dzien. Trybuna Opolska Gosp. rybna. Gospodarka Rybna (Warszawa) Gosp. wodna Gospodarka Wodna (Warszawa) Gasp. zboż. Gospodarka Zbożowa (Warszawa) Hand·el wewn. Handel Wewnętrzny (Warszawa) Hist. Nauka Konst. Historia i Nau· ka a Konstytucji (Warszawa) Inwest. i Budown. Inwestycje i Budownictwo (Warszawa) Kamena (Lublin) Kłosy. Dod. do tyg. Chłopska Droga (Warszawa) Kult. i Zycic Kultura i Zycie. Dod. do Sztandaru Ludu (Lu'clin) Kwart. Hist. Kult. Mat. Kwartalnik Historii Kultury Materialnej (Warszawa) Kwart. hist. Kwartalnik Higtorycz;'ly (Warszawa) Kwart. Inst. poJ. radz. Kwartalnik Instytutu Polsko-Radzieckiego (Warszawa) Kwart. opal. Kwartalnik Opolski Las pol. Las Polski (Warszawa) Lingua posn. Lingua Posnaniensis (Poznań- Warszawa) Łódź. liter. Łódź Literacka (Łódź) Mat. i Studia INS Matc;rialy i St.udia Instytutu Nauk Społecznych przy KC PZPR (Warszawa) Mazury i Warmia (Olsztyn) Mechan. RaIn. Mechanizacja Rolnich;\'a (Warszawa) Muzea!. Muzealnictwo (Warszawa) Myśl. mozef. Myśl Filozoficzna (Warszawa) Na Niedziel£:. Dod. do Trybuny Robotniczej (Katowice) Nauka pol. Nauka Polska (Warszawa) Nowa Czechosłowacja (Warszawa) Nowa Kult. Nowa Kultura (Warszawa) Nowe Drogi (Warszawa) Nowe Czasy (Moskwa-Warszawa) ~owe RoI. Nowe Rolnictwo (Warszawa) :-.Towy Tor. Dod. do Gazety Pomorskiej (Bydgoszcz) Naw. Tyg. Nowiny Tygodnia. Dod. do Newin Rzeszowskich ad A do Z. Dod. do DziĘ;nnika Polskiego (Kraków) Onomast. Onomastica (Wrocław) :) trwały pokój O trwaly pokój, a demokrację ludową (Bukareszt -Warszawa) Pam. slow. Pamiętnik Słowiański (Wrocław) :! '. I r I �634 P.LS. Państwowy Instytut Sztuki (Warszawa) Plon (Warszawa) Pol. Szt. lud. Polska Sztuka Ludowa (Warszawa) Pomorze (Bydgoszcz) Por. jęz. Poradnik Językowy (Wa'· szawa) Postępy Nauk raIn. Postępy Nauk Rolniczych (Warszawa) Postęp Krawiecki (Poznań) Poznaj Świat (Warszawa) Praca świetl. Praca Św ietlico'W a (Warszawa) Pr. Mat. etnogr. Prace i Materiały Etnograficzne (Wrocław) Pr. polonist. Prace Polonistyczne (Warszawa) Pracujemy w świetl. Pracujemy w Swietllcy (Warszawa) Probl. Problemy (Warszawa) Prz. antropol. Przegląd An tmpo logiczny (Warszawa-Poznań) Prz. artysto Przegląd Artystyczny (Warszawa) Przekrój (Warszawa) Prz. geogr. Przegląd Geograficzny (Warszawa) Prz. hist. Przegląd Historyczny (Warszawa) Prz. kolej. Przegląd Kolejowy (WilTszawa) Prz. kult. Przegląd Kulturalny (Warszawa) Prz. orient. Przegląd Orientalistyczny (Warszawa) Prz. piek. Przegląd Piekarniczy (Warszawa) rz. statyst. Przegląd Statystyczny (Warszawa) Prz. tecbn. Frzegląd Te-:hniczny (Warszaw::J.) 635 Prz. ubezp. Przegląd (Warszawa) Prz. zach. Przegląd znań) Ubezpieczeń Zachodni (Po .. Prz. zagad. socjal Przegląd Zagadnień Socjalnych (Warszawa) Prz. zagl'. liter. geogr. Przegląd Zagranicznej Literatury Geograficznej (Warszawa) Przyjaźń (Warszawa) Radio i Swiat (Warszawa) Rocz-i Dziejów społ. i gasp. Rocz·· niki Dziejów Społecznych i Gospodarczych (Poznań) Rocz-i hist. Roczniki Historyczne (Wahszawa-Poznań) Rocz-i Nauk rolno Roczniki Nauk Rolniczych (Warszawa) Roczniki Towarzystwa Naukowego (Toruń) Słowo na Warmii i Mazura-ch (Olsztyn) SI. Tyg. Słowo Tygodnia. Dod. do Słowa Ludu (Kielce) Sobótka (Wrocław) Sportowiec (Warszawa) Spółdz. Pracy Spółdzielnia Pra-cy (Wa-rszawa) Spółdz. pl'oduk. Spółdzielnia Produkcyjna (Warszawa) Spraw. T.N.Tor. Sprawozdania Towarzystwa Naukcwego (ToruiJ) Spraw. Wrocł. T.N. Sprawozdania Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego Sprawy i Ludzie. Dod. do Gazety Robotniczej (Wrocław) Stolica (Warszawa) Sztuka (Warszawa) Sląsk. liter. Sląsk Literacki (Katowice) Śpiewajmy (Warszawa) Swiat i Ludzie. Dod. do Gazety Białostockiej Swiat i My. Dod. do Głosu Obztyo.skiego Swiat i Zycie. Dod. do tyg. Dziennika Zachodniego (KatO\vice) Swiatowit (Warszawa) Swietl. Swietlica (Warszawa) Transp. Transport (Warszawa) Tryb. Ludu Trybuna Ludu (Warszawa) Tryb. rob. Trybuna Robotnicza (Katowice) Tryb. WaIn. Trybuna Wolności (Warszawa) Turysta (Warszawa) Twórcz. Twórczość (Warszawa) Tyg. powsz. Tygodnik Powszechny (Warszawa-Kraków) Tyg. demokl'. Tygodnik Demokratyczny (Warszawa) Wiad.archeal. Wiadomości Archeola-giczne (Warszawa) Widnokrąg. Dod. do Gazety Poznańskiej Widnokręgi (Warszawa) Wiedza i Zycie (Warszawa) Wierchy (Warszawa) Wojsko lud. Wojs·ko Ludowe (Warszawa) Zap. T.N.Tor. Zapiski 'I'owarzystwa Naukowego w Toruni'J Za WaIn. Lud. Z3 Wolność i Lud (Warszawa) Zeszyt. nauk. U.J. Zeszyty Naukowl' Ur:iwersytetu Jagiellońskiego (Kraków) Zesz. teoI'. polito Zesztyt Teoretyczno-Polityczne (Warszawa) Ziel. Sztand. Zielony Sztandar (Warszawa) Zycie gosp. Zycie Gospodarcze (Warszawa) Zycie i Kult. Zycie i Kultura. Dod. do Głosu Szczecińskiego Zycie i Myśli (Warszawa) Zycie liter. Zycie Literackie (Kraków) Zycie Lubel-skie Zycie kul. Wsi Zycie Kulturalne Wsi (Szczecin) Zycie kult. Ziemi rzesz. Zycie Kulturalne Ziemi Rzeszowskiej Zycie Warsz. Zycie Warszawy � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/784a62d003631cb9973d19c970ce787d.pdf 3b7b4175b34db7d75733ff03f5ad73c0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:200 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:174 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje / LUD 1960 t.46 Description An account of the resource LUD 1960 t.46, s.315-462 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 314 ~torii ubiorów należy opierać się na żró<:lłach ikonograficznych, jako na naukowych źródłach historycznych. SKRÓTY "-L NAZW MUZEÓW V. B. Museum fUr Volkerkunde w Berlinie Etnograficzne w Warszawie L. iVIllzeum Lub~lskie w Lublinie Z. San. Muzeum Ziemi Sanockiej w Sanoku Wal. Muzeum Wołyńskie w Łucku ZSRR Pol. MLlzeum Poleskie w Pil1sku ZSRR E. U. S. B. Muzeum Etnograficzne Uniwersytetu SOWIETSKAJA \\T. M. E. Muzeum lVI. M. M. M. M. w Wilnie ZSRR D. M. D. Der! Museum w Debrecenie, nazwę aktualną. im. Stefana Batorego, Węgry Nazwy muzeów zachowane wstały w brzmieniu prowadzone tyły powyższe badania, za wyjątkiem cym SPRAWOZDANIA RECENZJE sprzed 1938 r., kiedy to Deri Museum posiadają- ETNOGRAFI.JA, Z. l, 1956, Moskwa, str. :3-8 Na wstępie Zeszytu 1 Redakc;a podsumowuje osiągnięcia ,nauko"l,ve etnografii radzieckiej za okres ubiegłych 5-ciu lat, równocześnie zaś wskazuje na problemy i zagadnienia nie objęte, lub niedostatecznie objęte badaniami naukowymi, które powinny stanąć na porządku obrad zjazdu etnografów w 19~6 r. Artykuł zwraca uwagę na niedostatecznie szerokie i pogłębione badania nad etnogenezą i historią kultury narodów ZSR.R, z czym wiąże się problem klasyfikacji etncgraficznej, mało poruszany w literaturze radziec:~iej. Prace nad atlasami etnograficznymi posuwają się, zdaniem Redakcji, zbyt opieszale. Etncgrafcwie radzieccy niewiele uwagi poświęcali dotychczas krajom Dalekiego Wschodu. Do niedostatecznie opracowanych w dalszym ciągu problemów Redakcja zalicza zagadnienia fermy organizacji rodowej, pochodzenia religii i sztuki, zagadnienia periodyzacji historii społe,czeństw pierwo,tnych c:raz kultury i bytu klasy robotniczej w okresie przedrewolucyjnym i po Wielkiej Rewolucji Październikowej. Na zjeździe winny być ponadto ,poruszone sprawy kształcenia kadry naukowej, muzeów etnograficznych, badań terenowych, koordynacji prac oraz wciąż nie rozstrzygnięta sprawa centralnego muzeum etnograficznego w Moskwie. L. 1. Ł a w r o w: na obecnym Pochodzenie Ka.bardyńców i proces ich osiedlania 3'ię terytorium. Ławrowobala dotychczasowe teorie o pochodzeniu nazwy KabardYl1cćw, wysuwając hipotezę, że wywodzi się ona od imienia "Keberdej", powstała zaś prawdopodobnie w okresie, gdy na terenie P6łnocnego Kaukazu prwdującą rolę odgrywały ludy pochodzenia tiurskiego, zaś przodkowie KabardYl1Ców wkraczali w okres feudalny (XII a. XIV w.). Terytorium obecnej Kabardyńskiej ASRR było przed Kabardyńcami zamieszkałe przez Alanów, posługujących się językiem podobnym osetyfJskiemu. Trudniej jest stwierdzić skąd przywędrowali Kabardyńcy na obecne. terytcrit;m. Zagadnienie to było przedmiotem prac wielu historyków, ktorzy umiejscowiali ich bądź na Krymie, bądź to na północnym brzegu morza Azowskiego, na północ od Stawropolu lub nad brzegami Donu. Zda- �316 317 niem Ławrewa twierdzenia te nie wytrzymują krytyki. Ławrow szuka ko: lebki Kabardyńców na Przykubaniu, na pó,wyspie Tamańskim i brzegamI :'vlorza Czarnego. Jego zdaniem Kabardyr:cy i Adygejowie tworzyli w prz~szłości jeden naród, z drugiej strony wiadomo, że AdYsejcwie od wiekóv: zamieszkiwali tereny Przykubania. Hipotezę tę potwierdzają podania ludowe pierwszym zaś dokumentem zarńieszkiwar.ia Adygejów na północno-~achodnich granicach oŁecnego terytorium Kabardyńców jest zabytek z 1130 r., tzw. EtokskL W wyniku szczegółowej analizy zabytku należy przypuszczać, że Kabardyńcy przywędrowali nad rzekę Etoki ok. X-XI w. Za jedną z głćwnych przyczyn wędrówki Kabardyńców, uważa Ławrow. poszukiwanie pastwisk w wyniku rozwoju stosunków feudalnych i wzrostu przemysłu feudalnego. Przesiedlanie się nie przebiegało spokojnie, dowodzą tego wykopaliska z grod zisk i osiedli alar:skich. W XIII w. najazdy tatarskie zmieniły zasadniczo mapę etniczną PÓ:nocnego Kaukazu. Wyginęli Połowcy i Alanie, których resztki schroniły się zapewne na błotach Tereku i Sułaku oraz w górach dzisiejszych Re~ publik Dagestańskiej i Kabardyńskiej. Wielki najazd mongolo-tatarskl w 1237 r. pokonał Adygejów, zmuszając ich do płacenia daniny Tatarom. Najazdy Tatarów i glówne ich siły były skierowane przede wszystkim przeciw Alanom, zajmującym strategiczne punkty Kaukazu. Walid ciągnęły się latami odwracaj2,c uwagę Tatarów od terenów podgórs'kich Kaukazu, opuszczonych przez Alanów. Ławrcw podaje drugą pał. XIII w. jako okres osiedlania się Kabardyńców na obecnym terytorium. Nie wyjaśnione pozostaje, czy na zajętym przez Kabardyi:ców terytorium zamieszkiwały jakieś resztki Alanćw, czy też było ono całkowicie opustoszałe. Kabardyfcy po zajęciu żyznych ziem podgórskich, oderwani od rodzimych plemion adygejskich, rychło osiągnęli wyższy poziom rozwoju ekonomicznego i kulturalnego od Adygejów z terenów Przykubania. Też sam!" okoliczności sprzyjały ich konsolidacji narodowościowej. L. ]VIo ł c z a n o w a: Z historii rozwoju osiedli chłopskich zagro" Białorusów. Z"lsadniczymi skupiskami zagród chłopskich na Białorusi były tzw. sieła i c1ierewnie, pierwotnie blisko z sobą związane genetycznie. "Sieła" były ośrodkami administracyjnymi, "dierewnie" zaś były zamieszkf\ł~ przez wysiedlef.ców z siół. Zależność ta została naruszona przez reformę rolną w XVI w .. która spcwodcwała przebudowę wsi i newe rozplanowanie ziemi ornej. W oficjal!1ych dokumentach z tego okresu wszystkie osiedla chłopskie są nazywa nt>. .,siełami". Wskutek tego określenie "dierewnia" znikło z użycia. utrzymując się jedynie na północr.o-wschodnich terenach Białorusi do XIX w .. ,Dierewnia" i ..sieło'· są typom osiedli właściwych również dla Rosjan. Wieś białoruska, j8k zresztą i ruska XIV i XV w. zabudowana byla bez- planowo. Reforma XVI w. mając n" względzie bezpieczeństwo wsi, nakazV'Nala przebudowę osiedli zakładając plan, wg którego wieś znajdowała ~:l; w Sl'"Ol'.U w::rra, prz.yazielonej Jej do użytku, a zaoudowania położone były wzdłuż ulicy; budynki mieszkalne znajdowały się z jednej strony gospodarcze z drugiej. Wsie tego typu były dość powszechne na Biało!'lSi i przetrwały do XIX w., stopniowo wypierane przez wsie o dwustronnej zabudowie, w której budynki mieszkalne znajdowały się po obu stronach ulicy, za nimi mieściły się gumna, chlewy, spichrze itp. Ten typ wsi powstawał na skutek naturalnego rozrostu wsi. Osiedla typu "okolicy" i "zaścianka" były właściwe tylko dla Białorusi. Pojawiły się one w XVI w., prawdopodobnie na skutek "Ustaw,)' o włokach" z 1557 r. Były to osiedla dr0bnej szlachty, zabudowane bezplanowo, gdyż nie podlegały zarządzeniom reformy XVI w. Zagrody bialoruskie XIX w. można podzielić na dwa typy: plan podwórza "pagonnyj" i w "wianek". Podwórze pierwszego typu było roz_ powszechnione na południowozachodnich terenach Białorusi. Zabudowa podw'órza w "wianek" była charakterystyczna dla regionów pólnocno·· wschodnich. Oba warianty przeplatały się z sobą i często przybierały formy pośrednie. S. 1. B r u k: Skład etniczny i lokalizacja /.udności krajów Pó!wyspu Indochiilskiego. S. 1. Bruk w CZęSCIogólnej swego artykułu zamieszcza tablice stat:1" styczne, ilustrujące liczebncść poszczególnych krajów Półwyspu Indcchińskiego, przyrost naturalny, śmiertelnGŚć noworodków, podział na grupy językowe i gęstość zaludnienia na poszczególnych terenach. Autor podzielił mieszkańców pó:wyspu na 8 zasadniczych grup etni~znych, w skład których wchodzą liczne podgrupy, związane z sobą genetycznie. Grupa burmańska liczy 16080 tys. ludności, co stanowi 21010 mieszkańców półwyspu, osiedlonych głównie na terenach Burmy. Burmowie stanowią jedną z najliczniejszych grup mieszkańców półwyspu. Zajmują się przeważnie rolnictwem. Język ich pokrewny jest językom tybetańskim, religią panującą jest buddYLm. W skład tej grupy wchodzą następujące podgrupy ludnościowe: Czynowie, Kaczinowie, Naga, Karenowie, Nosu i Lisu; są to ludy zamieszkujące górzyste tereny Burmy. Druga grupa nosi nazwę ludów Thai - wynosi 18520 tys. czyli 24% ogóJu mieszkańców Indochin. Ludność tej grupy zamieszkuje przeważnie w centralnych dzielnicach półwyspu, chociaż dość znaczna liczba, bo 9 mli1. !udneści znajduje się na terenie południcwych Chin. Język tej grupy ludności pochodzenia thai-ch ii:skiego, jest odgałęzieniem grupy językowej chińsko-tybetańskiej. W skład tej grupy wchcdzą ludy: Sjamczycy, L.D, Thai z terenów północnego Wietnamu i Laosu, Nun i Szanowie. Ludnoś~ : ~ \'_ \....... >to: o.I ~ '[ I �319 318 ta zajmuje się przewClżnie rolnictwem; religią powszechnie wyznawaną jest buddyzm. . . . .. , . . . .' grupv najeżą ludy pocnodzema chinsiuego, stanowią one D o ',rz ecicJ' " l' 1 dość duży procent mies:kańcó:v Indochi.n,. jednak~e br,ak dok:a~n~<ch .. ICZ.). Ludność tej grupy zamieszkuje przcwazme Malaje. W pr:ecI~len_twle. do innych. Chińczycy są przeważnie zatrudnieni w prze~ysl~ l kOpal~lacl1 ołowiu, rudy żelaznej i plantacjach kauczuku. Obok mn~eJ hcznych. Hmd~sów, Chińczycy stanowią klasę robotniczą. Przewaga męzczyzn w tej grupie ludności powoduje powstawanie małżeństw mieszanych. . Czwarta grupa ludności, nazwana przez J. S. Bruka grupą Mlao-J?, składa się z dwóch podgrup: Mia i Jo, zajmujących głównie te~eny p:).łuaniowych Chin. Grupa ta stancwi zaledwi~ I/~O/o l~dności In~o:hlD, zamlesz~ kuje w górach Tangi-Taundży, gdzie OSiedlIła Się w ?rugleJ poł: XIX v.. Ludncść zajmuje się rolnic:wem i hodowlą. Język Mlao stanowI odrębną grupę w rcdzinie języków chil~sko-tybetańskich. . Piąta grupa ludów wietnamskich wynosi 30~/0 mieszka~c~w Jndochm (22860 tys.), osiadłych głównie granicach Wietnamu. Nlel~czne ~r~py tej ludneści osiadłe w Kambodży i Tajlandzie są potomkamlkatohkow, zbiegłych przed prześladowaniami chrześcijan . w W.iet~amie w ~VIII i XIX w. Wietnamczycy przez długi czas znaJdowah Się pod wpływem kultury chińskiej; język ich zajmuje pośrednie m:ejsce między dw~ma wielkimi grupami językewymi Thai - chlrską i Men - Khmerską· Wietnamczycy trudnią się głćwnie uprawą ryżu; wyznają bądź to buddyzm, w bądź konfuncjonizm. Wietnamczycy byli pierwszym narodem Indochin, z imperializmem. Do grupy tej zaliczają się podgrupy który podjął wal;:ę ludów Muong, Zb,I- żone językiem i kulturą do Wietnamczyków. . . Do grupy szóstej, zwanej Mon-Khm2rską, B r u k zahc~a: Mono~'I', Khmerćw, Pałaun, Wa, Kha, Senon i SemangL Przed przybYCiem na p~łwysep Burmenów i T hai, ludy te zajmowały większą CZf;ŚĆ IndochIn. Obecn:e zaś poszczególne grupy tej ludncści rozrzucone są na trenach p~łudnicwo-wschodniej czę5ci półwyspu; stanowią one 80f0 ludności ~ndoch:n (5787 tys.). Monowie są najstarszą, b. już dziś nie.li~zną, gr~~ą r.nl.e~zka~ców Burmy. Khmerowie w grupie Mon-Khmerskiej są naJhCzmeJ~I: zaJmują oni prawie całe terytorium Kambodży, mćwią językiem zbllzonym do języka Monów, wyznają buddyzm. Podgrupy Pałaun iWa,. ma.le, zbliżone do siebie, grupki naj starszych mieszkańców Burmy, zajmUją Się głównie roln:ctwem i hodowlą. Pałauncwie są wyznawcami b.uddYZ~u, Wa są animistami. Kha, napółkoczownicze plemiona, zamleszk~JącE' górzyste tereny wschodniej części Indechin w Kambodży. i Annamie są wypierani przez Thai. Kha zachowali ustrój rodcwo-p1emlenny, wyznają buddyzm, są animistami. . Siódma grupa ludów malajskich je~t rozrzucona po całym terytorium ? Indcchin, stanowi ona 5°/0 mieszkańc6w półwyspu. W skład tej grupy wchodzą: Malajczycy, Szamowie, Indonezyjczycy Centralnego Wietnamu i Mukencwie. Malajczycy zamieszkują lVlalaje i Tajland. Głównym ich zajęciem jest hodowla ryżu i rybołówstwo. Język Malajczyków wywodzi się z grupy językowej malajsko-polinezyjskiej. Są oni muzułmanami obrzędu sunickiego. Szamewie zamieszkują w niewielkich, odrębnych grupkach Wiet_ nam i Kambodżę, język ich należy do grupy językowej malajsko-polinezyjskiej; są wyznawcami islamu. Na podgrupę Indonezyjczyków Centralnego Wietnamu składa się szereg plemion związanych językowo i kulturowo. Gospodarka ich jest napół naturalna, oparta głównie na hodowli. Język tej pcdgrupy należy do grupy malajsko-polinezyjskich języków, z dużymi naleciałościami języków monkhmerskich, wyznaniowo zalicza ich Bruk do animistów. 6sma grupa ludćw indyjskich i drawidyjskich, zamieszkujących Burmę i Malaje, składa się głównie z wychodźców indyjskich, liczy 1429 tys. ludności. Hindusi pracują przeważnie w przemyśle i na plantacjach. Ponad połewa Hindusów jest wyznania hinduskiego, pozostała część jest muzułmańska. Na półwyspie zamieszkuje ok. 100000 Europejczyków. Są to przeważnie urzędnicy, wojskewi, właściciele plantacji, misjonarze itp., mieszkający w wielkich miastach. Artykuł Bruka ma charakter informacyjny, oparty na bogatej literaturze (55 pozycji), której wykaz podaje autor na końcu pracy. A. A. L i p s z u c: $wiqtynia lesie (2 historii starożytnych z malarstwem Majów) ściennym Vzumasynta w nieprzebytym i Bunampak. Artykuł j est częścią cyklu pod ogólnym tytułem "Struktura socjałna społeczeństwa Maja", który prof. Lipszuc (Chili) w trakcie swej podróży do Chin, wygłosił w Instytucie Etnografii AN ZSRR. Prof. A. A. Lipszuc w oparciu o książkę Augustyna Villagra Caleti daje obraz nowo odkrytej świątyni plemion Maja w Meksyku t. zw. Bunampak. Po szczegółowej analizie malowideł ściennych, ich wartości artystycznych a przede wszystkim trEŚci społeczno-politycznej autor wnioskuje, że wbrew dotychczasowym twierdzeniom o pokojowym usposobieniu plemion Maja w zamierzchłej przeszłości musiały mieć miejsce w ich historii zarówno wojny jak i podboje, niewolnictwo i ofiary sakralne; treść malowideł ŚCiennych w Bunampak jest wymownym tego świadectwem. W dziale historii etnografii i antropologii 250 rocznicy urodzin G. F. Millera, wybitnego grafa rosyjskiego XVIII w., poświęca artykuł M. O. K o s w i e n, z okazji historyka, geografa i etnojego pracy i dzięłom. �T 320 G. F. Miller urodzony w Westfalii (1705 r.) mając 20 lat wyemigrował do Rosji, gdzie pozostał do końca życia, poświęcając swe siły i twórczość naukewą historii ludów narodu rosyjskiego, przede wszystkim zaś historIi ludów Syberii. Związany z Akademią Nauk od 1725 - 1765 r., wziął udział w organizowanej przez Akademię ekspedycji "Wielkiej Północnej" lub "Pierwszej Akademickiej". Miller współpracował z ekspedycją przez 10 lat. Rez'.lltatem tego było dzieło pt. Historia Syberii, które jednak nie wyczerpuje olbrzymiego materiału zebranego przez Millera. A. L Andrejew i L. P. Potapow pracują od szeregu lat nad wydaniem pełnego zbioru materiałów Millera. Dotychczas ukazały się dwa temy (1937, 1941). Zródła te są tym cenniejsze, że nie zachowały się żadne archiwa do historii ludów Syberii. Poza "Historią Syberii" Miller pozostawił po sobie szereg mniejszych prac i kilka większych niedokończonych. Miller był założycielem i redaktorem serii wydawniczej pt. Sammlung russischer Geschichte, i pierwszego naukowo-popularnego czasopisma Akademii w latach od 1755 do 1764, cieszącego się wielką poczytnością. W tymże dziale K u z n i c kij zamieszcza biografię ukraińskiego etnografa P. P. Czubinskowo (1839-1884), przedstawiciela inteligencji burżuazyjno-liberalnej Ukrainy, wspólpracującego z uczonymi N. W. Łysenką i A. A. Potiebnią oraz L Franko. Czubinskij za swe poglądy literackie i poparcie udzielone chłopom ukraińskim w walce z uciskiem ziemian został w 1862 r. zeslany do Guberni Archangielskiej. Na zesłaniu zostal redaktorem Archangielskich gubiernskich wiedomostiej oraz członkiem korespondentem kilku towarzystw naukowych. Wraz z P. S. Efimienko, Czubinskij opracował i wydał zbiór pn:wa obyczajowego Gubernii Archangielskiej. Po powrocie z zesłania rozwinął energiczną akcję przy organizacji ekspedycji t.zw. ZachodnioRosyjskiej, planowanej przez Rosyjskie Towarzystwo Geograficzne od 1862 r. Czubinskij zorganizował sieć korespondentów, osobiście zaś zdołał przeprcwadzić badania 53 powiatów zamieszkałych przez Ukraińców w czasie 1869 - 1870 r. Zgromadził wokół siebie grupę współprac~wników którzy pod jego kierunkiem opracowali i wydali 7 tcmowe dzieło ot. Trudy 321 ! etnograficzeskostatisticzieskoj ekspiedicji w Zapadno-Russkij KrOaj. Autor podaje pokrótce treść każdego tomu oraz wspomina o innych pracach Czubinskiego, podkreślając, że każdą z nich cechuje wszechstronność, systematyczność i planowość niespotykana w pracach etnograficznych poprzedników. Przez szereg lat Czubinskij kierował pracami Oddziału Rosyjskiego Towarzystwa Gecgraficznego na Ukrainie. W. W. B u n a k: Rasy ludzkie i drogi ich się. kształtowania Dyskusyjny artykuł Bunaka JESt krytyką dotychczasowej metodologii badań nad problemem kształtowania się ras ludzkich. Zdaniem Bunaka brak koordynacji pomiędzy poszczególnymi kierunkami badań tego skomplikcwanego problemu doprcwadza do błędnych hipotez, stojących nie raz w sprzeczności z materiałem faktograficznym. Bunak omawia antropologiczne typy pasu tropikalnego, grupy południowej, wschodnich i zachodnich obszarów ekumeny. Tę część artykułu kończy ~chematem genetycznych związków antropologicznych typów. Bunak w podsumowaniu wysuwa kilka tez programowych. A. G u s i e w a w krótkim artykule poświęca G. S. L e b i e d i e w a pt. Bezstronne obserwacje Wschodnich Brahminów, świętych obrzĘdów i ich kilka nad uwag książce systemami narodowych Ind'ii obyc:ajóu;. G. S. Lebiediew utalentowany samouk po wielu przygodach i podróżach zawędrował do Indii, gdzie pozostawał w ciągu 14 lat, studiując starannie system gcspodarczy, podział na kasty, religię i obyczaje tego kraju. Nawiązał wiele przyjaznych stosunków z przedstawicielami różnych k'ł~t i był założycielem teatru w którym dawano sztuki europejskie, tłumaczone na hinduski, gdzie r6wnież po raz pierwszy w historii teatru hinduskiego wykonawcami ról byly kobiety, Książka Liebiediewa ma niepcś:ednie znaczenie przede wszystkim dla językozm.wców; Liebiediew opanował język bengalski i kilka narzeczy hinduskich, w wyniku czego wydał gramatykę (1801, Londyn) języków wschodnio-indyjskich, która do dziś nie straciła swej aktualności. Li€'biediew zmarł w 1818 r. w Rosji, gdzie po powrocie z Indii był przez szereg lat praccwnikiem Ministerstwa Spraw Z3.granicznych. R zem iosło w Moskwie). ar tyst yczne w I n d ia ch (Wystawa Hinduska W październiku i listopadzie 1955 r. została zorganizowana w Moskwie wielka wystawa rzemiosła artystycznego Indii, która swym bogactwem, artyZmem i precyzją wykonania eksponatów oczarow2Ja Związek Radziecki. Na wystawie dano przegląd wszystkich rodzajów rzemiósł uprawianych w Indiach, poczynając od obróbki metali, techniką właściwą tylko Hindusem (pr2wie czarne tło z rytym rysunkiem, wypełnionym srebrem), garncarstwa, mającego za sobą tysiącletnie tradycje. Szczegó:nie piękne bvłv eksponaty z biskwitu oraz niedawno wznowione wyroby z lazuro\~~j porcelany, (której tajemnica wn:a:ania, została odnaleziona wśród starych r:emieślników garncarzy) i wSLe:lde:;.o rodzaju tkaniny wełniane, bawełntane, brokaty, dywany i slynne szale kaszmirskie oraz maty przypominH21 Lud. t. XLVI �322 323 jące jcedwabne: makaty. Przyciągał oko bogat~ dział haf~ów z. Kas~mi~u, Pendżabu Trawankuru itd. Bardzo duże zamteresowamc zWledza]ąc:ch budziły \~yrObY z kości słonicwej i rogu, \\'śród których ~ajpięknieJsze pochodziły z :vIajsoru i Trawankuru. Dział zabawek o tradycYJ.nyc~ formach i lalek w strojach regionalnych przyciągał uwagę etnografow, Jako mClteriał poglądowy do etnografii Indii. J. A. Kał bliki o j e w a: Frace etnograficzne Jugoslcv.;iańskiej (Badania naukowe w Federacji etnografów Ludotcej serbskich). budcwni<:twa miejskiego. (,tnog:-afó\v serbski ch. Z prac pGświęcon~'ch kim prace; .J, K o wac kar.skich. "! pomijanego w badaniach naukowych strojem ludcwym należy wymienić przede wszystz (' w i c'a o średniowieczn~'m stroju Słowian bał- Zagadnieniom stosunków społecznych, formom wlasności ziems'kiej rodziny poświęcone są prace S. T a n o w i c z a, T. D żor d ż ew i c z a, M. B a r jak t a r o w i c z a, .T. I wan o w i c z a i M. F i l i p ow i c z a. Repu- Do krótkiego przeglądu rozwoju prac etnograficznych na terenie Serbii. załącza auterka bibliografię wybitniejszych prac etnograficznych okresu powojennego. . Serbska Akademia Nauk, powstała w 1886 r. przekształcona z Serbsklego Towarzystwa Naukowego. Wydawnic;wem Serbskiej Akademii Nau~ od 1892 r. był Srpski etnograjski zbornik ukazujący się w czterech senach: 1. Ludność i jej pochodzenie, 2. Życie i obyczaje serbskiego ludu, 3. Folklor, 4. Materiały do trzech poprzednich serii. Cd 1898 r. do 1945 r. prace etnograficzne w Akademii prowadził Wydział etnografii; w 1947 r. powołano do życia Instytut Etnografii Serbskiej Akademii Nauk na którego czele stanąl W. Radcwancwicz. Badania naukowe Instytutu skierowane były głównie na problemy pochodzenia ludności, życia i obyczajów oraz twórczości lu~OWej. W ramach Instvtutu zorganizowano 3 wydziały: 1) antropogeograflczny, 2) etnograficzny,' 3) folkloru; w 1950 r. pcwołano dalsze dwa wydziały: arch~tektury ludowej i archiwum materiałów naukowych. Organem ,:"ydawmczym Instytutu jest Glasnik Etnografskoh in-ta Srpske aka~emJe nauka. Powołanie w ramach Instytutu wydziału antropogecgraflcznego określało z góry kierunek i metodologię badań etnograficznych właściwą szkole .r. C w i j i c z a, wybitnego etnografa bałkańskiego, pod k.tórego wpł~we.m pozostaje współczesna etnografia jugosłowiańska. KałoJewa nadmlema, że szkoła Cwijicza jest bliska szkołom idealistycznym. Z prac które ukazały się w "Zbiorniku" wymienia autorka artykClł R. P a w ł o w i c z a peświęcony osiedlaniu rodzin z rodu Kulize, J. T r i f un o w s k i e g o o etnicznym składzie wsi macedor.skich, M. F i l i P o w i C'3 o pochodzeniu ludności Sarajewskiej wyżyny. Z dr~g~ej serii :,.Zbi?r.ni~a", Kałojewa cytuje pracę .r. E r d e I a n o w i c'a o ludnescl Szumadll. NlezYJ~c~ dziś J. Erdelanowic' pozostc;wił po sobie olbrzymią spuściznę naukową, ktorej opracowaniem i opublikowaniem zajmuje się jego u,czeń p. P:trcwic'. Z zakresu architektury ludowej na uwagę etnografow zasługUją prace opublikowane w "Głasniku" B. K o j i c'a o drogach rozwoju budownictwa mieszkaniewego i gospodarczego na terenach górzystych półwyspu Wrmze peczynając od średnicwiecza do końca XIX w. oraz prace J. Z d r o k o.~ w i c·a. B. K o j i c"a, B. M a k s i m o w i c'a i A. D e r i k o poświęcone hIstoru dotychczas i wielkiej Z zakresu kultury na uwagę zasługują prace B. K o j i c z a o przemianach w życiu współczesnej wsi serbskiej, M. B ar jak t a r o w i c z a o zwyczajach weselnych z terenu Sandżaku, T. D żor d ż e \V i c z a o zabobonach wśród południowych Słowian. I I Poza tym Instytut Etnografii Serbskicej Akademii Nauk prowadzi badania nad wszelkimi formami poezji ludowej w oparciu o specjalnie opracowaną dla tego zagadnienia ankietę. Instytut włączył się również do prac nad historycznym atlasem Jugosławii i słcwnikiem toponimicznohistorycznym. Z Instytutem współpracują ściśle Muzeum Etnograficzne w Belgradzie, Matica Serbska oraz katedry architektury Politechniki w Belgradzie. 1. LOr l i k w artykule pt. Działalność naukov.;a daje krótki przegląd prac etnografów rumuńskich prowadzone są prace etnograficzne. etnografów i instytucji rumuńskich w których Poza Instytutem Historii Sztuki ściśle związanym z Rumuńską Akademią Nauk, który rozwija badania etnograficzne, należy wymienić Instytut Folklcru, MuzeL:m sztuki ludcwej, Krajoznawcze muzea Sibiu i Klu;;;., Domy twórczości ludowej, Miejskie Muzeum w Bukareszcie, Muzeum wsi, Muzeum Narodowe Starożytności itd. Instytut Historii Sztuki opraccwał do chwili obecnej ok. 60 tematów, z czego 21 dot. zagadnienia stroju ludowego różnych regionów Rumunii, 13 - budownictwa ludowego, 8 - ceramiki ludowej, 5 _ dekoracyjnych tkanin w mieszkaniach chłopskich, 2 - zdobnictwa narzedzi pracy i8 _ związków etnograficznych różnych narodowości zamieszkujących tereny RUmunii. Prace etnograficzne najczęściej są publikowane w wydawnictwie Instytutu Historii Sztuki Studii si cercetiiri de istoria arteL Wyniki prac etnOgrafó""; rumuńskich są dyskutowane na dorocznych Plenarnych pesiedzeniach Rumuńskiej Akademii Nauk. Na trzecim z kolei Posiedzeniu dyskutcwane były prace: G. Fo k s z a "Oinament v.; sztuce ludowej strefy etncgraJicznej Górnego Yill'. Stwierdzono, że praca oparta Jest na bogat~'m ma leriałe faktograficzn~'m. brak j~j jednak systematyz<'. 2)· �325 324 cji i w związku z tym Foksza wyizolował i oderwał omawiany przC'z siebie region od sąsiadujących z nim terenćw. Praca P. St a ł a, Corny chlop5kie w dolinie Bystrzycy, b. wszechstronnie omawiająca problem, stawia tezę, że wszystkie domy tego regionu były jednego typu. Jedną z najbardziej Różnorodność poświęcona łudniu stroju praca dzielnicy interesujących w dzielnicy pt. Sztuka prac, była praca T. B e n e c j a n 3 Tej problematyce była również w osiedlach rzemieślniczych na po- Oasz. ludowa Oradei. Pcważny wkład do historii kultury mat€rialnej wnosi praca F. F ł o r es k u Objaśnienia etnograficznych elementów zabytku Adam-Klissi. O nie mniejszym znaczeniu nauko,wym jest praca Floresku. poświęcona czarnej ceramice. Ogólną ocenę i krytykę oraz drogi rozwoju etnografii rumuńskiej znajdujemy w pracy J. Vladutiu, opublikowanej w "Studii" . .. 1. Bukareszt, 1954, str. 229-284. W dziale krytyki i biblicgrafii B. S z a r e w s k a j a i L. P o kro w s k apt. "Wplyw wspó'czesnej, reakcyjnej socjologii amerykaiLskiej na etncgrafię Francji", poświęcają kilka uwag krytycznych koncepcjom naukcwym etnografów francuskich, zgrupowanych wokół wYdaw~idwa La sociolcgie au XX siecIe" pod redakcją G. Gurvitch'a, przy wspołpracy"W. E.. Moora, amerykar.skiego socjologa. Jest to stosunkowo niewielka grupa uczonych francuskich pozostająca pod wpływem teorii amerykań- j a w artykułe skich. Badania socjologiczne we Francji są prowadzone b. szeroko; w 1945 r. powołano obok istniejącego już Instytutu socjologii, Ośrodek badań SO~jCllogicznych z Kcmitetem wykonawczym i wydawnictwem, Ponadto dZlała Międzynarodcwe Stowarzyszenie Socjologów pod protektoratem UNES~O. Najbardziej pojemne wydawnictwo, ukazujące się od 1947 r. "La SOClO~ logie au XX siecle" rozpoczyna swą działa~nGść artykułem Cla u de Le~1 _ S t r a u s s'a, w którym autor stara się powiązać francuską etnografię z współczesną socjologią amerykańską. Zdaniem Strauss'a socjologia Anglii i USA ucierpiała w f.wym rozwoju na skutek braku wi;:zi z antropclogią (w angielskim rozumieniu antropologia jest równoznaczna z etnografią)· Szkoła francuska stworzyła więź między obu dyscyplinami i tym się tłumaczy wg Strauss'a wplyw francuskiej socjologii na kszałtowanie się g.a_ łęzi SGcjologii t. zn. sccjologicznej antropologii w Angli i USA (SOCial anthrepolegy). Za jednego z naj"l.vybi t:1iejszych secjologów francuskich Levi-Strauss uważa G e o r g e G li r v i t c h'a, profesora Sorbony i dyrektora EcnIe Pratique des Hc.lItes Etudes, twórcy pojęć socjolcgicznych takich jak: so~ cjalny model", wg jego wyjaś:1ieli pojęcie to równa się terminowi ,.typ" lub "medeI" (pattern) szeroko znane w amerykańskiej antropologii socjologicznej od czasu opublikowania pracy Ruth Benedikt. Z kolei autorki omawiają koncepcje Levi - Strauss'a wyrażone w jego referacie, wygłoszonym na Zjeździe Etnografćw w New Yorku, który ukazał siE; drukiem w "Anthropology to day An Encyclopedie Inventory' (Chicago, 1953). W referacie tym Levi - Strauss swierdza, że t. zw. socjalna kultura nie ma nic wspólnego z rzeczywistością empiryczną. Zdaniem jego zbieranie i analiza faktćw nie pozwalają na wyciąganie wniosków, natomiast należy wybraną grupę, nad którą przeprcwadza się badania. podporządkować technicznym testom. Levi - Strauss ma za sobą kilka b. interesujących prac o ustroju spolecznym plemion Południcwej Ameryki, bogatych w materiały faktograficzne. Tymczasem koncepcje głoszone przez niego ostatnio są dążeniem du oderwania historii od etnografii oraz zmiana konkretnych historycznych stopni rozweju spoleczel1stwa jakimiś sztucznie stworzonymi "modelami" i "typami" poza czasem i przestrzenią. Zarówno Levi - Strauss jak Gurvitch w dążeniach swych do tytułu założycieli amerykai.skiej szkoły socjologiczno-antropologicznej liczą na ideologiczne i materialne poparcie kręgu uczonych amerykal1skich. Dążenia Levi - Strauss'a znajdują wyraz w przedmowie do zbioru artykułów Marcel Mauss'a, jednego z najwybitniejszych, francuskich etnografów. dziś juź nie żyjącego. Strauss nawiązując do koncepcji Ruth Benedikt o tłumaczeniu zjawisk etnologicznych i psychologicznych językiem psychopatologii, stwierdza, że Mauss głosił tę koncepcję na dziesięć lat przed ukazaniem się prac uczonej amerykat':skiej itp. Aby odpowiedzieć na pytanie, czy istotnie psycho-rasistowska "socjologiczna antropologia" amerykańska rozwinęła się pod wpływem nauki francuskiej, Pokrowskaja i Szarewskaja przypominają, że chociaż twórcą terminu "socjologia" był August Comt, zasadniczą jego koncepcją naukową było twierdzenie o postępcwości rozwoju społeczeństwa, a więc koncepcja Jak najbardziej rozbieżna z zalożeniami socjologii amerykańskiej. Levi Strauss byłby bliższy osiągni"cia swego celu, gdyby opierał się na twierdzeniach Emila Durcheima, spekulującego na tezie priorytetu społeczności nad indywidium, równocześnie zaś nadając pojęciu społeczeństwa znaczenie abstrakcyjno-metafizyczne. Ale, ani Levi - Strauss ani socjologowie J antrop:Jlogcwie amerykal1scy nie odwołują się zbyt czesto do Durcheim;;. Jako udokumentowanie swoich twierdzeń Levi - Stra~ss wysuwa przede wszystk~m pracę M. lVf a u ~ s'a, wobec czego Pokrowskaja i Szarewskaj:1 dają krotką analizę jefo prac L'ess([i SUI' Ie don ora7- Manuel, d'Ethnographi,e stwierdzając, ż(-, mimo usterek metodologicznych w badaniach obie prace ~auss'a oparte są o realne fakty aspołeczność rozumie on jako zjawisko ~lstorYCzne. Szcze~?lnie c:J1ny w drugiej pracy :\1auss'a jest rozdział doycząc~ mE'todolo~,11 badan terenowych. �327 326 Autorki artykułu, zdając ~obie w pełni sprawę 7. i:iealistycznego charakteru metodologii badań Mauss'a, uważają za niedopuszczalne utożsamiać jego teorię z teoriami współczesnych socjologów etnogr.af~w '. do. cze.go dąży Levi -- Strauss i Gurvitch. Wydaje się jednak, że w:,sllkl n.lewlel~II~J stosunkcwo grupy ebiografów francuskich skupiających SIę wok~: Lev! .~ Strauss'a i Gurvitch'a chybiają celu, gdyż etnografia we FrancJ! rozwIJa się i nadal. Ukazują się prace uczonych takich, jak Arnold van Gennep, Albert Dausa A. Lerois - Gourhan itd. Istnieje również Towarzystwo AmerykanistÓw, grupujące wybitnych etnografów Francji, na których teorie socjologów amerykańskich nie mają wpływu. W dziale ,.Krytyki i bibliografii" znajdują się dwie recenzje: N. A. B u t i n o w a ~ pracy J. L i P s'a "Proischcżdienie u:ieszc::iej" z ~r~e~m(wą S T o kar i e w a, J. A w i e l' k c i e w a i G. D i e b i e c a - ks!ązkl R. L. B'e a l s and H. H o y e 1', An introduction to Anthropol.ogy, New York 19541'. J u l i u s z L i P s był [,ostępcwym etnografem niemieckim, który w okresie hitlercwskim wyemi',!,rcwał do U8A, gdzie pozostawaj w ciągu 14 lat. Tam też ukazała się ww. praca, poświęcona zagadnieniom bytu, gospodarstwa i kultury, w węższym znaczeniu tego słowa. 11j~ÓW zaccfanY~h ~ał.eg_O świata. Na tle pDdobnych prac uczonych amerykansloch praca J. Lips a Je~t pozycją niezmiernie pozytywną. Lips dąży do stworzenia .. o~raz~. zjawi.,k. kultury w ich rozwoju a równocześnie stara się przedstawlC Ich rozno~odne formy, powstał~ na tle warunków gospodarczych i geograficznych kazdega narodu. Książka R. L. B e a ł s and H. H o y e l' jest zbiorem wykładćw z zakresu :etnografii i antropologii obu profesorów etnografii na Uniwersytec~e w Kaliforni. Książka składa się z C:wóch części: pierwsza poświęcona Jest podstawowym zasadom antropologii, druga - historii społeczeństwa pierwotnego. Rozdziały 2, 3 i 4 zawierają klasyfikację świata 2wierzęcego. zasady genetyki i opis cech rasowych. Rozdział 5 nosi tytuł "Człowiek wykopaliskowy i historia ras"; rozdział jest przeglądem współczesnego rasowego składu większych geograficznych obszarów. Rozdział 7 jest wprowadzeniem do drugiej części książki, w treści swej zawiera argumenty przeclw uprzedzeniom rasowym i koncepcjom rasistowskim. Najsłabszą częścią książki jest rozdział 8 oparty o idealistyczne teorie dotyczące pojęcia kultury. Rozdziały od 9 do 20 są poświęcone ustrojowi społeczellslwa pierwotnego wraz z jego kulturą materialną i gospodarczą, socjalnymi i gospodarcz~~i organizacjami, religią, językiem i sztuką. W rozdziale 20 autorzy omawla~ą najbardziej dziś sporny w nauce burżuazyjnej problem rozwoJu społecze~stwa lub jak chcą autorzy problem kulturalnych zmian. Autorzy występUją z krytyką teorii "kulturalnych areałów", z krytyką szkoły funkcjonalizmu jako antyhistoryeznej i narzucającej kulturze funkcje biologiczne; prz~pominają o teorii ewołucj: :'.Torgana i uważają Whiat'a 7.0. jednego z naJ- poważniejszych teoretyków ewolucjonizmu, który podjął zapomniane idee Morgana. Autorzy uważają teorię ewolucji kultury za jeden ze sposobów badania zagadnień kultury, gdyż zdaniem ich dla wielu problemów współ':zesnej etnografii konieczne są nowe i różnorakie metody badań. Rozdział 21 poświęcony jest dyskusji nad t. zw. "antropologią stosowaną", która w gruncie rzeczy służy administracji kolonialnej. Na zakończenie -- podkreślają donośną rolę etnografii w stosunkach międzynarodowych. Zadaniem etnografii jest, "wzbudzenie szacunku dla kultury innych narodów i udzielenie im pomocy w przystoscwaniu się do uprzemysłowionego wieku na podstawie ich własnych warunków". Recenz.enci podkreślają postępowość autorów, ich krytyczny stosun~k do różnych teorii idealistycznych sz.kół rasistowskich, jeanakże książka nie jest poz'oawlOna błędów. Materialy do histerii narodów ZSRR są znikome, nie L.wzg.ędniono również etnograficznej szkoly radzieckiej. Dział "Krytyki i bibliografii" zawiera recenzję J. S. S m i l' n o w a zbiorowego wydania "Narody Dagiestana", opubdkowanego przez Instytut Etnografli im. IVIlkłucho-Makłaja AN ZSRR, w 1955 r. .Jest to jedna z pierwszych pozycji popularno-naukcwych ostatnich lat z pierwszych z dziedziny etnografii. Wydawnictwo poza ogólnym w;:lępe-m A. D. D a n i j a ł o w a zawiera 10 artykułów poświęc:lnyc!l ludem Dagestanu. Znvierają cne opisy życia obyczajów, kultury i rozwoj:.! gospodarczego Awarów, DargijcLyków; Lezginów, Kumyków, Łakijczyków, Tabasaranów, Rutulców, Agulijczyków, Cachurów i górali pochodzenia iydowskiego. i jedna Artykuły są opracowane wg. jednolitego, dobrze przemyślanego plan!l, objętość ich jest różna. Wydawnictwo można ocenić jako pełną etnograficzną moncgrafię. J. S. ~mirncwa ccenia b. pozytywnie pracę kolektywu autorskiego, mimo wielu błędów, suchego stylu oraz powtarzania się. Równie:!. szata zewnętrzna książki, zdaniem 8mirnowej, mogłaby być staranniejsza, ilustracje barwniejsze a fotografie lepze. L. W. M ark o w a w krótkim artykule pt. Sbornik Sierbskaja naro(/.odieżda w Woicu:odinie charakteryzuje stan prac etnograficznych z zakresu stroju ludowego na terenie dzielnicy Wojewodiny w Jugosławii. Podkreśla ona, że prace te zapoczątkcwane stosunkowo niedawno nie dają pełnego obrazu rOLwoju i przemian stroju ludowego na tym terenie o zróżniccwanym składzie narodowościowym. Zbiór artykułów obejmuje w zasadzie, strój ludowy do pecz. XX w. następujących okręgów Wojewodiny: Sremska. :'I' i~rowica, Srem Południowy, Góra Fruszka, Sombor, Szajkaszki, Dlsztrykt. Wrszac. Strój każdego okręgu jest opraccwany przez innego autora; na skutek niejednelitego planu pracy, niektóre z artykułów są zbyt pobieżne. L. W. Makarowa podaje w recenzji najbardziej ogólne chanaja �329 328 rakterystyczne cechy stroju ludoweg0 Wojewodiny; kończy recenzję uwagą, że wydany zbiór jest niewątpliwie c.ennym ~orobkiem ~:nog:afii jUg:.,~ słowiańskiej, chociaż nosi charakter OpiSOWY· 1\a przyszłesc poządane, oy etnografowie ju go~Jowiaf.scy epracc wali opublikowany materia: an~litycznie i przeprowadzili badania porównaw,;:ze stroju ludowego WOJewodlDY z dzielnicami z nią sąsiadującymi. Książkę D. W. M a l c o l m a pt. Eakumaland. p"n african poeple and wydaną w Londynie 1953 recenzuje M. R a u f. D. M a l c o l m wieloletni pracownik urzędów kolonialnych Tanganiki. Autor dał dość szczegółowy opis życia i bytu jednego z naj liczniejszych ludów tego kraju·Sukuma lub Wasukuma. Książka jest wyraźnie tendencyjna, autor stara się dowieść, że tzw. kierewnictwo pośrednie Wielkiej Brytanii na tym terytorium jest jedyną formą władzy, korzystną dla ludności tubylczej, równocześnie zachowującą współczesną strukturę socjalną, zdaniem autora jedynie właściwą dla Sukumu. Pomijając intencje autora, książka zawiera wiele cennych informacji i materiałów dla etnografów, zajmujących się their country, egzotyką. S. T a rak zagadnienia a n o w a, L. T e r e n t i e w a, N. C z e b o k s a r o w: Niektóre etnogenezy narodów Nadbaltyckich. Kolektyw autorski podaje przebieg prac ekspedycji bałtyckiej, zorganizowanej przez Instytut Etnografii w 1952 r., która w 1955 r. przerodziła się w ekspedycję kompleksową powołaną przez AN ZSRR, rozszerzając tym samym zakres działalncści ekspedycji i włączając szereg instytutów naukowych republik sąsiedzkich. Plan prac ekspedycji bałtyckiej przewiduje, że do roku 1960 zostanie opublikowanych 6 tomów materiałćw ekspedycji. Pierwszy tom, opracowany przez M. W. W i t o w a, K. J. M ark a i N. N. C z e b o k s a r o w a ukaże się pl. Etniczeskaja antropologia Wostocznoj Pi ibaltiki". W jednym z tomów tej serii zostanie zamieszczony materiał prac przygotowawczych do wydania Atlasu Etnograficznego krajów Nadbałtyckich, zaś na dwu-dziestolecie zjednoczenia republik nadbałtyckich z ZSRR ukażą się prace monograficzne historyczno-etnograficzne. poświęcone historii każdego z narodów bałtyckich. Badania antropologiczne ludności Litwy, Łotwy i Estonii są właśc;wie zakończone. W rezultacie analizy naukowej ludność ta dzieli się na 6 typów antropologicznych, które należą bezwątpienia do grupy indoeuropejskiej, chcciaż typy wschcdnio-bałtyckie i środkowo E"uropejskie zdradzają pewne odchylenia świac'czące o przymieszce typu mongoloidalnego. Trzeci rozdział artykułu poświęcony jest przeglądowi' prac archeologicznych krajów Nadbałtyckich. Prace wykopaliskcwe posuwają się zbyt powoli i obejmują niewielką ilość stanowisk archeologiczn~·ch. opraccwywa- nych w oderwaniu od najbliższego terenu. Biorąc pod uwagę ilość opracowywanych stanowisk i te, które oczekują oprac~wania [100 grodzisk Estonii. 3~0 Łotwy i ponad 1000 Litwy], należy stwierdzić, że prace archeologiczn~ na terenie krajów Nadbałtyckich są dopiero w zaczątku. CLwarty i estatni rozdLiał jest poświęcony pneglądowi prac etnograficznych, ze szczególnym uwzględnieniem budownictwa, narzędzi rolniczych i odzieży_ Dla calego tego terenu charakterystyczne są trzy typy budewnictwa ludcwego: 1. Izbc: (lit, "pirkia", łot. "istaba") jest budowlą o dwu lub trzech 00mieszczeniach, w której mieści się część mieszkalna, z piecem ruskim i niecgrzewaną sienią. Piec jest umieszczony w kącie przy wejściu, z paleniskiem ku bocznej ścianie. 2. Dom (lit. "numas", łot. "nams") składa się z trzech zazwyczaj pomieszczeń, z piecem chlebowym w części mieszkalr.ej i otwartym paleniskiem, umieszczonym w części centralnej domu - sieni. Piec w izbie mieszkalnej służył wyłącznie do wypiekania chleba, na palenisku w sieni gotowano codzienną strawę. Formy pieca i paleniska były różne. Z biegiem czasu sień przemieniła się w kuchnię. Trzecim pomieszczeniem domu była komora, która przeobraziła się z czasem w drugą izbę mieszkalną. 3. Zamieszkała stodoła (est. "rechetuba", lub "rechetare") zrębowa budcwla, jednocząca ped swym dachem izby mieszkalne i pomieszczenia na zboże. Gumno kryte przylegało bezpośrednio do budynku. Pochodzenie tego typu budynków jest dotychczas niewyjaśnione. Niezmiernie interesujące są narzędzia uprawy roli, które w detalach różnią się bardzo od narzędzi charakterystycznych dla strefy leśnej Euopy Wschodniej. Narzędzia poszczególnych terenów różnią się między sobą. I tak dla północnych dzielnic charakterystyczna jest forma pługa jedno_ lemieszowego, "kolankowa" brona, składająca się z odrębnych ogniw, ruchomo z sobą połączonych, sierp a gładkim ostrzu, oraz cep o wyglądzie pałki. Dla dzielnicy południowowschodniej charakterystyczna jest bro:1:! dwulemieszowa, lub brona - sękowata, sierp z ząbkowanym ostrzem oraz pewna odmiana cepa. W strefie pogranicznej między obu dzielnicami Wj'stępuje tzw, "socha z żun:wami", zaś na pograniczu południowo zachodniej dzielnicy - tzw. "półkoza", podobna do pólnccno-ruskiej "gorbuszy", Na terenie Litwy, na południu od Niemna rozpowszechniona jest socha typU poleskiego, Archaiczne typy bron są na tym terenie rzadkie, w powsze:h.n:'m użyciu są brony ramo\ve. W czasie żniw używa się kosy z pro:itą rękoJesclą. . Ba~ania nad strojem ludowym przebiegały na tym terenie nierównomH:rme, wniosków więc ucgólniających nie można czynie. Najdalej pesumęte w tym zak reSle. są. prace estons. k"loh l łotewskich. etnografów. Ujiór ludowy . Est..oml w ogo'j nych zarysach Je,t " ublOrem pozostaJ~'ch dwóch repuJ �331 330 , . 'm J'ednak \\'\'r"Z"ll'e 4 g'rup\' mieJ'scowe; l) północna, blik, występują w nl '. a • '" , lctóra najmniej zachowała tradycyjnych elementow stroJu ludowego, .charakterystyczny dla niej jest kaftanik kajsfd i bogat~ haf~ ~a ublOr~e o ornamencie roślinnym. 2) Grupę południową cechuje ~en~kle okrYCIe syba, niezszywana spódnica, owinięta w pasie, ozdoby z~ spIrah br~wwych Ornament haftu jest geometryczny. 3) Grupa zachodm.a Jest zbl,lzona do I)bu poprzednich, charakterystycznym dla niej jest orygmalny st:oJ. głowy. 4) Czwartą grupą jest grupa ludności zamieszkującej wyspy estonskl~, różniająca się wśród pozostałych odmiennym stroj,e~ głowy, spodmc:} w popneczne pasy, stanikiem i stylizowanym ros.ll1nym ornamentem Vv?'- haftu. " d' W pracach nad ubiorem łotewskim wyró.żni.li się ~w~J. mlo Zl etnogra .. fowie łotewscy M. K. S ł a w a i A. Z. Z a r l n l a. DZlękl Ich pracom us:alonodia Łotwy pięć podstawcwych typów stroju ludowego, pokrywaJą<,:ych się w zasadzie z miejscem osiedlenia grup plemiennych. Jak wynika z wstępnego przeglądu zgromadzone~o ~otYChc,zas materiału, omawiany obszar można podzielić na trzy dZlel~lce, k:orych .granice nie odpowiadają granicom współczesnych rc~ublll:, an: gral1l:o~ okresu feudalnego, zgodne są natomiast z gramcaml zasledlema ple~lennych grup, zamieszkujących te tereny przed pcwstaniem narodow Litwy. Łotwy i Estonii. J. F. S i m o n i e n k o, Zarys historii garncarstwu. na Zakurpaciu. Garncarstwo na Zakarpaciu ma za sobą długą tradycję· Dowodzą tego' znaleziska archeologiczne VIII, IX i X w. Ceramika tego okresu byla ~zdo: biena ornamentem z kropek lub linii falistych umiejscowio~yc~ na. gorneJ części wypukłości garnka, czasami na całej części. wypuk~eJ. N.lektore n~czyni a mialy skromniejszy ornament składający Się z dwoch rownoległych linii wokół szyi naczynia. . Autor zajmuje się glównie trzema miejscowościami, słynącymi z wyr;)bów garncarskich na Zakarpaciu, a mn. Użgorodem, w~ią Iza o.kręgu. ChU:skiego, i m, lVIukaczewem. W okresie rO:Lwoju sił wytworczych l oddzlelal1la się przemysłu od rclnictwa. garncarstwo było pierwszą gał~zi~ przemysłu, która zerwała z wsią i przekształciła się w rzemiosło specJallstyczne. W końcu XVI i na pocz. XVII w. garncarstwo było zjednoczone w cechach rzemieślniczych, .JednakŻe zmiany w organizacji cechowej w XVII ~. zubożyły i podporządkowały je feudałom i magna:orr:' W k~nsekwencJI, cechy broniąc się przed upadkiem zaczęły jednoczyc Się w większe organizacje, skladaja,ce się z cechów różnych rzemiosł. Walki w\'Lwoler.cze Ukraińcćw na r:oczątku XVIII w., związane z powstaniem Rakoczego. wstrząsnęły życiem ekonomicznym Zakarpacia. Upadło rolnictwo, handel, przemysi i rzemioslo, cechy ro~proszY.łY. si~. W latach trzydziestych XVIII w. rzemiosła zaczęły powoh skuplac Się ponownie w organizacjach cechuwych; jednym l pierwszych i naJliczniejszych był cech garncarski. Garncarstwo rozwijało się w trzech okręgach Zakarpacia. tam gdzie znajdowały się złoża gliny ceramicznej. Koncentrowało się ono w następującyoh miejscoweściach: Użgorod, Mukaczewo, Bieriegowo, Siew:·desza, Chusto, Karolewo, Dubowice, Gudo, Kwasewo i Ei:co. Największy rozkwit sarncarstwa na Zakarpaciu przypada na XVIII i XIX w. Większeść wyrobów garncarskich zachowała dawne fermy .Wszystkie w}Toby garncarskie noszą ogólną nazwę c.~erep, Wśród przedmiotów ceramiki naj popularniejsze są garnki do g'Jtcwania pod nazwą: gorczak, gorszczik, gornia, gorniec, gornic, riab:mka, dalej - miski do jedzenia i ozdoby ścian tLW. bLiuclo lub tanir, następnie - dzbany do mleka pod nazwą tow_ kan, kupania, dcwżan, dowgab. Z kolei należy wymienić kubki nazywane pogar lub kanczu, dzbanuszki różnorodnych form i rozmiarów kajstran, .~ilka lub gorszki na leku;ar, naczynia do cedzenia mleka tzw, sirou;ki, specjalne naczynia do blinów - tarkeliki oraz dzbany na kwiaty czerep na kosici. Glinę na wyroby garncarskie przygotowuje się latem, oczyszczając z różnego rodzaju domieszek i ubijając klepaczem do należytej ciągliwości. Tuż przed użyciem glinę jeszcze raz miesza się nożem, dzieli i toczy w walki, które kladzie się na garncarskie koło, Na Zakarpaciu używa się wyłącznie kola poruszanego ncgą. Po wysuszeniu naczynia pokrywa się je rysunkiem, następnie polewa i wypala, I:wukrotne wypalanie jest stoscwane rzadko. .Jeżeli ornament jest różnobarwny, używane są następujące farby; ochra różnych odcieni, biała glina fajansowa, ruda błotna, opiłki żelaza, tlenek czerwonej miedzi. W efekcie przeważają kolory: czerwony, biały, czarny i zielony. W skład glazury wchodzą: sproszkowany ołów, piasek kwar<.:owy i zwykła glina lub biały piasek. Tego typu glazura jest przezroczystiJ () odcieniu lekko żółtym. Glazury kolorowe są przygotcwywane z domieszką właśoiwej farby. Glazurą bezbarwną pokr)wa się przeważnie wewnętrzną stronę naczyń, kolorową zaś zewnętrzną powierzchnię w 2/3, tzn. miejsca pokryte rysunkiem. Rysunek wzoru wykonuje się techniką rytowniczą riżkuu;aniem. Jako rylec służy szydło. Jeżeli ornament ma być kolorewy, farbę nakłada się za I:omccą riżoka - jest to gliniany rożek z wąską szyjką i otworem w dnie. W szyjce znajduje si~ gęsie pióro, lub nawet kilka, włożonych jedno w drugie. Do rożka wlewa farbę i poprzez pióro zalewa się ryte linie ry~unku. Farby muszą być gęste, ażeby tworzyły równy, wypukły nieco rysunek. Tą techniką jest przeważnie wykonywany ornament geometryczny. Wzory roślinne maluje się najczĘściej PĘdzelkiem. RysunC"k pokrywa tylko pewne części naczynia. wg ustalonych trady:::j~ reg~l dla każdego rodzaju formy tak jak iest różny dla poszczególnych '~zęsci naczynia, �333 Wg tych zasad górna częsc naczynia pokryta jest ornamentem linio, k kowanym lub połączeniem linii i kropek. Centralna cZEiŚ~ naw)m, rop . T l'" k'śti czyni a w większcści jest ozdcbiona ornamenterr: rcs ll1ny:n z ISCI, I winogrcn itp. GeolT.etryczne i zwierzęce rysunkI WystępuJą rzadko: Central na część rysunku jest zazwyczaj różnobarwna. G ecmetryczny" wzor spotyka się {:rnważnie na naczyniu Lwanym "gorczek na lekwar '. . " W niektórych miejscowościach Zakarpacia wytwarzano naczYl1la l1l',polewane z rysunkiem przeważnie roślinnym, stylizowanym. w koloE;~ brązowym. .' . n Garr.carze s{:rzedawali swoje' wyroay, rOZWGząc Je po okolIcznych ~ ola'~h miasteczkach. W ciuesie kapitalizmu pojawili się kupCY-hurto~l1lcy:_ Po przyłączeniu Zakarpacia do ZSRR pewstały artel: ga.rncarskle, k,OI'e kontynuują przetrwałe tradycje i w formie i w zdobnIctwIe naczyn. e' W. A. O b o r i n, Z historii rolnictwa starożytnych Komi-Permi'1kó1.V. W jednej z pierwszych prac o historii rozwoju rolnictwa K~mi-P.ermiaków, wydanej w 1893 r. przez F. A. T i e p ł o u c h o w a, wyrazone, Je,: przypuszczenie, że orna uprawa ziemi została przejęta ~a terenach. G~rn~.J Kamy od ludności rcsyjskiej. F. A. Tiepłouchow okresla datę pOJ~wlen,a się soch li permiaków na X do XlII w. póżniejs~a, prac.a A. A. S p.I C Y n a (J 902 r.) oparta na wykopaliskach grodziska Rozdlestwlenska okresla datę pew.,tania sochy a zarazem pcczątku crnej uprawy ziemi na XI.II-XIV w. Archeolog radziecki M. W. T a 1 i c ki (1951 r.) na pods~awle ~ykopa~ lisk grodziska Rcdanewa nad rzeką Kamą, dochodzi do. W~lOskU, ze K~ml Permie.cy uprawiali ziemię plugiem już w X w., przejmując tę techl1lkę uprawy roli od Bułgarów z nad Wołgi. A. P. S m i r n o w (1~52 r.) podt:·zy~ mal hipotezę T a l i c k i e g o co do okresu powsta~ia ornej upr.awy ZIemI u Kcmi-Permiaków, obalając natomi2st twierdzenie o buł~a~s~lm poc~o. dzeniu tej techniki uprawy na zasadzie różnicy między clęzklm pługiem bułe'arskim a lekką permiacką sochą· Mimo surowego k1im2tu okclic Górnej Kamy warunki d1~ upra:vy roli są sprzyjające, szczególnie dla niektórych kultur .zbożowych, Jak ?WI~IS, żyto i jęczmień. W IX-XI w. zasadniczym. narzęd:lem. u~ra",,:y r811. b).a motyka która przetrwala u Komi-Permiakow w mezmlemoneJ forml,e do XX' w.' Wśród znalezisk archeo1cgicznych (grodzisko Kyłasowo), ktorY~h pochodzenie określa się na XII-XIV w., odkryto pług, któ:ego konstr.u;~~ cja łączyła w sobie formy scchy i pługa. Jest to. kons~rukCJa pozw~laJąc~ na głę1:::okie podcinanie bruzdy w wykarczowanej glebIe. ~utor powołUJą: się na pracę A. A. Spicyna stwierdza. że opisane przez me~o SOCh~'-płU7~ nie są jedyną najwcześniejszą formą pługa, gdyz A. A. Splc~n d~J~ O?s pługa, odkrytego na terenie Wierch-If,wieńska, który pochodzI mmeJ WIęcej z tego samego okresu co sochy-pługi, różni się jecl1clk formą, poZ\~a~ laja.cą na powierzchowne rozpulchnianie gleby. Zdaniem autora, choclaz znalezisko pochodzi z XIII lub XIV w .. pługi p()d()bn~'ch form b~'ły wla- ściwe dla Słowian okresów wcześniejszych. Plugi Komi-Pcrmiaków są zbliżone do soch starożytnej Rusi. Analogie występują przy porównaniu wymienionego pługa z Wierch-Ińwienskiej dzielnicy i pługa z grodziska Star:.! Ładcga z VII w., który jak dotychczas, jest naj starszym pługiem słowiańskim półnccnej Rosji. Oba typy różnią się zasadniczo od pługa bułgarskiego. Pług pojawia się u Komi-Permiaków w XII w., tj. w okresie docierania Rosjan do Uralu. Potwierdzeniem tej tezy są wykopaliska na terenach Górnej Kamy, gdzie pługi występują w górnych warstwac:n z XII-XIV w. Autor obala tezę M. W. Talickiego i A. P. Smirncwa o po_ czątkach uprawy ornej ziemi u Komi-Permiaków w X w. Zgadza się natom:ast z M. W, Talickim, że siłą pociągową był koń, wbrew twierdzeniu F. A. Tieplouchowa, który uważał za możliwe wprzęganie ludzi do pługi!. Ziemię bronowano broną sukcv.:atlca" las karczowano żelaznymi toporami o szerokich ostrzach. Wymienione narzędzia występują prawie we wszys~kich stanowiskach archeologicznych rodanowskiej kultury na przestrzeni cd IX-XV w. 2niwa odb)waly się za pomccą kosy gorbusza (kosa z krótką rączką i zgiętym ostrzem) oraz sierpa o bardzo słabo zgiętym ostrzu. Zboże mielono za pomocą prymitywnych żaren. W wykopaliskach archeolcgicznych kamienie żaren i całe żarna występują w warstwach z XII w., to znaczy w okresie powstania ornej uprawy ziemi. Komi-Permiacy trudnili się głównie uprawą jęczmienia, żyta, owsa i orkiszu. W okresie rodanowskiej kultury głównym zajęciem Kcmi-Permiaków była bezwątpienia uprawa ziemi. Bogate urodzaje osiągali Komi-Permiacy, jak na ta wskazują wykopaliska, .stcsując dwupolowy system uprawy, na wyrębach leśnych, które po wyjałowieniu ziemi pozostawiano odłogiem. Uprawa ziemi na wyrębach, wymagająca wiele sily roboczej jednoczyła Kcmi-Permiaków w duże patriarchalne wspólnoty. Na schyłku ku!tury rcdanowskiej, wraz z wejściem w użycie pługa i żelaznego topora, zmien.ia się i charakter osiedli Komi-Permiaków. Duże patriarchalne wspólnoty roz .. padają się na indywidualne domy małych rodzin. Wspólnota z ogniskiem pcś:cdku znika. Miejsce jej za~muje wspó:ncta terytorialna gmina wiejska. Ród i wspólnota familijna tracą swoje znaczenie ekonomiczne. Pojęcie własności prywatnej u Komi-Permiaków rodzi się przy końcu okresu rcdanowskiego, w pełni zaś przejawia się dopiero po włączeniu terenów GÓrr.ej Kamy w skład feudalnego paf.stwa rcsyjskiEgO. Autcr kończy artykuł informacją o kontynuacji wykopalisk archeologicznych, które niew'ątpliwie przyniosą newe, cenr.e materiały do historii !'olnictwa Komi-Permiaków. E. 1. K o l y c XVII a: Nieńcy XVIIIw. Z E' W do poc:;qtków z terenu Rosji cUTo;:ejskiej w końcu Nieńcy nazywani czasami ~amojedami zarr.i~szkujący tere:1Y Rosji europejskiej dzielili się na trzy grupy: 1. Nie( c:w zajmując:"ch tere:1)' na zachód od Pieczory w tundrach: Kanińskiej, Timińskiej i Małoziemiel- �335 334 sKleJ, 2. Nieńców koczujących na terenach tundry Bolszeziemielskiej (śroókcwy bieg rzeki Pieczory), 3. Nieńców koczujących na terenach południr;wvch tundry Bolszeziemielskiej, między Pieczarą i Usą. Ci ostatni nosili n;zwę Nień~ów iżemskich, ustjacilemskich i pustozierskich od naz\'·; osiedli. z których płacili jawk. E. 1. Kołyczewa zajmuje się przede wszystkim Nieńcami pustozierskimi, iżemskimi i ustjacilemskimi. Wchodziło tu sześć następujących rodów: Wa" niuta, \\iolej, Wyuczej, Łokej, Tysyma i .Jawtysyma. Kroniki i żró:Ha pisane wspominają a częstej zmianie koczowisk. Wędrówki miałY jl.'dncl1< pewną planowcść, toteż miejsca koczowisk były powszechnie znane. Nie11cy pustozierscy dzielili się na dwie grupy, nieliczną grupę zwaną "Okołogorodniuju" i "tundrjanuju" składającą się z dużych i silnych rodów samojedzkich, które większą część roku spędzały na koczowiskach nad rzekami Karatajką i Chajpudyrem, zjawiając się raz do roku (w miesiącach grudzień-styczeń) w pustoziersku celem wymiany skór futerkowych na towary przemysłowe oraz opłacenia jasc.ku. Koczewiska rozciągały się na terenie północno-wschodniej części tundry. Niektóre rody Nieńc6w pust'lzierskich w okresie letnim przenosiły się nad wybrzeże morskie zachodniej tundry, lub na sluaje tundry Timińskiej, nie ma natomiast wzmian~k w żadnych dokumentach by przekraczali Ural. Z nastaniem chłodów Nieńcy przenosili swe koczowiska na tereny obfitujące w zwierzęta futerkowe. Większość wędrowała na tereny południowozachodnie, z rzadka południowowschodnie za Uralem. Mniejsze grupy wędrcwały na tereny Małoziemielskiej tundry lub Miezienii a nieraz i dal~j. Trzecim kierunkiem wędrówek Nieńców był obwód Bieriezowskoie. Danych a kierunkach wędrówek Nieńców iżemskich i ustjacilemskic:r, prawie nie ma, jedynie nieliczne wzmianki w źródłach mówią o koczowiskach nad rzeką Pieczarą i Udą· Podstawą bytu i głównym zajęciem Nieńców było myślistwo, przy czym polewali głównie na lisy polarne (niebieskie), popielice, gronostaje i rosomaki. Latem polowano na dzikie jelenie i setkami łowiono ptaki. Nie obcym dla NieilCÓW było i rybołówstwo na rzekach i wybrzeżac~ morskich, Poza myślistwem i rybołówstwem, niemałe znaczenie dla gospodarki Nier,ców miała hodowla jeleni. Stada oswojonych jeleni sięgały liczby 1000 sztuk. 1. 1. Lepiechin klasyfikuje Nieńców w następujący sposób: posiadacz EOC-2000 sztuk uważany jest za bogatego, od 500-700 za średnio zamożnego, od 2C-30 sztuk - małozamożny, zaś posiadacz 10 sztuk oyl biednym. Hodowla jeleni z biegiem czasu nabrała coraz większego znaczenia wypierając stopniowo myślistwo i rybolówstwo z życia Nieńców. Kon- tak.ty ~ ~osj.an~mi, rr:ożliwo.ść n~b~c~a broni palnej oraz sprzętu rybackiego zmleDlły try b zycla l zajęcIa Nlcncow. Z dawnych rzem~ósł utrz\"mała tylko wyprawa skór i wyrób odzieży przeważnie skórzanej. . siG Handel ~ .charakterze wymiennym miał miejsce przede wszystkim : ~osJ~naml J~~ przed XVII w. \"1 XVIII w. stosunki handlowe były tak selsle, ze roz:V0J gospodarki Nieńców stał się uzależniony od Rosji. GłównTy:rr:przedmIOtem wymiany ze ,.trony Rosj8n było wino, tytoń, mąka. N.len.cy sprzed~~~li. prz:~e wsz~stkim ry~y, kawior, puch ptasi, skóry jeleme l futra,. g,OWme ltsle. Głownym csrodkiem handlu byl Pu~toziersk. Kup~y ~osYJSCY starali się dotrzeć w głąb tundry, by móc bezpośrednio n~b~~ac tewary, co znowu godziło w interesy państwowe Rosji i usuw,,!c Nl.encow spod kontroli władz miejscowych. . , Rod~ skł~dałY si~ z kilku rodzin; jedna z nich zajmowała dominujące stanowlsko. l .odpowladala przed państwem za regularną opłatę jasakn, Z~a~zało Slę, z~ r?dy rozpadały się na kilka części, koczujące w różnych mleJsc~ch. Z ~leglem czasu w każdej części rodu wytworzyła się grupn ~asadl1lCz~, ktor.a .pozostawała na tych samych koczowiskach i z czasem s~awała ~lę. zalązklem nowego rodu. Poszczególne części rodu zachowywaly ~Iągłą WlęZ; przechodz~nie z jednej części rodu do drugiej było zjawi'~klem. częsty.m, w duzym stopniu uwarunkowane miejscem koczowisk l. . rodowo sąsladuJących z tymi koczowiskami. Z żadnych dokumentów me w~l1lka, ażeby miał miejsce wypadek przejścia z rodów pustozierskich. kO~ZUJ~cych w tundrze, do rodów iżemskich, koczujących w lasach, ter.\,tonalme odleglych od siebitl. . W XVII.! w'. obserwuje się zjawisko rozkładu ustroju rodowego i przejś~le do zWlązkow terytorialnych, równolegle powstaje proces rozwarstwicma .. Narzędzia gospodarki, jelenie i wyroby przemysłowe były własnośc:ią rodzmy a nie rodu, Szybko posuwający się proces społecznego zróżnicowam~ uwarunkowany był rozwojem stosunków handlew ych, co z kolei sprzYjało wzrostowi zamożności dominującej warstwy Nieitców Prze~l'kame k upcow . w głąb tundry i towarzyszące temu demoralizacja . i pijańs~~o. podstawowej masy Nieńców doprowadziło do jej zubożenia i uzależm~l1l~, od bogatych rodów. Ponadto co biedniejsi Nieńcy popadali w Z3leznosc . od . Ro sJan . "'1 yc h na tych ter~nach. Ażeby spłacić zaciągnięty dłu" cSlao N:en:ec był zmuszony do pracy, do oddawania upolowanej zdObyczy: przewozel1la towarów i szeregu innych świadczeń. ' . W polewie XVIII w. zubożenie ogólne Nieńców było tak wielkie że wlększa . część p us t OZlers . k'ICh Samojedów ' . nie była w stanie prowadzie samodzlelnego gos po d ars t wa, Cl., zas ktorzy . '" utrzymali się przy nich byli oN'b clązel1l tak wielkolml. dl ugaml,.. ze samodzielność . ich była tylko pozer n " .. . bolency, broniąc Slę prze d zupełnym zubozel1lem l zależnością dalszą "d gacz\"• rodakó Vv.. I k'upcow ROSJan, . ' wywalczyli w Moskwie prawo po'wu b, l ,. ; ii :1" r I: i·! ' ii, il I, H ,'I ,I ;1 I",I tli II 1,1 il \ �336 stawania we władzy wojewody, przedstawiciela jakiej takiej pnworząd- ności, S, 1. B l' : bawełn:', bvd'" tru'Jn', " T'aglyC'y, koczują('~' na pó1nocn,":n -toku Kunł" Hodowlq ' .,,~ 'Iq SIt; ,-,mu u zrodel rzek ,Jarkend Chotan i K " Kazachowie zaffiieszkuJ'q~ o"lo'w'nl'e t'j'~reny rrra'11c"'ąc , enJa, o K w oKręgach Il'i'k' T ,,-, Eo ' ~ ~ z azachską SRR l, ... lm, arbagata,Jskim Alt" '-k' , • , na grup~' rodowe i plemienne Z li' " C'J~ lm, Zachowali oni podział jów, N'ajmanó\\' _,'łb'a'no'\'\" "K" cz.me,lszych grup należy wymienić: Kere, ' •• l Vza'o\\" P 'dgłówny'm ZoŚ ich zajęciem J' t l' d' ' rO\I'ct zą koczowniczy tn'\) życi'l . ,:, . -. es - 10 owla koni owiec b 'dł . '," . viIelKleJ ilości wielbłądów T l;' ,,' : ,,' J a rogatego l w niel' . ' ruen.a ~Ie ro'''nle7. mv"j' t rO.l Jest zajęciem ubccznym, "..., s ]:-;\Vern, a uprClW'.l , U k, Etniczny obszal ze Sinkiangcujgurskim sklad i rozmieszczenie Chińskiej ludności Republiki na autonomicznym Ludowej, Wyżynny Sinkiang przedzielony na dwie kotliny Dżungarską i Kaszgarską u podnóża Tien-szanu stanowi 1/6 całego obszaru Chin z 4,87 mil. ludności. Kotlina Kaszgarska odznacza się wyjątkowo suchym klimatem, Ludność skupia się wokół nielicznych oaz, zajmując się rolnictwem, Dżungaria ma klimat łagodniejszy, większą ilość opadów, poprzecinana jest licznymi rzekami, nad którymi rozciągają się łąki. Ludność tego obszaru jest koczcwnicza, zajmuje się głównie hodowlą bydła. Ludność miejska stancwi 150/0 zaludnienia Sinkiangu, Główne miasta Urumczi, Kuldża, Kaszgar, Aksu i Jarkend są dużymi ośrodkami hand10w ymi i przemysłcwymi (wyrób dywanów, wojłoku, przemysł skórzany), W miastach Dżungarii przeważają Chińczycy i Dunganie, w Kaszgarii -Ujgurzy. Zróżnicowany skład etniczny Sinkiangu tłumaczy geograficznym z biegnącą przezeń ongiś "jedwabną się jego położeniem drogą", która łączyła Chiny z Indiami, bliską Azją i Europą· W chwili obecnej na obszarze Sinkiangu osiadłe są następujące ludy: Ujgurzy, Kazachowie, Kirgizi, Uzbecy i Tatarzy należący do grupy narodów tiurkskich; Ojraci i Czacharzy z grupy mongolskiej; Sibo, Solonowie, Daurowie i Mandżurowie z grupy tungusko-mandżurskiej; Chińczycy i Dunganie z grupy chiń£kicj; Tadżycy z grupy irańskiej, Zamie£zkują tu też niE.wielkie grupy Rcsjan, Tybetai1czyków, Kaszmirów, Afganistatlczyków i Cyganów, W niedostępnych górach, na północnych stokach Karakorum zamieszkują nieznane nikomu niewielkie skupiska tzw, Kunżutów. O liczebności brak oficjalnych danych, Dżungaria ma bardziej zróżnicowany skład etniczny w porównaniu z Kaszgarią, Mieszkańcy Sinkiangu są w 90% muzułmanami, obrzędu sunickiego, Ujgurzy są jednym z naj starszych ludów rołniczych Azj i. Mieszkają w oazach Kaszgarii: Czerczen, Kerija, Kargałyk, Jarkend, ;Vlerket, lVlarałk basza i Kucza, W Diungarii zamieszkują oni oazy Turfańską i Hamijs 1' Do 1921 r, pcszczegó1ne grupy Ujgurów nesiły nazwę od miejsca zam~eszkania; jest to jedna z grup ludncści Sirrkiangu o dość wysokiej kulturze, Ujgurzy mówią językiem newougryjskim, przynależącym do grupy wschodnich jęZykÓ'N tiurskich, zbliżonym do języka u2.beckiego, Dzielą się oni na c'w:e grllp~' etnog'faficzne: Dc!onów - zamieszkujących około Marałbas7,a i l\ierketa, w do:inach Tarimu i Jarkendu, oraz Lopt:'kcw osiadłych n:ld jezicrem Lob-ncr, Ujgurzy 2.ajmują się gló\\"nie uprawą kukurydzY, pszenicy. jęczmienia 1 J~ Grupa kirgiska o>iediiJa ' na ł kiangu w <1óraeh T' " SIę" po udmowozachodnich teremlch S' 1len-szan p..mlro- '\łt" , ,. :la rodowoplemienne grupy.' ,aJu, l, KunlunuKirgizi dzielą się ,,;zów, Kutczów Czerl'ko'\," r: 'B I~cza~ow, NaJmanuw, Tenitów, Czonba<1i, , "ugow, vJ'ięl'sz ,. l ' '" mczy tryb żvcia etłó ' ," ," osc p emICn prowadzi koczowwn) m zas Ich zajęciem J'est h d 'zych miastach Kirgizi 20s<al' :1 -, ('l ow1a bydła, \\' więk, • l zasvml owanI prze U' . Ludność mongolska S' k' .". z Jguro\v, , 111 langu dZIeli SIę na Ojr" t' 'C I.as na trzy grupy plemienne: Toretout', , a o':'" l ,.zacharów, Ojraci Sinkiangu sa ludem koczo' b ow, Choszoutow l Eletów, Mongoli .' wmczvm trudniacym -i h d l ' .;zosć Mongołów mówi języki ' .' k' " " s ę o ow ą bydła, Więl:_ , _ em OJrac lm grup" mo " ]- k' ' lch Jest buddyzm, ' ,n,",o s leJ, W:vznaniPTn 1 It ',', b o ,b Tadżycy zamieszk:.lją okręo Taszkurh' " , dopływów. Są oni jak więl'sz~ść ł d' sa.nu, I dollllę rzekI Tiznafu i j..:'j .. " ,,' , u (N,' 1l1klangu równ' , , . caJmu.lącyml srę hodowlą bvdł' N" , ' , lez Koczowmkami. ,. l ' ' a, l lewIelka Ich grupa ,', dł " ' ,o mctwem. Tadżycv c" k' OSIa a trudl1l Się .,1l1 rangu nazywani ró "S ' ,;:rewni Wachańcom S '" ' " , wmez ankolcami, są po, zu.,nancom I Roszancom . dł ,zu część Tadżvków mo'wl' d' l I t 'OSIa ym w Pamirze. Wię~• la e;: em szug . 'k' ' ć domieszką słów tiurskich T d;' ,.' nans lm Jęz:vkc: tadżyckiego Ch' " . a 7.)'c~ s·l muzulmanami , l~C~yey, l Dunganie są głównie mieszkań .. '" -' , 'I kotl1me Dzungar'kie.l' Gł' , '_ ' caml mIast. ~l.(;l.egolme _ ~ , own)'m Ich 7.aJęc'e' , l rzemiosło, '\Vielu zatrudnion h' -t _" l Jest ogrodmctwo, handel Pozostałe ludy J'ak' S'b ~c Je~ w kopalmacn złota i innych, , .' l a sIedza po obu br h l Daurzy w okręgu Czugczaku 'M . d' zegac rzeki IIi, Solonowit' i T t ' , an zurzv w SUJ'duni 'G ' a.arzy w Kuldże i Cz g . k' e l uczeme, Uzbeev , .' u ucza u Ludv tunga" " . ,le rolnictwem pozostałe _ h' dl' , . " r~Ko-mana7.urskie trndnią an em l rzemIOsłem, , • J n: E, K " r a p i e t J a n GO • l eCle ' C'r IloqToi1cznequ ne •..• ,,_(, " A-.cgaqrakan Andes", ' w y d uwntctlva ' }Jerio<1w:,::- ,'~7 ok.azJI" Etnograf' 50-lecia ormiańskiego " maczemu P..eriodvk u "Az.gagrakan Ande"" (w "I " ' .. Iczny przeo'1<1d") E K~ra 't' cl' " ,J\.,:' oJ~ etnografii gruzit'lskie':O ,:' a pIe Jan aje krótki zarys 1'0;:lrmlailskich V w' 'l.g" c .li pocz~ naJąc od prac znanych histonków ,Jednym z PiP;~V~Z"~<hange ak' Bu:anda, Egisza, Eznika Kohpacy i it~ ,., et ~ " nau OWCO\\' ~\rmen" kt' .d v.'o materiału c'tno"rflfi' ,"!l, ory zapoczątkował zbi", .. '" _ (7.nego, b' ł C h a c z Ci t L1 r "~ 'o "-- ',I' .l' a '.vieiki n,' (l. i' I i li I �339 338 .' .' l XIX w. \V jego pracy pt. RaTly ArnŁel~l" :tyjący \\' 11. po .. , " . zwyczajach patriarchalnej WS, . formacje o z,CIU l ~ . n" z.najduJą się cenne l~ . .' ludowe zebrane przez A b o w Ja" ormiaó5kiej, Baśnie l. oPowIad am~ C7QSH również spod jego pióra wyszL, t ZU]ęcw wo l neg , zostały wy d ane P . CLY~to etnograficznym. uczonyormianski praca Kurdowie o charakte.rz.e Z wybitniejszych autoro\\'. . -ianskich, których twórczOść literacko> arm n~leżY wymienić: R a f f i, P e r c z: zawiera materialy etnOgraflczn~, ~ N' leży również podkreślić zaslug: • 1\'1 N a ł b a n d J a n a. a . . k n P r o s z j a n a l lV. . go prac pisanych plę nyr . . d z J' a n a' szereg Je, . dl' .. G a g e r in a S z wan '. d " o Ormianach OSIa y Cd . . . t skarbnicą Wla omOSCI '.. w wyjędrnym JęzykIem Jes t aficzna wiele miejsca zaJmo"'- ala w Turcji. Ponadto tematyka e nobr d dawnictwach periodycznych. '1 'b zestawienia i porównania na· ' . a n uczym pro ę d' .... W roku 1874 S. E r l c J. "dawnictwie Zaga. men"', . l etnografIcznego w v. y l drornadzonego matena u . praca jednak nie zyska a po"'ogólne o zwyczajach l obyczajach Ormwn -m zaml'przeniom ograniczył siC; ., wbrew swv • '. bowiem S. EncJan, . f-' ym opracowaniem okaz al SIę Pularności, . W pelm etnogra lczn . do prawa ZwyczaJowego. '·a • -k;O)' etnografii i tudowyell .. . 1887 r Program o1mt .ns '" .. . wydany w MoskWIe w '. rzez uczonego ormiańskiego L a z CIpraw zwyczajowych, opracowany p r i e w s k i e g o. . ., zrodziły myśl stworzelHC\ . . wydame Programu... 'l t Artykuły w prasIe l . g dnieniom etnografii. Mys Ę •. ego wylączme za a ) kt' czasopisma pOSwIęcon " d Ł a łaj a n (1864.-1931, on' . '. mianski Erwan ze . . _ zrealIzował zbIeracz or. d l 1896 r. pierwszy zeszyt perla 'l ' Ł B a b a J a n a wy a w . ost .., Przy wspo pracy . , . . l ię 2 ostatm numer z «. ukaza o s , dyku "Azgagra kAndes" an .. . Zeszytow ~ . wydany w 1916 r. . d 'ały' etnograficzny i antropolu. tkowo mIało dwa Zl .' ., t Wydawmctwo począ f' 'rypierał zagadl1lema an roo . . o jednak dzial etnogra ICZ11Y"'giczny, stopl1l0W t tni został zlikwidowany. .. polagiczne, a w 1900 r. ten oSf~' Etnograficzne Towarzystwo Wydawal' W 1900 r. powołano w Ty ~le" dawało książki. broszury, mapy itp y cze które poza "Azgagrakan An es. w k' m towarzystwa był E. Lałajan , k Andes" l cz ł on Ie • Redaktorem "Azgagra an. . f" l ym organem Towarzystwa. Od tej chwili periodyk staje SIę o ICJa n. Ormiańskie Towarzystwo' SIę w y stwo przeradza W 1906 r. Towarz .. 'k' tnograficznvch prac naukowydl . .' kt' ore s talo SIę osrod lem ., e Etnograficzne, którvch należy Wymlel1ll' "dało szereg zblorow, z. . Armenii. Towarzystwo Wj . k" Wospurakana"; flnanSQ. W ka ormiańskich rę OplSOW d "Margaritner" l" Y z . h l 'czne zakupywało eksponaty () ., f'czne l arc eo Ogl,.. 1 wało ekspedycje etnogra ~ . cwołało w większych miastac ". , organizowało blbllOtekl oraz p, muzeow, Armenii swoje oddziałY, , o'vku etnodraficznego przy 1901 r nowego peno Mimo zorganizowanego w .' h dnl'ch w Moskwie. "Azgagrakan . t·t· J'ęzvkow \Vse o '. . Łazariewsklm Ins ~ UCIe . . .. . "m \\' 1904 r. na Jege Andes" pozostał nadal wydaWnictwem prZOdUJąC. ' l. J '" lamach bitnego peruni. ukazują się prace C h a c z a t u r <l. S a n j we l j a n a, ucznia wyuczonego rosyjskiego M. M, Kowalewskiego, Kłaczjana i Kacz- Zarówno Ormianskie Towarzystwo Etnograficzne jak i Jego organ ..Az.gagrakan Andes" są do dzis ośrodkiem badań etnograficznych Armenii, współpracującym ściśle z nauką ZSRR. l. Z o ł o t o r i e w s k a j a: Prace 1nslyt.l!ttt Etnografii. AN ZSRR w 1955 r. Rok 1955 był zakończeniem W okresie tym zakończono 5-letniego planu prac naukowych Instytutu. i wydano 12 prac zespołowych: IV tom Trudou: Choriezmskoj ekspiedicji (red. S. P. Tołstow), 1storija Sarykamys;;a i Vzboja (red. S. P. Tołstow), Mapa ludów Indochin (autor S. L Bruk), Russkoie sielo Wiriatino (r('d. P. L Kusznier), Kultura i byt kirgi.2skogo kolchoznogo kriestianstwa. (red. S. M. Abramson), Ocze7 ki sociatisticzeskoj i<./tltury i by ta narodow Dagiestana (red. Ł. 1. Lawrow), Etniczeskaja antropologi.ja Pribaltiki (red. N. N. Czeboksarow), Monografija L L Potiechina Formirowanije nacjonalnoj obszcznosti jużnoafrikanskich Bantu, Monogra[ija W. W. Bunaka Czcriep czelowieka i stadij jego forrnirowanija u iskapaiemych tiudiej i sowri.emiennych ras, Oczerki po istorli russkoj etnografii .• folktorlstiki i antropologii.. (red. W. K. Sokołowa), S. A" Tokariewa Istorija russkoj etnografii (XII do pocz. XX w.), Sbornik muzieja a.'ntropologiji j etnograjiji, t. XVII (red. odpowiedzialny - L. P. Potapow). Ponadto Instytut wydał 12 tomów prac poszczególnych autorów, bądź opracowań zbiorowych, w tym jedno tłumaczenie z języka hiszpańskiego dzieła zakonnika Diego de Landa o Jukatanie w opracowaniu i z komentarzami J. W. Knorozowa. W 1955 r. w terenie pracowało 6 ekspedycji Instytutu. nie licząc mniej-zych wypraw na wybrzeża Morza Ochockiego itp. Ekspedycja Chorezmijska zajmowała się w tym czasie przede wszystkim zagadnieniem historii systemu irygacyjnego i starego łożyska rzeki Amu Darii. Dwie etnograficzne sekcje tej ekspedycji pracowały na ter.enach Turkmenii i Uzbekistanu. Sajano-Ałtajska ekspedycja etnograficzna pracowała na obszarze aut8nomicznej dzielnicy Tuwińskiej i na terenie Buriato-Mongolskiej ASRR. Instytut uczestniczył w pracach kompleksowych ekspedycji Bałtyckiej i Kirgiskiej: w tej ostatniej sekcje etnograficzne właściwie już zakoliczyły ;"Woje prace. W 1955 r. Instytut włączy! się do prac ekspedycji antropologicznej, której zadaniem jest rozwiązanie problemu etnogenezy narodu Rosyjskiego. Instytut Etnografii AN ZSRR zorganizcwał wraz z naukowebadawczym Instytutem Mordowii ekspedycję. która pracowała wśród ludów Mordwy - :\Iokszy, Nad to w 195,) r. Instytut zorganizował ;) kon£,-;;reneji i wziął czynn~' udział \V szeregu konferencji organizowanych przez Jnne inst~·tuty naukowe centralne lub A.k2demie Republik. �:341 340 \liplvw """1',-('111' ' .... • y ,. ...,' ~ IC'h ;.. JOOW rozn'cu]" za' '. . kirskiej. Rudienko po stara'1ne]·' . l": cl .Ję~la l typ go>podarki basz• . 1.. ana JZ1E' materialaw hi"to' h . JogJcznych ustala o';'J'''ta-sz'' t b" -,. ,r, yczoyc l archeoypy .aszklrs' d ' . . ' IH,ctwa itd. Różnorodnosć i bogact\., " ,dKl~J, ZleZ}, ozdob, budowej • o .orm a zlezy o ba-zkirsk' .. , ectwem b8gactwCl kultur." ludowei .. .. ,~ .. lej Jest swiadzieli Hudienko na dwie O'n .. d " BaszkJrow. Blldowmctwo baszkirskie . '" IP:-. omostwa stałe i nr . ,, Ich formy są wyn;kiem r()'Z'11"~h k' - zenosne, Roznorodne warun ow ge ~." , i,Jaow sąsiadujących. ag, aJ.1Czr.~ch oraz wpływów RUb]a.• poz~.ty\Vnie również moż"a u;;'2nić pracę :\Iuzeum .-\ntropol.:;gii i Etn0grafii, czego dowodzą liezoy zwiedzających, ilość c\dzie!onych ko;:;ulta-::ji i pomocy naukowych oraz szereg Wyst8.W zorganizowanych w tym czasie. Mimo dużych osiągnięć naukowych. poóotępu prac i wzrostu kadry pr"cowników nauki, Zołotoriewskaja podkreśla brak prac z ;:akresu etnografii krajów demokracji ludowt~j i dalekiej Azji. Nadal istnieją luki w badaniach współczesnego b~'tu ludó\v ZSRR. Powoli i niedostatecznie rozwijaj,l, się pr3ce nad przeżytkami religijnymi i metodami \\,;31ki Z nimi. poważnym niedostatkiem \v pracach naukowych Instytutu jest prawi" z.upelny brak dyskusji, wprawuzie Zołotoriewskaja wymienia szer~g pr8t" dyskusyjnych. uważa jednak, ŻE' nie zmienia to ogólne!'(o stanu rze<;zy. S. 1. R u d i e n k o _ kir ski Oddział AN ZSRR BaszkirzY,zar'!js Instytut Ba,;z- historyc;,no-etnograficZnl!. historii. językGW i literatury. ;\1-1.. 1955. Recenzja R G, K u z i e j e w a. Recenzowana praca jest wzn8wionym wydaniem drugiej części manu ~ grafii pt, Baszkirzy, opublikowanej w 1925 r. Autor jednakże staranni" opracował materiały, nagromadzone w okresie od 1925-1955 r. i uzupełnił nowe wydanie, obalając niejednokrotnie swoje twierdzenia sprzed trzydziestu laty, W rezultacie objętość książki zn3cznie się powiE:kszyła. Treścią jej jest szczegółowy opis gospodarki, kultury materialnej, 7.vt:id rodzinnego i sztuki ludowej Baszkirów z przełomu XX w. Praca składa się z piętnastu rozdziałów i zakończenia. Rozdział II je:;t krótkim zarysem historii starożytnej Baszkirów okres najmniej zbadany na skutek skąpych materiałów archeologicznych. Mimo to jest to rozdział ważny dla dalszych opracowarl etnogenezy Baszkirów. W trzecim rozdziale poruszone są zagadnienia rodowo plemiennego składu i zagad·· nienia własności ziemskiej od chwili przyłączenia Baszkirii do Rosji, R. G. K u z i e j e w zarzuca autorowi niedostateczne opracowanie chronologiczne materiału do rozdziałów drugiego i trzeciego. Za mało uwagi poświęcono historii okresu XVI-XIX w. - jest to okres kształtowania się wielu ełementów materialnej i duchowej kultury Baszkirów. Ważnyrn :zdarzeniem dla historii Baszkirii jest osiedlanie siE: na Przyuralu: Rosjan. Tatarów, Maryjców i CzuwaszóW. Rozdzialy IV do VI są poświęcone zajęciom Baszkirów, terytoriaJn~'m różnicom gospodarki rolnej oraz narzędziom pracy. Najbardziej bog ••te w materialy faktograficzne są rozdziały od VIi-Xl zawierające opis kultury Baszkirów, Baszkiria jest położona pomiędzy trzema strefami etnokulturowymi: od południa sąsiaduje z ludami tiurknjęzycznymi Srodkowej Azji i Kazachstanu. Głównym ich zajęciem był<:l koczownicza hodo"vla bydła; od północy graniczyli oni z Ugrofińskimi ludami zajmującymi się myślistwem w tajgach i lasach, od zachodu ,;ą5iadowali L ludami POWOłŻcł !Hl terenach bezpośrednio sąsiadującymi ? Centr~'ł1ną j , ' >. ' .' cO.. • • •• .. , •• ' Rozdział XII'. noświęc on~ .' Jes t' zynu. rodzin v . . 't 'iLety, Rudienko pominął zagadn" , , •. I SWlę om ..Ieme wle]kleJ rodziny 7. KOJel me wYJ'as'nl'a zagad' l1lenl;1 . egzogami' u. .. ., ... mierzchłych czasach. l, prze~trzeganeJ J ., • . IJdowym, NieB' k' . aSZ. Irow ' co surowo w za- W rozdziale XIII pt, "Sztuka i folklor" 'b d' . , dnaJiz" ornamentu baszkirs'!'I'ego, . naj ar zieJ ,mteresująca Jest , Rudlenko dzieli d b t na trzy grupy: 1. aplikacja jako 'eden z o mc wo baszkirskie właściwa dla okre"u koezo\:'n' J z nastarszvch rodzai zdobnictwa •. , 'v IczeO'o ? haft I k' ' ludów ugrYJ'skich 3 haf,t t bO'~' p as 1, charakterystyczny dla • ' ,. na am urku ] b l" • rów Kazańskich. u ancuszklem przyjęty od Tata- Rozdział XIV poswlęcon ", . \" Jest przeżytko " ., lslamem. Chociaż Islam sta'ł .,' , . , m re.lgIJnym z okresu przed . . ~Ię wyznamem pan . dawno, przeżytki religijne okre . ugcym \V Baszkirii dość Hozdział XV ';, ' • su popr~edzaJącego go przetrwały do XX w. mow.ący o etnogenezie Baszki" . l1<1wrotem do materialów .. t row Jest w duzym stopniu ~tępujacv schema' et g zawar ych w rozdziale II. Rudienko ustala na.. ,." ,no enezy Baszkirów" t ' lecia p. n, e. na terytorium Baszk'" ' ,na począ ku pIerwszego tysiąc, k" ' HU, zamieszkałe prze l' . zYJs Ie, zaczęły przenikać ze wschodu : .. z p emlOna ind onep. n. e, stały się one głó k, plemiOna mongoloidalne; w VII w J .' wną omponentą formo ama' , udności Baszkirii i Przykamia, \V VII w' :rv ~Ię typu fizycznego terytorium Baszkirii miała'] .. częśc plemIOn na dzisiejszym t c wSPO nv wedlu g wsz lk' '.\Va, język baszkirski. .' '. .. .. e lego prawdopodobieńKuziejew poddaje W" t r .. . padki okresów pÓŹniejSZ~~ p J~:-VkoSC .twlkIerdzeni~ Rudienki. że burzliwe wyn'c J , a wie a węd rowka ., l zego w etnogenezie Baszk' . " . naroaow, nie zmienił,· w . Irow p07.0stmv13]ąc ją w f ' . PI~rwszych wiekach naszC'j er~'. . (lrmle ukształtowan~j ;\;hmo szereo' t J' .. . rozdział XV zabUo wą 'b P~]IW05el , ; . co d o: t !1ogenezy Baszkirów, Kuzieje',\" K-", . . aj a, c zle.! JI1teresuJącą część prac'· Rud' ., :-:;laZf,\:;;"1 J£><.:;4 ':1 t . lentu. • • • L ze,opa rzona \\' .1 map i bogato l']us·t rowana. mva~"'- c•• ~ et m y, z e Wet l'zoccyŁ felCe ll1stytutu historii, archeolo ... OKCIJ(~. PO!Hclnw~efJo Tadżykinanu. SHR, t. XXVIII, Stal;l1~bad I etno~rafll Akademu Nauk Tadżyckiej Pr<ln., . et . o, R eeenzJC JCI. R. \V i 11n i k o w a. . p. B. Ch " K' K ~-;!' <\ ~ 19_;U ~. ~ z (. \\" ej opartCi t,', , . np: mctteriał'~c·'-. '"' 1: e t !1Qgraficznych z te- �343 l'UIU zamieszkiwania Lckajcó\',' le,t c'~r.l1ym wkładem do historii i ell")- genezy Uzbeków. . . . . '.' .; '. r W pierwszym rozdziale znajduje Się hlstor.la o~ledlall1a Się. Łok~J~O A, i ich rod()woplemienny sklad: ilustrowana tablicami I 2 mapa.mI. Zdanie:!. Winnikowa najcenniejszy jest w tym rozdziale podzial ŁokaJcow .zgodUl'" z warunkami ekonomiczno-geo~raficznymi na dwie grupy: Glssar~k(l ; Kuliabską, każdą z grup dzieli Karamyszewa na rody, któr~ z kolei dZlela się na mniejsze podgrupy. Rzetelny wysiJe.k Karam~'szeweJ ~la l:p~r~ą~~ kowania genealegicznej struktury ŁokaJcow bylby w pe1m oSląomęt:: <fdvbv nie pewne niejasności w pojęciu .,ród", i zbytnia <;chematycznosc " . . map. . k' 'k' . t 'ozdzh' .Jednvm z najlepszych rozdzialów recenzowanej 'Sląz l jes l ,', lI-gi, p~święcOny zagadnieniu pochodzenia Łokajców. Karam~szewa ~r~('ciwstawia dwom dotychczas znanym hipotezom o pochodzenlu f"okaJcow hipotezę własną. Zdaniem autorki Łokajcy są spadkobiercami wielowiekowego procesu, który mial miejsce na długo przed .XVI \~. . . Podstawowy i naj:)bszerniejszy rozdział pracy Jest pOswlęcony hodowlI głównemu zajęciu gospodarki Łokajców de Rewolucji. Szc~€gólnie starannie jest opracowana hodowla koni. Jednakże i w tym rozdZiale wp.rowad.~'l autorka pewne sprzeczności, stwierdzając, że Łokajcy byli zmuszem przeJ~'" do uprawy roli w poJowie XIX w. choć w latach 70-tych te~o st~leCICł rolnictwo zajmowało niepośledni'~ miejsce w ich gospodarce, zas w plerwszvch latach XX w. stało się ono powszechnym tak dalece, że zboże w~w~żo~o na zbyt. Równocześnie w źródłach znajdują się wzmia.nki o ,,:,ymlame zboża na owce i owczą wełnę. Podważa to poważnie tWlerdzeme KarGlmvszewej .o dominowaniu w gospodarce Łokajców hodowli bydła. ' • Krótk'i rozdział o stosunkach społecznych mówi o organizacji administmcyjnej Łokajców, o specyfice patriarcha:no-fe~dalnyCh st.as~n~ów, poda,tkach wzajemnej pomocy plemion, o udZiale bledoty łokaJskleJ ·W POWSLIniach chłopskich i buntach wstrząsających dzielnicami: Baldżuańską. KuJiabską, Gissarską. W ostatnim rozdziale znajdują się opis~' domostw i narzędzi gospodarczych, strawy i odzieży. W;,mlkow "vvyraża zdziwienie, i.e. autorka bez powodu przeprowadz3 an:?lizę porównav'!czą kultury ŁokaJcow z kult!.:! n Kazachów, pomijając kulturę plemion sąsiadujących i narodo\\' poludmo\Vego Tadży·kistanu. Wśród wielu uwag ln-ytycznych ',Vinnikowa. jednym z poważniejszych zarzutów recenzji jest pominięcie bog,3,tegG materiału zabranego prZ€'z etnografów Tadży-ldsta:1'1 do badal'! składu emiczego dzielnic~' Kuliabskiej. S. H' P. T O! s t o \v: pe rs-pcl: t lIll' li O:S~(~f?l1l!::"ia ro' '(O() ;,. et lIografii ZSRR. Spr8'.'''~)'ZC:2:~ic S. P. Tołs l .... ,.\'. ,I 6t,~.lmuje O(\:1.·I2.~ 19.;1 - :0:'.: r.: po- I I ~ '··.dęcone jest ono głównie osiągnięciom naukowym In:Stytutu Etnografii '\N ZSRR. Jednym z głównych problemów badar) naukowych stał się byt kultura chlopów kolchozcwych ZSRR. W ramach tego problemu opubli'-:0wano szereg prac, monografii i artykułó,,v oraz 20 dysertacji. Drugim z kolei ważnym problemem jest byt i kultura robotr.ików j">:'oblem ten niestety nie jest należycie dotychczas potraktowany, a prace ;aukcwe opublikowane w tym zakresie świadczą () tym, że autorzy szu.,<"ją dróg i metod y badai1 tego zlożonego i specyficznego zagadnieniR. Zagadnieniem ksztaltowania się narodów ZSRR, które do okresu 'Wielkiej Rewolucji Październikowej nie przeszly etapu spoleczeństwa burżuazyjnego, zajmują się ekspedycje: Sajano-Ałtajska i Dagestańska, J<'5t to preblem ogromnie skomplikowany; palącym zagadnieniem etno .. grafii narodów Dalekiej Północy, zajęla się specjalnCl. sekcja badań Dalekiej Północy. Sekcja ta podjęla badania nad zagadnieniami budownictwa so,~jalistycznego Północy oraz nad rekonstrukcją g03podarki i bytu małych ~larodów, nad rozwojem ich kultury, organizacją społeczną itd. W 195:1 r. .lkazały się pierwsze prace poświęcone tym zagadnieniom. Pracownicy Instytutu i ogół etnografów bierze poza tym żywy udział ','Ii opracowaniach głównych problemów historycznych, jak np. zagadnienia LIstroju patriarchalno-feudalnego narodów Azji Środkowej, Kaukazu, Sy:)I?rii i Wschodu. Również w pracach nad historią rolnictwa, szczególnie nad systemami irygacyjnymi, oraz nad historią rzemiósł, udział etnografów .i,,~t bardzo aktywny. Stało się już .zwyczajem wlączanie etnografów do ;:>rac porównawczych nad historią poszczególnych narodów Związkll Radzieckiego. Szeroko rozwinięte są prace Instytutu nad narodami kolonialnymi ; półkolonialnymi oraz ich konsolid2.cji w warunk8.ch wspólczesnych. 1".-1~omiast niedostatecznie rozwinięto prace nad nar::ldami krajów Europ~' i.\meryki. Jednym z najgłówniejszych problemów naukowych Instytutu jest oprd.()wanie i wydanie wielotomowej serii "Narody świata". W 1954 r. ukanl "ię tom "Narody Afryki". w 1956 r. miały ukazać się tomy, Narodv Austr;)-,ii i Oceanii" oraz "Narody Syberii", do druku został ()dda~y to~ ..Narad" Bliskiej Azji", w przygotowaniu do druku znajduje się tom .,Narody Kau'kazu-'. Na warsztacie są tomy "Narody Środkowej Azji" i ,.Narody Euro;>E'jskiej części ZSRR". Koniecznością staje się zaangażowanie do współprac" "!!1ografów chińskich. koreańskich i wietnamskich przy opracowywan~.: t0mu ..Narody Wschodniej Azji" oraz etnografów krajó,\' demokracji lu· d0wej przy tomie ..Narody Europ~·". Wraz z przygotowaniem serii ..N;",xly Świata" powstało zagadnien:c' ~:ap etnicznych poszczególnych kr:,;ów i kontynentów. W druku znajdu.1ri 'It;' m"p" etl~ogrctfiC'zr:e Indostanu. Bliskiej Azji. Indonezji. Finlandii. �345 Indochin itd. :\lap\· •... tJlicznv wstaną w~·dant' jako at1a, w ;-,lmach serii ..~8rod~· Swiata··. Plan prac Instytutu przewiduje wydanie serii historycZ:lo-dnograficz!l\"ch monografii narodc)\\l ś\\liata i narodów ZSRR. Plan ten częściow; z~~tał ",:ykonany rJrzez opublikowanie szeregu monografii poświe;conyci~ :18rodom ZSRR. W opracowaniu znajdują się monografie narodów Ameryki \V najbliższym pięcioleciu Instytut powinien zająć .;ię poważniej Z8"Gldnieniami duchowej kultury narodów ZSRR, mocno dotychczas zani::~banvmi. Zaważylo na tym również oddzielenie folklorystyki od etnografii Zdan'iem Tolstowa folklorystyka jest organicznie związana 7. etnografia. jak i zagadnienia muzyki ludowej, które w tej chwili p07.ost,~ly i:Jez kit·rowniczego ośrodk" naukowego, Szerokie, choć nadal nif:dC'stateczne i bezplanowe s;~ prace Instytut\. nad sz.tuką ludową. Przed etnografami odkrywa się nowa perspektywC1 współpracy ze spółdzielniami przcmysłowymi. Praktyczne znaczenie mają również badania nad religijnymi zabobonami i przeżytkami przeszłości. Prace w tym zakresie ledwo rozpoczęto. W przy· gotowaniu jest szereg wydawnictw, które tę luke; częściowo uzupełni:) W najbliższym czasie ma się ukazać praca T. A. T r o f i m o we j Paleoantropologia Slowian; w opracowaniu znajduje się Rosyjski Atlas Etnograficzny. Ponadto ma rozpocząć prace rosyjska ekspedycja antropologiczna pod kierunkiem. W. W. Bunaka, nie mniej do syntezy tego probl('mu dalek.). Jest nadzieja, że szereg ekspedycji kompleksowych organizowanych przC'z centralne instytucje naukowe i Akademie poszczególnych republik ODprowadzi do opracowań syntetycznych. Niemałe znaczenie dla zagadnieil etnogenezy ma oczekiwane z niecierpliwością wydawnictwo atlasów historyczno-etnograficznych. Poza przygotowanymi do druku atlasami Syberii. Rosji i Srodkowej Azji, w najbliższym pięcioleciu znajdą się atlasy: Kall-' kazu i krajów Nadbałtyckich. Konieczne jest również podjęcie prac naci atlasami Białorusi i Ukrainy. Zdaniem Tołstowa na zahamowanie prac!lad etnogenezą narodów słowiallskich zaciążył kult jednostki, który -'ilwisł cieniem nad rozwojem nauk humanistycznych wogóle. Przestawieni(' się radzieckich etnografów na badania współczesności nie powinny przekreślać badań !lad historią i bytem społeczeńsw pierwotnych. Wprawdzie ukazało się szereg prac w tym zakresie. jednakże niedostateczne jest zai:lteresowanie zagadnieniami teoret~'cznymi p!"ehistorii. Zadawalające są. zdaniem Tołstowa, osiągnięcia naukowe \\" opracow:lniach Kirgizji, krajó\\' Nadbałtyckich, GruzJi i Południowej S,,·berii. :eJ8 podkreślenie zasługuje pracownia rekonstrukcji antropologicznych M. ,':1. Gierasimowa. Nabmiast niewybaczalnym brakiem w zakresie antropologii je~'t prawie pełne zawieszenie opracowań i pomiarów POszczególnych grup ludności da!1ego tere:~u. jak również badań morfoiogiczn:'ch, jako nnwej prac k;"('l1uwycl1 i ldboratoryjnyc.b. PraCE: antropoiogiczne wyma;tają zaangażC\vania specjalistów szeregu dyscyplin naukowych . W okresie pięciolecia 1951-1955 nie została zrealizowana w żadnym <IOP.niu uchwala podjęta na zjeździe 19.51 r. o konieczności współpracy "raJozn8\\"có\v z etnografami. jak również nic nie zdziałano v, kierunku «lrg<'ll1izcwaI1ia muzeum etnograficznego w Moskwie. ?'Jic- zn,~lazła również realnego wyrazu uchwała zjazdu z 19,51 r. o ko:1it:czności w:--kho1dów z z2kresu etnografii w wyższych ~zkołC1ch Związku !~;łdzieckiego. ;n~Lociy P L K usznier ,n!wspólczesnej rodzinie \Knyszew) O pe1.l:nych procesach, ,nclwdzących kołchozowej. Rodzina, jako komórka organizacji społecznej, była zawsze przedmiotem zainteresowań naukowców, Problem równouprawnienia kobiety wiej~kiej. jest prcblemem niezmiernie ważnym. Badania naukowe tego problemu mają duźe znaczenie dla przyszłości rodziny radzieckiej. Dla okresu po Wielkiej Rewolucji Październikowej i pierwszych lat władzy radzieckiej forma rodziny dła poszczególnych narodów obszaru ZSRR była różnorodna. U Czukczów zachowały się obok monogamii pewne przeżytki małżeństwa grupowego. Monogamiczne małżeństwo koriackie obowiązywał 'ladal lewirat. Jakuci przy monogamicznym małżeńshvie zachowali patriarchalną władzę głowy domu oraz lewirat i sororat. Narody Srodkowej Azji zachowały wielką, niepodzielną rodzinę, monogamiczną wśród biedoty i wielożeństwo wśród bogaczy. Wśród Ormian, Gruzinów, Osetyjczyków i narodów Powołża egzystowały obok siebie rodziny wielkie i małe. Małe rodziny samodzielne były charakterystyczne dla Rosjan. chociaż i tu zdarzaly się wielkie rodziny patriarchalne. Dla krajów Nadbałtyckich ch:łrakterystyczna była samodzielna mała rodzina. Ustrój socjalistyczny i jego prawodawstwo przekreśliły na zawsze dawnE' formy rodziny patriarchalnej, w związku z tym obraz jej zaczął się ujednolicac .. JednakŻe problem wyzwolenia się kobiety spod wiekowego jarzma niE' mógł być roz.wiązany drogą prawnych ustaw. Kobieta, pozostawała nadal w ramach !"odziny podporządkowana ojcu, mężowi, bratu i świekrze. wielokrotnie nie znała nawet ustaw prawnych zabezpieczających jej mo~ lIiwości nauki i zarobkowania. Wpływ ustroju kołchozowego na formę l strukturę chłopskiej rodziny oraz na jej wewnętrzny stosunek pomiędzy l'złonkami rodziny jest głównym przedmiotem badań współczesnego bytu chłopstwa kołchozowego. Rodzina chłopska jest jedynym i stałym żródłem >Iły roboczej dla uspołecznionej gospodarki kołchozowej. W zależności od te~o. jak rodzina wychowa swych członków, uzależniony jest tok i dyscyplIna pracy \V kołchozie. .. Stały dopływ ludności wiejskiej do miast i przypływ specjalistów i inteJIgencji miejskiej do wsi, powinien zdawałoby się zatrzee różnicE' między �346 wsią i miastem. Nie jest tak jednak; wie s zachowuje nadal ,;"voje specyficzne cechy. Zbadanie przyczyn takiego stanu rzeczy ma sWOJe bardzo istotne znaczenie dla ekonomiki socjalistycznej i podwyższenia poziomu życia. . ł . Wprawdzie W ciągu ostatnich kilku lat in~tYtucje. nauko\~'ć' nJZWln~ Y dość szeroko swoje prace nad problemem rodzmy wspołczesneJ .. niC' w t) l:n . . d k J'ak tPgo wymagaja potrzebY ogólnokrajowe. Ukaza. ło SIt; s t Opl1lU Je na , . . • . r . kilka artykułćw, broszur, prac kandydackich i doktorsklc~. Nie ustalo:lo . k . t d badań ani instytucji koordynUJącej opracowClm<,. Jedna am me o y , . '. .. · 1951 r na zJ'eździe Instytutu etnografii im. Mlkłucho MakłaJd OOlero w . . , . D up~rządkowano nieco ten stan rzeczy. i opracowan~ progra~ bad~l.l. te~ re,.,owvch któremu oodporządkowali Się etnografOWIe rosYJsC). ukralOsc~, bi~łor~sc;, litewscy 'i ormiańscy. Według swoich własnych metod p~acuJ.ą etnografowie uzbeccy, estoilscy i gruzińscy, a Łotysze I KazachOWie ill',' podjęli wogóle badań nad tym problemem. .'. ' Oceniając dotychczasowe prace nad problemami ~odzmy w.spo!czesne.l: Kusznier stwierdza, że w pOszczególnych opracowamach. d~mll1uJe Jedn', z zagadnień problemu, we wszystkich zaś stwi.erdza ~Ię Jakoby proc~~ kształtowania się rodziny współczesnej był zakonczony I tw~rzy ona, dz~o formę "jednolitej radzieckiej rodziny socjali~t~~znej", .Takle olneslellle nazywa Kusznier "lakierowaniem rzeczywistoscl , gorzej. - .bo tego rodzaju prace wprowadzają w błąd zarówno czynniki partYJne, Jak rządowe. które mogą podjąć na tej podstawie błędne decyzje natury gospodarcwoolitycznej. , Etnografowie, którzy podjęli prace w myśl progr<l.mu Instyt~t~ Etnografii dokonali olbrzymiego zadania. Pozbawieni o~i:jalnyc~ SPIS~\V łu~ności, musieli sami w terenie sporządzić spisy ludnoscI, ba~ac skład. ~OdZ~ll. stosunki rodzinne, przyrost ludności, wykształcenie, zaw?d .. kwa~tflkaCJe. miejsce pracy itd. Brak opublikowanych statystyk jest WIelkIm medostatkiem prac naukowych. Tym bardziej, że spis dokonany .przez. nauko~~a obejmuje zawsze nieduży teren i jest jednorazowy. a WIęC nie obrazu.l<' orzemian dłuższeg0 oluesu czasu. . W wyniku badań etnografów związanych z programem In$t~'tutu EtI,lU"rafii można już dziś wyciągnąć pewne wnioski uogólniające z terenow: ;dzie byly przepro\vadzone badania. Srednia liczebnoś~ .rodzin~· :vyn?SI od 4 _ 6 osób, przevlażają rodziny z dwojgiem lub trojgIem dZleCl. Nle.,tetv brak materiałów porównawczych nie pozwal2 na stwierdzenie, c~y ,~rednia liczebność rodziny zdradza tendencje zwiększania się. CZ~· zmnieJ<zania się. Bardziej ściśle można określić zagadnienie form~' rodziny. która, .za w\'jatkiem kilku dzielnic ZSRR, jest rodziną. składającą si~ z :2 rzadZiej ? ~okoleń. Wielką rodzin~ należ~' uważać za formę minionC'. Sc1dząc w.e~ ciług H'branych materiałów proce,- rozpadania ,i~ wielkiej '(dzin\' mI", '3 "j',iejsce w pierwszych latach władzy radzieckiej. \I' momencie przydziału !iemi, wskutek tego ('zę;~ć członków wielkiej rodziny co rychlej oddzielab ·ię by uzyskać odrębny przydzia!. Po raz drugi nastąpił rozpad wielkie') ~(Idziny przy organizacji kołchozow. spowodowan:, zaś był pragnieniem ,trzymania jak najwięcej ziemi przyzagrodowej. Rozpad początkowo or). ćMny stal się z biegiem czasu fakt~'cznym w obawie utrat~· działki pr;'\,, .igrodowej. :\lJimo szybkiego procesu rozpadania się wielkich rodzin, istnieją O!h ·."dal w Armenii, Tadżykistanie i Uzbekistanie. Nieznana jest ich 1iczbd :'ozprzestrzenienie, brak bowiem danych statystycznych Kusznier cytuje ustęp z pracy M. A. B i k ż a n o w e j Pneszlość l wSj.;ół·:?esno.~ć ludności Ajkyranu, o głównych przyczynach rozpadu wielkiej 1'0dzinY:.,Przyczynami, powodującymi rozpad wielkiej rodziny, ,ą prz'c'rwanie w niej pewnych cech patriarchatu. nie zgodnych z ustrojem .\: kołchozie - co jest jednym z bodźców podwyż;zenia wydajności pra::y _. i zasada równomiernego ich podziału w niepodzielnych rodzinach: "iewygody wynikające z wspólnego życia kilku par małżeńskich; oraz protest przeciw ograniczaniu osobistej swobody przez autorytet starszych" Inni autorzy zgadzają się z twierdzeniem Bikżanowej. Stanowisko etnog'rafów Armenii jest odmienne; ~twierdzają oni na swym terenie nawrót '.1(1 wielkiej rodziny. Zagadnienie wymaga badań uzupełniających. Podobny napoz<lr, w gruncie rzeczy zupełnie odmienny proces podziab ~od7.in)' zachodzi nieustannie również w małyl:h rodzinach. Mała samodzieln,. rodzina kołchozowa dzieli się w chwili ożenku drugiego syna: w tym w ypadku oddziela ~:ię starszy. żonaty syn. We wszystkich kołchozach, nie!.<ileżnie od narodowości do której przynależą, problem powstawania nowej komórki rodzinnej w jego obrębie nie przedstawia trudności ekonom:c-znych, ani mieszkaniowych. Jeżeli rodzina lub kołchoz nie może chwilowo wybudcwać dla nowożeńców osobnego domu, rodzice wydzielają mu częśl' 'V.'ego. urządzając jako zupełnie odrębne mieszkanie. Dążeniem rodziny. przy wydatnej pomocy kołchozu, jest jednak wybudowanie w ciągu d\vóch "ajbliższych la t osobnego domu. · Zdarza się. że wszyscy synowie żonaci oddziełajq się pozostawiając dom · dobytek rodzicom na wyposażenie córek. Na terenach zniszczonych przez f)kupację hitlerowską, gdzie zginęli prawie wszyscy mężczyźni, córki częst.~\ ':,o"'Jmują gospodarstwo po rodzicach. W zasadzie jednak na gospodarce ~ozostają synowie: u Rosjan - mlodszy syn. u Litwinów - naj starszy Z" dawnych czasów u Litwinów i Łotyszów syn. który pozostawał !~a go-pod arce zawiera l z rodzicami umowę na piśmie. zabezpieczająca im k,)~zystanie z domu i określone warunkami utrz\'mania. . · :\Timo upadku wielkitj rodziny patriarChainej pe\\'n,' iej cech\' prze',~~~alY d'J dziś i niC' należy o tym zapominać. Głowa kolch'ozowej ;'agrod\' . " !1'C''2.''n1 inn.'-m jak !10\\'ć! :1C1Z\"ą ds.\\"nej .~lc·N.\· rocLd!!~; i !'l?prt'?:entui~: �349 348 intt::rbY rodzinnu-pral;0\\ni<:zl' kolchozuwd zogrody przed władzami admi· nistracyjnymi; funkcję tę pełni zazwycz;:1j jdno z rodziców. na którego imię jest zapisany dom i gospodarka. Zasadniczo zmieniła się pczycja .;yno\\·ych i zięciów, którz~' zostal: wlączeni w skład rodziny. Pracując \v kołchozie i będąc \v zasadzie m:>,terialnie nie zależnymi od teściów, są pełnoprawnymi c:donkami rodziny :vIylny jest również sąd. że rozwody na wsi są zjawbldem bardzo rzadkim. Częstym zjawiskiem na wsi są śluby kościelne. Wiełu chłopów żyj •. w separacji, samotnie lub w związkach nlcrejcstrowanych. gdyż rozwody i separacje nic są przeprowadzane sądownie. W pierwszych latach władzy radzieckiej wiele kobiet Tadżykistanu, wydanych swego czasu za mąż pod na<.:iskicm rodziców łub opiekunów, porzuciło ~wych n1qŻów. W zmienionych dziś warunkach i przy równouprawnieniu kobiet zjawisko porzucania mężów przez żony stalo się rzadszym. Zdaniem Kuszniera wpłynęły też na to ustawy o małżeństwie i rodzinie z 1945 r. utrudniające proces rozwodu. nadto uprawnienie kołchozu do interweniowania w sprawach .sporów małżeJi.skich. zawsze w kierunku utrzymania ma!żeJistwa, jest związane z tradycjami kiszłaku. We wsiach rosyjskich i ukraińskich, gdzie kobiety korzystały z dośĆ' du7.ej swobody. rozwody stały się szczególnie częstym zjawiskiem po dru~iej wojnie światowej. Wielka liczba młodych wdów z własnym domem i gospodarką ułatwiała sytuację mężczyznom, którzy niE' potrzebowali kłopotać się o dom lub żądać podziału gospodarki z poprzednią rodziną Na przeszkodzie zalegalizowania wielu związków nierejestrowanych ,;toi prawo z 1945 r. W życiu rodziny kołchozowej przetrwało wiele przeżytkówocharaK terze religijnym, szczególnie wśród rodzin muzułmańskich, gdzie sytuacja k.obiety była niezwykle ciężka. Wśród wielu różnych przeżytków religijnych należy wymienić obrzęd obrzezania wśród Muzułmanów, przestrzeganie ,;wiąt kościelnych we wsiach ros~'jskich i ukraińskich, to samo wśród Litwinów i to tak dalece, że zatrzymują palące wprost roboty w polu. Obrzędy poświęcone pamięci zmarłych wśród ludności Kaukazu doprowadza.ia niektóre rodziny do ruiny materialnej i wyniszczenia bydła ciarnowego. Kusznier z żalem podkreśla, że etnografowie marginesowo traktują l.jawisko łamania wszelkiego prawodawstwa pod wplywem przeżytkó\\' religijn~·ch. zajmują się natomiast głównie poszukiwaniem reliktów. Etnografowie zajmujący się badaniami współczesnego życia kołchozowego stwierdzają wzrastający poziom kultury wsi kołchozowej oraz "vzrost warstwy inteligenckiej pochodzącej ze wsi. Jednakże do niedawna młodzież po studiach średnich lub wyższych nie wracała na wieś i osiedlała się przeważnie w d\)ż~'ch ośrodkach miejskich. Sytuacja od niedawna zmieniła się. Zapotrzebowanie na specjalistów, zabezpieczenie kulturałnych \\'anmkó\\, życia na wsi zachęca do powrotu po studiach do domu rodzinnego \vsi. er) Z kolei :'odzin~' i kolchozu. zape\\'niH ::-:zybsze podniesieniE' T. A. Żd8.nko. IV. J. Krupia:1;;kaja, O or9ani:acji 'j mctodolo9ii terenowych kult~lrali1ogo po:domJJ L. W. Tierientje\\'d: badalt etncgraficznych. Zespół autorski daje na wstępie krótki przegląd prac eksp;:dycji etno~raficznych i kompleksowych, następnie zaś oma\via formy ich oracv wY3uwając na pie!'\\isze miejsce ekspedycje kompleksowe. jak'o najp~łnie;~ ,zą formę badań terenowych. Formy pracy ekspedycji dzielą autorzy na trzy grupy: 1. obozy wędrowne z dobrze przygotowaną marszrutą na podstawie: uprzednio przestudiowanej literatury i wszelkich innych dostępnych m2.:eriałów, 2. tzw. terenowe badania tematyczne, konieczno \V wypadkach oprac,)wania jednego z zagadnień kultury lub bytu danego narodu, . 3. prace w ośrodkach zorganizowanych w terenie 'Jadań, szczególn!l' pozyteczne dla prac naukowych nad współczesności,!. co wymaga długich l powtarzających się pobytów w mieście. osiedlu lub wsi, która iest przedmiotem badań. . .U.zasadniając celowość tych metod pracy, autorzy cytują szereg osiągmęc uzyskanych przez etnografów radzieckich. W ostanich latach jako materiał uzupełniający prace terenowe, wprowadza się ankiety or~z ko-optuje się korespondentów i przeprowadza się wywiady z mieszkallcami badanego terenu. . ,Szczeg,ólną wagę pn:ykładają autorzy do materiałów ankietowycn, ;{tor~ pracz wymownych cyfr, pozwalają na wykrycie wiełu zjawisk. An.klety szczeg?lnie są pożyteczne przy badaniach życia współczesneg,l WSI kołchozoweJ. . .Jako niedociągnięcia programu prac terenowych autorzy wymieniaj,!: or~k ankiet i planu pracy dła wielu działów etnografii, słabo rozwiniętą d~lałalność muzeów krajoznawczych, niestaranne zabezpieczenie materia(OW ~ebranych w terenie, nadto są one trudno dostępne dla pracowników :laukl: oraz stosunkowo małe zainteresowanie metodami prac terenowych ~gralllcza możliwości publikowania dyskusji i wymiany doświadczeń mię· dzy poszczególnymi instytucjami naukowymi i republikami, które prowadza prace \': terenie. L. P. p o t a p o w Pochodzenie i skŁad etniczny '. b " I J KojL>a!óu:. :-\rtykui Pc;tapowa jest przyczynkiem do problemu pochodzenia i skład!. ,'tUlczneo-o Chakaso'\\, .•..• "'o K o S t I' o w, a c b'ecme S. A. T o k a I' e \V u\vażali KOJbałow za jedn'.l z plemion chakaskich. Materia!y zebrane przez L P PMapo\\" a I. Ie. 'h'" :ąl'7.E'goło\v;:] analiz;:] przeczą temu poglądowi. ' . . L. P. Potapow • ,I I p ':'1 �351 350 dowouzi. że jest to raczej grupa składająca ,ię z elementów różnego p::chodzenia etnicznego, które dzięki życiu osiadłemu i stałemu obcowani''; z sobą, podporządkowana wspólnej <:dministracji. przybrała stopniow,~ wspólny język, kulturę i warunki bytu. Ludność tej grupy pozostawai,; w przeszłości pod silnym wpływem Kaczyńców i Sagajców. W XIX '·r Kojbałc\vie zostali włączeni w proces kształtowania się nar0dowo,,'~: chakaskiej, której skład etniczny jest również bardzo różnorodny. L. P. Potapcw opiera swe twierdzenia głównie na szczegółowej ana1izi·~ spisu mieszkańców ułusów Kojbalskiej ziemi, opracowanym przez M : 11 e r a w 1735 r. i na póżniejszym dokumencie z 1770 r .. pozol;tawionym prz(>( P. P a 11 a s a. G. K. Wag wybrzeżach n e r: Bnclownictwo środkowego biegu drewniant' osiccl!eńców l'(Jsyjski.ch i·, Angary. Artykuł G. K. Wag n e r a poświęcony jest tym elementom budownictwa drewnianego, jakie zachowała ludność rosyjska emigrująca na Syberię w wiekach XVII. XVIII i XIX. początkowo z terenów północnej Rosji, w późniejszym okresie z okręgów: Mosk",,'y, Riazania, Kaługi i p(.>wołża. Większość ludności rosyjskiej, zdecydowanej na osiedlenie się n:, Syberii, wybierała tereny środkowego biegu Angary na miejsce zamieszk~nia z powodu żyznej ziemi, stosunkowo jeszcze naj łatwiejszej do upraw) rolnej, w warunkach nieustannej walki z tajgą. Surowy klimat, położenie geograficzne, sąsiedztwo Buriatów. rÓŻlWrodność gwar, obyczajów i zwyczajów przyniesionych przez osiedleńców z terenów rodzinnych złożyły się na nowe formy bytu i kultury, które znalazły swój wyraz i w budownictwie drewnianym. Mimo to, wiele zasadniczych cech budownictwa drewnianego, charakterystycznych dla miesz.kańców północnej, środkowej i południowej Rosji utrzymało się w budownictwie sybiraków do dziś dnia. Chociażby - mówi o tym plan zabudowy wsi i osiedli, wyciągniętych w jedną linię, rzadziej w dwie. prawie zawsze położonych nad rzeką, z zabudowaniami, obróconymi frontem ku rzece. Niezmiernie rzadkie So osiedla budowane w formie t. zw. ,.gniazda". t. zn. na planie koncentrycznym. Najwyraziściej występują trCldycyjne formy budownictwa ruskiegi) we wsiach, położonych w okolicy porohów Angary. Podwórza zagród w takich wsiach nie są kryte, dom jest najczęściej jednoizbowy, składający się z izby i sieni, stroną szczytową obrócony ku ulicy. ;\Ja przeciw budynku mieszkalnego znajduje się spichrz. N. W. S z a ł y g i n a Budowuictwo estori.skich chlopóu; w okresie 1'.:publiki burżuazyjnej. ,V zwi'1zku z przebudow'1 w,i i osiedli estoń'i<ich. związc~ną z kolektr- wizacją gospodarki 'wiej~kiej, przeprowadzono badania nad zasadniczymi typami budynków mieszkałnych chłopów estońskich. Podstawowym materiałem źródłowym stały się spisy zagród wiejskich z 1929 i 1939 r. Na południu Estonii ruoh budowlany w XIX w. był znacznie żywszy niż w okręgach północnych, gdyż rozwinięta uprawa lnu pozwalała chlopam na wykup parcel od ziemian i założenie gospodarki samodzielnej. Uboga ziemia północnych okręgów, pozwalająca tylko na uprawę ziemniaków, nie mogla wyżywić gospodarzy, a o zakupie parceli na własność: nie mogło być mowy; pozostali więc oni dzierżawcami aż do Wielkiej Rewolucji Październikowej. Ruch budowlany na wsi ożywił się ponownie w okresie 1920 1922 w rezultacie burżuazyjnej reformy rolnej. Budynki mieszkalne tego okresu dzielą się na dwie grupy: budynki o tradycyjnej formie t.zw. rygi mieszkalnej, jednoczącej pomieszczenia mieszkalne i gcspodarcze pod jednym dachem, drugi typ - t.zw. miejski, którego wszystkie pomieszczenia były przeznaczone dla mieszkańców, a dom oderwany od budynków gospodarczych. Ryga mieszkalna, której tradycje wywodzą się z okresu feudalnego. składała oię ongiś z trzech części: rygi - jedynego pomieszczenia ogrzewHnego, gumna i komory, ryga jednak nie zachowała się, lecz budynki tego typu jako pomieszczenia gospodarcze lub kuchnie - przetrwały do dziś. .fako pomieszczenie mieszkalne w takim budynku służy komora, dzieląca ,ię często na kilka pokoi. Według statystyki, bardzo niepełnej, połowa budynków mieszkalnych była typu miejskiego. Typ domu miejskiego występuje na terenach pc>łudniowych i południowowschodnich. Tradyoyjne formy budynków zachowały się raczej na terenach Saremy. Oba typy budynków występują obok siebie na całym obszarze Estonii a skupiska jednego typu w poszczególnych okręgaCh uplasowane są różnie. Domy a tradycyjnym planie były nieco odmienne na terenach północnych i północnozachodnich od południowych. Chłopi z północy stawiali w komorze piece typu holenderskiego a w rydze - płytę do gotowania po'iłków. .Jeszcze w XX w. budowano domy podobnego typu: w środku domu znajdowała się kuchnia, po jednej jej stronie komora, - po drugiej chlew. Po reformie rolnej 1920 r. nowoosiadli chłopi obcwiązani byli zachować plan budynku. zatwierdzony przez urzędy państwcwe. Na południowych terenach Estonii spotyka się znacznie mniej domów o tradycyjnym planie budynku; zachowały się one w stanie pierwotnym l słUżą jako skład narzędzi, paszy itd. Dominują na tych terenach domy typu miejskiego, róźnią się one między sobą rozmiarami i ilością pomieszczeń. Dom,' zamożniejszych chłopów są często piętrowe. �353 352 RozwCirst·.,<;icnie wsi e5tOl~skiej nastąpiło z\viększenia podatków za dzierżaw!;. chlopi Vi okresie teudCiII1\':n: \\. oba·.\';c· ukr'lwali starcl1nie st2.I1-weę.c Dosiadania. . Na terenie Estonii występ;.;je jeszcze typ budynku t.2.\':. sewn B'll to osobr.y budynek, prze\vażnie przerobiony z !dini. a dwóch p)mies~czE'niach mieszkalnych, kurnych. przeznaczony dla azierżawcó\\·. Wie}~sza jednak część dzierża\\'ców mieszkała w dworkach lub w polewiedo~u gospodarza, stłoczeni w jednej izbie. Najwięcej cech trad~'cyjnych zachowało budownictwo chlopóv/ średniaków. choci<1ż i tu występują różnice naw('t na terenie jednej wsi. Typowym domem średniaka jest budynek zachowany w jednym z kołchozów. Dom wzniesiony w 1879 r. z rygą w środku budynku. został przebudowany w 1930 r.; w miejscu rygi znajduje się kuchnia, u jednego końca domu dobudowano komory, gumno zachowało się w niezrnienionej postaci Obecnie dobudowane k·omory służą za sypialnie, w końcu domu znajduja ~ię dwa pomieszczenia nieużytkowane. Domy kułaków, zarówno typu miejskiego, jak rygi mieszkalnej, wyró7niały się w każdej wsi i osiedlu swymi rozmiarami i materiałem budowlanym. Budynki z rygą pochodzą z XIX wieku. Na końcu takiego domu znajduje się gumno, w środku ryga, wykorzystywana jako pomiet;zczenia robocze. w którym wieczorami pracują parobcy i najemnice; obok rygi znaJduje się kuchnia z oknem na rygę; na oknie wieczorami stawiano lampę. ażeby oświetlić rygę a zarazem przez okno gospodarz kontrolował pracę parobków. Za kuchnią była izba mieszkalna parobków, w której za piecem wydzielano kącik dla najemnic; nadto w domu wydzielone były dwa pokoje z osobnym wejściem dla gospodarzy. Kułackie domy typu miejskiego posiadały mansardę· przyozdobion,· były wieżyczkami, latarniami, werandami i balkonikami. Oszklony ganek prowadził do części mieszkalnej gospodarzy. Pierwszy pokój był "salonem '. drugi - jadalnią, trzeci - sypialnią. Na pięterku znajdowały się pokoje gościnne. W pokojach podłogi były malowane, obicia zakończone pozłacanCj listwą. meble stylowe itd. W drugiej połowie domu znajdowała się kuchnia i izba dla parobków z podłogą, wyłożoną cegłami. czarne od dymu ~ciany. z drewnianym przepierzeniem dzie ląc~'m pokój na część knbipca i męską, okrągły żelazny piec. Zasadnicz'lm materiałem budowlanym domów mieszkalnych byto drze" woo Zgodnie' ze spisami z 1939 r. budynków zrębow\'ch by!r> 122649. kamiennych 5363, bitych z gliny 771. Wierlce domó\\' zrębowych wznoszone były z nit'ociosa:lych bi<"rwion. węgly były związane dwustronnymi pazami. tak. że ko!'lce bierwion występowały poza węgiel. W XX w. bierwiona zaczęto obciosywać w for~ę ~wadratową, węgły stał~' się gład]'ie. tm·. ..ruskie". Oznaką zamoznOSCl b~'l\" dom\" Doszvte tarcka. Zresztq :1<1wvb:·,:l'Ż8.ch de' dziś -tr>sują O(~sz:;- cia ścian z trzciny lub słomy, dla ochrony przed zimnym wiatrem. Od końca XIX w. zaczęto wznosić domy na fundamentach. Fundamenty starych domów są raczej podbudówką kamienną. W latach 1920-ych, w konsekwencji dużego ruchu budowlanego wsi, wystąpiło ostro zagadnienie budulca. Lasy państwowe nie mogły zaspokoić zapotrzebowania, a drzewo z lasów prywatnych wzrosło w cenie. Rozpoczęto kampanię za stosowaniem w budownictwie kamienia i gliny. Jednakże wilgotny i surowy klimat Estonii nie pozwalał na szerokie zasŁosowanie gliny w budownictwie. Nie znalazł również szerszego zastosowania i kamień, chociaż Estonia jest bogata w granit. Jest to jednak materiał niewygodny w budownictwie mieszkalnym: wymagał angażewania specjalistów do jego obróbki, podczas gdy ciesielstwo znane było każdemu chłopu estońskiemu. Natomiast w budynkach gospodarczych stosowano częscleJ kamień, jeżeli nie dla całych ścian, to do połowy ich wysokości. Mimo, że kamienne ściany w chlewach były znacznie praktyczniejsze od drewnianych, większość budynków gospodarczych nadal była wznoszona z drzewa. Do dziś budynek kamienny jest oznaką zamożności i występuje najczęściej w dawnych zagrodach kułackich, Najstarszą formą dachu jest dach cztero.spadowy, charakterystyczny dla strzech słomianych. Z biegiem czasu, wraz z pojawieniem się mansardy w budynku mieszkalnym dach walmowy znika. Dość szeroko jest rozpowszechniony w Estonii dach tzw. napół-walmowy, dach dwuspadowy z półspadami nad ścianami szczytowymi. Dach dwuspadowy pojawił się w XIX w., chociaż był z rzadka stosowany i wcześniej na budynkach gospodarczych niewielkich rozmiarów. Najczęściej kryto dach klepkami. Strzechy słomiane zachowały się w najbiedniejszych niegdyś okręgach Estonii, u wybrzeża i na wyspach. Dachówkę i blachę stosowano dość rzadko, gdyż był to stosunkowo drugi materiał. Podłogi w budynkach mieszkalnych do połowy XIX w. były ubite z gliny lub ziemi, z rzadka w komorach kładziono deski. Obecnie w izbach mieszkalnych pcdłogi prawie z reguły są z desek, często pokrytych farbą. W wielu domach deski podłogi są kładzione bezpośrednio na ziemię. Do niedawna w domach biedniejszych gospodarzy podłogi były z ziemi i tylko część izby posiadała podłcgę z desek. W niektórych okręgach często podłoga w kuchni jest cementewa lub wyłożona cegłami. Sufity w ncwych domach są z desek kładzionych równolegle lub przeplecionych. W starych dcmach sufit jest z ciosanych bierwion. Sufity od st~ony strychu są pokryte ziemią. Okna są zazwyczaj dwuskrzydłowe, podZIelone na sześć kwadratów. Futryny i okiennice nie są zdobione. W dawnyCh demach biedniaków okna były prymitywne niewielkich rozmiarów w Cienkiej ramie, wstawione na stałe bez możliw~ści otwierania. • 23 LUd, t. XLVI �354 355 Drzwi są najczęściej jednoskrzydłowe na zawiasach z gładko zbitych desek. W starych budynkach drzwi były zawieszone na słupach, ustawi:lnych po obu stronach wejścia; w tym wypadku próg był bardzo wysoki. N. W. Szłygina kończy artykuł uwagą, że budownictwo wiejskie Estonii przedstawia bardzo zróżnicowany obraz, podlega ono wciąż dalszym zmi łnom wraz z rozwojem nowej kultury i nowych form bytu. Anastazja Kojdecko Po 15-letniej przerwie Instytut Literatury Rosyjskiej przy Akademj Nauk ZSRR wznowił w 1956 r. wydawanie nieperiodycznej serii zbiorów folklorystycznych. ! tom wyszedł w 1956 r., II tom w 1957 i III tom w 1958 r. Inicjatorem wznowienia tego ciekawego wydawnictwa byl niedawno zmarły prof. M. O. Skripil. W trzecim tomie czytelnik znajdzie m. in. cztery artykuły poświęcone problematyce pieśni historycznej. Tom otwiera ciekawy artykuł L. 1. J em i e l i a n o w a Przyczynek do historii definicji pieśni historycznej. Autor daje krótki przegląd badań nad pieśnią historyczną w folklorystyce rosyjskiej, krytycznie ustosunkcwuje się do niektórych tez wysuwanych przez folklorystów radzieckich. Niektóre błędy "szkoły mitologicznej", jak i "szkoły historycznej" zaciążyły poważnie na badaczach radzieckich. Przede wszystkim formalizm w podejściu do problemu. Jedni uważają. że pieśń historyczna różni się od byliny konkretnością opisywanych wydarzeii, inni, że głównie właściwościami artystycznymi. Autor stwierdza. że folkloryści radzieccy nie analizują problemu byliny i pieśni historycznej, lecz zajmują się ich opisywaniem. Dlaczego miejsce bylin zajęły pieśni historyczne dotychczas nie wyjaśniono. Są i zwolennicy koncepcji D. S. L ic h a c z a w a, który dowodzi powstawania pieśni historycznych w X-XI w. L. 1. Jemielianow stwierdza, że na powstanie pieśni historycznej w tym okresie nie ma żadnych dowodów. Powstać ona mogła nie wcześniej n:ż w XIV lub pod koniec XIII w. Pieśń historyczna jest odzwierciedleniem określonej formy świadomości społecznej pisze autor i ta zasada winna być punktem wyjścia w ustaleniu jej genezy. Należy przy tym wyjaśnić, o ile pieśń historyczna jest utworem poetyckim, o ile zaś dokumentem. Podobne wnioski formułuje P. 1. K a l e c k i w artykule PT<Jblematyka i g!óu:ne postacie pieśni historycznych XVI-XVIII w. Różnica między pieśnią historyczną a byliną nie tkwi w bardziej konkretnym opisie wydarzeń, lecz w tym, że powstawała ona w innych warunkach historycznych, w warunkach ostrej walki klasowej (Iwan Groźny. Piotr I), gdy zClpełnie inny był już światopogląd narodu i inne jego ideały. Zaostrzenie się antagonizmów socjalnych przy powstawaniu państwa moskiewskiego spowodowało dążenie narodu do zrozumienia tej bardzo skomplikowanej sytuacji społecznej. Dlatego podstawowe zadanie badacza plesm się nie tylko do wyjaśnienia jakie wydarzenia stworzenia pieśni, ale i do tego, aby wykazać oiens pieśni. historycznych sprowadza historyczne posłużyły do artystyczny i poznawczy P. 1. K a l e c k i analizuje szereg pieśni i wYSuwa wniosek, że należy także pamiętać o historycznej ograniczoności narodu. Naród w swoich pieśniach walczy nie z carem, lecz ze złymi bojarami, szlachtą, którzy są wrogami narodu i cara. Jeśli występuje negatywna postać cara, jest to z winy bojarów: N~ród w carze widzi Zawsze swojego obrońcę, patriotę stojącego na strazy mteresów państwa. W pieśniach widzimy ideał cara, jakiego chciał mieć naród, jaki istnieje tylko w pieśniach. Na te fakty badacz !lie może zamykać oczu. W artykule Pieśń o Szczelkanie jeden z najwybitniejszych radzieckich badaczy pieśni historycznych B. N. P u t i ł a w stwierdza, że jeśli w stosunku do szeregu pieśni historycznych można wysuwać tylko hipotezy ~o do ich istnienia, lub okresu ich powstania, to pieśń o Szczełkanie istnieje, a datę jej powstania można ustalić z dUżą dokładnością. Powstała ona w pierwszej połowie XIV w. i znana jest w 9 różnych wariantach. Jest to jedyna pieśń historyczna naj starszego okresu i dlatego dla badacza folkłoru rosyjskiego ma ogromne znaczenie, tym większe. że zachowały się w niej wyraźne cechy historyczne i językowe XIV w. Autor publikuje także pełny wariant pieśni, zapisany w 1909 r. prz~z A. W. l\'l ark o w a. W zbiorze B. N. Putiłow zamieścił także artykuł O zasadach naukowego wydawania pieśni historycznych. Autor wysuwa następujące zasady, których należy przestrzegać przy wydawaniu pieśni historycznych. l. W zbiorach należy pieśni grupować wg. zasady historyczno-chronologicznej. 2. Należy je układać cyklami tematycznymi. 3. Należy dokładnie ustalić, czy nie są to przeróbki starych plesm na nowe. Jeśli mamy do czynienia z twórczymi przeróbkami, należy zamieszczać je obok. -4. Warianty danego motywu rozkładać wg. zasady: najpierw główny, potem inne. .5. Należy publikować wszystkie warianty, gdyż każdy stanowi utwór samodzielny. Autor dopuszcza robienie jednego ogólnego wariantu, gdy wymagaj ą tego szczupłe rozmiary zbioru. 6. Najwięcej chaosu i samowoli - stwierdza autor - okazują wydawcy i redaktorzy. Brak tu teoretycznych uogólnień. Tekst musi być publikowany dokładnie wg. zapisu. Wszystkie teksty wątpliwe należy publikować oddzielnie. Musi być zachcwany język pieśniarza i wszystkie cechy gwarowe. W artykule o rosyjskich pieśniach zabawowych N. P. Koł p a k ow a �357 350 polemizuje z niektórymi uczonymi, którzy szukali idealistycznych źródeł powstawania tych pieśni. Uczeni ci szukali tylko momentów mitycznych, nie widzieli prostego faktu, źe źródłem powstania mogła być praca. Autorka polemizuje także z niektórymi uczonymi radzieckimi, którzy do pieśni zabawowych zaliczają niesłusznie różne pieś:li, przy wykonywaniu których nie obserwuje się żadnych momentów dramaturgicznych. Ciekawy artykuł o folklorze dziecięcym opublikował E. S. Litwin. Następnych 7 artykułów poświęconych zostało problematyce wzajemnego oddziaływania literatury i folkloru. Ciekawe spostrzeżenia znajdzie czytelnik w artykule A. M. N o w i k o w a, poświęconym wpływowi wierszy A. M. K o l c o w a na poezję ludową. Autor pisze o dużej popularności poezji Kolcowa, do której komponowali muzykę nie tylko kompozytorzy zawodowi, ale i ludowi. Bardzo interesujący artykuł opublikował W. G. B a z a n o w o wpływie folkloru na twórczość N. G. C z e r n y s z e w s k i e g o. Szczególnie szeroko wykorzystywał pisarz bajki. W bajkach Czernyszewskiego współcześni odczytywali wyraźnie ostrą krytykę współczesnych stosunków społecznych. Pod baldachimem bajki pisarz maskował przed carską cenzurą zjadliwą satyrę na kołtuństwo i carskie bezprawie. L M. K o l e ś n i c k a na podstawie analizy poszczególnych utworów wykazuje dużą zbieżność w opisach przyrody u N. A. N i e kra s o w a i w poezji ludowej, a A. M. Z i e m l a n o w a wykazuje jak ogromny wpływ miał folklor na działalność literacką P. L Jak u s z k i n a. Rozprawę Aleksander Blok i folklor opublikowała E. W. P o m i er a n c e w a. Autorka stwierdza, że dotychczas nikt nie starał się wyjaśnić roli folkloru w rozwoju tak poważnej szkoły poetyckiej, jak rosyjski symbolizm. Jest to tym dziwniejsze, że w poezji i estetyce symbolistów folklor odgrywał niezmiernie poważną rolę. Symbolistów int~resowała przede wszystkim mistyka. W poezji ludowej pisarze ci starali się poznać duszę chłopa. Rzecz jednak w tym, że szukali oni starej, archaicznej duszy chłopa pal'szczyżnianego. Wyjątkową jednak pozycję zajmował A l e k s a n d e r B ł o k. Obcy mu był dekadentyzm. Inny też był i jego stosunek do folkloru, pełen sprzeczności i różny w różnych okresach jego twórczości. Autorka dzieli twórczość Błoka na 2 okresy. Pierwszy cykl wierszy powstał w latach 190<1-1906. Wiersze te oparte są na legendach ludowych. W tym okresie poeta pisze również rozprawy o folklorze, interesują go przede wszystkim strona artystyczna podań ludowych, a jako symbolista stara się poznać duszę chłopa drcgą studiów nad mitami. Człowiek pierwotny _ stwierdza Błok, lepiej i pełniej odczuwał przyrodę, traktował ją na równi z sobą, rozmawiał z nią, modlił się do niej. Człowiek współczesny tego nie odczuwa i dlatego świat jego uczuć jest biedniejszy. stąd Iymboliści wysuwali fałszywe wnioski, że cywilizacja niszczy kulturę, i uboży życie duchowe narodu. Na tym tle zrodziła się walka symbolistów o wskrzeszenie bezpowrotnie minionej przeszłości i dążenie do obrony ludu przed cywilizacją. W tym okresie Błok zaczyna praccwać nad poematem Dwanaście" w którym nie ~a już dawnych śladów mistyki. Zwraca on ~~oją uwag~ na czas~uszkt, Jako najbardziej żywotną formę poezji ludowej. Właśnie w rytmIce czastuszki poeta wyczuł tętno czasu, głcs tego nowego kt· mi ało się narodzić. ' ore N. N. B o g a l u b o w w swojej rozprawie pisze o wpływie folkloru na po,:",ieść A. P. Czapygina Razin Stiepan. Obraz Razina legendarne"o przywodcy powstania chłopskiego pisarz oparł w całości na materiała~h folklcrystycznych. N. L H a g e n - T o r n pisze o bułgarskiej folklorystyce XIX w. a N: L Kra w c w o współczesnych bułgarskich pieśniach ludOWYCh: Takz: W. L A b a J e w, T. S. Kar s k a j a, N. W. N o w i k o w, A. W. S 0ł? w lO w: L P. Ł a p u n o w a publikują szereg interesujących materiałow . z. ~lst.orii rosyjskiej folklorystyki, a T. A. S z a u b opublikował 16 plesm hl~to~ycznych, zapisanych w 19<16 r. na dalekiej północy. W. P. ~ l r l u k o w - entuzjastyczny badacz wszystkiego co związane z Urale~ l ,:,"Ybi.tny zbieracz folkloru - publikuje dość szczegółowy opis ~wego n:ezmIerme bogatego archiwum. M. J. M i e l c opracowała bardzo mtere.suJącą, chociaż. niepełną bibliografię prac o folklorze słowiańskim, OPubllk~wanyCh w Języku rosyjskim. Podobna bibliografia ukazała ,;ię pora~ ~le:wszy i będzie cenną pomocą dla radzieckich badaczy folkloru słcwIans~lego. W bibliografii tej czytelnik znajdzie wykaz prac o folklorze bUłgarS~lm,_ polski~, czechosłowackim i jugosłowiańskim. Bibliografia obe.Jm~Je 6o~ pozycJI. W tomie opublikowanych jest także kilka recenzji. Ogol me stWIerdzam, że zbiór jest bardzo bogaty i ciekawy mimo pewnyc~ braków, jakie powstały w stanie badań nad procesa~i zachodzą., wspołczesnego bcyml . w . rOLWOJ~. folkloru, i sytuacji ukształtowanej po urz~IWeJ dyskUSJI, spcwodowanej pamfletami N. L e o n t i e w a. DyskusJ'a ta , Ja k WIa . domo, nie była doprowadzona do końca, gdyż w jej toku okazało się ,ze. b ra k Jes . t nowych . obserwacji i faktów nad współczesną poezJą ludową. Od tego czasu minęło już kilka lat jednakże folklory styka radzieck a zro b'łl a t u Jeszcze . stosunkowo mało ' zawężona bowiem została praca eks pe d YCYJna. . W zrosły wymagania ' w stosunku do publik Owanvch t e k s t'ow l. prac teoretycznych . .' o folklorze radzieckim ale jednoczesme prawie prze s tł'a y u k azywac ., SIę ncwe prace o zjawiskach' . powstaJąCYch we ws ' f o lkl orze. t. . p ół czesnym Nalezy. przypuszczać, że następne om:- wypełnIą tę pustkę, ? Kazimierz Strzała �359 358 L. P. P o t a p o w: Narody jużnoj Sybiri, Nowosybirsk 1953, ss. 190, 16"'. Na treść książki składa się wstęp oraz cztery historyczno-etnograficzne szkice na temat kilku ludów poll.:dniowosyberyjskich. Sposób ujęcia jak również przedstawienia czytelnikowi tej problematyki świadczy, że jest to raczej publikacja popularno-naukcwa, przeznaczona dla szerszegc) kręgu czytelników. Tym niemniej znaleźć w niej można sporo informacji interesujących etnografa. We wstępie daje autor krótki zarys etno-historii południowej Syberii oraz ogólną etnograficzną charaktery:;:tykę tych pólnomadycznych org!1nizacji pailstwowych, które niegdyś w centrum Azji powstawały i rozpadały się, po krótkich okresach istnienia. Do dziejów tych, przed XVII-ym w. głównym źródłem wiadomości są kroniki chińskie oraz materiały z odkryć archeologicznych. Szczególnie duźo informacji dało odczytanie jenisejsko-orchońskich napisów na nagrobkach chanów i wii'lmożów z VI-VIII w. Po upadku i rozproszeniu wojennego imperium Hunów, w 552 r. w centrum Azji powstała nowa organizacja pa!",stwowa tzw. chanat tiurski Turcy w krótkim czasie podbili Bułgaro-Chazarskie plemiona i obszar między Ałtajem a Tien-Szanem, a następnie rozszerzyli granice swojego władania po zachodnie rubieże Chin i na zachód po Wołgę i morze Kaspijskie. W ten sposób doszło więc do zjednoczenia ogromnego obszaru między Chinami na wschodzie a granicami Iranu i cesarstwa bizantyjskiego na południGwym zachodzie. Tego rodzaju sytuacja bardzo sprzyjała procesom zapożyczeń i wymiany kulturowej. Po Azji zostały rozniesione niektóre specyficzne elementy kultur południowo-syberyjskich jak: buczące strzały, krótki łuk skonstruowany z drewna, ścięgien i rogu, płaszcze futrzane zakładane na wierzch lewą połą, kotły żelazne i in. Zjednoczenie tureckie w środkowej Azji rozpadło się w 748 r., a na dziejową scenę weszli tam Ujgurzy, zwani przez chińskich kronikarzy Gao-giui. Osobliwością ich kultury było m. in. to, że funkcje szamańskie pełniły kobiety. Męźczyzn zmarłych grzebano w ziemi w pozycji stojącej z łukiem w rękach. Upadło z kolei władztwo Ujgurów w zmaganiach z Kirgizami (Chakasami), którzy w 840 r. zdobyli stolicę Ujgurów - Urgę i zabili chana. Kronikarze chiilscy zanotowali, że Chakasi - to lud rosły. rumiany, a ryżych włosach i niebieskich oczach. Nazwali ich mianem Din-lin, "białoskórzy". Mężczyzni nosili w uszach kolczyki, a zamężnym kobietom tatuowano szyje. Zimą mieszkali w drewnianych zrębowych chatach o dwuspadowym dachu krytym płatami kory syberyjskiej brzozy. Na uzbrojenie ich składały się m. in. drewniane naramienniki i nagolenniki. Na odkrytych przestrzeniach budowali obronne grodziska, otaczane ziemnym wałem. Uprawiali ziemię posługując się drewnianym radłem z żelazną radlicą. Siali proso, jęczmieil i pszenicę; zboże żęli sierpem. Mąkę mielili na dwukamiennych żarnach. Stosowali sztuczne nawadnianie pol. Znali i uprawiali technikę kucia żelaza, a w dolinie rzeki Abakan i środkowego Jeniseju istniały liczne warsztaty kużnicze. W nich to ko .. wale wyrabiali m. in. broń, której sława sięgała w głąb Chin. O mieczach chakaskich wspominają chińscy kronikarze - jako przecinających nawet skórę nosorożca. Znali Kirgizi również koło garncarskie, technikę zdobnictwa w srebrze j brązie. Prowadzili handel wyrobami rzemiosła i skórami, których do,tarczali Chakasi-łowcy, zamieszkujący tajgę. PotapGw dane te przytacza ze szczególnym naciskiem, aby sprostować nieuzasadnioną opinię niektórych uczonych zachodnioeuropejskich, w myśl których r:.iektóre ludy ze stepów Srodkowej Azji miały rzekomo reprezentować stosunkcwo wysoki poziom kulturowy. Do takich zaliczano Scytów. .Hunów, Turków a nawet Tatarów. Otóż, zdaniem Potapowa, jest to pogląd fałszywy, gdyż rzeczywistymi twórcami tych dóbr i bogactw, jakie wspomniani najeźdżcy reprezentowali, były osiadłe, rolnicze ludy Środkowej Azji. One to padały ofiarą grabieżczych napaści, podbojów i długotrwałej eksploatacji. Ich. to wytwory przechodziły w ręce najeźdźców i były roznoszone daleko na wschód i zachód poza macierzysty obszar. Rozkwit państwa Kirgizów również nie trwał długo. Ju.ź w X w. ekspansji ich stanęła na przeszkO<lzie inna równoległa, ale potężniejsza ekspansja Chin. Natomiast w XII w. zorganizował swoje mongolskie państwo Dżyngiz-Chan. Po wieloletnich walkach Kirgizi ulegli, a po upadku państwa Dżyngizydów wysunęli się Dżungarowie. Państwo ich trwało do XVIII w. i runęło pod ciosami Mandżurów i Rosjan. Penetracja ruskiego osadnictwa na południową Syberię zaczęła się. według Potapowa, już w XI w. W średniowiecznych kronikach ruskich zachodnia część Syberii nosiła nazwę Jugroi. W XIII-XIV w. nowogrodzcy kupcy wyprawiali się do ziemi jugurskiej po futra. Pod koniec XVI \v. i w początku XVII-go Syberia została objęta procesem jednoczenia wielonarodowego państwa ruskiego. Faktem, który a tym ostatecznie zadecydował, był upadek Złotej Ordy, a w szczególności rozbicie jej ostatnie"'o bastionu, tj. Białej Ordy, która rozpadła się po wojennej wyprawie Jer~makao Po klęsce zadanej ostatniemu z chanów syberyjskich Kuczmie t:zęść pasterskich i łowieckich ludów Syberii Zachodniej wywędrowała n~ wschód za rzekę Jenisej, zostawiając ruskiemu osadnictwu kolonizacyjnemu wyludnione obszary. S W .~ońCo~ej cz~ści obszerneg wstępu Pota.pow dowodzi, że podbój y~erll odbywał SIę drogą pokOJową, a carOWIe nakazywali wojewodom pohtYkę łagodną i przychylną. Syberia uległa stosunkowo łatwo i szybko wpływom rosyjskim - co stało się dzięki temu, że już od dawna istniało tu o:a~nictwo ruskie. Składali się na nie chłopi zbiegający spod ucisku rosYJslnch feudałów, rzemieślnicy i kupcy. Oni to właśnie nawiązywali z miejscową ludnością ścisłe i trwałe kontakty, które stały się podstawą, ? I'!. i ! I I, I' Iii I I I I �361 360 politycznego i administracyjnego podporządkowania tych terytoriów władzy carskiej. Kolejne rozdziały zawierają charakterystyki czterech południowosybervjskich ludów: Szorców, Chakasów, Ałtajów i Tuwinców. . Obszarem zamieszkania Szorców (rozdz. I) była dolina górnego biegu rzeki Tomi oraz lesiste wzgórza Kużnieckiego Ałtaju. Szorców pozostało ożna już niewiele, bo tylko ok. 16 tys. Dawniej było ich znacz~ie więC~j. wśród nich wyróżnić grupę północną i południową. CI ostatni Jeszcze w XIX w. utrzymywali się z łowiectwa w tajdze, gdy północni - z uprawy ziemi. Dotąd zachowały się w pamięci Szorców wspomnienia o osobliwych zwyczajach i obrzĘdach, towarzyszących praktykom .łcwiec~i.m. Trzeba wszakże dodać, że łowcy zasilali swą gospodarkę zarowno ZDleractwem leśnym, jak i motykową uprawą ziemi. Była to uprawa łazowa, dwupolowa. Przez długi czas jedynym narzędziem rolniczym b.ył.~ ~o~ac:k~ aby t oraz cięższa motyka ozup. Abyl był dziedziczny, w hOli zensklej, a wierzyciel egzekwując zadłużenie miał prawo dłużnikowi zabrać je. Dla Szorców północnych charakterystyczne były drewniane dom:, ~ie",:,iele różne od domów osadników ruskich. Natomiast Szorcy połudmowl mieszkali w jurtach, które miały dwie postacie: stożkową o rzucie owalnym lub wielobocznym, zbliżonym do owalu lub koła, oraz czworoboczną drewnianą, budowaną na zrąb, o dachu dwuspadowym. Coraz to ściślejsze kontakty Szorców z cywilizacją ruską, zmiany po 1917 r. oraz rozbudowa przemysłu hutniczego w zagłębiu Kużnieckim wprowadziły ogromne zmiany :vr do tradycyjnej kultury Szorców. Chakasi (rozdz. II), Jenisejscy Kirgizi, w VII-X w. stworzyli w rozległej dolinie Minusińskiej imponującą kulturę· Z licznego dawniej l.udu Chakasów pozostało niewiele gdyż w 1293 r. na rozkaz tatarskiego Kubłaj-Chana część została przesiedlona do Mandżurii na teren prowincji Na-Jań; w 1703 r. duża część pozostałych przeniosła się do Dżungarii. Już poprzednio w ułusach kirgiskich znalazła się spora liczba l.udności obc~~ plemiennej, która niegdyś pozostawała na służbie rodowej arystokraCjI kirgiskiej. P o t a p o w wymienia z grupy ketojęzycznej - Arinów, Asanów Kotłów. Ci ostatni są przodkami jenisejskich Ostiaków. Z grupy sam~jedzkiej wymienia Motorów i Kojbałów - a z grupy językowej tiurskiej Kaczyńców (z doliny Czułymy), Kizilców, AczYl1Ców, Mełesców, Basagarów, a także Szorców. Ludność ta ulegała powolnemu scaleniu ~ ujednoliceniu w ciągu ostatnich trzech stuleci. Z dziedzictwa dawnej kultury Kirgizów zostało sporo elementów. W sumie nastąpiła znaczna recesja kulturowa. Ludność przeważnie wróciła do łowiectwa w tajdze, a do pasterstwa w stepach. Natomiast rolnictwo przeszło na ogół w ręce osadników ruskich, którzy chętnie zajmowali wyludniane tereny. Następny rozdział (III) jest poświęcony grupie Ałtajców. Ludność Północnego Ałtaju znalazła się w granicach rosyjskich już w XVII w. Nato- i ~ miast przyłączenie południowego Ałtaju nastąpiło dopiero w połowie XVIII w., po rozbiciu państwa Dżungarów przez Mandżurćw i Rosjan (175~~1756 r.). Ałtajcy południowi zajmują się pasterstwem stepowym; hodują konie, rogaciznę, i wielbłądy. Tu i ówdzie trudnią się zbieractwem oraz uprawą ziemi. Do zaorywania pola używają krzywogrządzielowego (!) radła (które Potapow jednak nazywa sochą s. 102), a sieją jęczmień. Ałtajcy północni, tj. Tubalarowie, Czełkańcy i Komandincy trudnili się przede wszystkim łowiectwem, a ubocznie motykową uprawą ziemi. Siali jęczmień. Niezupełnie dojrzałe kłosy zrywali rękami i wiązali w pęczki, a następnie suszyli na specjalnych ostrwiach. Młócili zboże krótkimi drewnianymi pałkami. Podobnie jak na innych obszarach, zetknięcie z bardziej zaawansowaną cywilizacją osadników ruskich doprowadziło rychło do niwelacji kulturowej, a nowe porewolucyjne stosunki zatarły bez reszty archaizm dawnych elementów kultury Ałtajców. Treścią ostatniego (IV) rozdziału pracy jest opis kultury i dziejów Tuwinców; tematyce etnograficznej autor poświęcił tu stosunkowo mało uwagi. Głównie położył akcent na sprawach organizacji rodowej i terytorialnej Tuwy. Dzieje społecznych stosunków i walki klasowej tego pasterskiego ludu przesłaniają w tym rozdziale tematykę etnograficzną. Oceniając całość pracy trudno nie zauważyć, że wartość jej wzrosła by znacznie, gdyby autor zaopatrzył tekst w ujęcia kartograficzne i w bogatszy materiał ilustracyjny. Na pierwszy plan w pracy zostały wysunięte dzieje przeobrażeń społecznych i gospodarczych okresu porewolucyjnego. W ten sposób etnograficzna treść uległa w znacznym stopniu zatarciu. Tym niemniej nawet to, co w tym zakresie autor podał, zawiera wiele cennych informacji. Dotyczy to przede wszystkim terytorialnych i rodowych organizacji ludów południowej Syberii. Tadeusz Wróblewski I. p. R a b o s z n o w a: Russkoje Narodnoje Krużewo, Chudożestwiennyje RSFSR, Moskwa 1956, str. 45 - ilustracji 71, w tym 6 barwnych. Fromysly Mimo że koronkarstwo stanowi jedną z bardziej rozwiniętych dziedzin zdobnictwa w ZSRR, literatura dotycząca tego przedmiotu jest dotychczas bardzo uboga. Składa się na nią zaledwie parę artykułów publikowanych z końcem ubiegłego lub początkiem bieżącego stulecia. Tak więc książk;l 1. P. Rabosznowej pt. "Rosyjska koronka ludowa", mimo że jest pracą raczej popularną, posiada charakter pionierski. Autorka zajmuje się przede wszystkim zagadnieniami historycznymi. Podczas gdy w opisie tech.niki i narzędzi pracy odsyla czytelnika do innych ~ublikacji na ten temat, część historyczna ujęta jest bardziej szczegółowo. ała praca dotyczy przede wszystkim koronek klockowych, gdyż ta właśnie technika rozwijała się zawsze i rozwija obecnie na terenie ZSRR. �363 362 Autorka sięga do źródeł z XIII w. do pierwszych wzmianek o koronkach zdobiących szaty księcia DanBy Halickiego. Najstarsze te źródła, zarówno pisane jak i ikonograficzne dotyczą koronek metalowych, dopiero w XVII w. powstają koronki robione z nici lnianych, a następnie jedwabnych lub bawełnianych. Rozwój sztuki koronkarskiej wiąźe autorka ściśle z kształtowaniem się mody zwlaszcza dworskiej, która szczególniE w XVIII w. lansuje liczne koronkowe uzupełnienia stroju. Wzrost zapotrzebowania na koronkę w XIX w. według autorki zawdzięczać naleźy jej powiązaniom z odzieżą ludową, przy czym związki te stara się autorka prześledzić rozpatrując poszczególne motywy zdobnicze, ich występowanie w innych dziedzinach sztuki ludowej np. w hafcie, oraz ich nazwy. Podczas gdy do połewy XIX w. koronkarstwo rozwijało się w dużej mierze jako produkcja chałupnicza, od polowy ubiegłego stulecia powstają fabryki koronek. Powstaje też szereg szkół kształcących pracownice, a liczba zatrudnionych w tym przemyśle kobiet sięga w połowie XIX w. poważnej cyfry 100000. Koronkarstwo rozwija się przede wszystkim w guberniach moskiewskiej, tulskiej, orłowskiej, newskiej i wołogodskiej. Po Rewolucji Pa:idziernikowej nastąpił dalszy rozwój przemysłu koronkarskiego, wówczas to zachodzą zasadnicze zmiany w ornamentyce. Zaczyna się wytwarzać koronki ~ różnymi emblematami i portretami. Ostatnio jednak drogę tę zarzucono, opierając się jedynie na wzorach tradycyjnych, względnie całkowicie nowoczesnych. Rozpatrując ornamentykę występującą w koronkarstwie autorka stara się prześledzić poszczególne ważniejsze motywy w ich rozwoju terytorial .. nym i historycznym, jednak analiza ta przeprowadzona zbyt pobieżnie nie spełnia swego zadania. W dalszej części swej pracy autorka omawia kolejno ważniejsze ośrodki koronkarskie w ZSRR, dając pokrótce charakterystykę twórczości, nazwiska zdolniejszych pracownic oraz historię rozwoju przemysłu koronkarskiego. W ten sposób omówione zostały okręgi wołogodski, jelecki, kirow" ski, michajłowski. W pracy tej ciekawym zagadnieniem byłoby prześledzenie dwu nurtów istniejących w koronkarstwie rosyjskim, a mianowicie koronki ludowej, oraz wytwarzanej przez szerokie rzesze robotnic na zamówienie miasta czy też na rynek zachodnioeuropejski. Autorka usiłuje wprawdzie wydzielić grupę koronek ludowych, przeprowadzając podział ten opiera się jednak wyłącznie na ornamencie i jego powiązaniach, występujących w różnych dziedzinach sztuki ludowej, podczas gdy wpływy poszczególnych stylów historycznych musiały zaważyć i na koronce wytwarzanej dla wiejskiego odbiorcy. Problem powiązań określonego ornamentu z całokształtem sztuki danej epoki nie jest w pracy również naświetlony. Cennym uzupełnieniem tekstu jest bogata szata ilustracyjna. Orga Mulkiewicz J o s e f ,;',1a c Slezsky 1i.'toleti), u rek: Sbornik Valaśi na Teśinsku 52, 1954, 1-2, po 30 lete s. 34-102. v(iLce (t' :: pulovine W Slezskym Sborniku ukazała się seria artykułów plOra profesora Uni'Nersytetu Brneńskiego Josefa M a c u r k a, w których omówione zostało osadnictwo wołoskie na terenach północno-wschodnich Moraw, Śląska ~pawsko-CieszYńskiegO, a pośrednio także na terenach przyległych do tych Llem. Ponieważ historycy polscy niejednokrotnie omawiali zagadnienie osadnictwa wołoskiego m. in. i na ziemiach Śląska Cieszyńskiego zaciekawia problem jak Cz.esi przed·stawiają te zagadnienia i jaki jest ich stosunek :lo wyników badań polskich. :Niezależnie od tego sam problem osadnictwa ze swymi aspektami go:opodarczo-społecznymi na terenie ziem śląskich (tak bardzo interesujących historyków wrocławskich) ma także swą wymowę. Sprawozdanie to obejmuje tylko artykuł dotyczący osadnictwa woło"kiego w Cieszyńskiem, jednak należy zaznaczyć, że inne artykuły oO'łoszonej serii uzupełniają stanowisko jakie J. Macurek zajmuje odnośn~e kierunków wędrówek wołoskich w poszczególnych okresach czasu l. Ponieważ :,.prawozdanie to nie obejmuje całej serii artykułów J. Macurka dotyczących osadnictwa wołoskiego wobec tego ograniczę się tu do stwierdzenia ogólJWg że J. Macurek zakłada w tych artykułach możliwość przenikania 2 polnocno-wschodnich Moraw zczechizowanego elementu wołoskiego w Cies:yńskie oraz na teren Słowacji. Przed omówieniem treści artykułu J. Marurka dotyczącego kolonizacji wołoskiej na Sląsku Cieszyńskim należy wspomnieć, kto z historyków polskich zajmował się problemem kolonizacji \v?łoskiej na ziemiach polskich, oraz jakie jest stanowisko tych historykow odnośnie kierunków wędrówek i osadnictwa wołoskiego. . Z .wcześniejszych badaczy należy wymienić A. S t a d n i c k i e g o, na,rępme L. S a wic k i e g o, Fr. P e r 5 o w s k i e g o, K. D o b r o w o 1s k i e g 0, WI. S e m k o w i c z a, Fr. P o p i łka, M. G o t k i e w i c z a. St. S z c z o t k ę 2. ?, ° . Są to następujące artykuły J. MaclIrka: Valaśi na seveTovyclwdni Morave a 3e31ch vstachy k Tćśinsku a hornimu Slovensku do 1620 T SJezsky Sbornlk 53 1955, 2, Valaśskć osidleni na Kysucku a eadecku a jeho so~~islosti s Tćśinskiem' ~lezskY Sbornik, 52, 1954, 4. Jeśte k otazce poćatku valaśskć kolonizace na Huk~ .Ja!dsku. SJezsk:l' Sbornik 54, 1956, 1. • S t a d n i cIeksandei k' Al . wydał dWie . prace dotyczące osadnictwa wołoskiego w starostwach' . przem ys k'1m, sanoc k'Im, samborsklm. . w Pierwsza wydana we Lwowie tak~~48 r. a wsiach tak zwa71'Ich wołoskich na północnym stoku KaTpat zaw,era nicki ptrZedruk wazmejszych dokumentów żródłowych, na podstawie któ"ych Stad9!qd p sał pra~ę. W drugiej pracy pt. a Kniaźstwach we wsiach wołoskich z ponujeem na. wÓ3tostu:a we wsiach na magdeburskim prawie, LwóW, 1853 r. porówosadnictwo na prawie wołoskim I niemieckim. Następnie naJe~~' wymienić: L. S a w i c k i e g o, Szałaśnictwo Ila Slqsku Cie- �365 364 Ogólnie można do następujących powiedzieć, że historycy i etnografowie polscy dochodzą wnioskćw: 1. Osadnictwo wołoskie zaczyna się na ziemiach litej na szerszą skalę na przełomie XV-XVI 2. Elementem osadniczym wie językowo-kulturowym ówczesnej w. i trwa Rzeczpospodo XVIII 'N. był pasterski lud wołoski o silnym ruskim, polskim i słowackim. wpły- ~. Osadnictwo wołoskie na ziemiach Rzeczypospolitej kierowało :;ię z południcwego wschodu na zachód wzdłuż południowych górskich granic. Były jednak kierunki odchodzące od zasadniczego szlaku ,na południe i północ ku terenom nieosiadłym górskim i lesistym, ktore zapewniały paszę dla owiec i bydła. 4. Wołosi na ziemiaoh połudnLowo-zachodnich Rzeczypospolitej dość szybko się polonizują, jednak stosunkowo długo żyją i są rządzeni według obyczajowego prawa wołoskiego przez tzw. wojewodę będącego pośrednikiem między ludnością wołoską, a feudalną zwierzchnością. 5. Osadnictwo wołoskie przyczyniło się do zaktywizowania gospodarczego pustych przygranicznych terenów górskich i leśnych oraz zajęcia tychże terenćw przez element silnie spolszczony. 6. Z biegiem czasu tzw. Wołosi zaczynają prowadzić osiadły tryb żyda i chociaż pasterstwo jest w dalszym ciągu ich głównym zajęciem, to jednak zajmują się także rolnictwem. Ważną rzeczą jest, że wnioski do których dochodzą polscy historycy nie kolidują z wnioskami do jakich dochodzą uczeni węgierscy, rumuńscy, niemieccy, a nawet i czescy, którzy prace swe ogłosili przed 1918 r. na temat osadnictwa wołoskiego w górskim obszarze Karpat. Jakie stanowisko zajmują uczeni węgierscy, rumuńscy niemieccy co do kierunku osadnictwa wołoskiego oraz obcych wpływów etnicznych wśród tej ludności postaram się zasygnalizować po przedstawieniu ważniejszych wyników badań czeskich nad osadnictwem wołoskim. • Poważnym znawcą tych zagadnień jest K. K a d l e c, chocia~ już przed szyńskim, Kraków 1919 r., Fr. P e r s o w s k i e g o, Osady na prawie ruskim, polskim i wolosklm w ziemi lwowskiej, Lwów, 1926 r., K. D o b r Ow O 1 s k I e g 0, Migracje woloskie na ziemIach polskich, Lwów 1930, Wł. S e m k o w I C Z a, Rot.a Zywiecczyzny w osadnictwie Podhala (odbitka z Ziemi nr 1, z 1936 r.), t e g o z, Materialy źródlowe do dziejów osadnictwa Górnej Orawy, Zakopane 1939, Fr. ~ O· P i o łka, Historia osadnictwa w Beskidzie Stąskim, Katowice 1939, M. G o t k I ew i c z a polskie osadnictwo Czadeckiego i Orawy, KatOWice 1939. St. S z c z o t k i. Studia ; dZiejów prawa wołoski.ego 11' pol-see, poznań 1949 r. nim zajmowali się historycy czescy problemem osadnictwa wołoskiego 3. W obszernej pracy porównawczej pisanej na podstawie różnojęzycznej literatury pL Valasi a valasske pravo v zemich slovanskych a uherskych, Praha 1916, s. 408, doszedł K. Kadlec wg J. Macurka do następujących wniosków: 1. Wołosi do nas (tj. ziem a później na Morawy. 2. Stało czeskich) się tak naj wcześniej przyszli napierw w Cieszyńskie, w XVI w. 3. Był to w swym najbardziej wysuniętym na zachód zasięgu, tj. w Cieszyńskiem i na Morawach lud składający się z szeregu etnicznych elementów, a więc Rusinów, Polaków, Słowaków i po.zostałości Rumunów. O osadnictwie wołoskim w Cieszyńskiem pisali także E. T e n g l e r. V. D a V i d e k, V. C h a lou p e c k y 4, a pośrednio poruszali to zagadnienie J. Val e k, Fr. C e r n y, B. S o b o t i k, A. G r o b e l n 'Y, L Valos e k. Na większą uwagę zasługują jednak badania osadnictwa wołoskiego prowadzone przez J. Macurka. Badania te są w pewnej mierze odpowiedzią czeską na badania polskie, szczególnie intensywne bezpośrednio prz+-~d 1939 r. Trzeba p,rzyznać, że J. Macurek podjął się poważnego zadania wego wykazania, że wśród elementu wolo.skiego osiedlającego tereny Śląska Cieszyńskiego, a także Spisza i Orawy poważną zajmcwai etnicz;ny element czeski. naukogórskie pozycję , Pierwszym z historyków czeskich, który zwróci! uwagę na problem osadnictwa wołoskiego w :;t~wacji, Morawach i na Sląsku był J o s e f D o b r o v s k"y, który przebywając wsrod pasterzy wołoskich w ich szałasach na przełomie XVIII-XIX w. w listach pisanych do Cerroniego i Durycha opisał ówczesny sposób życia tego łudu. Na po~stawie archiwalnych materiałów pisał o osadnictwie wo:oskim na Śląsku Clcszynsklm Va c ł a v P r a s e k, który opublikował następujące artykuły: Vataśska VOjvodstvi ve Slesku, V. M. O. 18~2, Vatasi na Frydecku, V. M. O. 1895, Kolile byto vataśskych vOjvodstvi, S. A., t. Il, 1903. ~ Mniejszą pracę tral<tującą częściowo o osadnictwie woloskim w Cieszyńskiem naplsał E. T e n g l e r, PrivHegia mestecka Jablunkova, M. Ostrava, IK8. Na podstawle urbarzy cieszyńskich (z 1577, 1621, 1692, 1755) pisał o osadnictwie wo:oskim w Cieszyńskiem V. D a v i d e k, który w pracy Osidleni Teśinska Valachy, Praha 1940 stwierdza, że tzw. druga pasterska faza osadnictwa trwala od XV-XVIII w., a Wołosi byli w tym osadnictwie elementem najliczniejszym. Analizując nazwy nowopowstalych osad oraz imiona i nazwiska osadników wyróżnia David, k wśród ogału slo\viańskich nazw, także naz\vy i niemieckie. Osadnictwem wołoskim który w pracy Vata.,j l1a Slovensku, czeskie oraz imiona i nazwiska czeskie w Słowacji zajmował się V. C h a lou p e c k y, Praha 1947 wspomina o ekspansji Wołochów �367 366 Dla wykazania, że tak było, dąży J. IvIacurek do częściowego podważenia ogólnie przyjętego (nie tylko przez historyków polskich) zasadniczego kierunku wędrówek i osadnictwa woloskiego w zachodniej części Karpat. Dlatego też pisząc o przenikaniu Wołochów ze wschodnich Moraw w CieszYl1skie zaznacza, że byli oni poważnie zez€'chizcwani. Twierdzenie to wydaje się przesadnym, jeśli się weźmie p'Jcl uwagę wypowiedzi uczonych węgierskich :M. B e l a i Fr. P e s t y'e g:), którzy widzą na tych terenach Slcwaków, oraz w Trenczyńskiem i Czadeckiem ludność polską. Jeśli więc Wołosi przebywali na terenie zachodniej Słowacji i wschodnich Moraw to przede wszystkim ulegali wpł::wom słowa·ckim O ile jak twierdzi J. Macurek, Wołosi na przl'łomie XVII-XVIII w. byli zmuszeni wobec częstych zaburzeń na Węgrzech uchodzić na północ z zachodniej Słowacji i wschodnich Moraw w Cieszyńskie, z czym 3ię można zgodzić, to trudno jest uwierzyć, aby byli zczechizowani przebywając uprzednio wśród ludności słowackiej czy polskiej. Jeślibyśmy na,:",et przyjęli możliwość istnienia wśród Wołochów wplywów etnicznych czeskIch, a nawet niemieckich, co dostrzega inny uczony czeski V. D a v i d e k. to należy stwierdzić, że widocznie te rzekcmo silne wpływy czeskie czy wyraźne niemieckie były bardzo słabe, skoro ich nie dostrzegają uczeni w;.:gierscy, niemieccy czy rumuńscy. Omawia'ną problematyką zajmowalo się szereg autorów krajowych i zagranicznych z Europy środkowcwschodniej. Ponieważ uczeni ci nie mieli możnośd ,korzystania z szerokiej i pełnej bazy żródłow~j, dlatego też wyniki ich badań nie są tak wszechstronne, do jakich doszedł w swych badaniach J. Macurek. Szeroka baza źródłowa na jakiej oparł swe badania J. Macurek pozwoliła na skorygowanie pewnych dotychczasowych stwierdzeń, które źródłowo rzecz biorąc, nie Za"W',ze miały dostateczną podstawę i nie były odpcwiednio udokumentowane. Du.żym osiągnięciem pra'cy .T. Macurka wydaje się zwrócenie należytej uwagi na problematykę społeczną i go,spodarczą za,gael-nienia. Ponieważ wyniki badań J. Macurka jeśli chodzi o stronę społeczno-gospodarczą są bardziej wszechstronne od dotychczasowych badal1, należy przedstawić żródła, które stanowiły podstawę badań jego warsztatu naukowego. Ponieważ jak już zaznaczyłem niektóre wnioski do jakich dochodzi J. Macurek w swych pracach nie zawsze są zgodne z wynikami badań tct?;o zagadnienia, szeregu badaczy i to nie tylko polskich, należy przedstawić źródła, które stanowiły podstawę badań J. Macurka. Można stwierdzić, z terenów Słowacji do wschodnich Moraw i na Sląsk Cieszyński. Autor dochodzi do wniosku, że wśród cieszyńskich Wołochów przejawiały się jedynie wpływy etniczne połskie i słowackie. że baza źródłowa stanowiąca podstawę dotychczasowych badań problemu osadnictwa wołoskiego przez historyków czeskich jest znacznie szersza w ostatnich badaniach J. Macluka 7, Duża znajomość zagadnienia oraz archiwalnych materiałów źródłowych znajdujących się nie tylko w archiwach czechosłowackich pozwoliły J. lVIacurkowi na głębszą analizę pDblemu osadnictwa wołoskiego ora·z wysunięcie nowych wniosków dość interesujących dla historyków polskich. Ogólne wyniki rozważań J. Macurka w omawianym artykule można ująć w następujących punktach: 1. Południewa wołoskiego, część Śląska Cieszyńskiego które trwało od XVI-XVIII 2. Początkcwo Wołosi byli 3. W późniejszym okresie miejscowy "czesko-śląski" łochów. elementem była w. etnicznie terenem osadnictwa różnorodnym. XVII-XVIII w. Wołosi są zasilani element oraz przez dalszy naplyw prz~z Wa- 4. Wołosi w południowej części Śląska Cieszyńskiego byli wystawieni na silne oddziaływanie elementu czeskiego z Moraw oraz słowackiego i polskiego, jednak ludność ta była silnie związana ze stroną czeską· . 5. Wołosi prowadzili życie wg obyczajowego prawa wołoskiego, dzeni byli przez wojewodów - pośredników między ludnością łoską a feudalną zwierzchnością. rząwo- Są to naj ogólniej ujęte wyniki badań J. Macurka w omawianym artykule dotyczącym osadnictwa wołoskiego na Śląsku Cieszyńskim po wojnie 30-letniej, które jak już zaznaczyłem wnosząc wiele rzeczy nowych, chociaż nie zawsze zgodnych z wynikami dotychczasowych badań, pozwalają dokładniej i głębiej poznać zagadnienie. Aleksander Nyrek ; Wg tego co przedstawia J. M a c li rek na s. 39-40 podstawą jego rozważal\ w omawianym artykule były następujące archiwalne materiały żródłowe: Dwa urbarze cieszyńskie z 1664 i 1692 powiększające liczbę dotąd wykorzystanych urbarzy cieszyilskich z pięciu (1577, 1580, 1621, 1636, 1647) na siedem. Księgi Gruntowe Jabłonkowskie z 1576-1688. Księgl Gruntowe Frydeckie (nie podaje jednak autor z jakiego okresu je wykorzystał), Rejestry łąkowe Lucni registra uzkA (16501790:sIgn. G. 572), Kniha ve1k~'ch luk (1688-1860, s. G. 573), Lucni registra malych )Oucek (1690-1850) sign. G. 574. Powołuje się także J. MaclIrek na Księgi Metrykalne odnoszące się do południowych terenów Sląska Cieszyńskiego badane przez dr ł'r. Nesvadbę, z wyników tych badail korzystał właśnie J. Macurek. Dane z Ksiąg Metrykalnych oraz z Urbarzy były prawodopodobnie najważniejszą podstawą do twierdzenia o czeskich wpływach etmcznych wśród Wołochów . . ~ównież opracowane i zestawione materiały archiwalne byłej Komory Cieszyl\Sklej przez E. Berwińskiego zostaly także wykorzystane przez J. MaclIrka w omaWlanym artykule. �368 J a z e f K u d l a C e k, Prispevok k studiu vzniku staroslovanskeho oTneho Slovensky Narodopis, rocnik V 1957 Cislo l, str. 3-44 z 16 ryc. pol'nohospodcirstva, Do szeregu prac wydanych w ostatnich latach na temat genezy techniki ornej u Słowian, przybyło studium młodego historyka słowackiego J. Kudlacka z Uniwersytetu Komenskiego w Bratysławie. Autor stwierdza na wstępie, że gospodarka rolna dawnych Słowian była związana ze stałym charakterem osadnictwa, co można obserwować już w starożytnej Scytii (Scytcwie - rolnicy i Scytowie - oracze Herodota, jeżeli przyjmie się ich związek ze Słowianami). Ponieważ na ogromnych przestrzeniach zamieszkanych przez Słowian nie mogło być mowy o równomiernym rozwoju rolnictwa ze względu na różnorodne warunki geograficzne i wpływy zewnętrzne, przeto Kudlacek rozpatruje rolnictwo słowiańskie oddzielnie na dwóch obszarach: wschodnioeuropejskim i środkowoeuropejskim. Przed przystąpieniem do analizy żródeł archeologicznych autor wypowiada kilka uwag natury ogólnej. Pisze on, że jeżeli wpływy zewnętrzne odgrywają dużą rolę w rozwoju rolnictwa, to z drugiej strony formy gospodarki rolnej pozostają w ścisłej zależności od organizacji społecznej. Formy produkcji rolnej wyrażają zmiany w rozwoju techniki narzędzi rolniczych, co prowadzi do zmian w strukturze społecznej. Ten wzajemny związek pomiędzy rozwojem rolnictwa i społeczeństwa uwidacznia się także przy badaniu gospodarki rolnej dawnych Słowian. Zdaniem autora najstarszym słowiańskim zabytkom archeologicznym odpowiada żarowa technika uprawy roli istniejąca na bazie wspólnoty rodowej, podczas gdy z młodszą techniką orną wiąże się przejście do wspólnoty sąsiedzkiej. Powstanie techniki ornej działało rozkładowo na dawną wspólnotę rodową i przyczyniło się do powstania własności prywatnej. Następnie autor rozpatruje początki rolnictwa ornego na terenie Słowiańszczyzny Wschodniej, gdzie najdogodniejsze warunki dla uprawy zbóż istniały w leśncstepowej strefie na Ukrainie. Najstarszą formą gospodarki rolnej miała tam być uprawa żarowa. W dobie kultury pól grzebalny~h przypisywanej glćwnie słowiańskim Antom, weszły w użycie radła sprzężajne okute żelaznymi radlicami. Zdaniem Kudlacka doskonalenie się tych radeł pozwala przypuszczać, że ok. VI-VII w. trzeba się liczyć z istnieniem początków starosłowiańskiego pługa z krojem i poziomą radli::". Jednak masowe używanie pługa w pełnym znaczeniu tego słowa rozpoczęło się w końcu I tysiąclecia n. e. Za naj dawniejsze słcwiańskie narzędzia rolnicze uznaje autor żelazne radlice w formie wydłużonego trójkąta lub klina. Por.ieważ najstarsze z nich są symetryczne, przeto występowały zapewne jako okucia radeł. Na osadach kultury pól grzebalnych w Labuszno.-Pasad i Lenkawcach odkryto także niesymetryczne soszniki, które według M. A. Tichanowej 369 pozostają w związku ze sprzężajną orką płużną. Jednakże Kud1<lcek uważa, że obecnie nie można dokładnie stwierdzić, czy soszniki te były częściami narzędzi płużnych, czy też służyły tylko do rycia ziemi przy pomocy drewnianego trzonka. Uważa on, że obok radeł okutych żelaznymi radlicami istniały w kulturze pól grzebalnych narzędzia typu przejściowego będące zaczątkiem prymitywnego słcwiańskiego pługa. Najprawdopodobniej na obszarze tej kultury istniały narzędzia orne zarówno rylcowe, jak i płozowe, przy czym te drugie występują w fazie późniejszej od VI-VII w. Zdaniem autora studium porównawcze radeł rylcowych, występujących jeszcze do dziś u niektórych ludów słowiai;skich (np. na Spiszu) wykazuje, że to najprostsze narzędzie orne ma wspólne pochodzenie, które przejawia się w kulturze pól grzebalnych. Będzie to tym bardziej prawdopodobne, jeżeli uznamy słuszność hipotezy o wschodnioeuropejskim pochodzeniu Słowian. Dalsza część artykułu (str. 10-12) zawiera wykaz najważniejszych znalezisk radlic symetrycznych znalezionych na czterech stanowiskach kultury pól grzebalnych z czasu od II do VII w. Stanowiły one okucia radeł rylccwych pracujących pod kątem ostrym. Radlice te oznaczały jednak duży postęp w stosunku do radeł nieokutych. Ponieważ po zaniku kultury pól grzebalnych u poszczególnych plemion słowiańskich można się ~potkać z narzędziami ornymi typu pługa, przeto zdaniem autora ludność tej kultury mogła już znać narzędzia płużne. Może o tym świadczyć m. b. krój płużny z Korowincy i dwie niesymetryczne radlice z Labuszna-Pasad i Lenkowiec. Znaleziska te mają być dowodem, że pług powstał u Słowian w wynik'i.l technicznego udoskonalenia radła z żelazną radlicą. KudlM:ek polemizuje z wywodami W. 1. Dowżenoka, który starał się wykazać, że radlice z drugiej połewy I tysiąclecia n. e. były przystosowane do pracy w pozycji poziomej, a nie pod kątem, o czym mają świadczyć radlice z tulejką węższą od ramion części pracującej. Jednakże na niektórych późnych lemieszach widzimy ccś przeciwnego, gdyż tulejka zlewa się z częścią pracującą, dlatego trzeba zachcwać ostrożność wobec wywodów Dowżenoka. Przyjmując koncepcję wytworzenia się rolnictwa płużnego na obszarze Naddnieprza w drugiej polowie I tysiąclecia autor podkreśla doniosłe znaczenie tego zjawiska. Pługi zwiększały zarćwno wydajncść pracy jak też urodzajność gleby, Rozwój sił wytwórczych w rolnictwie dopełnił drugiego społecznego podziału pracy, który nastąpił w kult'Jrze pól grzebalnych. Rozwinęła się produkcja towarowa i rozległy handel zbożem. RozluźniJy się więzy crganizacji rodcwej, nastąpił wzrost nierówności majątkowych i społecznych oraz własności prywatnej. Proces ten doprcwadził w końcu do pcwstania feudalizmu na Rusi Kijowskiej. W zależności od rozwoju rolnictwa zmieniał się także typ osadnictwa. W dobie kultury pól grzebalnych można mćwić o wspólnocie patriarchal24 Lud. t. XLVI �371 370 nej, w której domincwały nie stosunki rodowe, lecz terytorialne. Nie widać tam osad kolektywnych charakterystycznych dla północnej Rusi, lecz osady otwarte, nieobronne, najczE;ściej kształtu czworobocznego. Składały się one za2wyczaj z pojedyńczych domów naziemnych lub półziemianek z dwuspadowym dachem. W strefie leśnej obejmującej północną część Rusi, przez długi czas trwała uprawa żarowa wynikająca z warunków geograficznych. Z tym typem rolnictwa były związane odpowiednie narzędzia i specyficzne fcrmy organizacji społecznej. Autor przytacza poglądy Grekowa, który opierając się na pracy Tretiakowa o rolnictwie żarcwym we wschodniej Europie wskazywał na to, że uprawa żarcwa była związana z ostatnim etapem wspólnoty pierwotnej, czyli z patriarchalną wspólnotą rodzinną. Grekow uważał, że socha i brona powstały w warunkach uprawy żarowej i rozwijając się dalej dały w końcu początek rolnictwu ornemu. Badacz ten, na podstawie danych pisanych i archeologicznych wskazywał, że uprawa żarowa utrzymała się najdłużej na północy w ziemi Ncwogrodzkiej. Nowe odkrycia w :Kliwogrodzie i Starej Ładodze, zwłaszcza radlice i ziarna zbóż, skorygowały dawniejsze przypuszczenia o uprawie żarowej, jako panującej formie rolnictwa w północnej Rusi jeszcze na początku dru giego tysiąclecia. Już w końcu I tysiąclecia panowała tam gospodarka orna z rozwiniętą hodowlą bydła i resztkami uprawy żarowej. Proces powstawania systemu ugorowego w Nowogrodzie był związany ze zmianą sytuacji gospodarczo-społecznej, która zaistniała jeszcze przed XI w. W każdym razie podstawą powstania feudalizmu u Wschodnich Słowian było rozwinięte rolnictwo orne. Na przełomie I i II tysiąclecia w ziemi nowogrodzkiej istniała już dwupolówka i trójpolówka, które to formy musiały zapewne powstać wcześniej. Przedstawioną koncepcję rozwoju rolnictwa w najbardziej północnych obszarach Rusi potwierdza analiza narzędzi rolniczych i innych znalezisk z Nowogrodu i Starej Ładcgi. Na podstawie sosznika z tej ostatniej miejsccwości datowanego na VII w. i licznych ziaren zbóż chlebowych z VIIXII w. można sądzić, że ekonomika Starej Ładogi charakteryzowała się rozwiniętym rolnictwem, przemysłem domowym, wydzielającymi się rzemiosłem i handlem z dalekimi obszarami. Au tor podkreśla, że rozwój ten mial charakter rodzimy, niezależny od innych grup etnicznych. Zdaniem autora badania nad rolnictwem w północnej części Rusi pozwalają skorygować dawniejsze przypuszczenia o diametralnie innym ro'l:woju rolnictwa w strefie leśnej i leśnostepowej. Na północy pozostałości starszych form rolnictwa opartych na wypalaniu trwały bardzo długo, ale od samego początku słcwiar\skiego osadnictwa w północnej Rusi podstawą było rolnictwo orne. Na obszarach Europy Wschodniej, zarówno słowiańskiej jak i niesłowiańskiej było ono a kilka stuleci starsze, aniżeli dotąd , przypuszczano. Jego istnienie na górnym Powołżu stwierdził Tretiakow w VII-IX w., a Szmidechelm w Estonii już w III-IV w. Przechodząc do bliższego rozpatrzenia kwestii pochodzenia słowiańskich narzędzi ornych Kudlacek ocenia sceptycznie panujące w nauce przekonanie, że plemiona słowiańskie przejęły poszczególne narzędzia od innych bardziej rozwiniętych ludów, jak Celtowie, Germanie i Rzymianie. Dla Wschodnich Słcwian wchodzili jeszcze w grę Bułgarzy Nadwołżańscy, którzy znali już pług właściwy w okresie istnienia słowiańskich radeł. Autor przyznaje, że pługi bułgarskie na obszarze wołżsko-kamskim były starsze i doskonalsze od słowiailskich radeł oku tych radlicami. Uważa on jednak, iż okoliczność ta nie mogła mieć decydującego wpływu na powstanie starosłowiańskich narzędzi ornych. Problemu powstawania poszczególnych narzędzi nie można łączyć tylko z jednostkami etnicznymi, od których inne grupy etniczne miały je biernie odbierać. Rozwój wschodniosłowiańskich narzędzi rolniczych był tak złożony iż niewątpliwie wskazuje na to, że Słcwianie doszli do wytworzenia narzędzi ornych swoją własną drogą, podobnie jak inne ludy starożytne: Etruskowie, Rzymianie, Celtowie, Germanie. Niesłuszny jest też rozpowszechniony w nauce niemieckiej pogląd, że Słowianie przejęli pług od Germanów. Już analizując rozwój narzędzi ornych u Wschodnich Słowian można się było przekonać, że zanim wytworzyli oni pług musieli przejść długi okres poprzedzający, w którym doskonaliła się radlica i części drewniane narzędzi ornych. Podobnie było u innych ludów, w tym także u Celtów i Germanów. Według .T. Podolaka na ziemiach słowiailskich jest tyle typów przejściowych od radła do pługa, że trudno dziś uważać to narzędzie za niemiecki import. W Europie Wschodniej te typy przejściowe są bardzo liczne; techniką swoją odbiegają zarówno od radeł germailskich jak też narzędzi płużnych z obszaru nad dolną Wołgą i Kamą. Na tej podstawie autor przyjmuje. że rOiwój od radła do pługa li Wsch:Jdnich Słowian był ich własnym dziełem. Wyłania się jednak problem, czy powstanie radła i jego dalszy rozwój u Słowian Za,chodnich jest pochodzenia ogólnosłowiańskiego (wschodnioslowiańskiego), czy też odegrało tam jakąś rolę udoskonalenie narzędzi ornych na sąsiedniCh obszarach germa1'1skich. Typologiczna analiza zachodnioslowiańskich żelaznych radlic wskazuje na to, że nie mają one związku z germańskimi typami narzędzi ornych. Widać to na radlicach z terenu Polski, Czechosłowacji, Sląska i obszaru ówczesnej Germanii, przy czym znaleziska radlic śląskich uważa autor za germańskie, Dopatruje się on typologicznej zbieżności radlic zachodniosłcwiańskich z celtyckimi, które uważa za naj starsze i naj doskonalsze t~py narzędzi ornych w Europie. Ich radlice były symetryczne, więc nie mogły być częściami pługa. Nie jest wykluczone, że celtyckie radlice i inne narzędzia rolnicze miały pewien wpływ na rozwój naj starszych narzędzi Ornych na obszarze germar';skim, z którym Celtowie utrzymywali bliskie I' !. i I: i I: ' :: , r II: ;j,1 i;:r �373 372 związki. Autor przyjmuje też pewien, ale nie decydujący wpływ kowalstwa celtyckiego na terenie osadnictwa Z3chodnich Słowian. W środkowej Europie w dobie nadejścia pierwszych Słowian od strony zakarpackilo,j (początek V w.) istniały jeszcze silne reminiscencje dawniejszego kowalstwa celtyckiego. Uwidoczniły się one nie w swej pierwotnej formie, lecz za pośrednictwem takich narzędzi, jakie istniały u plemion germańskich. Reminiscencje te odegrały prawdopodobnie dużą rolę w dalszym rozwoju słowiańskich narzędzi rolniczych, zwłaszcza kos, sierpów i radlic. Nie był to jednak wpływ decydujący. Żełazne radlice Zachodnich Słowian różnią się od radiic wschodniosłowiańskich. Tam wszystkie radlice z nieznacznymi odchyłeniami miały jednakowy wygląd, natomiast na zachodzie radlice są bardziej zróżnicowane typologicznie. W Polsce najwcześniejszym typem narzędzi ornych było nieokute radło krzywogrządzielowe (znaleziska z Biskupina, Wiewiórek i Papewa). Większa ilość radlic pojawia się w okresie póżnorzymskim. Krój płużny ze Śląska świadczy o istnieniu pługa. Duże znaczenie dla poznania ówczesnych narzędzi ornych mają radlice z Nowej Huty-Mogiły datowane na IV w. Pod względem typologicznym wymykają się one z ram radlic śląskich, które są bardziej wydłużone. W przeciwieństwie do badaczy niemieckich, którzy przypisują radlice śląskie Wandalom, J. Eisner uważa, że są one dziedzictwem po Celtach. Ponieważ Sląsk i całe Nadodrze było w pó_nym okresie rzymskim terenem przejściowym dla różnych plemion germańskich i innych, przeto trudno jest określić przynależność etniczną tych radlic. Typologia ich po~wala przypuszczać, że mają one swój początek w poprzednikach celtyckich. Autor słusznie stwierdza, że procesy rozwoju rolnictwa nie są podporzącikowane rozwojowi etnicznemu. Powstanie rolnictwa ornego jest nicociłączną CZĘścią stopnia rozwoju gospodarczego i społecznego. Tezę tę najlepiej potwierdza to, że na bardzo odległych od siebie ooszarach zgodnie z rOl.wojem czynników gospodarczo-społecznych, rolnictwo motykowe przechodzi w orne, które w kOI"cu rozwija się w płużne. Kontakty z bardziej rozwiniętymi obszarami mogą ten prcces przyspieszyć. ale nie zmienić. Specyficzną właściwcścią rOl.woju radeł z żelaznymi radlicami na terenie pcczątkowego osiedlenia Zachodnich Słowian bylo to, że wytworzyły się dogodne warunki wyrastające z tradycji 'celtyckich, które potem organicznie współdziałały przy dalszym doskonaleniu technicznym ornych i innych narzędzi rolniczych. Od IV w. wytworzyła się w NadocirZTl i obszarach przyległych tak złożona sytuacja etniczna, że było by rzeczą błĘdną wiązanie poszczególnych znalezisk narzędzi rolniczych z określonymi grupami etnicZT1)mi. T W pierwszej połowie I tysiąclecia na obszarach położonych na półn'Jc od Karpat pancwały podobne stosunki gospodarclO-społeczne. Nie mamy z tego czasu dowodu istnienia innych rodzajów narzędzi ornych, jak radła ł I okute radlicami. Funkcjonalnie były to radła rozrywające ziemię· Z tego względu było by niewłaściwe wyprowadzanie rozwoju radła i pługa (')d jednego ludu do drugiego. Nie mcżna więc głosić tecrii, że Słowianie przejęli typy narzędzi crnych od Celtów, Germanów czy innych ludów. Wydaje się, że w rozwoju narzędzi ornych na rozległych obszarach zakarpackich od Germanii do Naddnieprza, uczestniczyły aktywnie wszystkie mieszkające tam grupy etniczne na bazie żywego dziedzictwa celtyckiego. Na podstawie wysokiego stopnia kowalstwa, różnych rodzajów narzędzi rolniczych i tekstu Pliniusza wydaje się pewne, że pług koleś:1Y musiał pcwstać u Celtów, chociaż jego rozpowszechnienie nie zostało stwierdzone w całej kulturze lateńskiej przypisywanej Celtom. Należy przYPuszCZ3Ć, że w rozwoju germaJlskich i rzymskich narzędzi ornych miały duży udział wcześniejsze celtyckie radła i prawdopodobnie pługi. Nie można więc uważać pługa za wyłączne dzieło Germanów. Zarówno przy radłach i pługach, jak też innych narzędziach rolniczych, nie można mówić o typach germańskich, celtyckich czy słowiańskich na podstawie wyłącznie ich cech typologicznych, gdyż poza drobnymi odchyleniami wszystkie są podobnej budewy. Przy rozwoju tak słowiańskich j ak i germańskich narzędzi ornych w dużym stopniu uczestniczyły prototypy celtyckie. Ale sam pług koleśny u Germanćw i Słowian występuje na początku II tysiąclecia, jako wynik dalszego doskonalenia tych narzędzi. To że u Celtów nie doszło do upowszechnienia wpływów pługów koleś~ych było skutkiem nacisku od strony rzymskiej i germańskiej, który doprowadził do upadku organizacji celtyckich. Germanie okupowali grody celtyckie i mogli przejąć ich tradycje kowalskie. Stali się oni pośrednikami w przekazywaniu udoskonalonych wyrobów celtyckich w sąsiednich obszarach północnej Europy. Tak samo Słowianie Wschodni mieli znaczny udział w rozszerzaniu znajcmości narzędzi rolniczych w północno-wschodniej Europie wśród niesłcwiańskich grup etnicznych, na co wskazuje słowiallska terminologia tych narzędzi np. w Estonii. Kudlacek polemizuje z poglądem Z. N e j e d l e g o, który przypuszcza, że Słowianie Zachodni zapoz.nali się z pługiem za pośrednictwem Rzymian, którzy przejęli go od Celtów. Zdaniem autora omawianego studium hipoteza ta nie jest trafna, poniEważ wpływy rzymskie z dziedziny rolnictwa nie przejawiły się w materiale archeologicznym. zaś same radlice rzymskie miały kształt symetryczny. Zgodnie z J. Eisnerem Kudlacek przyjmuje podział obszaru Zachodniej Słowiańszczyzny na dwa regiony różniące się swymi wyrobami kowalskimi. Pierwszy z nich tworzyły Czechy, drugi górne Nadodrze, Morawy i Słowacja. Obydwa regiony wytworzyły w okresie od V do X \v. nieco ud·· mienne typy narzędzi ornych zaopatrzonych w żelazne radlice, a także narzędzi żniwnych. Rozwój ich dokonał się na podłożu celtyckim. Autor przypuszcza, że Słowianie w czasie swego prz.~·byc!a m1 te ziE-mie zetkm~li �375 374 tury przeworskiej (na Śląsku przyjmuje jednak osadnictwo germarskie), której ludność przez ogół badaczy słowiańskich jest uważana za najstarszy odłam Zachodnich Słowian, a przybycie ich przyjmuje dopiero na V w. Nie przesądzając kwestii, jaki był etniczny charakter ludności kultury przeworskiej trzeba wskazać, że sąsiadowała ona bezpośrednio z Celtami już w okresie laterskim i w ostatnim wieku przed n.e. przejęła od nich, zgodnie ze "wymi potrzebami, szereg cennych osia,gnięć w zakresie metalurgii i rolnictwa (np. półkoski, żarna obrotowe, uprawa żyta i owsa na szerszą skalę). Zdobycze ~e upowszechniły się na ziemiach polskich w okresie rzymskim. Kudlacek wypcwiedział się także przeciwko pośrednictwu rzymskiemu W' przejęciu rolniczych narzędzi celtyckich przez Słowian. Jednakże oalszy r;ostęp w rolnictwie na ziemiach polskich, mianowicie worcwadzenie żelaznych radlic i krojów płużnych w III-IV w., a także w' innych dziedzinach produkcji (np. wyrób naczyń na kole garncarskim), da się wyth'maczyć najprawdopodobniej właśnie ożywionymi kontaktami z rzymską Panno:l.ią, w której zresztą nadal odgrywał dużą rolę element się zapewne z resztkami ludności celtyckiej, częściowo zgermanizowanej i z!'omanizowancj. \V końcCl :;woich rozważań autor podkreś:a, że do wytworzenia się narzędzi ornych u Słcwian Wschodnich do szlo w wyniku ich własnych potrzeb gospodarczych i społecznych, bez żadnych wpływów zewnętrznych. Przeobrażenie radeł z radlicami w plugi nastąpiło w drodze udoskonalenia techniki uprawy w kOll.CU I tysiąclecia. Podobny proces miał miejsce także u Słowian Zachodnich na bazie osiągnięć celtyckich. Jednakże upowszechnienie pługa na obu obszarach Słcwiarlszczyzny dokonało się dopiero w pierwszych stuleciach II tysiąclecia. Studium Kudlacka jest pracą etnograficzno-historyczną opartą na źródłach archeologicznych. Uwzględnienie kilku ważnych odkryć narzędzi ornych z ostatnich lat zapewniło mu przewagę nad pracami d2.wniejszymi, które operowały bardziej fragmentarycznym materiałem. Ale nie tvlko na tym polega różnica pomiędzy omawianym artykułem, a opraco~aniami starszych badaczy. Tamci zajmowali się bowiem narzędziami rolniczymi głównie w aspekcie etnicznym, przy czym przypisywanie niektórvch narzędzi pewnym ludom odbywało się nieraz ~ sposób bardzo subjektywny. Kudlacek nie odrywa narzędzi ornych od konkretnych ludów, chociaż nieraz stan badań nie pozwala dać w tej kwestii pewnej odpowiedzi. Przede wszystkim jednak rozpatruje on rozwój techniki uprawy w powiązaniu ze stosunkami gospodarczo-społecznymi, które słusznie traktuje jako główny czynnik decydujący o postępie w zakresie narzędzi rolniczych. Au tor tak często podkreśla priorytet czynników ekonomiczn vch i tak silnie odżegnuje się od możliwośd wpływów obcych na rozwÓj słowiańskiego rolnictwa, że u ostrożnego czytelnika mo;;e wywołać obawę pewnej przesady w tej kwestii. Czy można całkowicie odrzucać wpływ wysoko rozwiniętego rolnictwa ludności kultury sałto-majackiej, a zwłaszcza Bułgarów Nadwołżańskich na rolnictwo Słowian Wschodnich? Nadmieniam, że niektórzy badacze radzieccy np. G. P. Grozdiłow wskazują na przejęcie uprawy pszenicy płoskurki przez ludność północnej Rusi od Bułgarów Nadwołżańskich. Pewne uwagi nasuwają się również co do rozwoju narzędzi ornych u Słcwian Z3.chodnich. Autor słusznie odrzuca rozpowszechnioną przez badaczy niemieckich teorię o przejęciu przez Słowian narzędzi ornych od Germanów i trafnie podkreśla doniosłą rolę osiągnięć celtyckich w tym zakresie na obszarze środkowej Europy. Odrzuca on jednak możliwość bezpośredniego przejęcia przez Słowian Zachodnich dziedzictwa celtyckiego z wyjątkiem ewentualności zetknięcia się napływających z północy Słowi'ln z resztkami ludności celtyckiej na obszarze Czechcsłcwacji. Poza tym Kudlacek skłania się do pośrednictwa germar:skiego przy rozpcwszechnianiu zdobyczy celtyckiego kowalstwa (str. 37). Jest to zapewne wynikiem tego, że autor nie wypowiedział się na temat przynależności etnicznej kul- celtycki. Z innych niedociągnięć można wytknąć autorowi zbyt częste powtarzanie niektórych tez i sformułowail, co mąci logiczny na ogół tok wy- 1 I kładu. Jako nowa próba ogarnięcia całokształtu problematyki powstawania rolnictwa ornego u Słowian studium Kudlacka jest pozycją bardzo pożyteczną i wartą zapoznania się ,z nią przez polskich etnografów, historyków i archeologów. A n t o n i n Va c l a v i k, Genese obratnich Prispevky bitka z Jerzy pIachet, Wielowiejski. koutnice k lidovym obradum rodinnym, lidovemu umeni pracy: "Franku Wollmanovi k sedmdesatinam", a u ·'odnice. a kroji. Brno Nad1958. str. 482-529. Autor omawia społeczne podłoże kształtowania się obrzędów oraz ich powstanie i charakter. Analizuje produkcję i funkcję płacht używanych jeszcze dzisiaj w szczątkowej formie na terenie Słcwacji jak i w mniejszym stopniu, na innych obszarach Czechosłowacji. Płachty kątnicze zawieszane w kątach izb wzdłuż łoża kobiecego (małżeńskiego) służyły do izolowania kobiet rodzących od otoczenia. Płachty takie chroniły chore kobiety jak i noworodków od złych wpływów. Wyrabiano je z konopi albo lnu i miały wymiary 180X255 cm. Pokażną szerokość ich otrzymywano przez zszycie. Płachty były zdobione haftem w kolorze czerwonym, w okolicach zaś Trnawy i Bratislavy modrym, jak również białym i czerwonym. Według Niederlego, "koutnice" były wyszywane haftem wyrażającym treści symboliczne, apotropeiczne i dodatnio wpływające na matkę i dziecko. �377 376 Zastosowanie płacht, zdaniem Vaclavika, sięga odległych czasów, jednak najstarszą datą jaką wymienia jest rok lEDO. W drugiej cZf;ści artykułu A. Vaclavik zajmuje się płachtą noszoną między innymi do wywodu, skąd otrzymała też swą nazwę uwodnicl:a p/achta. Płachta ta w rozmiarach jest nieco większa niż płachta kątnicza, składa się też ona z dwóch zszytych części, zdobionych haftem. Najstarsze znane płachty datuje Vaclavik na XVIII w. z zastrzeżeniem, że mogły one WystĘPować też i dawniej. W świetle hebrajskich źródeł do historii Słowian i Europy środkowo-wschodniej opublikowanych przez Franciszka Kupffera i J. Lewickiego płachty takie były noszo.ne już w XIII w. przez kobiety słowiańskie. Czy miały one wówczas zastosowanie przy jakichś obrzędach nie wiadomo. Niemn iej zostały zanotowane jako okrycia chdrakterystyczne dla kobiet słowiańskich. Na terenie Czechosłcwacji omawiane płachty mają jeszcze dzisiaj zastosowanie. W formie reliktowej jako serwety na stół i przykrycie łóżek. W Polsce zachowały się do około 1939 r. na obszarach południowo-wschodnich, a w XIX w. występowały na znacznie większych połaciach kraju pod nazwą plachta, loktuszka., odzieuaczka. Kilka ich egzemplarzy opisanych jest i reprodukowanych w Atlasie Polskich Strojów Ludowych. Artykuł zawiera wielką ilość szczegółów związanych z produkcją płacht, funkcją i obrzędowością, a poza tym szereg rysunków i fotografii oraz dość bogatą literaturę· A. G, CIanci i grada za kulturnu Interesujące dwa artykuły istoriju istocne Bosne, t. I, Tuzla 1957, ss. 256, to wydawnictwo muzeum regionalnego w Tuzli przynGsi etnograficzme. Są to prace: N. F. P a v k o v i ć a "Kara vIa si i njihovo tradicionalno zanimanje" (s. 103-126) oraz tego samego autora, napisana wspólnie z M. Draskićem "Narodnia nosnja iz Osata" (s. 151-178 + V tabl.). Oba artykuły, podobnie jak i inne studia z zakresu archeologii, historii i historii sztuki, poświęcone są problematyce wschodniej Bośni. Choć omawiają stosunkowo wąskie zagadnienia; pierwszy jest monograficznym opracowaniem niewielkiej, lecz wyraźnie wyodrębnionej grupy Karawołochów, drugi zajmuje się strojem z Osata, niedużej krainy w północnowschodniej Bośni, warte są poznania jako cenne prace materiałowe, Reprezentują one dorobek małego muzeum regionalnego, podejmującego badania etnograficzne na terenie niezwykle bogatym w materiały z zakresu kultury ludowej, i stanowią zapewne publikację prac wstępnych, zmierzających do ogarnięcia problematyki szerszej. Artykuły te przedstawiają wartość dla interesujących się etnografią Jugosławii i specjalistów w zakresie rzemiósł i odzieży ludowej. Artykuł Pavkovića o cygańskiej, zromanizowanej grupie Karawołochów i ich zajęciach, w ozęści wstępnej omawia pochodzenie tej grupy etnicznej. Na dalszych stronach pracy autor referuje tradycyjne zajęcie Karawołochćw, jakim jest cancarstvo - wyrób toczonych i drążonych naczyń drewnianych. Artykuł zamykają uwagi dotyczące spr:ledaży wyrobów oraz wierzeń i zabiegów magicznych, powstałych najczęściej w związku z uprawianym przez Karawołochów handlem domokrążnym. We wstępie autor informuje o dotychczascwych badaniach nad Kara\'.lokchami i literaturze dotyczącej tej grupy. Mówi też o własnych poszukiwaniach terencwych z lat 1956-57 z północnowschodniej Bośni zamieszkałej przez Karawołochów. Dołączona mapa ilustruje teren badany przez autora. Pavković zastanawia się nad problemem przynależności etnicznej i pochodzeniem Karawołochów i dochodzi do wniosku, że Karawołosi to grupa cygańska, która swój pierwotny język zastąpiła dialektem należącym do grupy językowej dakorumuńskiej. Pavković przyjmuje, że proces romanizacji Karawołochów nastąpił w czasie ich pobytu na terenie Wołoszczyzny. Nazwa KaravLah oznacza przybysza z "erne Vlaske", kraju na zachód od Bukaresztu. Na tereny północnewschodniej Bośni przybyli oni w pnczątkach XIX w. Liczebność Karawołochów coraz bardziej się zmniejsza. Uczeni obliczali ich ilcść z początku XX w. na ok. 2000. Według szacunku Pavkovića jest ich dziś zaledwie ok. tysiąca. Autor dorzuca sporo spostrzeźeń dotyczących izolacji Karawołochów wśród pozostałych mieszkar.ców kraju i jej przyczyn. Nader zajmujący jest fakt, że Karawołosi utracili świadomość swego pochodzenia i zaprzeczają związkom z Cyganami. Mcmentami, które w sposób zdecydowany wyróżniły Karawołochów spośród licznych w Bośni Cyganćw są odmienny język i wiara. Bardzo ważną przyczyną izolacjonizmu Karawołochów jest ich tradycyjne zajęcie, jakim jest wyrób drewnianych naczyń i sprzętów. Pavković widzi w tym silny czynnik wpływający na wzmocnienie więzi grupowej. Nędzne zarobki i praca na karczowiskach odepchnęły ich od cywilizacji i odcięły od kontaktów z pozostałą ludnością i udziału w źyciu publicznym. Wszystkie te elementy z kolei wpłynęły na uznanie przez sąsiadów "cancarstva" za zajęcie niższego rzędu, co umocniło kastewą wprost izo- lację Karawołochćw. W dalszej części pracy autor daje przegląd surowców i technik oraz opis organizacji pracy, związanych z tradycyjnym zajęciem Karawołochćw. Mężczyżni poza miskami wyrabiają koryta do prania i parzenia świll. niecki, dzieże do chleba, czerpaki, solnice, łyżki oraz pochewki do osełek. Kobiety zajmują się wytwarzaniem wrzecion i szpul do krosien. Do obtaczania tych wyrobów służą im prymitywne tokarnie, poruszane ręcznie przy pomocy przyrządu podobnego do łuku. Cięciwa łuku owinięta jest wokół obtaczanego przedmiotu i obraca się nim w czasie poruszania łukiem. Karawołosi sprzedają swe wyroby roznosząc je po odległych nieraz oko- �379 378 licach. Jest to najczęściej handel wymienny. Z handlem wiąże się większość wierzeń i praktyk magicznych. Dużych wClrtości pracy nie przysłaniają pewne usterki, do których zaliczyłbym niesystematyczny układ materiałów. I tak za niezbyt szczęśliwe uznać należy oddzielenie podrozdziału dającego przegląd stosowanych technik od opisu narzędzi. Również niektóre przypuszczenia, dotyczące genezy poszczególnych zjawisk zaobserwowanych u Karawołochów w ich praojczyźnie - Indiach, wydają się być oparte na zbyt nikłym materiale dowodowym. Praca Draśkića i Pavkovića Narodnia nośnja iz Osata referuje wyniki badań nad serbskim strojem ludcwym, przeprowadzonych w Osacie. Osat to niewielka, licząca kilkanaście tysięcy mieszkańców kraina w pólnocnowschodniej Boś:1i. Istniejące tu warunki geograficzne i gospodarcze sprawiły, że teren ten jest interesujący dla badal1 nad odzieżą ludową, noszoną tu powszechnie do II wojny światowej. Autorzy przyjęli w pracy układ chronologiczny. W obszernym rozdziale opisują trudno już dziś uchwytną w terenie odzież z okresu od połowy XIX w. do I wojny światowej. Poza materiałami z własnych badań, Draskić i Pavković wykorzystali tu również opisy z literatury i zasoby muzealne. Spośród opisywanych części odzieży na specjalną uwagę zasługuje noszona przez kobiety a zanikła w 90-tych latach XIX w. czapka, nosząca nazwę roga, Była ona charakterystycznym elementem dawnej odzieży kobiecej. Następny rozdział pracy poświęco:lY jest zmianom w odzieży w okresie między cwiema wojnami. Praca kończy się omówieniem odzieży noszonej w ostatnim okresie po oswobodzeniu kraju. Dodatkowym walorem pracy są liczne rysunki poszczególnych części odzieży oraz ich wykroje. Do praoy dodano kilka czarno-b;.ałych tablic, z rekonstrukcją stroju dawnego. Zbigniew ANTHROPOS (Freiburg-Posieux) tom 52 z. 1-6, Jasiewicz 1957. C. R. S t o n o r: Uwagi o religii i obrzędowości ludu Datla w HimaLajskim Assamie (Notes on Religion and Ritual among the Dafla Tribes of Assam Himalayas), Grupa plemion Dafla zamieszkuje obszar liczący ok. 5000 mil kwadratowych na południcwym pogórzu wschodniej części Himalajów, Religia ich opiera się na wierze w legion duchów, przedstawiających społeczność mocno zróżnicowaną, o klasowej hierarchii, na której szczycie stoi słoneczny duch Donyi, wyobrażający istotę żeńską. Donyi jest traktowana jako bóstwo ziemi, plonów, drewnianych budowli itp. Ogół duchów dzieli się na dobre i złe. Przeważają liczebnie d uchy szkodliwe, i te właśnie są przede wszystkim celem obrzędowych zabiegów ludzkich, zmierzających do zyskania ~obie ich przychylności. Szczególnie znaczące są duchy żniw, p.lonów, ",:ód: dżungli i drzew bananowych. ',Iv stosunkach między duchami a ludzml pcśredn:czy kasta kapłanów, którzy ró~nież są zróżni~cwani p~d .wzglę~em znaczenia i godności. Interesujące są Ich parafernal1a, \~ kt,orych .szcz~gólną rolę odgrywa wachlarz z piór orła lub innego rowme cemonego ptaka oraz skóra z tygrysa, leoparda a:bo. pa:-ter:', W części końcowej artykułu autor opisuJe mektore zabiegi czarownicze oraz obrządek pogrzebowy u Daflów. P a u l S c h e b e s t a: Uwagi do artykułu "Oll:ady jako pożywi.eme (Adnotaziones zur "Insektenkost beim Memchen"). ~est to ~rzyczynek do pierwotnej historii ludzkiego pożywienia na tle stos Jnkow stWierdzonych przez autora u pigmejćw Bambutti. Wypowiedż Schebesty ma chara~ter polemiczny. Autor przeciwstawia swoje stancwis.ko wy:vodom E ~ g e n 1.1.13 Z a F i s c h e r a, a w szczególności dwom z Jego hl'potez: tWIerdzemu, że pożywienie pigmejów Bambutti składa się w lis częś~i z insektów (~arw termitćw, ślimaków, drobnych płazów i gadów) oraz, ze - BambuttL re!udzi" 1 prezentują wtórny prymitywizm. . . Z morfologii ludzkiego uzębienia Fischer wnioskuJe, ze zrazu. by:o .to uzębienie typowe dla prymatów, a więc przystosowane do poz~wlema, na które składały się rośliny i insekty. Późniejsze zmiany w ludzkim uzębieniu należy jego zdaniem, rozumieć jako rezultat przystosowania do nowego mięs~ego pożywienia. Hipotetycznie przyjmuje się, że. ~oko~ało się to, kiedy pierwotny człowiek opuścił puszczę i prz~szedł do .mysllwsklego życia w stepie. Jeżeli uzębienie Pigmejów wykaZUje te zn:lany, oznacza to, że przejście do zbieractwa i powrót do życia w puszczy Jest nawrotem do trybu życia z okresu przed ich dokonaniem się· Schebesta który ma tę przewagę nad Fischerem, że życie i kulturę Bambutćw pozna~ał w długich bezpośrednich badaniach tere~o~Yc~, twierdzi, że wywody tego ostatniego mają charakter hipotez. W odmeslemu do Bambu:ów są one na pewno błędne. Zdaniem Schebesty, stopień pierwotnego prymitywu jest charakterystyczny zarowno od strony cech somatycznych, jak i w formach gospodarki. Do nich z kolei są ściśle do~tosowa~e formy społeczne i zjawiska życia duchowego. Przy tym występuje w mc~ cec~~ optymalnego przystosowania do środcwiska. Bambutti reprezentuJą ta.u właśnie pierwotny prymitywizm. Natomiast te zmiany w uzębieniu, które rzekomo dowodzą przejścia od zbierackiego trybu życia w puszczy do życia łowieckiego w stepie, zdaniem Schebesty, mogły równie dobrze zajść w warunkach życia w dżungli. " " Kur t P i s k a t y: Czy publikacja o Pigmejach Henryka TriHes'a jest źródlem? (1st das Pygmaenwerk von Trilles eine zuverlassige QueUe?). W 1932 r. ukazała się w Paryżu i Monach:um praca Les PYJmees miarodajnym �381 380 a H e i n z S l k e n: Afjadehowie U. J. Seetzen'a. (Seetzens Affadeh). Autor podejmuje próbę odtworzenia słownika wy~arłego ~ialektu Koto~~ (Francuska Afryka Równikowa - jez. Czad.),. z JęzykcweJ gr~py J\Iaka_l. Lud który jeszcze 150 lat temu mówił tym JęzykIem, w konc~ XI~ w. prz;ją1 i przyswoił sobie inny język, m~an0:Vicie --:- język Kanun. Gl~w~ą podstawę opracowania stanowią publ1kacJe Ulncha Jaspera Seetzen a. de la jOT€~t equatoriale, której autorem był misJonarz. Przedmiotem publikacji było etnograficzne studium nad Pigmejami z Gabunu (franc'lskiej Afryki Równikowej). Praca została przychylnie oceniona przez W. Schmidta, a krytycznie przez specjalistów, zajmujących się kulturą afrykańskich Pigmejów, m. in. przez P. Scheoestę. Autor przedstswia dowody z których wynika, że H. Tri1les w rzecz: wistości zbyt mało miał okazji do bezpośredniego poznania Pigmejów z Gabunu i ich kultury, a materiały zawarte w jego dziele są w wielu przypadkach nieoryginalne, i budzą uzasadnioną nieufneść ze strony znawców problematyki. E. E. E van s-P r i t c h a r d: Taktyka wojenna Zandów (Zand~ Warf~re). Artykuł, na który składa się 5 rozdziałćw, zawiera interesuJący OpIS taktyki wojcwania sudańskiego ludu Azande. N i c o l a s, El.nograjiczny słownik Tuaregów Tamajeq z obszaru Jul!emedcnu (Vocabulaires ethnographiques de la Tamljeq des Jullemmeden de l'est). Jest to część materiałów, których partie poprzednie były opublikowane w 46, <tS, 50 i 51 tomie "Anthropos'u". Autor przedstawia tym razem slownic:wo odnoszące się do geografii, formuł powitalnych i konwencjonalnych, skał, studni, gwiazd, zwierząt. roślin, mieszkania i narzędzi. Francis R u d o l f R a h m a n n: Czterej pionierzy ludnoznawstwa (Vier Pioniere der Volkerkunde). Pod tym, szeroko sformułowanym tyt~łe~ R. .Rah~a~~ przedstawia charakterystykę czterech uczniówW. S ~ h m l d t a, mIanowlcl;-. P a w ł a A r n cl t'a, M a r c i n a G u s i n d e'a, W l h e l m a K o p p e r s. a i P a w ł a S c h e b e s t'y. WszysCY oni należą do misyjnego st~warzys~ema Słewa Beżego (S. V. D.) i w okresie 1956-1957 r. każdy z ,mc.h u~oncz~ł siedemdziesiąt lat życia. Przedmiotem artykułu są cztery krotkle ?lOgrafIe wymienionych badaczy oraz cztery bibliograficzne wykazy tytułow prac, wschednie.Jo Kar l B o u d a: Język ludów jenissejskic/t (Die Sprache der Jenissejer). Ludy znad środkowego i dolnego Jenisseju mówią językiem, który pozostał jako jedyny dialekt grupy, która z biegiem stuleci bez reszty została wchłonięta przez języki wschodniotureckie: kotyjski i arynijski. Studium poświęcone jest zagadnieniom genealogii i morfologii języka jenissejskiego. które każd; z nich ma w swoim dorobku. . W dziale "Analecta et Additamenta" do najbardziej int~r~suJąCych notatek można zaliczyć: M a r c e l i n o N. M a c e d a, Obrzęd Kstęzycou;ych mod:ów li ludu Mamanua z pó:nocno-wschodniego Mindanao (':he Full _ Moon Prayer Ceremony of the Mamanuas of Northeastern Mmdanao). Autor był świadkiem ceremonii zwanej przez Mama~ua panaw,agtawag. Jest to uroczystość, której istotny cel leży w nawiązamu kontal~tow. z. duchami opiekuriczymi plemienia. Odbywa się w noc~ przy. peł~1 kSIęzyca. Polega na śpiewach i obrzędowych tańcach przy wtorze mIedzIanych gon- J o h a n n e s I t t m a n n: Kultowe tajne bractwo "djengu" na Wybr.zeżu (Der kultische Geheimbund djE'mgu an der Kameruner KUste). Autor widzi w tajnych kultowych bractwach zalążki organizacji państwowej. W strukturze pierwotnych społeczeństw posiadających bractwa tajne można wyróżnić dwa układy: pionowy wynikający z biologicznych i genealogicznych związków rodowc-i szczepowo-terytorialnych oraz poziomy, w którym bractwo tajne spełnia rolę organizatora i inicjatora akcji władania społeczeństwEm. Autor przedstawia materiały opisowe. ilustrujące strukturę i funkcję bractwa. Oto tytuły poszczególnych rozdziałów: Emblematy zewnętrzne. Demonologia. Obrzędy wtajemniczenia. 'VIłodzież męsk« Bractwo i jego wpływJ" Zmierzch tajnych bractw. Kamerunu. Joha n n F r i ck: Stosowanie substancji pochod.zenia zwierz~QlJgn w 11ldcwym lecznictu:ie w Tsinghai (Chiny). (Medicinal Uses of Substances Derived from the Animal Organism in Tsinghai). Autor mieszkał w chillskiej prowincji Tsinghai, na zachód od miasta Sining. gdzie praktykował jako lekarz. Korzystając z rozmów ze swymi chir.skimi pacjentami zbierał od nich wiadomości o lokalnym lecznictwie ludowym. gów i bębnów. W dziale "Miscellanea" do szczególnie O artykule R. S c h o t t'a pt. Podstawy .' interesuJących nabyu;ania nalezą prawa notat~l: . wl.asnosct [2tschr. f. verglel~h~nde Rechtswissenscl1aJt, 57, 1954). O zagadnieniu matriarchatu w sWletle referatu S. Hellbusch'a [Vortrage der T agung fUr Valkerkunde an der Humboldt-UniversiHit, Berlin, 1952), O dwojakim pochodze:Jiu m~tywu "drzewa życia" w ludowej sztuce europejskiej [K. Spiess, Veraff. d. bsterr. w • .zakresie Mus. f. Volksk., "('schichte ;eferatów kO:lcepcja w 11 ludów łcwieckich. 7, 1955). Zesz. 2 [Fasc. szechnej •: pożywienia 3-4J. W i l h e l m K o p p e r s: Zagadnienie histo7'~i powetnologii i r;rehistorii. [Da s Problem der Umversalim Lichte von Ethnologie und Prahistorie). Tematem szeregu na miE;dzynarcdc.wych konferencjach etnologicznych stała się t<:kiej powszechnej histerii, która dzieje ludzkości ujmowała świetle �383 by jako jedną całość, i w której problematyka genezy i rozwoju kultur pierwotnych zajęła by miej~ce równouprawnione z pisanymi dziejami ludów cywilizowanych. Omawiając genezę koncepcji o ujmowaniu dziejów ludzkich jako całcści, jako historii pcwszechnej, autor wskazuje ;1a bezsporny fakt, że nie stworzyli jej starożytni Grecy, Rzymianie czy Indowie. Wstąpiła ona jedynie na gruncie judeo-chrześcijańskiej koncepcji świata. Przed XVIII w. szerzej rozwijali ją jedynie nieliczni filozo£::'wie chrześcijańscy m. in. św. A u g u s t y n [354-430] i J. B. B o s s u ~ t [1627-1704]. Na gruncie ściśle naukowym ideę tak pojmowanej historii powszechnej sformułował dopiero w XIX w. twórca klasycznej niemieckiej szkoły historycznej: Leopold von Ranke [1795-1886]. Póżniejsi czołowi przedstawiciele tej szkoły: E r n s t B e r n h e i m, J u l i u s K a e r s t oraz P a ul Kir n ideę tę kontynuują po czasy współczesne, wbrew innym tendencjcm, działającym w naturalistyczno-pozytywistycznych kierunkach historii. Wychodząc z założenia, że nie ma ludów i kultur "niehistorycznych" , zwolennicy omawianego tu kierunku w historii powszechnej uważają za oczywiste, iż główną osią historycznego ujmowania dziejów ludzkich jest tożsamość natury ludzkiej. Podstawową zatem ideą historii powszechnej jest idea nieprzerwanej ciągłości dziejów ludzkich. Fakt, że istnieją w tej ogólnej historii ogromne luki, dla których brak pisanych źródeł historycznych, i źródeł archeologicznych bądż etnologicznych, nie może być argumentem dla poniechania samej koncepcji historii powszechnej. Ze stanowiska nauk etnologii i prehistorii koncepcja takiego ujmowania historii jest najzupełniej uzasadniona. Dawali i nadal dają temu wyraz zarówno etnologowie szkoly historycznej od F. G r a e b n e r a począwszy, jak również prehistorycy. Zdaniem K. J. N a r r a - historia powszechna zaczyna się na przełomie Pliocenu i Pleistocenu, odkąd pojawiają się pierwsze narzędzia wykonane ręką ludzką. Można by podważyć słuszność i celowość tak pojmowanej koncepcji historii powszechnej oraz jej podstawowego założenia o toźsamości natury człcwieka pierwotnego ze współczesnym, gdyby dało się utrzymać twierdzenie L e v y - B r u h l a, o fazie prelogicznego myślenia w dziejach ludzkich. Jak wiadomo twierdzenie to jednak utrzymać się nie dało. Levy-Bruhl zresztą tuż przed śmiercią sam tezę tę cofnął. Bardzo w tej sprawie interesujące jest aktualne stanowisko R. H e i n e - G e 1 d e rna. Jego zdaniem kultury wyższe wywodzą się z jednego wspólnego pnia. Oprócz elementów wspólnych, zupełnie podobnych jeżeli nie wręcz tożsamych, za takim ich pochodzeniem przemawia także chronologiczna sekwencja pojawiania się tych kultur: Mezopotamia (3000 p.n.e.), Egipt (2800), kultura Indu (2500), Chiny (EOO), Ameryka (500 p.n.e.). Spojrzenie na prehistorię ludzkich dziejów ze stan,lwiska aktualnej wiedzy archeologicznej ukazuje podobne sekwencje chronologiczne. Kontynentalny kompleks: Europa-Azja-Afryka reprezentuje naj starsze kulturowe świadectwa z dziejów ludzkich, sięgające okresu sprzed 500000-600000 lat. Natomiast najdawniejsze dotąd odkryte ślady istnienia ludzkiego w Ameryce są datowane na ok. 40000 lat p.n.e., a w Australii na ok. 13 000 lat p.n.e. Przy tym niektóre z wyróżniony'~h kultur paleolitycznych i neolitycznych obejmują rozległe, światowe zasięgi. Nie da się w świetle dotychczasowych wyników archeologii wykluczyć możliwości, że wszystkie te kultur~' wywodzą się z jakiejś pierwotnej, prakultury. Idea o jedności oraz nieprzerwanej a powszechm'i ciągłości kulturowej zdaje się w świetle tych podsumowań raczej zyskiwać na znaczeniu. To zaś daje coraz to mocniejsze podstawy dla podjęcia próby opraccwania historii powszechnej w pełnym tego słowa znaczeniu. Monizm dziejów kultury w ujęciu W. K o p p e r s a brzmi raczej przekonująco. Pozostaje jednak kilka istotnych zagadnień, które ze stanowiska etnologii wymagały by wyraźniejszego sformułowania. Jedno z nich to bliższe określenie treści humanistycznego pojęcia ewolucji kultury, jako zasadniczo różnej od niehistorycznej ewolucji przyrodniczej, na co w swoIm czasie wskazywał Hegel. Inne - to sprawa ponownego zaktualizowanego ustosunkowania się współczesnych etnologów do zasadniczych dwóch koncepcji a ewolucji kultury. Monofiletyczno dyfuzjonalnej i polifiletycznej. Autor do tych zagadnień na razie jeszcze nie ustosunkcwał się, być może uważa, że wymagają one przygotowania szerszej dyskusji. D. S. D a v i d s o n niektórych ważniejszych i F. M c C a r t h y: Rozmieszczenie typów kamiennych narzędzi i w chronotogia Zachodniej [The Distribution and Chronology of some important Types of Stone Implements in Western Australia]. Topory kamienne jedno- i cwusieczne, młoty zwane kodja, drewniane miotacze do oszczepów, kije i maczugi miotane, kamienne moździerze i żarna użytkowane przez tubylców Zach. Australii, występują w interesujących geograficznych zasięgach i pozostają niekiedy w stosunka::h wzajemnej zależności. Zależność ta wynika m. in. także ze stopnia opanowania pewnych technik w obróbce kamiennego surowca. Artykuł jest ilustrowany 5 kartogramami i ukazuje żywe jeszcze procesy dyfuzyjne narzędzi kamiennych w zachodniej Australii. Austratii. • I i I D o m i n i k S c h r o d e r: Chia-Fandse z Bengbaru i ich zwyczaje we('traer die Chia-Fandse [Tsinghai] und ihre Hochzeitssitten). Mianem Chia-Fandse autor określa chińską grupę plemion okolic jeziora Kukunor. Nazwa Bengbar jest tybetańska. Plemiona te stopniowo przechodzą od koczow:1iczego pasterskiego trybu życia do osadnictwa stałego i uprawy ziemi. Niektóre z nich jeszcze koczują, inne prowadzą półosiadły tryb życia, a jeszcze inne uprawiają ziemię. Zdaniem au tora można tu obserwować fragment wielkiego procesu ,.chinizowania" się grup etnicznych setne �384 385 zachodniej rubieży czajów, tłumacLąc liny Hsi-na. Chin. relację Autor przedstawia tubylcy, byłego opis cyklu weselnych wiejskiego nauczyciela zwyz do- i pieśni. Po przeanalizowaniu zasięgu występowania omawianego obrzędu, legend, które uzasadniają jego powstanie oraz form tańca i pieśni dochodzi on do wniosku, że obrzędowość karma genetycznie należy do jednej tylko z szeregu kultur, które na tym obszarze występują; rytuał ,.karmy" powstał prawdopodobnie w kulturze Kolarian lub Munda. B r i g i t t a R o o t h: Kosmogoniczne mity Indian 1'-'ólnocno[The Creation Myth of the North American Indians]. Na podstawie zebranych 300 wersji mitów Indian północno-amerykańskich o stworzeniu świata, autorka ustaliła istnienie wśród nich 8 zasa:iniczych typów. Wyróżnione typy są <-wiązane z konkretnymi geograficznymi obszarami. Na osiem - jeden tylko występuje wyłącznie na gruncie półnccno-amerykar'.skim. Jest to mit o dwóch braciach demiurgach ziemi, z których jeden zostaje oślepiony i w gniewie niszczy to, co stworzył jego partner. Pozostałych siedem typów występuje także pOla Ameryką północną na obszarze eurazjatyckim, świadcząc o kulturcwych powiązaniach wschodniej Azji z Ameryką północną. Cztery spcśród wyróżnionych typów mają zasiĘg w yrainie południ{)wo-amerykański i wykazują powiązania z ko>mogonicznymi mitami Oceanii. A n n a -amerykańskich P r o t a s i u s F r i k e l: Lingu:istyczno-etnologiczna skich plemion z T- ó:nocnego obszaj u Para i rejonów klasYfikacja przyległych. J o s. T r i p p n e r: Prażucha u rolników Tsinghai [Das "Rostmehl" bei Ackerbauern in Tsinghai, China]. Sciślej określając, tybetańska tsan-pa tj. "pr:,.żona mąka" jak również niemiecka Rostmehl, a polska prażucha nie jest dokładnym odpowiednikiem jadła, o które tu chodzi. Bliższym bowiem byłoby określenie: mąka prażmowa tj. mąka z ziarna prażonego. Do prażenia używa się tu (Tsinghai, półn.-zach. pogranicze Chin) przede wszystkim tybetai!skiego jęczmienia, czasem owsa, rzadziej pszenicy, a czasami presa i nawet kartofli. Po oczyszczeniu ziarna praży je się po czym miele na mąkę, którą z kolei przesiewa się przez sita. W trakcie prażenia dla spowodowania lepszego smaku prażuchy dodają niekiedy do ziarna nieco bobu lub fasoli. Niektórzy stosują zaprawianie smaku mąki w trakcie mielenia ziarna dodając doi! sól, niekiedy SUSZO!1e gruszki a także soczewicę lub groch. Mąkę z prażma spożywa się najczęściej w postaci bryi, którą uzyskuje się przez dolanie do niej herbaty albo wody_ Kto jednak ma dość pieniędzy na to, aby z potrawy tej uczynić delikates, dodaje masła albo oleju, cukru lub miodu. Mąkę z prażma przechowuje się w dużych drewnianych wysokich (na ok. 1 mtr) skrzyniach, opatrzonych w nóżki, alco w workach z .koziej lub wołowej skóry, co zacezpiecza ją przed wilgocią. W podróż pożywienie to zabiera się w niewielkim woreczku z koziej skóry. Przed robakami ubezpiecza się mąkę specjalnymi liśćmi pieprzowego krzewu (Xanthcxylurn piperitum), Prażucha jest jako jadło powszechna u nomadów tybetańskich, mongolskich i hakaskich. Można ją także znaleźć w każdym gospodarstwie chlcpskim Chii!czyków, Dunganów, Salarów. Jest tania, posilna, łatwa w przygotowaniu i delikatna w smaku. den india-r't[Zur linguistisch-ethnologischen Gliederung der Indianerstamme von Nord·Para (Brasilien) und den anliegenden Gebieten]. Autor podejmuje próbę sklasyfikowania licznych plemion indiańskich, zamieszkałych w tej części północnej Brazylii, która przylega do Guyany (brytyjskiej, duńskiej i francuskiej). Plemiona te należą do trzech zasadniczych grup językowych Aruaków, Tupi i Karibu. Do grupy pierwszej należy właściwie tylko jedno z plemion; do drugiej - trzy, a do trzeciej (Karibu) ok. 60 plemion. Ogół tych ostatnich da się podzielić na pięć ugrupowań dialektycznych w granicach języka Karibu. Pod względem kultury materialnej plemiona te różnią się raczej mało. Różnice występują tylko w formach budownictwa mieszkalnego, plecionek i łuków. F r a n c i s N i c o l a s: Etnograficzny słownik Tamajcq ze wschodniego [Vocabulaires ethncgraphiques de la Tamiłjeq des Julemmeden de I'est]. Jest to końcowy fragment szóstej części zbioru materiału słownikowo-etnograficznego, Tuaregów, z północnej Nigerii francuskiej. Poszczególne części pracy były tirukcwane w tomach 4.6 (1951) 52 (195'1) Anthroposu. Julemendu D u r g a B h a g wat: Karma [The Karma]. Nazwę Karma-Karam nosi żniwna obrzędcwość, o'::chodzona w centralnych prowincj ach Indii [Madhya Prade~hJ. Autor wyróżnia w niej trzy kategorie składnikó',v: rytuał 2-wiązany z drzewem karam (Nuclea pan-itolia), tańce obrzędowe l I I o t t o M o r s: Historia Bahajów. [Geschichte der Bahaya - Ostafrika]. .Kraj Bahaja, nazywany Buhaya, leży nad jez. Viktoria. Liczy ok. 4.00 tys. mieszkańców, którzy mówią językiem Buhaya, zaliczanym do grupy językcwej Bantu. Jest to rodzaj związkowego państewka, złożonego z dziewięciu małych niezależnych królestw. Współcześni Bahaja są rezultatem zmieszania się tubylczych Bantu i przybyłymi tu plemionami HamitÓw. Ci ostatni przybyli przed ok. 500 laty, osiedlili się, przyjęli tubylczy język i "tworzyli kastę szlachty. Dzieje ludu Bahaja odtworzył auter na podsta\vie istniejących publikacji i rękopisów. i w oparciu o materiały, które zebrał. przebywając w kraju Bahaja przez 17 lat jako misjonarz. Praca ukazała się jako 25 tom lV1icro-Biblioteki Anthroposu. 1:; LUj, t. XLVI �:387 386 W dziale "Analecta et Additamenta" znajdują się notatki: S. H u mm e l'a _ o świętych grotach w Tybecie i kultowych tradycjach związ::lnych z jaskiniami, H. A u f e n a n g e r'a o wąskich drewnianych tarczach fechtunkowych z Nowej Gwir:.ei oraz O. H Civ c r'a - o tzw. żaglu łacińskim. W dziale "Miscellanea" zasygnalizowano ciekawsze pcwiedzi z czasopism etnograficznych, prehistory:cznych artykuły i wyi antropologicz- nych z 1956 r. Zesz. 5-6 Anthroposu zawiera indeksy 52 tomu. Część rozpraw otwiera artykuł J. M a r i n g e r'a: Pjzemys! "Iwa juku I" i jego zaszeregowanie kulturowe (Die Industrie von Ivajuku I (Japan) und ihre kulturelle Einordnung). Archeologiczne odkrycie paleolitycznego stancwiska w Jwajuku w Japonii stało się przedmiotem dyskusji, toczącej się na temat właściwego zaszeregowania paleolitycznej kultury nazwanej od miejsca jej odkrycia Jwajuku 1. Autor polemizując z wywodami japońskiego archeologa Sósuke Sugihava, proponuje chronologiczne zaszeregowanie tej kultury jako formy pośredniej między okresem archeologicznej kultury japońskiej, oznaczanym mianem Gongenyama I-II, a okresem Gongenyama III. E. A. War i m s: Mitologiczne przestrzenne nazewnictwo Australczyków, jego et'iJ- rozproszenie. J o s e p h Was t l: Przyczynek do antropologii Negrytów wschodniego [Beitrag zur Anthropologie der Negrito von Ost-Luzon]. Badania antropologiczne 45 kobiet i 54 mężczyzn plemienia Baluga (wschodni Aetcwie) pozwoliło na stwierdzenie, że nie przedstawia ono jednolitego składu rasowego, lecz wykazuje większą ilość różnorodnych elementów rasowych. Znajdują się tam elementy negryckie, wedyjsko-australoidalne, paleomongoloidalne, melanezyjskici paleomelanezyjskie. Rozprawa z zakresu antropologii fizycznej, bcgato ill:strewana tabelami i wykresami cech antropologicznych oraz stosunków ilościowych. Luzonu. J o h n L o e wen s t e i n: Neolityczne dluta kamienne z Archipelagu (Neolitic Stone Gouges from the Malay Archipelago and Their Northern Prototypes). Zdaniem auto,ra są to narzędzia ciesielskie, służące do obróbki drewna. Prawze~em ich były dłuta z kości. Mezolityczne ich prototypy przetrwały do neolltu.· Auter wyraża opinię, że najdawniejsze narzędzia tego typu na obszar Malajski przyniosła kultura "toporów kolistych", która wzdłuż wschodniego wybrzeża Azji przenikała na południe poprzez Indochiny Ja obszaru malaj skiego. • Malajskiego [Australian Mythological Terms: Their Etymology and Dispersion]. Ktokolwiek zaznajamia się z religią tubylców australijskich, jest zaskoczony bogactwem jej mitologicznej terminologii. Kiedy jednak drogą analizy semazjologicznej badacz poznaje sens tych terminów, okazuje się, że dają się one sprowadzić do znaczeń: zmarły, duch _ zjawa, cień, dusza, grób, oddech, woda, echo - diwięk itp. Bogactwo terminologii mitycznej rozwinęło się wskutek wędrówek poszczegółnych plemion, ich wzajemnych kontaktów i wymiany kulturowej. U podstawy tego zjzwiska leży rozpowszechniony u tych plemion kult przodków i wiara w ich stale współżycie z żyjącymi. Artykuł zam~'ka bogaty wykaz bibliografii etnograficznej Australii. mologia M a t t h i a s E d c r: Rodzina, ród, klan i kult przodków w Japonii [Familie, Sippe, Clan und Ahne;l\'E:rehrung in Japan]. Jest rzeczą charakterystyczną, że .Japończyków nie cechuje osobisty stosunek do bóstw:}. Indywidum istnieje dla rcdziny, a nie redzina dla niego. Rodzina jest patriarchalna patrilokalna. Majątek dziedziczy naj starszy syn. Związki rodzinne tworzą ród, niegdyś żyjący we wspólnocie rodowej, W dorocznej tradycyjnej obrzędowości istnieją rnomenty, kiedy członkowie rodu manife~tują swą przynależność i solidarność rodewą. W świątyniach buddyj,kich na ołtarzykach rodowych umieszcza się tabliczki przodków i składa ofiary. Podobna kultewa obrzędowość ma miejsce na grobach przodków. Szereg bóstw takich jak: "bóstwo ziemi "Jigami" lub bóstwo siedliszcza .,Yashikigami", są ogólnie uznanymi i czczonymi przez Japończyków bóstwami lecz nabierają one cech bóstw rodowych. Istnieją pewne podstawy do przyjęcia, że pierwotnie poszczególne klany posiadały własne klanowe bóstwa opiekuńcze. Autor kończy swoje wywody wnioskiem, że od okresu kamiennego po czasy współczesne przejawia się w tym socja-religijnym zjawisku ludowej kultury Japonii stały specyficzny składnik japoński. i pó:nccne ich prototy]:y. Kur t Jar i t z: Zabytki języka kasyckiego. [Die Kassitische Sprachreste). Jest to rozprawa językoznawcza. Sprzwa zaszeregowania starożytnego. języka kasyckiego nasuwa wiele trudności. Autor, polemizując z inny.ml badaczy tego języka, dochedzi do wniosku, że nie jest to język samo~zlel~Y. Widoczne w nim wpływy hurryjskie, przednioazjaty<:kie a także IndYJ . . połowy II-go tysiąclecia .. s k'Ie,. z pierwszej p.n.e. zdają się przemamIaC za Jego kompilacyjnym charakterem. S. S. S a n t a n d r e a: Studium języka Gola. [An Elementary Study of the Golo Language]. Jest to również studium li:1gwistyczne poświęcone ana l'"IZle Jednego z zywych . . ' Języków afrykarskich. Grupa Golo liczy ok . 4 tyS mi k" .. .' esz ancow zYJących na pograniczu kraju Dinka w kraju Bahr el Gazar. Ą, additamenta" znajduje się wypowiedż W dziale "Analecta et C los s'a na temat religii i historii kultury. (Religionsphanomenologie �389 388 und Kulturhistorie) oraz artykuł S. H u m m e 1'0. Swięte góry Tybetu. W dziale ,,:Miscellanea" znajdują się notatki o artykułach A. C l o s s'a, Kultu,historie und Evolution [;\litt. d. Anthrup. Gesell. in Wien 86, 1955], A. S t a f f l'e;. Uber die Trag- und Reitnutzung des Rindes in Afrika und Lateinamerilw [:YIitt. d. Naturforschenden Gesellschaft Bern. N. F. 14. 1957], wzmianka 0 rozprawce W .. J a c o b e i t, Jochgeschirr und Spanntiel'grenze (Deutsches .Jahrbuch f. Volkskunde 3/1. 1957), oraz informacja o artykule F. T e l' m e l' a, Der I-lund bei den Ku!turvólkern Altamerikas (Ztschr. f. Ethn. 82, 1957). Każdy z wymienionych trzech zeszytów 52 tomu Anthropcsu posiada jak w tomach poprzednich begato wypełniony dział bibliografii, wyk~Jz "publicationes recentes" oraz przegląd zaw1ftości bieżących czasopism etnograficznych lub tematycznie do etnografii zbliżonych. ANTHROPOS, t. 53, 1958, zesz. 1-2. 3-4, 5-6. Freyburg, Szwajcaria. Zesz. 1-2. L e o n h a r d A d a m: Antroy:omorjiczne u;y:;brażenia na australijskich przedmiotach kultowych [Anthropomorphe Darstellungen auf australischen Ritualgerate]. Na drewnianych i kamiennych czuringach australijskich spotyka się często ryte motywy ozdobne, wyobrażające sylwetki ludzkie. Autor stwierdza, że o ile czuringa jest instrumentem mu,zycznym _ kultowym, charakterystycznym dla całego obszaru nowogwinejskiego i australijskiego, a tyle natcralistyczne i stylizowane rysunki ludzkich figur są, jego zdaniem, samodzielnym rodzimym tworem Australii. .Artykuł reprezentuje dobry wzór metody analizy genetycznej i strukturalnej, zastosowanej do prymitywnego rysunku. L o u i s J. L u z b e t a k: Kultura plemion Srodkowego Wag hi. [The Middle Waghi Culture]. Autor przedstawia zwięzły zarys kultury plemion południewowschodniej części Ncwej Gwinei. Szczególnie interesuje go zjawisko akulturacji, zachodzącej pod wpływem zetknięcia się tubylców z cywilizacją Europejczyków. Ogół opisywanych faktów kulturcwych ujął autor w następujące klasy: kultura materialna, życie gospodarcze, stosunki społeczne, religia, wiedza i tradycje, muzyka i sztuka, język. W podsumowaniu wysuwa następujące wnioski: Tubylcy rozróżniają dwie kategorie akulturowanych elementów - te, których przyjęcie jest aprobowane w ich własnym środowisku oraz te, które przyjmują jedynie gdy przebywają poza tym środcwiskiem, najczęściej kiedy żyją w osadach europejskich. Akulturacja ma charakter kumulatywny, nowe elementy dolączają do starych. Na razie zajmują one w tradycyjnej tubylczej kulturze pozycje raczej I:eryferyczne. Zdaniem autora jest to sytuacja przejściowa, po której dojdzie do pełnej kulturcwej integracji. R i.i d i g e r w pó/n.-Zach. S c h o t t: Prau:a w!asności Melanezji. [Die Eigentumsrechte trcbriandzkich der uyspiar:y Trobriand-Insulaner in N'ordwest-Melanesien], Z'Jpełnie inaczej niż w kręgu europejskiej cywiliza.cji ~kształtowały się pojęcia własności u Trobriandczyków, którzy nie posIadają abstrakcyjnego określenia, odpowiadaja.cego europejs;'l:iemu poje;ciu własności. Istnieje jednak stosunek do niektórych rzeczy, odpcwiadający naszemu pojęciu posiadania, określany slowami analogicznymi do naszych zaimków dzierżawczych. Nie tylko ubiór, broI'!, ozdoby, łodzie dOmy. i pola mogą tam być przedmiotem własności, ale także mity, cza~ rcW:llcze formuły i pieśni. Auter w sposób zwięzły omawia istniejące tu fcrm.y prawa własncści, sposoby jego nabywania, użytkcwania i przekazywama. Rozpr2wa przynosi odkrywcze stwierdzenia i prostuje błędne dotychczasowe wyobrażenia o prymitywnym komuniźmie lVlelanezyjczyków. .J e a n - P a u l R o u x: Nazwa szamana w tekstach turkomongolskiclJ.. ILe nom du chaman dans les textes turco-mongols]. Etnologia jeszcze nie określiła precyzyjnie pojęciowej treści szamanizmu i szamana. Do europejskiego słownictwa termin ten wszedł w XVII w. Poprzednio zanotoWa~lY .został w językach perskim, tureckim i pali. Toczy się spór o et y~O.O~lę tego słowa. Autor sięgnął więc do starych turkomangolskich ,e~stow. [VII~XIII w.]. Ale tam znajduje na określenie szamana formy posredme, opIsowe. Wnieskuje zatem ostroźnie, że w turkomongolskich Językach nazwa bezpośrednia szamana mogła być otoczona zakazami tabu. , E.r n s t R i s c h: Odszyfrowanie minojskiego linearnego pisma B. [Die Entzlfferung der Minoischen Linearschrift "B"] Dla odróżnienia młodszeg~ linearn:go pisma z gli.niany.ch tabliczek z Minos od formy starszej [A] oatowan:J na III-II tysIąclecIe p.n.e., posłużono się oznaczeniem "B". W 1952 archItekt angielski Michał Ventris cglosił, że udało mu się pismo to o~cYfrować i, że reprezentuje ono formę protcgrecką. Odkrycie to wnosI sporo nowego do poglądów dotychczasowych na język i podstawowe cechy kultury mykeiJskiej. Treść odczytanych zapisów wskazu;e także na to.'. ze . z~war t osc poematow Homera (imiona bohaterów, opisy J gOSpo-' dar~1 .ltd.) m.e znajduje potwierdzenia w newopoznawanych faktach z przeszloscI Achajów. o' • H u g o H u b e r: Obrzędy oczyszczenia i lLs;:okojenia 1L ludu Adangme. [Adangm: Purification and Pacification Rituals]. Autor zebrał materiały z połu~mowowschodniej części Ghany w latach 1951-1957. Naruszenie usankCjonowanych rytualnie praw i zwyczajów pociąga za sobą, w mnieman'u . ' . .' .' A.dang .. me, meszczęscla z b'JOrowe I.. mdywidulne w postaci chorób smlercl. mepowcdzeń lub żywiołowych klęsk. Zapobieganiu te,O"o rodzaJ'; . .. k onsek wencJom mają. słuzy'c obrzędy Oczyszczające. Przedmiotem~ obrzędd.oW\'ch .' . a kl' .. ow oczyszczema . mogą być plemiona, osady. rodziny i poje,lincZ\' . . . osobnic\' . . Osobne akt· y mają. na celu USpOkOjEnie sprcwokowanych o. i'l "I �391 39U duchów ofiary. lub demonów. Głównymi e;cmentami tych aktów obmywanie i skrapianie wodą lub knvią, uderzanie ~ą biesiady. gałązką· K. F e l' l' a l' i d'O c c h i e p p o: Tzo!kin Mayów a zagadnienie Saros [Das Tzolkin der IvIa:;a im Lichte des Saros-Problems].. . . . . W kale.ndarzu :'vTay6w okres miedzy dwoma zacmlemaml, !lezący 11 960 dni ncsił nanvę Tzołkin. W astroncmii babiloń.skiej istniała podobna w ~wej istccie jecn:::stka miary czasu zwana Saros, której czas trwania stancwi! trzecią część okresu Tzolkin. Autor wychodzi z założenia. że wymienione s:vsterny powstały od siebie niezależnie. Treścią artykułu jest dcwcdzenie, jak w spo~ó'::J latwy i prosty mogło dojść do uzyskania podobnych astronomicznych rezultatów. .J a h n L o e wen s t c i n: Malajskie łodzie zl.ych duchów [Ewil Spirit Boats of Malaysia]. Chedzi o specjalnie wykonane mini:::lturcwe stateczki i łedzie, służące do zabiegów magicznych. Malajscy rybacy i żeglarze puszczają tego rodzaju modele na rzekę lub morze z intencją, aby na nich odpłynęły demony ,i duchy przynoszące chorcby i nieszczęścia. Praktyki te znane są na dużym obszarze południowo-wschodniej Azji. Ojczyzną ich. sądzi auter, jest południcwy obszar Chin. Na tymże obszarze znany jest również wątek wierzenicwy a duszy, która na łodzi odpływa w zaświaty. Artykuł jest uzupelniony i!listracjami. H e r rn a n B a u m a n n: Wilhelm. Schmidt a zar;adnienia matriarchaw [P. Wilhelm Schmidt und das Mutterrecht]. W pośmiertnie wydanej pracy W. Schmidta, Das Mutterrecht [Wien-Modling 1955] znależć można ostateczny pcglad Schmid ta na cały kompleks zagadnień związanych z matriarchatem.' W stosunku do stanowiska jakie w sprawach tych zajął on w czasach Griibnera, w pierwszej swojej wersji kulturewych kręgów (KultUl'kreise), estatnio wyrażony pogląd wykazuje niewielkie zmiany. Główne tezy jak twierdzenie, że pcczątkćw kultur rolnych jak i matriarchatu należy szukać w kopieniaczej uprawie roślin bulwiastych w strefie tropików oraz, że macierzystym obszarem obu tych z sobą sprzężonych zjawisk ~ą rzeczne doliny deszczowego regionu Indii \Vschodnich - nie dają się utrzymać w świetle nowych osiągnięć archeologii. Au tor poddaje krytyce podstawowe tezy tej teorii W. Schmidta i kończy wnioskiem, że omówione poglądy nie mogą reprezentować aktualnego stanu wiedzy o matriarchacie. T e a d o r V e r h o e v e n: Protoneuryci w jaskiniach u:ys!-'y Flores [Proto-Negrito in den Grotten auf Flores]. Nowe odkr;-'ciH szkieletów ludzkich, wykazujących cechy karłowatych negrytów, wnoszą zmiany do dotychczasewych poglądów na prehistorię Indonezji. Dwa ostatnie artykuły pOswlęcone są działalności O. Piotra S c h u m a~ h o r a (1878-1957), badacza Pigrr.ejów Kiwu (Ruanda - Afryka). W dziale Analecta Et Additamenta 2 notatki dotyczą archeologicznych l.l1alezisk na wyspie Flores. Jedna opisuje zwyczaj łowiecki ludu Wew3.kBcikin (N. Gwinea) z\viązany z łowami na ,latające psy". Tematyką pozo-talych dwóch są sprawy lingwistyczne. W dziale "Miscellanea" znaleźć można krótkie sprawozdania z najbardziej intEresujących artykułów, publikowanych w 1956-57 r. w periodykach i wydawnictwach ciągłych, zajmujących się historią kultury. Zeszyt 3-4: R. H e i n e - G e l d e r n: Geografia (ładnienie przedkclum.bijskich kontaktów roślin kulturowych uprau:nych m.iędzy a. zuStarym [Kulturpflanzgeograj:hie und dag Problem vorkolumbischer Kulturbeziehungen zwischen Alter und Neuer Welt] . Dyskusja toczy się o to, czy stareżytne kultury przedkolumbijskiej .-\meryki powstały tam samodzielnie czy też przy udziale wpływów Starego Swiata -Azji lub Europy. R. Heine-Geldem, wiedeński historyk lcultury stoi na gruncie teorii dyfuzjonistycznej, czemu dał wyraz w poprzednich publikacjach. Obecnie, z okazji opublikowania przez H. G r o s s a artykułu Das Problem. der kult1irellen Kontakte zwischen Neuen und Swiat€m.. Alten Welt in vorkolum.bischer Zeit im Lichte der Fflanzegeograph:e !Erdkunde, t. 10, ł956, ss. 141-146]. Heine-Geldern podejmuje obronę swojej tezy. Artykuł ma charakter polemiczny i zawiera stwierdzenia, któ~e :,kutecznie podważają argumenty botaniczne H. Grossa i innych botaników, przemawiające za niezależnym od cywilizacji eurazjatyckich rozwojem uprawy roślin takich, jak kukurydza, amarant jadalny, bawełna. palma kokosowa w przedkolumbijskich rolniczych cywilizacjach amerykańskich. Problem jest pasjonujący i ma bogatą bibliografię. Kar l J. N a r r: Problemy hodowli zwier zqt w świetle źródeł archeolo[Vieh zuchtprobleme und archeologisch-osteologi:-iche Quellen]. Można zalożyć, że hedcwla zwierząt jako forma gospodarki mogła powstać niezależnie od rolnictwa. albo też, że mogła ona właśnie z rolnictwa się wyłonić i wyodrębnić. W przypadku pierwszym, jako forma gospodarki powstała ona wcześniej niż uprawa ziemi, lub obie formy rozwijały się równocześnie. Jak wiadcmo tę ostatnią hipotezę przed p6ł wiekiem włączyła do swej teorii szkoła historyczno-kulturcwa. Natomiast w schemacie kulturowym Morgana-Engelsa, uprawa ziemi chronologicznie wyprzedza hodowlę zwierząt, która występuje raczej w początkach ustroju \\iojennych demokracji i w zespole z obróbką metali i patriarchatem. Znaleziska archeolcgiczne, jak dotąd, ukazują współw;-'stępowanie rolnictwa i hodowli. W tym świetle na ogół milcząco przyjmuje się, że pasterstwo Jest wtórną formą gospodarki, młodszą od rolnictwa. (jiczno-osteologicznych. �393 392 Autor dokonuje szczegółowego przeglądu wyników archeologicznych badań z lat ostatnich, w których znaleziska os teologiczne nie wnoszą jednak oczekiwanych argumentów. Artykuł napisany jest w sposób ciężki i zawiły, tym niemniej zawiera interesujący przegląd nowszych faktów i poglądów związanych z etnograficzną problematyką hodowli. I wan A. L o p a t i n: Języki tunguskie [The Tungus Languages]. 2<.1-' gadnienia językoznawcze altaistyki i środkowej Azji są w ostatnim dziesięcioleciu przedmiotem szczególnie intensywnych zainteresowań oraz trEścią ponad 20 publikacji. Autor komentuje i uzupełnia treść pracy .T. B e n z i n g a Die tungusischen Sprachen (1955). J e a n P a ul R o u x: Elementy szamaniczne w tekstach premongol[Elements chamaniques dans les textes premongols]. Autor przedstawia szereg archaicznych tekstów tureckich oraz tekstów, zachowanych u ludów sąsiadujących z Altajcami. Przedmiotem jego zainteresowań są te fragmenty, które zawierają opisy magicznych zabiegów leczniczych, praktyk wróżbiarskich i innych, podobnych tym, które są wlaściwe funkcjom i cechom szamana. skich R i c h a r d M o h r: Społeczny ustrój Angas'ów z Pó!nocnej Nigerii [Zur sozialen Organisation der Angas in Nord Nigeria]. Lud Angas, żyjący w południowej części prowincji Bauchi, liczy ok. 60 tys. osób. Praojczyzną jego jest Egipt. W ostatniej wędrówce zatrzymał się w BQrnu, skąd jednak uszedł pod naciskiem ludu Ngwip. Organizacyjną jednostką Angas'ów jest patrilinearny egzogamiczny ród. Każdy ma własną nazwę związa:J.ą z wioską, która jest siedzibą macierzystą. Członek rodu może, wyprowadziwszy się z niej, założyć nową siedzibę i nowy ród, ale musi pozostać'. przy pierwotnej nazwie rodu. Siedziby składają się ze stożkowatych glinianych chat, otoczonych kamiennym murem. Do wioski prowadzi wąskie wejście. Wioska ,posiada osobny "y e r b a 1', tj. święty śpichrz, który odgrywa tu rolę świątyni. Jest miejscem zamieszkania duchów zmarłych członkćw rodu. Stoją tu garnki napełnione piwem. U wejścia do wioski mieści się święty plac. Każdy mężczyzna, także i chłopcy, ma własny Śpichrz. Kobiety i dziewczęta mają jedynie osobne gliniane stągwie na zboże. Przewodniczy każdej osadzie golong i kacyk wybierany z rociu. królewskiego. Interesujące są ślady stosunków matriarchalnych tu jesz-, cze zachcwane, zjawisko tajnych męskich związków oraz formy zawiera-o nia małżeństw. Artykuł zawiera zupełnie nowe materiały; 11 dobrych", ilustracji uzupełnia tekst. M orr czesnych i s F r e i I i c h: Truarość niektórych cech w kulturze wspór-', Irokezów [KulturaI Persistence Among the Modern Iroquoi:+ Autor prowadził badania nad akulturacją współczesnych Indian z ludu Mohawk. Referując \vyniki, posługuje się schematem strukturalnym. PrLY, jego pomocy charakteryzuje on generalne cechy kultury dawnych Mohawków (z XVIII w.). W rezultacie wykrywa on, że ów dawny schemót strukturalny trwa nadal w kulturze Mohawków współczesnych mimo, ie zmianie uległy wewnętrzne elementy, V i c t orR o s n e r: Zabiegi przeciw jadoui uężowemu praktykowane [Venon Sweeping practised in the Up:lr Ghat of Jasphur]. U ludu Adiwasi mieszkającego na wyżynie Ghat w prowincji Madhya Pradesh w Republice Indii, istnieje wierzenie, że jadowity wąż, który ukąsił człowieka, ma zdolność unieszkodliwienia jadu, pod warunkiem, że po ukąszeniu jest on jeszcze żywy lub przynajmniej porusza się jeszcze. Pośrednikami, wykonującymi odpowiednie zabiegi i zdolnymI wygłaszać skuteczne zaklęcia, są specjalni mistrzowie. Autor opisuje te praktyki i przytacza formuły magiczne przy tej okazji stosowane. w Upar Ghat w Jasphur - Indie M a r t i n G u s i n d e: Pigmeje Ayom na Nowej Gwinei [Die Ayompygmaen auf Neu Gwinea]. Autor, znany badacz ludów pigmejskich, ucz!ń W. Schmidta, przedstawia niektóre wyniki swej ostatniej wyprawy etnograficznej. Gusinde stwierdza, że jak dotąd nie ma dostatecznych podst3w do ujmowania ogółu znanych ludów pigmejskich jako biologicznie ściśle związanej całości. Ważnym dła zagadnienia było by wyjaśnienie, czy karłowate ludy, żyjące w głębi N. Gwinei są rzeczywiście Pigmejami oraz czy są grupą biologicznie i kulturcwo odrębną i inną, niż ich bliżsi i dalsi sąsiedzi. Problem ten stawiało już przed Gusindem kilku badaczy, których opinie autor przytacza we wstępie swej publikacji. Wynika z nich, że Pigmeje nowogwinejscy są raczej grupą odrębną, a jedynie dzięki stosunkowo częstym mieszanym małżeństwom doszło do powstania pośrednich form antropologicznych u ich sąsiadów. Gusinde zdaje się pogląd ten podzielać *. H e i n r i c h A u f e n a n g e r: Gry i zabauy dzieci~ce u ludu Kumnga w środkowej części Gwinei [Children's Games and Entertainments among the Kumngo Tribe in Central New Gwinea]. Po krótkiej charakterystyce ludu Kumngo, jego pochodzenia, siedzib i organizacji, autor opisuje grupowe gry dziecięce, dzieląc je na zabaw"gimnastyczne, zabawy w wojnę, zabawy w polowania, zapasy i zabaw:: polegające na naśladowaniu starszych. . Da ID i S c h r o d er: Lamaiku mongoLskie A. D. Kornakowej [A. D. Kornakowas und W. A. Unkrigs "Lamaica aus der W latach 1905-1907 ukazały się drukiem cztery publikacje n ik i W. A. Unkriga. Mongolei"]. Lu,l • Patrz XLV, też artykuł: s. 35. S. Ł y s i k, Pi[lmeje afrykańscy i zagadnienie ich języka. �395 39-1 A. D. Kornakowej o życiu religijnym i kultowych zjawiskach w kraju Chałcha-l\Iongołów [w ,.Pracach Trciko-Kjachtańskiego Oddziału Cesa,sko-Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego"]. Publikowane te mat~rialy są raczej nieznane na Zacho:lzie. W. A. Unkrig pr:etłur:naczył Je ~a .]ęz~~ niemiecki. Zestały one wydane jako 25 tom mlkrof1lmowe] blbllOte.·.l _\n throposu. E r n e s t Wo r m s: bado/lia Matyldy Fi[M. Fischer-Colbries lingwistich-ethnologische Untersuchung der Pankala]. Chodzi tu o australijski luz z nad Zatoki Spencora w południowej Australii. Nazwa ludu Pankala, podobnie jak wi:l,~ Danv bnych tamtejszych ludów, oznacza po prostu "człowlek-l~dzle. Praca stanowi cenny przyczynek do poznania historii oszczepu, mlOtac7a i maczugi australijskiej. J<'st to 27 tom Micro-Biblioteki Anthroposu. . J o h a n n e s B e n z i n g: J. A. Łopatina: materiały do poznamu Języka Oroc.zów-GoldÓw (Nanajców) i Olchów (Nanów). [J. A. Lopatin's Materialon the Orchee Language, the Goldi (Nanai) Language and the ;;lchi (Nani) Language"]. Jest to omówienie 26 tomu Mikro-Biblioteki Anthroposu. Autor przedstawił w pracy szereg bajek, szamanistyczn~ch inwokacji oraz sentencji w trzech wymienionych językach, zaopatruJąc ten materiał w odpowiedni wstęp i naukowy, lingwistyczny komentarz. W dziale Analeeta et Additamenta znależć można dyskusję, nawiązującą do artykułu P. Schebesty o pożywieniu z owadów u pigmej.ów Bambutti. Z uwagami Schebesty polemizuje Eugen Fischer. W dziale JVllscellanea jest wzmianka o artykule H. v. W i s s m a n n'a (Frdkunde, 11, 1957).0 pie~wotnych gromadach ludzkich oraz a drogach, jakimi rozprzestrzel1lały SIę pierwotne uprawy roślin i formy hodowli zwierząt. ., W ;;-6 zeszycie zamykającym 53 tom Anthroposu znajdujemy na wstępie indeksy. Cykl artykułów otwiera rozprawa J o s e p h a H e n n i ng e r a: Ofiary z ludzi u Arabów [Menschenopfer bei den Araben]. Powołując się na pisane źródła przed islamickie, autor stwierdza, źe w preislamickiej Arabii były praktykowane krwawe ofiary z ludzi. Jednak na]pewniejsze tego dowody pochodzą z oaz, w których ludność nie była wyłącznie arabskiego pochodzenia. Z beduińskich szczepów tylko te praktykowały ów obyczaj, które w północnej części półwyspu stykały się z kulturami i wpływami obcymi. Mocniej i obficiej udokumentowane są praktyki krwawych ofiar z ludzi u północnych Semitów, szczególnie tych, którzy stanowili trwale osadnictwo w oazach. Na tej podstawie autor przechyla się do opinii, że krwa\vy ten rytuał w Arabii pochodził raczej od osiadłych Semitów w północnej jej części. To jednak jeszcze nie tłumaczy pochodzenia omawianego obrzędu, który mógł pojawić się w kulturze kopieniaczy, jak też mógł być przez nich przyjęty od niesemickiej, dawniejszej ludności na tym obszarze. scher-Colbriesu ludu Lingwistyczno-etnolcgiczne Panka la o :.'vI e i " e r: Pokrewle{lstwo l mu!że{lstwo u Kaen'ów z pó~nocnegu Nou:ej Gv.:inei [Relationship and Marriage among the Kaean f)f the Northern Coast cf New Guinea]. W linii zstępnej Kaenowie znają i p")trafią nazw-ać cztery generacje: dziadowie, rodzice, dzieci i wnuki. Og"ł przodków bezpośrednio poprzedzających dziadków określają tym samym mian'?m gClJneir co pokolenia następujące po wnukach. Generacje jeszcze dawniejsze i jeszcze późniejsze nazywają bedir. Istnieją u ludu Kaen instytucje przypeminaja.ce praktykę pobratymstwa, atałykatu i piastLll"stwa. Polegają one na pewnych związkach i zbliżeniach między osobnikami tej samej płci, ale niespokn.'wnionymi. ~'l to zbliżenia o charakterze przyjaźni i opiekuństwa. Interesujący jest także opis wielorakich spos:Jbów zawierania małżeństw u ludu Kaen. L E: UJllbrzeża M <, r t i n G u s i n d e: Pigmeje .t-l1!orn na N. Gwinei [Die Ayom-Pygma2n auf Neu-Guinea] . .Jest to druga część artykułu sprawozdawczego z etnograficznej wyprawy autora w dolinę Ramu, zamieszkałą przez karłowaty lud Ayom. Etnonimy ludów N. Gwinei kształtują się jedynie w oparciu o geograficzne nazwy okolic przez nie zamieszkałych. Charakterystyka Pigmeów Ayom ukazuje interesujący obraz kultury zbieraczo-łcwieckokopieniaczej. W referowanej tu części pracy autor opisuje stosunki spoleczne Ayom'ów: formy współżycia w osiedlach i plemiennych okręgach, życie rodzinne. stosunki sąsiedzkie, cechy osobliwe ich mowy, zwyczaje pogrzebowe, przejawy ich sztuki i formy zabaw; artykuł kończy krótka próba charakterologiczna oraz charakterystyka antropolegiczna Pigmejów .-'l.yoma. i M. N. l'vI a c € d a: Kilka uwag a Negrytach z Iloiro [Somes Notes on the Negritos of Iloilo, Island of Panay, Philippines]. Chodzi tu o półnomadyczną grupę Ati, w której autorzy przcprcwadzili badania w 1955 r. Lud Atl, zepchnięty ze swych pierwotnych siedzib na wybrzeżu wyspy, znalazł się w mało urodzajnym terenie górskim, gdzie żyje ze zbieractwa, łowów na drobną zwierzynę i z kopieniaczej uprawy działek ziemi. Autorzy opisują szałasy, gospodarkę, organizację społeczną, formy małżeństwa i życie religijne ludu Ati. Szkic jest krótki i bardzo fragmentaryczny. R R a h m a n n na wyspie Panay. H (: i n z S ó l k e n: Z badań /lud językową przynależnością niektóry~h [Unter"'Jchungen liber die sprachliche Stellung der einstigen SA von Bornuland]. Pod mianem So autor rozumie grupy środkowasudańskich i środkowosaharyjskich nomadów, o których krążą legendy. że są potomkami olbrzymów Sa, co znajduje \'i}TaZ w nazwach S o, S a u; S o i. T s o. N s a h. Problem pochodzenia tych grup. od stu lat nieroz- Sa UJ kraju Bornu. �397 396 strzygnięty, ~tał się ponownie przedmiotem referatu gresie Orientalistów w 1957 r. w l\Ionnchium. F r i e d r i c h 1\1u t h m a n n: Klejnoty Solkena na XXIV kon- aruukańskie w J. T r i p p n e r: "Kamienne-pola" w okolicy Lanchow w prowincji Kansn. [Die "Stein-Acker" um Lanchow in Kamu, China]. Autor przedstawia szczegółowy opis w Europie nieznanej, techniki uprawy ziemi. Polega ona na tym, że zaorane i zabronowane pole pokrywa się grubą na 15 cm warstwą kamieni o przeciętnym wymiarze kurzego jaja. Następnie wykonuje się bruzdy, w które sieje się ziarno, sadzi sadzeniaki lub pędy uprawianych roślin, poczem zasypuje się lub zaoruje bruzdy. W specyficznych warunkach glebowych i klimatycznych w okolicy miasta Lanchew, taki sposób daje dobre wyniki. Warstwa kamienna chroni glebę przed nadmiernym wysuszeniem, zapobiega nadmiernemu zakwaszeniu gleby, powoduje regulację ciepła przyglebia, co w konsekwencji przyspiesza wzrost i doj- H u ga zasiewów. H u b e r: Określenia pokrewie1Lstwa publikacji etnologicznych oraz i czaS0- Wróblewski Etnograficznym Genewskim rzewanie z aktualnych Tadeusz [Eijoux araucans au l'v1usE:e d'ethnographie de Gcneve]. Charakteryzując ogólnie srebrne ozdoby Araukanów chilijskich, pochodzące z okresu kolonialnego, autor wskazuje na istotne różnice w porównaniu z ozdobami pokolumbijskiego okresu w Peru. Muzeum dużo cennych sprawozdań pism całego świata. tradycyjne formy u ludu Shai. [Kinship Terms and Traditional Form of Marriage among the "S~", West Africa]. Lud Se czyli Shai należy do grupy językowej Adanme i mieszka w południowcwschodniej Ghanie. Autor zestawia grupy ich. terminów używanych na oznaczenie stopni pokrewieństwa. W drugiej części szczegółowo omawia formy zawierania małżeilstwa. W ogólnych cechach małżer.stwo u Shai nie wykazuje znaczniejszych odchyleń od wzoru powszechnie przyjętego u ludów Wschodniej Afryki. małżeństwa F r i t z E o r n e m a n n: Studia W. Schmidta nad totemizmem w Afryce. [P. W. Schmidts Studien i.iber den Totemismus in Afrika]. Problematyka totemizmu absorbowała ostatnio Schmidta prawdopodobnie w związku l przygotowywaną reedycją dzieła Vc/ker und Kulturen. W pośmiertnej jego spuściźnie znalazł się manuskrypt Studia nad totemizmem tV Azji i Oceanii [omówiony w 51 t. Anthroposu, ss. 596--734]. W dziale Analecta et Additamcnta sporo miejsca zajmuje omówienie na'-lkowego dorobku Leopolda Cadiere i Henryka Pinnard de Eoullaye. Do bardziej interesujących nalEŻY krytyka pracy .Johanna Wilberta Indice de las Tribus SndalJl('ricanas [Antropologica 2, 1957]. \V dziale l\1iscellanea. .L'ETHNO?R:,"PHIE, t. 50, 1955 (Paris 1956). Tradycyjny schemat podZiału ~~tenałow, podobnie jak w poprzednich tomach, zawiera następu;ące dZ~ałY: et~chiSl?ria, etnopsychologia, etnegrafia, etnologia, lingwist) ka, me,odologla etlllczna i sprawy Tuwarzystwa. W dziale pierwszym umieszczono artykuły: Ch. V ~r o II e a u d: Wschód za ezaców Ramzesów [L'Orient au tem s d:s R,amses]. Jest. to krótki szkic z dziejów Egiptu i jego zdobyczy teryt~nalnych w okresIe od momentu przejścia władzy do rąk Ramzesa I (1310 p.n:e.) .pcr;rze.z rz~dY faraona Seti i jego syna Ramzesa II aż po czasy panowama l zwycIĘskich walk Ranzesa III (1200-117 P .n .e).. C o prawa-d' d d'" o, ynastll ~a~zesYdow zalicza się jeszcze dalszych ośmiu Ramzesów, ktorzy w ~glpc;e panowali w latach 1170-190. Autor jednak ten okr":!s p~t~'akto",:,a,! zdawkowo w kilku zdaniach, jako mniej ważny dla obrazu mIlitarnej l kulturowej ekspansji Egipcjan w basenie SrÓdziemnomorskim. . ~. B a s c h n: a k o f f: Przeżytki Taurydów w średniowieczu w symblOZte z .Gctamt Krymskimi [Survivance des Taures jusqu'au moyen age, en S) ~bICse a,vec I~s ~oths de Crimee]. Artykuł zawiera wiadomdci o przetr",:,a?I'-I do sredlllowIecza paleoetnologicznych cech pierwotnych mieszk~ncow, Krymu - Taurydów - mieszkańców starożytnej Tauryki. W myśl Vi ywodow autora I~dem protokrymskim, który w starożytności zamieszkiwał ~bszar. TaurykI, był lud Kimerów (Kilmerów, Kimmerioi), zaimował on tez .kraJ za ~u'oaniem już od czasów neolitu, jak również wspo~nianą p?łUdl11cw~ częsc Krymu. Przeżytki tego ludu po czasy ostatnie zamieszkIWały; dolInę Laby, ~opłY,:"u ~ubania, pod nazwą Tiemirgów. Na Krymie n~tom,a~t potomkami tychze Klmerów byli, zdaniem autora, autochtoniczni mleszkaEcy tego terytorium, mianowicie tzw. Tatarzy Jałtańscy i K .. Nazw t h . araICJ. a. ~c. ple:-wszych jest raczej błędna, bo choć lud ten od średniowiecza mOWI JęzVkI€m t urec k'lm, l. c h oc. wchłcnąć on musiał pewną ilość krwi ~~~eJ, .to Jednak podobiel·i.s~~a. kulturowe obu wymienionych grup i niere Ich rasowe cechy, SWlaOCZą o wspólnocie ich kulturv i o tvm że w Istopniu osłabionym, przecież jednak w sposób ciągI v ko;tynuuJ'ą" 'c~chV u turow ., ., ., ~ .. k e naJoawmeJszych mieszkai:cćw Tauryki W III K .' dotarła cz ś' O<t . . w. na r) m .. ę c ,regotow, oderwana od swe"'o pnia macierzystego \V g' rZ\'Sle ,.'. ",. . ol' J. częs~: połv. yspu Ostrogoci zetknęli się z tubylczą ludncścią żyjąńą ~ w IZOlaCjI od stuleci. Nastąpił długi okres wsnółżycia zako';cz~nv d~o ." • P lero w ..14T;) r., k'ledy to Turcy rozbiwszy par\stwo krymskich Gotów zg o t OwalI Jego Iu d noscl .. . Illel.wykle krwawy koniec. Pogańska ludność ' " • J , , ! I. I~ ·1 ' :l! :I Ii Ii II; Ii �398 autcchtoniczna została nawrócona na chrześcijaństwo przez gockiego oiskupa Ulfila, autsra gockiego przekładu biblii. Lwuwarstwcwość społ~czeństwa w państ\vie kr;'mskich Gotów przejawiała się m. in. w trwanIu języka gockiego i tauryckicgo, o czym wspomina dokument ZW~~y. p~zez historyków Peripte Anonyme. Wladcy tego państwa do XV \v. nOSIli blbllJne imiona: Isaiko, Zachariasz, Maria itp. Spoleczna struktura Gocji Krymskiej zachowała tauryckie rodzime elementy do XV W., a pscuctotat.arzy krymscy Karaici zostali ich jedynymi spadkobiercami. o I e n ~ i, [Le carać:tere et la mentalite des Ukrainiens a travers leurs chants populaires]. Autor twierdzi, że pieśni wzięly swój początek w aktach Iwltowych, Dzięki przystosowaniu tych pieśni na użytek codzienny powstała ph,śń e~ic~~, a następnie liryczna, Zrazu są to pieśni o bohaterach, potem o mlłoscl. pieśni humorystyczne, a wreszcie także rewolucyjne. Sposób ~piewa~ia pieśni może być dwojaki: indywidualny lub zespolowy. O tym, ktory z l11~h jest bardziej uprzywilejcwany, decyduje historia danego ludu, dokladniej _ formy ustrojowe, w jakich ten lud żyje. Lud niewolny. pod~a~)' władzy panów i uciśniony, szuka w śpiewie raczej formy solowej, co splewakcwi daje możność manifestowania swojej indywidualności. Natomiaqt lud wolny chętniej śpiewa pieśni chóralne. Autor przytacza materiał raczej ubogi. Komentując przytaczany materiał tekstowy, Korolenko wymienia te cechy charakteru Kozaków, które znajdują swój odpowiednik w gatunku i treści pieśni. W utworach poetyckich przewija się stale wątek marzeń o dalekich podróżach. jak również historyczne motywy wojenne. Wrodzone poczucie humoru Kozaków przejawia się w licznych wesolych śpiewkach. Tendencje wolnościowe w XIX w., jak również ruchy rewolucyjne znalazły także wyraz W dziale etnopsychologii Charakter i umys!cu;OŚĆ został zamieszczony Ukraińców w ich artykuł Ludowych A. Kor Y:;ieśniach w pieśniach ukrail1skich. Autor przytacza materiał raczej ubogi. Komentuje ten materiał w sposób uproszczony. W tytule zapowiada treść odnoszącą się do charakteru Ukraińców, a w tekście powołuje się jedynie na pieśni kozacki",. Dział etnografii wypełniają następujące artykuly: G u s t a w WeI t e r: Mechanizm umys!ou;ości pierwotnej [Le mecanism de la pensee primitive]. Jeśli idzie o myślowy aparat człowieka pierwotne"o o jego wierzenia, obyczaje, obrzędy, tańce i sztukę, to stajemy w Ob17c~u. świata, którego nie da się wymierzać pojęciami świata nam właściwego. Wszystko w nim jest inne: idee, uczucia, postawy. Od pierwszego wejrzenia wszystko to wydaje się niezrozumiałe" (s, 41). Welter przypomina, że L e v y - B r u h l w ostatnich pismach, które opublikowano już po jego śmierci. zaprzeczyi sam dawniejszej swojej teorii o prelogicznym myśleniu ludów pierwotnych. Uczynił to, mimo, że nadal nie mial wątpliwości co do tego, że myślenie to jest inne od naszego. Żadna, jak dotąd, z "gabInetowych" teorii paleopsychologicznych, jak animistyczna teoria Tylora, magiczna teoria Frazera, teoria pramagizmu de Loisyego czy socjologistyczna teoria Durkheimn, nie dała pelnej i bezbłędnej odpowiedzi na pytania, jakie w tej problematyce stawiano. Zdaniem autora przyczyn różności koncepcji umyslowych czlowieka pierwotnego w porównaniu z naszym myśleniem, szukać należy przede wszystkim w konkretnych analitycznych zdolnościach umysłu i języka. jakie są wlaściwe człowiekowi, zaawansowanemu w kulturowym rozwoju. Umysł bowiem człowieka pierwotnego jest syntetyczny, nie w sensie filozoficznym, lecz w osobliwej emocjonalnej, afektowanej tendencji łączenia rozmaitych zjawisk. Ow zatem "syntetyzm" Weltera jest odpowiednikiem tego, co LevyBruhl określał jako "prawo partycypacji' (La loi de participation, Levy B r u h l, La mentalite p imit:ve, s. 19, 521 iL), a które polega na tym, że istoty czy przedmioty mogą być jednocześnie i sobą i czymś innym. Np. czarownik w danym momencie znajduje się w swoim szałasie, a jednocześnie jest on w krokodylu, który u brzegu rzeki porywa niewiastę, piorącą bieliznę. W rachubę wchodzi tu także drugie prawo, zdefiniowane przez I.kvy-Bruhla, które Welter również włącza do pojęcia pierwotnego "syntetyzmu". Jest to utożsamianie części z całością. Jeżeli np. osobnik wejdzie w posiadanie ułamkćw paznokci lub wlos6w drugiego człowieka. równoznacznie posiada władzę nad nim. Z innych cech umysłu pierwotnego autor wskazuje na osobliwe ujmowanie w sposób równcwartościcwy świata widzialnego i niewidzialnego. Ten ostatni chociaż niedotykalny i nieuchwytny, jest przecież traktowany jako niemniej realny niż świat rzeczy trójwymiarcwych. A obok tego umysł pierwotny wykazuje ambiwalencje niektórych pojęć takie, jak mana, która jednocześnie może być dobro- i złoczynna. Niezdolność do abstrakcji i indywidualizmu i calkowite wtapianie się osobowości w gminę; konserwatyzm, który wyraża się niezdolnością wyjścia poza tradycyjne wzory - oto zasadnicze cechy umyslowości pierwotnej. W konkluzji Welter dochodzi do przekonania, że słuszne bylo porzucenie przez Levy-Bruhla koncepcji prelogizmu, gdyż umysł pierwotny kieruje się właściwie lcgiką. Jest to jednak, jego zdaniem "metalogika", logika wyrosła na gruncie empirycznym, ale przeniesiona w świat iracjonalny. Takie sformułcwanie, pozornie tylko wnosi korektę do koncepcji LevyBruhla, bo różnica między "pr~logique", a "metalogique" wydaje się być raczej pozorna. Tym niemniej artykuł Weltera zawiera refleksje wartościowe. �401 400 J o s e p h G r e l i e r: Stan i typy domostw oraz tryb życia tubylców z nad Orinoko [Habitat, types d'habitations et genre de vie chez les aborigenes du bassin de l'Orinoko]. Jest to krótki etnograficzny zarys kilku pomniejszych ludów z południowej części dorzecza Orinoko na terytorium Wenezueli, wykonany w oparciu o badania terenowe w latach 1950-53. Chodzi tu o Indian południowoamerykańskich: Guarauni z obszaru delty, Piaroa znad średniego Orinoko, Guaharibo i Waika z dorzecza tej rzeki oraz Makiritarów znad rzeki Ventuani i Cunucunuma. Ludy te reprezentują poziom najbardziej archaiczny. Guarauni to rybacy i łowcy napółosiadli na wyspach błotnistej delty Orinoko. Ważną rolę w gospodarczym życiu ludu spełnia palma z gatunku Mauritia fLexuosa. Interesujące jest palcwe budownictwo tego ludu, gdyż rozwinęło się ono w izolacji od wpływów obcych. Duże czworoboczne domy są budowane na palowych platfermach w jednym szeregu wzdłuż rzecznego kanału. Dojście do domów ułatwia platfermcwy pomost ułożony wzdłuż domów. Już tylko zrzadka w niektórych wioskach spotyka się wielkie dcmostwa będące zbiorowym mieszkaniem dla wielu redzin. Szefem takiej wioski jest mężczyzna, naj starszy z rodu. Nosi nazwę "bardzo-stary". Lud Piaroa jest stale osiadły. Zyje z kopieniaczej uprawy ziemi, uprawiając maniokę (juca), trzcinę cukrową, kukurydzę, pataty, bananowce i bawełnę. Ziemię pod uprawę przygotowują wypalając puszczę, w spos6b właściwy gospodarce żarowej. Jedynym narzędziem do uprawy ziemi jest kij kopieniaczy. Mężczyżni dokonują karczunku i palenia drzew. Prace polne należą wyłącznie do kobiet. Ncw1ny są użytkowane przez okres 3-5 lat, po czym wyrąbują nowe. Niekiedy eksploatują równocześnie 3 pola. Domy tego ludu mają kształt stożkowaty, na rzucie kolistym. Cechują je duże wymiary (l6-20 m średnicy). Służą za mieszkanie dla 6-8 redzin. Każda z nich ma swoje własne ognisko. Ludy Guaharibo, Waika i Shiriana są puszczańskimi nomadami, żyjącymi w grupach do 30 osób. Zyją ze zbieractwa, myślistwa i rybołówstwa. Na noc budują palowe platformy prcwizoryczne o rzucie trójkątnym lub czworobocznym. Na tych platformach klecą szałasy. Pozostają na stosunkowo niskim etapie rozwoju, nie znają soli ani tkanin. Z wymienionych ludów - Waik2 budują prcwizoryczne osady w kształt kolistej kosza!'y z jednym strzeżonym wejściem. Szałasy stoją kręgiem pod ścianą koszary, są skierowane szczytowymi stronami do środka osady, tylne ich ściany przylegają do płotu koszary. Osada taka kształtem przywodzi na myśl zachodnicsłcwiańskie okolnice. Lud Makiritare należy do grupy karaibskiej. W przeciwieństwie do poprzednich stoi na stosunkcwo wysokim stopniu rozwoju. Zyje życiem osiadłym, zajmuje się kopieniactwem, zawodowym łowiectwem, rybołówstwem, handlem i zbieractwem dla celów handlcwych. Głównym elementem osad jes't duży stożkowaty dom o kolistym rzucie, o średnicy 9-13 m. Dom ten jest własnością wspólną. Wokół niego stoją małe domki jednorodzinne, co zdaniem autora, sygnalizuje rozpad pierwotnej wspólnoty rodowej. Artykuł J. Grelier'a należy do rzędu publikacji materiałowych. Jest zwięzły, rzetelny i bardzo instruktywny. L. C a l' l et J. P e t i t: Archaiczna technika u:ytapiania żelaza w Le (Wsch. Sahara). rUne technique archaique de la fabrication du fer dans Le Mourdi]. Autorzy zebrali wśród Haddadów w kraju Mourdi wiadomości o archaicznych technikach wytapiania żelaza. Opisy poszczególnych etapów pracy są ujęte w rozdziały: Wybieranie i przY"otowanie r;dv przygotowanie węgla drzewnego, budowa pieca, konstr~kcja dymark'i: wytop i odlewanie żelaza. W końcowej części autorzy omawiają społeczną pozycję kowala oraz genealegię kowalskich rodów w plemieniu Haddadów. Tę kowalską technikę porównują z podobną techniką z Matakan, w półnccnym Kamerunie. Jakkolwiek studium zawiera wiele informaeii do poznania pierwotnych etapów rozwoju kowalstwa, brak w nim w;raźnej podstawy metodycznej oraz wniosków z przeanalizcwania mat'~riałów .. Brak też gecgraficznego ujęcia form opisywanych. Wielką zaletą pracy Jest dobre udokumentowanie materiałem ilustracyjnym i jej zwięzłcŚć. Mourdi M. B o u t e i 11 er: Za.piski o ma.gicznych zamawianiach. [Cahiers ne pansements magiques]. Autor publikuje tu fragment pracy, której najistotniejszą część stanowią dokumenty z dziedziny magii stosowanej w lecznictwie ludowym we Francji. Materiały te zebrał autor w poszukiwaniach te;-enowych i archiwalnych. W treści formuł, jak i w rodzaju zabiegów stoscwanych w magii leczniczej chłopćw francuskich jest dużo pcdo'cJiehstwa do analogicznych praktyk u Słowian. Autor niestety faktu tego nie dostrzega, traktując opisywane zjawiska w zbyt wąskim zasięgu geo"nficznym. Wyjaśnienia tych pcdobieństw należy szukać w tym, że owe ~agiczne formuły i zabiegi przedostały się do praktyk ludowych ze średnbwiecznej literatury medycznej. Rozpowszechnienie tą drc,gą magicznych kO~lcepcji chorób i ich przyczyn było większe niż to dawniej w regionalneJ etnografii przyjmowano. H. E. D e l M e d i c o: Żlo'cie rodzinne Hebrejczyków [La vie familiaie des Hebreux]. Jest to fragment studium publikowanego w 42, 44 i 45 tomie "L'Ethnographie". Autor dokonał wyboru matcriałcw z pism Starego i Nowego Testamentu. Zawierają one informacje o formach rodzinne"o życia Żydów. Na recenzcwany fragment składają się następujace rozdzi;łv: 'Żvd k ' .• .O\\.'s a \versja mitu o pochodzeniu człowieka, zagadnien:e urodzin dziecka, ~YCle seksualne i małżellstwo u Żydów, poz~'cja kobiety w społeczeństwie. ~Yc!ows:(im, konkubinat, niEwclnictwo. prcstytucja, hcmoseksua~izm onz rnstytucja sororatu. W wyniku szczegółowej analizy omówionych zjawisk 26 LUd, t. XL VI �403 402 autor dochodzi do wniosku, że Żydzi do czasu przejścia od życia nomadycznego do osadnictwa stałego żyli w stosunkach zupełnie nieunormowanych, jak się wyraża, "żyli prawem dżungli". Dopiero od czasu osiedlenia się ulegli procesowi humanizacji. Nawarstwili się oni nu podłoże cywilizacji kanaanejskiej, od której przejęli instytucję konkubinatu, małżeństwa przez kupno oraz prostytucję. Zrazu sens istotny tych instytucji był dla Żydów obcy i niezrozumiały. Przez długi jeszcze okres po osiedleniu zachowali oni swój zwyczaj porywania kobiet. Czynnikiem, który zmienił ich pierwotne obyczaje seksualne i formy rodziny były kobiety nieżydcwskiego pochodzenia, które stając się żonami Z~'dóv; z czasem wywarły kapitałny wpływ kulturowy. Artykuł D e l M e d i c a odsłania sporo nieznanych i niezauważonych szczegółów Starego i Nowego Testamentu. Erudycja autora, zwięzłość i jasność wywcdów dodaje wartości recenzowanemu artykułcwi. A n d r e - L a u ,; i M e r c i e r: RośLiny w folklorze i etnografii. [Les vegetaux dans Ie folklore et l'ethnographie]. Jest to ciąg dalszy publikacji zapoczątkowanej w 45 tomie "L'Ethnographie". Autor omawia rośliny UŻ:vwane w ludowym lecznictwie na obszarze Francji. R e n e G o m b a u l t: Zapiski meharysty. [Notes d'un Mehariste]. Krótka notatka, której osnową jest tabela roślin pustynnych okolic Palmiry i syryjskiego stepu, zamieszkałych przez Beduinów. Autorem zapisków był poległy w 1941 r. Qficer kompanii meharystów, który dla celów utylitarnych interesował się roślinami użytecznymi. Chodziło mu o rośliny jadalne. rośliny hamujące upływ krwi, leczące rany lub inne schorzenia. J. C a z e n e u v e: Boże Narodzenie u Indian Pueblo z nad Rio Grande. [Noel chez les Pueblos du Rio Grande]. Autor przedstawia opis obchodu no.cy wigilijnej w San Felipe i osobliwego obrządku Indian Pueblo. Chod::i tu o archaiczną inscenizację w kościele po pasterce. Zdaniem autora, zachcwały się tu wątki tradycyjnej obrzędowości Indian z okresu przedkolumbijskiego. Po zakończeniu mszy, lud zgromadzony w kościele rozstępuje się od drzwi do ołtarza. Wtedy do kościoła wkraczają trzej mężczyżni ucharakteryzowani na jeżdżców, przypominających strojem krakowskiego lajkonika. Na głowach mają kapelusze o szerokich rondach, a twarze kryją czarne maski. Zdaniem autora, jeżdźcy ci reprezentują bliżej nieznane postacie indyjskiego folkloru. Do kościoła wkracza również grupa tancerzy. Stanowią ją dwaj mężczyżni ucharakteryzowani na bizony oraz dziewczyna, ubrana po indiai:sku. Za nimi postępuje 12 tancerzy, ucharakteryzowanych na jelenie, daniele i antylopy. W głębi nawy jest zgrupowana orkiestra i chór. Następuje seria tańców. Tańczy pierwsza trójka, po czym pozostali uczestnicy, uszeregowani w dwa rzędy. Drugi akt inscenizacji rozpoczyna się wkroczeniem do kościoła następnej grupy tancerzy . .Jest ich :-lO; są ubrani w czarne, długie jedwabne koszule, przybrane wstążkami. Tancerze mają długie włosy, a na potylicy zatknięte pęki orlich piór. Policzki ich są zabarwione echrą. Każdy dzierży w lewej ręce luk, w prawej grzechatkę. Po odtańczeniu z:Jiorowego tar,ca, opuszCZOljąkościół. Następuje akt trzeci. Do kościoła wkra.cza no\va grupa tancerzy .. Jest ich 10 par. Kobiety są ubrane w ozdobne suknie z wyprawionych skór danieli. Mężczyźni odziani są w krótkie spódniczki i kamize~e bez rękawów, suto zdobione haftami. Każdy z mężczyzn nosi na prawy:n rOlmieniu połyskujący dysk, ozdobiony różnobarwnymi piórami. Po wyko~l,lJ1iu tańca, orszak tancerzy wychodzi, a po nim wychodzą trzej jeżdżcy z to\varzyszącym im błaznem, którzy przez cały czas siedzieli przed ołtarzem. Komentując swój opis, autor zwraca uwagę I1el fakt, że kościoły na terenie Indian Pueblo są przez nich uważane za własność plemienną, czemu tamtejsze duchcwieństwo stara się nie przeciwstawiać. W dziale językoznawczym zamieszczono artykuł R. P. C. T a s t e v i n'a Af; ykański charakter malgaskich s~ów, w których pień zaczyna się od "a". [De l'africanite des mots malgaches don Ie radical oommence par Ja JeUre aj. W dziale metodologii etnicznej znalazł się artykuł L o u i s M a r i n'a o złożonym tytule: Specjalne metody postępowania dla u~atwienia badania q/oski magii w kulturach zwanych "pierwotnymi" i dla zmniejszenia trudno.ki, [Procedes speciaux pour faciliter l'etude de la Magie dans les civilisation "dites primitives" et pallier aux difficultes que rencontrent les ethniciens]. Prof. Marin wylicza 19 zagadnień, które zawierają trudności natury metodycznej i formalnej w studiach nad magią ludów pierwotnych. Zaczyna od trudności rozróżnienia w aktach obrzędowych tego, co ma podłoże religijne, od tego co wyrasta na podłożu ~agicznym. Praktyczną trudność sprawia badaczowi przeniknięcie tajemmcy, jaka otacza wiele ważkich aktów magicznych. Wymieniającszer~g dalszych zagadnień, autor udziela przede wszystkim wskazań praktycznych. Nie są one ncwe, gdyż większość z nich sformułował już w łatach 1937-38 prof. MarcelI ]V[a u s s. (Manuel d'Ethnographie, 1947, s. 172-29). N,uv:e i oryginałne jest natomiast stanowisko L. Marin'a w sprawie zagadn:en radiestezji i ludzkiego magnetyzmu, którym to zjawiskom auter przy~lsuJe cechę fenom€nów rzecz)wistych - i w których, jego zdaniem. nale:~ałoby szukać podłoża wielu aktów magii. . Jak wiadcmo, podobne stancwisko w tych sprawach zajmował również prof. K. M o s z y ń s k i. (Człowiek, 1958, s. 656). na jakie trafiają, etncgwfcv.;ie. L'ETHNOGRAPHIE, t. 51, 1956. Do treści tomu wchodzi: historia etniczna, etnografia i etnologia. Dział I-sz,' wypełnia art."·kuł Ch. V i r a II e a u d: Wschód za czasóv.; 26- �405 404 temps de Nabuchodonosor et de au '1 ., Bliskim Wschodzie w ogromną I o:\c ~a. 'w 612 l' otworzył nOWą epokę Cyrus] . Wiek VI p.n.e. obfltcwał U dok Nlmwv . . .., zdarzeń historycznych. pa ~. • ołową VI w. związane Jest Imię .. b aru Z pierwsZą P N b Lj w cywilizacji tego o sz· , [Imię to oznaczalo: ,,0 a u, . Nabuchodcnosora, Nabukudu:u.tsu~~. b to był zwycięski król wojownik . "] Opmla JaKo Y .' . Boże ochraniaj gramcę . '.. Wytwcrzonym przez wIzJe zy. . niepcrozumlemem .., . ,_ . zdobywca, Jest raczeJ. , olitvkiem I umJeJętme wy I . t' t bvł dobrym P . . b' dowskich prorokow. Na o~las .' b stworzyć mocną pozycJę Ba 1korzystał ówczesn~ ~łabcsc EgIPtuBa~i~onii na Bliskim Wóchodzie i kory~ lonij, Autor omawia ow~~es~ą .rolę ten temat pozostawił Herodot w swej gnje niektóre wiadomoscl, Jakle na . Nabuchodonosora i Cyrusa.. . [L'Onen t przy udziale elementów obyczajowych, ludów podbitych, bądź sąsiadujących. Historii. a R P V e r. artykułów otwiera rozpraw .' . 'ale "EthnOgraphie" senę . . dans l'art predZI W , ' rzedhistoryczncj (La mam . . ,.. P . J'ako motyw sClenny.h b l' u g .,<1 e'a p. t. D,on w sztuce d k' . ręki pcwtarza Się d historique). Wizerunek lu z lej '. '1 . i Autor oparł swoje wywo Y malcwi:leł prehistorYCznyc:. w znac~~:~i~~Os:~Ch stancwisk, z tego 3 hiszJ. ktY'Ka ta rozprzestrzemona na Obrazach z 13 archeoloolcznych, . J o zd'tmem pra. a 10 francuskich. .eg 't k'l "yfikuJ' e te odbitki na POZytyPai:skich . b 'wlata Au or a~ . k " została na dalekie o szary s . b lewej i prawej rękI. Szu aJąC następnie na o razy ł ne wowe i negatywowe, a d ., chwiejną hipotezę, że mog Y o. przyczyn tych praklY~, .Wysuw~ O~Cchzabawowych lub sexuolOg~czny~h. y wynikać z bodżców re1JgIJncmaglczn . ' . h nalcgii w praktykach wspoł" k' ia odpowledmc a t . Sądzi jednak, że poszu Iwan "ć właściwe rozwiązanie ej zaczesnych ludów pierwotnych mogą na:>uną gadki. . k'w (La vie familiale · dzinne HebreJczy a H E. del M e d i c o: Z ycte ro kt' . pcc-ątek byl drukowany . 'l' g rozprawy oreJ des Hebreux). Jest to oa szy Clą. .' . Lud 4.5, 1960). Autor, omawla (RecenzJa. .' malżei:stw w praktykach W 50 t.omie (1955) L'Ethncgraphle . 'ł . sc. i VI z1:.w:eramu.' egzo- i endcgamiczne prawI~ ,owo nast pnie zagadnienie rozwodó~ l roZę w seksualnego Życ.o , , . a 'Je . d necro z ma'z'• o.nków. Szczegolme odws~o'łżvcia .- • . . wi~zania małżeilslwa przez smlerc. k" J'ące jak z pierwotnej dzikiej ';' aJ'ą stwierdzen13, u azu, . y wspólkrywCzą war t cs~ m l ., się poszczegolne norm . " wolna wy amaJą k b' tą . brutalnej obycza,owoscl z, . ł 'cwvch svna - z '0 Ie , I . . . kaz stosunkow P CL.' • 'i życia u Zydćw. pOJawia Się za. . .' zakaz naruszenia włas:lOSC która stała się żoną lub. k~nkubln~ Jeg~ o:cp::wa kazirodztwa. Stopnio",:,O, .' ra<ach" - porw" ~I1IC' ., a WięC me ~ . romisculzmu, oe stlaprzez" ~ k . hnmoseksuallzrnu, P , t <ą formułcwane dalsze za' azy. ~, . t . m pojęeie grzechu o charaK e• . koualnych z roczens we. . r~W()se. , Ż 'd m obce Szczegołowe P ~ ll'zmu i stosunkow 'ł . cz~s b\"ło y C· . o rze seksualnym, przez. c .JgI ". . hebrajskiej, rozwijało się stopmow , dawstwo, normujqce zycie rodzmy f., • czerpanych z lokalnych kultur J. C a z e n e u v e: Indianie z okolicy Tukson (Les Indiens de la region de Tucson). W stanie Arizona w USA żyją jeszcze dość liczne resztki wielu indiańskich ludów. Opierając się na kryteriach językowych, można ogół tych plemion podzielić na trzy grupy: Juman, Atabaska i Uto-Azteki. Plemiona na:eżące do tej ostatniej grupy dzielą się na Szcszuńską i Pimańską. Do językowej podgrupy Pimańskiej należą m. in. plemiona Yaquis i Papagos. Zyją one w okolicy miasta Tukson. Yaquis zamieszkują osobną dzielnicę przylegającą do tego miasta, a Papagos żyją w rezerwacie odległym 10 km. od Tukson. Jakkolwiek oba te plemiona są już od trzech stuleci schrystianizowane, to jednak niektóre elementy ich przedchrześcijańskich wierzeń i praktyk zostały włączone do obrzędów związanych ze świętami chrześcijańskimi. Autor wskazuje na kilka takich elementów i próbuje objaśnić ich pierwotne znaczenie. D. R u z o: Kultura Masma (La culture Masma). Prastarą nazwą Masma oznaczona jest dolina i miasto usytucwane w samym centrum Peru, w dystrykcie Casta w prowincji Huarcchiri. Autor tym archaicznym mianem nazwał jednak lud którego dziełem są gigantyczne rzeźby na wyźynie Marcahuasi. Wyźyna ta jest skalistym wzniesieniem wysokim na ok. 100 m., o powierzchni 3 km2• Ale powierzchnia jej jest najeżona skałami o profilach, ukazujących widzowi sylwetki ludzi, głów ludzkich, zwierząt i ołtarzy. Jest między nimi także słynna "głowa Inki" Na niewielkim tym obszarze mieści się kilkaset takich figur. Dość powierzchowna opinia uznała w swoim cza·s:e to skupisko za swego rodzaju fenomen przyrody. Autor, po przeprcwadzeniu badań, doszedł do wniosku, źe kamienne, olbrzymie postacie ludzi i zwierząt wstały tu świadomie i celowo ręką ludzką wymodelowane. Usytuowanie ich w terenie jest związane z dawnym kale·ndarzem Inkćw i z pozycją słońca w ciągu roku. Autor wyraża opinię, że owa skalista wyżka była niegdyś zapewne centrum kultu religijnego. Nie.stety nie jest w stanie określić chronologii tego dzieła. Wskazuje natomiast, że w technice wykonania istnieje uderzające podobieństwo do figur z Wysp Wielkanccnych. Już kronikarze hiszpańscy wspominali o tym, że wg. miejscowych podań, twórcy rzeźb mieli należeć do rasy białej, brodatej, niebieskookiej. Znaki zdobiące niektóre postaci, ukazują te same motywy, które znaleźć moźna na niektórych figurach Starożytnego Egiptu. Wśród postaci zwierzęcych znalazł się afrykański lew oraz słoń. J. G r e l i e 1': Kult św. Benedykta z Palermo tv Andach Wenezueli (Le Gulte de Saint Benon de Palerme dans les Andes du Wenezuela). �niewolmka i_ niek sw Bene' j j''kt \)y' ,'(nem '~. Swiątobliwy francisz. amn ',. 'ł n do najwYższych goancsd mcl wolnicy afrykai';skiej. Tj m nie,n:: ~os~ec 0:1o XVI \V. p~'zedmiotem kultu w zak;nie, W Ameryce Lad ~SKleJ sta .:~ę niEwclników. Nazwano go t~ ze stro.ly schrystianizc\'oiar.j ch czarn.~ IT It ten rozszerzał si.ę szlakamI "lub el Moro ,,-u ez San Benito el Negro." ,. nl'C-iOn\'ch na ten teren prz " . , z zboz prze ~. • h J trzciny cukrow,e ora, 'l' dbywało się to wzdłuż żyznyc Plantacji ' 'orow \V Vi enezue l o . , ta eurooejskich ko l el1lza, ' . l 'ko'w które tu do pracy na plan • ł ' arnvch nIewo.nl , , ld zboczy Andów, Za agI cz '. k d " szybko tam gdzie estry gors. . ł Jedna csc 'k ' cJ'ach sorcwadzcno, topma y . k l' . w doliny a klimacie tropI a,. ''J'al U Cle a l 0111. d h kl'mat murzynom me ,przy, . k lt '" Bpned vkta. \V obrzę ac , 1 • 'l d ostacl u u S\v. _., nym, pozostał po mch s a w P zło ci jednak wiele elementow pog~nz kultem tym związanych, zn~la .." ę egetatywnej kopieniaczych IndIan , h praktYkI skich kontynuuJącyc . • . magn w 7. okr'esu przedbolumbijskiego, c J' J , ' , •u;scho .. dnich narodów , , ' t, . +ar'Jcc' niektorych . L do 'e '-lesn-' • . J C a s t a g n e: u u; de quelques peuples onen, d opulaires folklonques . , .. t' ZSRR (Chants et anses P .l ' mało znanych plesm l a.1. ' k' ) A tor dokonuje przeg ąau taux de I'D. R. S. S,, u ' .' 1 • go i Aralskiego. Piesl1l Kaza ow ., b s nu KaspIJsKIe t' ców orientalnych luaow a e d 'ch pl'eśniarzy akynóu:, przy worze , ", z zawo ow, t śoiewane są naJcz~scleJ prze d • b Na'bardziej charakterys yczne • t wanego om ra. J b dwustronnego instrumen u z "Kipczaków, Arginów, To y_ .' dy'cznych Nalmanow, ," 'Y są epiczne plCŚl1l nema . " recre7entuJ'ą pozlOm l1lZSZ , ' P" i Klrglzow _któw Ałtajó\v l Tokow. leso. ' , . Uzbekćw z powodu rytmu, ' , . a y"maloe są plesm, . w porównaniu z kazacklml. r '" ., 7upełnie nieoczekiwany. W gruple . , czę"to w sposoo k' który jest kombll10wan) o bl' go ~olkloru tahce Uzce ow, a pełne oso lwe ~ . tahców autor zwraca uwagę n, . . , Buchary i Samarkandy. Opl, , . e tance derwlsZOW 7 l t Obszerniej omaWIa w,row hl 'w w wieku od 10-1 a, t·' -any przez c opco k h" ~:;uje taniec "botsc a, ~l1~L . z taniec niedźwiedzia, tańczony, u Tur poprzebieranych za kobIety, ara . 'ych melodii. Matenały te są menów, Autor podaje nutowy zapis omaWIan 1" • • '. -i 1 prawie nieznane, .' '< ir'~ folklorze (La pomme de terr~ B N i k i t i n a: Ziemmakt w rosYJ-k' . l'emniaka do gospodarki ' 't . w~rowad zema z 'l dans le folklore russel. HIS ona F f bardzo interesujące szczego y. , . a dla etno gra a . arolnej w EuropIe zaWler" d n; a zl'emniaków do stalej upr , w Do takich należą zapewne pro'b )'wprowa , . zeXIX ' . w plerwsz ' ej polowIe . wy na terenie ROSJI, 'l (Le retournement des morts chez, J D e z: Wtórnc rochóu:ki 11 Betsl co ł skowyżu na Madagaskarze, . , . " entralne"o P a 'd les Betsileo), W środkowej CZę,SCIc t ł .t"'o'rn"ch pochew:,ów, Każdy ro ł -, ę ry ua \\ ' J ze h u ludu Betsileo, zac ewa ~l, d" dko Jeżeli ktoś z rodu umr , ' ' tWlerany csc rza ' , dnIU posiada wspólny gro b OWIec 0.l 'wie 3-4 lat, w terminie l w grable, Po up 'j chowają , go w pOJ'edvT'czvm . ' . .vyznaczonym przez czarownika, .zwłok, spcwijają je w jedwabny, do wspólnego rodzinnego grobu. krewni zmarłego dokonują ekshumacji krajowego wyrobu całun. i składają je L, !VI e r c i e r: Reśliny w jelklorze i etnografii (Les vegetaux dans et i'ethnographie). Jest to dalszy ciąg słownika roślin użytkowanych w lecznictwie i przemysłach ludcwych oraz wymienianych w utworach literackich na obszarze Francji. Poprzednie partie słownika były publikowane w szeregu tomów powojennych "l'Ethnographie" . A, Je folklore i 11 e r a n: Psycho-naturalistyczne podstawy układu spo(Les bases psycho-naturalistes de l'Ordre Social). Autor opublikował już szereg kemunikatów i prac naukowych (1950-1955), w których dał wyraz kilku oryginalnym koncepcjom etnobotanicznym. Podstawowym ich założeniem jest tw:erdzenie, że powiązanie człcwieka pierwotnego ze światem roślinnym wyraziło się w pierwotnych magicznych koncepcjach o istccie stosunku czlew:eka do niektórych reślin. W sumie wywody autora są nowatcrskie i ujawniają działanie mot yvów w psychologii społecznej dotąd niedocenianych . .J. B e l i n-lV[ łecznego !VIirk o K u s - M i koł a j e w; Teoria jugosłowiańskiej sztuki ludowej lThecrie de l'art paysan yougoslave). Zapowiedziane w tytule ograniczenie tecrii do tEmatyki jugosłcwiar' skiej wprowadza czytelnika artykułu raczej w niejakie zaskoczenie, Autor bowiem rozwija tu tezy teorii sztuki ludowej w ujęciu jak najbardziej generalnym, Tezom tym nie można odmówić słuszności. Oto ważniejsze z nich; Sztuka ludowa rozwija się i przeobraża w zależności od gospodarczych i środowiskowych warunków życia. Między sztuką paleolitycznych łowców, a więc sztuką naturalistyczną, a sztuką zapoczątkowaną przez neolitycznych kopieniaczy, istnieje zasadnicza różnka. Przejście do osiadłego życia, zapoczątkowanie nowego typu intelektualnych refleksji, magii, kultu zmarlych - wszystko to odzwierciedliło się w nowej Iormie sztuki, w zrytmizewanym zdobr.ictwie, Widoczne tendencje do wyeliminowania figuralnego motywu dynamicznego i zastępowanie go motywem stylizowanym, naj chętniej geometrycznym oraz roślinnym, rytmicznie pcwtarzanym i możliwie statycznym, oto podstawowe charakterYstyczne cechy zdobnictwa kopieniaczy i rolników, Autor twierdzi, że lUdowy twórca wypowiada w tej postaci pewne kolektywne przeżycia duchcwe oraz refleksje. nadając poszczególnym elementom dekoratywnym sens symbolów. Nie manifestuje się w nich jednak indywidualność twórcy, lecz tradycyjne idee zbiorowości, tak jak w ludowych obrzędach, zwyCzajach prawnych itp, Stąd istotą ornamentu jest pewtarzalność motywów. O ile sztuka realistyczna łewcy, wojownika czy ewent. handlarza jest sztuką męską. u kopieniaczy staje się ona sztuką żeńską, Kobieta tworzy i prz\,- " �409 408 kazuje ją w tkactwie, plecionkarstwie, garncarstwie i ha.fci~ .. Wres.zcie, stwierdza autor, zdobnictwo jako sztuka ludcwa zaczyna gInąc .1 .z~mka.c. skoro tylko jego obrazowe składniki tracą swoją funkcję symbohkl l stają się jedynie elementem dekoracyjnym. P. B. P e u c h a n t: Praktyka "frottis" i jej korzenie w podświadomo.ści (La pratique du "frotHs" et ses racines dans l'inconscie.nt co:leChf). Okreś:enie zaczerpnięte z gwary hiszpańskiej oznacza praktykI, ktore podejmują kobiety pragnące uzyskać zdolność zachodzenia w c.iąż.ę. p~lega to na podstc.wowym wierzeniu, że dotknięcie przedmiotu (kamIema, wIerzchołka skały, czasem kamiennego posągu), z którym jest powiązana. odp~wiednia legenda, pozwala kobiecie żywić nadzieję na przyszłe m~:lerzY.ll.stwo. Autor, analizując to zjawisko ze stancwiska psychologu glęol: dochcdzi do wniosku, że korzeń tego wierzenia tkwi w przechowywan~J w podświadomości od niepamiętnych czasów idei: że prz.ez ~ezpośred~le zetknięcie się z ziemią - matką można otrzymac odpowIedmą moc, Jak to wyraził grecki mit ;o Anteuszu i jego walce z Heraklesem. zbiorou:ej Tadeusz Wróblewski P a u l 5 c h e u e r m e i er: Bauernwerk in ItaHen, der italienischen una Schtceiz, Cz. l, ZUrich 1943, Cz. II, Berna 19~6, form. 4". 'I a obszerna praca składająca się z cwóch części,. obejmuje łącznie' 490 stron tekstu ilustrcwanego 932 rysunkami, 873 fotografiami i 13 mapami; zgodnie z' tytułem dotyczy obszaru Włoch i połud. 5z:-vajcarii. . Praca 5 c h e u e r m e i e r a powstała zasadniczo w oparclU o matenały Sprachund Sachatlas Italiens und Sildschweiz wydanego pod redakcją K. J a b e r g a i J. J u d y, i stancwi z tym atlasem pewną tematyczną całość. Autor niezależnie od materiałów atlasowych, przeprowadził w latach 1930-35 specjalne badania terenowe dla potrzeb niniejszego wydawnictwa które przyniosły bogaty materiał opisowy i ilustracyjny poszczególnych f;któw kulturowych. Ze względu na cel i metodę opraccwania, praca Scheuermeiera rysuje się, jako katalog systematyczny z zakresu kulturY materialnej, bogato ilustrowany, który stanowi ważne, pomocnicze źr~dło dla wymienionego wydawnictwa atlascwego. Bogate bcwiem matenały z zakresu słownictwa gwarcwego, zostały w omawianej pracy związane ze szczegółowym opisem f o rm y, f u n k c j i, z uwzględnieniem przestrzennego występowania poszczególnych zjawisk kulturowych. Autor w tekście opisowym zastosował również nazewnictwo gwarowe, określające czynności gospodarskie. Toteż praca ta, łączy nie tylko materiał językoWY z cdncśnymi desygnatami, lecz i ich funkcjami, oraz czynnościami wykanywanymi przez człcwieka przy posługiwaniu się odpowiednimi narzę- I • Część pierwsza zawiera materiał do następujących zagadnień: hodowli, gospodarki mleczywem, uprawy, sprzętu zbóż i transportu siana, technik orackich i narzędzi do orania, uprawy i przetwórstwa winnej latorośli oraz roślin oleistych. Część druga przynosi dane odnoszące się do budownictwa, ze szczególnym liwzględnieniem dcmu mieszkalnego, paleniska, narzędzi i naczyń związanych z przygotowywaniem pożywienia, następnie uwzględnia tra~sport. Tę część pracy kończy opis zajęć gospodarskich: wypiekanie pieczywa, pranie, obróbka włókna. Brak wniosków ogólnych utrudnia odczytanie bez atlasu rezultatów tej d~żej pr~cy, stanowiącej doskonałą ilustrację pogranicza i współpracy pomIędzy Językoznawstwem a etnografią. Zatem praca Scheuermeiera stanowi pewnego rodzaju źródło zarów:1O dla językoznawcy, jak i etnografa. Na podkreślenie zasługuje dobra organizacja, świetnego zresztą materiału ilustracyjnego. W tekście zamieszczono rysunki wykonane przez grafika, P. Boesch'a stancwiące przegląd typowych form narzędzi, czy urządzen, natomiast fotografie zamieszczone na końcu pracy są ilustracją indywidualnych faktów kulturowych z uwzględnieniem ich funkcji i udziału człowieka. z. S. riitorcmanischen dziami. Wal t e r E s c h e r: Dorfgemeinsohaft und SilvestersinJen in St. AntoBeitrag zum Problem Gemeinschaft und Brauch. Schriften der Schweizerischen Gesellschaft fiir Volkskunde. Band 31. Buchdruckerei G. Krebs Verlagsbuchhandlung A. G. Basel 1947. , Pra~a ta jest rezultatem badań prowadzonych w latach 1942-45; ogramcza SIę do małego terytorium szwajcarskiej wsi st. Antonien rozdzielonej na trzy jednostki administracyjne: gminy 5t. Antonien-Riiti, St. AntonienC~s:els i 5t. AntOnien-Ascharina mające jednak wspólny kościół i szkołę. ~H.'JSCOWCŚć ta położona na wysokości 1300-1659 m, zamknięta dokoła g~ra~i: Kiihnihorn (2416 m), Sulzfluh (2820 m), Madrisahorn (2830 m), J~ggl1shorn (2252 m) i Kreuz (2200 m), a przez to odcięta od szłaków kom' ..lmkacyjnych - szosę doprowadzono tam dopiero w łatach 1898/99 - stancw,i pewnego rodzaju rezerwat między okręgami Pratigau i Montafun. Porcwnanie z innymi osiedlami np. z Kiiblis wykazuje, że ludność wzrosła tu . . . mewlele od 1900 r., a poza tym mało tu jest przybyszów zwłaszcza z ll1nych kantonów, co wpłynęło na lepsze zachowanie dawnej rodzimej kultury. ni en. Ein . St. Antonien jest protestanckie, ludność mówi tu dialektem staroniemIeckim (walserskim) przyniesionym przez kolonistów jeszcze w XIII wie~u (Walser), podczas gdy w pobliskich miejscowościach do XVI w. pancwał Język romański. .1 �410 Jednakowe zajęcia kształtują podobny sposób myślenii:l mieszki:lńców zatrudnionych w lasach i na pastwiskach alpejskich, a wspólna praca łączy ich w takich zajęciach jak utrzymanie dróg, czyszczenie łąk z kamieni itp. Jeszcze większym węzlem wspólnoty jest niebezr;ieczei:stwo lawin nawiedzających te okolice, groźne przeżycia dostarczają tematu do rozmów, a potrzeba zmusza do łączenia się dla obrony przed grozą żywiołu. GosDodarstwo hodewlane jest przyczyną wędrćwek z bydłem w Alpy. zależnie od wysokości, zbiór siana zaczyna się z końcem czerwca lub z początkiem lipca, cale redziny wyruszają wtedy w góry, a wsie wyludniają się. W połowie wrześ:lia bydlo schodzi z Alp, ale do października pozostaje na niżej położonych pastwiskach. Niektórzy członkowie rodzin wracają do domów później po zabezpieczeniu siana i szałasów, naj dalszy termin powrotu to tydzień między Bożym Narodzeniem a Nowym Rokiem. Autor pcdkreśla, że dla pełnego obrazu wsi trzeba poznać szereg jej ugrupowań społecznych. Silną więzią spojone są rodziny, w których nieraz trzy pokolenia mieszkają r~zem i przechowują tradycje, naj starsze dzieci otrzymują zawsze imicna dziadkćw, wspólna praca sprzyja wychowaniu społecznemu, a parobków i służące zalicza się też do rodziny. Pokrewieństwo wiąże ludzi, i rozciąga się prawie na całą wid. Sąsiedzkie zwyczaje pomagania sobie i interesowania się życiem sąsiadów zanikają stopniowo. Dawniej schodziły się kobiety do pracy przy konopiach nadchodzili chlopcy, gospodyni zwykle czymś częstcwała, a wieczór kończył się tańcami. Z końcem XIX w. zaprzestano upra"'".y konopi, zniknęły też wspólne prace przy napychaniu kiełbas po zabiciu świni, a także schcdzenie się wieczorami z robotą na drutach albo z przędzeniem dla oszczędności światła. Młcdzież męska i żeóska od skoóczenia szkoły do ożenku stanowi silną grupę wśród społeczności wiejskiej. Nie ma tu jednak ścisłej organizacji, ślady tych godności przetrwały tylko w śpiewach sylwestrowych. Grupa młodych wyodrębnia się na weselach i pogrzebach. Do początku XX w. istniało odróżnienie w stroju między dziewczyną a mężatką - fartuszek i wianek były oznaką panieństwa. Do specjalnych praw kawalerćw należą tzw. "Hengertrechte', tj. nocne odwiedziny kochanej dziewczyny w oznaczonym dniu z zachowaniem pewnych przepisów będących jakby pcd kontrolą stowarzyszenia chłopcćw, którzy przychodzą grupą i wymagają wpuszczenia, a wtedy należy ich przyjąć i poczęstować. Zabawą urządzaną przez dziewczęta jest "Wieczór pieśni' połączony z losowaniem dziewcząt między chłopców, przy czym nieprzyjęci przez wylosowane panny płacą karę albo dają wino. Wobec jednego wyznania m~eszkańców wsi silną spójnię stanowi par'lfia Ewangelicka, jest to miejsce spotkań z dalszymi sąsiadami, sposobność do rozmów i dzielenia się wiadomościami. 411 W trzech gmin"ch St. Antbnien za uważyć można pewne odrę':)noś~i uwydatniające się od cawna na różnych odcinkach. Ascharina uchodzi za najbogatszą i najbardziej komerwatywną, mieszkańcom jej zarzucają skąpstwo. Przeciwnie znćw ludność CasteJs i Riiti bywa nazywana żebrakami. Sąd gmin sąs:ednich o mieszkańcach St. Antonien nie jest przychylny, wyśmiEwają ich dialekt, sposób chodzenia i ubierania się, jedzenie rzepy. Uważają ich za nieokrzesanych i niezgrabnych, opovviadaią anegdoty a ich naiwności. Po podaniu charakterystyki społeczności wiej.skiej autor przechodzi do omówienia zwyczajćw dorccznych, wśród których uroczFtości zimowe i wiosenne zajmują dużo miejsca. Autor omawia istniejące zwyczaje w kJlejności świąt kalendarzcwych. W dniu św. Szczepana w St. AntOnien podobnie jak w większości wsi Pratigau odbywają się tańce. Tego dnia wieczór jako pierwsze przygotowanie do Nowego Roku kraje się suszone gruszki do tradycyjnego ciasta. Uroczystości sylwestrowe i noworoczne omawia autor na kOl~CU. Zwyczaje związane z ostatkami dziś już zaginęły, nie pozostały z nich nawet relikty w zabawach dzieci; niegdyś popnebierane grupki młodzieży chedziły po domach przez parę wieczorów, nieprzebrany muzykant grał na harmonijce ustnej, pary tai;czyły, a żebrak i żebraczka potrząsali skarbonką i zbierali datki na wspólną zabawę. Zwyczaj ten wygasł zupełnie na przelamie XIX i XX w. W popielec dziewczęta i chłopcy próbowali mazać twarze usmolonym sadzą gałganem, były przy tym śmiechy i żarty, a dziewczyna, której udało się uciec, wywieszała wieczorem w oknie białą bułeczkę. Ten sam zwyczaj istniał w wielki czwartek zwany "brudnym", do sadzy dodawano tłuszczu lub ~maru. Wskutek zakazów szkolnych zwyczaj ten zanikł prz2d 10-15 laty. W niedzielę palmową przynosi się do domu gałązki wierzby, co ma chronić dom i podwórze od wszelkich niebezpieczeństw. Dziś przeważnie uważają to za powitanie wiosny. Troskliwie prz·echowuje się jaja zniesione w wielki piątek, mają one chronić przed pożarem i wsz.elkim złem. Czasem w tym dniu znaczy się Owce i podcina kurom ogony. Zależnie od warunków śnieżnych na Wielkanoc albo w jedną z póżniejszych niedziel odbywają się zabawy na łące lub rynku. Bawią się grc;,pami dzieci szkolne i młodzież starsza. Do zwyczajów domowych należy farbewanie jaj i chowanie ich przez "zajączka wielkanocnego", są to nowe nabytki, które w st. AntiiniE'n pojawiły się ok. 1915 r. W~pólną uroczystością pnru gmin są odbywające się co 2 lata wybory do władz powiatowych, w wilię tego dnia trębacze i gwiżdżący idą prZl'Z dolinę Z\\'olując wyborców, którzy ze sztandarem udają się nazajutrz do Luzein. Po drodze dołączają się inne orszaki, wychodzą dotychczasowe �413 412 . y ws ólnie wejść do ratusza. Po wyborach władze w specjalnych stroJa~h, b. d . P dbvwa się zaprzysiężenie nowych wszyscy zbierają się pod l1P~, g .zIe o . . i czór kończy się tancam!. ..' władz, w.e . ć: . t k odb'wa]ą SIę tar-ceo W drugi dzień ZIelonych ~Wlą. ~ S: Antónien nie ma. .., ych uroczystosCl w c. , . Letnich l Jeslenn . . dla są rozsiane na roznych wyso. S+ Antónie'1 ktorego OSIe . gó 'y położeme.. . , .' t 'spólnego wyruszenIa w I, . . 'h wia ze me ma u w . kościach w dolrnac ,spra, .. , A harina wieczorem przed wy. h in W St !\ntomensc < • t wszystkich trze c gm. .: l' od'niska na wzgórzach, co Jes . hłopcy szkolm zapa aJą <> • b' , marszem starsI c t'" w wilię wyruszema z 110. . t wy·chodzą. W st. An omen . " znakiem, ze nazaJu rz . 'łek towarzysze alpeJscy, a na. , łasie na wSDolny po SI " . . rają się w du~ym.sza, .. ełka~i najsilniejszą krowę, wie~za.ją na ,J~J zajutrz przybIeraJą SWlecld ., k gdzie przyjmuJe Ich WłaSl:Iszyi specjalnie głośny dzwonek l Idą na ryne , ciel i funduje pocz~stunek. . l t b ł obchodzony tańcami w gospodzie. Koniec sianokosow do ostatmch a y. polowania, więc z końcem Aż do drugiej wojny przed :o~POctzęcle~yszenie myśliwych urządzało ątkiem wrzesma s owar~ l d . sierpnia albo z pecz .. , k' t . o zwyczaju sięgają j,ednak za e WIe tańce w Sto Antónien-Ruh. Począt l eg 20-tych lat XX w. t... z całości Pratigau zwyczajami . d bnia się St An omen Specjalme wyo rę .. . . , 'ewy sylwestrowe były roz" orecznymI DawmeJ SpI , , h sylwestrcwymI l new· ... ' d dziś zachowały się w mektoryc powszechnione w całym Pratrgau, o wsiach jak Schiers i Buchen. , Nowym Rokiem dorośli . ' d Bożym Narodzemem a b' W tygodmu mIę zy b" się wieczorem w szkole, wy Ie. . liczbie 15-'.>0 z IeraJą b' e chłopcy WIeJSCy w -". 'w l' decyduJ'ą na co o rocą z·kł d' zebled' splewo , , rają prowodyra, u a ag pr b d' . t 'e ubrani chłopcy gromadzą SIę , , d 31 grudnia rano o SWlę m , d ' l brane plemą ze, . b' stateczne wytyczne l zIe ą a)ą so Ie o • krypomin w gospodzie na ryn u, p z " 'd' d gmin RUti i Castels, druga który'ch Jedna 1 zIe o d l' . się na dwie grupy, z , , , Pany położonej w o Ime i do CZęSCI gmrny, Ś ' do Aschariny, a czasem "c' przed każdym domem, ple. wymaga by splewa • , d Sto Antonien. ZwyczaJ :, b d oknem i na powitame a . wacy ustawiaJą ., SIę prze d drZWIamI al o prze wo'dca wygłasza życzema. ' ,. u potem przy . powiadają dwcma strofkamI spI,ew , .' , ieJ' oJ'ciec i podaje winszuJą, k" odpowIada na]częsc , W imieniu mlesz 'ancow zproszyli się po pod worz u, S ' którzy tymczasem ro . . . l' cym pieniądze, plewacy" d ' k nie Często szczególnieJ Jeze l . , , waJ'ą na po ZIę owa" d zbierają się znowu l sple , ., k'w na poczęstunek skła a. k' sza SIę splewa \) są w domu dorosłe cor l, za~ra . , + cznego pieczywa i likieru, a w po. c się z chleba, masła, konfItur, SWlą·e . Ją y . . ., łupa . . rze obiadoweJ Jest tez Clep a z . , d ą przy winie w gospodZIe, zar.. wach chłoDCV SIe z . • Po skończonyc h sple .' : hodzą <ię o świcie, bl' .ą piel1lądze l rozc tują, śpiewają, o IczaJ . y za raszają dziewczęta, odbywa Zabawa nuwjaarig" I;a. ktor~ chło~C •. d~ełę po Nowym Roku. się w gospodzie najczęscleJ w pIerwszą me Autor wyszczególnia i analizuje elementy zwyczaju, jak zebranie przygotow2.wcze, na którym spisuje się "statuty" o powtarzających się stale głównych punktach, w czym widać troskę o zachowanie tradycji. Do 1942 r. zawsze śpiewano tę samą pieśń Jana Z w i c k'a Spiew ludu na dobry rokbyła ona często przedrukowywana bez podania autora, a należała do psalm6w śpiewanych w Sto Antónien, jest to kompilacja pieśni XVI w. Co do formuły podziękowania, autor stwierdza podobieństwo jej z niemie~kimi pieśniami, w szwajcarskich pieśniach analogii nie znalazł. Trz~cim elementem ŚpiEWÓW sylwestrowych są życzenia, mówi się je na pamięć dodając życzenia sJ,::ecjalne. Prośba o datki nie jest istotna. Zyczenia należą do całego kompleksu śpiewów sylwestrowych, a w tym czasie obdarowywanie się jest ogólnp., dary można uważać za podziękowanie za życzenia i umożliwienie zab2.wy. Wspólny posiłek i tai:ce są istotą samego zwyczaju, a do tradycji ludowej należy, by śpiewem poprzedzać zabawę np. w ostatki. W dzień Ncwego Roku w Sto Antónien dzieci chodzą od domu do domu z życzeniami. Wśród dorocznych uroczystości wysuwa się więc na czoło w St, Antónien Nowy Rok, Boże Narodzenie ma charakter rodzinny i kościelny. W słowach i śpiewach życzeń sylwestrowych tkwi nieuświadcmione prag:1ienie ściągnięcia szczęścia i powodzenia, działa tu nadal pozornie zarzucana wiara w mao magicznego zaklęcia i to jest prawdopodobnie siłą wzmacniającą potęgę tradycji i przyczyniającą się do utrzymania tego zwyczaju. Tradycja jest głównym czynnikiem warunkującym trwanie zwyczajów, pielGgnuje ją konserwatywne St. Antónien, zespolone ściśle jedną mowq, wyznaniem, specyficznym sposobem życia i gcspodarki, toteż przetrwał tu zwyczaj śpiewów sylwestrowych, w którym grają rolę szczątki magii. Maria Fryczowa ,,1000 Ostereier und Ostergebiicke aus ganz Europa" (Sonderheft der Zeitschrift "Der Hochwachter, Marz 1957, Verłag Paul Haupt, Bem) "_ to 3D-stronicowy przewodnik po czasowej wystcwie urządzonej pod tym tytułem w okresie od 15 marca - 30 czerwca 1957 r. przez szwajcarskie Muzeum Etnograficzne w Bazylei. Omawiany przEwodnik zawiera 4 artykuły, a mianowicie: R. W i l dh a b e r'a O jajkach u;ielkanocnych i technice ich farbowania", P. Z i :1S k i'e g o, Pisanki w Safii (Szwajcaria), H. T h li r e r'a Farbo'lcan:e jaj w FiLbJchu i Elisabeth P f l u g e r Jajka u;iclkanocne w Soluther Gall . Szata ilustracyjna składa się z bardzo dobrych zdjęć przedstawiających 90 pisanek wykonanych w różnych technikach i pochodzących z róż:1Ych europejskich krajów oraz 4 okazy wielkanocnego pieczywa obrzędowego z Grecji, Portugalii i Włoch. �414 ' , d h a b e r'a, który we wslępie o ch:l.' ',t praca ." R W 11 NajobszermeJsza Jes " zvkladów wczeS!1e g o WystępOW;'l. rakterze histerycznym pedaJe szerE" j~'lrk'i chrześcija!1; zwraca tez uwa.':~ę nia malcwanych jaj zarówno. u. ~o;;:, ~cię chrześcijańską. Z? WZg~ędO\\I na ich znaczenie magiczl:e l. ,lD. e kolo~u . czerwonego, co spcwod~\:a o, ~e ma"icznych używano naJczę~c~e], 'ch krajach nawet do d!1ia dZISleJSZeg~ w XVI w. i póżniej, a :-' ~le tOIYczerwonc jajka". W XIII w. z~częt? ~~ ,ez . ana jest na pl'sa11Ju nazwa .., I") bok czerwon. vch uzywac . uzywach królewskich (Edwsrd I w. Ang 11 eO Francji do połowy XVIIIw. dWJr h Moda ta utrzymała Się np. w technik zdobnictwa jaj złoconyc . l ., wszvstkich z:1an~'ch mu A.utcr podsje zestawienie '" Pis~nek w następującym zgrupowamu. I .II. III. - J'ednobarwne, l niefarbowanym tle. 'sunek na natura nym, malatura alb0 ry. . powstałymi przez; . 'ka ze wzorami . . ) farbowane Jaj . . kwasami, skrobal1le. . l1IC 1 usunięcie farby (trawl: ł" przez roślinę, skrawki tk,,. 'k . (wzor za ozony . ) ') techniką bat! ową . ufarbowaniu usuwa Się. ~. '. osk ktore po t niny lub papieru czy 'crowe tkaniny, włosy, zło o .. (vycmankl papl, t l a - naklejenie aplikaCJI". k iasto dekoracja me a ow IV. l zabarwiony wos , c , płatkowe, s .o~a, odkówek i ostróg). . w formie mll1la~urowych P rzvkładów historycznych I w zaKażdą z technik cmaWla autor na tle p " v: . '. sięgu geog;ra f·lczn ym . . ione są rozne . . pisanki szwajcarskie W pozostałych artykułach omow lub farbowane przez nakleJame b . . wzory skro anI' zdobione przewazl1le we. " . "ch wycinanek (FIlzbach). . pieczywa obrzędowe barwn) . . k l 'ek opracowal1la. . .... Brak natomiast Jakiego o WI t i czerwonym najczęscleJ JaJ. kl'lka form z zapiekanym wewną rz ktorego . kiem podają ilustraCJe. Maria Frzeździecka °, 0 1959 UNDEATLAS Linz-Donau . , red. OSTERREICHISCHER VOLKSK k~ów i komentarze. H lb k 16 map wykaz pun . . t omvE. Burgstaller i A. e o'. ~tlasu Etnograficznt'go me Jes p . Pierwszy zeszyt Austriackiego 13 kartach przedstawia różne zagadślany jako zwarta całość. 16 m~p na rz~dkowane według umieszczonych nienia, które mają b~Ć ~zu~ełman: I ~~ar; ukazywania się dalszych o'pr~= na nich numerów dZlał~w l map tekstami objaśniającymi map» u.ml~:Z ma Się . rzecz z Cztery mapy . 1'0 zmieszczenia memlecklch _ cowan., podobnie czonymi w skoroszytowej teczce. owierzchniową stanowią mapy pomoc gwar Austrii, wykonane metodą~.P 'ch wykonanych metodą punktową nicze. Właściwych map etnograL1.cz~~.w~ obrzędcwegO (3 mapy), zwycza~ jest osiem. a dotyczą one ferm P1łec'b' (2 mapv) i wie11ców adwentowyc jowych t(?rminów przyjmo:",am~ s uz Y'wiązani;m graficznym jest przedI now ....m roL. (3 mapy). Interesują . cvm . stawienie zasięgów wpływów ludowych ośrodków wyrobu obrazów na szkle (4 mapy), w postaci linii promienistych. Mapy te wyróżniają się też od innych szerszym zasięgiem przestrzennym, dając ujęcia obejmujące całą Europę środkewą. Zeszyt nie został zaepatrzony we wstęp programcwometodyczny; rolę tę spełnia zresztą wydana poprzednio praca E. BurgstaJlera. Orientacyjny spis działów, które obejmować będzie atlas wymienia; I. Strukturę i migracje ludności, II. Społeczność wiejską, III. Stosunki ludnościcwe, IV. Dem i osiedle na wsi i w mieście, V. Pożywienie, VI. Rz,~miosło, VII. Handel i wymianę, VIII. Gwary, IX. Zwyczaje prawne, X. Wierzenia, XI. Zwyczaje i obyczaje, XII. _Ludowe pieśni, teatr, muzykę i taniec, XIII. Literaturę ludową, XV. Stroje ludowe, XV. Sztukę ludcwą, XVI. Gry, zabawy i sport. Sformułcwania tego programu pozwalają także współczesności oraz kultury miejskiej w Szwajcarskim Atlasie Etnograficznym. oczekiwać na zapewne uwzględnienie podobnie jak Mapy wykonane metodą punktową opublikowano przeważnie w dużej skali l; 1 000 000. Jako podkład przyjęto mapę fizyczną, co w warunkach austriackich można uznać za wskazane. Podstawą lokalizacji punktów jest siatka podobna do używanej w Polskim Atlasie Elnograficznym z tym jednak, że nie jest ona wydrukowana na mapach, lecz na ruchomej, przeżroczystej kalce. Uzu.r;ełnieniem jest tu tekst z sygnaturowym i alfabetycznym wykazem punktów, z których uzyskano dane do map. Mapy są czytelne i estetyczne. Przy ich opracowywaniu oparto się tylko o dane ankietowe, nie wprowadzając materiałów z etnograficznej literatury przedmiotu, która została omówiona w tekstach objaśniających. Teksty te, oprócz stanu badań przynoszą omówienie kwestionariusza i interpretację kartogramów; komentarz do całego tematycznego zespołu map jest wspólny, z rozbiciem na rozdziały dotyczące poszczególnych map. Nowością w porównaniu z Nil'mil'ckim AtlaHm Etnograficznym jest wprowadzenie (niestety nie na wszystkich mapach) danych negatywnych, tj. sygnatur pozwalających na zorientcwanie się gdzie stwierdzono, że dane zjawisko nie występuje, a gdzie brak tylko danych do opracowywanego zagadnienia. Niektóre mapy dają też próby ujęć chronologicznych i ilościoWYch przez oznaczenie specjalnymi sygnaturami faktu, że dane zjawisko występowało w danej miejscowości, lecz zanikło, danych o czasie wprowadzenia zwyczaju i danych o ilościowym natężeniu występowania zjawiska. Przy każdej mapie podano sl1my punktów, w których stwierdzono występowanie poszczególnych rodzajów zjawisk. CYfry te nie odzwierciedlają jednak zależności przestrzennych wobec nierównomiernego rozsiE"Vu punktów na terenie kraju. Ujemną stroną tej interesującej pracy jest zbyt wielkie miej·scami zagęszczenie sygnatur i w związku z tym nicuregulowanie czytelności sygnatur mieszanych. Niedogodność ta powstała �417 416 . . tk' skutkiem przyjęcia zby.t gęstej ~lat;~ że na jednym polu umieszcza slEl y mać pełnej przejrzystości mapy. która nawet przy .edną sygnaturę a J Krzysztof BAESSLER-ARCHIV, BEITR.A.GE ZUR jeszcze spory. Kraj leży nad dolnym Senegal.em, a ludność jego jest obecnie określana jako Takruri. Od ok. 1000 r. datuje się na obszarze Sudanu i Nigerii zwyczaj pielgrzymowania do Mekki. Przyjęło się, że w północnej Afryce, w Sudanie i Libii miano Takruri przylgnęło do owych pielgrzymów z zachodnich rubieży Sudanu. Przedmiotem szczegółowych omówień są szlaki, którymi wędrowały i wędrują karawany pielgrzymujące do Mekki, osady które na szlakach tych powstawały, zakładane przez owych Takruri oraz niektóre kulturowe wpływy przez nich roznoszone. Poszczególne artykuły uzupełniają bibliograficzne recenzje. utrzymaniu zasady, _ nie może utrzy- Kwaśniewski VOLKERKUNDE. ~e~: ~~~~:~ tomy I III-V. 1952, 1955-?957'łB~rling'OReWi~derawVnel'~~~~ w~na~:::_ArchiV" ·· chneJ zas uzone J " dla etnogra f 11 powsze . w Berlinie sławne"o nie2 t 'ło wkrótce I'0 reaktywowamu ~ w 1~5 r. nas ąPfl. V"lkerkunde". Z bogatych jego zbiorów, po zniszczegd\'s Museum ur o . ni~ch "wojennych zostały zalecwie .skrom n~ resz~~l~ l t e r K r i c k e b e r g t t . I ym serię artykułow oWIera W omie -sz. ... starcmeksykańskich zdobinach muszlowych rozpraw~ą -:-zteCkt relte~;~ at mit einem Relief aztekischen Stils]. Nie~~~~:e~:s:~;s~;;s~:s;a~yZfli:rU . . " mi wysoko CenlOnyml ?ZQ00a. (s~o~dYlUs ~ec~~:;~J~O~L~e~:~i. lu ow sra w stylu azteckim, jest przed- princdeps, starozytnych mentem Je.dna z ta~ich ~ukSoZmlle' ~:::zb:on;c~:~~ą zdobinę autor mlOtem OPiSU l' nałożonej na głowę bóstwa Xipe na rycinie z Kodexu · .ch H e l n r l' U b b e l o ~ d e D o e r i n g: w póLnocnoperuańskich dolinach Tom III (XXVIII), 1954, zawiera następujące artykuły: T h o m a s S. B a r t h e ł: Próby odczytania napisów z Chichen Itza Viejo. [Versuch tiber die Inschriften von Chichen Itza Viejo]. Paleograficzne próby odczytania hieroglificznych napisów na murach dawny::h świątyń i pałaców Mayów na Jukatanie posuwają się z wielkim trudem naprzód. Autor zdaje relację z wysiłków "szkoły hamburskiej", której wyniki można ocenić jako słabe. przybrzeżnych. C. A. B u r l a n d: znajduje w opasce b . k' go Bor ons le . Z badań n.ad budownictwem t h gen zur Bau~Uner~uc un . h bu- kunst der nordperuanisch.en KU.ste.:t~ecrJ~oB:~~;~C :::~~1i:n:~~:n~~mien_ dowli w dolinie Chimaca l w rejom ~ '.. si Na tej podstawie nych technik budcwania, niekiedy mwarstwlaJ~cych ę· b' k' 1tupodejmuje próbę ustalenia kole.jnośc.i następuJ~Cych tu po so Ie u '", wiążąc je z odpowiednimi te·chmkaml murowama. . Lud Jabga z poludniowej części N. Gwinei. H a n s N e 'J e r m a n n. .. d tawia Die Jaoga auf Si.idneuguinea]. Badacz Indonezji i Ocean11 ~rze s ~ .t' . zarys kilku drobnych grup etnicznych oznaczonyoh wsp~ln.ą n~z:ą J:~:: zamieszkałych na południu holenderskiej części l~. Gwmel ~l\ z~ , b" rzekl' MulI' a środkowym biegiem rzeki Bulaka. go n dolnym leglem , "'1 h . " . k 600 osób. Autor omawia orgOlmzacJę poszczego nyc llosc Ja'cga wynosI a . . n'a małŻel'\stwa ubiór oraZ grup z ich podziałem na .totemy: fon~y zawiera l łowów na ludzkie głowY, osobiste wyposażenie męzczyzn l kobiet, zwyczaj h d l techniki budcwnictwo myślistwo, rybołówstwo, przydomową o. ow ę, .. ' k obróoki włók~a i drewna, pożywienie, uzdolnienie w zakresie sztuki l JęZY . Kur t Ostsudan]. K r i e g e r: Takruri ze wschodniego · ens O historyczny i etnogra f lCzny s Sudanu. nazwy [Die Takruri Takruri teczą im . Się Idea najwyższego bóstwa wyrażana w hieroglificz- [The conception of the supreme deity expressed in pre-columbian Mexican picture writings]. Najwyższe bóstwo, określane w kodeksach staromeksykańskich epitetem OmetecuhtLi lub Tonacatecuhtli, przedstawiano jako androgyniczne, tj. męskie i żeńskie. Wierzono, że jest ono dawcą życia, jadła i dzieci. nych znakach m£ksykańskich, prekolumbijskich malowideł. A l f o n s a C a s o: Nowy rok u Mixteków. [Der Jahresanfang bei den Mixteken]. Badania zmierzające do odtwo;;enia kalendarza Mixteków; posunęły się na tyle, że można przyjąć, iż obejmując cykl 360 dni, każdy nowy rok zaczynał się od dnia, który nosił tę ·samą na2wę co rok. Dla roku nazwanego np. ,,2 Krzesiwo', pierwszy jego dzień określano tym samym mianem. H. D. D i s s e l h o f f: Nowoodnalezione peruwiańskie malowidła skalne. [Neue Fundpli:itze Peruanischer Felsbilder]. Autor wylicza nowe znaleziska skalnych malowideł w Peru. Sądząc po stylu wykonania rysunków okresy z których one pcchodzą trudno nieraz rozgraniczyć. Pewne jest, że znaczna ilość nosi cechy oddziaływań kultury Tiahuanaco, inne kultury Inków. Są także póżniejsze, pokonkwistadorskie. Wiele malowideł - to prawdopodobnie ślady phma obrazkowego, które w starożytnym Peru rozwinęło się obok mnemotechnicznego sznurkowego systemu quipu. Kar i n H i s s i n k: Ożywianie i bunt narzędzi [Leben und Emporung der Ger1:ite]. Istnieje w folklorze ludów Ameryki Srodkowej i Południowej 21 LUd, t. XLVI �418 wątek bajkowy o tym, jak rozmaite przedmioty codziennE:go użytku (kosze, garnki, maty, siekiery, motyki) nabierają cech samodzielnego istnienia, ożywiają siG. tańczą, rozm&wiają i buntują się przeciw czlcwiekowi. 5z,,;rzej rozwinięty ten sam wątek występuje w opowiadaniach, w których bunt narzędzi wynika z kosmicznych zaburzeń takich, jak "śmierć: księżyca", znikanie słońca" i trzęsienie ziemi. Autorka przytacza szereg indiańskich ~itów, i dowodzi w sposób przekonujący, że są to fragmenty prastarego cyklu mitologicznego, o jakichś kosmicznych katastrofach z głębokiej przeszłości dziejćw ziemi. d Li n n S i g wal e: Trzy dawne pólnocnoamerykańskie bronie w pań- etnograjic:mym muzeum w SztokhoLmie [Drei alte Waffen aus Nordamerika im Staatlichen Ethnographischen Museum in Stockholm]. Autor opisuje tomahawk kombinowany z fajką oraz dwie maczugi (głowicową i kilofową), datowane na XVII w., a pochodzące prawdopodobnie z Nowej Szwecji, tj. ówczesnej kolonii północnoamerykańskiej. stwowym J o l' g e C. M u e 11 e: StyL Chavin [Dei Estlio Chavin]. Artykuł jest fragmentem dyskusji na temat starożytnej peruailskiej kultury określonej mianem "Chavin" oraz jej chronologicznego i rzeczowego stosunku do kultury "Nasco". Dwa następne artykuły [H. N a c h t i g al: "Tumaco" N u fi e z: "Gotush"] przynoszą relacje z archeologicznych bii i Peru. oraz Julio Espejo odkryć w Kolum- S t i g R Y d e n:Argeutyńsko-egipskc( paralela archeologiczna [An Argentine-Egypti:m Archeologie Paralel]. Autor porównuje "toop-hook" rodzaj zagadkowej sznurcwej pętli, znajdowanej przez archeologów w pół. zach. Argentynie - z podobną pętlą, używaną w Egipcie przez Arabów do umocowania juków na wielbłądach. H e r m a n n T: i m b a l' n: Zasl.ugi Gaspara de EspinoSCl.s dla poznania starożytności Panamy [Gaspar de Espinosas Beitrag WI' Kenntnis des Alten Panama]. Espinosa jest autorem notatek z pOGz. XVI w., które są cennym żródłem poznania prekolumbijskich stosunków ludnościowych i kulturowych na terenie Panamy. G li n t e l' Z im m e l' m a n n: O niektórych stereotypowych zwrotach [Uber einige stereotype Wendungen und Metaphern im Redestil des Aztekischen]. Sztuka pięknej mowy była u Azteków wysoko ceniona. Przedstawiając niektóre z tych figur retorycznych autor gl ów nie oparł się na Kronice Bernarda S a h a g u n a., i metaforach retorycznych w mowie Azteków r 419 b e l' t H a l' t E: 1: Nieopublikowane dwa fragmenty turfańskich ma[Zwei unveroffcntlichte BruchstUcke aus Turfan-Fesker]. ,Jeden fragment (Kyzil, ok. 600-650 r.) przedstawia legendarną indyjską scenę mitologiczną, w której teriomorficzne wcielenie przyszłego Bodisatwy (w postaci lwa) przez nieuwagę pozwala orłowi porwać: małpkę, powierzo!1ą jego pieczy. Treść malowidła crugiego fragmentu uważano za wysoce zagadkową. Okazało się obecnie, że przedstawia ono przyrząd tzw. kadzidło buddyjskie. Udało znaleźć: się brązowy oryginał takiego kadzidła, używanego niegdyś przez buddyjskich mnichów na obszarze Kaszgarii i Kulszy. H e l' lowideł B l' U n h i 1 d K o l' n e 1': Kult przodków u Mandżurów pekińskich [Der Ahnenkult der Mandschu in Peking]. Autorka opisuje akt ofiary złoźonej w 1932 r. duchom przodków rodu Ho z plemienia Aisin [Tsitsihar w Mandźurii]. Kult przodków i składanie tego rodzaju ofiar został w Chinach zabroniony po rewolucji w 1911 r. Interesujące ryciny dopełniają tekst' opisowy. Ha n s N e vel' m a n n: Piramidy na wyspach PoLinezji [Pyrami den in Polinesien]. Na wyspach Polinezji (Tahiti, Moorea, Porapora, Temoe, Raiatea i in.) wznosili niegdyś tubylcy piramidy, terasowato-stoźkowate budowle a czworobocznej prostokątnej (ale niekwadratowej) podstawie. Największa z nich "marae Mataoa" na Tahiti miała wymiar ok. 270X94 X51 stóp i zbudcwana była z ociosanych bloków koralowych raf. Nic, jak dotąd, nie przemawia za tym, że są to formy zapożyczone ze Starego lub Nowego świata. K u l' t K l' i e g e 1': Chłopięce gry Hausów (Knabenspiele der Haussa]; Autor wymienia i opisuje 45 gier bezprzyrządowych (takich jak piłka, sznur, łuk itp.), praktykowanych przez chlopcćw Haussa (Afryka-Nigeria) w wieku 5-15 lat. WeI' n e l' st i e f; Figuralny uL? LEin I.igi.ulicher Bienenstock?]. W pobliżu Be'rlina na dnie rzeczki Grossen Krampe znaleziono słupową rzeźbę figuralną, ok. 125 cm. wysoką. Od strony pleców jest ona wydrążona tak; jak to bywa w stojakowych ulach kłodowych oraz widoczne są ślady deski, którą owe wydrążenie zamykano. Zdaniem autora, rzeźba przedstawia św. Cyriaka diakona. Równocześnie wyraża on przypuszczenie, że jest to okaz figuralnego ula, które dość: licznie w~'stępują w Turyngii, w Saksonii, w Czechach, na Sląsku i Łużycach. Dwa następne atykuły dotyczą spraw muzealnych Muzeum Berlir.skiego. Końcewy artykuł poświęcono Leonardowi Schultze, amerykańskiemu znawcy kultury Azteków. :f I I , I I' II �420 421 W dziale bibliografii pozycji etnograficznych. Tom IV następujące zamieszczono (XXIX) 1956 składa artykuły: recenzje się z dwóch 15 przeważnie zeszytów. niemieckich W zeszycie l-ym są R o l f H e r z o g: Rahat, prawie zagmwny strój dziewczęcy wschodniego [Der Rahat, eine fast verschwundene Madchentracht im Ostsudan]. Jest to spódniczka z rzemiennych frędzli, noszona niegdyś przez niezamężne dziewczęta. Pochodzi z Górnego Egiptu. Geograficzny zasięg jej występowania na terytorium zamieszkałym przez Arabów jest dotąd nieokreślony. Sudanu H. D i s s e l h o f f: Skalpy i trofea z rqk jako zdobnicze motywy na Recuaya [Handund Kopftrophaen in plastischen Darstellungen der Recuay - Kerarnik]. Na glinianych naczyniach archeologicznej kultury peruańskiej, określanej terminem Recuaya, w plastycznych i malowanych scenach j·e zdobiących, występują postacie wojowników o cechach nieco innych niż te, które były ówcześnie właściwe rodzimej ludności. Wśród drugorzędnych cech można zauważyć także inne formy broni oraz przyozdabianie tarcz i szyszaków trofeami z głów i rąk ludzkich. Ten sam pisarz jest autorem notatki o pewnym okazie ceramiki peruańskiej z kultury "Moche", przechowywanym w berlińskim muze!lm. ceramice I m m i n a S·c h o m i g: Budynki specjalne u ludów poludniowoamerykaii[Sonderbauten slidamerikanischer Naturvolker]. Chodzi tu o domy. które w osadach tamtejszych lud6w pełnią funkcje specjalne. Autorka dzieli ogół tych budynków na domy gminne, służące do narad starszyzny wiejskiej, domy męskie, młodzieżcwe, domy służące do przechowywania przedmiotów kultowych. (masek, instrumentów, fetyszów); kobiece domy menstruacyjne i położnicze, domy - kuchnie, domki garncarskie i śpichrze. Artykuł ilustrują 3 kartogramy. Rozprawa przynosi informacje dotąd niepublikowane; jest zwięzła, jasna i pożyteczna. skich H o r s t H a r t m a n n: O wartości "Opisu Chin" jako źródla i o jego wydaniu [Zur Frage des Quellenwertes der "Description de la Chine" und ihrer deutschen Ausgabe]. W tytule jest mowa o francuskim 4-0 tomowym wydaniu dzieła jezuity J a n a B a p t y s t y Du H a l d e (1674.-174.3) Description de la Chine et de la Tartarie chinoise (Paris 1735). Niemieckie, nieco skrócone, tłumaczenie tego dzieła ukazało się w 1747-49 w Rostocku. Tłumaczem był prawdopodobnie F. E. Rambach. Hartmann porównuje wydanie francuskie z niemieckim, dodatnio oceniając, dokumentarną wartość tego ostatniego. niemieckim H a n s N e ve r m a n n: Zapiski pelcnego Slqzaka o Indonezji z końca XVII w. [Beri ch te eines Schlesier liber Indonesien am Ende des 17 Jahr- hunderts]. H e i n r i c h M u c h e n był sierżantem w służbie holenderskiej Wschodnio-Indyjskiej Kompanii. Opanował on dość dobrze sztukę rysowania, to też rysunki jego, ilustrujące manuskrypt, mają dokumentarną wartość: zapiski te jednak są stosunkcwo ubogie w informacje etnograficzne. S ig r id We s t p h a l - H e 11 b u s c h: Huu;er, u;ioska budowniczych [Huwer, ein Dorf von Bootsbauern im siidlichen Iraq]. W południcwym Iraku zach::wała się archaiczna technika budowania łodzi, podobna do tej, którą stcsowano tu przed kilku tysiącami lat. Zn3leziono w Ur srebrny model łodzi, podobnej do dzisiejszych, datcwar.y na 2700-2600 p.n.e. Autor opisuje tradycyjny sposób budowania łodzi r;rzez szczep Hadjadj. J a l a n t a T s c h u ci i: Z zagadnień życia społecznego Afo (na pogórzu Nasarawa 1.1) Nigerii) [Aus dem soziale Leben der Aio, Hi.igelland v:Jn Nasarawa, Nigeria]. Artykuł omawia zwyczaje i obrzędy rodzinne wymienionego ludu: a mianowicie małżeństwo i formy jego zawierania, poród, traktowanie noworodka, sytuację spoleczną starców i obrządek pogrzebowy. ~()dzi w poludniou;ym Iraku G e r d K u t s c h e r: Zabawa piórkowq piłką w północnym Peru wokrey Moche. [Das Federballspiel in der alten Kultur von Moche Nord - Peru]. Autor analizując malowidła starożytnej ceramiki północno~ peruańskiej opisuje scenę ilustrującą zabawę piłeczką z nabitymi w nią piórami. Piłka byla nadto opatrzona w niedługi sznurek obciążony drewienkiem. Wyrzucano ją wysoko w górę przy pomocy specjalnego oszczepu. Oszczep wyrzucano przy użyciu miotacza. Mimo wysiłków autora, sceny przezeń analizcwane oraz interpretowane posiadają sporo szczegółów niezrozumiałych i niewyjaśnionych. sie kultu; Kar l A n t o n N a w o t n y: Notacje "tono" w śpiewniku azteckim. [Die N0t~ticn des "Tono" in aztekischen Cantares]. Autor przedstc.wia wyniki ;,nallzy muzycznego rytmu (tono), odczytywanego ze specjalnych znaków literowych, któr:vmi Aztekowie w śpiewniku ów rytm oznaczali. O t t o Z err i e s: Rzadki okaz statui drewnianej z Wenezueli [Eine 'eltene Holzstatue aus Venezuela]. Na brzegu rzeki Duquiapo w piasku znalezi.onD drewniany posążek, wysokości 85 cm, przedstawiający ludzką pCJqae. Zdaniem autora jest to postać indiańskiej bogini - matki. wvrzeżbiona przE'Z a,lOnimo\\'ego araukańskiego rzeźbiarza. . . L' d o O b e r e m: Dllchy i czarou;nicy z nad Hio Napo [Geister und Z:łuberer am Rio Kapo]. Jakkolwiek Indianie Quijos z nad Rio Napo IV Ekwadarze są nominalnie chrześcijanami, to jednak nadal pcważne zn,1cZC'nie społeczne wśród nich mają czarownic~' .'((gra <) przycz.'·ny cho- �423 422 rób supai. K ;ługiwaii się lodziarni zwanymi kaclaje, z wiązanych snopów trzciny papirusowej. Vi zależności od potrzeby i przeznaczenia, wymiar tych łodzi wahał się od 2-15 m dlugości, a nośność sięgała do 6 tonn. Obok tego typu lodzi, autor opis'Jje spotykane na jezierze lodzie "szyte", typu pirogi. wykonane z dranic drzewa kotolo, kagen albo belangu. Dranice, są zszywane łykiem i uszczelniano. Wymiar łodzi tej katogorii waha się od 2-14 m długości oraz 0,8-2 m szerokości. Zrzadka spotyka się pirogi w jednym pniu drążone. Częściej są w użyciu tratwy z drzewa ambadż, lżejszego od korka. Zastanawiając się nad tym, który z w~'różnio:1ych typów łodzi jest pierwotniejszy i red zimy dla jeziora Czad, ;;-utor dochodzi do wniosku, że papirusowe łodzie wiązane są tu dawniejsze. Przejęte od tubykwj podbitej ludności. służą po dziś dziel'! najeźdżczym Buturna za główny środek wodnego transportu. Łcdzie pirogowe budowano jedynie w okolicach zasobnych w odpowiednie drewno. Ksztalt ich naśladowal raczej formy wykształcone w łodziach papirusowych. Przegląd 12-tu recenzji zamyka zeszyt l-y tego tomu. nieszczęść są przypisywane działaniu duchów (lya oraz demonów Autor omawia proces szkolenia czarowników i ich praktyki. athe H y e - Ker k d a l: Czarodziejskie bronie demonów fJuszc'~y [ZauberwaffEn cer Buschgeister in SUdameriko.]. W mitach i bajkach Indian poJudnicwoamerykaIiskich powtarz:~ się często motyw czarodziejskich właściwości niektórych broni jak miotacza, maczugi, bumeranga. Autorka wskazuje na istnienie 2.wiązku między tymi bajkowo _ mitycznymi wątkami, a występowaniem rozpowszechnionej w Ameryce Płn. i na Oceanii, sportowej zabawy, zwanej "Skaczący Kij". Wywody autorki zawierają ncwe i cenne informacje etnograficzne. w Ameryce Poludnicwej G. K o c h i G. K i:in i g: Plecionki i wyroby dziane z wysp Tonga [Tonganische Flecht - und KnUpfarbeiten]. Techniki dziania i wyplatania naczyń, mat, opasek, sandałów, wachlarzy oraz innych plecionek z włókna i łyka kokosowej palmy pandanusa, hibiskusa i innych lokalnych roślin na wyspach Tonga (Polinezja) mają tam swoje osobne nai.wy. Reprezentują one kunszt wysokiej klasy. Treścią artykułów są opisy wytwarzania POSZcZ\?gólnych plecionek i stosowanych technik. Dobrze wykonane ilustracje rysunkowe uzupełniają wywody autorów. Recenzyjne omówienie kilku .nowszych pozycji etnograficznych wypełnia pozostałe kilka stron IV -go tomu. Tom V (XXX) 1957 składa się także z dwóch zeszytów. Na treść zeszytu l-go składają się następujące artykuły i rozpr"wy: B r i g i t t e lVI e n z e l: Deformujące ozdoby twarzy południowoamerykańskich Indian [Deformierende'r Gesich tsschmuck SUdamerikanischer Naturvi:ilker]. Jest to obszerna rozprawa, ukazująca wysoki stopień opanowania metody naukowej przez autorkę. W rozdziale 1. omawia technikę przekłuwania - uszu, warg, i nozdrzy, używane do tego przyrządy oraz zabiegi. 2-gi rozdział zawiera omówienie surowców, z których wyrabia się zdobiny do zatykania przekłutych otworów. W 3-cim rozdziale znajdujemy klasyfikację 6-ciu różnych form ozdób, a w 4-tym - ich rozprzestrzenienie. Problemy wartościowania, funkcji i zmian omówionych zdobin, są treścią 5-go, końcowego rozdziału rozprawy. Artykuł uzupełnia 15 tablic, wypełnionych schematycznymi rysunkami, ilustrującymi tekst oraz 19 kartogramó·.v, które plastycznie obrazują wnioski. Zamknięciem jej jest bibliografia licząca ponad 500 pozycji. Wal t e r K a n r a d: Srodki transportu woe/nego okolicy jeziora Czad [Die Wasserfahrzeuge der Tschad-see Region]. Wyspiarze, zamieszkujący wyspy jeziora Czad, skladają się z dwu etnicznych warstw. Autochto:1i z dawien dawna trudnili się rybołówstwem, a w żegludze na jeziorze po- VI zeszycie 2-im wysuwa się tematyka muzealna. Trzy kuły mają charakter relacyjno-opisowy. H. D. D i s s e l h o f f: Polichromowana ceramika 't=ó~nocno wybrzeża [Polychrome Kerarnik in der nerd - peruanischen G o t t f r i e d H o t z: Indiańskie obrazki nmiczne na skórze [Indianische Bilderhautschriften auf einer Wapiti-haut]. \ następne arty- -peru((1i,skicgo KUstenzon~]. jel.ania K. wapiti K r i e g e r: Losy benińskich zbiorów Berlińskiego Muzeum Ludoznawczego [Das Schicksal der Benin - Sammlung des Berliner Museums fUr Vi:ilkerkundr;]. Problemcwe cechy z:,wiera artykuł Gerd K o c h'a: Wlasność na Nowej Kaledonii [Das Eigentum auf Neukaledonien]. Autor w sposób zwięzły charakteryzuje tradycyjne normy lokalnych praw - o sposobie nabywania prawa własności do ziemi, siedliszcza, m:rzędzi pracy, odzieży, ozdó~, amuletów, przedmiotów kultowych itp. Odbywa się to drogą dziedziczenia, poprzez 2.wiązki małżeńskie, drogą darewizn, kupna i sprzedaży. Na podstawie tych stosunków wyrasta dość złożony system tradycyjnych praw o poszanowaniu cudzej własności, o formach wymiany, o sposobie zawiązywania i rozwiązywania małżel1stw, o znakach własności i wreszcie o stosunku do tego, co pozostaje wlasnością wspólną grupy [dom gminny, pola i tereny nieuprawne, gminne terytorium rybołówcze, skarbiec plemienny]. Poszanowanie społecznej własności jest w N, Ka.ledonii wyraźnie mocni.~j rozwinip,te niż w odniesieniu do własności indywidualnej. A. L o m e l: AustraLijskie malowie/la skalne "i paralele ich pozaaHstra[Australische Felsbilder und ihre ausseral:stralischen ParalIelen]. Przewodnią myślą artykułu jest hipoteza, iż niektóre eleme:lty prymit:,'Nnej kultury australijskiej majq bliskie paralele w dawnych i współczc!Uskie �424 425 snych kulturach na pozostałych kontynentach ziemi; z dużym też stopniem prawdopodobieństwa można przyjąć, iż zostały one do Australii zaniesione przez fale kulturcwe o bardzo szerokim światowym zasięgu. Przykładem przekonującym są gecgraficzne zasięgi bumerangu i oszczepowego miotacza. Także niektóre szczegóły skalnych australijskich rysunków wykazują uderzające analogie do takichże paleolitycznych malcwideł w Hiszpanii, w Skandynawii, w płn. Azji i w Afryce. Szczególnie charakterystyczne pod tym względem są malowidła przedstawiające zwierzęta i ludzkie sylwetki z bumerangiem. Kar o l M e i e 1': Nleopllblikowany raport z podróży Engelberta Kaemp[Ein bbher un eri:iffentlicher Reisebericht Engelbert Kaempfers]. E. Kaempfer, sekretarz i lekarz szwedzkiego poselstwa do dworu perskiego, odbywaj podróże po Pers}i w XVII w. W 1684 r. zwiedził sławne ciepłe kąpieliska w Regia Abas. Opis ich przekazał w zapisku, który zachował siĘ dotąd niez:1.any w Brytyjskim Muzeum w Londynie. Recenzje 5-ciu nowych pozycji etnograficznych zamyka XXX tom. B;'l.2ssler - Archiv. fer~'a Tadeusz Wróblewski Wo l f L li c k i n g, Trachtenleben in Deutschland, I Schaumburg-Lippe. Einflihrung von Martha Bringemeier, Institut fUr Deutsche Volskunde an der Deutschen Akademie der Wissenschaften zu Berlin. Akademie- Verlag - Berlin 1358. Strcn 99, w tym tekstu 21, - reszta ilustracje. Reprodukcji fotograficznych bi<.1ło-czarnych 81, barwnych 5. 1 sZlkic-mapa. Form'Olt książki N. Tekst pracy składa się z następujących rozdziałów: z wstępu, omawia.iąceg:J ogólnie ubiór i jego historyczne przemiany, z rozdziału przedstawiającego ubiór uroczysty (AbendmahlsklE'idung) oraz dalszych rozdziałów zatytułowanych: ubiór żałobny, niedzielny, codzienny, nadzwyczajne dodatki (obrzędowe) oraz zawód hafciarek i rozdziału zatytułowanego: historia ubioru z okolic Schaumburg. Drugą część pracy stanowi materiał ilustracyjny, który jest wspaniały, ułożony w odmiennej kolejności niż tekst. Zespół pięknych ilustracyj otwieraj ą reprodukcje związane z ubiorem roboczym (16). Drugi zespół to ilustracje stanowiące reprodukcje fotografii związanych z ubiorami urcczystymi i żałobnymi (20). Trzeci zespół to fotogramy ilustrujące ubiory niedzielne i świąteczne (31). Czwarty zespół jest zatytułowany: wesele i chrzest (12). - ostatni zaś - ozdoby. Składa się on z 7. ilustracji. Puza tym praca posiada spis ilustracji i wykaz literatury. W pracy opisane i zilustrcwane są wyłącznie ubiory kobiece: przed wojną w lat<lch trzydziestych nosilo je jeszcze kilka tysi~cy o~ób. !\lęs;.;:i ubiór ludcwy zanikł już przed pienvszą wojną ś\\'iatcwą i z lej też prz\'czyny nie jest uwzględnion:-' w pracy. Autorka tekstu ::vi a I' t h a B I' i n g e m e i e I' wyprowadza szereg elementów opisywanego ubioru z mody panującej w XVI w. na terenie Niederlandów i Hiszpanii. Według niej wpływy te również zachowały się międ~y innymi w ubiorach łużyckich i pyrzyckich na Pomorzu Zachodnim. Ubiór z okolic Schaumburg-Lippe nad Wezerą w charakterze swym jest odmienny od innych ubiorów i posiada wiele cech uważanych przez nas za typowo niemieckie; przy bliższej analizie okazuje się że posiada cechy strojów z o\::szarćw pozaniemieckich. Ciekawym dla polskiego czytelnika jest występowanie jeszcze na początku XX w. w ubiorach męskich białych, lnianych, czerwono pcdszewkowanych długich okryć wierzchnich i kamizelek zapinanych wysoko pod szyją. Ubiór jest bogato zdobiony i haftowany. Za słuszne należy uważać sformułowanie M. Bringemeier, że haft biały należy uznać za starszy niż kolorowy. ponieważ występuje on w ubiorach sakralnych. Po przeczytaniu i przejrzeniu tej pod względem graficznym pięknie wydanej pracy wiele spraw dla polskiego czytelnika wydaje się być zastanawiającymi. Przede wszystkim nasuwa się pytanie dlaczego pracę tę wydała Niemiecka Akademia w Berlinie a nie jakieś towarzystwo fotograficzne, lub reklamowana na ostatniej stronie firma fotograficzna. Treści zwią~anych przecież z istotą odzieży, takich jak analiza surowca, czy analiza kroju całości i poszczególnych części ubioru oraz z tym związanych rysunków, praca nie posiada wcale. Opisane części ubioru są potraktowane po malarsku i poza dwoma, trzema wypadkami nie są wogóle związane z materiałem ilustracyjnym, który stanowi całość dla siebie. O,;ólny szkic mapy bez zaznac7enia szerokości i długości geograficznej, jak i brak podziałki, na t~e mnóstwa dokładnych map niemieckich 1'0'1:rzuconych w wyniku ostatnirj wojny po całej Europie wydaje się zjawiskiem nie zrozumiałym. Ustawienie zaś tekstu na drugim planie i to prawie w niewidocznej postaci, a fotografii na pierwszym miejseu bud:::i w czytelniku zadumę nad sposobem wartościowania pracy. Odkładając książkę czytelnik zastanawia się, co autorzy i wydawnictwo chcieli pokazać: wysoką technikę druku książki czy też naukowy opis ubioru ludcwego. Praca jest wspaniałym przykładem panowania wysoki.!j i efektownej technil<i nad intelektem, co dla wvdawnichva Niemieckiej Akacemii Nauk i Instytutu fur Deutsche Volksk~lnd:: nie jest chyba zamierzon:vm i gJćwÓI:,-m celf'm poc7.\·nań naukO'.vych. Adam Glapa ATLAS DER DEUTSCI-IEN VOLKSKUNDE. Neue Folge. Red. Matthias Zer;cler.· :-'Tarbul'g, 1933 -- 12 map. 1959 - tekst s. 232. \Vydacy w NRF zeszyt. rdę~iec~-~iego at~asu etr:cgr3ficz:leg:1 jest kon.tynuacją Atlas der Deuts('hen Volkskunde wydawanego \\. latach 1937-1490 1 trz:,m,l się nao.gÓJ z8Jożeń metcdyc,~n\'ch formy poprzednich sześciu �r 426 zeszytów. Zawiera on 12 kart, na któryc:h przedstawiono zagadnienLl: pracy kobiet w rolnictwie (7 map na 4 kartach), zwyczajrjw weselnych, zw!aszcza związanych z osobą swata (7 map na 4 kartach) i zag~dniQnla związane z ludowym kultem różnych świętych (7 map na 4 kartach). lVIap~~ pcdkJaccwa z wyjątkiem drobnych kcrektur nie uległa zasadniczym zmianom. Utrzymano skalę map l : 2 000 000 i l : 4 000 OCO, a oprócz tego wprowadzono w tekstach objaśniających wycinki map oraz mapki l: 8 000 000. Utrzymanie powszechnie aprobowanej techniki punktowej tGilde i w tych ostatnich nie wydaje się korzystne ze względu na mają precyzję lokalizacji punktów. Polskiego czytelnika dziwi utrzymanie na mapach granic państwowych z 1937 r., a nawet zaznaczenie granic z 1914 r.! ' .. Tako materiał do map posłużyły dane zebrane w drodze ankiety jeszcze w latach 1929-1935. W opracowywaniu zagadnień wykroczono w miarę posiadania materiał6w poza granice państwowe i to w jeszcze większym stopniu, niż w poprzednich zeszytach. W nowym zeszycie położono większy niż w poprzednich nacisk na przedstawienie nasilenia żywotności w występowaniu zjawisk. Specjalnymi sygnaturami wyróżniono stwierdzenie, że dane zjawisko występuje, ale nie jest powszechne, albo że występowało "dawniej", względnie "obok innych" w przeciwstawieniu do występowania wyłącznego; na innej mapie odróżniono, że dana nazwa jest już tylko zwyczajowym zwrotem, w przeciwieństwie do stwierdzenia, że określa ona konkretny przedmiot. Zachowano jednak dawną praktykę niewprowadzania sygnatur negatywnych, oznaczających, że dane zjawisko nie występuje. Sygnatury mieszane umieszczono po przecinku, lub ze strzałką, wskazującą do którego pola się odnoszą: konsekwentne trzymanie się jednego tylko z tych sposobów wydaje się szczęśliwsze. Obszerny tom tekstowy zawiera na wstępie historię prac altasowych w NRF po wojnie, założenia metodyczne i wyjaśnienia techniczne. Następnie podano całość kwestionariusza. (poszczególne pytania ltwestionariusza umieszczono także na mapach), a wreszcie teksty do poszczególnych zespołów tematyc:znych map, uzupełnione obszerną bibliografią. W te!<stach tych zwracają uwagę szczegółowe zestawienia statystyczne danych, ujęte w procentach ogólnej liczby odpowiedzi, a więc pozwalające na pev.;ne zorientcwanie się w ilości odpowiedzi, które nie przyniosły pozytywnych da~1ych do zagadnienia. Zestawienia te podano w odniesieniu rlo poszczególnych areałów mapy, zmniejszając w ten s;x,sób błąd wynikający z nierćwncmiernego rozsiewu punktów na mapach. W te:-I:stach umieszczone też zostały wycinki map, przedstawiające dane z Sidmiogrod u i Besarabii. l T~kze i. system loknlizacji wycinku mapy Sląska. Oba te od poważnej atmosfery cIziela. przestrzennej punktó\v fakty odbiegają swym objasniono na manifestacyjnym przykładowym charakterem 427 Tak \vię<: nowy zeszyt ., wiele cd poprzednich z ficznej. Nie odbiega on od s:'stematyki zagadnień, i polemicznego omówienia. :liemieckiego atlasu etnograficznego nie odbię';Cl punktu widzenia metodyki kartografii etnogranich także i w podejściu do problemów doboru alE' to wymagałoby już osobnego. obszernego Krzysztof Ku:a.~niewski ATLAS OVER SVENSK FOLKKULTUR l. l\lateriell och social kultur. red. Sigurd Erixon. Uddevalla 1957, s. 62, map XXIV, 44, rys. Forma w:,dawnicza Atlasu Etnograficznego Szwedzkiego różni się od innych wydawnictw tego typu tym, że mapy i tekst połączone zostały w jedną całość: w postaci jednego zeszytu. Z jednej strony Z\viębza to przejrzystość wydawnictwa, co można zwłaszcza powiedzieć o dobrze ilustrowanych rysunkami i dodatkowymi mapkami tekstach. z drugiej jednak uniemożliwia porćwnywanie poszczególnych map ze .sobą. Zeszyt zaopatrzono obszernym wstępem, w kt.órym omówiono historię prac nad atlasem, założenia metodyczne oraz przedstawiono szkic historycznych uwarunkowań kultury ludowej Szwecji i niektórych państw ościennych. Wydaje się ko:rz~'stnym uwzględnienie zwłaszcza ostatniego z tych elerr..entów to jest przedstawienie w zarysie stanu wiedzy historycznej. Stanowić ona będzie cenną podbudowę w pracy nad regionalizacją kulturową Szwecji i nad wyodrębnieniem jej specyfiki kulturowej. Praca taka stanowić będzie zapewne podsumowanie atlasu. Na mapach przedstawiono metodą punktową zasięgi występowania j formy narzędzi, służących do uprawy roli oraz sprzętu i przeróbki zbóż (brony, radła, sierpy, kosy, grabie, cepy, stępy), niektóre zagadnienia gospodarki mleczywem, zasięgi form chlebów, wypiekanych przez chłopów, gatunków mąki, tradycji używania walów <lo zaprzęgu, form jarzem, form naczyń na ziarno siewr.e, występowanie zwyczaju siewu zbóż przez kobiety, występcwanie różnych ferm wyrobów plecionych, narzędzi do obróbki lnu. wiele zagadnień z zakresu ludowego budownictwa drewnianego (eiEmenty konstrukcji ścian i dachu oraz rozplar:owania domów mieszkalnych i innych budynków, formy spichrzy. formy i funkcje strychów i wyżek, formy i usytuowanie palenisk do gotowania, piecćw piekarskich i ogrze\valnych); dalsze mapy przedstawiają występowanie zwyczaju trzymania zwierząt hodowlanych w domu mieszkalnym, występowanie trójnogów do gotowania na otwartym ognisku i świeczników na łuczvwo formy krzeseł, sabotów drr. wnianych, naczyń drewnianych, zagadnieni~ wieku i stanowiska pasterzy. zasiE;gi form zaml,6w u drzwi i rozpowszec11Ilienia \\'\Tobów slawniejsz;. ch ślusarzy. Wśród innych z:lalazły się też map." przedstawiające rozmieszczenie centrów targewych. sezonowych miejsc połowów ryb oraz niektóre zagadnieni<\ ~ dzicdzi:lY osadnictwa I I '1 ; ~ �429 428 (rozmieszczenie miast kościelnych. osadnictwa fii:skieg~). Jak widać z tego wykazu opraccwanych zagadniei1 kultura spoleczna jest tu reprezentowana mniej licznie, niż mcżnaby to wnioskcwać z tytułu zeszytu. Tym niemniej mapy dotyczące zwyczajów o charakterze społecznym (np. siewu zbóż p;:-zez kobiety lub struktury społecznej w zawodzie pasterskim) przedstawiają się bardzo interesująco. Jako zasadniczą rr.apę podkładową przyjęto mapę w skali 1: 4000000 z naniesioną sieciC', wodną i granicami podziału administraCYjnego oraz linią, która stancwi zapE:\vne granicę wyższych obszarów górzystych. Dzięki dobrej technice graficznej mapa mimo to nie wygląda na przeładowaną szczegółami. Oprócz XXIV większych map, obejmujących obszar całego kraju, a w miarę rosiadanych materiałcw wykraczających często w przcdstawieniu zagadnienia poza jego granice, atlas zawiera także 44 mapki ilustrujące teksty objaśniające. Mapki te mają mniejszą skalę. lub stanowią wycinki dużej mapy. W porównaniu z hnymi pracami z zakresu kartografii etnograficzne] posługiwanie się szwedzkim atlasem etnograficznym utrudniają: brak dokładnego systemu lokalizacji i identyfikacji przestrzennej miejsc:)wości z których uzyskano dane i brak wykazu tych miejscowości. Mieszane sygnatury rozwiązano przy pomocy ,trzałek. które wskazują z której miejscowości dane pochodzą· Autorzy map nie poszli w kierunku konstruowania kartogramów Sy:1tetycznych, zestawiających .szereg zasięgów pokrewnych zjawisk. Z związku z tym, wobec unieruchomienia map i braku oleató\v, obserwowanie dynamiki tych zjawisk przez porównywanie map jest utrudnione. Większoś-.:i map brak ujęć chronologicznych, czy ilościowych. Mimo to atlas może być przykładem tego, do jak interesujących rezultatów można dojść drogą subtełnej analizy 'wytworćw kultury ludowej od strony formalno-strukturalnej i funkcjonalnej. Wobec bogactwa przedstawionych zjawisk i ciekawej systematyl<i dziwi tylko skąpe uwzględnienie nazewnictwa. Krzysztof Sigurd lnternaiiona/, Erixon. dictionary Ake of Hultkranz l'egionul european Laurits anthropology Kwaśniewski Bodker: and folklore. Odb. "Laos", t. III, 1955, Kopenhaga. Ideę i pierwszy schemat międzynarodoweg.} sło\\'nika europejskiej etnologii i folkloru wysi.1l1ął już w 1940 r. prof. Arnold van Genneo. Na międzynarodowym Kongresie Etnologicznym w Sztokholmie w 1951 r. Na Konferencji Etnologów i Folklon'stów w Odense w Danii oraz na Wicde:':skim Kcngres:e Antrop0lcgćw i Etnologów w 1952 r. program ten został szczegółewo przedyskutowany. Po kilku dalsz~'ch kor.ferencjach, które odb,vł~,- się już w zespołach 5zczuplej:,zych. uformt'\\'ał siE; prowizorycz ly 1 Komitet Redakcyjny słownika z redaktorem Ake Hultkrantzem i trzyosobowym komitetem redakcyjnym (Sigurd Erixon, Nils Lid i Kustaa Vilkuna). Projekt komitetu redakcyjnego został zatwierdzony przez Kongres Antropologów i Etnologów w Namur w 1953 r. Kongres ten zaaprobował także ogólne propozycje co do podstawowego kierunku słownika, jego formy i ogólnych ram. Przyjęto, że hasła będą podane w czterech językach: w angielskim, niemieckim, francuskim i w jednym z języków skandynawskich (szwedzkim, norweskim lub duńskim), Przewiduje się, że w niektórych przypadkach będzie uwzględniona terminologia hiszpai1ska i słowiai1ska. Finansową bazą słownika będą jak dotąd dotacje Unes-:o. Główne działy słewnika mają obejmować: (l) Ogólną terminologię o podstawowym znaczeniu dla etnologii i folklorystyki; (2) Kulturę społecz:lą - w sensie etnograficznym; (3) Terytorialną kulturę i społeczną organizację; (4) Kulturę umysłową z wierzeniami ludowymi i literaturą ludową; (5) Kulturę materialną; (6) Sztukę lud<Jwą. Objętość słownika winna wynosić w jednym tomie ok. 1000 stron. Według drugiej alternatywy byłoby to wielotomowe dzieło, wydawane w ciągu kilku lat kolejnymi działami. Celem sł<Jwnika jest wyjaśnienie znaczenia terminów etnologicznych i folklorystycznych i zdefiniowanie zawartości poszczególnych idei lub koncepcji etnologicznych, ustalenie ich znaczenia i zasięgu. Hasła słownika będą zatem dwojakiej kategorii: Ogólne idee europejskiej etnologii i folkloru. Ważnym jest, zdaniem Komitetu Redakcyjnego, aby słownik reprezentował wartość podręcznikową tak, by zarówno europejskim specjalistem jak i pozaeuropejskim etn<Jlogom, a także niespecjalistom dostarczał ujęć poglądowych na zagadnienia etnologii i folklorystyki europejskiej. Przewiduje się, że słownik powinien doprowadzić do generalnej dyskusji nad niektórymi terminami i koncepcjami kulturowymi. Autorzy liczą się z trudnościami, jakie .powstaną przy próbach określenia ścisłych linii granicznych dzielących zakres etnologii od dyscyplin z którymi ona sąsiaduje jak: .socjologii, .socjopsychologii, religioznawstwa, historii sztuki, archeologii, geografii kulturowej i in. Etnologia znalazła się bowiem ~ kluczowej pozycji w stosunku do wielu z tych dyscyplin co sprawia, ze niemało materiałów znalazło się w kręgu zainteresGwai1 etnologicznych. . Nie zostało dotąd zadecydowane ostatecznie, czy słownik zawierać będZIe układ alfabetyczny, czy też układ rzeczowy działowy. Oba układy znajdują równouprawnienie we współczesnych encyklopediach. Oba też ~ają swoje ujemne .strony. Układ rzeczowy może bowiem być uzupełmony alfabetycznym indeksem niezależnym od działów. Są wysuwane propozycje, aby słownik zawierał następujące działy: (a) Ogólne założenia etnologii; szkoły i metody. (b) Grupy etniczne, środowisko przyrodnicl.e. strefy kulturewe, zjawiska dyfuzji. (c) Osadnictwo, organizacja społeczna. (d) Gospodarka i technologia. (e) Rachuba czasu i cykl roczny. (f) Wie- �431 430 rzenia ludowe i zWyczajEc. (g) Literatura ludowa. (h) Sztuka ludo\~a: (i) Kultura fizyczna, taniec, wypoczynek, zabaw:'. (j) Biograficzny d.zla! czc~ow'ych etncgrafów i folklory,tów. (k) PrzYPIsy. (l) Indeks termInOlogiczny. . . .... . d" Encvklopedyczno-słownikowe ujmowanIe koncepCjI l teorn wz"lęaDlc załoźei; znajdujących zastosowanie we współczesnych !cierunkach euro~ . k" t 010"1'1' może bvc dwoJ'akk' zmierzające do historycznej sekwcnpeJs ICJ e n "" '. , . ., cji i "eograficznego ujęcia rozwoju danego zjawIska czyll do ~nterpretacJi historycznej; albo też dążące do rozumowego interpr~to,,:ania IStOty koncepcji, jej właściwego wymiaru i stosunku do innych zJawIsk. Re~aktorzy słownika sądzą, że to drugie, funkcjonalne ujęcie haseł słowmkoWYCh będzie słuszniejsze. Ten też kierunek przebija w hasłach r:ultkrantza. Warto w tym momencie zwrócić uwagę na pewną sprawę, ktora wprawdzie w etnografii polskiej nie wywołuje szerszych dyskusji, ale na gruncie amerykańskim jest przyczyną osobliwej wojny. Również w kilk~ kr~jach europejskich toczą się obecnie dyskusje na temat rozgranIczenIa folkloru od etnologii, które to dyscypliny przez sporą liczbę ,e,uropeJsk~cl.l badaczy są poprostu traktowane jako tożsame. Ta niezgodnos.c. stanowIsk w tej sprawie jest i będzie przez dłuższy czas poważną tr~dnosclą. ~pra\~a wielu etnologicznych definicji a podstawowym znaczenIU natrafI tak ze na niemniejsze trudności. Jeżeli w amerykańskim słowniku folklorystycznym Standard Dictionary of Folklore (1949) dla określenia s~ov:a Folkl~r przytoczono nie mniej niż 25 definicji, to sprawa w eurOpejSkICh pub!!kacjach nie wygląda wcale lepiej. Prace nad słownikiem weszły na drogę konkretnej realizacji już w 1955 r. Przewiduje się, że prace potrwają conajmniej 6 lat. Do redakcyjnego komitetu (doradczego) mieli, według uchwały Kongre,u w ~amur, wejść przedstawiciele poszczególnych regionalnych kultu~ w Eur.opIe. Kto reprezentuje obszar kulturowy Słowian, kto Polskę? Nalezałoby SIę sprawą tą zainterescwać. Jak dotąd projektys.łownika s.ą rac~ej niekompletne. To co autorzy przedstawili w recenzowanym szkiCU. nIe wykracza poz~ ra:ny wstępnych koncepcji. Spodziewa(~ się należy, że do chwili obecnej robcczy schemat, scharakteryzowany tu na podstawie publikacji z 1955 :-., został ~ypełniony szczegółami. Nie do pomyślenia jest sytuacja, a~y pr~blemat\'ka słowiańska nie była w nim reprezentowana proporcJonal:11€ do rze~zvwistego wymiaru Słowiańszczyzn~' w Europie. Specyficzny nato-o miast st~sunek poJskiej kultury ludowej do kultur skandynawskich i germańskich upoważnia do szczególnego zainteresowania się sprawą sbwnII~a i zapEwnienia polskiej etnografii odpowiedniego udziału w naświetlenlU zagadnieJi związanych ze Słowialiszczyzną zachodnią· T. W. CURRENT ANTHROPOLOGY Ukazał się pierwszy zeszyt międzynarodcwego czasopisma CURRENT ANTHROPOLOGY, A WORLD .JOURNAL OF THE SCIENCES OF MAN (Antropologia współczesna, Światowy organ poświęcony naukom o człowieku). Pismo jest dwumiesięcznikiem, wydawanym w języku angielskim i ukazującym się w Chicago. Finansuje je Wenner Gren Foundation, redaktorem zaś pisma oraz organizatorem całego ruchu jest prof. uniwersytetu chicagcwskiego a równocześnie prezes American Anthropological Association, dr. Sol Tax. Pismo stawia sobie śmiałe zamierzenia, buduje platformę współpracy międzynarodowej w zakresie tej ważnej dziedziny badali nad człowiekiem. Na okładce pisma umieszczono symboliczną winietę przedstawiającą glob ziemski, który opasują następujące nauki: antropologia społeczna, etnologia, etnografia, folkłor, antropologia fizyczna, archeologia, prehistoria i językoznawstwo. Podstawą syntetyzującą w obrębie tego szerokiego wachlarza zainterescwań nad q:łowiekiem jest humanistycznie pojęta antropolc·gia społeczna, więc etnologia tak jak się ją rozumie w krajach anglosaskich. Warto przypomnieć, że prof. T a x a gościliśmy w Polsce w ubiegłym roku. Podczas swych światowych podróży, w trakcie których objeżdżał różne centra naukowe i organizował międzynaI'odową współpracę w dziedzinie antropologii, zatrzymał się w Warszawie w dn. 17-18 czerwca 1959 r. Na konferencji 7-wołanej przez Instytut Historii Kultury Materialnej PAN dzielił się z zebranymi swymi planami i zamierzeniami zorgani~ zowania współpracy międzynarodowej wśród badaczy w zakresie poszczególnych dyscyplin zajmujących się człowiekiem. Współpraca proponcwana przez prof. Sol Taxa ma się opierać na sieci korespondentów (tzw. associates) w poszczególnych krajach i to nie tylko antropologów społecznych, ale także badaczy z zakresu dziedzin pokrewnych, gdyż regulamin nie stawia żadnych rygorystycznych ograniczeń. Współdziałanie koresponde'ltów z redakcją mieszczącą się w Chicago, ma polegać na dostarczaniu i opiniowaniu artykułów, nndsyłaniu materiałów informacyjnych, bibliDgraficznych komunikatów z badań terencwych itp. Inną formą współpra~y ma być porozumiewanie się za pcśrednictwem centralnego ośrodka dyspozycyjnego badaczy w poszczególnych krajach w zakresie ich specjalności i opracowywanych zagadnień, wymiana '::;oświadczeń, udzielanie sobie in formacji. konsultacje czy inne formy kontaktów. CURRENT ANTHROPOLOGY ma zapewnione zaplecze finansowe ze strony wspomnianej już Wenner Gren Fundation na okres lat pięciu. Warto dodać, że Fundacja powyższa ma w swym dorobku naukowym szereg bardzo poważnych publikacji, takich jak: .,Anthropology To-dav" M i .1 �433 432 pod red. A. L. Kroebera (1952, 2. wyd. 1957); "An Appraisal of A.n~hropology To-day" (1952); "The Yearbook of Anthropology" .(1956), CZęSClO~O przedrukowany w "Current Anthropology". (~95.5). ~e. zbIOrowe sympozJa, zawierające studia najwybitniejszych specJahstow ~wlat~, przynosz~ .bar~ dzo cenne podsumowania naszej wiedzy antropologlczneJ, u.względmaJąceJ yzarówno podłoże biologiczne człowieka jak też i kulturę· Pozytecznym dawnictwem jest również "International .Directory . of Anthr?pol~glc.al Institutions" (1953), zawierający wykaz umwersyteckich zakładowo l, ~atedr, muzeów, etnograficznych instytutów naukowych itp. w skali SWla- Pismo stanowi nowy i ciekawy eksperyment współpracy międzynarodcwej na tym ważnym odcinku nauk o człowieku. Cenna to i pożyteczna inicjatywa, która winna spotkać się z gorącym poparciem nie tylko w kolach akademickich ale także wśród wszystkich zainteresowanych na terenie naszego kraju. towej. . Numer pierwszy CURRENT ANTHROPOLOGY (styczeń 1960) hczy 80 stron dużego formatu i przynosi następujące rozprawy naukowe i art~kuły sprawozdawcze: D. H. H y m e s z uniwersyte:u Ha:vard omaw:a obszernie dotychczasowe osiągnięcia leksykostatystykl, a Wlę~~toso~ame metod statystycznych dla wykrywania historycznych pokrewlenstw Jęz~kowych; W. L a B ar r e z Uniwersytetu Duke zajmuje się etnog.ra!lą peyotu zbierając skrzętnie wszystko to, co dotychczas odkryto i napls~no na te~at tego narkotyku stosowanego przez niektóre szczepy Indlan amerykańskich; G. G. G i b s o n ze Smithsonian Institution zap~czątko~ wuje zapowiedziany cykl studiów nad bibliografiami etn?graf,lC~nyml, rozpoczynając od amerykanistyki (następne studium ma bye pOswlęcone bibliografii afrykanistycznej) .. W dziale informacyjnym (News, Needs and Opportun~ties) pew~eg~ rodzaju sensacją t::J.'.lkową jest komunikat L. S. B. Leakeyego z Nalrobl o odkryciu na terenie Tanganyiki we Wschodniej Afr~ce. czasz~i Ausiralopithicina w zespole narzędzi kamiennych oraz skamlelm (zwlerząt, gadów i ptaków), stanowiących pożywienie tego hominida. Czas~c.e. n~dano nazwę Zinjanthropus boisei. Numer zamyka kronika, wiadomoscl l mf~rmacje, m. in. dane o kongresach antropologicznych, apele, kwerendy ltp. Aleutian v: oraz bogaty dział korespondencji. . . . Ponadto redakcja dzieli się z czytelnikami swymi planamI l zamlerzeniami na przyszłość zarówno w dziedzinie' naukcwej, jak też i techniczno-organizacyjnej, usprawnienia dystrybucji i ko1~ort~żu pisma ~tp., zwraca się z apelem o zgłaszanie wszelkich pomysłow l dezyderatow w tym zakresie. Y Należy zaznaczyć, że prenumeratę CURRENT ANTHROPOLOG . można opłacać w walucie krajowej. Wynoslana roczme. (6 zeszy t'ow ) 12-:>-7ł przy czym przewidziana jest zniżka dla młodych pracowników nauko~ wych, studentów starszych lat etc. (zł 50). Członkowie koresponden~1 (a s s o c i a t e s) opłacają jedynie 115 prenumeraty, to jest 25 zł. Zgłoszem.~ na prenumeratę oraz wpłaty dokonywać można za. pośre~n~ctw~m reda~('Jl "Ludu", lub bezpośrednio na adres: AndrzeJ Wahgorskl. KrakoW, Czysta 21 m. 1. Andrzej Waligórski T h e o d o reP. B a n k: Botanical and ethnobotanical Studies in the Papers of the Michigan Academy of Science, Arts and Letters, vol. XXXVIII, 1953, s. 415-431. .Jest to część relacji na temat stanu zdrowotnego oraz wiedzy leczniczej ludncści Aleutów. Autor opisuje znaczne zniszczenia chorobowe, jakim uległa eskimoska ludność Aleutćw z części półwyspu Alaska. Liczba tej ludncści, którą jesżcze przed 1741 r. szacowano na ok. 25000, spadła pod koniec XIX w. do 1860, a obecnie do 1200 osób. Szerząca się grużlica, syfilis i cgólne obniżenie sprawności fizycznych - oto skutki zetknięcia się tamtejszych Eskimosów z Europejczykami. Poza chorobami zakażnymi przyczynę degeneracji widzi autor w zmianach jakie zaszły w trybie odżywiania się, życia ccdziennego i tradycyjnej obyczajcwości autochtonów. Rozdział następny jest pcświęcony ludowemu lecznictwu na Aleutach. Zawiera on sporo interesujących wiadomcści a sposobach leczenia ran i chorób. Znajomcść anatomii ciała ludzkiego dawnych Eskimosów była pod wielu względami zdumiewająca. Praktykowano tam mumifikację ciał; w przypadku zachorowań, główną obronę stancwił ścisły post. Rany przemywano oliwą albo zwierzĘcym tłuszczem, a zasypywano proszkiem z zębćw zwierzęcych, po czym ranę nakrywano mysią skórką. Do częstych zabiegów lecznicznych należało puszczanie krwi. Znachorzy biegli byli w chirurgii; operacje i zszywania przeprowadzali posługując się ostrymi nożami, kościanymi igłami i nićmi sporządzanymi ze ścięgien zwierzęcych. Kobiety ciężarne były w okresie trwania ciąży izolcwane. Sprzeczne są opinie na temat higieny codziennej Aleutów. W pamięci starych ludzi zachowały się niektóre nazw y ziół leczniczych, jakie stosowano w różnego rodzaju przypadkach zachcrowań. Wywar z krwawnika Achillea borealis stosowano w przyp~dkach bólu żołądka, gardła i przy zaziębieniu. Rumianek Matricaria matricarioides w postaci wywaru leczył naj rozmaitsze bó~e. Bylicę Artemisa unalask£nsis aleutica jeszcze obEcnie używają w przypadkach schorzeń reumatycznych, bobrek trójlistny, kuklik Geum calthijclium, baldaszkowate Umbellijerae jak np. dzięgiel, barszcz, pasternak, widłak (babimór). kcsaćce, zawi:ec. babka, reni mech bywają nadal używane przy rozmaitych schorzeniach. Bardzo nikłe są wspomnienia o stos::waniu roślin trujących. Z nazw udało się ustalić, że używano do zatruwania ostrzy rybackich i łowieckich Islands, 28 LUd, t. XL VI .1 �434 435 harpunów soku ziela tojadu Aconitum maximum Trucizny tej czasami używano także, aby szkodzić niemiłym bliżnim. W części kor,cowej autor wskazuje na konieczność dokładniejsz2go prze bad ania składników dawnego, tradycyjnego pożywienia aleuckich Eskimosć.w. Uważa on bowiem, że było ono jednym z głównych powodów fizycznej tężyzny, z jakiej niegdyś znana była ludność Aleutów. Nawrót do dawnego pożywienia, trybu życia i obyczajów jest, zdaniem autora, jedyną właściwą drogą do zregenerowania i utrzymania przy życiu tego ludu. Autor jest lekarzem o dużym doświadczeniu w zakresie badań nRd zdrowotnością ludów dalekiej północy. Etnograficzna treść artykułu jest raczej uboga. Dziwić natomiast ;;ię należy, że administracyjne władze USA tak mało wykazały dotąd troski o poprawę zdrowotności i warunków bytowania ludności Aleutów, które przecież wraz z Alaską obecnie należą do najmłodszego ze stanów Ameryki Północnej. T. W. Anna iigenta, Ameryka sprzed XIX w., a zwłaszcza Ameryka Łacińska z jej indiańską ludnością, to ziemia nieznana. * Dlatego też Zakładowi Narodowemu im. Ossolińskich należą się gratulacje za przełamanie tej wielowiekowej "zmowy milczenia" i pierwsze ,\. Polsce wydanie jednego z pomników literatury indiallskiej jakim jest opis upadku ::vIeksyku pióra anonimowego Azteka 2. Wydarzenia te są opisane w licznych kronikach hiszpańskich, ale wartość dzieła Azteka, jak to słusznie podkreśla w komentarzu T. Milewski, polega na czym innym niż opis faktów historycznych. Widzimy tu konkwistę od strony Indian, poznajemy pobudki ich działania często niezrozumiałe dla ówczesnych Hiszpanów, a nawet póżniejszych europejskich historyków. ::vIiędzy innymi, dopiero dzięki relacji Azteka-Anonima .staje się zrozumiałe stanowisko władcy Meksyku Motekasomy, który mimo że rozporządzał dużą i dobrze zorganizowaną armią, zamia'st stawić czoła garstce Hiszpanów, przy pierwszym spotkaniu abdykuje na rzecz Cortesa. Zdobycie Meksyku jest naj nowszą pracą T a d e u s z a M i I e ws k i e g o, poprzedza ją jednak szereg innych publikacji z dziedziny amerykanistyki. Bezpośrednio z nią związany jest artykuł napisany już w trakcie studiów nad dziełem Bernardina de S a h a g li n pL Elementy panteistyczne w religii Azteków:l Autor przeprcwadza tu 'szcze,gółową analizę religii azteckiej, podkreślając podstawową jej koncepcję "ożywionego wszechświata, z którym człowiek związany jest niezmiernie głębokim uczuciem" przy czym "jednostka... jest częścią sił żywotnych" przyrody (s. 22). Przy omawianiu systemu religijnego zwraca uwagę, że porównywać możemy całą cywilizację Azteków, a tymsamym ich religię z XV i XVI w. z kulturą starożytnego Wschodu z II tysiąclecia przed n.e. Równocześnie jednak stwierdza, że 'sztuka Azteków, która jest nieodłączną częścią i wyrazem ich religii, staje się nam bliską dzięki tendencjom w sztuce współczesnej nazwanym "renesansem archeologicznym" a polegającym na naśladowaniu sztuki kultur minionych. T. Milewski okazuje również duże zainteresowanie dla zagadnienia kontaktów kulturowych pomiędzy Starym i Nowym £wiatem 4, które rid Kowalska-Lewicka Zainteresowania (Omówienie ame7'ykanistyczne dorobku Tadeusza w Polsce po 11 wojnie światowej Milewskiego w zakresie amerykanistyki' Wykształcenie humanistyczne w Polsce było i jest nadal w pewnym sensie jednostronne - ogranicza się bcwiem wyłącznie do poznania kultury Starego Swiata, czyli Europy, Azji i Afryki. O tym, że na drugi()j półkuli leży ląd rozmiarami przewyższający wielokrotnie Europę dowiadujemy się tylko z lekcji geografii i przy okazji 'studiowania zagadnień jak najbardziej współczesnych, w związku z rolą Stanów Zjednoczonych. Historia zdobycia tego lądu, która spowodowała jeden z największych przewrotów w dziejach naszej kultury, podawana jest pobieżnie; o tym zaś, że ten odległy kontynent posiadał własną, bogatą przeszłość polityczną i kulturalną nie wiemy prawie nic. p'rzyczyna tego leży w zupełnym pomijaniu tych zagadnień przez szkolny program nauczania i przez większość wydawnictw o charakterze encyklopedycznym, nie mówiąc już o pracach specjalnych. Wystarczy wspomnieć, że w monumentalnym dziele jakim jest Wielka Literatura Powszechna, na 6 tomów zawierających blisko 6 tysięcy stron, obu Amerykom (przed kolumbijskim) poświęcona dosłownie 18 wierszy 1. Nic więc dziwnego, że dla przeciętnego inteI Wielka literatura powszechna, T. II, cz. 2. Warszawa 1927. W tomie tym, przy okazji omawiania literatury hiszpańsko-amerykańskiej, na s. 1119 mamy w 18 wierszach wymienione niektóre szczepy i scharakteryzowaną, zresztą niezupełnie prawdziwie, przedkolumbijską kulturę amerykańską. ~ i " Warlo przypomnieć czytelnikom "Ludu" cenną pozycję Polskiego Tow. Ludoznawczego wydaną w serii "Prace Etnologiczne" t. V. w 1958 r. łącznie z Ossolineum, a mianowicie dzieło R. H. N o c o n I a. Dzieje, kultura i upadek Inków. Str. 37i. Cena 45,- zł. (Przyp. Red.). , A z t e k - A n o n I m, Zdobycie Meksyku. Przetłumaczył i Milewski. Biblioteka Naroliowa, seria II nr 116. Kraków-Wrocław 160 mapy 2. niki opracował TadEusz 1959, ss. XCIX, , M i J e w s k I T a d e u s z, Elementy panteistyczne w religii Azteków. filozoficzne Tow. Nauk. KUL" Lublin. T. 5:1957, z. 3, s. 15-37. • Problem kontaktów Starego I Nowego s k i T o m a s z w art;vkule Hemarqves sur Świata omawia obszernie l'etat des recherches sur "Rocz- M a r s z e wles contactes ,l �437 436 lat pasjonuje amerykanistów językoznawców, etnografów i archeologów, a które dotąd jeszcze nie zostało rozwiązane. Argurr;entów do jego wyświetlenia poszukuje w pracy La comparaison des systemes anthroponymiques azteques et indceuropeens 5. Autor przeprowadza tu analizę podobieństw pomiędzy imbnami sanskryc:"imi używanymi w Indiach i imionami azteckimi używanymi w dolinie Meksyku. Z licznych podobieństw jakie wykrywa wysnuwa wniosek, że albo istniały w9łyv,,·y indyjskie idące przez Pacyfik, które oddziałały na kulturę Meksyku w okresie XIIXVI w., albo też jesteśmy świadkami zadziwiającego paralelizmu w rozwoju obu języków i pojęć religijnych. Wabu wypadkach zagadnienie będzie można rozwiązać dopiero po nagromadzeniu innych argumentów, które aloo zdołają udowodnić transoceaniczne kO:1takty, albo też paralelizm w rozwoju kultur obu światów. Kontaktom pomiędzy Ameryką a Eurazją pCsW1ęcona jest także inna praca T. M i l e w s k i e g o, Comparaiscn des system es phonoLogiques des Langues caucasicnnes et americaines 6. W tym wypadku chodzi o kontak'.:;: z c!asów bardzo odległych, na długo przed powstaniem wysokich cywilizacji środkowo-amerykańskich, kiedy na kontynent amerykański napływały fale migracyjne idące z Azji poprzez cieśninę Beringa. W omawianej pracy Milewski zajmuje się podobieństwami strukturalnymi między niektórymi językami Kaukazu oraz obu Ameryk i dcchodzi do wniosku, że prawdopodobnie, w dalekiej przeszłcści (kilka tys. lat temu) na terenie Centralnej Azji wytworzyła się wielka liga językowa, w obrębie której powstały podobier.stwa pomiędzy językami należącymi do różnych rodzin językowych. Z czasem języki te ro~eszły się jedne zawędrowały na Kaukaz, inne z wielką falą migracyjną przedostały się do obu Ameryk, ale mimo oddalenia czasowego i przestrzennego zachowały podobieństwo nabyte w okresie bliskiegQ współżycia. Na pcgraniczu etnologii i językoznawstwa leżą dwie dalsze prace dotyczące światopoglądu niektórych plemion india0.skich w świetle ich języka 7. Analiza systemów językowych, a szczególnie języka yuchi doprowadza do stwierdzenia że jakko:w:ek światopcgląd społeczeństwa tylko pośrednio odbija się w strukturze gramatycznej jego języka, to jednak entre w les peuples de l'Asie et de l'Amerique "Folia Orientalia" T. II w druku. , M i l e w s k i T a d e u s z, La comparaison precolombienne, publikowanym system~s anthroponymiqueS des tan- et americaines. "Lingua posnaniens:s" T. 5:1955, s. 136-165. ; M i l e w s k i T a d e u s z, The conception of the u:ord in the languages of North. American natives. "Lingua Posnaniensis" T. 3:1:51, S. 248-28: oraz 1\1i l e wS k i T a d e u s z, Swiatopog:ąd kilku pL, mion Inc/ian Pólnocno-amcrykańskiclt w świetle analizy kategorii rodzaju ich języków. "Lud" T. 41:1954, s. 153-182 i Odb. Wroclaw 1955, ss. 30. literaturze amerykanistycznej. A z t e k - A n o n i m, Zdobycie Meksyku. Tłumaczenia i opracowanie Tadeusza Milewskiego. Biblioteka Narodcwa, Seria II, Nr. 116. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław-Kraków 1959. Str. XCIX+160, 2 mapy, 6 ilu str. Polska literatura amerykanistyczna wzbogaciła się o cenną pozycję, starannie przetłumaczoną i opracowaną przez Tadeusza M i l e w s k i e g o z oryginału azteckiego zachowanego w Codex Florentinus. Jest to jeden z najpiękniejszych utworćw literatury pierwotnej Indian amerykańskich, będący tragiczną epopeją nagłego lecz bohaterskiego upadku państwa Azteków. Właściwy tekst "Zdobycia Meksyku" stanowiący treść dwunastej księgi .,Historii Nowej Hiszpanii" Bernardina de S a h a g li n (Historia general de las casas de Nueva Espana) napisany został przez nieznanego autora zwanego przez hiszpańskich wydawców Anonimem z Tlatełolco. Polskie • M i l e w S k i T., Swiatopoglqd kilku plemion ... , M i l e w s k i T a d e u s z, Zarys językoznawstwa Towarzystwo Ludoznawcze. Część II, Lublin-Kraków s. des azteques et indocuropeens. "Onomastica" T. 5:1959, z. 1, S, 119-1~6. G M I l e w s k i T a d e u s z, Comparaison des systemes phonologiques gues caucasiennes możemy odtwcrzyć pEwne jego fragmenty. I tak: "Pogląd na świat odbijający się w systemach rodzajGwych językćw północno-amerykański ch. .. jest światopoglądem hierarchicznym opartym na przeciwieństwie klas wyższych i niższych. Tym różni się on od systemów rodzajowych Starego ~w;ata, \V którym występują przede wszystkim Opozycje klas równorzędnych, a miancwicie opozycje oparte o kryterium kształtCl (języki Negrów afrykańskich i papuaskich) lub o różnicę płci (języki semito-chamickie i indoeuropejskie)" 8. Pierwszym z serii prac amerykanistycznych, a równocześnie najobszerniejszym dziełem T. M i 1 e w s k i e g o jest cwutomowy Zarys językoznaustua ogólnego 9, podstawowa polska praca zarówno dla językoznawcy, jak i dla etnografa intEresującego się migracjami i kontaktami wzajemnymi ludów na obszarze obu Ameryk. Natomiast już czysto językoznawczy charakter mają cztery dalsze prace wymienione w przypisie 13. Tadeusz Milewski, dzięki swym raczej rzadkim wśród językoznawców zainteresowaniom dla całości kultury, jest etnografom wyjątkowo bliski a jego prace stanowią dla nas ciekawą i niezbędną pozycję w polskiej , s. 30. ogólnego. Wydany przez Pol. 148. Rozdział 2, Ameryka, 13-49. oraz w Atlasie mapy 1-17. IQ M i l e w s k i T a d e li s z, La structure de ta phrase dans les Langues indigenes de l'Amerique du Nord. "Lingua Posnaniensis" T. 2:1950, s. 162-207; t e g o ż, Phonological typoLogy of American Indian L.anguages. "Lingua posnaniensis" T. 4:1953, S. 229-276; t e g o ż. Typologla syntaktyczna języków amerykańskich. "Biuletyn polskiego Towarzystwa Językoznawczego" T. 12:1953, S. 1-24; t e g o ż, Odpowiednikt indoeuropejskich Zd(lń zlożonych w językach amerykańskich. "Biuletyn polskiego Towarzystwa Językoznawczego" T. 13:1954. S. 117-146; oraz t e g O ż recenzja z ks'ążkl P. Rivet et G. de Cl'equi-Montfort, Bibliographie des langues aymarii et kicua. Vol. 1. Paris 1951. .,Lud" T. 41:19'54, s. 961-965. ,I �438 tłumaczenie obejmuje czterdzieści jeden rozdziałów, szczegółowo zaopatrzonych w wyczerpujące objaśnienia i przypisy D!:az krótkie wyjaśnienia końcowe, uzupełniające już na podstc.wie źródeł hiszpańskich przerwany wątek epopei. U~wór przedstawia tragiczne dzieje dwóch ostatnich władców Azteków Montekcsomy i Kwawtemoka na tle ogólnego upadku p,;ństW3, spowodowanego najazdem Hiszpanów. W z\vięzly i o;:,iektywn~' s~)osób ancnimowy autcr daje nam plastyczny opis \-valk na tle całokształtu życia i zwyczajów Azteków. Czytelnik z zainterescwaniem śledzi akcje wojskowe, przebieg ceremonii religijnych i poprzebowych, opisy miast i budowli, poznaje użytkowe i zdobnicze wytwcry kultury materialnej Indian i styka się z szeregiem innych dziedzin ich życia codziennego. Specyficzny język i styl utworu, deskonale oJcany w polskim th.:maczeniu, nadaje epopei egzotyczny charakter, umcżliwiający czytelnikowi poznanie kultury i psychiki m:eszkar;ców Meksyku, ieh mentalności i sposobu życia. Ow charak terystyczny spcsób przedstawiania rozgrywających się wypadków, często dla autora jak i dla pozostałych Indian niezrozumiałych, w pełni podkreśla tragizm ludu, który musiał ulec najeźdźcy. Bogactwo wiadomości etncgraficznych nie umniejsza jednak walorów utworu jako cennego źródła historycznego, Większcść dotychczasCJwyeh prac o podboju lVeksyku, udostępnionych polskim czytelnikom, opierała się na relacjach hiszpańskich i sugerowała stancwisko i poglądy zwycięzcy. Tymczasem obecne dzieje zdobycia państwa azteckiego przedstawiają wypadki \vidziane oczami Indianina, który osobiście przeżył tragiczny upadek swegCJ państwa i był świadkiem śmierci obu władców. Utwór daje możliwcść porównania hiszpaf skiej i azteckiej relacji zdobycia Meksyku i gruntownego zbadania sposobu dokonywania podbojów przez hiszparskich konkwistadorów. Obok wartości etnograficznych i historycznych "Zdobycie lVIeksyku" posiada jeszcze jedną zaletę jest przede wszystkim dziełem sztuki i wartościowym tworem literackim wymarłej kultury indiańskiej, obrazującym tragizm ludu skazanego na zagładę. Ow tragizm, wynikajacy z mentalnCJści Azteków i ich ślepej wiary w przeznaczenie zagłady, ;bjawione z woli bogów w przepowiedniach, odczuwa się przez cały czas czytania utworu. Fatalistyczny światopogląd Azteków znalazł tu jak najwierniej swoje odbicie. Dodatk:mi'ą wartość książki stanowi interesujący i obszerny wstęp składający się z dwóch części. Pierwsza z nich jest wprowadzeniem w zagadnienie kultury Azteków. M i lo w s k i podaje tu dzieje doliny okalającej dzisiejsze miasto Meksyk, gdzie badania archeolcgiczne ujawniły dotąd pozostałości czterech odmiennych grup etnicznych i zarazem epok: archaicznej o niezidentyfikcwanej ludności, epoki drugiej pozostającej pod dominującym wpływem plemion Otomi, trzeciej, obejmującej pano- 439 wanie Tolteków i ostatniej - okres panowania Azteków od 1100 r, do chwili przyb:,'cia Hiszpanów w 1519 r. Po krótkim omówieniu kultur poprzedzających przybycie Azteków, autor opisuje powstanie dynastii ~eksykal1skiej i wzrost potęgi Azteków, uwieńczony utworzeniem potężnego systemu politycznego pod panowaniem Montekosomy II (1503-1520). Po szkicu historycznym następuje opis ustroju społecznego Azteków, który opierał się na połączeniu teoretycznej demokracji z faktycznie usta'Ionym ustrojem hierarchicznym, na czele którego stał władca, Opis ustroju ,społecznego uzupełniają wzmianki a hierarchii świeckiej i duchownej, kupcach i rzęmieślnikaeh oraz gespodarce kraju. Szczególną uwagę poświęcono tu opisov,.;i największego miasta azteckiego Meksyku i jego mieszl,ańcom. Odcinek o religii Azteków podaje interesujące szczególy o jej charakterze, powstaniu, podziale i początkowej działalności bogów, utworzeniu ciał niebieskich, zapoczątkowaniu praktyki składania ofiar ludzki~h i a życiu pozagrobowym. Uzupełnia go dokładny opis kalendarza wróżbiarskiego, jego podział na dni, miesiące i lata. Kolejny odcinek o literaturze cmawia hieroglificzne pismo Azteków, ich tradycje literackie, klasyczny język literacki oraz literaturę złotego wieku, obejmującą teksty historyczne, mowy moralno-filozoficzne oraz poezje, które łączyły się ściśle z muzyką i tar.cem, Auter poświ~ca szczególną uwagę poezji, zwłaszcza liryce religijnej, omawia wersyfikację i podaje szereg utworów religijnych, świecldch oraz pieśni lirycznych. Część druga wstępu odnosi się do właściwej epopei azteckiej o upadku Meksyku. Rozpoczyna ją zwięzły opis przebiegu wojny hiszpaósko-azteckiej w czasie od 1519-1521, kiedy to w gruzach legła kultura Azteków. Opisano tu najazd Corteza na lVIeksyk, pierwsze konflikty zbrojne i wreszcie klęskę Indian. Autor analizuje przyczyny klęski Azteków i dochodzi do wniosku, że wynikały one z opóźnienia w rozwoju kultury oraz z samego kierunku jej rozwoju. powodem upadku Meksyku było więc zacofanie w rozwoju techniki wojennej, skrajny partykularyzm miast i plemion, rozbicie etniczne kraju i brak poczucia jedności, zbyt silny rozrost życia religijnego, fatalny wpływ przepowiedni na psychikę ówczesnych Indian i szereg innych zjawisk. Z kolei następuje szczegółowe omówienie powstania utworu o zdobyciu Meksvku. Omówienie obejmuje newą literaturę powstałą w krajach dawnych "kultur środkowoamerykańskich, działalność kronikarza hiszpań-skiego Bernardina de S a h a g li n i wreszcie powstanie "Historii Nowej Hiszpanii", której dwunasta księga, spisana krótko po podboju przez anonimowego Azteka, stanowi - jak już wspomniano - treść zdobycia Meksyku, W dalszym ciągu następują uwagi o samym anonimowym autorze oraz jego środowisku i wreszcie krytyczne omówienia pratekstu azteckiego, jego dzieje, zmiar.y redaktorskie, wstawki, opuszczenia i przeróbki. �441 440 Końcowe uwagi wstępne zaznajamiają nas z budową tragedii, charakterem epopei azteckiej, właściwcścicmi języka azteckiego oraz trudnościami z jakimi zetknął się tll:macz relacji na język polski. W sumie opracowanie Milewskiego należy uznać za cenny przyczyn"k do znajcmości kultur Indian amerykaiJs:~ich. Można mieć pewne zastrzeżenia co do celowcści spolszczenia nazw indiańskich, tu i ówdzie niekompletnych, lecz to jest sprawa dyskusji. Poza tym opracowanie zyskałoby na wartości gdyby uzupełniono je alfabetycznym skorowidzem imion własnych i nazw geograficznych oraz staranniej dobranym i bogatszym materiałem ilustracyjnym. Są to jednak sprawy drugoplanowe, które w żadnym wypadku nie umniejszają wartości pracy. R. H. Nocoń J a n C z e k a n o w s k i: W głqb lasów Aruwimi. Dziennik wyprawy do Afryki Srodkowej, "Prace Etnologiczne" t. VI, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1958 r. s. 461, indeks osobowy, etno-geograficzmy i wyrażeń murzyńskich, l mapka. Opublikowany ostatnio tom wspomnień afrykańskich znakomitego uczonego stanowi "część większej całości jak pisze autor we wstępie obejmującej dziennik kolumny antropologiczno-etnologicznej ekspedycji (lo Afryki Środkowej". Jest to miancwicie druga część "Dziennika"; pozostałe dwa tomy, zatytułowane: Do źródeł Nilu (t. I) i Na rubieżach Sudanu (t. III) - znajdują się w przygotowaniu. Ekspedycja w której uczestniczył Jan Czekanowski, pracownik naukowy berliń,skiego Muzeum Etnograficznego wyruszyła w 1907 r. pod kierownictwem Adolfa Fryderyka Meklemburskiego. Dwuletnia podróż (1907-1909) w międzyrzeczu Nilu i Kongo, na terenach nie zbadanych dotychczas systematycznie pod względem naukowym, przyniosła w rezultacie niezwykle bogaty materiał antropologiczny 1 i etncgraficzny, opublikcwany w pięciotomowym dziele pt.: Forschungen im Nil-Kongo Zwischengebiet (Lipsk 1911-1927) 2. Część etnograficzna "Forschungen" - pracy wy'soko cenionej w światowej literaturze naukowej - zawiera szereg monografii środkowoafrykańskirh formacji etnicznych. Autor charakteryzuje tu stosunki etnicznokulturowe i językowe północnowschodniej części strefy Bantu wraz z Pi- gmejami (Urundi, Ruanda, Toro) oraz pogranicznych terenów wschodniego Sudanu (głównie plemię Azande), w pcwiązaniu ze środowiskiem antropologicznym i geograficznym~. W swym afrykanistycznym dorobku podobnie jak w pólniejszych pracach związanych glównie z badaniami nad praojczyzną Slcwian - reprezentuje autor kierunek historyczny, odcinając się jednak od deterministycznej teorii kręgów kulturowych Ankermanna i Graebnera, a szczególnie w ujęciu W. Schmidta '. Wyżej omówione dzieło Czekanowskiego nie doczekało się dotychczas polskiego wydania i jest u nas prawie nieznane. Tę - tak poważną - lukę w polskiej literaturze afrykanistycznej, rekompensuje w znacznej mierze "Dziennik wyprawy", przynosząc w żywej i sugestywnej formie narracji, całokształt podstawcwej problematyki "Forschungen". Kronika podróżnicza Czekanowskiego zawiera charakterystykę ówczesnej rzeczywistości centralnych obszarów Afryki, ze szczególnym uwzględnieniem zagadnień etnograficzno-językcwych i antropologicznych. Ponadto, obok próby odtworzenia przeszłości kulturowej badanych terenów, wiele uwagi poświęca autor stosunkom społeczno-ekonomicznym kształtującym się pod wpływem europejskiej polityki kolonialnej. Ze względu na brak odpowiednich kwalifikacji wcześniejszych polskich badaczy trudno porównywać omawianą pracę Czekanowskiego z warto§clowymi skądinąd publikacjami pionierów naszej afrykanistyki: Stefana Szolc-Rogozińskiego 5 i Leopolda Janikcwskiego 6. "Dziennik wyprawy" Ponadto afrykanistyczny dorobek C z e k a n o w s k i e g o został opublikowany w następujących pracach: Die anthropologisch-ethnographische Arbeiten der Expedition S. H. des Herzogs Ado!f Friedrich zu Mek!enburg filr den Zeitraum von 1 Juni 1907 bis 1 Altgust 1908, Zeitschrift fOr Ethnologie 41, s. 591-615, Berlin 1909 r.; Badania w międzyTzeczu NUu i Kongo, Rozpr. Wydz. mat.-przyr. P. A. U., ser. B. 50, s. 605-li69, 1910 r.; Zur Anthropologie von ZentTa! Afrika, Bull. Acad. Sc. de Cracovie, ser. B" s. 414-432, 1910 r.; Anthropologische Arbeiten in Zentralafrika, Nord und SOd, s. l-lO, Odb. Berlin 1910 r.; Verwandschaftsbeziehungen der zentra!afrikanischen Pygmaen, Korespondenzblatt der D'eutschen Ges. f. Anthrop., Ethno:og. u. Urg., r. 42, s. 101-109, Braunschweig 1910 r.; Etlrnographie des Nil-Kongo Zwischengebiets, Petermanns Mitteilungen, s. 22-35 + Karte 11 (l: 150000). Gotha 1912 r.; Afryka (w dziele zbiorowym) Człowiek jego rasy i życie, s. 575-742, Trzaska 8vert i Michalski, Warszawa 1939 r. 'Por.: J ó z e f G a j e k. Jan Czekanowski jako etnogTaf, Przegląd Antropologiczny. t. XXI, z. 3, Polskie Towarzystwo Antropologiczne, Wr0c:aw 19:;5 r., s. 10101030 (p;'ac" 7.awiera mi<;dzy innymi podsumowanie wyników badań J. Czekanow- ''''ego Tom antropologiczny "Forschungen", t. IV zawiera wyniki badań na osobnikach żywych; materiały kraniologiczne zostały opublikowane w osobnej pracy pt.: Badania antropologiczne w międzyrzeczu Nilu i Kongo I, Crat'lia Africana, Przegląd antropologiczny 17, s. 34-188. Poznal> 1951. , J a n C z e k a n o w s k i, Forschungcn im Nil-Kongo Zwischellgebiet, Dritter Band, EthnographischAnthropoiogischer A t:as, s. VIlI+ 13-'-139 1911 r.; Erster Band, s. XVI+412+14 1917 r.; Viertel' Band. s. 336 1922 r.; Zweiter Band, s. XVI+714 - 1924 r.; FOnfter Band, s. XIlI+57+167 - 1927 r.; wszystkie tomy opublikowane przez w>'dawnictwo: Klinhardt u. Biermann, Leipzig. , J. l w Afryce). C Z e k a n o w s k i, Kierunek historyczny w naukaclr antropologicznych, Zjazd historyków w Poznaniu, s. 1-7, 1925 r. , S t e f a n S z o l c - R o g O z i ń s k i, Pod równikiem, Kraków 1Ce6: Zeg!uga na kutrze Łucia-Malęorzata W,d'llŻ zachodnich wybrzeży Afryki. Warszawa 1886; Cechy ,,,,.akterystyczne murzyńskiego narzecza Bakwiri, Rozpr. Wydz. Fil. P. A. U., t. 13, '';''"ków 1889 r.; Von Reisen im Kamerun-Gebiete, Petermanns GeOl·g. Mitteilungen. l, XIX 1863 r .. s. IV, 1884 r., Gotha. L e o p o I d J a n i k o w s k i, W dżunglaclr 'Nt:'I:'sz?\\"a 1936 r. Afryki,. Liga Morska i Koionialna, �443 442 góruje niewspółmiernie pozicmem naukowym; odzwierciedla się tu gruntowna znajomosc przedmiotu autora "Forschungen", pozwalająca na wnikliwe ujęcie prob:ematyki etnograficznej. Niemniej trwałą zasługą organizatcrów wy]:rawy do Kamerunu (1883-1085) pozostaną - prócz odkr)'Ć: geograficznych i prac kartograficznych 7 wyniki bacań nad plemionami Kwiri i Kundu w postaci bogatych materiałów rzeczcwych i obserwacyjnych z zakresu etnografii, językoznawstwa i antropologii. Afrykanistyczny dorotek Czekancwskiego został wykorzystany międ£y innymi w syntetycznej pracy H. B a u m a n n a Volker und Kuituren Afrikas, stanowiącej jedną z trzech części zbiorowego dzieła Volk5kunde von Afrika. Formacje etniczno-kulturowe omawiane w t. II "Dziennika" charakteryzuje Baumann w rozdziałach "Die Pigmaen" 9, "Die Nordkongoprowinz" l0, "Das Zwischenseengebiet" 11 oraz w pierwszej części rozdziału "Der Cstsudan" ("Der Si.icostsudan") 12, wymieniając w zestawieniu prac źródłowych C:wa pierwsze tomy "Forschungen". W tekście notujemy (prócz materiału ilustracyjnego zaczerpniętego z "Forschungen") trzykrotne wzmianki Is. 166, 171, 243/ podkreślające znaczenie badań Czekanowskiego nad ludnością ni2."rJicką oraz sudańskc-nilotycką, co szczególnie przyczyniło się do wyjaśnienia struktury antropologiczno-etnicznej - północnowschodniej części Kongo, a także południowowschodnich peryferii Sudanu. Tereny afrykańskiej podróży Czekanowskiego leżą wg. klasyfikacji przyjętej w Volker und Kult11ren Afrikas w częściowym zasięgu sześciu rozległych obszarów kulturowych, a miancwicie kultury staronigryckiej, kultury puszczy pierwotnej, pigmejskiej, łowiecko-stepowej, wschodniochamickiej, rodezyjskiej oraz kultury nowcsudal~skiej (por. mapkę)· Kultura puszczy pierwotnej czyli hylejska stanowi wg. Baumanna półr.ocną formację kultury zachodnioafrykańskiej, otok matriarchalnej kultury bantyjskiej, wymienionej jako grupa południowa. Klasyfikacja t.a cdpcwiada VI przybliżeniu (z wyjątkiem kultury rodezyjskiej i łcwiecko-stepowej pominiętej w tomie II "Dziennika") formacjom kulturowym wyodrębnionym przez Czekancwskiego. Zatem bantyjsko-sudai:ską fcrmację rolniczą typu patriarchalnego można traktować: jako odpowiednik kultury staronigryckiej, zaś analogicznie do kultury puszczy pierwotnej i kultury pigmejskiej wyróżnia Czekanowski bantyjsko: Pierwsza polska wyprawa do Afryki środkowo-zachodniej, z. I, 1936 r., s. 2---4, przedruk z pisma "Morze" (odkrycie jeziora wego oraz źródeł rzeki Rio deI Rey; mapa gór Kameruńskich Rozpraw , H e i sprawozd., l' fi a n B a m a n n, V61kcrkllncle Wydz. Mat.-Fiz. P. A. U. LI fi a n n, R ic h a r d T u von Afrika, • Jw., R. 9, s. 161-1G6. Jw., R. lO. s. 1f.6-18!. II Jw., R. 11. s. 131-189. lO I! JW'I R. 19. częf;ć I, s. 243-252. Essener l' n wal Verlagsanstalt d. Orli Lot, R. XIV, Mbu czyli Słonioop ub!. w t. XlII. D ie d r ic h 1940 r . W e S t e r- ....llL..- FORMACJE KULTUROWE MIEDZYRZECZA NILU i KONGO I UJ/9' H.Baumanna i P Schebll.sty orracował J. Grochobkl Za51~gi kultur afrykańskich 1 ~ - 2 ITIlIIIID - k. hyl~jska na obszorz~ badań J.Czekonow$l<itCJO: <płn. formacjo k. matrlarcnalna Bantu ~ •.•• ~.~ - k. storoni.qrycKa ~ M-M-H - k. mładosudansko. 5 - k.•.•scnodniochamicka. IC-X -x k. ZQchodnioojrykański2jl. <pdn.forma.tja k.zoch.-afr.>. (ZOsleq potudmo •.•o -zochodni). <ZQSl~q I'0ludr'\lO"'O- •.••thodnL). c:::.:;J - 6 ~ - k. rodezYJSko... 6 ••••• - rtn.- w$ch. zasi~g CJrur rllgmejsk lch 'rLgmoLdalnych. 9 0 - wazmejsu 10 ---- 7 <zasl~g roludnlowo-zachcdnl). mlejSCowoSC.etaro"2 - _ qranice k {OWICcko-sterowa. rodróiy I'0lltyczn<z rosiadtoScl J.Czekanowskl~90 kolonialnych. �445 444 nilotycką formację leśną, zaznaczając w jej obrębie specyfikę etniczną Pigmejćw, Dalsze analcgie - to chamicka formacja pasterska między jezierza oraz strefa wpływów suda!"skich (chaty cylindryczne), sięgająca w kierunku południowym (nie licząc małych dalej wysuniętych enklaw sudańskiego plemienia Rumbi) - po środkowy bieg Semliki i dolny bieg Ngore (dopływ Aruwimi), Wzdłuż północno-zachodniej granicy międzyjezierza wytycza Czekancwski, podobnie jak niemiecki uczony (Westafrikanische Kultur), strefę rubieżną zachodnioafrykańskiej prowincji kulturowej (chaty prostokątne), ulegającej silnym wpływom sudańskim; pozostałą część obszaru badań lokalizuje autor w zasięgu kultury wschodnioafrykańskiej (chaty kosznice). "Dziennik wyprawy" uzupełnia pracę Baumanna, przynosząc 'szereg kwestii tam pominiętych, jak charakterystyka strukturyetnospołecznej ukształtowanej pod wpływem arabskim na terenach byłego państwa Zanzibarytów, zagadnienie handlu wymiennego oraz zabiegów leczniczych. Niemiecki uczony natomiast obszerniej uwzględnia tematykę kultu bóstw i totemizmu. Omawiany tom "Dziennika wyprawy do Afryki środkowej" dotyczy podróży z Ruandy przez terytorium królestwa Toro w głąb puszcz dziewiczych dorzecza Aruwimi (!turi, Nepoko). Głównym celem tego drugiego z kolei etapu prac ekspedycji, były badania nad Pigmejami oraz wyjaśnienie stosunkówetniczych na południowych obszarach międzyrzecza Nilu i Kongo. Chodziło tu przede wszystkim o wytyczenie granicy między plemionami sudal~skimi, a spychaną ku południowi ludnością Bantu. W myśl powyższego planu najwięcej uwagi, jeśli chodzi o zagadnienia antropologiczne, poświęca Czekanowski Pigmejom, ze szczególnym uwzględnieniem konsekwencji krzyżowania się karłów afrykańskich z populacją bantyjską. Wyższy wzrost, będący najj.stotniejszą cechą takich mieszańców (większość klanów Twa), charakteryzuje hordy pozostają·~e w stałych kontaktach z plemionami Bantu; natomiast grupy izolowane, jak np. na wyspie Kwidshwi (na jeziorze Kiwu) odznaczają się typową niskorosłością. Wśród ludności Bantu wyróżnia autor typ austroafrykański, lokalizując najwyższe natężenie cech tej formacji na terytorium szczepu Amba. Charakterystyczne znamiona wymienionego typu wiąże Czekanowski z ludnością leśnego obszaru kulturowego, krzyżującą się na terenach peryferycznych z sąsiednimi populacjami (Kondio). Ponadto znajdujemy w "Dzienniku" sporo uwag dotyczących najtypcwszych cech antropologicznych plemion bantyjskich oraz ludności nilotycko-sudańskiego pogranicza. Znacznie szerzej w zestawieniu z problematyką antropologiczną omawia Czekancwski zagadnienia etnograficzne. Przy ustalaniu zróżnicowań etnicznych autor opiera się głównie na specyfice kultur," materialnej, analizując charakterystyczne form~' budownictwa wraz z osadnictwem, sprzętów i ,i domowych, stroju i zabiegów kosmetycznych, broni, narzędzi rolniczych oraz instrumentów muzycznych, Najbcgatszy materiał przyni::>sły badania bantyjskich plemion Kondio, Amba i Bira, pigmoidalnych Twa i Pigmejów oraz plemion nilotycko-sudar\skich Mbuba i Momwu. Zestawicne l~a 27 tablicach liczne rysunki, przedstawiające wytwory poszczególnych plemion, stanowią cenny dokument naukowy. Ograniczony czas postoju w punktach etapowych nie pozwolił Czekanowskiemu na wszechstronniejsze zbadanie zagadnień kultowo-obrzędowych. Obserwacje z tego zakresu dotyczą prawie wyłącznie zabieg-)'''' ma:!icznych i obrzędów z\\;iązanych z kultem zmarłych (Kondio, Amba, Pigmeje). Do wyjaśnienia stosunków etnicznych przyczyniły się w znacznej mierze badania języko\ve, umożliwiające określenie zasięgów poszczególnych narzeczy. W związku z najazdami obcych grup etnicznych wyodrębnia Czekancws·ki dwa przeciwstEwne zjawiska lingwistyczne. Szeroka ekspansja języka kisuaheli za pośrednictwem zanzibarskith Arabów stanowi - mianowicie - przykład narzucenia mowy najeźdźców ludności pedt-itej, w przeciwiefstwie c-o przyjęcia auto·chtonicznych narzeczy bantyjskich przez panującą na obszarze między jezierza warstwę Chamitów oraz !=óźniej przybyłych Ni!otów. Wyżej wspomniane ruchy migracyjne spoWodo\',lały pcwstanie silnych organizacji paristwowych o swoistym ustroju feudalnym, jak pal1stwo Zanzibarytćw w dcrzeczu Kongo ora królestwa Urundi, Ruanda, Karagwe, Nkole i Uganda rządzone przez władcćw chamickich; w królestwie Unyoro oraz w znacznie później utworzonym Toro, panujący szczep chamicki zestał odsunięty od władzy ok. XVI w. przez nilotyckich Szyluków. Wiele uwagi poświęca Czekanowski analizie struktury społeczno-etnicznej byłego państwa arabskiego oraz monarchii chamicko-bantyjskich. Wśród podbitej przez zanzibarskioh Arabów czarnej ludności wyróźnla autor cztery warstwy etno-społeczne. Warstwa najbardziej uprzewilejowana, to tzw. 'VVangwana, czyli wyzwolei:cy ze szczepu Kusu, przynależnego do plemienia lVIanyema, Dalej w hierarchicznym porządku wymienia autor następne grupy, a mianowicie Wangwana, rekrutujących się z pozostałych szczepów lV!'anyema, ludność ze szczepu KL'm'l oraz masy niewolnicze z róźnych plemion. Po rozbitym przez kolonistów europejskich państwie tzw, handlarzy niewolników pozostał (prócz języka) trwały ślad w postaci silnych naleciałcści kultury arabskiej (np. islam, strój). Dotyczy to przede wszystkim wyzwoleńców - Wangwana, niedarmo określanych przez administrację belgijską przymiotnikiem "arabises" (zarabizowani). Spośród monarchii między jezierza najszerzej omawia Czekancwski w II tomie "Dziennika" stosunki etno-spcleczne w królestwie Toro, stanowiącym dawniej część pai;stwa Unyoro. Prócz bantyjskiej ludności rolniczej wyodrębnia tu autor warstwę "szlachecką" chamickich pasterzy �446 447 Hima, rządzonych do najazdu Szyluków przez władców ze szczepu Hinda. Po usunięciu panującego rodu chamickiego, władzę w Unycro objął kbn nilotycki Bito, tworząc na tych terenach najmlcdszą grupę etno-społeczną. Przy ustalaniu pochodzenia młodszych warstw etnicznych w strefie Bantu wykorzystuje Czekanowski miejscowe podania genealogiczne. Na tej podstawie, między innymi, udowadnia nilotyckie pochodzenie królewskiego rodu w Unyoro. Wywiady i obserwacje winięte wśród ludności klany - zdaniem autora zacji społecznej. na całym obszarze badań wykazały, silnie rozpoczucie przynależności rodowej; totemistyczne - stanowiły na tych terenach podstawę organi- \ ~ W celu pełniejszego wyjaśnienia mechanizmu procesów etno-historycznych w Afryce Erodkowej Czekanowski chętnie przytacza europejskie analogie z wczesnego średniowiecza. Por6wnuje mianowicie podboje zanzibarskich Arabów z najazdami Wikingów, zaś organizacje państw międzyjezierza z ustrojem Polski za pierwszych Piastów. W "Dzienniku" znajdujemy opisy terenów o bardzo zróżnicowanej specyfice geograficznej,z czym wiążą się różnorodne formy gospodarki (rolnictwo, pasterstwo, łowiectwo, rybołówstwo). Na tym podłożu rozwinęły się formacje kulturowe o charakterze rolniczo-pasterskim oraz rolniczołowieckim wzajemnie na siebie oddziaływające. Na podkreślenie zasługuje tu ważna rola handlu wymiennego, jako czynnika ożywiającego kontakty ludności z różnych środowisk etno-geograficznych. Wśród najważniejszych obiekt6w transakcji handlowych wymienia Czekanowski sól, bydło (krowy i kozy), narzędzia rolnicze (motyki) oraz produkty leśne (kość słoniowa, skóry, dzika zwierzyna). Pod rządami kolonialnymi pojawily się _ obok tradycyjnych nowe środki płatnicze, jak tkanina bawełniana, tzw. .,merykani" oraz indyj skie rupie. I ~ Sporo obserwacji w II t. "Dziennika" dotyczy zagadnienia transportu (transport wodny, nasobny, konstrukcja mostów). Autor zwraca uwagę na charakterystyczne dla ludności z terenów bezleśnych przenoszenie ładunków na głowie, nIe zaś na barkach, jak to czynią mieszkańcy lasów. Na podstawie badań demograficznych stwierdza Czekanowski znaczne zróżnicowanie stopnia zagęszczenia ludności, pozostające w oczywistym związku ze środcwiskiem geograficznym oraz formami gospodarki. Inne czynniki natomiast (prócz względów geograficznych i tradycji kulturowych) wpływały na kształtowanie się zasadniczych typÓW osadnictwa. Bardziej rozproszone lub zwarte rozplanowanie osiedli wiąże się, zdaniem autora, z poczuciem bezpieczeństwa mieszkańców. Stąd tereny chronio:le przez organizacje państwowe cechuje zabudowa rozproszona, w przeciwieństwie do zwartych, obronnych osad ludności, zdanej w razie napaści na własne sily. Szybkie przekazywanie wiadomości o zbliżającym się wrogu ulatw:"ł krajowcom system sygnalizacji stosowany przez plemiona obszarów leśnych. Bębny używane do tego celu zalicza Czekanowski do typowych elementów kultury zachodnioafrykańskiej. Podróż przez terytoria niemieckiej Ruandy, brytyjskiej Ugandy ora~ belgijskich posiadłości w Kongo umożliwiła porównanie form ekspl,oatacJl trzech państw kolonialnych. Belgijska gcspodarka opierała się, jak stwierdza autor na świadczeniach w naturze i przymusowej pracy, do czego zmuszono 'również dawną warstwę panującą - Wangwana. Anglicy natomiast. a za ich przykładem Niemcy wprowadzili, prócz szarwarków, pieniężny system fiskalny, wykorzystując do celów swej polityki nienaruszoną organizację feudalnych monarchii między jezierza. Polityczne i gospodarczepotrzeby administracji europejskiej spowodowały ukształtowaniesię wśród afrykańskiej ludności nowych grup społeczno-zawodowych. "Dziennik" przynosi interesującą charakterystykę socjologiczną wysłużonych żołnierzy belgijskiej "force publique", tworzących wraz z byłymi pracownikami państwowymi warstwę w pewnym stopniu uprzywilejowa.ną (wolni od podatku); grupy najbardziej ulegające wpływom europejskim, to żołnierze w służbie czynnej oraz ruchliwa, nawpół koczownicza klasa tragarzy. W szczególnie ciężkich warunkach egzystencji znalazła się ludność afrykańska w granicach kolonii belgijskich. Czekanewski szcZiegółowo opisuje okrutną eksploatację tych terenów wyzwolonych spod panowania zanzibarskich handlarzy. Mimo zniesienia handlu ludnością czarną dawny system niewolniczy pozostał w tzw. niezależnym Państwie Kongo bez zasadniczych zmian; jedynie miejsce Arabów i ich czarnych wyzwolel1ców zajęli poddani króla Leopolda II. Choć niewątpliwie terrorystyczne metody stosowane przez Belgów były nawet, jak na stosunki kolonialne, zjawiskiem wyjątkowym, to jednak zawarta w "Dzienniku" ocena angi81skiej, a szczególnie niemieckiej polityki kolonialnej wydaje się nazbyt pobłażliwa. Od czasu wyprawy afrykańskiej autora "Dziennika" minęło pół wieku. W ciągu tego okresu Afryka ulegla znacznym przeobrażeniom społeczno-ekonomicznym. Coraz bardziej wzmagające się ruchy wolnościowe doprowadziły jak wiadomo - do zdobycia niepodległości przez szereg kraj6w do niedawna zależnych. Żeby zdać sobie sprawę z przemian, jakie dzielą Czarny Kontynent widziany oczyma Czekanowskiego od obecnej rzeczywistości, warto skonfrontować "Dziennik Wyprawy" z książką Johna G u n t h e r a Afryka od wewnątrz 13. Praca ta daje wszechstronny i sto~unkowo obiektywn~' pogląd na sytuację społeczno-ekonomiczną i poli" J o h n G u n t h e r, Atryka Porównaj także z korespondencją b od wewnqtrz, Ksiqżka i Wiedza, dr. J. Beffingera, str. 505. Warszawa 1958. �448 tyczną krajów afrykańskich, pośrednie obserwacje autora. 449 w oparciu o bogaty materiał źródłowy i bez- Egzotyczne bezdroża sprzed półwiecza przecinają obecnie linie kolejowe i autostrady; z wiosek leżących przy ważniejszych szlakach _ pcw stały miasta. Jednak, jak wynika z relacji Gunthera, cywilizacja bynajmniej nie wszędzie dotarła. Szczególnie na terytorium bełgijskiego Kongo, gdzie komunikacja kolejcwa obejmuje stosunkowo niewielki obszar kraju, część łudności żyje do dziś dnia zgodnie z odwiecznymi tradycjami (kultura materialna, zabiegi magiczne). Przemysł w krajach zależnych, traktcwanych jako rynki zbytu, rozwija się wyłącznie w tych dziedzinach, gdzie nie zachodzi kolizja z produkcją europejskich metropolii. W dalszym ciągu pozestała, choć w złagodzonej formie, systematyczna eksploatacja posiadłości kolonialnych, przy czym udział Afrykaóczyków w milionowych dochodach jest stosunkowo minimalny. Mimo wyrażnych tendencji ze -streny władz kolonialnych w kierunku hamcwania rozwoju oświaty, coraz liczniejsi potomkcwie krajcwców, z jakimi stykał się Czekanowski, wykorzystują zdobyte wykształcenie w akcji o poprawę warunków byb, zniesienie dyskryminacji rasowej, z wyraźnym celem ostatecznym zdJbycia niezależncści politycznej. Podobnie jak przed 50 laty, zarówno w kontrolowanej przez Anglików Ugandzie (protektorat), jak i w Ruandzie, stancwiącej mandat belgijski - warstwę uprzywilejO'waną stanowi "pasterska szlachta" chamicka, rządzona wraz z rolniczą ludnością Bantu przez rotomków dawnych dynastii królewskich. Stosunki panujące obecnie w Uga.ndzie w porównaniu do większości kolonii afrykańskich nie są zjawiskiem typcwym. Biali mieszkańcy stanowią tu minimalny procent o[ólu ludności, przy czym "z wyjątkiem kilku miniaturowych działek Europejczycy nie posiadają... ziemi" (str. 490). Dlatego też w przeciwiei:stwie do sąsiedniej Kenii (Mao-Mao) nie dostrzega się w tym kraju tak gwałtownych antagonizmów na tle dyskryminacji rasowej i ekonomicznej. Mimo przejściowych zatargów z aktualnie panującym kabaką (królem) stosunki między administracją brytyjską, a miejscową ludncścią układają się bez poważniejszych zadrażniel1. W zesbJ.wieniu z posiadłościami belgijskimi łatwiej w Ugandzie uzyskać wyższe wykształcenie dzięki dzialalncści uniwersytetu w Kampala (Makarere College). Stosunkowo szeroka autonomia wewnętrzna umożliwiłaby, zdaniem Gunthera, zarocząU;cwal'lie cemokratycznych reform, jednakże tradycyjny ustrój feudalny stanowi tu główną przeszkodę. Interesującą charakterystykę belgijskiej polityki kolonialnej daje Gunther w rozdziałach poświęconych posiadłościom kongijskim. Tutaj Belgow;e nie potrzebują się liczyć z kontrolą OI\Z, jak w Ruandzie-Urundi (terytcrit:m pcwiernicze). gdzie swobody 0bywa:els\';ie są w pewnym stopniu respektowane. W Kongo, w porównaniu do innych afrykańskich kolonii, ludność żyje \vprawJzie w lepszych warunkach materialnych, większa ilość krajowców uczęszcza do szkół podstawowych, jednak zarówno czarni, jak i biali mieszkańcy nie korzystają z żadnych uprawni3ri politycznych. Poprzez kompletną izolację krajowców od niepożądanych wpływów zagranicznych (zakaz wyjazdów) przy jednoczesnym braku (az do ostatnich lat) szkolnictwa wyższego - dążyła Belgia do przedłużenia spokojnej eksploatacji 14 niezmąconej fermentami spo:eczno-poli:yczn~mi. Za panowania króla Leopolda III "Kongo stało Się... Jak pisze Gunther widcwnią najbardziej upiornych i ohydnych okruciel'lstw, jakie kiedykolwiek towarzyszyły "rozwojcwi" obszarów zacofanych przez państwo, jakby należało sądzić cywilizowane" (str. 772). Nieludzkie metody agentów ówczesnego właściciela tych ogromnych (7'7 razy większych od metroDolii) obszarćw szczegółowo opisane w "Dzienniku" Czeki:inowskieg~ zastąpił w póżniejszym okresie złagodzony, "nowoczesny" system niewolniczy. Tak było aż do niedawna. W ostatnich latach wzmagające się rozruchy skłoniły wreszcie rząd belgijski do ustępstw. Fakt, że Kongo ma w niedalekiej przyszłości uzyskać niepodległość, to jeszcze jeden dowód głębokich przeobrażeń, jakie dzielą dzisiejszą Af!"ykę od czas6w wyprawy Czekanowskiego. Jerzy Grocholski IV! i e c z y s ł a w L e p e c k i: Od Amazonki do Ziemi Ognistej. War.izawa 1958, s. 4.00, fot. 77, map. 2. Omawiana praca o charakterze popularno-naukowym jest barwnym i ciekawie napisanym repcrtażem z C:wukrotnych podróży autora do krajów Ameryki południowej. Praca sldada się z części pierwszej - W dziewiczych lasach Amazonki (s. 190) opracowanej w 1929 r., stancwia,cej rezultat podróży służbowej, którą odbył autor w 1928 r. do Peru w związku z mającą nastąpić kolonizacją polską. Część druga - Dookoła Ame1 ylci ;;oluclniolcej zawiera wyniki podróży M. Lepeckiego odbytej w 1930 r., które to wyniki opublikował już autor przed wojną w cwóch oddzielnych tomach a mianowicie: Drogą korsarzy i zdobywców oraz W cieniu Kordylierów. Zarówno część pierwsza jak i druga w stosunku do' wydań przedwojennych zostaly uzupełnione i nieco zmienione. Autor bowiem w czasie 17-letniej emigracji w Ameryce południowej systematycznie powiększał swoje obserwacje i zbiory odnośnie opisywanych krain i ludów. Zas<tdniczy zrąb pracy stanowią jcdnak materiały zdobyte przez Lepeckiego w czasie jego pierwszych podróży. Ta żywo napisana praca przynosi materiał z pogranicza kilku nauk, obok bowiem tematyki geograficznej i przyrodniczej, która dominuje, majdujemy w niej również wiadomości z zakresu an:ropologii, języko•• Olej palmowy, 29 Lud, t. XLVI bawełna, kawa, węgiel, miedź, diamenty, zloto, uran. �451 450 znawstwa oraz w dużej mierze - etnografii. Opisy etnograficzne dotyczą zwłaszcza ludów zamieszkujących dorzecze Ukajali, Tamayi, Tambo. części Amazonki (część I pracy) oraz plemion indiańskich Argentyny północnej, Ziemi Ognistej, Chille i Boliwii (część II). Przedstawione materiały dają ogólną orientację inwentarza kulturowego plemion indiańskich; Kampów, Czamów, Kunibi, Pirów i Keczuanów (w części I) a Patagończyków, Tehuelczów, Onów, Alakaluf, Chilotów, Araukanów, Ajmarów, Keczuanćw i Urów (część II). Liczniejsze są opisy z zakresu kultury materialnej dotyczą: budownictwa, stroju, przygotowywania pożywienia. Podkreślić należy, że autor zebrał dość bogate materiały z zakresu kultury społecznej dotyczące organizacji rodziny i struktury społecznej. Mniej dokładnie potraktował opisy z zakresu kultury duchowej dotyczące wierzeń, magii itp. Dobry materiał fotograficzny uzupełnia przedstawione opisy. Mimo charakteru popularno-naukowego książki, stanowi ona dla etnografa cenne źródło, którego niepodobna pominąć w studiach nad ludami Ameryki południowej. Janusz Adam N a h l i k. Tkaniny z XIII-XIV wiecznego dwoma różnymi technikami. Nici stanowiące reszki haftu wykonanego na płótnie lnianym wskazują na dwa rodzaje ś~iegów. Tkanino płócienna jest wykonana w charakterystycznym dla tego surowca splocie płóciennym 1/1 i zawiera pewne techniczne błędy. Natomiast tkanina jedwabna wykonana jest w postaci pasiaka wątkowego, skomponowanego przez za-;t050wanie wątkowania, raz gruaymi raz cienkimi nićmi wątku. We wszystkich tkaninach wątek jest grubszy od osnowy i wykonany z miękkiego surowca. W toku analizy dochodzi autor do wniosku, że tkaniny i wyroby z Równiny Dolnej są produktem domowej roboty chałupniczej a nie rzemieślniczej. Fakt znalezienia ich na cmentarzu pozwala wnioskować, że spełniały one funkcję odzieży w przeciętnym ośrodku pruskim, do którego docierały spóźnione wpływ y z dalekiego zachodu i Wołynia. Artykuł jest bogato ilustrowany rysunkami, wykresami, zestawieniami tabelarycznymi i fotografiami. Stanowi poważny przyczynek do znajomości historii tkactwa i wiedzy o odzieży z okresu średniowiecza. A. G. Bohdanowicz cmenta.rzyska. w miejscowości Równina Dolna, pow. Kętrzyn. Rocznik olsztyński, t. L Olsztyn 1958. Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Str. 171-191. Po ciekawych odkryciach gdańskich zawierających tkaniny z XXIII w. tkaniny z Równiny Dolnej należą do drugiego większego zespołu znalezisk średniowiecznych na obszarze naszego kraju. Z tej też przyczyny autor omawiając je często odwołuje się do tkanin gdańskich, z którymi nowe znaleziska porównuje. Tkaniny te odkryto w toku archeologicznych badań ratowniczych przeprowadzonych w latach 1955-1956. Są one wytworem ludności pruskiej, żyjącej pod panowaniem Krzyżaków. Znalezisko posiada stosunkowo znaczną ilość materiału włókienniczego, który autor nazywa "cennym materiałem badawczym". Na całcść składają się wyroby z surowca wełnianego: przędza, tkaniny, dzianiny, sznury plecione, hafty; wyroby z surowca lnianego i tkanina jedwabna. Tkaniny wełniane zostały wykonane w splocie rządkowym 2/2 i w splocie płóciennym 1/1. Brak natomiast charakterystycznego dla średniowiecza splotu 2/1. Znalezione fragmenty dzianiny są wykonane techniką "rząd oczek w lewo, rząd oczek w prawo" z wełny ciemnej i jasnej; nie stwierdzono jej występowania w znaleziskaoh w Gdańsku, ani w szwedzkiej Birce (XI-X w.), a również w ogólnie znanych znaleziskach wczesnośredniowiecznych z Anglii i Danii. Natomiast stwierdzono występowanie dzianiny na obszarach północnowschodnich: litewskich i słowiańskich w kurchanach z VII-XI w. Znalezione sznury są też wykonane w dwóch kolorach, Ir e n a T u r n a u: rach warszawskich str. 729-750. Wytu;órczość w X,,"III wieku. tekstylno-odzi.eżowa. Przegląd . Historyczny, w manufaktu- t. XLVIII, zesz.4, W wymienionym artykule autorka na podstawie własnych poszukiwań archiwalnych, notatek z prasy, w oparciu o literaturę przedmiotu charakteryzuje warszawskie manufaktury. W XVIII w. było w WarszawIe 10 manufaktur sukienniczych, 2-7 kapeluszniczych, 6 wytwórni perkali 2 manufaktury pończosznicze, 4-7 persjarni i 5 garbarni. Mimo iź autorka na początku artykułu zastrzega się, że interesuje ją tylko strona techniczna omawianych manufaktur a "sprawy kapitału zakładowego, dostaw surowca, rekrutacji robotników, organizacji i podziału pracy, a wreszcie zbytu produkowanych tcwarów (... ) tylko wtedy, gdy nie da się ich wydzielić przy analizie techniki produkcji" mimo tego podaje sporo wiadomości z tej dziedziny. Obok tych danych wymienia takie informacje: jakie surowce w manufakturach produkowano i jakie z nich wyrabiano części odzieży, co etnografa, a specjalnie kostiumologa więcej interesuje. Artykuł obok wartości dotyczącej historii włókiennictwa i rozwoju techniki na tym odcinku jest poważnym przyczynkiem do historii odzieży w nasz:,'m kraju. . A. G. . ~ ó z : f .L i g ę z a, Zarys kultury ludowej rejonu bytomskiego. "Dzie\'JIęc wieko\\' Bytomia szkice z dziejów miasta i Ziemi Bytomskiej", �452 praca zbiorowa pod redakcją Franciszka Ryszki. Stalinogród 1956 1'. S. 313-339. Wśród kilku prac socjologiczno-gospodarczych i historycznych, zawartych w zbiorowym dziele pt. "Dziewięć wieków Bytomia" znajduje się również praca a charakterze etnograficznym Zarys kultury ludowej rejonu bytomskiego, Józefa L i g ę z y. NIe jest to praca materiałowa z punktu widzenia etnograficznego; autorowi chodziło tu - jak sam zaznacza - a nakreślenie ogólnego zarysu kultury luctowej w rejonie bytemskim. Główny nacisk położony został na omówienie przeobrażeń społeczno-ekoncmicznych i socjalnych, jak:e zaszły w ciągu ostatniego stulecia na omawianym obszarze i ich wplywu na zachowclnie, względnie tworzenie się ncwych tradycji i kultury w grupach chłop~kiej i robotniczej. Autor podkreśla, że z chwilą przejścia części ludności do zajęcia w przemyśle, zaczynają wyodrębniać się C:wie drogi rozwoju kultury ludowej: jedna trwale zachowywana przez ludność wiejską i druga kontynuowana i przetwarzana przez grupę robotniczą. J'ako przyczynę silnych pcwiązai'l między obu grupami - ludnością wiejską i miejską - autor podaje tu rolę kobiety, która odsunięta od pracy zawodowej męża i zajmująca się niemal wyłącznie domem, dL.Jżej zachJwuje, a następnie i przekazuje tradycje wyniesione ze środowiska rolniczego. Innymi przekaźnikami kultury wiejskiej do miast byli robotnioy dochodzący z pobliskich wsi co pracy w przemyśle, a także "sąsiedzkie współżycie" tj. stałe kcntakty z pozcstałą na wsiach l~ldnością rolniczą. Oprócz istniejącego dużego podobhdlstwa między obiema tymi grupami, dowiadujemy się też o różnicach, jakie wytworzyły się w omawianym okresie. Interesujące i cenne są dla etnografa podane w tej pracy wiadomości z różnych dziedzin życia w"i, jak: zz,chcwanie się dO ostatnich czasów w powodzi fabrycznych narzędzi rolniczych - tzw. "hoka" (narzędzia do radlenia ziemniakćw) niemal caikowicie wykonancgo z drzewa. Dalej z zakresu rolnictwa i hodowli - ozy tamy o roślinach uprawnych, o zwierzętach hodowlanych; autor zvvraca uwagę na stosunkowo dużą iloś~ koni trzymanych dla celów transportu, mniej natomiast do prac w rolnictwie; dowiadujemy się też a rozwiniętej hodowli kóz, co było wynikiem z jednej strony braku clobrej paszy na om2wianym terenie by hodować krowy, a z drugiej strony dużego zapotrzebc\vania na mleko. W paru słowach pokazany też został kierunek rozwoju domu mieszkalnego, a więc jego rozbudcwa w zwyż, celem uzyskania większej Ecści pornieszczeiJ; jak również zwężanie się obszaru zagrody, której rola ceraz bardzioj się zmniejsza. Pozn tym auter wskazuje na stos'.1n:<owo dlugie przetrwa:lie stroju górzańskiego i jego powiązania z ubiorem ludowym I\Ialopc:sld, poddając róv;nocześ:lie krytyce wadliwe tecrie bajaczy niemieckich o wplywach uniformów wcjsk pruskich na ludowy strój GÓrzan. Ze zwy- 453 czaJcw się do czerza kreślono (wśród ludowych wymienione zostaly obchody doroczne, jakie utrzymały ostatnich czasów, a więc: "uroczystość marzankowa", goik, "wiewi, ilij na", herody, babski comber, dyngus, "sobótki". Podtakże zdolnośoi i zamiłowania ludności do śpiewu i opowiadań których wyróżniono, jako zdobywające popularność. żartobliwe bery), u kobiet zaś zamiłowanie do haftu oraz robót szydełkowych. Ogólnie biorąc zarówno kulturze materialnej; jak i zwyczajom ludowym poświęcono w pracy tej zbyt mało miejsca, kładąc nadmierny nacisk na pokazanie przece wszystkim (:wczesnych stosunków społeczno-ekonomicznych oraz powstawanie i rozwój grupy robotniczej. Autor przedstawia tu zmiany, jakie zaszły po uwłaszczeniu ohłopów, <1 więc możność od tego momentu wybrania sobie przez nich z<:wodu po~a rolniotwem, czy chcćby okresowego zatrudnienia w pobliskich kopalniach, co róvmalo się całkowitemu, lub oz,,:ściowemu przejściu ich od pracy na roli do przemysłu. Następowało zawodcwe a także socjalne różnicowanie się wsi, rowstawanie prolot8ria tu. Duża ilość malorolnych i bezrolnych, jaka istniala na terenie rejonu bytomskiego stanowiła tanią siłę roboczą garnącą się do przemysłu i w ten sposób sprzyjała jego rozwojowi. Górnictwo z kolei przez wyrządzc:nie szkód górniczych (zalewiska, zapadliska ib.) przyczyniło się ze swej strcny do kurczenia się arealu gruntów użytkowych. Przy opisie kształtowania się grupy robotniczej autor z naciskiem podkreśla wspólne pochodzenie obu grup ludnościowych: robotniczej i rolniczej; mówi o jedncczeniu się różnych grup dawnej ludności wiejskiej, jej przystosowaniu się do nowych warunków życia i tworzeniu własnej, now.;j tradycji i po\vstawaniu szeregu właściwości, charaktery~tycznych tylko dla grupy robotniczej. Poruszone te~ zostały zagadnienia samych stosunk6w w pracy w przemyśle, wyzysku robotników, zróżnicowania wedle funkcji wykonywanych przy pracy; jak również zagadnienie pozazawoduwych zajęć' robotników (rolniczo-hodowlane, sportowe, artystyczne, intelektualne - czytelnictwo, a nawet prace cenne z punktu widzenia naukowego, jak zbieranie przysłów i pieśni). Zaznaczyć jeszcze r.ależy, że autor na wstępie w paru słowach informuje o źródłach etnograficznych dotyczących rejonu bytomskiego, a w tekście swoim przytacza często cytaty z poematu Stary kościóc miechowski N o r b e l' t a B a n c z y k a, ze wspomnieó Moja młodość Ja na :vI a l' c h w i t z y oraz z pamiętników innych górnikó\v, co bardziej obrazowo podkreśla zaszłe zmiany na obecnym terenie przemyslowo-rclnicz~·m w rejonie bytomskim. PO\vyższa praca stancwi ciekaw y przyczynek do dziejów w,oi zachodniej częśoi okręgu Górnośląskiego. Magdalena Mellsner- Rosi tCOTOwsko �455 454 STUDIA I l\IATERIALY DO HISTORII KULTURY WSI POLSKIEJ W XIX i XX W. Zajęcia pozarolnicze. Współdziałanie gospodarcze, Biblioteka Etnografii polskiej, nr l, Wrodaw 1958; PRACE I MATERIAL Y ETNOGRAFICZNE, tom XIII, Polskie Tow. Ludoznawcze, Wrocław 1959; ŁODZKIE STUDIA ETNOGRAFICZNE, tom I, Polskie Tow. Ludoznawcze Oddział w Łodzi, Łódż 1959, wydanc pod rcd. K. Zawistowicz-Adamskiej Działalność naukowo-badawcza etnograficznego ośrodka łódzkie~o zaznacza się wyd2tnie w zakresie prac drukowanych. Wystarczy wymienić, Ż2 w okresie 1958/59 roku ukazały się m. in. pod redakcją prof. K. Zawistowicz-Adamskiej cma\viane trzy tomy, liczące łCjcznie ok. 67 arkuszy wydawniczych. Prawie wszystkie prace zamieszczone w wymienionych tytułach, oparte są na materiałach pochodzących z etnogr8ficzr~ych badań terenowych przeprowadzonych przez pracowników naukov,iych ośrodka łódzkiego. Przy czym "Studia i materiały do historii kultury wsi polskiej w XIX i XX w." najlepiej charakteryzują osiągnięcia metodologiczne etnograficznego ośrodka łódzkiego. Następnie są one dobrą ilustracją zastoscwanej metody badań terenowych. Ze względu na problematykę stanowiącą pewną tematyczną caloś~. jak i metodę badań terenewych, profil tego tomu rysuje się wyrażnie. W ramach bowiem podstawowej probiematyki uwzględniającej stosunki społeczne-gospodarcze wsi poiskiej w XIX i XX w. przedmiotem badań były: organizacja pracy zespolowej, jej podsta\vy i uzasadnienia w różnych okolicznościach i w różnych rodzajach produkcji wiejskiej. Przy czym nie ograniczono się do opracowania zasad pomocy wzajemnej w' pracach rolnych, lecz badaniami objęto również Zdjęcia uboczne, pozarolnicze ludności wiejskiej. Toteż "Studia i materiały do historii kultury wsi polskiej w XIX i XX w." są wykladnikiem badań, którymi objęto główne i uboczne zajęcia ludności wiejskiej z uwzględnieniem specyficznych dla określonych terenów rodzajów gospodarki jak: rolnictwo (A. IvI i o d 'je h o w s k a, Współdziałanie gospodarcze w Brzozówce w koi~cu wieku XIX i wieku XX), pasterstwo (B. K o P c z y ń s k a - J a w o I' S k a, Badania nad organizacjq rybcłówst\vo wypasu w pasterstwie v:ysokogórskim na Podlasiu); (J. K u c h a I' s k a i Z. B a t o I' o w i c z, R.ybolówstv:o przybrzeżne w Kuźnicy), oraz zajęć dodatkowych tego typu jak flis (M. B i e rn a c k a, Kamieńc:yk osada flisacka). Z rękodzieł opracowano tkactwo (M. lVI i s i ń s k a, Tkactu:o w Rzeczycy). Wymienione prace ukazują różne postacie współdziałania gospodarskiego, mające zastosowanie w różnych okolicznościach, uwarunkowane określonymi potrzebami konkretnego środowiska wiejskiego. Przy czym należy podkreślić, że wykazano związek konkretnych form współdziałania z całokształtem stosunków gospodarczo-społecznych. Tom ten, bę:lący rezultatem konsekwentnych założeń metodolcgicznych, jak i badań tere- :1owych, stanowi duże osiągnięcie wnosi nowy wkład do etnografii polskiej. Kolejny XIII tom "Prac i Materiałów etnograficznych" pod redakcją prcf. K. Zawistcwicz-Adamskiej stanowi również dorobek naukcwv ośrodka łódzkiego. Obok prac etnograficznych zamieszczono w nim pra2e historyków łódzkich a miancwicie; B. B a I' a n o w s k i e g o, Owczarstwo w Łęczyckiem w XVIII w., i J. B a I' t y s i a, Z przeszłości kulturalnej miasteczek rołudniou:owschodniej Wielkopolski w XVIII w. Cześć etnograficzną poza artykułem wstępnym K. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i ej dotyczącym zakre5u badań etnonaficznych nad regionem łódzkim, wypełniają właściwie prace J. P. D e k o w s k i e g o omawiaiace uprawę roli i rośliny uprawne w Opoczyńskiem oraz pasterstwo nad Pilicą. Artykuły J. P. Dekowskiego stancwią w zasadzie materiał terenewy odpowiednio usystematyzowany, bez uwzględnienia literatury przedmiotu oraz tła porówn2wczego. Są to więc prace źródłowe, które niejednokrotnie będą służyły zainterescwanym badaczom. Tego typu opracowaniom stawia się na ogół wymagania jednoznacznego określania pod wzgłędem systematycznym opisywanych faktów kulturowych. co czyni je przy wykorzystywaniu łatwo porównyw:::tlnymi. Badania przeprowadzone przez J. P. Dekowskiego cechuje duża wnikliwość i dokładność, nie mniej rewne zastrzeżenia budzi stosowana prz'~z autora terminologia. \V artykule Uurawa roli i rcśliny uprau:ne w OP:Jczyńskiem J. P. Dekowski posługuje się przy określaniu poszczególnych części narzędzi ornych, terminolo"ią gwarową, bez jej wyodrębienia, 'lie uwzględniając zupełnie terminologii przyjętej w systematyce etnograficznej. Dla przykładu podam, że np. na stronie 40, 41 czytamy: "pług. posiadał strzałę, czyli "stolec", dwie wygięte nogi ... ". Jak wynika z m'1teriału ilustracyjnego nazwa "strzała", "stolec" określa płóz, natomiast "nogi", to rękojeści. W innym miejscu przy opisie pługa kowalskiej roboty autor podaje: "miały one nieco inny układ niż płu~i koleśne, gdyż posiadały tak zwaną "podeszwę", "cugłe" oraz wygiętą vrządziel tworzącą wraz z dawną słupicą pewną całcść". Ilustracja co której odwołuje się autor wskazuje, że "podes7wa" oznacza płóz, natomiast "strzała" w tym miejscu tekstu oznacza już inną część pługa. "Cugle" zaś w tym wypadku określają rękojeści, nazywane przez autora również "nogami". Czyli z tak sform'Jłcwanego tekstu nie wynikła jasno różnica zachodząca w budowie pługa koleśnego a kowalskiej produkcji. Podobne niedociągnięcia zauważa się przy opisie innych zjawisk kultucrowych. Na przykład kopice znane w literaturze etnograficznej pod mia'1em rzędowych, szeregowych, autor określa na stronie 61 nazwą - w kr01<::wie, bez podania ich nazwy gwarcwej. Może właśnie ludność miejscowa nazywa ten sposób ustawiania snopków do przesuszania zboża - "w krok-Nie", �456 457 Tym bardziej okazuje się przydatny do prac J. D. Dekcws.kiego słDwn~czek gwarowy opracowany przez M. Szymczaka, odnoszący SJ(~ w zasadZIE' do wyrazów malo lub niedostatecznie objaśnionych przez autora. Stosowanie bowiem tylko terminologii gwarowej, w dodatku konsekwentnie nie znaczonej, nie wpływa na przejrzystość tekstu, co utrudniCl korzystanie z pracy. Do drobnych uchybień należy zaliczyć brak określenia typów cepów, przy opisie narzędzi do mlócenia. Z mapy zamieszczonej. w Zeszyc.ie próbnym Polskiego Atlasu Etnograficznego 1 odczytujemy, ze we WSI Zarzęcin występują cepy dwukapicowe - skórzane. Określenie pod względem typologii tych narzędzi, jest tym bardziej ważne, gdyż badany p.rzez autora obszar leży w pobliżu pogranicza występowania dwu form cepowo Szkoda również, że tak dokładnie opisane gatunki zbóż i roślin nie zostały oznaczone wg klucza systematyki botanicznej, co niezmiernie zwiększyłoby porównywalność materialćw. Bardziej wyczerpująco zostało opracowane przez J. P. D e k a w s k i e g o Pasterstwo 1;; dolinie rzeki Pilicy. Przy czym zwracają uwagę bogate dane z zakresu zwyczajćw życia pasterzy na pastwisku, folkloru, gier i zabaw. Artvkuł ten znalazł w tomie XIII "Prac i Materiałów Etnograficznych" kor:frontację z materiałami historycznymi, w pracy B. B a r a n a w s k i e g o Owczarstu;o w Łęczyckiem w XVIII W. Tego typu wspópracę etnografów łódzkich z historykami należy uznać w etnografii za zjawisko jak najbardziej pożądane. "Łódzkie Studia Etnograficzne" wydane przez Oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Łodzi przy wydatnej pomocy tamtejszego Wydziału Kultury Wojewódzkiej Rady Narodowej, otwierają nową serię wydawniczą, pod redakcją K. Zawistowicz-Adamskiej i B. Baranowskiego. Wydany pierwszy numer oraz słowo wstępne od Redakcji zapowiadają, Ż(~ wydawnictwo to poświęcone będzie kulturze ludowej regionu lódzkiego. Układ treści "Łódzkich Studiów Etnograficznych' obejmuje działy: prace i materiały, kronikę i korespondencję z terenu. Pierwszy numer w dziale prac i materialów przY:1osi bogatsze materiały historyczne (artykuł W. S z c z y g i e l s k i e g o, P. S a b c z a k a). w części etnograficznej zaś zamieszczono pracę K. Z a w i s t o w i c z A d a m s k i e j pt. Park etnograficzny muzeum pod otwal·tym niebem., oraz materiały przyczynkarskie pióra J. P. Dekowskiego dotyczące twórców ludowych, opis folusza ręcznego z pow. koneckiego, podany przpz M. M i s i ń s k ą. Krenika notuje przede wszystkim postulaty i zamierzenia w dziedzinie twórczości ludowej, oraz sprawozdania w zakresie upowszechniania sztlJ);::j • ludowej Wydziału Kultury WRN \v Łodzi. I Zeszyt próbny Polskiego Atlasu Etnograficznego, Wrocław 1958, mapa 9. Na specjalne podkreślenie zasługuje dział: korespondencje z terenu _ w którym zamieszczono materiały z konkursu na opracowanie iiterackomuzyczne obrzĘdu ludowego (1958). Utworzenie tego działu będzie zapewne w przyszłości stanowiło dużą podnietę dla regionalistów, w nadsyłaniu z terEnu materialćw żródłowych, które znajdą miejsce na łamach tego wydawnictwa. Uwzględniając założenia "Łódzkich Studiów Etnograficznych", które udostępniają materiały etnograficzne z regionu łódzkiego _ inicjatywa Oddzialu łódzkiego PTL zasługuje na uznanie. Zofia Sta szczakówna S e w e r y n G o s z c z y ń s k i: Dziennik Podróży do Tatróu;. Opr. S t'1n i s I a w S i e r o t w i ń s k i. Biblioteka Narodowa. S T, nr 170. Zakbd Narodowy im. Ossolifskich - ]958. Wznowiony ostatnio Dziennik Podróży do Tatrów Seweryna G os z c z y ń s k i e g a jest w historii ludoznawstwa polskiego książką przełomową· Dzięki temu dziełu zyskał Goszczyński miano "ojca etnografii Podhala". Jednakże owe określenie, kwitujące zasługi autora "Zamku kaniowskiego" w stosunku do regionu podhalańskiego, wydaje się być za wąskie. Dzieło bowiem GoszczyńEkiego zawiera coś więcej niż tylko krajoznawczo-ludoznawczy opis Podhala i Tatrów, swą problematyką teoretyczno-postulatywną sięga w teoretyczne problemy polskiego ludoznawstwa w ogóle. Gcszczyński po raz pierwszy w dziejach polskiego ludoznawstwa zajął się badaniem życia ludu i sformułował po raz pierwszy od czasów Kołłątaja postulat systematyki kultury ludu polskiego. Nowa edycja Dziennika Podróży do Tatrów została poprzedzona wstępem Stanisława Sierotwif:skiego, który główny nac!sk połeżył w nim na znaczenie Dziennika w dziejach literatury tatrzańskiej, podkreślając jego zawartość krajoznawczą. Według Sierotwif.skiego geneza powsta!1ia Dziennika tkwiła w ówczesnej ideologii społeczno-politycznej poety, przecle wszystkim w wynikającym z jego płomiennego patriotyzmu postępowym stosunku do ludu. Objawiło się to już w je~o zamiłowaniu do lud1.l ukraińskiego w młodzieńczych powieściach poetyc1<ich osnutych dokola ukraińskich motywów ludowych. Dziennik Por/róży do Tat~ów był rezultatem podróży Goszczyńskiego na Podhale i w Tatry w r. H!32, dzieje jego powstawania bardzo długie, bo trwające aż do r. 1853, kiedy ukazała się pierwsza jego edycja książ;,ow8. Najbardziej nowatorski.m wkładem autora wstępu jest omówienie dziejów jego powstawania. Sierotwińskiemu udało się po raz pierwszy ustalić autorstwo drukowanych anonimowo fragrrentów Dziennika i poprzez porównanie ludoznawczej z2.wartoŚci drukowan~-ch jeszcze przed ukazaniem się całości dzieła Goszczyńskiego rozpraw Lucjana Siemieńskiego i Zejsznera. �458 ukazać nie tylko ich wpływ, ale i udowodnić. że znalazło się w nich sporo nie znanego jeszcze materiału z rękopiśmiennych notat autora Dziennik!}, które przes:;łał on z kraju na emigrację. Sierotwi' ski przez porównanie zawartości rozprawy Siemierskiego oraz paralelnych z nią tematycznie urywków Dziennika udowodnił, że Siemieński wbrew woli swego przyjaciela korzystał z rękopiśmiennych notat Goszczyr.skiego, stąd zbieżność tematyczna i ideowa ich rozpraw. Tą drogą góralskie legendy i piebi dostaly się do dzieła Ludwika Zejsznera. W ten sposób przypisywane dotqd błędnie Siem:eńskiemu i Zejsznerowi zasługi w dziedzinie badań ludoznawczych tatrzańskiego regionu stają się tylko wyłącznie udziałem Goszczyńskiego. ,Jedną z najważniejszych dla rOLwoju polskiego ludoznawstwa spraw jest włączenie do edycji mało znanej, drukowanej w "Roku" (1844) anonimowej rozprawy Wyjqtki z rzeczy a Góralach tatrańskich, która mimo życzeń autora nie znalazła się w pierwszej edycji Dziennika. W rozpra~ie tej występuje Gcszczyr,ski jako jeden z prekurscrów etnografii i lud0znawstwa. Miała ona stanowić wstęp do wielkiego dzieła pt. Polska i lud polski, oraz zawierać wykład systematyki badań etnograficznych i ludoznawczych. ,Jeśli odrzucić z niej założenia filozoficzne i wnioski etyczne "pozostanie [z niej] ciekawy - jak pisze Sierotwiński - i na wskroś nowOczesny pogląd na zakres i systematykę etnografii, wzbogacony [... ] uwagami metodologicznymi i postulatami pod adresem badaczy. Goszczyński występuje tu m. in. jako teoretyk i krytyk piśmiennictwa naukowego. Ząda od badacza sumienności, przestrzegania [... ] ważnych reguł, jak odróżniania obiektywnych obserwacji [... J". SLkoda, że Sierotwiński nie ukazał we wstępie ideologicznego zaplecza współczesnych badań ludoznawczych, nie określił, co w tej dziedzinie było własnością Goszczyńskiego, a co przejął z koncepcji romantycznego ludoznawstwa europejskiego. Podłożem badań kultury ludowej, jak to Goszczyński określał "nauki ludu", powinna być, w myśl jego postulatu, miłość ludu, od której uzależnia poznanie kraju i narodu. Po uwagach metodycznych przystępuje autor do określenia ludu, który jest według niego wyrazem najlepszych cech narodu, i postuluje program porównawczych badań ludoznawczych. "Ażeby dokładnie poznać ogół ludu - pisze - potrzeba go poznać w różnych jego okolicach, zbadać podwójne jego »oblicze« moralne i fizyczne, wewnętrzne i zewnętrzne". Pod pierwszym rozumie przejawy życia duchowego ludu, pod drugim przejawy jego życia rr.aterialnego. Z kolei przechodzi Goszczyński do omówienia poszczególnych jego form tak w dziedzinie duchowej jak i materialn j. Do moralnej zalicza wszystko, co odnosi się do wiary (wyobrażenia, wierzeni::1, zabobony, obrzędy itd., które mogą być zabytkami dawnych religii), religi~, lecznictwo ludowe oraz jego własną "literaturę poetyczną", która "zamyka się [... ] w pieśniach, powieściach, podaniach" i weszła już do skarbnicy poezji narodowej, muzykę ludu, tańce i związane z nimi zabawy ludu, pu- 459 bliczne i domollie, prawodawstwo, życie rodzinne, charakter mieszkar':ców, zatrudnienia i przeszl0ść ludu. Do strony fizycznej m. in.: geografię i topografię, onomastykę, zabytki starożytności, płody ziemi, mieszkania i ubia:'. zajĘcia, administrację itd. Jak w świetle teoretycz!10-po5tulatywnych v:ywodów rozprawy G05Zczyńskiego wygląda badanie ludu w Dzienniku Podróży do Tatrów? Dziennik, który do pewnego stopnia może być uważany za częściową realizację owych zalożeli ludoznawczych i etnograficznych Goszczyńskiego, zadanie to spełnia w sposób zadawalający. Sierotwii1ski analizując art.\'styczny aspekt "Dziennika" jako dzieła, które, według niego, dzięki zawartemu w nim ładunkcvvi emocjonalnemu i literackiej formie, należy do literatury pięknej, więcej Lwagi poświęcił mu jako studium krajoznawczemu Mimo że napisany jest w fermie autobiograficznego pamiętnika, ułożonego chronologicznie, często wplatane dygresje, urastające niekiedy do całych rozdziałGw, czynią 7.. niego jedno z pierwszych studiów ludoznawczych. Głównym bowiem bohaterem dziel a GoszczYl1skiego jest lt.:d góralski, jemu też obok przyrody tatrzańskiej poświęcił autor najwięcej miejsca i sympatii, Zainteresowania Goszczyl'lskiego ludem góralskim wywodzi Sierotwir1ski z sympatii peety do ludu i folkloru ukraińskiego. Zgodnie z postulatami rozprawy Wyjqiki z rzeczy o Góralach tatrańskich dał autor w Dzienniku studium "o twardym życiu Górala i jego kulturze, języku, podaniach i pieśniach, zdołał odtworzyć stronę jego życia »moralną« i »fizyczną«". Wszechstrcnność i sc;mienność opisu materialnego życia Górali pozwoliła mu opisać kolejno warunki g"ograficzne, gospodarcze i społeczne regionu. Najbardziej obfite w materialy ludoznawcze są m. in. osobne rozdziały, Meteorologia Góral6w, Swiat duchou:y Podhaian, Slcwnic.zek, Pastel'kCl pasterskie, Muzyka i taniec GÓralóu.'. W rozdziałach tych Goszczyński częstokroć nie poprzestaje na obiektywnym opisie, ale próbuje dawać liczl;e wywody teoretyczno-postulatywne, lub wysuwać wnioski interpretacyjne. Tak np. w jednym z rozdziałów Góry jako pol.e do poezji, zgodnie z postulatem głoszonym w Wyjqtkach z rzeczy o Góralach tatrańskich, domaga się wpro'Nadzenia poetycznych objawów życia góralskiego do naszej sztuki i literatury. Charakteryzując folklor góralski w rozdziale Lud-artysta uznaje \vyższość sztuki i poezji ludowej nad sztuką oficjalną, gdyż one byly przez lud i dla ludu stworzone, potrafiły głę!Jiej wniknąć w istotę jego życia. Opisy duchowej strony życia góralskiego, ich sztuki i literatury zegzemplifikował Goszczy!''.ski licznie wplecionymi weń próbkami autentycznego folkloru góralskiego, cytując liczne opcwieści, legendy czy pieŚ:1i góralskię. niekiedy dla zilustrcwania jakiegcś problemu grupując je pod wzglę::e!TI tematycznym. Na tej podstawie zbudował rozdział Zabobony, który jest jakby' podaniową i legendową ilustracją zagadr.ie:nia, podobnie uczYllił w rozdziale Zbójnicy w górach. Na marginesie omawiania tego zjawiska w Tatrach i pieśni �460 461 społecznego zebrał oparte r.a pcv;yższej osnowie ludowe utwory góralskie, 5ięgając nawet w przeszłość historyczną tego zjawiska, doszukując się jego społeczno-historycznych korzeni. Dodany do Dziennika słowniczek jest próbką podkreślenia odmienności narzecza góralskiego. Mimo niewątpliwych zasług na polu etnografii i ludoznawstwa tak w treści jak i formie Dzienników zna(~ Gcszczyńskiego romantyka. Romantyczne patrzenie na lud przy równoczesnej belestrystycznej formic jego dzieła zaważyły na jego zawartości. Wcale nie umniejszyło to jednak jego zasług w tej dziedzinie. Dzięki temu dziełu staje GoszczyiJski w rzędzie takich pionierów i teoretyków rodzącego się wówczas polskiego ludoznawstwa, co Z o r i a n D o łęg a C h o d a k o w s k i, Wac ł a w z l e s k a, W ł a d y s ł a w S y l' o k o m l a. ° Aleksander brzmieć: "Charakterystyczne łudniGwo-zachodnia Afryka". przybranie głowy kobiety, Herero, po- 3. POQpis pod ryc. nr 37 brzmi: "Ozdoby górnej wargi i uszu u dziewcząt Makonde, południowa Afryka". Podpis ten pcwinien brzmieć: "Ozdoby górnej wargi i uszu u dziewcząt lVIakonde, wschodnia Afryka". 4. Pedpis pod ryc. nr 61 brzmi: "Drewniana misa (wschodnia Afryka)". Podpis ten powinien brzmieć: "Drewniana misa, Afryka południowozachodnia, Herero". 5. Zyga Podpis pod ryc. nr 62 brzmi: "Drewniane naczynie Herero do przechowywania ziarna (północno-vvschodnia Afryka)". Podpis ten pewinien brzmieć: "Drewniane naczynie na mleko, Afryka pcłudniowozachodnia, Herero". - Podpis pod ryc. nr 65 brzmi: "Stępka drewniana do tłuczenia prosa (Kenia)". Podpis ten powinien brzmieć: "Puchar drewniany, Kongo". 7. Podpis pod ryc. nr 70 brzmi: "Wachlarz pleciony z rafii (Nowa Gwinea)'. Pedpis ten POWi!lien brzmieć: "Wachlarz pleciony z liści palmy kokosowej, Polinezja, Samoa". B. POLEMIKA W XLV tomie "Ludu" na str. 373-7 ukazała się recenzja polskiego wydania pracy Juliusza E. L i p s a U źródeł cywilizacji.. (Przełożył Józef Brodzki, redakcja naukowa i przypisy: Witold Dynowski, Wiedza Powszechna, Warszawa 1957, str. 496, 144 ilustracje), pióra mgr. Krzyszto£a Kwaśniewskiego. Autor recenzji, po omówieniu treści książki i pozYi:ji metodologicznej J. E. Lipsa poświęca kilka uwag, trzeba przyznać, dość krytycznych, polskiemu opraccwaniu. Niemniej wydaje mi się. że autor recenzji nie dostrzegł zasadniczej wady polskiego wydania, a mianowiCie niedbsłego i błędnego skomentowania części materiału ilustracyjnego oraz braku dokładnych i szczegółowych przypisów. Dlatego, wbrew zdan;u autora recenzji, muszę ocenić zaopatrzenie wydania polskiego w nowa szatę ilustracyjną, jako posunięcie fatalne w skutkach. Wśród 114 ilustracji 14 zostało zaopatrzone błę·dnymi podpisami, nie mówiąc już a tym, że również pozostałe podpisy zredagowane są niepoprawnie i bezładnie. Np. po'1pis pod ryc. 62 brzmi: "Drewniane naczynie Herero do przechowywania ziarna, północno-wschodnia Afryka", podczas gdy poprawnie powinien podawać: "Drewniane naczynie do mleka, południowo-zachodnia Afryka, lud Herero" (Hererowie są jak wiadomo ludem pasterskim, a nie nazwą naczynia w języku miejscowym, jak by to można było wnioskować z szyku w~'razćw, trudnią się pasterstwem, nie rolnictwem, a zamieszkują równiez inny teren, niż podaje redaktor naukcwy książki). Poniżej podaję wykaz błędnych podpisów pod ilustracjami: l. Podpis pod ryc. nr 4 brzmi: "Koszyk na wlosy noszony przez kobiet~' plemion z nad ujścia rzeki Sepik. Nowa Gwinea Brytyjska". Pod!)i~ ten powinien brzmieć: "Koszyk na włosy noszony przez młodzież w czc\sie uroczystości inicjacyjnych. ujście Sepiku, Nowa Gwinea". 2. Podpis pod ryc. nr 23 brzmi: "Charakterystyczne przybranie gb wy kobiet.,·, Herero. południowo-wschodnia Aff\·ka'·. Podpis ten powinien 8. Podpis pod ryc. nr 7l brzmi: "Torba pleciona z łyka rotangu, Kamerun. Podpis ten powinien brzmieć: "Torba pleciona z łyka rotangu, Kongo". 9. Podpis pod ryc. nr 74 brzmi: "Fragment maty plecionej z włókien rotangu (Nowa Gwinea)". Podpis ten powinien brzmieć: "Fragment maty plecionej z liści pandanu sa (Mikronezja, wyspy Marshalla)". 10. Podpis pod ryc. nr 85 brzmi: "Fajka z Kamerunu". Podpis ten powinien brzmieć: "Faj!;a z Kongo". 11. Podpis pod ryc. nr 97 brzmi: "Muszle Nowa Gwinea". Podpis ten powinien nanizane na sznurek, Newa G\vinea". k a u l' i nanizane brzmieć: "Muszle 12. Podpis ped ryc. nr 88 i 99 er:!.IIli: "Ozdoby spełniają funkcję pieniądza". Podpis ten z kJów dzika, stanowiące oznak.ę dzielności. funkcję rieniądza". na szn,wck, d i w a l' r a z kłćw dzika, które zarazem powinien brzmiE+ "Ozdoby Kły dzika pełnią na Ocea!1ii 13. Podpis ped ryc. nr 111 brzmi: "Tancerze l\1ontu (Newa Gwinea)". Podpis ten powinien brzmieć: "Tancerze (ludu) Motu, Kowa Gwinea". 14. Podpis pod ryc. r.r 143 brzmi: "Glewy ludzkie poddane konserwacji, N::w:l Gwinea". Podpis ten powinien brzmieć: "Czaszki ludzkie. na których z gll:1y wymodelow<J.na jest twarz zmarłego, Newa Gwinea (dorzecze Se:::iku)". Są io tylko błędy zasadnicze, pomijam tu zaś inne sformułowania, co do których mcżr;a mieć pcważne wątpliwości, np. ferma :'VIacresi. zamia,t l\1aorysi (ryc. 25). Pergam, zamiast Pergarr.on (przypi5 - str. 270), Codex Floren tina zamiast F:orentinus (ryc. 122) etc. �462 Odnośnie przyplsow, dość krytycznie potraktowanych przez auto,"", recenzji, można dodać jeszcze dwa zarzut:;: zarzut pierwszy dot,yczy kilku wyj aśnień zawartych w przypisach, m. in. na str. 70 i 153. Redaktor naukowy książki sugeruje w nich, że "na problem poruszany przez Lipsa moż"a mieć odmier!De poglądy", nie podaje jedn.ak jakie. Wydaje mi się, że przypisy istnieją po to, aby podawać czytelnikom wyjaśnienia szczegółowe. Drugi zarzut dotyczy. konkretnie błędnego przypisu na str. 447, które; w sformułowaniu redaktora naukowego brzmi następująco: "lVIalangany inaczej "malangane" drewniane maski rzeżbione i pokryte polichromią, występują w najbardziej charakterystycznej postaci na wyspie Nowa Irlandia". Malanggany nie są maskami. choć malanggan może przybrać niekiedy formę maski. Zasadniczo malanggany są rzeżbami, o konstrukcji ażurowej, pokrytymi barwną polichromią. Mogą przybierać cztery podstawcwe formy: lalek, slupów lub figur ludzkich, fryzów i masek. Malanggany n i e w y s t ę P u j ą na Nowej Irlandii, lecz jedynie i wyłącznie na małej wyspie Tombara wok o I i c a c h Nowej Irlandii. Autor recenzji zauważa słusznie, że w języku polskim z braku innego, podobnego opracC'wania, mogą korzystać z książki Lipsa również O'soby poważniej studiujące etnografię. Właśnie ta okoliczność skłoniła mnie do napisania powyższych uwag. Nie zastąpią one zapewne całkowitej erraty. skłonią może jednak niektórych, bardziej zainteresowanych czytelników do uważniejszego- i ostrożniejszego podejścia do polskiego wydania. Krystyna Czerniewska u M POLSKIE ZBIORY z ETNOGRAFICZNE W PARYZU E A W MUS BE DE L'HOlVIME Celem pracy zleconej mi przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze bvło stwierdzenie stanu, ilości i doboru polskich zbiorów etnegraficznych zn~jdujących się w magazynach Musee de I'Hemme w Paryżu oraz reprezentacji polskiej kultury ludowej w ekspozycji działu etnografii Europy tegoż Muzeum. Przystępując do opisu tychż.e muzealiów należy podkreślić znany zresztą fakt, że JVIusee de l'Homme obejmuje kultury ludcwe całego świata i że polską kulturę ludową może reprezentować jedynie w pewnej, w stosunku do całości zagadnienia, prop.orcji. Całość polskich eksponatów etnograficznych w Musee de l'Homme wyraża się liczbą 298 objektćw. Są to przeważnie zbiory stare, pochodzące z darGw. Nieco nowszych zbiorów ofiarowała Polska Ambasada w Paryżu po drugiej wojnie światowej. W r. 1959 Muzeum Tatrzańskie w Zako~anem i pracownicy tegoż Muzeum ofiarowali do zbiorów Musee de l'Homme kilka eksponatów z zakresu kultury ludowej Podhala. Opisywane zbiory są skatalogowane, przy czym w katalogu podane są nazwy gwarowe. WiększośćzbiorGw posiada ścisłą proweniencję z podaniem regionu i miejscowości, część jednakże określona jest tylko ogólną nazwą regionu np. Kujawy. Przy opraccwaniu i identyfikacji tychże zbioróv: pracowała zmarła niedawno dr Janina Tuwan, etnografka polska *. ZblOry reprezentują w zasadzie całą Polskę, z podziałem (w katalogu) na następujące regiony lub miejscowości: Pomorze, Olsztyn, Kurpie, Białystok Ostrołęka, Bydgoszcz, Poznańskie - Szamotuły, Poznańskie - Gostynin Sanniki, Pyrzyce, Kujawy, Mazowsze, Piotrkowskie, Łowickie, Kieleckie, Lubelskie, Rzeszowskie, Krakowskie, Ncwy Targ, Beskidy Zachodnie, Śląsk, Polska Wschodnia, bez proweniencji. Przechodzę do przeglądu muzealiów z poszczególnych regionów zazn2.czając, że dobór tychże, jako pOChodzących z darów jest przypadkc;"y i nie może stanowić celowej kolekcji, któraby dawała syntezę kultury ludowej poszczególnych regionów Polski. P o m o r z e - 4 okazy ceramiki pomorskiej, dzbanuszek pleciony z korzeni jałowca. O l s z t y n - czepiec. chusteczka. fartuch oraz tkanina . • Pa!.rz sIr. 476. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/186bcaef6c5c2a27b196e4b65e7f99c2.pdf 651c3fa4f1ed315fc11ae2ae3a9693a9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4105 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1957 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3831 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1957 t.11 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - 1957 t.11 z.1; s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text polskd sztuka P A f t S T W O W ROK XI MR 1 1 9 5 7 �T R E Ś Ć : str. Tadeusz Seweryn Franciszek Kotula Wanda Gentil-Tippenhauer Maria Przeździecka E w a Fryś Olga Mulkiewicz Aleksander Błachowski Jon Const. Chitimia Zofia Głowa Rss Rss Rss Rss Zabawki ludowe jako odbicie zwyczajów, obyczajów, baśni i legend Zbiorowy portret chłopski Józef Bigos Szymon Czerniakiewicz — podlaski w y cinankarz ludowy Garncarstwo ludowe Lubelszczyzny . . Wystawa sztuki ludowej w Rzeszowie . Wystawa ukraińskiej sztuki ludowej w Warszawie O rumuńskiej literaturze ludowej . . . Materiały do mapy ośrodków garncar­ skich w Polsce Przemysł ludowy i artystyczny . . . Slovensky ludowy odev v min-ulosti . . Kazimierz Saysse-Tobiczyk „Pod wier­ chami Tatr" Architektura polska do p o ł o w y X I X wieku 3 21 25 33 37 42 44 53 56 60 61 62 63 Na okładce i na stronie t y t u ł o w e j zabawki ludowe fotografował Stefan Deptuszewski. �POLSKA SZTUKA LUDOWA R. X — 1956 S P I S T R E Ś C I Józef Z a b a w k i g l i n i a n e z X V I I i X V I I I w i e k u z n a l e z i o n e w G o r ­ l i c a c h s. 201—204 Bieniarzówna Janina E l e m e n t y l u d o w e w urządzeniu i z b y uboższego mieszczaństwa k r a k o w s k i e g o X V I I w i e k u s. 106—115. . . . Cieśla-Reinfussowa Zofia S z t u k a l u d o w a w S i e r a d z k i e m s. 297—313 . C z a j k o w s k i Jerzy " W y c i n a n k i k i e l e c k o - r a d o m s k i e s. 229—241 . . Dobrowolska Agnieszka M a t e r i a ł y do l u d o w e j kultury artystycznej P o m o r z a Z a c h o d n i e g o s. 158—190 Dubiel Ludwik Z d o b n i c t w o skrzyń n a Śląsku Cieszyńskim i G ó r n y m s. 256—279 , Flizak Sebastian Sprzęt d o m o w y i g o s p o d a r s k i górala Gorczańskiego z I I poł. X V I I w . s. 283—284 . Fryś Lwa Ośrodek g a r n c a r s k i w B i e l a n a c h s. 249—256 Glapa Adam P r z y c z y n e k d o w i e l k o p o l s k i e j r z e ź b y l u d o w e j s 241—242 Głowa Zofia X p o w o j e n n y k o n k u r s s z o p e k w K r a k o w i e s. 61—64 . Głowa Zofia Materiały do m a p y ośrodków g a r n c a r s k i c h w Polsce Cz. I . s. 115—120 Głowa Zofia Materiały do m a p y ośrodków g a r n c a r s k i c h w Polsce. Cz. I I s 190—196 Głowa Zofia M a t e r i a ł y do m a p y o ś r o d k ó w g a r n c a r s k i c h w P o l s c e Cz. I I I . s. 242—249 Głowa Zofia Materiały do m a p y ośrodków g a r n c a r s k i c h w Polsce Cz I V . s. 355—359 Górski Ryszard Z a i n t e r e s o w a n i a kulturą l u d o w ą w e p o c e M i c k i e w i c z a s. 31—40 Gutkowska-Rychlewska M. Z a b a w k i d z i e c i n n e w I poł. X V I I I w . s. 196 Hit St., Kunczyńska A. S z t u k a eskimosów k a n a d y j s k i c h s. 316—335 Jackowski Aleksander U w a g i po w y s t a w i e s z t u k i l u d o w e j w L o n ­ d y n i e s. 289—296 Jarnuszkiewicz Jadwiga Głos w d y s k u s j i o w y s t a w i e 10-lecia ,s. 340—342 Kossakowski Andrzej W s p r a w i e a m a t o r ó w s. 314—315 . . . Kotula Franciszek S k r z y n i a w źródłach a r c h i w a l n y c h s. 4 8 — 6 1 . . Kunczyńska Anna R z e ź b y J a n a C e n t k o w s k i e g o s. 2 0 — 3 1 . . . . Malkiewicz Krzysztof Zambrzycka Anna Fajczarstwo na P o d h a l u s. 209—219 Mulkiewicz Olga Objazdowa wystawa sztuki ludowej województwa łódzkiego s. 336—337 . . . Przeździecka Maria Z a b y t k i p l a s t y k i l u d o w e j na. P o d l a s i u Wschod­ n i m s. 204—209 . Przeździecka Maria P i s a n k i w R a d o m s k i e m s. 219—228 Przeździecka Maria S z t u k a l u d o w a w M u z e a c h B u k a r e s z t u s. 124—132 Reinfuss Roman S z k o l e n i e k a d r n a u k o w y c h i o r g a n i z a c j a badań z z a ­ k r e s u s z t u k i l u d o w e j w R u m u n i i s. 120—124 Reinfuss Roman Z zagadnień t e r m i n o l o g i i c e r a m i c z n e j s. 281—283 . Reinfuss Roman N a m a r g i n e s i e w y s t a w y 10-lecia p o l s k i e j s z t u k i l u d o ­ wej s. 337—340 Reinfuss Roman K o n k u r s y d l a prządek i t k a c z y w X V I I I w . ,s. 196 Rss J a n M a n u g i e w i c z : P o l s k i e s t r o j e l u d o w e s. 132—135 . . . Rss I n w e n t a r z e dóbr b i s k u p s t w a chełmińskiego s. 279—291 . . . . Rss A l b e r t F i e d l e r : D e u t s c h e V o l k s t r a c h t e n s. 360 Rss F r i e d r i c h S i e b e r : B u n t e M o b e l d e r O b e r l a u s i t z s. 361—362 . . Rss P. I . M a k u s z e n k o , Z. A . P e t r o w a : N a r o d n a j a A r c h i t e k t u r a Z a k a r p a t i a s. 362 Rss T a n c r e d B a n a t e a u : P o r t u l p o p u l a i r p e n t r u l i t e r a t u r a s i a r t a s. 360 Barut nr 4—5 nr nr nr 6 6 4—5 nr 3 nr 4—5 nr nr nr nr nr nr 4—5 4—5 4—5 1 2 2 nr 3 nr 4—5 nr 6 nr nr nr 1 3: 6 nr nr nr nr nr 6 6 6 1 1 nr 4—5 nr 6 nr nr nr 4—5 4—5 2 nr nr 2 4—5 nr nr nr nr nr nr 6 3 2 4—5 6 6 nr nr 6 6 �Tomasz Domy mieszczańskie z K a m i o n k i p c w . Lubartów s. 363—3G5 Sadownik Jan Z zagadnień k l a s y f i k a c j i i s y s t e m a t y k i p o l s k i e j pieśni l u d o w e j s. 343—354 Seweryn Tadeusz Polskie w y c i n a n k i papierowe X V I I i X V I I I w i e k u s. 67—106 . . . '. Seweryn Tadeusz Ż y w o t i dzieło o o w s i n o e i b e s k i d z k i e g o Jędrzeja W a w r y s. 131—158 . . . . * W a j d a Andrzej E k r a n y f o t o g r a f ó w u l i c z n y c h s. 3—20 Woleńbka Maria S z t u k a l u d o w a d w u d z i e s t u n a r o d ó w s. 40—48 . . W . A. „ L i t e r a t u r a l u d o w a " — n o w y miesięcznik f o l k l o r y s t y c z n y s. 365 Zanoziński Jer su R z e ź b i a r z e w i e j s c y w okręgu m i a s t a K r a k o w a s. 197 Znanńerowska-Prufiei otim Maria W s p o m n i e n i e o rzeźbiarzu k u j a w s k i m F e l i k s i e B l a s z c z y k u s. 135—136 Rusek nr 6 nr 6 nr 2 nr nr nr nr nr 3 1 1 6 3 nr 2 �polska sztuka ludowa KWARTALNIK WYDAWANY PRZEZ PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKf �KOMITET REDAKCYJNY Mgr Aleksander Jackowski, Mgr Kazi­ mierz Pietkiewicz, Prof, dr Ksawery P i w o c k i , Prof, dr R o m a n Reinfuss, Prof, dr Tadeusz S e w e r y n ZESPÓŁ REDAKCYJNY M g r Aleksander Jackowski (redaktor na­ czelny), M g r A n n a Kunczyńska (sekretarz r e d a k c j i ) , P r o f , d r R o m a n R e i n f u s s (za­ stępca r e d a k t o r a n a c z e l n e g o ) , M g r B a r ­ bara Suchodolska (redaktor techniczny), Józef W i l k o ń ( p r o j e k t o k ł a d k i ) , M g r K r y ­ styna Żmijewska (adiustacja i k o r e k t a ) REDAKCJA I ADMINISTRACJA: STWOWY INSTYTUT SZTUKI, S Z A W A , D Ł U G A 26 PAŃ­ WAR­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/676b128183b8648525ff476d552399ff.pdf d3c45b0b42d391611b8ef4c526d0f33f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5151 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4779 Title A name given to the resource Muzea / LUD 1948 t. 38 Description An account of the resource LUD 1948 t.37 s.416-450 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MUZEA STAN MUZEALIÓW ETNOGRAFICZNYCH T W I E WROCŁAWSKIM W 7 WOJEWÓDZ­ Pisząc w roku 1946 na n a m ó w i e n i e I n s l y l u l u Śląskiego refe­ rat pod t y t u ł e m « Z a g a d n i e n i a i potrzeby etnografii na Śląsku ś r o d k o w y m i dolnym* zwróciłem między i n n y m i u w a g ę na ko­ nieczność przeprowadzenia inwentaryzacji eksponatów etnogra­ ficznych, przechowywanych w dolno-śląskich muzeach regional­ nych i założenia we W r o c ł a w i u centralnej kartoteki tych zbio­ rów, ażeby tym sposobem umożliwić etnografom p r a c u j ą c y m na Śląsku szybkie i łatwe zorientowanie się, gdzie i czego szukać należy. W ciągu dwu lail, które od lego czasu minęły, rzucony pro­ jekt został prawie całkowicie zrealizowany. Badania terenowe przeprowadził Z a k ł a d Etnologii Uniwersy­ tetu W r o c ł a w s k i e g o pod kierunkiem piszącego te słowa, począt­ kowo z funduszu dostarczonego przez Instytut Śląski, od c h w i l i zaś gdy Dyrekcja tegoż przesltała u w a ż a ć owe badania za leżące w ramach z a i n t e r e s o w a ń Instytutu, w p ł y n ę ł a subwencja udzie­ lona na len cel przez Naczelną Dyrekcję Muzeów i Ochrony Za­ bytków, co pozwoliło pracę doprowadzić tak daleko, że dziś mo­ żna j u ż śmiało naszkicować obraz naszego stanu posiadania w za­ kresie muzealiów etnograficznych na Dolnym Śląsku, bez obawy, że jakieś nowsze znaleziska i odkrycia mogłyby zasadniczo zmie­ nić obraz nam znany. Drogowskaz, w e d ł u g którego przeprowadzone były badania s t a n o w i ł wykaz m u z e ó w , zbiornic, oraz miejsc, gdzie znajdują się zabytki, sporządzony przez W o j e w ó d z k i Urząd Konserwator­ ski. Wykaz len ustawicznie pęczniał, u z u p e ł n i o n y n o w y m i mel­ dunkami n a p ł y w a j ą c y m i z lerenui od podległych Urzędowi W o ­ j e w ó d z k i e m u o r g a n ó w powiatowych. W czasie, gdy rozpoczynano badania, na liście m u z e ó w i zbiornic figurowało niewiele ponad 25 -pozycji, w czerwcu 1948 roku było ich już 65. 7 �• 417 Załączona mapka ilustruje rozmieszczenie miejscowości na­ niesionych na m a p ę w e d ł u g ostatniego stanu tego wykazu. W 19 miejscowościach 'poszukiwania d a ł y w y n i k negatywny , 8 nie zo­ stało zbadanych, gdy na dalsze prace b r a k ł o f u n d u s z ó w , zaś w 38 miejscowościach znalazły się mniejsze lub większe zbiory etno­ graficzne, k t ó r y c h opis znajdzie czytelnik w niniejszym artykule. a 3 1) Żarów, Śląska, 2) Ż a g a ń , 3) K o ż u c h ó w , 7) B i a ł o b r z e z i e , G ó r a , 12) Wąsocz, 17) C h o j n ó w , 4) N o w a 8) S z p r o t a w a , S ó l , 5) K o r o l a t , 9) Chwarzyce, 6) S ł a w a 10) G ł o g ó w , 11) 13 L u b i n , 14) Ś c i n a w a , 15) Z g o r z e l e c , 16) B o l e s ł a w i e c , 18) O ł d r z y c h ó w , 19) L u b a ń , 20) N o w o g r o d z i e c , 21) L w ó ­ wek, 22) Z l o t o r i a , 23) L e g n i c a , 24) D u n i n ó w , 25) M i ę d z y r z e c z , , 26) Ś r o d a , 27) Strzegom, 28) J a w o r , 29) S z u n ó w , 32) Z a m e k T s c h o c h a , 33) S z k l a r s k a nuni, 36) C i e p l i c e , 37) K a r p a c z , 30) B o l k ó w , 31) G r y f i a 38) K a m i e n n a Góra, 39) Solice 40) W a ł b r z y c h , 41) świdnica, 42) S o b ó t k a . 43) C h o j n y , 45) Szymrych, Bystrzyca, 54) Strzelin, Oława, 46) Opornica, 50) L ą d e k 47) K ł o d z k o , Zdrój, 44) D z i e r ż o n i ó w . 48) N a r o ż n o ( B o ż k ó w ) , 49) ( L ą d o k ) , 51) Z ą b k o w i c e , 52) Z i ę b i c e , 53) N i e m c z a , 55) G ł ę b o k a , 60) N a m y s ł ó w , 56) M a ń c e , 61) B i e r u t ó w , 57) D o m a j o w i c e , 62) W r o c ł a w , 58) B r z e g , 59) 63) T r z e b n i c a . O b o r n i k i , 65) W o ł ó w . Lud, т. XXXVIII Góra, P o r ę b a , 34) J e l e n i a G ó r a , 35) P a u l i - 27 64) �418 1. B i a ł o b r z e ż i e (Bytomek). Zbiory muzealne w budynku przedwojennym, pod opieką Z a r z ą d u Miejskiego: 1 pług, 1 skrzynia malowana, 8 dwustron­ nych form do p i e r n i k ó w z p r z e ł o m u X V I I i X V I I I wieku, 2 formy z podpisami «Martin Boreke 1667» i «Hans Chiristof Borek 1713». 2. В o 1 e s ł a w i e c. Zbiory tymczasowo zmagazynow ane, budynek przyszłego muzeum w remoncie. Znaczny zbiór ceramiki (około 120 sztuk), na który składają się wyroby gliniane, kamionkowe (tak zwane na Śląsku «bunoloki»), kafle i fajanse. T r o c h ę w y r o b ó w ś l u s a r ­ skich (kłódki, zamki, okowy), łyżwy drewniane ;z ż e l a z n y m o k u ­ ciem, z narzędzi do obróbki w ł ó k n a : szczeć, 2 przęślice stojakowe, uszkodzony kołowrotek, z mebli: łóżko z baldachimem (z d a t ą 1802), ze siztuki: Pieta, rzeźba z resztkami polichromii (wys. 75 cm) i obraz na szkle, o temacie świeckim z połowy X X wieku (format 30X42 cm). Z k u l t u r y l u d ó w egzotycznych 1 para pan­ tofli chińskich. 7 3. B o l k ó w . Muzeum mieści się w zamku przy u l . Bolka, jest u d o s t ę p ­ nione dla publiczności. W muzeum znajduje się skompletowane urządzenie izby włościańskiej (łóżko z baldachimem, półka, ko­ łyska, kredens z datą 1830, szafa na naczynia, stół, 4 stołki z datą 1838, 2 półki wiszące, 2 łyżniki) ponadto 2 malowane szafy l u ­ dowe (obydwie z dalami 1812), 2 kredensy i szafa z datą 1734. Manekiny ze strojami ludowymi, pełny ubiór kobiecy i 2 męskie, około 30 czepków, 40 chustki kobiece do zarzucania na ramiona (dwie płócienne i dwie w e ł n i a n e ) , 3 bluzki damskie ( w t y m 2 wa­ towane), k i l k a sztuk m ę s k i c h kamizelek. Z przyborów do obróbki włókna z n a j d u j ą się t u : międlica, 2 szczeci do l n u , wijadła, motowidło, szpularz, kołowrotek malowany, i kompletne krosna t k a ­ ckie z zaczętym płótnem. W związku z l u d o w y m płóciennictwem poizostaje 11 klocków do drukowania tkanin. Ceramika reprezen­ towana jest przez k i l k a naczyń (między i n n y m i fajansowych). W muzeum znajduje się koło garncarskie, a z drobnych sprzę­ tów i narzędzi domowych: prasa do sera, świecak, p r z y r z ą d do karbowania wstążek, trochę narzędzi do obróbki drzewa. Z hodo­ w l i 13 d z w o n k ó w dla krów. Ze zdobnictwa, 5 m a ł y c h skrzynek malowanych, jedna z datą 1771. 7 7 4. B o ż k ó w (dawniej Narożno). Składnica, w której specjalnie dla województwa dolnoślą­ skiego wyznaczony delegat Naczelnej Dyrekcji Muzeów i Ochrony �419 Zabytków gromadzi zbiory muzealne zebrane w terenie l u b w trakcie likwidacji mniejszych zbiornic i zniszczonych m u z e ó w . W ś r ó d nagromadzonych w Bożkowie muzealiów znajduje się sporo zabytków dotyczących etnografii Śląska. Meblarstwo ludowe reprezentuje: 9 szaf malowanych (nie­ które datowane 1786, 1815), 4 kredensy (1763, 1828, 1830)1 7 s k r z y ń malowanych (r. 1716, 1795, 1806, 1860) z tego jedna ozdobiona ornamentem plastycznym. Ze stroju: 27 czepców śląskich (w t v m 7 z X V I I I w.), 2 czepki dziecinne. Do obróbki w ł ó k n a : 2 szczeci do czesania lnu, 4 przęślice, 3 kołowrotki (2 poziome, 1 pionowy), 1 czółenko tkackie,, 2 sno wadia, z zakresu farbiarstwa k i l k a k l o ­ cków do drukowania płócien. Ze sztuki z n a j d u j ą się w tej zbior­ nicy: 2 rzeźby drewniane (Madonna), 451 obrazów na szkle (w t y m 21 na tle lustrzanym), z których zaledwie k i l k a malowanych jest na tematy świeckie, z rzemiosła artystycznego: 1 skrzynia form do pierników. Z innych przedmiotów zanotowano tam 3 miechy do rozniecania ognia. Poza wymienionymi wyżej znajdoAvaly się w Bożkowie ob­ fite zbiory egzotyczne, które zostały już w całości przekazane do znajdującego się w stanie organizacji Muzeum Kultur Ludowych w Warszawie. 4 5. В r z e g. Muzeum mieści się w zabytkowym zamku. Dział etnograficzny silnie zdewastowany. W muzeum znaj­ dują się: narzędzia do obróbki włókna: cierlica, szczotki do cze­ sania lnu, 3 kołowrotki, wijadla, motowidło, szpularz, krosna tka­ ckie. Do farbowania płócien około 20 klocków reprezentujących różne odmiany (czysto drewniane, drzewo + metal i czysto me­ talowe na drewnianej podstawie) i kształty (klocki kwadratowe do w y p e ł n i a n i a powierzchni, podłużne do drukowania k r a j ó w i c4viartki kola, z których składano środkowe motywy koliste), zbiór uzupełniają dwa k a w a ł k i drukowanego ręcznie płótna. Ubiory raczej małomiasteczkowe niż ludowe, reprezentuje kilka czepców, bluzek, i w i a n k i ślubne. Ze sztuki posiada muzeum bar­ dzo ciekawy obraz na szkle w formie tryptyku malowanego na jednej tafli, przedstawiającego trzy sceny z życia Chrystusa, kilka rzeźbionych świątków, oraz bogatą kolekcję form piernikarskich (54 sztuk). W ś r ó d ceramiki znajduje się kilka pięknych w y r o b ó w ludowych (gliniane misy) oraz kafle z polskimi napisami. Etno­ grafa zainteresują też przechowywane w t y m muzeum skrzynie kościelne, niektóre dłubane z jednej kłody z bogatymi kowalskimi ozdobami. �420 6. В у s t г z у ca. Zbiory dawnego muzeum zmagazynowane przy ulicy Sło­ wackiego n r 2 (budynek S ą d u ) . W zbiorach z n a j d u j ą się narzędzia do obróbki w ł ó k n a : 2 ko­ łowrotki, 1 przęślica stojąca. Ze sztuki: 7 obrazów na szkle (o mo­ tywach religijnych). T r o c h ę w y r o b ó w z żelaza kutego. 7. C i e p l i c e-Z d r ó j . Przy bogatym zbiorze ornitologicznym trochę okazów etno­ grafii egzotycznej. 8. С h o j n ó w. Zbiory mieszczą się w d a w n y m zamku. W zbiorach z n a j d u j ą się ludowe meble: 8 skrzyń malowa­ nych, niektóre iz; datami (1784, 1814, 1818, 1851), 6 szaf malowa­ nych z napisami i datami, j a k H . С. H . 1781, J. S. R. 1796, M . S. S. 1798, M . R. Z. 1818. Jedna (z roku 1807!) z widokiem osady fa­ brycznej. Dwa kredensy malowane (1801, 1822), łóżko z napisem .1. ( i . F. 1830. Dwie kołyski na biegunach (jedna z roku 1820), trzy krzesła (jedno malowane z roku 1825). Z odzieży znajduje się kilka czepków z fabrycznego m a t e r i a ł u .zdobionych koronką t i u ­ lową i w s t ą ż k a m i , j u p k i — krótkie bluzki kobiece z fabrycznego m a t e r i a ł u , drewniaki na płaskich obcasach, klamra drewniana do włosów. Z narzędzi do obróbki w ł ó k n a : kilka szczotek do l n u , wijadła, szpularz, 3 przęślice, 7 kołowrotków (malowane i toczone), 1 krosna tkackie i 4 czółenka. Z farbiarstwa: 2 formy do drukowa­ nia tkanin. W zbiorach tutejszych spotykamy dosyć dużo przed­ miotów z zakresu gospodarstwa domowego: tłok drewniany do ubijania kapusty, tarko drewniane do ziemniaków, dw a kosze plecione z w i k l i n y , przybory do świecenia, j a k : latarka drewniana, metalowe kaganki i świeczniki. Z rybactwa: jedna wiersza ple­ ciona, z hodowli: dzwonek dla k r ó w z żelaza kutego na drewnia­ nym rzeźbionym k a b ł ą k u z inicjałami i datą (1834). Sztukę repre­ zentuje 1 obraz na szkle o motywie religijnym (z datą 1776), oraz 10 rzeźbionych p r y m i t y w n y c h świątków drewnianych. Z zakresu rzemiosła artystycznego znajduje się tam 6 jednoczęściowych form drewnianych do p i e r n i k ó w (z tych największa około 1 metra w y ­ soka zaopatrzona w datę 1842) i 3 składające się z 2 części (1844) k i l k a drewnianych pudełek malowanych, laska z rzeźbioną głową Rubezahla i żelazna forma nożycowała do wyrobu opłatków. Z i n ­ nych przedmiotów wymienić należy łyżwy drewniane okute ż e ­ lazem. r �421 9. С h о j n у. Muzeum mieści się w zamku. Z muzealiów etnograficznych z n a j d u j ą się tu jedynie na­ rzędzia do obróbki włókna, a to: 1 przęślica stojakowa, czworo­ graniasta ozdobnie karbowana, 1 kołowrotek (typ pionowy), to­ czony, 3 szczotki do czesania lnu, 2 grzebienie do l n u i 1 pod­ stawa do przymocowywania szczotek do czesania lnu. 10. G ó i a Ś 1 ą s k a . Zbiory pomieszczone w Starostwie. W ś r ó d nich: rozebrany warsztat tkacki, k i l k a szczotek do czesania lnu. Z rolnictwa: pług, z innych: naczynie do wyrobu masła. 11. J a w o r . Muzeum mieści się w swym d a w n y m budynku przy ulicy Ogrodowej 18. W dziale etnograficznym: kompletnie u r z ą d z o n a izba wiejska wraz z p o l i c h r o m i ą ścian. Na powale p a j ą k ze słomki. Meble: 4 szafy malowane, stół, ława, wdsząca półka ścienna, kredens, łóżko z baldachimem, 4 stołki (jeden z datą 1836), 2 kufry drewniane obite blachą. K i l k a sztuk ubiorów k o ­ biecych składających się ze spódnicy i bluzki, 2 dolnośląskie «sukienki», chustki na ramiona i ponad 50 sztuk czepców. Z cera­ m i k i : 2 gliniane naczynia na trójnóżkach, k i l k a g a r n k ó w g l i n i a ­ nych, gliniany podkurzacz do pszczół, dzbanek, talerze. Urządze­ nie pracowni szewskiej: stół, stołeczek, kopyta. Do obróbki włó­ kna: 6 przęślic stojących, 3 kołowrotki, w i j a d ł a . Z innych: 2 łyż­ n i k i , 4 drewniane dziadki do orzechów (człekokształtne), naczy­ nie do wyrobu masła, drewniany zamek do drzwi. 12. ,1 e 1 e n i a G ó r a. Muzeum otwarte dla publiczności, mieści się przv ulicv Ma­ tejki nr 28. W muzeum znajduje się kompletnie u r z ą d z o n a izba góral­ ska z okolic J. G. umeblowana sprzętami skopiowanymi według wzorów ludowych (z w y j ą t k i e m łóżka z baldachimem, które jest autentyczne), poza tym z mebli ludowych w y m i e n i ć należ} 5 szaf malowanych (w t y m jedna z roku f820) i 2 stołki ozdobne. Zna­ czna ilość ubiorów ludowych: 2 manekiny (ubiór męski i kobiecy), ponadto 2 spódnice, 1 fartuch, 4 bluzki kobiece, 73 czepce, 11 p r ó ­ bek białych koronek u ż y w a n y c h do strojów. Z u b r a ń męskich 1 kamizelka. Przybory do obróbki w ł ó k n a reprezentują 2 koło­ wrotki i 2 przęślice. Muzeum posiada cenne zbiory ludowej sztuki w tym 1.600 obrazów na szkle. 15 rzeźbionych drewnianych ś w i ą t - �422 ków, z rzemiosła arlystycznego znajduje się wieniec dożynkowy, choinka wykonana z drzewa (Christbaum), trochę ceramiki i dwa liche modele c h a ł u p ze wsi okolicznych. P o w a ż n ą wartość dla badaczy kultury ludowej Śląska mogą mieć przechowywane w m u ­ zeum teki z pracami graficznymi Erika Fuchsa, przedstawiające m i ę d z y i n n y m i sporo scen rodzajowych. 13. K a m i e n n a G ó r a . W zbiorach przechowywanych w składnicy (Rynek nr 24) znajdują się n a s t ę p u j ą c e przedmioty z zakresu kultury ludowej: części ubioru kobiecego w postaci 8 czepków" i jednej chustki, ze sztuki 5 obrazów na szkle o tematach religijnych. Z innych: 2 łyżniki wiszące, 2 solniczki malowane. r 14. K a r p a c z . Muzeum znajduje się w domu zbudowanym specjalnie na ten cel na wzór sudeckiej c h a ł u p y wiejskiej. Część etnograficzna składa się z izby włościańskiej komplet­ nie umeblowanej, oraz z izby l a b o r a n t ó w (wiejskich w y t w ó r c ó w lekarstw). Poza t y m u r z ą d z o n a jest izba mieszczańska a ściślej małomiasteczkowa. W muzeum t y m na plan pierwszy w y s u w a j ą się meble: 3 szafy (jedna z datą 1752), 2 kredensy, 3 skrzynie (rok 1843), 2 łóżka (w izbie imieszczańskiej z baldachimem, we włościań­ skiej bez), 1 wisząca kołyska, stół, 8 stołków i ł a w k a o trzech no­ gach. Meble są zdobione malaturami. Ze stroju znajduje się lam 10 czepców kobiecych, k i l k a bluzek, spódnic, sukien chustek. Ubiór męski reprezentowany jest przez 2 bluzki nowe, szyte na wzór dawnych ubiorów chłopskich i kapelusz jarmarcznego sprze­ dawcy ziół (również kopia). Niewielki obrazek (olejny) przedsta­ wia grupkę chłopów z Karpacza w ubiorach ludowych (dwie ko­ biety i trzech mężczyzn). W izbie zgromadzono też przybory do obróbki przędziwa (2 szczotki do czesania lnu, 2 motowidła, przęślice) i przybory codziennego użytku, jak: 2 konewki, nosidla do wody, maślnica, 2 foremki do wyciskania serów, magiel ręczny, Z ceramiki: 4 misy, 1 rynienka, 2 dzbanki. Ze sztuki ludowej znajdują się w izbie wiejskiej 3 obrazy na szkle treści r e l i g i j ­ nej. W izbie l a b o r a n t ó w piękna kolekcja narzędzi służących do wyrobu m e d y k a m e n t ó w oraz nosidla u ż y w a n e przez w ę d r o w n y c h zielarzy do noszenia towarów. 15. К ł o d z к o. Składnica muzeum znajduje się przy ulicy Czeskiej nr 30. W składnicy mamy z mebli tylko skrzynie: 2 skrzynie że­ lazne, 1 skrzynia — kufer drewniany obity skórą dzika, 1 skrzy- �423 nia drewniana cechowa, a na niej wymalowane są kolorem bia­ łym i b r ą z o w y m narzędzia: hebel, dłuto, podkowa, młotek, klucz, kolo od wozu i siekiera, 3 skrzynie drewniane malowane (1802, na jednej napis: «Renowiert 9/11 1877»). Dalej mamy narzędzia stolarskie: 2 strugi (jeden z d a t ą 1795) i 1 suwak. Poza t y m 1 u l z pnia drzewnego z płaskorzeźbą p r z e d s t a w i a j ą c ą postać świętego, oraz krzyż żelazny kuty z kościoła F r a n c i s z k a n ó w . Ze sztuki mamy tylko 3 płaskorzeźby (na desce lipowej), jedna przedsta­ wia myśliwego, a dwie — sarny na tle lasu. 16. L ą d e k . Zbiory umieszczone są na strychu Urzędu pocztowego. Znajduje się tam: 1 krzesło malowane, 1 zegar ścienny (me­ chanizm drewniany), 1 stara kołyska, rodzaj teczki na przybory, ozdobionej ł u s k a m i szyszek naklejonymi na tekturę i przyszytymi c a ł y m i p ę k a m i szyszek. Z ubiorów: 1 czepek z ubiegłego stulecia, 1 staniczek do stroju, 2 gablotki ze ś l u b n y m i w i e ń c a m i ze sztucz­ nych perełek. Z innych: 3 kołowrotki ręczne, 1 prasa do oleju, wyroby z żelaza ręcznie kutego (sprzączki do uprzęży, kółka od łańcuchów, łańcuchy, skoble, zamki, sztaby). Ze sztuki: dwa obrazki na szkle o temacie świeckim. 17. L e g n i c a . Zbiory złożone są tymczasowo w miejscowym Domu Kul­ tu! у. Znajduje się tam k i l k a eksponatów egzotycznych: 1 kosz pleciony z włókna roślinnego, 4 całe naczynia z tykwy z r y t y m ornamentem, poza tym fragmenty naczyń, 3 tarcze i strzały z gro­ d k a m i ż e l a z n y m i przymocowanymi za pomocą rafii. 18. L u b a ń . Resztki muzeum mieszczą się w zabytkowym domu «Pod okręlem». W zbiorach znajdują się meble z izby górnołużyckiej a m i a ­ nowicie 2 łóżka drewniane z baldachimami (T z roku 1841, d r u ­ gie z napisami niemieckimi), kołyska, 5 szaf (rok 1718, 1793, 1805. 1843), z których jedna ozdobiona jest malaturami figuralnymi, dwie skrzynie (rok 1715, 1797), 1 kredens (rok 1787). Z tkactwa: 2 krosien tkackich, z farbiarstwa 12 klocków do drukowania tka­ nin. Ponadto z muzealiów etnograficznych należy Lu w y m i e n i ć kilka m a ł y c h skrzynek (kasety), j e d n ą ( d w u s t r o n n ą ) formę do pierników i drewniane malowane sanie. �124 19. L in b i ń. Zbiory zabezpieczone w budynku Starostwa. W zbiorach znajduje się nieco eksponatów pochodzenia egzo­ tycznego: 1 drewniana maska aktora chińskiego, 1 lalka z j a w a j skiego teatru cieni, 3 rzeźby. Ponadto w wieży obok Rynku znaj­ dują się 3 śląskie malowane szafy. 20. L w ó w e k. Zbiory mieszczą się na chórze w kościele p r z y l e g a j ą c y m do gmachu byłego niemieckiego muzeum. Znajduje się w nich k o m ­ pletne u r z ą d z e n i e izby wiejskiej oraz trochę u b i o r ó w : 2 j u p k i kobiece, 1 czepek, a z p r z e d m i o t ó w codziennego u ż y t k u komplet talerzy glinianych malowanych. Ze sztuki 1 obraz na szkle. 21. N i e n i c z a . Muzeum mieści się w swym budynku przedwojennym przy ulicy Królowej Jadwigi. Z ludowego meblarstwa znajduje się tam 5 szaf malowanych (rok 1791, 1797, 1911), z których jedna posiada na ścianie fronto­ wej wymalowane rokokowe sceny sielankowe, 2 skrzynie malo­ wane (rok 1781. 1819). łóżko (1805), kołyska z X V I I I wieku, 2 zy­ dle (rok 1838) i stół. Ze stroju posiada muzeum 4 manekiny odziane w ubiory raczej o charakterze m i e s z c z a ń s k i m (spódnice krynolin owa te na drewnianych obręczach) i pas skórzany pokryty materią. Z przyborów do obróbki włókna: cierlicę, międlice, 2 szczotki do lnu, przęślicę, 3 kołowrotki (dwa poziome, jeden pio­ nowy), m a t o w i a ł o , 1 cewkę, 2 warsztaty tkackie (jeden oryginał, drugi model). Z farbiairstwa: 3 klocki d o d r u k o w a n i a tkanin i 1 ka­ w a ł e k zadrukowanej tkaniny. Z innych rzemiosł: warsztat szew­ ski z narzędziami, wyroby ślusarskie (zamki, kłódki) i kowalskie (7 podków), wyroby ceramiczne: 3 naczynia kamionkowe. W Niemczy jest stosunkowo dużo p r z e d m i o t ó w codziennego użytku, a więc: 2 świecaki ( w t y m jeden ze s p r ę ż y n o w y m uchwy­ tem), 2 strugi do darcia łuczywa (tzw. «kocury*, z roku 1781 i 1868), 2 drewniane lichtarze, 1 łyżnik polichromowany, 3 miary do zboża z pieczęciami u r z ę d u miar z roku 1854 i 1859. Z n a r z ę ­ dzi rolniczych sierp z ostrzem siekanym, oraz w i d ł y drewniane samorodne. Sztukę reprezentuje 5 obrazów na szkle (o tematach religijnych). Poza tym są też 3 rzeźby postaci świętych i dwa krzyże. W ś r ó d tych rzeźb niektóre m a j ą mieć cechy wyrobów ludowych. �425 22. N a m у s ł ó w. Muzeum mieści się w zamku. Z eksponatów ma jacy cli z w i ą ­ zek z k u l t u r ą l u d o w ą znajduje się lam jedynie p a r ę sztuk mebli (2 stołki z ozdobnie wycinanymi oparciami, 1 uszkodzony stół) 1 3 świątki. 23. N o w a S ó l . Zbiory z n a j d u j ą się pod opieką Z a r z ą d u Miejskiego. Z zabytków o charakterze etnograficznym spotykamy tam: meble malowane: 2 szafy (1788, 1800), 2 skrzynie (jedna z ozdo­ bami plastycznymi i d a t ą 1704), 1 stołek, ubiory: 10 czepców haf­ towanych. Z narzędzi do obróbki w ł ó k n a : kołowrotek, z przyborów farbiarskich: 15 klocków do drukowania tkanin. K i l k a okazów ce­ r a m i k i : 2 gliniane misy (z datami 1845, 1852), talerz (1825) i p a r ę malowanych n a c z y ń fajansowych. Z rzemiosła artystycznego: ł dwustronna forma do p i e r n i k ó w (motywy figuralne po 3 z k a ż ­ dej strony), 2 flaszki ręcznie malowane, flaszka z Męką P a ń s k ą w środku. 24. N o w o g r o d z i e c. Z z a b y t k ó w m o g ą c y c h zainteresować etnografa znajduje się tam kolosalnej wielkości garnek kamionkowy, wysokości 2,5 m, średnicy 1,5 m . 25. O ł a w a . W miejscowej składnicy znajduje się: 1 skrzynia ludowa malowana, 1 rzeźbiona lawa, 1 krzesło drewniane (kopia), 2 świeczniki kute z żelaza (ornament roślinny), 1 okrągły kafel — z w y o b r a ż e n i e m konia — i figurki gliniane ręcznie lepione, w y ­ palane i malowane (postacie do szopki). 26. O 1 d r z у с h ó w. Etnografa zainteresować może Golgota, grupa glinianych f i ­ gur polichromowanych umieszczonych na drewnianych krzyżach. 27. P a u l i n u m (kolo Jeleniej Góry). Składnica Ministerstwa Kultury i Sztuki. Z n a j d u j ą się lulaj 4 szafy malowane (dwie datowane 1787, 1789), 3 kołyski jedna datowana 1872. Ze stroju: około 8 czepków i resztki stroju kobiecego (raczej mieszczańskiego), 1 kołowrotek (toczony i bejcowany), z ceramiki kamionki bolesławskie ( « b u n c loki»), kalie, trochę talerzy raczej nieludowych, 6 o b r a z ó w na szkle z postaciami świętych (wszyslkie zaopatrzone w napisy). �426 28. S o b ó t k a . Zbiory pomieszczone so w budynku dawnego muzeum. Z eksponatów etnograficznych z n a j d u j ą się tam 3 zydle, tro­ chę strojów kobiecych: 1 sukienka, 16 czepków, spódnica, bluzka, ponadto jedna szczotka do czesania l n u i obrus z płótna adama­ szkowego (rok 1735) jako p r z y k ł a d ludowego tkactwa ozdobnego. 29. S z k l a r s k a P o r ę b a Ś r e d n i a . Muzeum P a ń s t w o w e g o Uzdrowiska ( u l . Muzealna 810) nie posiada działu etnograficznego. Ze z n a j d u j ą c y c h się tam ekspo­ n a t ó w etnografa zainteresować m o g ą : 4 zydle, z k t ó r y c h dwa da­ towane (1511, 1579), oraz przypadkowo z a b ł ą k a n e dwie zabawki ze słomy przedstawiające osła i zająca. Poza t y m w Szklarskiej Porębie organizuje się drugie m u ­ zeum w zabytkowej c h a ł u p i e wiejskiej odrestaurowanej z fundu­ szów Centralnego Instytutu Kultury. W muzeum t y m urządzone zostaną zabytkowe wnętrza izb włościańskich oraz pokazane inne zabytki kultury materialnej. 30. S z p r o t a w a. Muzeum znajduje się w przedwojennym na ten cel przezna­ czonym budynku. E k s p o n a t ó w etnograficznych jest tutaj bardzo niewiele: nianv magiel ręczny — malowany, z datą 1779. 31. Ś r o d a . Zbiory znajdują się w pomieszczeniu tymczasowym pod opieką Inspektoratu Szkolnego. W zbiorach eksponatów etnograficznych jest bardzo niewiele: 1 szczotka do czesania lnu, wyroby ślusarskie. 5 form do piecze­ nia pierników (dwie datowane 1785, 1825), 2 obrazy malowane na szkle o motywach religijnych. 32. Ś w i d n i с a. Składnica zbiorów mieści się przy u l . Jagiellońskiej nr 19. Z mebli ludowych z n a j d u j ą się lam 4 szaf}' pięknie malo­ wane (1790, 1800, 1805), kredens, 2 skrzynie i 1 stołek. Strój wie­ śniaczki śląskiej (spódnica, stanik, t r ó j k ą t n a chustka i fartuch). Kilka talerzy glinianych i naczyń cynowych. 33. W a ł b r z y c h . Muzeum mieści się we w ł a s n y m budynku z czasów przed­ wojennych przy ul. 1-go Maja nr 9. �427 Z ludowych mebli z n a j d u j ą się tam: 4 szaty (na jednej ma­ lowane widoki, jedna z d a t ą 1789), 7 skrzyń i kufrów, z czego 4 datowane (1723. 1785, 1819, 1843), 1 kredens malowany (1774), 1 stół (nogi dorabiane później), 3 zydle wycinane, 1 kołyska, 2 łóżka (jedno z baldachimem malowane z 1812 roku, drugie z 1873 г.). Ze stroju 8 czepków. Z tkactwa 1 międlica, 1 k o ł o w r o ­ tek. Z przedmiotów codziennego użytku: mieszek do rozdmuchi­ wania ognia, 1 łyżnik wiszący z drzewa, z narzędzi r z e m i e ś l n i ­ czych: 1 strug, 1 topór z roku 1891, z narzędzi rolniczych: 2 łopaty drewniane, okute żelazem z roku 1885, 1887, 1 widły, 1 brona z ż e ­ laznymi bromkami (1892), z ceramiki: 17 talerzy fajansowych i 1 waza, ze sztuki kilka form do wyrobu p i e r n i k ó w . 34. W г о с ł a w. W magazynach P a ń s t w o w e g o Muzeum we W r o c ł a w i u znaj­ duje się nieco z a b y t k ó w etnograficznych, a mianowicie: 3 malo­ wane szafy (1748, 'l756, 1818), 2 kredensy (1811, 1836), k i l k a l u ­ dowych rzeźb i parę m a ł y c h zdobionych skrzynek wykonanych z drzewa. Ponadto w Muzeum Diecezjalnym mieszczącym się na W y ­ spie Tumskiej znajduje się około 40 o b r a z ó w na szkle ( w t y m 1 o pięknie eglomizowanej ramce otaczającej kompozycję środ­ kową), kilkanaście rzeźbionych ś w i ą t k ó w i p a r ę okazów ceramiki (głównie malowane fajanse). Najcenniejszą pozycją etnograficzną zbiorów tego muzeum jest n i e w ą t p l i w i e bogaty zbiór śląskich haftów na bieliźnie kościelnej. W ś r ó d p a r a m e n t ó w znajduje się niezwykle ciekawy ornat żałobny z 1. polowy X I X w., którego ko­ lumna wykonana jest z płótna samodziałowego ręcznie drukowa­ nego czarną farbą wprost z klocka drukarskiego. 35. Z ą b к o w i с e. Zbiory przechowywane są w p r y w a t n y m budynku przy u l . św. Wojciecha n r 2. Z mebli ludowych są 2 skrzynie malowane. Strój reprezen­ tuje 5 czepków (1 dziecinny), 1 torebka — woreczek (białe lniane płótno). Z narzędzi do obróbki lnu: 6 szczotek do czesania lnu, 3 kądziele ze stojakami, 3 kołowrotki, z farbiarstwa 2 formy do drukowania materii. Z przedmiotów domowego u ż y t k u : 3 formy do wyciskania masła, względnie do pieczenia (z gliny palonej i polewanej dwuczęściowe), 1 świecak do łuczywa, 3 mieszki do niecenia ognia, z przedmiotów metalowych 6 podków- (kute ręcz­ nie, otwory na gwoździe nieregularnie rozmieszczone). Ze sztuki: SO obrazów na szkle (postacie świętych), 18 form piernlkarskich �128 oraz figurki do szopek (malowane farbą olejną;, ponadto bawki ludowe, jak: k o n i k i na kółkach, karuzela, kołyska. za­ 36. Z i ę b i c e . Muzeum mieści się przy u l . P r z e m y s ł o w e j nr 34. Z n a j d u j ą się tam: meble: 3 szafy malowane (datowane 1798. 1803, na jednej sceny ze Starego Testamentu i napisy), 1 m a ł a szafka malowana z roku 1791, 1 skrzynia z malowanymi scenami m y ś l i w s k i m i , na wieku wytłaczane 3 popiersia żołnierzy różnych broni, 1 kołyska drewniana z roku 1827 ze ś l a d a m i polichromii. Ze stroju: lalka przedstawiająca p a n n ę młodą, wielka ilość stro­ jów ludowych w gablotkach (kaftany, watówki, spódnice i cale suknie), około 25 czepków ( ś l u b n y c h i domowych), pasiaste spód­ nice, bogaty zbiór tkanin i koronek. Do obróbki lnu: 1 międlica, 1 cierlica, 1 ł a w k a do czesania lnu, 5 przęślie stojakowych (w tym jedna toczona, druga nabijana m o s i ę ż n y m i ć w i e k a m i ) , 10 koło­ wrotków typu pionowego, 2 szpularze do nawijania cewek (jeden datowany 1805). Do drukowania płócien: jeden klocek. Poza t y m : warsztat szewski (stół, lampa, kopyta i trochę narzędzi), wyroby ślusarskie, narzędzia kowalskie, kolo garncarskie, trochę ceramiki a w t y m podkurzacz pszczelarski (niepolewany), z narzędzi rol­ nych: 1 plug, 3 sierpy, 2 łopaty drewniane o k r a w ę d z i a c h okutych żelazem. Z przedmiotów domowego użytku: 1 lampa (latarka na śnieg ze szklaną «gomółką»), 1 solniezka wisząca, 1 łopata do chleba. Ze sztuki: 1 rzeźba (krucyfiks), 11 obrazów na szkle o te­ matach religijnych, 10 form plernikarskich dwustronnych, zmon­ towana we flaszce Golgota. 37. Z g o r z e l e c. Muzeum mieści się w Domu Kultury przy Placu P a r t y z a n t ó w . Zbiory etnograficzne ilustrują k u l t u r ę ludową Górnych L u życ. Znajduje się tam: model izby z n a r z ę d z i a m i tkackimi, a z oryginalnych mebli ludowych: 2 szafy wiejskie malowane (z Górnych Lużyc), jedna z roku 1801, 2 skrzynie (na jednej,ma­ lowane sceny rodzajowe), 1 łóżko z baldachimem z 1784 г., 4 ko­ łyski malowane (jedna wisząca, a jedna datowana 1829), 1 slól drewniany malowany, 2 półki wiszące (do przechowywania na­ czyń). Ze stroju 10 czepków, trochę strojów włościan łużyckich, oraz, w i a n k i ślubne ze sztucznych kwiatów. Do obróbki włókna: tylko krosna tkackie z X V I I I w. Z przedmiotów gospodarstwa do­ mowego: ż a r n a nożne do mielenia zboża, 2 maślniczki. Ze sztuki: 3 krzyże na groby z żelaza, roboty kowalskiej, 1 kapliczka (pień �429 drzewa z w y d r ą ż o n y m otworem, a w n i m krzyż z Panem Jezu­ sem). Poza tym zabawki dziecięce (malowane figurki z drzewa). Trochę zabytków mieści się też w Starostwie. Są tam zbiory egzotyczne i wyroby ceramiki łużyckiej z wieku X V I I I , a to: 5 talerzy (malowanych), 4 misy malowane, 5 d z b a n k ó w (glina palona, ozdobione w y p u k ł y m i kwiatami). W y r o b y cynowe z lat 1795—1855. ,'38. Ż а г у ( Ż a r ó w ) . lleszlki zbiorów mieszczą się w Starostwie przy u l . Zamko­ wej nr 1. Znajduje się lam: 4 szczotki do czesania lnu, 7 klocków do drukowania tkanin, trochę w y r o b ó w z kutego żelaza (lichtarze, okucia, dużo z a m k ó w ) . Ze sztuki 4 figury świętych wykonane у drzewa, Krucyfiks. 4 formy piernikarskie dwustronne. Z innych uprząż na konia z c h o m ą t e m ozdobionym u góry dwiema drewnia­ nymi rzeźbami p r z e d s t a w i a j ą c y m i syreny. Z pobieżnego nawet przejrzenia powyższego zestawienia w i ­ dać jasno, że inwentarz muzealiów etnograficznych w poszcze­ gólnych ośrodkach przedstawia obraz bardzo niejednolity. Obok nielicznych bogatych muzeów j a k np. w Jaworze, Jeleniej Górze, Niemczy i zasobniejszyeh zbiornic (Bożków — Narożno), mamy po największej części do czynienia z ubogimi resztkami, które przypadkowo ostały się niszczycielskiemu działaniu wojny i zo­ stały zabezpieczone przed c a ł k o w i t y m rozszabrowaniem. Zbiory te nie ilustrują k u l t u r y ludowej Dolnego Śląska w sposób należyty, gdyż nie wszystkie działy k u l t u r y są tu re­ prezentowane. Jak widać z publikowanych wyżej w y k a z ó w na pierwszym miejscu wśród spotykanych na Dolnym Śląsku muzea­ liów etnograficznych stoją n i e w ą t p l i w i e meble. Najwięcej spotyka sic ich w Bolkowie, Bożkowie, Chojnowie, Jaworze, Kairpaczu, W a ł b r z y c h u , ale i poza tym prawie w k a ż d y m muzeum i składnicy jest ich bodaj po parę sztuk. Na drugim miejscu po meblach poslawić m o ż n a przybory do obróbki włókna. W k i l k u miejscowo­ ściach (Bolków. Brzeg. Chojnów, Góra Śląska, L u b a ń , Niemcza) znajdują się krosna tkackie, w wielu innych mniejsze lub w i ę k ­ sze zespoły innych narzędzi, głównie szczeci do czesania, przęślic i kołowrotków. Najkompletniejsze zbiory n a r z ę d z i tego rodzaju spotykamy w Bolkowie, Brzegu i Niemczy. Przed w o j n ą dość po­ ważną pozycje w zbiorach etnograficznych Dolnego Śląska stano­ wiły ubiory, dziś dział ten jest bardzo p o w a ż n i e przetrzebiony. Komplety stroju ludowego spotykamy w Bolkowie, Jeleniej Gó­ rze, Świdnicy i Ziębicach, poza t y m w szeregu innych miejsce7 �430 wościach z n a j d u j ą się pojedyncze części ludowego ubioru. Dużo na ogół jest czepców (najwięcej w Jeleniej Górze, Jaworze, Bolko­ wie, Bożkowie i Ziębicach). Sztuka ludowa reprezentowana jest głównie przez obrazy na szkle. Najbogatszy ich zbiór posiada m u ­ zeum w Jeleniej Górze oraz składnica w Bożkowie, daleko w tyle pozostają zbiory w Z ą b k o w i c a c h i we W r o c ł a w i u . Rzeźbionych świątków jest na ogół m a ł o , te zaś, które są, po największej czę­ ści stoją na pograniczu w y r o b ó w ludowych i rzemieślniczych. Dosyć często spotyka się pięknie rzeźbione formy piernikarskie. Na czoło w y s u w a j ą się tu zbiory w Brzegu, Bożkowie i Z ą b k o w i ­ cach. Słabo na ogół reprezentowane są wśród śląskich z a b y t k ó w etnograficznych poszczególne gałęzie rzemiosł, p r a c u j ą c y c h na wsi lub dla wsi. Prócz m a ł o interesujących w a r s z t a t ó w szewskich w y ­ m i e n i ć tu należy przede wszystkim garncarstwo i farbiarstwo. Z zakresu garncarstwa posiadamy dwa koła garncarskie i trochę ceramiki. Gdy oddzielimy j e d n a k o w o ż od niej, jako wyroby prze­ mysłowe, boleslawiskie kamionki i malowane naczynia fajansowe, pozostanie nam zaledwie niewielka garstka glinianych n a c z y ń po­ lewanych i trochę kafli. Z zakresu farbiarstwa niemal w k a ż d y m muzeum i zbior­ nicy iznajdują się klocki do drukowania tkanin (najwięcej w Brzegu), bardzo natomiast m a ł o zachowało się gotowych tkanin drukowanych. Jest rzeczą bardzo c h a r a k t e r y s t y c z n ą , że na D o l ­ n y m Śląsku, z którego jeszcze w ub. stuleciu rozchodzili się do innych krajów farbiarze i drukarze płócien, nie posiadamy poza klockami żadnych innych narzędzi, służących do drukowania tkanin. Wyroby ślusarskie i kowalskie reprezentowane są w y ­ łącznie przez wyroby gotowe (zamki, kłódki, okucia itp.), brak natomiast n a r z ę d z i przez o d n o ś n y c h rzemieślników u ż y w a n y c h . Bardzo słabo p r e z e n t u j ą się zabytki z w i ą z a n e z u p r a w ą roli, z ho­ dowlą bydła, zupełny brak p r y m i t y w n y c h narzędzi łowieckich. Do w y j ą t k ó w zaliczyć należy miejscowości, gdzie wśród zabyt­ ków kultury ludowej znalazły się też przedmioty codziennego użytku jak naczynie drewniane, plecione kobiałki etc. Niezwykle rzadkie są też okazy z w i ą z a n e z o b r z ę d a m i . 7 7 Podkreślony tu brak r ó w n o w a g i m i ę d z y poszczególnymi działami zabytków kultury ludowej w p e w n y m tylko stopniu przypisać należy skutkom wojny (np. l u k i w tekstyliach). Z za­ chowanych inwentarzy z czasów niemieckich, drukowanych prze­ wodników po muzeach, a także i ze stanu zbiorów, które wojna całkowicie oszczędziła, wynika, że Niemcy nie dbali o r ó w n o m i e r n y rozwój wszystkich działów k u l t u r y ludowej w swych muzeach. Główny ich wysiłek skierowany był przede wszystkim na zbiera- �431 nie p r z e d m i o t ó w efektownych, zdobionych (meble, strój, sztuka i zdobnictwo ludowe) i chronologicznie młodszych, które d a w a ł y lalwe możliwości do wykazywania łączności kulturalnej miedzy terenami wschodnimi a obszarami rdzennie niemieckimi. Nie w i ­ dać było u nich wysiłku zmierzającego do wyszukiwania okazów starszych, p r y m i t y w n i e j szych, wiążących się z zaspokajaniem n a j elementamiejszych potrzeb materialnych ludności Śląska. W śląskich «Heimafmuseach» o wiele chętniej wystawiano dawniej bezwartościowe pod względem artystycznym «Fleissarbeiten» w rodzaju ołtarzyków, czy okrętów montowanych we f l a ­ szkach, n i ż np. kolekcje prostych n a r z ę d z i rolniczych, czy łowie­ ckich paści. Przedmioty te jak zresztą i wiele innych, k t ó r y c h nie spotykamy w etnograiicznych zbiorach poniemieckich, znajdują się jeszcze w terenie. Wyszukanie ich i u z u p e ł n i e n i e n i m i stanu posiadania dolnośląskich muzeów etnograficznych będzie w p r z y ­ szłości w dzięcznym zadaniem dla etnografów pracujących na te­ renie w o j e w ó d z t w a wrocławskiego. 7 y Roman Reinfuss PRZYPISY 1 Stan i potrzeby nauki polskiej na Dolnym śląsku. Wyd. Insty­ tut śląski, Katowice—Wrocław 1947, str. 57. - Brak muzealiów etnograficznych stwierdzono w: Chwaszycach, D опта jo wic ach, Duninowie, Dzierżono wie, Głębokiej, Głogowie, Gryf i ej Górze, Kożuchowie, Mancach, Międzyrzeczu, Obornikach, Sławie Ślą­ skiej, Strzegomiu, Strzelinie, S'zunowie, Trzebnicy, W o ł o w i e , Złotorii i Żaganiu. Bierutów, Karolat, Opolówka, Sobce Zdrój, Szymrych, Ścinawa, Wąsocz, Zamek Tschocha. W związku z działalnością wspomnianego itu Delegata Naczel­ nej Dyrekcji Muzeów i Ochrony Zabytków, jako też akcją W o j e w ó d z ­ kiego Urzędu Konserwatorskiego, mającą na celu likwidację drobnych zbiornic i konserwację zabytków w w i ę k s z y c h ośrodkach, obraz roz­ mieszczenia m u z e a l i ó w etnograficznych na terenie Dolnego Śląska ule­ gać będzie aż do chwili przeprowadzenia ostatecznej organizacji tam­ tejszego muzealnictwa ustawicznym zmianom. Celem niniejszego artykułu jest charakterystyka pozostałych po Niemcach muzealiów etnograficznych, trakt owianych jako materiał nau­ kowy dla etnografów i tworzywo przyszłej organizacji m u z e ó w etno­ graficznych w tej połaci Ziem Odzyskanych. 3 4 7 �432 D Z I A Ł ETNOGRAFICZNY M U Z E U M W TORUNIU MIEJSKIEGO I . A d r e s : T o r u ń , Ratusz, Muzeum Miejskie. Personel: kustosz — d r Maria Znamierowska-Prufferowa, asystent — absolw. Mairia Polakiewicz, woźny — Stefan Tereszko, uczeń gimnazjum ogólnokształcącego, praktykanci — w liczbie siedmiu studentów UMK. I I . P o w s t a n i e z b i o r ó w . Obecne zbiory etnograficzne powstały z m a ł e j kolekcji gromadzonej na wycieczkach tereno­ wych przez adiunkta U. M . K. przy katedrze Etnografii i Etnolo­ gii, z m y ś l ą o stworzeniu Uniwersyteckiego Muzeum Etnograficz­ nego. Prace te zostały .zapoczątkowane w l u t y m w 1946 roku. Wobec jednak trudności, jakie w związku! z t y m wynikły, dn. 15. I I I . 1946 r. zostaje przoz tegoż adiunkta przedstawiony pro­ jekt utworzenia Pomorskiego Muzeum Ludoznawczego (Instytut Bałtycki, Komunikat Działu Inform. Naukowej nr 5 (19), a zbiory zostają przeniesione na ul. Danielewskiego 6 i tam są kompleto­ wane w dalszym ciągu. Idea Muzeum Ludoznawczego zostaje zrealizowana w postaci utworzenia w Toruniu Działu Etnograficznego w Muzeum M i e j ­ skim, które daje na ten cel początkowo 3 sale oraz p r z e d w o j e n n ą kolekcję ludoznawczą, liczącą 160 przedmiotów z Polski, 392 przed­ mioty pozaeuropejskie i 10 europejskich. Na wiosnę roku 1947 zbiory zostają przeniesione z ul. Danie­ lewskiego 6 do Muzeum Miejskiego. Dział Etnograficzny w M u ­ zeum Miejskim w Toruniu zaczyna się rozwijać dzięki pomocy trzech instytucyj: 1) Z a r z ą d u Miejskiego, który udziela lokalu, światła, opalu i innych świadczeń, 2) Naczelnej Dyrekcji Muzeów i Ochrony Zabytków, która od sierpnia 1946 — udziela stałych do­ tacji miesięcznych na zakup obiektów, opłacanie personelu itd., 3) Uniwersytetu M. K., który umożliwił organizatorowi, a od stycz­ nia 1948 r. honorowemu kustoszowi lego działu, wykonanie pracy w ramach obowiązków adiunkta uniwersytetu. Pomocy finansowej, poza wspomnianymi stałymi dotacjami, udzieliły też następujące instytucje: Centralny Instytut K u l t u r y w Warszawie na wydanie poradnika terenowego, Kuratorium Okręgu Szkolnego Pomorskiego (na tenże cel), Komisja Zakupu Muzealiów dla Muzeów Pozaw arszawskich przy Naczelnej Dyrek­ c j i Muz. i Ochr. Zabytków, Związek Org. Rybackich na zakup narzędzi i sprzętów rybackich, Związek Zachodni w Toruniu za pośrednictwem Towarzystwa Przyjaciół U. M. K.. Pomorska Wojew. Rada Kultury Artystycznej i Sztuki w Bydgoszczy. �433 W celu gromadzenia ginących zabytków oraz n a w i ą z a n i a kontaktów z wsią urządzono do dn. 1. X I . 48 r. 60 wycieczek na teren woje w. pomorskiego, gdańskiego, olsztyńskiego i szczeciń­ skiego. W rezultacie tej pracy w okresie około dwóch lat zbiory wzrosły do liczby 2.024. Dnia 4. I X . 1948 zbiory zostają udostępnione dla uczestników Zjazdu Z w i ą z k u Muzeów w Polsce oraz Z w i ą z k u Histoiryków Sztuki, zaś dnia 7. I X . 1948 dla publiczności. I I I . C e l e i z a d a n i a . Zadaniem Działu Etnograficznego Muzeum Miejskiego w Toruniu jest gromadzenie i ochrona za­ bytków kultury ludowej jako m a t e r i a ł ó w naukowych, s t a n o w i ą ­ cych dokumenty historyczne, i c h konserwacja,, ekspozycja oraz naukowe opracowanie w celu poznania kultury ludowej szeroko pojętego Pomorza z u w z g l ę d n i e n i e m m a t e r i a ł ó w p o r ó w n a w c z y c h przede wszystkim z północnej Polski. Wobec położenia Torunia w pobliżu wielkich kompleksów jezior oraz morza, dział rybacki nosi charakter centralnego zibioru rybackiego, który ma obejmować, a częściowo już obejmuje rybo­ łówstwo morskie, rzeczne i jeziorne z całej Polski. W celu uchwycenia zachodzących procesów etno-socjologicznvch gromadzone są też planowo przedmioty z kultury ludowej przesiedleńców z lat' 1923—1925 i 1945—1946.' Poza tym Dział Etnograficzny dąży do tego, aby stać się ośrodkiem kształcenia muzeologów-etnografów . Problemy, które muzeum pragnie w przyszłości podkreślić w sw ej ekspozycji przy pomocy m a t e r i a ł ó w porównawczych, fotografij, r y s u n k ó w , map itp. — to pochodzenie kultury ludowej, jej pokrewieństwa, historyczne związki z przeszłością, typologia w y ­ tworów, przekształcenia, j a k i m podlegają poszczególne w y t w o r y : ich rozwój postępowy i wsteczny, degeneracja lub zanik, związek z podłożem geograficznym, ekonomicznym i socjalnym, wędrówki wy tworów, ich mieszanie się, przenoszenie przez grupy przesie­ dleńcze, indywidualny w k ł a d w twórczość ludową, szczególnie w zakresie sztuki ludowej i inne. IV. I n w e n t a r z D z i a ł u E t n o g r a f i с z n e g o. Zbiory Etnograficzne. Zbiory polskie zebr. w 1946—1948 r. — 1.1543, zbiory polskie zebr. w 1946—1948 r. (depozyty) — 621, zbiory polskie zebr. w 1946—1948 r. wymienne — 23, zbiory polskie zebr. w 1916—1948 r. modele — 37, razem 2,024, zbiory polskie zastane sprzed wojny 1939 r. — ok. 160, zbiory europ, zastane sprzed wojny 1939 r. — 10, zbiory pozaeurop. oraz depozyty z 1947 r. — 438. Materiały archiwalne. Negatywów fotograf. — 213, odbitek i innych ilustracji — 355, odbitek i innych ilustracji (depozy- ! : 7 Lud, T. X X X V I I I 28 �434 tów) — 989, razem — 1.344, r y s u n k ó w dokumentarnych i ilustra­ cyjnych — 259, klisz cynkografiaznych — 46. Biblioteka. Książki i czasopisma — 531, depozytów — 356, razem — 887, w t y m czasopism bieżących — 18, map — 216. Ważniejsze pomoce naukowe. Aparat .fotograficzny lustrzany 6X6 — 1, aparat fotograficzny lustrzany 9X12 (depozyt — 2, epi­ diaskop (depozyt) — 1. V. Z b i o r y etnograficzne i ich ekspozycja. Zbiory etnograficzne z Polski z lat 1946—1948 ułożone w e d ł u g działów przedstawiają się n a s t ę p u j ą c o : Zbieractwo — 1, Ł o w i e ­ ctwo — 28, Rybołówstwo — 584, Hodowla z w i e r z ą t — 25, Bart­ nictwo i pszczelarstwo — 28, Uprawa roślin — 76, Przechowywa­ nie żywności — '16, Przygotowywanie pokarmu — 102. Obróbka drewna — 54, O b r ó b k a łyka, kory, korzeni, w i c i , słomy — 57, Obróbka w ł ó k n a — 85, T k a n i n y — 388, O b r ó b k a rogu — 7, Obróbka skóry — 3, Obróbka wosku — 1, O b r ó b k a gliny — 170, O b r ó b k a żelaza — 5, Odzież — 23, Ozdoby — 32, Budownictwo — 11, Sprzęty domowe — 73, Transport i komunikacja — 23, Sztuka ludowa — 88, Instrumenty muzyczne — 30, Zabawkarstwo — 45, Przedmioty obrzędowe — 31, Miary i wagi — 16, Lecznictwo — 8. Różne — 23. Zbiory zastane sprzed 1939 r. (ceramika, czepce, narzędzia tkackie, meble i inne) około 160 przedmiotów. Jak widać z zestawienia, poszczególne działy kultury ludo­ wej nie są jeszcze r ó w n o m i e r n i e zgromadzone. Najbardziej wyczerpująco reprezentowane jest rybołówstwo morskie, w szczególności kolekcja ości rybackich, p r z e d s t a w i a j ą ­ cych p o w a ż n y malenia! do typologii w y t w o r ó w ludowych, a także sprzęty pomocnicze do letnich i zimowych połowów, poza tym poszczególne rzemiosła obejmujące np. obróbkę drewna, wici, w ł ó k n a itd. oraz rzeźby współczesnych a r t y s t ó w kujawskich. Pochodzenie zbiorów zgromadzonych w latach 1946—1948 jest następujące: z województwa pomorskiego — 977, z woj. g d a ń ­ skiego — 414, z woj. olsztyńskiego — 312, z woj. szczecińskiego — 16, z woj. białostockiego — 22, z innych województw polskich — 70, z terenów sąsiednich — 145. Dział Etnograficzny Muzeum Miejskiego w Toruniu zajmuje obecnie całe zachodnie skrzydło drugiego piętra zabytkowego ra­ tusza, w którego halu. w korytarzu oraz pokojach i .salach znaj­ dują się kolejno zbiory, rozmieszczone następująco: uprawa r o ­ ślin, transport i komunikacja, rzemiosła, pracownia asystenta i za­ razem sala ćwiczeń, pracownia kustosza i zarazem biblioteka, obróbka włókna, tkactwo, hodowla zwierząt i łowiectwo, r y b o ł ó w ­ stwo, sztuka ludowa, gospodarstwo domowe (łącznie ok. 790 m ). 7 7 7 2 �435 Na pierwszym piętrze w dziale artystycznym chwilowo zostały umieszczone zbiory magazynowe. Zbyt szczupły lokal nie pozwolił na ekspozycję strojów l u ­ dowych, i n s t r u m e n t ó w muzycznych, a także ma bardziej p o g l ą ­ dowe rozróżnienie rybołówstwa morskiego, rzecznego i jeziornego, na należytą ilustrację obróbki włókna i rozwoju tkactwa i t d . Brak wolnych ścian stwarza też trudności należytego p o r ó w n a w c z e g o zilustrowania poszczególnych przedmiotów. Poza t y m u k ł a d k o ­ lejny zbiorów, nie zawsze słuszny, został podyktowany kolejnością sal danej wielkości. Dotkliwie odczuwa się też brak osobnej sali ćwiczeń, k i l k u pracowni i preparatami. Zbiory Działu Etnograficznego, aczkolwiek udostępnione dla zwiedzających, nie są jeszcze skompletowane ani opracowane, np. sala sztuki odgrywa na razie rolę magazynu. Większość zbiorów nie posiada jeszcze szczegółowych napisów objaśniających. Brak leż odnośny cli map oraz wielu fotografii i r y s u n k ó w ilustracyj­ nych, gdyż zbiory te są gromadzone zaledwie od dwóch lat, a ostat­ nie transporty obiektów nadeszły dopiero p a r ę tygodni temu. W obecnych warunkach została zastosowana zasada syste­ matycznego u k ł a d u zbiorów wg poszczególnych działów, z u w z g l ę ­ dnieniem ich typologii i rozwoju tam, gdzie na to pozwoliły mate­ riały. Na razie jeszcze nie było możliwe muzealne przedstawienie całych zespołów ilustrujących życie wsi, w n ę t r z chat, pracowni wiejskich rzemieślników itp. Starano się o uzyskanie przejrzystości i podkreślenie estetycz­ nych walorów p r z e d m i o t ó w pozbawionych naturalnego podłoża. W t y m celu. obok szarego lub ciemnopiaskowcgo tła, w sali pszczelnictwa wprowadzono b a r w ę zieloną. Oprócz obiektów zgromadzonych w latach 1946—1948 na­ leży w y m i e n i ć kolekcję etnograficzną, która p r z e t r w a ł a wojnę, a która do roku 1939 stanowiła część Muzeum Miejskiego w T o r u ­ niu. Liczy ona około 160 przedmiotów pochodzących ze Zbiorów Towarzystwa Naukowego w T o r u n i u i Towarzystwa Popierania P r z e m y s ł u Ludowego, zgromadzonych w znacznej mierze stara­ niem doklorslwa Steinbornów. Na kolekcję lę składają się meble kaszubskie, ceramika, czepce kaszubskie i warmijskie, narzędzia do obróbki lnu, stępy, czółno i inne przedmioty. Poza t y m z dawnych zbiorów miejskich pozostała kolekcja okazów europejskich i pozaeuropejskich w liczbie 402 przedmio­ tów. Niestety inwentarze zbiorów stanowiących część dawnego 7 28* �136 Muzeum Miejskiego w Toruniu zaginęły w czasie wojny i znaczna część obu kolekcji nie posiada metryk pochodzenia. Materiał ilustracyjny. Dopełnienie zbiorów stanowią powięk­ szone fotografie wykonane w terenie, ilustrujące zastosowanie od­ nośnych narzędzi na Pomorzu w latach 1946—1948, poza t y m r y ­ sunki również wykonane w terenie oraz, p o r ó w n a w c z e ilustracje w postaci m a t e r i a ł ó w wziętych z literatury a dotyczących odno­ śnych europejskich narzędzi z okresów prehistorycznych i histo­ rycznych np. z Grecji starożytnej, a także z terenów pozaeuropej­ skich. W pracy przy w y k o n y w a n i u r y s u n k ó w , napisów, inwentary­ zacji, katalogowaniu obiektów i książek, przy rozwieszaniu ekspo­ n a t ó w itp. brały udział praktykantki muzealne, a ponadto około 15 osób spośród młodzieży akademickiej i i n n i Projektowanie u k ł a d ó w i rozwiązań literniczych oraz i l u ­ stracyjnych w y k o n a ł a artysta-grafik Hanna Makowiecka i arty­ sta-grafik Joanna Piekarska. Rysunki ilustracyjne w y k o n a ł a r t y ­ sta-grafik Kos ma Czuryło. VI. O r g a n i z a c j a w e w n ę t r z n a . Oprócz tymczaso­ wych inwentarzy założono 1) kartotekę obiektów muzealnych w układzie d z i a ł o w y m (rozpoczęto wykonywanie r y s u n k ó w i opi­ sywanie przedmiotów; wydrukowano też podobne karty do b a d a ń terenowych na z w y k ł y m papierze); 2) kartotekę obiektów m u ­ zealnych w u k ł a d z i e geograficznym wg województw i p o w i a t ó w : 3) wykonano tablice topograficznego rozmieszczenia przedmiotów w salach muzealnych (w brulionie); 4) wydrukowano lerenowomagazynowe, p r z y w i ą z a n e do przedmiotów karty metrykalne w trzech barwach oznaczających przedmioty własne, depozyty oraz wymienne; 5) założono a r c h i w u m przedmiotów, na które składają się m a t e r i a ł y zapisane, pozatym wszelkie przypadkowe lub tymczasowe dane, opisy listów etc; 6) założono kartotekę przedmiotów w terenie oraz wydrukowane karty do notowania przez zwiedzających uwag na temat przedmiotów o g l ą d a n y c h lub też takich samych lub podobnych przedmiotów w terenie; 7) za­ łożono kartotekę informatorów 'terenowych; 8) kartotekę ofiaro­ dawców; 9) kartotekę deponentów; 10) kartotekę szkół w woje­ wództwie pomorskim ( u k ł a d geografłezno-alfabetyczny); 11) ar­ c h i w u m folklorystyczne (w stadium organizacji); 12) a r c h i w u m wycinków IZI pism; 13) katalog książek (alfabetyczny); 14) katalog maj) (alfabetyczny); 15) katalog kartkowy bibliografii etnograficz­ nej Pomorza oraz prac z zakresu muzeologii, znajdujących się w bibliotekach toruńskich (niekompletny); 16) księgę korespon7 1 �437 dencji z dwoma skorowidzami (wg spraw i wg nazwisk lub insty­ t u c j i ) ; 17) księgę zwiedzających zbiory; 18) dzienniki pracy. V I I . D z i a ł a l n o ś ć . 1. Prace naukowo-badawcze. Na w y ­ cieczkach naukowo-muzealnych na teren w o j . pomorskiego, g d a ń ­ skiego, olsztyńskiego i innych prowadzi się w m i a r ę możliwości badania dotyczące k u l t u r y ludowej oraz gromadzi się m a t e r i a ł y w formie zapisów obiektów muzealnych oraz- r y s u n k ó w i fotogra­ fii. Równocześnie robi się też poszukiwania dotyczące najstarszych zabytków budownictwa ludowego w celu znalezienia obiektów do przyszłych muzeów na w o l n y m powietrzu typu skansenowskiego. Jedna chata zabytkowa w powiecie brodnickim została j u ż zabez­ pieczona za p o ś r e d n i c t w e m urzędu konserwatorskiego. Materiały zebrane są opracowane przez personel naukowy działu. Należy podkreślić, że w pracy tej gromadzenia zabytków, poza pracownikami muzeum, pomaga grono życzliwych osób. 2. Praca dydaktyczno-spoleczna. W y k ł a d y i ćwiczenia. Zbiory muzealne wraz z biblioteką działu służą jako m a t e r i a ł naukowy i dydaktyczny przy w y k ł a d a c h i ćwiczeniach uniwersyteckich z zakresu muzeologii ze szczególnym u w z g l ę d n i e n i e m etnografii Pomorza, prowadzonych w lokalu Działu Etnograficznego przez adiunkta U. M. K., kustosza Działu, dr Marię Znamderowską-Pru!'i er ową. Poza t y m z materiałów muzealnych, biblioteki, r y s u n k ó w , d r u k ó w itp. korzystają do swych prac artyści, młodzież szkolna, młodzież z wyższych kursów nauczycielskich a także pracownicy innych m u z e ó w . Praktyki muzealne. J u ż od 1 czerwca 1947 studenci U. M. K. odbywają t u p r a k t y k ę m u z e a l n ą . Zwiedzający zbiory. Od czasu udostępnienia zbiorów dla zwiedzających odbywają się regularne pogadanki prowadzone przez praklykantki, studentki U. M. K., które też udzielają infor­ macji. Prowadzone są stale obserwacje i notatki dotyczące reakcji zwiedzającej publiczności. Materiały te są n a s t ę p n i e zespołowo dy­ skutowane w celu wyciągnięcia odpowiednich wniosków, dotyczą­ cych opracowania ekspozycji, spopularyzowania muzeum oraz idei ochrony zabytków kultury ludowej w terenie, a także w celu usprawnienia obsługi muzealnej. Zapoczątkowano zapraszanie do muzeum związków zawodowych. Frekwencja Działu Etnograficznego przedstawia się n a s t ę ­ pująco: w ciągu września i października 1948 r. zwiedziło Dział Etnograficzny 1.150 osób. �438 wrzesień c z ł o n k o w i e Z j n z d u Muzeolog ó w i H i s t o r y k ó w Sztuki m ł o d z i e ż szkolna młodzież akademicka październik 1948 250 — 105 168 55 39 rolnicy rybacy 4 4 30 — rzemieślnicy 27 9 58 42 pracownicy umysłowi wojskowi bez p o d a n i a zawodu artyści malarze g o ś c i e zagraniczni 75 16 163 36 4 — 60 — z Holandii 1 z Szwecji 3 z 1 — — — z Czechosłowacji Węgier 3. W s p ó ł p r a c a . Dział Etnograficzny w osobach swego per­ sonelu współpracuje lub współpracował z Towarzystwem L u d o ­ znawczym, z P a ń s t w o w y m Instytutem Badania Sztuki Ludowej, z W y d z i a ł e m Sztuki Ludowej Departamentu Plastyki, z Central­ nym Instytutem K u l t u r y , z Instytutem Bałtyckim, z T o w . Krajo­ znawczym oraz ze Z w i ą z k i e m Muzeów w Polsce. W lokalu Działu Etnograficznego Muzeum Miejskiego w To­ runiu ma swoją siedzibę i odbywa swoje posiedzenia Polskie Tow. Ludoznawcze Oddz. w Toruniu oraz Tow. Muzyczne. W pracach obu Towarzystw personel Działu bierze czynny udział. Dział Etnograficzny utrzymuje kontakt z muzeami p r o w i n ­ cjonalnymi bądź udzielając instrukcji, p o r a d n i k ó w i kart muzeal­ nych, albo też d y s k u t u j ą c problemy zbiorów i ekspozycji. Propaganda ochrony zabytków kultury ludowej. Prace pro­ pagujące ochronę kultury ludowej polegały na odczytach i poga­ dankach wygłaszanych przez kustosza w Toruniu, na a r t y k u ł a c h i odezwach w prasie i w radio, na rozsyłaniu ankiet itp. co poza paroma w y j ą t k a m i nie przyniosło żadnych rezultatów. Natomiast można podkreślić pozytywne rezultaty odczytów dla młodzieży szkolnej na prowincji, np. w Skępem pow. Lipno i w Nieszawie, gdzie młodzież szkolna i częściowo nauczycielstwa wydatnie przyczynili się do odnalezienia i zgromadzenia w m u - �439 zeum ginących zabytków, a także do odszukania a r t y s t ó w ludo­ wych. Publikacje. M . Znamierowska-Prufferowa, Poradnik tere­ nowy, W a r s z a w a — T o r u ń 1947, Gentr. Insi. K u l t u r y ; dr Eugeniusz Grabda, Muzeum Rvbackie w Toruniu. Przegląd Rybacki nr 8. Rok 1948, str. 305—310. Korespondencja naukowo-muzealna. Liczba załatwionej k o ­ respondencji w y n o s i ł a : w roku 1946 — 16, w roku 1947 — 248, w roku 1948 (do paźdz. włącznie) — 666. Należy podkreślić, iż w związku z prowadzonymi pracami oraz z gromadzeniem zagrożonych zabytków coraz częściej zda­ r z a j ą się listowne zgłoszenia chłopów do współprac}' z muzeum. Al. Znamierowska-Priifferowa D Z I A Ł E T N O G R A F I C Z N Y M U Z E U M Ś L Ą S K I E G O W 20-LECIE ZAŁOŻENIA INSTYTUCJI WielodiZiialowe Muzeum Śląskie powstało j e s i e n i ą 1927 roku w Katowicach, a celem jego było szczegółowe przedstawienie k u l ­ tury materialnej i duchowej, przeszłości historycznej i przyrody łącznie z bogactwami n a t u r a l n y m i Śląska na ogólnopolskim tle p o r ó w n a w c z y m . Z jednej strony m i a ł o ono na celu zapoznawanie (przez ekspozycje) szerokiego ogółu z śląską k u l t u r ą (zwłaszcza l u d o w ą ) , z drugiej zaś zaznajomić lud śląski z najbardziej cha­ rakterystycznymi przejawami k u l t u r y Macierzy i unaocznić z w i ą ­ zki zachodzące między Śląskiem a resztą Polski. I n n y m i słowy, całość b y ł a p o m y ś l a n a , jako monografia Śląska na tle ogólnopol­ skiej syntezy . Dzięki nowoczesnej organizacji, systematycznym kolekcjom, dydaktycznym wystawom i działalności naukowej oraz wydawniczej wysunęło się Muzeum Śląskie po k i l k u latach pracy, do rzędu najlepszych w Polsce. Szeroko rozbudowany dział etnograficzny tworzył j e d n ą z podstaw tego m u z e i m ; bowiem kultura ludowa Ślązaków, pie­ l ę g n o w a n a w ciągu sześciowiekowej niewoli, przyczyniła się do zachowania polskości Śląska. Toteż kolekcje etnograficzne były pierwszymi, które w ramach swej działalności zgromadziło M u ­ zeum Śląskie. Pierwszym pracownikiem działu etnograficznego, k t ó r e m u zawdzięcza się początkowe kolekcje śląskie b y ł Jerzy 1 1 P o r . D o b r o w o l s k i Т., D z i a ł a l n o ś ć M u z e u m Ś l ą s k i e g o c a c h , R o c z n . T o w . P r z y j . Naiuk n a Ś l ą s k u , t. I I , 1930. w Katowi­ �440 Longman, a przy n i m a k c j ę kolektorską zbiorów śląskich prowa­ dził także M. Gładysz (Śląsk Opolski i powiaty północne). Od roku 1933 funkcje asystenta, a później kustosza pełnił Longin Malicki, który podwoił liczbę zbiorów, k o m p l e t u j ą c okazy ze Śląska i i n ­ nych ziem (nowe działy z Wielkopolski, Pomorza, K u r p i ó w , Sam­ borskiego ltd.). Niejeden okaz zebrał także ówczesny dyrektor M u ­ zeum Śląskiego T. Dobrowolski. Bezinteresownej współpracy sze­ regu etnografów i miłośników kultury ludowej jak Juliusza Zbo­ rowskiego, dyr. Muzeum T a t r z a ń s k i e g o w Zakopanem (dz. pod­ h a l a ń s k i ) , Anieli Chmielińskiej z Łowicza (dz. łowicki), Seweryna Udzieli, dyr. Muzeum Etnograficznego w Krakowie (dz. krakow­ ski), Tadeusza Seweryna, obecnego dyr. tego muzeum (dz. pokucki i P o w i ś l a Dąbrowskiego), Jerzego Remera, b. konserwatora w i l e ń ­ skiego, Oktawiana Jastrzębskiego z Głębokiego pow. Dzisna, Beczkowiczowej z W i l n a , J. Ligęzy z Krakowa (dz;. rzeszowski), A. Chętnika z Nowogrodu Łomżyńskiego (dz. kurpiowski), St. W a l lisa z Świętochowic, H . Dobrowolskiej z Lublina (dz. lubelski i śląski) i innych zawdzięcza Muzeum Śląskie różne kolekcje. 7 Początkowe zbiory mieściły się zrazu w jednym pokoiku Szafranka, wkrótce oddano na cele Muzeum 4 pokoje parterowe w n o w o b u d u j ą c y m się gmachu województwa, a w początkach roku 1929, po w y k o ń c z e n i u gmachu, przeniesiono zbiory na V piętro, dając Muzeum Ś l ą s k i e m u do dyspozycji 40 ubikacji wraz z roz­ ległymi korytarzami i klatkami schodowymi. W roku 1936 przy­ stąpiono do budowy własnego, na wskroś nowoczesnego gmachu, którego b u d o w ę ukończono w roku 1939. Należy przy tym podkre­ ślić n a d z w y c z a j n ą troskę i asygnowaoie dużych kwot na ten cel ówczesnych w ł a d z wojewódzkich. Dział etnograficzny zawierał wówczas około 10.000 okazów i zaliczał się do większych w kraju, przy czym nieomal wszech­ stronnie reperezentowana była kultura ludowa Ślązaków w ramach następujących grup: 1) G ó r a l e ś l ą s c y — komplety strojów kobiecych i m ę ­ skich we wszelkich odmianach, bogate zbiory haftów k r z y ż y k o ­ wych i koronek czepcowych, wyroby skórzane (pasy, torby), duży zbiór wszelakich sprzętów technicznych, ceramiki, komplety me­ bli, instrumenty muzyczne, przedmioty obrzędowe, zdobnictwo w drzewie i plastyka. 2) «W a 1 a s i» (c i e s z у n i а с у) — obficie zilustrowane stroje kobiece (męskie zaginęły) z piękną kolekcją gorsetów «ży\Yotków» cieszyńskich i srebrnych ozdób (spinki, zapinki, guzy i kosztowne pasy), czepców i koronek, sprzętu rolniczego i domo­ wego, komplety mebli, ceramiki, sztuki. �441 3) « J a c k o w i c » ( j а Ы о п к о w a a n i е) — p i ę k n y k o m ­ plet rzadkiego stroju drobnoinieszczańskiego, gorsetów aksamit­ nych i brokatowych zwanych «bruclikami», n a r z ę d z i do wyrobu ludowej biżuterii, sporą kolekcję ładnej ceramiki i matryc do d r u ­ kowania płócien. 4) P s z c z y ń s k a — ze strojem kobiecym, efektownymi okazami gorsetów «oplecków», czepków i p o w i j a k ó w z r ó ż n o b a r w ­ n y m haftem w e ł n i a n y m i jedwabnym, liczne okazy sprzętu do­ mowego, rolniczego, rybolówczego, mebli. 5) В у t o m s k a — wszechstronnie zobrazowana w stroju ko­ biecym i m ę s k i m z odmianami zależnymi od różnic terytorialnych, duży zbiór gorsetów kobiecych tzw. «wierzchni», sprzęt techniczny, komplet}- mebli, ceramika u ż y w a n a przez tutejszy lud oraz pla­ styka i przedmioty obrzędowe. 6) L u b l i n i e c k a — części zanikającego stroju, liczny sprzęt techniczny, ceramika, meble, plastyka. 7) O p o l s k a — okazy stroju kobiecego, sprzęt rolniczy, meble, plastyka. 8) R a c i b o r s k a — strój kobiecy, piękne okazy mebli p o l i ­ chromowanych, sprzęty, plastyka. W grupach śląskich najwszechstronniej b y ł reprezentowany strój lącanie z tkactwem, haftem, koronkarstwem, k u ś n i e r s t w e m i złotnictwem, dalej meble, a więc stoły, ławy, zydle, skrzynie, listwy na talerze ilp., sprzęt domowy, j a k naczynie drewniane, czerpaki, łyżniki itd., n a r z ę d z i a gospodarskie oraz inny sprzęt techniczny np. rybacki, łowiecki itp.. plastyka ludowa z malar­ stwem i rzeźbą, instrumenty muzyczne, sprzęt obrzędowy np. maski, szopki i inne. Z grup nieśląskich reprezentowani b y l i : M o ł o p o 1 a n i e: 1) Górale żywieccy (sprzęt, strój, sztuka). 2) Małomieszczanie żywieccy (strój). 3) Górale podhalańscy (sprzęt pasterski, ceramika, strój, sztuka). 4) Górale sądeccy i pogórza nie (sprzęt, ceramika, strój, sztuka). .">) Spiszacy i Orawianie (ceramika, strój, sztuka), fi) Górale pienińscy (stroje). 7) Krakowiacy z Powiśla Dąbrowskiego i inni (strój i samo­ działy, ceramika, meble, sztuka, obrzędowość). 8) Opoczyńskie (tkaniny, ceramika). �442 W 1) 2) 3) ielkopolanie: Biskupizna pod Krobią (stroje). Gnieźniacy i p a ł u c z a n i e (sprzęty, ceramika, obrzędy). Bambrzy (stroje kobiece). P o m o r z e n i e: 1) Biskupizna (stroje). 2) Kaszubi kartuscy (sprzęt, ceramika, meble, części tkaniny, sztuka). stroju, Mazowsze: 1) Księżacy łowiccy (stroje, sprzęt, ceramika, meble, sztuka). 2) Knapie (strój i tkaniny, sprzęt, ceramika, sztuka). G r u p y K r e s o w e w s с h o d n i e: 1) Lubliniacy (slrój, sprzęt, ceramika, zdobnictwo). 2) Rzeszowiacy (sprzęt, ceramika, strój). S ą s i e d n i e g r u p у s ł o w i a ń s к i e: 1) Bojki (strój, sprzęt, ceramika). 2) L e m k i (strój, sprzęt, spora kolekcja ceramiki). 3) Huculi (obszernie odzież, tkaniny, sprzęt pasterski i do­ mowy, ceramika, zdobnictwo). P o d o ł a n i e : (stroje, tkaniny, cera/mika). W o ł y n i a c y : (sprzęt, ceramika, stroje, tkaniny). Poleszucy: (obszernie rybołówstwo, rolnictwo, slrój z haftami i tkaninami, ceramika). W i l n i a n i e : (sprzęt, stroje i tkaniny, ceramika, obrzędy). Dział etnograficzny był prowadzony w e d ł u g w y m o g ó w nau­ kowych i posiadał dwa kolejne inwentarze z dwoma odpisami (czystopisami) przechowywanymi w schowku d o k u m e n t ó w oraz katalog kartkowy rzeczowy, ułożony według grup etnicznych. Prócz tego zgromadzono przeszło 2.500 klisz oraz a r c h i w u m foto­ graficzne składające się z 20 tek, zawierających przeszło 2.500 zdjęć etnograficzny cli, ułożonych rzeczowo; Muzeum posiadało nadto sporą ilość dużych powiększeń fotograficznych, u ż y w a n y c h jako ilustracje lub do fotomontaży wystawowych. Zapoczątkowano także a r c h i w u m p l a n ó w technicznych budownictwa ludowego. Do­ bra biblioteka z wystarczającą ilością etnograficznych prac pol­ skich i obcych u ł a t w i a ł a pracę n a u k o w ą . Świetny rozwój Muzeum Śląskiego, ukoronowany wzniesie­ niem wspaniałego gmachu, w k t ó r y m na w y s t a w ę etnograficzną �443 przeznaczono IV2 piętra, został przerwany wybuchem wojny w 1939 r. Niemcy w odwecie za działalność Muzeum Śląskiego rozebrali z w i e l k i m trudem żelbetowo-szklany gmach muzealny, a pozostałe w Katowicach zbiory wcielili do Muzeum K r a j ó w ego w B y t o m i u . Wywiezione n i e d ł u g o przed w o j n ą przedmioty do Lublina odszukali i ściągnęli również do Bytomia, zaś spora ilość okazów wraz z cennymi aparatami fotograficznymi, ewakuowana w kierunku Lwowa, przepadła. Podczas wojny «ofiarrowali» Niemcy liczne okazy etnograficzne na tzw. « р о т о с zimową» ( W i n l e r h i l f e ) i «zbiórkę włókienniczą* (Spinnstaffsammlung), co skrzętnie zanotowali w jednym z zachowanych inwentarzy '. W i e l k ą ilość okazów, która nie mogła się pomieścić w budynku bytomskim, ulokowali w dużej sali tanecznej pewnej restaura­ cji, przemienionej na składnicę. W ostatnich latach wojny spako­ w a l i do s k r z y ń okazy oraz książki, które u w a ż a l i za cenne i ewa­ kuowali do k i l k u pałaców na G ó r n y m Śląsku, gdzie podczas za­ wieruchy wojennej zostały p r z e w a ż n i e rozkradzione, podniszczone lub spalone. 2 W marcu 1945 r. kiedy miasto Bytom przekazano a d m i n i ­ stracji polskiej, podpisany, jako dawny kustosz Muzeum Śląskiego, został delegowany do Bytomia, celem zabezpieczenia ocalałych zbiorów i ponownego zorganizowania Muzeum Śląskiego \ Oka­ zało się, że gmach tutejszy był p o w a ż n i e uszkodzony trzema po­ ciskami artyleryjskimi, przez co stłukły się także wszystkie szyby i zniszczyło wiele pozostałych t u jeszcze okazów; m n ó s t w o przed­ miotów rozkradli mieszkańcy powiatu będzińskiego. Niezrażony t y m stanem 'kierownik i personel zabrali się do ż m u d n e j pracy oczyszczenia gmachu, jego remontu oraz zabezpieczetniia i p r o w i ­ zorycznego zinwentaryzowania okazów, a także r e w i n d y k a c j ą zbio­ r ó w . Po przeszło rocznym wysiłku w n i e s ł y c h a n i e trudnych w a ­ runkach materialnych zdołano j u ż na tyle uporządkować gmach i zbiory, ż e m o ż n a było urządzić pierwszą w y s t a w ę ( P a m i ą t e k P o w s t a ń Śląskich i Plebiscytu). Dział etnograficzny poniósł największe straty, bo sięgające 80% przedwojennego stanu posiadania. Zaginęły wszystkie tka­ niny i większość strojów ludowych, całość wartościowych ozdób - L. Malicki, Dwa Ś l ą s k i e , H. X V I , 1945, str. 3 rów L. Muzea Śląskie — dwie Malicki, Bezgraniczne b a r b a r z y ń s t w o muzealnych, Dziennik Zachodni, Katowice 1 L Malicki, konkurencje, Zaranie 60. niemieckie wobec Muzeum Śląskie w Bytomiu, Śl.-Dąbr. P r z e g l ą d m i n i s t r a c y j n y , R. I I , n r 3, str. 45 ( m a r z e c 1947). zbio­ 1945 Ad­ �444 srebrnych, wielka kolekcja skrzyń ludowych licząca około 60 sztuk, sporo mebli i sprzętu, wszystkie katalogi fotograficzne z zakresu budownictwa, oraz dużo rzadkich książek bibliotecz­ nych (dzieła Kolberga, W i s ł a , komplet roczników «Ludu» itp.). Najwięcej o k a z ó w ocalało z zakresu ceramiki, sprzętów i sztuki ludowej (obrazy i rzeźba), poza t y m odnaleziono pierwszą część inwentarza etnograficznego, prawie cały katalog kartkowy, 12 tek fotograficznych, około 1.000 klisz i blisko 1.800 książek etnogra­ ficznych. Z 10.000 przedmiotów zastano w Bytomiu lub rewindy­ kowano z terenu około 2.000 okazów częstokroć podniszczonych. Przeszło 500 okazów ocalałych ze wspomnianej j u ż składnicy ulokowanej na peryferiach miasta, zabrało Muzeum Miejskie w Chorzowie. Z powodu trudności finansowych, rewindykacyj­ nych, braku odpowiednich p r a c o w n i k ó w oraz wielkich zniszczeń, organizacja działu etnograficznego postępuje powoli. Mimo to zdo­ ł a n o zidentyfikować i z i n w e n t a r y z o w a ć przeważnie wszystkie okazy własne, większą ilość odziedziczonych po Muzeum Krajo­ w y m oraz nabyć w terenie około 500 nowych przedmiotów, tak że dział etnograficzny liczy obecnie 3.500 okazów. W listopadzie 1947 r. urządzono p i e r w s z ą po wojnie w y s t a w ę działu ilustrującą budownictwo, meble i sprzęt domowo-gospodarozy. Najbardziej poglądowo przedstawia się wystawa budownictwa, do której użyto dobrych modeli i ł a d n y c h tablic fotomontażowych — paleoetnograficznych. Dalsze działy jak rolnictwo, ceramikę, tkactwo, strój, przedmioty obrzędowe i sztukę l u d o w ą wystawi się na w i o ­ snę b. r. Po wielu szkodach wojennych Muzeum śląskie okrzepło znów w swej działalności o tyle, że zalicza się .ponownie do w i ę k ­ szych w Posce i zostało przez Ministerstwo Kultury i Sztuki uznane za instytucję okręgową dla obszaru województwa ś l ą s k o dąbrowskiego. Longin Malicki H I E R O N I M SKURPSKI, « U w a g i o b y ł y c h m u z e a c h n a o b s z a r z e w o j e w ó d z l w a o 1 s z t у ń s к i e g o». Insty­ tut Mazurski w Olsztynie. Kom. Działu Inf. Naukowej, nr 1. 1947, sir. 10—11. W krótkim sprawozdaniu omawia autor d a w n ą organizację I ł e i m a t m u s e u m na terenie województwa olsztyńskiego, która wśród dwudziestu placówek muzealnych posiadała sporo zbiorów etnograficznych. �445 Wobec wielkiego braku m a t e r i a ł ó w etnograficznych z tego obszaru, a zwłaszcza z Łzw. Mazowsza Pruskiego, los tych zbio­ rów nie może być obojętny etnografom. Toteż praca H . Skrupskiego, kustosza Muzeum Mazurskiego w Olsztynie, orientuje nas częściowo w dawnym i obecnym stanie rzeczy. Interesujące nas zbiory etnograficzne .znajdowały się w n a s t ę p u j ą c y c h muzeach: Giżycko (buczany) — zniszczone, Lidzkark W a r m i ń s k i — wnętrze izb, resztki w Olsztynie, Młynary (pow. Pasłęk) — m a t e r i a ł y z obszaru Pogeranii, autor nie informuje o losie tych zbiorów, Nidzica (Nibork) — nikłe resalki w Olsztynie, Olsztyn — sztuka ludowa, dywany i kafle mazurskie, obec­ nie w Muzeum Mazurskim, Ostróda — etnografia i etnologia (Afryka), zupełnie zni­ szczone, Pasłęk (Pr. Holland) — etnografia, przęśliczki, sprzęty, obec­ nie w Olsztynie, Ryn (pow. giżycki) — etnografia, izupełnie zniszczone, Szczytno — etnografia, sprzęty, kafle, pomieszczenie obecne nieodpowiednie. Wykaz ten informuje bardzo ogólnikowo o stanie muzealni­ ctwa na tym obszarze, w y m a g a ł b y on u z u p e ł n i e n i a w postaci opu­ blikowanego działami inwentarza tego, co ocalało i znajduje się w Olsztynie i Szczytnie. Inwentarz taki u ł a t w i ł b y znacznie orien­ tację w materiale etnograficznym tych ziem. J. ORGANIZACJA D Z I A Ł U ETNOGRAFICZNEGO W RAPPERSWILU G. MUZEUM W st ę p We wrześniu 1946 r. na zaproszenie p. A. J ę d r y c h o w s k i e j z poselstwa w Remie zwiedziłam muzeum w Rapperswilu w celu zapoznania się ze zbiorami etnograficznymi oraz przedstawienia projektu zorganizowania tego działu. Stwierdziłam wtedy, że muzeum posiada m a ł ą kolekcję etnograficzna dotyczącą niektórych grup etnicznych z terenu Pol­ ski, a więc пр.: wycinanki, ok. 10 modeli lalek w strojach ludo­ wych, obrazy malowane na szkle, ceramikę, hafty, spinki, łyżniki, foremki do serów owczych, pisanki, skrzynie malowane, pierniki toruńskie etc, oraz szereg fotografij. �446 Wymienione przedmioty pochodzą z Podhala, ze środkowe] Polski, z Kurpiów i ize Śląska, poza t y m również z Hueulszczyzny i z Polesia. S p r a w ę zorganizowania Działu Etnograficznego w t y m m u ­ zeum p o r u s z a ł a m na w a l n y m zgromadzeniu Towarzystwa Ludo­ znawczego w L u b l i n i e 24. i 25 I . 1947, n a s t ę p n i e w Zakopanem* 5. V. 1947 r. na zjeździe zorganizowanym przez С. I . K. w spra­ wie sztuki ludowej 2. i 3. V I . , na zjeździe Z w i ą z k u m u z e ó w w Pol­ sce oraz na konferencji zwołanej przez Naczelną Dyrekcję M u ­ zeów i Ochrony Z a b y t k ó w w Warszawie dn. 5. i 6. X I I . 1947 г., gdzie s p r a w ę tę p o r u s z a ł również dr G. Ciołek i prof. J. Gajek. Uzasadnienie potrzeby rozwoju w R a p p er s w i 1 u m u zeu m 1. Muzeum historyczne, p o w s t a ł e dzięki inicjatywie i ofiar­ ności osób prywatnych w r. 1870, zostało uznane za własność na­ rodową i miało być historycznym, naukowym, literackim i arty­ stycznym obrazem Polski. Dążenie więc do reaktywowania jego roli byłoby zgodne z zamiarami jego twórców. 2. Muzeum w Rapperswilu, znane szeroko i figurujące w przewodnikach zagranicznych jako historyczne muzeum pol­ skie, zwiedzane jest przez tysięczne rzesze cudzoziemców, a także przez Polaków . Л. Muzeum posiada już zaczątek zbioru etnograficznego. 4. Muzeum w Rapperswilu może odegrać ogromną rolę, o ile jego zbiory będą miały charakter n a u к o w y, i o f o r m а с у j n у i d у d а к t у с z n у. 5. Stworzenie Działu Etnograficznego, ilustrującego oblicze Polski w zakresie kultury ludowej przyczyniłoby się do spełnienia powyżej zakreślonej roli. 7 • Zadania i rola Działu Etnograficznego w Rapperswilu 7 Muzeum t. Dział Etnograficzny Muzeum w Rapperswilu, zorganizo­ wany na zasadach naukowych winien .posiadać charakter repre­ zentacyjny. 2. Dział ten powinien d a w a ć ogólne pojęcie o dawnej m a ­ terialnej, duchowej i społecznej kulturze ludowej Polski i jej różnicowania, o b e j m u j ą c wszystkie, najbardzie charakterystyczne dzielnice, ze szczególnym u w z g l ę d n i e n i e m piękna sztuki ludowej. �447 3. Dział Etnograficzny winien ilustrować k u l t u r ę l u d o w ą Polski na jej podłożu geograficznym i antropologicznym z j a k najszerszym u w z g l ę d n i e n i e m przeszłości prehistorycznej, wczesnohistorycznej i historycznej, a także z uwzględniieniem w s p ó ł ­ czesnych zdobyczy wsi polskiej w zakresie kultury i cywilizacji. 4. Dział ten, ilustrując życie wsi w zakresie k u l t u r y m a t e r i a l ­ nej, duchowej i społecznej, w i n i e n podkreślić socjalne walory nie­ których do dziś istniejących zwyczajów ludowych, j a k np. tłoka, oraz prace maszoperii rybackich i innych form gromadnej po­ mocy sąsiedzkiej. 5. Ekspozycja w y t w o r ó w kultury ludowej w i n n a przy po­ mocy fotograf i j , r y s u n k ó w , map, w y k r e s ó w itp. d a w a ć pojęcie o j e j rozwoju, przekształceniach, j a k i m ulega, o związkach i po­ k r e w i e ń s t w i e z i n n y m i kulturami i narodami, o w ę d r ó w k a c h w y ­ tworów kultury ludowej, o ich zasięgach geograficznych i t d . 6. Dział Etnograficzny winien reprezentować należyty po­ ziom muzealnictwa polskiego w zakresie ekspozycji zbiorów . 7. Dział Etnograficzny winien stać się równocześnie ośrod­ kiem i n f o r m u j ą c y m o stanie b a d a ń ludoznawstwa polskiego, mógłby też stać się ośrodkiem s k u p i a j ą c y m etnografów i etnolo­ gów polskich np. w okresie ich p o r ó w n a w c z y c h studiów w Szwaj­ carii, a także mógłby przyczynić się do zainteresowania szwajcar­ skich n a u k o w c ó w polskimi pracami etnograficzno-muzealnymi. 8. Muzeum w Rapperswilu, posiadające Dział Etnograficzny, mogłoby też, o ile by na to pozwoliły ramy zamku, udzielić m i e j ­ sca polskim wystawom przechodnim, z w i ą z a n y m np. ze szluką ludową. 7 7 T er en g r o m a d z e n i a iz> bi o r ó w p r z e z o ś r o d k i muzealne Jeśli schematycznie podzielimy terytorium Polski na w i ę k ­ sze i bardziej wyróżniające się grupy etniczne, a w ś r ó d nich nie mogąc ze względu na projektowany charakter zbiorów, oraz szczu­ płość lokalu, wyróżniać mniejszych grup etnicznych, wybierzemy dla p r z y k ł a d u tylko niektóre (dziś j u ż nie zawsze posiadające całkiem odrębny charakter), wówczas podział ten będzie w bardzo ogólnych zarysach w y g l ą d a ć tak: I grupa: Małopolanie (grupa wybrana np. K r a k o w i a c y , Lachy Sądeckie, Podhalanie, mieszkańcy Gór Ś w i ę t о к r z у s к i с h). �448 I I . grupa: Ślązacy (grupa wybrania: np. Bytomiacy, Opolanie, Górale Śląscy, Ślązacy Cieszyńscy). I I I . W i e l k o p o l a n i e (grupy wybrane: np. Wielkopola­ nie właściwi i Kujawiacy, Lubuszanie). I V grupa: P o m o r s k a (grupy wybrane: np. Kaszubi Wschodni i Zachodni, Kociewiacy, grupa p o ś r e d n i a : Warmiacy). V grupa: M a z o w i e c k a (grupy wybrane: np. Kurpie, Księżacy łowiccy, Mazurzy środkowi, Mazurzy z Prus Książęcych). V I grupa: G r u p y K r e s o w e (grupa wybrana: Podłasiacy, Lubliniacy, Rzeszowiacy). Grupy etniczne, wyróżniające się pod względem kulturowym, należy szczególnie uwzględnić przy gromadzeniu charakterystycz­ nych i tradycyjnych zabytków, opierając się na odnośnych ośrod­ kach muzealnych. Ośrodki muzealne Sądzę, iż n a s t ę p u j ą c e ośrodki muzealne mogłyby podjąć się gromadzenia zabytków odpowiadających .poszczególnym grupom etnicznym i terytorium пр.: I . Muzeum w G d a ń s k u (woj. gdańskie — Kaszubi Wsch.. Kociewiacy ewent. Słowińcy i i n n i ) . 2—5. Muzeum w S ł u p s к u, D e r l o w i e , В i a ł o g i' od z i e , S z c z e c i n i e ( w o j . szczecińskie — Kaszubi Zach.) — materiał przeważnie z literatury ewent. depozyty muzealne. fi—7. Muzeum w P o z n a n i u , M i ę d z y r z e c z u ( w o j . po­ znańskie — Wielkopolanie, Lubuszanie i i n n i ) . S—9. Muzeum w T o r u n i u , W ł o c ł a w k u , Grudzią­ d z u (woj. pomorskie — Poludn. Kaszubi, Kujawiacy, Chełmniacy i inni). I I . Muzeum w O l s z t y n i e (woj. olsztyńskie — Mazurzy. Warmiacy i i n n i ) . 12—13. Muzeum w W a r s z a w i e i P ł o c k u ( w o j . war­ szawskie ewent. białostockie — Mazurzy Środkowi i i n n i ) . 14. Muzeum w Ł o m ż y (woj białostockie — Kurpie i Białostoczanie). 15—17. Muzeum w Ł o d z i , T o m a s z o w i e M a z o w i e ­ c k i m i Ł o w i c z u ( w o j . łódzkie — Księżacy łowiccy. Mazurzy ś r o d k o w i ewent Sieradzanie i Lęczycanie i i n n i ) . 18—20. Muzeum w K i e l c a c h ewent. w Radomiu i C z ę s t o c h o w i e (woj. kieleckie — Mazowszanie, Sandomierzanie i inni). �449 21. Muzeum we W г о с 1 a w i u ( w o j . dolnośląskie — Ślązacy ze Śląska Dolnego). 22—24. Muzeum w B y t o m i u , G l i w i c a c h i Opolu (woj. śląskoTdąbrowskie — Bytomiacy, Opolanie, Górale Śląscy i inni). 25—27. Muzeum w K r a k o w i e , Z a k o p a n e m i R a b c e (woj. krakowskie — Krakowiacy, Lachy Sądeckie, Podhalanie, Górale Rabczańscy i inni). 28—29. Muzeum w L u b l i n i e i Z a m o ś c i u ( w o j . lubel­ skie — Lubliniacy, Podlasiacy i i n n i ) . 30. Muzeum w R z e s z o w i e ( w o j . rzeszowskie — Rzeszowiacy i i n n i ) . U w a gi 1. Udział poszczególnych m u z e ó w w pracy gromadzenia za­ bytków, oczywiście będzie zależał w dużej mierze od przygotowa­ nia i dobrej woli kierowników m u z e ó w lub działów etnograficz­ nych. 2. Ilość m u z e ó w lub ewent. osób, które w e z m ą udział w tej akcji może się zwiększyć lub zmniejszyć. 3. Sprawa powierzenia gromadzenia zbiorów danemu m u ­ zeum jest do omówienia. Może się .zdarzyć пр., iż z braku fachow­ ców na d a n y m terenie obowiązek gromadzenia zabytków np. /. dwóch województw spadnie na jeden ośrodek muzealny i t d . 4. Jeżeli dla uproszczenia w orientacji założymy, iż w k a ż ­ dym województwie odpowiedzialność za gromadzenie zbiorów spadnie na jedno większe muzeum lub też konkretnie na j e d n ą osobę, a tylko w y j ą t k o w o np. na dwa muzea, wówczas ilość ośrod­ ków gromadzenia zbiorów będzie dochodzić do około dwudziestu. 5. Na niektórych terenach pewne okazy w c a l e nie będą występowały, np. stroje ludowe, sztuka ludowa, czerpak grzebieniowaty do zbierania jagód, ości na ryby, ż a r n a etc. Poza t y m np. w województwie szczecińskim, o ile nie da się uzyskać pewnej ilości depozytów, w większości wwpadków trzeba będzie oprzeć się na fotografiach. 6. W sprawie zakupu większych, cięższych lub bardziej k o ­ sztownych okazów, j a k np. żarna, warsztat tkacki, koło garncar­ skie, u l , skrzynia malowana, szafa lub strój etc. należałoby uprzed­ nio zebrać od poszczególnych m u z e ó w n a s t ę p u j ą c e dane: a) Czy dany ośrodek może dostarczyć te przedmioty. b) Jakiego typu (rodzaju) będą te okazy (opisać). c) W jakiej cenie. Lud, т. XXXVIII 29 �450 U w a g a : Dla Muzeum w Rapperswilu trzeba będzie w y ­ brać okazy znajdujące się w d o b r y m s t a n i e , oraz możliwie starannie wykonane, a także przedstawiające szczególną wartość estetyczną; fotografie w i n n y podkreślać p i ę k n o krajobrazu i sztuki ludowej. Musimy p a m i ę t a ć , iż zwiedzający Muzeum w Rapperswilu nie znają naszego kraju, nieraz tylko na podstawie Muzeum w Rapperswilu n a b i o r ą pojęcia o Polsce. 7. Byłoby p o ż ą d a n e zdecydowanie, czy będzie się dążyć do stworzenia choćby jednego w n ę t r z a izby wiejskiej, czy też t y l k o sie ograniczyć do wystawienia k i l k u sprzętów, dając przy pomocy fotografii pojęcie o u r z ą d z e n i u chaty'. W a ż n e usługi w demonstrowaniu m u z y k i ludowej i tańca oddałoby zainstalowane w muzieum kino i radio z adapterem. (Autorem tego p o m y s ł u jest prof. Włodz. Antoniewicz). 8. Załączony plan jest tylko pewnym schematem, który w za­ stosowaniu do wyboru obiektów i ich ilości będzie zależny od osta­ tecznie przeznaczonego na ten cel lokalu, pieniędzy, czasu na do­ konanie zbiorów , oraz od jakości i ilości zgromadzonych zabytków. U w a g a : Równocześnie c h c i a ł a b y m zwrócić u w a g ę na to, iż w muzeach szwajcarskich posiadających m a t e r i a ł y p o r ó w n a w c z e z różnych k r a j ó w E'uiropy, np. w Genewie, d z i a ł polski, szczegól­ nie w zestawieniu np. z czeskim lub rosyjskim, przedstawia się żałośnie — jest reprezentowany przez kilkanaście przypadkowych przedmiotów, to też sądzę, że m o ż n a by równocześnie zaopatrzyć lo muzeum w p e w n ą kolekcję odpowiednio dobranych ekspona­ tów, u z y s k u j ą c w zamian dla Centralnego Muzeum w Polsce okazy etnografii szwajcarskiej lub leż pozaeuropejskiej. Muzeum histo­ ryczne w Bernie Sawajcarskim posiada również zaczątek z b i o r ó w polskich, które należałoby dopełnić — i tu właśnie jako ewen­ tualny m a t e r i a ł w y m i e n n y mogłyby posłużyć te zebrane okazy, które nie poszłyby do Rapperswilu. 7 ? Dr M. Znamierowska-Priifferowa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/70a6294751759c02c6487c319e5e08e4.pdf 76d82ebf42d05c29cd25b5737d577499 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5150 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4778 Title A name given to the resource Recenzje i sprawozdania/ LUD 1948 t. 38 Description An account of the resource LUD 1948 t.37 s.309-415 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text RECENZJE I SPRAWOZDANIA STYS WINCENTY, « D r o g i Postępu Gospodar­ c z e g o W s b>. S t u d i u m szczegółowe n a przykładzie zbiorowości próbnej w s i H u s o w a . Prace W r o c ł a w s k i e g o T o w a r z y s t w a N a u k o ­ wego, 1947, seria A, n r 4, str. 1—344+5 m a p . T o i x > n m i k o w e dzieło s i a n o w i w v n i k przeszło d w u d z i e s t o ­ letniego ślęczenia n a d m a p a m i k a t a s t r a l n y m i , księgami s a d o w y m i na t e r e n i e w s i r o d z i n n e j , a wypełnionymi osobiści; w bezpośred­ n i m zetknięciu z b a d a n y m i . D a j e ono z a t e m n i e t y l k o p e w n y , o b i e k t y w n y i szczegółowy o b r a z stosunków panujących w n i e j o s t a t n i c h l a t a c h p r z e d w y b u c h e m w o j n y W v ż w s z y s t k o iest d o p r o w a d z o n e do s t a n u z r o k u 1937 150-tej ' r o c z n i c y - " m e t r y k i .Józefińskiej. D a j e o n o p o n a d t o perspektywę przeszło pięciu n i i n i o n v c h s t u l e c i a wlec o k r e s u dłuższego o d t v e h l e i m d a r m c h w i e k ó w j a k i e oddzielają H e s i o d a o d r e f o r m Solona W i ą ż e o n o przeszłość z 'teraźniejszością odsłania m e c h a n i z m żywota t e j p o d ­ s t a w o w e i j e d n o s t k i społecznej ' j a k a d l a ' b i o l o g a jest wieś t r w a ­ jąca w z n a c z n i e większej i w l a c i i ^niż sie p o w s z e c h n i e n r z v n u szcza . ' powszecnmc p r z v p u ł Dzieło W i n c e n t e g o Stvaia p r z y n o s i w i e l e w p r o s t r e w e l a c y j ­ n y c h odkryć i u n a o c z n i a j a k tdębokim p r z e m i a n o m uległa nasza wieś w ciągu ostatniego s t u l e c i a . Z t y c h w z g l ę d ó w dzieło to p o ­ w i n n o się znaleźć w b i b l i o t e k a c h ekonomistów-; socjologów, e t n o ­ logów i antropologów, lecz też w s z y s t k i c h t y c h , którzy''interesują Tak na przykład badania Franciszka W о к r o j a wykazały, że założona na p r a w i e niemieckim (przypuszczalnie лу X I V wieku) *p<xb lwowska wieś Podbereżce, zupełnie pozbawiona t r a d y c j i swojej prze­ szłości, gdyż pod wpływem nacjonalistycznej propagandy przypisująca swoją obcość pochodzeniu kozackiemW?), zachowała aż dotychczas skład antropoligiczny wyjaśniający, że są potomkami niemieckich czy też śląskich osadników. 1 �310 się istota przeobrażeń zachodzących w obecnie .przeżywanym o k r e ­ sie, stanowiącym b a r d z o o s t r y zakręt h i s t o r i i , p r z e d e w s z y s t k i m społecznej. W y n i k przypuszczalnie n a j b a r d z i e j sensacyjny d l a l a i k a w d z i e d z i n i e badań n a d przeszłością stosunków " a g r a r n y c h s t a ­ n o w i s t w i e r d z e n i e , że graaiice łanów, w v t k i u e l v e h p r z y l o k o w a n i u w s i na p r a w i e n i e m i e c k i m około r o k u 1385, żyja dotychczas w p o ­ staci m i e d z odgraniczających p o l e t k a chłopskie. M o z o l n e s t u d i a n a d m a p a m i k a t a s t r a l n y m i i tytułami własności u m o ż l i w i ł y z r e k o n s t r u o w a n i e d a w n y c h łanów,'ustalenie i c h p o w i e r z c h n i i s t w i e r dzenic, że łan h u s o w s k i miał około 60 m o r g ó w a u s t r i a c k i c h , b v l nieco większy nai z i e m i a c h g o r s z y c h i n m i e i s z y n a l e p s z y c h , a p o ­ n a d t o że m i e m i c v г końca X I V " w i e k u b y l i p i e n y s z w z e d n y m i f a ­ c h o w c a m i . P o s i a d a l i o n i b o w i e m pełne z r o z u m i e n i e d l a m i e j s c o w y r h warunków terenowych, j a k k o l w i e k p r a c o w a l i n a obszarze nudo wczas ieszeze z a l e s i o n y m W z o r o w v m r o / w i a z a m e m z a g a d ­ nień m i e r n i c z y c h 1>г уш szcza m i e tłumaczyć należy f a k t że° r e z u l l a t v i c h n l a n a w a i i i a urzestrzenne^o w ' ' c i a < m czterech s t u l e c i u W k tylko s u S w i ^ S i m / n i n o i n Z ogólnei l i c z b y 34 h u s o w s k eh Lmów do końca X V I I I stulecia t r z y dotrwały w nie'z i n eniónc wsLaci « w 16TuI d o k o n a n y r L nodzialu w 4 I ł * г i f i r Z S V ^ i t r / v k m " T Ь ^ Г о о / к Ы с nocł/iehr o Diecio ктЫе i s^.4okrotn^ сMOD s£ И łosi d n o i e r o s ! n w ' Ы п 1 Г Г Г п ?ntcX , ч З о Лф^епГро a E i e i J u p o d d a S i ^ ! * N i e m n i e j s e n s a c y j n y w y n i k , zasługujący na szczególna uwagę p r z v ocenie przeobrażeń o s t a t n i e g o s t u l e c i a , s t a n o w i s t w i e r d z e n i e , że w ciągu o s t a t n i c h 150 l a t w H u s o w i e l i c z b a ludności wzrosła t r z y k r o t n i e , a ilość zboża pozostającego p o o b s i e w i e przeszło d z i e w i c c i o k r o t m e (9.23). N a w y n i k t e n złożyło sie powiększanie p o w i e r z c h n i gruntów chłopskich, s p o w o d o w a n e wchłanianiem ob¬ szaru d w o r s k i e ^ w 18% co w łączności z l i k w i d a c j a lasów, n i e ¬ użytków i częściowo p a s t w i s k powiększyło . p o w i e r z c h n i e ról u p r a w l a n y c h o 17% g d y n a t o m i a s t wydajność z h e k t a r a wzrosła p r z e szło t r z y k r o t n i e ( 3 6 ) Unaoczniło to ze c z y n n i k i e m decydującym o . o b a w i e w a r m d i w b v t u ludności było n i e powiększenie p o w i e r z c h n i u p r a w n e ! z i e m i lecz p o d n i e s i e n i e . n o z i o m u k u l t u r y ro-1n e i co t a k b a r d z o L n i e i s z y ł o odsetek'zboża odchodzącego n a zasiew D a w n i e j nochłaniał ш -Drawie 4 0 % ' a o s t a t n i o n i e w i e l e o o n a d 10% W d < X k u ta o s L t n i o t a k b a r d z o wzmożona o r o d u k H a r o ś l i n a i>rzv dużei u i L w ^ o C o y v y c h daw n i e n i e o d e r v nriew^żnie Z ™ a T i a Ш mtejscu J f 1 LL Я P ^li^b^XS «dv \X w dochodach jicnieżnych w s i stanów <^a т а к - * 'j 1 •j S' Щ ^| 'i ^ Щ Ш Ш Щ Ш �311 d w i e 11,9%, a po p o t r a c e n i u d o c h o d u z owoców n a w e t t y l k o 7,7%, Lo z n a c z y u m i e j niż r e n t y i zasiłki wynoszące 8%. Z a to" p r o d u k t y h o d o w l a n e da j a a ż 58.5%, a w y n a g r o d z e n i e za prace - 21,6% ogólnego d o c h o d u pieniężnego w s i . Przeszło t r z y k r o t n e w z m o ż e ­ n i e się ilości zboża przypadającego n a głowę i ' w y z b y w a n i e sie t y l k o s t o s u n k o w o n i e w i e l k i e j jeeo części, w łączności'z p o w i ę k ­ s z e n i e m p r o d u k c j i ziemniaków, tłumaczy n a m f a k t n a który już d a w n i e j w i e l o k r o t n i e zwracałem wneę że w o s t a t n i m pięćdzie­ sięcioleciu wzirosl n a s z y c h p o b o r o w y c h podniósł się o k i t k a c e n ­ tymetrów i zbliżył sic już dość znacznie d o średniej o p t y m a l n e i u w a r u n k o w a n e j właściwościami r a s o w y m i ludności Sa 'to o c z y ­ wiście k o n s e k w e n c j e t e - o że - l ó d obecnie n i e dai'e sie już l a k ż v w o odczuwać n a p r z e d n ó w k i j a k d a w n i e j a n i e d o s l a ek p o ­ woduje tylko niedojadanie najbiedniejszych Dawniej w Husow u L r ^ S i m c w i T a k n a S ł a d w r o k u 1831 z no w o d u ^ s t r a s m e e o " l o d u u b v ł o 56 osób a L n m S l O w a tach zciścia D o d a n o w v r a z n i e -łód i a k o mzvc zvne śmierć i R у n i e k l e s i \ o Z Z , h y l r o k S47 Х T l dem i c z e r w o n k i ubyło 63 osób epidemii D l a demografa w w y n i k a c h .profesora W i n c e n t e g o Stysia n a j ­ większa niespodziankę s t a n o w i s t w i e r d z e n i e , że w miarę r o z d r a b ­ n i a n i a sie własności chłopskiej m a l e j e p r z y r o s t n a t u r a l n y l u d n o ­ ści. O k a z u j e sie, ze rodzice w w i e k u 40 d o 50 l a t w k a t e g o r i i n a j ­ d r o b n i e j s z y c h g o s p o d a r s t w (poniżej pół h e k t a r a ) m a j a przeciętnie po t r o j e dzieci, g d y właściciele największych g o s p o d a r s t w ( p o w y ­ żej 7 hektarów) liczą i c h przeciętnie ix>nad pięcioro. D o t y c h c z a s w i e r z o n o p o w s z e c h n i e że j 4 j e n e r « i c z n i c j r o z r a d z a j a się nędzarze Na p o d s t a w i e te«o j a k się o k a z u j e n i e u z a s a d n i o n e j przesądu oparły się l e o r e l v W założenia n i e m i e c k i e g o r a s i z o n u " niepokojąc t a o świat i n t e l e k t u a l n y teza że istotę k r y l ó w ' c y w i l i z a c j i s t a ­ n o w i n a d m i e r n e r o z r a d z a n i e sie m n i e j * wartościowych składników ludności Pr/ez w / . d a d na n i a d o m a g a n o sie s t o n o w a n i a d r a s t y c z ­ n y c h 'środków z a n o h i l - a N y c z y c h które l a k ' s u m i e n n i e i szerera* z a d e . n o n s l r o w a n w okresie o k u n a c i i na z i e m i ach p o l s k i c h T y m ' emsem S skTei es « Ł ś r h bard™ n l y i m - . S s ymi noshd^ z^lnesi i 3 , r W r 7 v' n e E t S СИУТ^ПТЛОЯ^ ISh w Р,Г,Т? n L m i e c k u r h rasislów u w a £ n T w a ^ S w ! J i Zu l^rt™'vJh T u zosrało ' ? S a t l o ^vHcznei о З lu l na m e c t ^ ń t z n �312 tego procesu, u n a o c z n i o n e g o dzięki bezpośrednim w y n i k o m b a dań gospodarczo-deinogralfczi^vcb'. " W o b e c tego, że właściciele większych g o s p o d a r s t w posiadają l i c z n i e j s z e r o d z i n y , to r o z p a d a n i e się t e j k a t e g o r i i własności r o l ­ ne] postępuje s z y b c i e j . W s k u t e k tego ogólny układ stosunków s p o ł e c ^ o - g o s p o d a r c z y c h i n a o d c i n k u w i e j s k i m z m i e r z a u nas n i e ­ u c h r o n n i e k u z a h a m o w a n i u p r z y r o s t u n a t u r a l n e g o ludności. P a r ­ celacja w i e l k i e j własności, .postępująca w o s t a t n i m s t u l e c i u b a r d z o szvbko i ciągle odraczała j e d y n i e osiągniecie s t a b i l i z a c j i d e m o " r a f i c z n e i / w tv.m s a m y m k i e r u n k u oddziaływała również i c m i - r a c j a T a w Ćia«u o s t a t n i c h 150 l a t pochłonęła p r a w i e połowę (45 4%) p r z y r o s t u n a t u r a l n e g o ludności H u s o w a M i m o l e i t a k b a r d z o poważnej s t r a t y l i c z b a mieszkańców potroiła"sie W X V I I I w i e k u potroiła sie ona również n i e w i a d o m o j e d n a k " j a k w i e l u poszło w t y m s t u l e c i u n a wschód « d z i e w t e d y t a k e n e r g i c z n i e z a o r y w a n o o d l o d i i a k sie lo obecnie " c z y n i n a zachodzie Poczat-' 5 Jv H u s m - c l k z b a b u l i o s c i n i e musiała przyrastać tok s z y b k o i a k nóznici skoTo w r o k u 1515 w Ш Ы no zadożen u wsi Hi,ÓW c C n s l ich n o d l e . J i T c ^ 4 i oódatkowi było 17 z l e - o zv onuszrzon < T ! końcem X V I ? w i e k u i v , v c ' h 17łanach bvlo ^1 o o S r s w ' я n 7 m L s t n t v c l 17 «nustvch» UsSarował n L ™ ? ^ n i e w , , L C ! S ^ l w n ^ r S r Te mozłiwoic h -1 v t ^ n k inrH7п к , k-ż uX:J^u\e niszczyzn ! I < 0 S w J S S n ™?, Д^ E L S „ ЬР,ПК;Г ^ d^bHcV ^ . ь И i l a Ł C n . Z n v Те * I, Sv 1 ! ! w y n o s i m r T ' z a i e d w i e 2% h e k t o r a Jest o n o za l e m f k ^ i o k r o t n i e mniejsze. P r z y p u s z c z a l n i e przeważna część H u s o w i a n stanowią p o t o m k o w i e p i e r w s z y c h osadników, l o k o w a n y c h n a p r a w i e n i e m i e c k i m . P r z e m a w i a z a ' t y m f a k t , że w X V I w i e k u , t a k samo j a k z końcem X V I I I w i e k u , n a z w i s k a o p r z y p u s z c z a l n i e n i e m i e c k i m pochodzęn i u stanowią około piątej części. W o b e c tego można z a t e m p r z y puszczać, że wśród p i e r w o t n y c h osadników H u s o w a było zale­ d w i e k i l k a r o d z i n n i e m i e c k i c h a "łowna masę s t a n o w i l i P o l a c y n a p r a w i e n i e m i e c k i m osadzeni. Przez w z g l ą d ' n a w y n i k i o t r z y m a n e co do n o d ' w o w s k i e i w s i Podbereźce można oczekiwać, żez a g a d n i e n i e Lo zostanie wyjaśnione po z b a d a n i u a n t r o p o l o 4 z n y m mieszkańców H u s o w a E n e r g i i t e j t y p o w e j podgórskiej małopolskiej w s i n i e zała­ mały cios^ o s t a t n i e j w o j n y . W 560 l a t po j e j l o k a c i e , już w p i e r ­ w s z y m p o w o j e n n y m r o k u ' 8 7 r o d z i n wyruszyło n a D o l n y Śląsk n a D a l e k i m Z a c h o d z i e i założyło l a m pięć spółdzielni p a r c e l a e y j n o - * d,' Ш — m ^ "Ш ^ �313o s a d n i c z v c h . Przyjęli ora do s w o j e g o p i o n i e r s k i e g o zespołu jeszcze 29 rodzin ze sąsiednich w s i p o w i a l u łańcuckiego. T o , że c i o s a d ­ n i c y już w końcu s i e r p n i a 1947 r o k u . a w i e c w z a l e d w i e w r o k po u k o n s t y t u o w a n i u się spółdzielni p o s i a d a l i więcej świń, p r a w i e d w i e trzecie l i c z b y k o n i i p r a w i c t r z e c i a cześć bvdła, p o s i a d a n y c h przez 645 g o s p o d a r s t w a w m a c i e r z y s t y m H u s o w i e , s i a n o w i miarę i c h osiągnięć n a « n o w v m » . T e n ' p r z e j a w n i e s a m o w i t e j e n e r g i i polskiego chłopa, umiejącego wyzyskiwać sprzyjająca k o n i u n k ­ turę i n i e zrażającego sie t a k łatwo przeciwnościami' a zwłaszcza l a k ' o p o r n e g o n a wszelka propagandę m u s i każdego z a i n t e r e s o ­ wać przeszłością H u s o w a . Z l e v o p o w o d u u k a z a n i e sie s t u d i u m profesora W i n c e n t e g o S l y s i a jest l a k b a r d z o w a ż n y m z d a r z e n i e m . Czytając książkę te uświadamiamy sobie d o p i e r o w sposób należyty, n a j a k strasznie nędznej gospodarce o p i e r a ! się b y t d a ­ w n e i " R z e c z y p o s p o l i t e j , w i e l k i e g o e k s p o r t e r a zboża, w ciągu s t u ­ leci pokrywającego n i e d o b o r y krajów przemysłowych Z a c h o d u , a też i j a k niesłychany przewrót spowodowało w p r o w a d z e n i e ż e ­ laznego Pługa i u p r a w y o k o p o w y c h , a w końcu z a s t o s o w a n i e n a ¬ w o z ó w s z t u c z n y c h . A przecież i ' teraz jeszcze gospodarze h u s o w scy sa uważani' za b a r d z o przeciętnych'nawet n a Ile w l a s n c c o p o ­ w i a t u , j a k to podkreśla a u t o r w s w o j e j m o n o g r a f i i . ' W P o z n a n i u , d n i a 17. I X . 1948. Jon Czckutiowski JÓZKF KOSTHZK WSKI, «Р г a s t o w i a ń s z с z v z n a». Z a r y s dziejów i k u l t u r y P r a s l o w i a n . Z 6H r y c i n a m i i m a p k a m i . Poznań 1946. X°. s i r . 104. Nakł. Księgarni A k a d e m i c k i e j . N i e w i e l k a r o z m i a r a m i książka prof. J . K o s t r z e w s k i c g o za­ w i e r a b a r d z o bogata treść, podając w s k o n d e n s o w a n y m skrócie ostatnie w y n i k i badań n a d . k u l t u r a P r a s l o w i a n . W p i e r w s z y m n a j ­ o b s z e r n i e j s z y m rozdziale p t . «Prakolebka i najstarsze dzieje ( d o r. 300 przed'Chr.)» przedstawił a u l o r sprawę p i a o j c z v z n y Słowian w świetle badań p r e h i s t o r y c z n y c h , h i s t o r y c z n y c h . ' językowych, a n t r o p o l o g i c z n y c h i b o t a n i c z n y c h , uzupełniając s w e w y w o d y 'sze­ r e g i e m m a p e k ' z a s i e d l e n i a P r a s l o w i a n w różnych okresach czasu, o r f I I I o k r e s u e p o k i brązu począwszy aż po I I w i e k po C h r . Rozdziały 2—10 d a j a p r z e g l a d ' n a j w a z n i e j s z v c h z j a w i s k z za­ k r e s u k u l t u r y ' m a t e r i a l n e j P r a s l o w i a n ( k u l t u r y ' l u z v c k i e j ) . która z n a m y dziś o w i e l e l e p i e j dzięki c e n n y m o d k r y c i o m w B i s k u p i n i e . W rozdziałach t y c h po k o l e i omówione zostały najważniejsze źró­ dła u t r z y m a n i a ' ( r o l n i c t w o , o g r o d n i c t w o , z b i e r a c t w o , hodowla. �3J4 zwierząt d o m u w v c h , rybołówstwo, m y ś l i s t w o ) , następnie d o m y ( i c h konstrukcja;rozkład wnętrza i urządzenie w e w n ę t r z n e ) , osie­ d l a o t w a r t e i o b r o n n e ( g r o d y , k o n s t r u k c j a i c h umocnień, sposoby wałki, u z b r o j e n i e i t d . ) , d a l e j sposoby odżywiania i przyrządzania pokarmów zajęcia kobiece ubiór, ' o z d o b y , p r z y b o r y ' t o a l e t o w e , wreszcie rzemiosła j a k garncarstwo, odlewnictwo,' kowalstwo. Dział k u l t u r y m a t e r i a l n e j z a m y k a rozdział poświęcony s t o s u n k o m ze świalem." O k u l t u r z e d u c h o w e j , głównie o w i e r z e n i a c h r e l i g i j n y c h i n ­ f o r m u j e .rozdział 11, niektórych zaś działów k u l t u r y społecznej d o t y k a rozdział 12 p t . . R o d z i n a , ród, p l e m i ę . . Poza t v m w szeregu i n n y c h rozdziałów znajdują sie także r o z r z u c o n e wiadomości 0 różnych z j a w i s k a c h z zakresu k u l t u r y społecznej j a k n p . w r o z ­ d z i a l e 3. -Dzień P r a s i o w i a n k i * czy 9.' « W d r e w n i a n e j t w i e r d z y * 1 innych. N a k o n i e c d w a o s t a t n i e rozdziały stanowią uzupełnienie c a ­ łości, dając krótki p o g l ą d n a późniejsze losy Prasłowian ( o d 300 r . p r z e d Ćhr. aż do w y r o j u z p r a o j r a y z n v ) oraz n a rozwój i c h k u l t u r y w t y m o k r e s i e ' c z t w u , Omówione t u zostały k u l t u r y p o ­ m o r s k a , grobów k l o s z o w y c h , grobów j a m o w y c h z środkowego o k r e s u e j m k i żelaza (lateńskiego^ wreszcie okres w p ł y w ó w r z y m ­ s k i c h i n a j a z d y germańskich p l e m i o n Burgundów. Golów i Gepidów. P r a c a n a p i s a n a jest przystępnie i zajmująco, a dobór r y c i n i m a p e k bardzo s t a r a n n y , ułatwiający w z n a c z n y m s t o p n i u ' k o ­ r z y s t a n i e z książki. N a 'końcu z e s t a w i o n a została najważniejsza n a j n o w s z a l i t e r a t u r a , dotycząca zagadnień p o r u s z a n y c h w p r a c y . W r e s z c i e należy podkreślić b a r d z o estetyczne i s t a r a n n e w y d a n i e książki przez Księgarnię A k a d e m i c k a w ' P o z n a n i u . Książka prof.' J . K o s t r z e w s k i eg o p o w i n n a się znaleźć w r e k u łych w s z y s t k i c h , którzy interesują sie obecna k u l t u r a l u d o w a S ł o ­ w i a n , gdyż p o z n a n i e przeszłości daje g r u n t o w n a podstawę dó l e p ­ szego z r o z u m i e n i a i p o m a n i a teraźniejszości. * Stefan Sosek KAZIMIERZ MOSZYS'SKI, . K u l t u r a l u d o w a Sło­ w i a n * , t o m I I , « K u l t u r a d u c h o w a * , zesz. 1, 2. Kraków 1931, 1939. O l b r z y m i e , p o m n i k o w e dzieło prof. Moszyńskiego zostało przed w o j n a szczęśliwie d o p r o w a d z o n e d o zeszytu trzeciego ( t o m 1I>2). Szczególnym z b i e g i e m okoliczności ocalał'ten zeszyt" w c z a - �315 sic z a w i e r u c h y w o j e n n e j i calv lorn może dziś w r e k a c h n i e t v l k o fachowców .spełniać swoją misję n a u k o w a i słowiańska ( w n a j ­ s z l a c h e t n i e j s z y m z n a c z e n i u lego s ł o w a ) . — N i c można w r a m a c h niniejszego s p r a w o z d a n i a o m ó w i ć w s z y s t k i c h , choćby n a j b a r d z i e j ivpowvch w y t w o r ó w słowiańskiej k u l t u r y . l u d o w e j jiodanych w tvc.h d w u w i e l k i c h zeszytach. Dzieło trzeba wziąć d o r a k i c z y ­ tać "rozdział za rozdziałem. A l e k t u r a t y c h rozdziałów n i e j c s l t r u d n a : p i s a n e sa z o f t t o m n y m p o c z u c i e m u m i a r u n i c t u za dużo l u b za mało zaś w y g o d y " a u t o r a n i e zmęczą n a w e t mebardzo interesującego się e t n o g r a f i a c z y t e l n i k a Dotychczas n i k t jeszcze w t a k i e i f o r m i e n i c zamknął t a k o l b r z y m i e«o* i różnorodnego m a ­ teriału. ' ° K a ż d y z n a w c a k u l t u r y d u c h o w e j Słowian z d u m i e w a się, j a k h a f n i e i p e w n i e spośród' mnóstwa ' o p u b l i k o w a n y c h szczegółów a u i o r w y b i e r a l o , co n a j b a r d z i e j t y p o w e i najwartościowsze. CharakleYyzują się t v m zwłaszcza r o z s i a ł y o ]>oezji l u d o w e j . Z a przykład — a jesl i c h dużo — może posłużyć dość r z a d k i e południowo-slowiańskie porównanie «Sjaju m u se tokc k r o z b r k o v e k o p u n mjesec k r o z b u k o v o g r a n j e ' < _ Skroś wąsów świecą m u sic srebrne o z d o b y Гоапсегпе na p i e r s i a c h I i a k n e l n v księżyc skroś * Ы 1 b u k u j » la klórc-o autor cvtuje i n n v n i e m n i e j ' l v p o w v w a ' m n t ( I I 2 s i r 112П A l b o i n n v p r / v t a d f r a a n l e n t u ' i e ś n i k o r o w o d o w e j ' orenhurskLch Kozaków о ' n a d z w y t ^ a i n v m i n e l i m o w i t v m w p r o s i pięknie'- «РГсг ieflo śełkoya N a st'enk'e vis'ela V V u noc oros vis t e l a Po m o i e m u b ' c l u I'ehi So а e e c a I ' c l o l a k sńe' było b'clo L n C i t'c о как k u m a k •odzYi f t ™ S n s u k n a ^ krasńedo K o b V h i sy H u 'eh l-Vk / Y m f a T e X Z f Co n i c m i t ^ t e r n v m mężu I I 2 sVi 14(1 U M ^ P I ^ P ,H,i vs^nn 1 I v inJ™H VV •lviТ в ' A 1:1 lo yyo-słowwnsluej. - О У To L i r>? r i \-łt w lakich p i £ ^ w t Г t i ^ fVI twri -1-е W n ! i ^ > ^ " ^ i a i ц w bo także p.z> o m a w i a n i u m u ^ k i szlulk p l a s t y c z n y c h , wierzeń Hp - Kozdział o p o e z p l u d o w e j Słowian m a c h a r a k t e r w y s o k o wartościowej .próby syntezy . lo, czego a u L i r zada o d przyszłego s y n t e t y c z n e g o o p r a c o w a n i a lego działu k u l t u r y słowiańskie], z o ­ stało t u .zrealizowane k r o t k o bez z a r z u t u . - J a k b a r d m w n i k l i ­ w i e i szeroko potraktował a u t o r przcdmio;t, może świadczyć f a k t , ze zainteresował*.? kwestią pochodzenia śpiewu e p i c k i e g o Słowian Południowych. D o w o d y a u t o r a przemawiające za p o c h o d z e n i e m tego śpiewu z lińskiego W s c h o d u (sposób śpiewania, gęśli e p i c k i e , �316 dziesieciozgtoskow'L etc.) będą p r a w d o p o d o b n i e w najbliższej; przyszłości p o d t r z y m a n e d a l s z y m i , nieogłoszonymi jeszcze d o w o ­ d a m i ( A . Śimeika), które zwrócą uwagę n a związki samego d z i c sicciozgloskowca epicznego i niektórych m o t y w ó w e p i c z n e i p o e z j i południowo-słowiańskiej z poezja e p k z n a ' T u r k ó w osmańskich (niezależnie o d s p r a w y p o c h o d z e n i a śpiewu'epiczneąo u l v c h T u r ­ ków oraz od k w e s t i i m o ż l i w e g o i s t n i e n i a t a k i e g o śpiewu u p o ­ łudniowych Słowian p r z e d i n w a z j a T u r k ó w ) . Spomiędzy n i e l i c z n y c h rozdziałów o p r a c o w a n y c h pobieżniej można wymienić rozdział o przysłowiach. Został o n w ten s p o sób, t z n . krótko, o p r a c o w a n y z e ' z r o z u m i a ł y c h p o w o d ó w : d o t y c h czas materiały p a r e m i o l o g i c z n e n i e b v l v w zadowalającym s t o p ­ n i u s y s t e m a t y c z n i e p u b l i k o w a n e ; prace d l a z o r i e n o w a n i a sie w przysłowiach narodów słowiańskich są jeszcze n i e l i c z n e , z w ł a ­ szcza w porównaniu z liczba opracowań i n n v c h działów k u l t u r y d u c h o w e j Słowian. - • W y s t a r c z a d w a W y b r a n e przykłady b v p o ­ kazać, czego t u t a j w l u d o z n a w s f w i e słowiańskim'częściowo jeszczeb r a k , względnie co należałoby c/ynić Z e s t a w i e n i e n p m n i e j / n a n y c h przysłów: polskiego « Ó d złego dłużnika i kozę bez m l e k a , i 'chośrwaduesm «Od zła dużnika I koza bez inlika» (także «bez z l e t a » ) d o w o d z i że m a m y t u ' d o c z y n i e n i a z przysłowiem z 'czasów ws-pólnoty słowiańskiej- "pokrewieństwo t y c h nhvsłów oczywiście w y n i k a nie z f a k t u że o) a miały iakieś i n n e wspólne źródło P o ­ d o b n i e z e s t a w i e n i e ' d o b r z e znanego i a k sie Jdaie -łownie c h o r w a c k i e g o frazesu <<deyela y o d a k i s e l l . z o o l s k m « d z i e w b t T w <к'PO k i s i e l u - > b i 7 l-e^ństwó О ^ У Г И Ы пГе /Wcie d<^ bk n o w v ^ 1 Sićh • 1 * ! [ , t ™ « Z liJerLohSir siowhńsk ^ o o d ^ X . r К ^ Г ч и п С 1- we nles wTnc^wvch Ш I Z ^ h f w S h L ^ L i h W ? ,k H w ™ , w w E S 3 t i - S ' n t S n n i r m i n l < l l ? Z l n£v L L I n P Zh J i o w i T s l Ł n n c h n r b кГи ^ , 1 , l i i , !ln" I ™ , w < , a / jeszcze a k t u a l n y c h cclow s ł o w w n skiego l u u o z n a w s w a porównawczego, Rozdział za rozdziałem, s t r o n a -га s t r o n a powstają w e z v l e l n i k u szeregi asoc.jac.yj, k o m e n t a r z y rozszerzeń, zastosowań doprzejawów p o d o b n y c h do t y c h . j a k i e wybrał i przedstawił a u t o r . R z a d k o s p o t v k a sie jakiś p r z e j a w l u d o w e j k u l t u r y , który uszedł u w a d z e a u t o r a l u b Y m y ś I n i e został pominięty. L i c z b a la.kieh f a k łów n a w e l po n a j b a r d z i e j s u m i e n n y m przeglądzie będzie zapewne ograniczona. T u t a j w s p o m i n a n i o j e d n y m z nich, m i a n o w i c i e o c h a r a k t e r y s t y c z n y m d l a części południowych Słowian sposobie i -i I ! 1 i £i Ш Щ Щ �1 ж śpiewania z w a n v m - p j e v a n j e uz tepsiju», «tepsijan je»; w v k o n u j a go t v l k o k o b i e t y w len sposób, że śpiewaczka p o c h y l o n a i zwrócona twarzą w stronę t r z y m a n e j przez siebie mosiężnej l u b m i e d z i a n e j p a t e l n i («tep.sija») 'podczas śpiewu obraca te patelnię i u d e r z a w n i a r y t m i c z n i e pierścieniem T e n sposób śpiewania, z a r e j e s t r o ­ w a n y zwłaszcza w Bośni i H e r e o g o w m i e , częściowo leż w S e r b i i M a c e d o n i i ' i Bułgarii, utrzymał się do n a s z y c h czasów. K w e s t i a ie«o Dochodzeni a ' n i e i est i a s n a N i e m a o n i m w z m i a n k i w K L S bo%wrócił u w a - e b d o z n awców d o p i e r o w o s t a t n i c h l a t a c h p r z e d w o j n a « d v a u t o r o r z y - o l o w y w a ł «> „ s / y t I I t o m u - Szersze z n a ­ czenie m a i n n y już n i e t y l k o bałkański lecz także częściowo " z a d m d n i o - s l o w i a n s k i ' / w v e z a i C h o d z i ' t u o zniekształcone « К у п е е е З / ^ (yńskic 'krleiezanie oraz o w c h o d z e n i e u - o ' yyyrazu do w i e r s z y refrenów oieTni C h o r w a c i i w dzień św Te vn»n fHrl^\z^ch d n i c h SłówVńrów w o l o l i c t K o h i r i d a w dzień ^ r J > W N r £ r J S którv l i n L e s m « T ! i S z ! Z " str. o w i T e d n , k ocen , czv a k i e Z i Ь wSJr 1 d z i X synl7lyczne«4) a k h n jest K L S i r i l e z v do a u t o r a P o m i n a w s Z v lakłe w v p a d k i p r o f . ' Moszyński osiągnął w K L S swój cel: książka doskonale o r i e n t u j e w każdym zakresie l u d o ­ w y c h słowiańskich w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h n i e t v l k o l u d o z n a w ­ c o z a i n t e r e s o w a n e g o ' l a i k a , lecz l a k ż e ' f a c h o w e g o badacza p o ­ szczególnych d z i e d z i n słowiańskiego l u d o z n a w s t w a . A u t o r yy w i e l u w y p a d k a c h wykorzystał r z a d k i e i n a w e t w n o r m a l n y c h w a r u n ­ k a c h t r u d n o dostępne źródła. N a koniec, trzeba podkreślić jeszcze j e d n o : a u t o r miał okazję ustalić l a k n i e p e w n e w l u d o z n a w s t w i e słowiańskim t e r m i n y w z g l . pojęcia. Stara się również o jaśniejszą klasyfikację w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h ( n a w e t w próbach f u n d a m e n t a l n e g o znaczenia, gdvż daje n p . ' całkowity system k l a s y f i k a c y j n y aktów m a g i c z n y c h ) . M a t o w p i e r w s z y m zeszycie K L S , j a k i w o b u d a l s z y c h , trwała wartość i z a w i e r a d v r e k t v w v d l a ludoznawców słowiańskich. ' N i c ulega żadnej wątpliwości, że. każdy f a c h o w i e c l u d o ­ znawca, także, każdy zajmujący sie jakaś b l i s k a l u d o z n a w s t w u g a ­ łęzią w i e d z y oraz l a i k pragnący zorientować sie w p r z e j a w a c h k u l ­ t u r y Słowian z n a j d a n a p e w n o w tveh d w u zeszytach ( p o d o b n i e jak i w p i e r w s z y m ) g r u n t o w n a orientację i o d p o w i e d n i o s k o n ­ c e n t r o w a n e i n f o r m a c j e . N a w e t ' n a j b a r d z i e j zacieśniający zakres s w o i c h badań l u d o z n a w c a o t r z y m a t u n i e j e d n o k r o t n i e l i c z n e s u ­ gestie i wskazówki d l a s w o i c h poszukiwań. W zeszycie I I , 1, a zwłaszcza w I I , 2 (inaczej niż w zeszycie p i e r w s z y m ) z n a j d z i e �ш o n l i c z n e cytacje źródeł ( f a k t l e n , oczywiście, n i e p o w o d u j e zbęd­ ności p r o j e k t o w a n e g o zeszytu ostatniego, mającego zawierać b i ­ bliografię). Co do i l u s t r a c v j to u d e r z a i c h mała ilość w zeszycie I I , 1, n a t o m i a s t I I , 2 o b f i t u j e , t a k j a k i I , w i l u s t r a c j e w najwyższym s t o p n i u wartościowe i f a c h o w e , w y b r a n e ostrożnie l u b k r y t y c z n i e skomentowane. Zagrzeb. Milavan Gavazzi К. M O S Z Y Ń S K I , « Z i z a g a d n i e ń p o c h o d z e n i a ję­ zyka s ł o w i a ń s k i e g o . . O d b i t k a S p r . Р. А . Г., t, X L V I I I (1947), n r 4. str. 1 2 4 - 1 2 9 , 8». S p r a w o z d a n i e z językoznawczej p r a c y K. Moszyńskiego, o b e j ­ mujące z a l e d w i e k i l k a s l r a n , n i e p o z w a l a zorientować się szcze­ gółowo w p r z e d s t a w i o n y m materiale, pozwala ono j e d n a k na slyvierdizcnie, że p r a c a t a jest r e a k c j a K . Moszyńskiego na książkę T . Lehr-Spławińskiego « О p o c h o d z e n i u i praojczyźnie Słowian*'. K. Moszyński, o d m i e n n i e od J . C z c k a n o w s k i e g o , z a j m u j e w k w e ­ s t i i p o c h o d z e n i a i p r a o j c z Y z n y Słowian d i a m e t r a l n i e różne s t a n o ­ w i s k o , klóre określić można a n t v - a u L o c h t o n i z m e m . N i e da sie, w e d l e a u t o r a , ściśle ustalić jeżyka, prolo-słowiańskiego, g d y ż p o s i a d a m y n a t o z b y t mało d a n y c h , te zaś którymi d y s p o n u j e m y wskazują, że przesunął sie on m w s c h o d u n a ' z a cliodnio-środkowe Podpieprzę. Około V ' w i e k u północno-zachodnio-środkowa Małoruś była o b s z a r e m prasłowiańskim. W ó w c z a s jeżyk prasłowiański sąsiadował z jeżykami Alazonów, a w i e c Scyiów-roiników, którzy o d d z i e l a l i Słowian o d Scytów właści­ w y c h . D o p i e r o n a k i l k a w i e k ó w p r z e d C h r y s t u s e m rozszerzył się z ' t e " o c e n t r u m zasic« Słowian k u nółnocy i z a c h o d o w i sie«aiac około n a r . C h r . p o H a l t Y k I c e n t r a l n a U k r a i n e . ' ' K W o b r o n i e w s c h o d n i e j t e o r i i p r a o j e z v z n v Słowian, o g r a n i ­ czył .sie a u t o r w v l a c m i e d o materiału j ę z y k o w e g o , świadomie niejako'odsunął a r g u m e n t y p r e h i s t o r y c z n e a n t r o p o l o g i c z n e i e t n o ­ g r a f i c z n e , z g o d n i e « p o r u s z ™ v m i w e wstępie z a g a d n i e n i a m i : n i e ­ zgodności zasięgów jeżyków .'i k u l t u r i wartości p a r a l e l p r e h i s t o r y c z n o - j e z y k o w 4 > - e t n o g . r l i c z n \ T h . W s p r a w o z d a n i u zostały nieco szerzej rozwinięte a r - u n i e o l y 'językowo-botaniczne z których część wchodziła również w skład argumentów Rostafińskiego ( m o d r z e w , i o d l a cis b u k ) \ a l e i n a d s t a w i e s t w i e r d z a a i r t o r że flora górnego P o d n i e s t r z a i Powiśla różniła się' i różni od środkowego P o d n i e l a �г slrza obecnością: b u k a , cisu, j a w o r u , m o d r z e w i a , b r z e k i n i , trześni i j o d l v . M a t e r i a l j ę z y k o w y świadczy o t y m , że Słowianie m i e s z k a l i poza g r a n i c a m i zasiegów t v c h drzew. ' ta l o k a l i z a c j a Moszyńskiego, zbliżona d o t e o r i i V a s m e r a i Rostafińskiego pozostaje w z d e c y d o w a n e j o p o z v c j i d o tez M . R u d n i c k i e g o , J . K o s l r z e w s k i e g o , L . Kozłowskiego, J . C z e k a n o w skiego i T . Lehr-Spławińskiego, reprezentujących stanowisko a u t o c h t o n i c z n e N a p o d s t a w i e s p r a w o z d a n i a t r u d n o zająć s t a n o w i ­ sko w o b e c lez a u t o r a , krótkie s p r a w o z d a n i e n i e upoważnia też do wyczerpującej oceny samej p r a c y , która z a p o w i a d a się l a k o r y ­ ginalnie i ciekawie. 1 finick J. G Z r C K A N O W S K L . P o l s k a synteza s 1 a w i s t v с z¬ n a w p e r s p e k t v w i e i ł o ś с i o w e j » . Р. А . Г. Rnapr. W v d z . H i s t . K i l . , s. I I , i . X L V I ( l . 71), n r 2, Я \ s i r . I I — 5 0 ( s i r . 105—154). Bodźcem do n a p i s a n i a l e j r o z p r a w y b v l a książka T . L e h r Spławińskiego «О p o c h o d z e n i u i praojczyźnie S ł o w i a n , ( p a t r z r e ­ cenzje: w X X X V I i . . L u d u . W . W a s z k i e w i c z a i w X X X V I I t . * L u d u » S t : N o s k a ) , m i a n o w i c i e Л. Czekanowsfci 'przypomniał w niej n i l e swoja YV formułowaniu tez aut och t o n i z m u oraz rolę ośrodka lwowsko-poznańskic-o ( J K o s t r z e w s k i M R u d n i c k i L K o k o w s k i J O e i a n o w s k i ) A u t o r podkreśla za- Z R y s i e w i c z e m ( « 6 praoiczyźnie Słowian* — « L u d » t X X X I V 19IJ6) n i e z d e c y d o ­ w a n e s t a n o w i s k o T I e h r - S p ł a w i ń s k i e m w tej s p r a w i e w y k a z u ­ j e ż e d o u i e r o w o s t a t n i c h alach'przeszedł o n ' w sposób zdecy­ d o w a n y na stronę •uitochlonislów d/ieło zaś T i i h r - S n l a w i n skie»o J , dowód zwycięstwa cz s w o i c h ^ w a r i v c h w e « W s t ę p i e do h i s t o r i U ł o w ^ a n ^ ^ T ^ . ' J . G z e k a n o w s k i d o c e n i a j e d n a k w y n i k i osiągnięte p r z e z Spła­ wi ńskiego, zwłaszcza o r y g i n a l n e m o d y f i k a c j e j ę z y k o w e z a w a r t e w l e j p r a c v . p o d d a j e j e j e d n a k k o n t r o l i p r z v p r a n o c v melody i l o ­ ściowej. \V r e z u l t a c i e d o c h o d z i do szeregu ' w n i o s k ó w uzupełnia­ jących, a n a w e t odmiennie i n t e n p r e l u j a c v e h tezy i materiał T . Spławińskiego. A u t o c h t o n i c z n e lezv J . C z e k a n n w s k i e g o uległy, j a k s a m lo stwierdza k i l k a k r o t n y m ' przeróbkom i uzupełnieniom, j u ż p i e r ­ w s z a r e d a k c j a z a w a r t a w e « W s l e p i e do h i s t o r i i Słowian* uległa pod w p ł y w e m n o w y c h d a n y c h , d o s t a r c z o n y c h właśnie p r z e z ' T . Spławińskiego pogłębieniu. Dało to okazję W t ó r o w i przez zasto­ s o w a n i e m e t o d y ilościowej do ujęcia procesu różnicowania się d i a ­ lektów prasłowiańskich. W r o k u 1935 d o d o w o d ó w a u loch t o n i z m u �1 320 p r z y b y w a p r o b l e m r u b i e ż y e t n o g r a f i c z n e j , w v k r v l e j przez К. Moszyńskiego. Rubież ta biegnąca krawędzią L u b e l s z c z y z n y j e s t w e d l e J . C z e k a n o w s k i e g o śladem północno-wschodniego zasięgu Indoeuropcjczvkow i odpowiada przypuszczalnie granicy oddzie­ lającej Słowian o d Bałtów. Różnice zaś uważa J . C z e k a n o w s k i za r e z u l t a t oddziaływania podłoża fińskiego n a Bałtów. S t a n o w i s k o t o w y w o ł a ł o zastrzeżenia S l . L e n c e w i c z a i K . Moszyńskiego co do h d e r p r c l a c j i rubieży, te zaś z m o d y f i k o w a ł y pogląd a u t o r a , który w następstwa te«o uwzględnił m o m e n t e t n o ­ g r a f i c z n y , a m i a n o w i c i e i s t n i e n i e puszczy j a k o z a p o r y m i g r a c y j ­ n e j . P r a c a T . Lehr-Spławińskiego wprowadzająca dwufazowość i n d o e u r o p e j s k i c h m i i n a c y i i uznająca dnu«a fazę, t z w . « w e n e c k a * za o k r y w a j ą c a się z e k s p a n s j a k u l t u r y łużyckiej spowodowała nową r e d a k c j e ' p o . ' l ą d ó w >ek anowskie-o Rubież e n o - r a f i c z n a o t r z y m u j e obecnie iupełnie k o n k r e t n a " p r e h i s t o r y c z n i e u z a s a d ­ n i o n a t r e t e t n o g r a f i c z n a E k s p a n s j a w e n e c k a w Cvm u j ę c i u ' j e s t b o w i e n na w s c h o d z i e e k s n - m s i a k u l t u r y łużyckiej z a t r z y I n a n e i n a rubieży e l n o - r a t i e z n e i n.zez .uiszczę l i t e w s k i e Rubież e t n o g r a ­ f i c z n a jest z a t e m w t v i n u i e e i u t v l k o k r e s e m " /asie" u ' e k s p a n s j i weneckiej>. ' ' ' ' " ' ' ? N a t v i n w y c z e r p u j e się właściwa e t n o g r a f i c z n a część r o z ­ p r a w y , w rozdziałach następnych p r z e p r o w a d z a a u t o r korektę, p r z y użyciu m e t o d y ilościowej do materiału j ę z y k o w e g o T . Spła­ wińskiego, co do kolejności ruchów e t n i c z n y c h ' oraz s t o p n i a p o ­ krewieństwa r o z m a i t y c h i n d o e u r o p e j s k i c h g r u p j ę z y k o w y c h . J . G. Л. C Z E K A N O W S K I , « P e r s p e к t v w у a n t r o p o 1 o g i с zii e i e t n o g r a f i c z n e w o j . 1 u b e 1 s к i e g o». Planowanie przestrzenne. R e g i o n L u b e l s k i I . W a r s z a w a 1917. W v d . M i n . O d b . , n r 7. Dział: E t n o g r a f i a , s i r . 15--45, r y c i n 1 1 , m a p 5. Zamieszczona w n r . 7 w y d a w n i c t w a Ministerstwa O d b u d o w y (G. V . P . j r o z p r a w a J . C z e k a n o w s k i e g o j e s t n a j l e p s z y m d o w o ­ d e m , że n a u k a n i e stoi w m i e j s c u , ale wciąż k r o c z y naprzód. Pracę lę przygotował a u t o r jeszcze w 1945 г.. w y d r u k o w a n a zaś została w r. 1947. Tvme;7a;sem w okresie t y m ukazała się p r a c a T . L c h r a Splawińskiego « О p o c h o d z e n i u i praojczyźnie S ł o w i a n . , co w p ł y ­ nęło n a p e w n a m o d y f i k a c j e p o s a d ó w a u t o r a n a znaczenie t z w . r u b i e ż у e t n o g r a f i с z n с j \ T a z m i a n a s t a n o w i s k a zazna¬ cza się wyraźnie w później n a p i s a n e j r o z p r a w i e J . C z e k a n o w ­ skiego p t . « P o l ska s y n t e z a s l a w i s t y c z n a w p e r s p e k t y w i e llościo- i �321 -wej», w v d a n e j w г. 1947 w R o z p r a w a c h W v d z . Hist.-Fiłozof. P. A. U. W o b u p u b l i k a c j a c h z a g a d n i e n i e ściśle e t n o g r a f i c z n e s p r o w a d z a się do i n t e r p r e t a c j i znanej zbieżności zasięgów k i l k u z j a w i s k e t n o g r a f i c z n y c h , tworzącej t z w . r u b i e ż , przebiegająca w pótnocno-wsdaodnim pasie g r a n i c z n y m . W o m a w i a n e ? roz^ p r a w c e rozważania a u t o r a ograniczają się do o b s z a r u w o j e w ó d z ­ t w a l u b e l s k i e g o , a właściwie do o b s z a r u z a w a r t e g o w pasie « r u b i e ż y » dzielącym z w a r t y obszar e t n o g r a f i c z n y P o l s k i o d obs.zarów białoruskiego i wołyńskiego. . L i n i e wyznaczające zasięgi: cepów g a z e w k o w y c h i k a p i c o w y c h , przęślic kreżołkowych i łopatkowych! k i j a n e k ciężkich i l e k ­ k i c h , j a r z e n i podŚarlicowych i k u l o w y c h , południowy zasięg d u h v , południowa- zasięg sochy,' południowy zasięg stępy k i e l i c h o w e j a przebiegające przez w o j e w ó d z t w o ' l u b e l s k i e , przedstawił a u t o r n a m a p i e oraz objaśni! je i l u s t r a c j a m i , zaczerpniętymi z « K u l t u r v L u d o w e j Słowian* K. Moszyńskiego. Rubież t a , a właściwie j e j i n t e r p i e t a c j a , była j u ż p r z e d m i o ­ t e m o s t r e j d y s k u s j i m i e d z v a u t o r e m a K . Moszyńskim, który o d ­ krył i s t n i e n i e j e j . W o m a w i a n e j r o z p r a w i e J . " Cze-kanowski r a z jeszcze s t w i e r d z a , że n i e pozostaje w żadnym s t o s u n k u do g r a ­ n i c z n e g o p r o b l e m u p o l s k o - r u s k i e g o , a.le j e s t ' śladem d a w n e j p r z e ­ szłości, poprzedzającej m i g r a c j e słowiańskie. R o z s i e w zasięgów, zwłaszcza n a południe od W i e p r z a , tłumaczy n i e j e d n o l i t y m ' k u r ­ c z e n i e m sie tego d a w n e g o obszaru k u l t u r o w e g o . K u r c z e n i e się t e i p r o w i n c j i p r z y p i s u j e a u t o r e k s p a n s j i małopolskiej prącej o d W i ­ sły ona to o d p y c h a k u wschodowi'zasięgi z j a w i s k t e j d a w n e j p r o ­ w i n c j i J e d y n i e t v l k o socha miała przesunąć swój zasięg w S a n ­ d o m i e r s k i e '»'dvż puszcza stwarzała u pomyślne w a r u n k i i e i t r w a ­ n i a i r o z p r z e t t L n i a n i a s,rę. Kolonizacja mazowiecka zbliżona p o d w z g l ę d e m k u l t u r y m a t e r i a l n e j do w s p o m n i a n e j a r c h a i c z n e j p r o w i n c j i , n i e p o z o s t a ­ wiła t a k wyraźnych śladów — m o ż l i w e j e d n a k , że spychała ona zasięgi niektórych z j a w i s k k u południowi ( n p . d u h v i j a r z m a k u ­ lowej). ' A u t o r zwi-ócił uyyage, że t e m u zróżnicowaniu e t n o g r a f i c z ­ n e m u w zakresie k u l t u r y m a t e r i a l n e j odpowiadają w p e w n y m sensie różnice g w a r o w e oraz a n t r o p o l o g i c z n e . W s z y s t k i e te zróżni­ c o w a n i a o b s z a r u Lubels-aczvzny są w e d l e a u t o r a " o d b i c i e m d a w ­ n y c h stosunków e t n i c z n y c h i " o d z w i e r c i e d l e n i e m zasięgu s t a r e j , przedslowrańskicj k u l t u r y zasiedlonej przez m i g r a c j e r u s k i e , m a ­ z o w i e c k i e , p o d l a s k i e i małopolskie. Ostatecznie zaś pustkę rubieżna wchłonął p o l s k i obszar e t n o g r a f i c z n y . (—) Józef T.uil, T. XXXVIII Gajd; VI �322 LAUFEHSKI / ANTONI, «Ludńość .wiejska po w. pyzdrs kiego w świetle zapisek sądów v eh XIV i X V w i e k u». R o c z n i k i H i s t o r y c z n e , o r g a n T o w . Miłośników H i ­ s t o r i i w P o z n a n i u p o d r e d a k c j a K . T y m i e n i e c k i e g o i Z. W o j c i e ­ c h o w s k i e g o . R o c z n i k X V , zesz. I i I I . ' D a w n e księgi i z a p i s k i sadowe, księgi testamentów i metry­ kalne stanowią bogate ź r ó d ł o ' w i a d o m o ś c i ze w s z y s t k i c h n i e m a l dziedzin zvcia Ludności w s i 1 m i a s t , p. L a u l e r s k i uwzględnia w swe.i pracy pnsede w s z y s t k i m materiał odnoszący się d o stanuwiska Vaw-.iw>-4Twłecz.nego ksnieci p v z d r d u c h ' w w i e k u X I V i X V . Z a s a d n i c z a idea a u t o r a jest teza o n i e i s t n i e n i u różnic s t a nowveh w ówczesnym spoleczeńswie w i e l k o p o l s k i m . Kmieć pow i a t u pvzdrskie><n inó«ł pozwać przed s a d z i e m s k i l u b e r o d z k i p a n a szlachetnego r o d u " ska.r/ac « 0 0 zabójstwo nawiązkę za r a n y . oszczerstwo l u b wreszcie o zwrot pożyczonej W k i Przed snd c m k m i e ć ' s t a w a ł s a m l u b dawał zastępcę najczęściej w osobie własnego p a n a S p r a w y u m i e i s / e i w a " i rozstrzały sadv w i e j sl wvzsza inVtanclThv v saJhziemskie l u b " r o d z k i c n a w e t na w i e c a c h W * o b e c n o ś c i 4 r ó H załatwiano s p r a w v ^ u n i e e e W z a n i skach k u i L u T w ^ s ^ oskarżona Mvłv w v i n d k i ż e ! S ' - d z i л eh kinieci ećz i n i e l i Z • ne ar i ri7sŁ^emsrh'h i « r o d / k i c h w S n Y role Xrvwah Xzv HTderh. ™ l n - i C ^ l ii « € Ы а » S i J l . , n 5 hvŁ» w n , ™ Й ^ n i c 11п«Гьп!ег» « < 2 i ' ków : , ™ t J • być ,-ńwiVf ihS . n S i l - ń w " \ m , i d J b r h у TCm i PI • i o s Иг cv- s ^ , , WM I r , i , v wv.vEn7 ^ ^ ' w a c h ! na P ^ s t w i s S r ' ^ - e l / a n t w zasicW z a k r e s u działalności' sadów w i e j s k i c h należało o s i e d l a n i e kmieci i\& r o l i i n a d a w a n i e i m k a r c z e m i młynów. P r z e d sadem w i e j s k i m zawierał kmieć -układ z i e m s k i * ze s w y m p a n e m , p r z e d tymże sadem oddawał s w e m u następcy p r a w o z a k u p n o do włóki. W X I V ' i X V w i e k u kmieć n i e bvł jeszcze glebae a d s c t i p l u s , mógł wice zmienić m i e j s c e p o b y t u no' ure«ulow;miu w s z y s t k i c h swveh zobowiązań wobec p a n a ' o b j ę t y c h n a z w a o k ł a d u z i e m s k i e g o * . a ' w i e r po opłaceniu rzvnszu d a n i n y i ' w y p e ł n i e n i u r o b o c i z n y Jeżeli nie miał s t ó w k i ' znajdował r e k o j e m i w osobie n o w e g o pana zdarzało Z j e d n a k często że kmieć uciekał nie chcąc l u b nie ш « с ' uregulować s v v v i h zobowiązań N o w y p a n chętnie z b i e - a prVvitnow-d i daw<d'zań e k w i w a l e n t ' w wysokości dziesię­ c i u l i - z v w i e n \ u l o r z a s t r z e c i i e d n a k ż e n i ę b v l a lo cena k u p n a ecz raczei rodzaj r i s ^ u M , Ы b o w i e n : e i m i n zw-rotu u c i e k i ­ n i e r a S p r a w y o zbie'oshvo s tvka sie w z y s k a c h również' czę^ J J m : S .* ~ « i. ж W f & £ W * f & — « W Л Щ # m " �323 sto, j a k i o u p r o w a d z a n i e k m i e c i z c a l v m i c h d o b y t k i e m i r o d z i n a . Hył l e i z w v c z a j z a s t a w i a n i a k m i e c i w r a z z r o l a , n a której sie­ d z i e l i w celu spłacenia długu, w s z y s t k o t o j e d n a k , . z d a n i e m a u t o r a , n i e godziło w wolność osobisto k m i e c i a . K i l k a w z m i a n e k o m a ł ­ żeństwach s z l a c h c i a n e k z « p r a e o w i t v m i » k m i e c i a m i p r z y t a c z a a u t o r j a k o jeszcze j e d e n dowód s w e j l e z v różnic s t a n o w y c h . W ś r ó d ludności p o w i a t u pyzdr.skieąo wyróżnia się postać sołtysa. Godność tę .piastować mógł zarówno 'kmieć j a k i m i e ­ szczanin, l u b szlachcic. D o o l w w i a z k ó w j e g o należała r e p r e z e n t a ­ cja osoby p a n a , poręczanie za długi yysi i z a s i a d a n i e w ,sadzie w i e j s k i m . Sołectwo złożone z dwóch d o sześciu włók można bvło kupić, l u b sprzedać. Sprzedaż b v l a najczęściej p r z y m u s o w a , j e ­ szcze przed w y d a n i e m u s t a w y o nieużytecznym i krnąbrnym soł­ tysie, zdarzały się w y p a d k i p r z y m u s o w e j ' sprzedaży sołectwa W o k r e s i e p r z e o b r a ż a n i e sie g o s p o d a r k i c z y n s z o w e j ' w ' f o l w a r ­ czna, soltvsic włóki były zbyt c e n n y m n a b y t k i e m bv można łrylo z n i c h zrezygnować M n i e j ważna o d sołtysa r o l e o d b y w a w ż y ­ c i u w s i włodarz: z a j m u j e on bydło w szkodzie zwołuje k m i e c i i sądy w i e j s k i e . O b o k k m i e c i oisiadivch na włókach, wspominają częslo za­ p i s k i o . o g r o d n i k a c h * ( « z a g m d n i k a c h » y dzierżawiących « o g r o d v » , tzti. włóki i pólwlóki, któVe leżafy pozo o b r ę b e m ' w s i l u b na przednneściu. U p r a w n i e n i a i c h i "obowiązki b v l v równoznaczne z obowiązkami i p r a w a m i k m i e c i v_ i różnica, 'że roboczne o d r a ­ b i a l i ręcznie, do czego przyczyniał sie z a p e w n e b r a k sprzężaju. Z i n n y c h g r u p z a w o d o w y c h s p o t y k a sie w z a p i s k a c h m ł y ­ n a r z y , rybaków, k a r c z m a r z y , czasem kołodziejów i r a z t y l k o r u d ­ nika'. Młynarze i właściciele kaa*czem s t a n o w i l i n a j b o g a t s z a w a r ­ stwę ludności p o w i a t u pvzdrskiego. Oprócz dochodów z młyna l u b k a r c z m y , czerpali o n i jeszcze z y s k i z u p r a w i a n e j p r z e z siebie r o l i . W z a p i s k a c h u w i e c z n i o n e sa częste n a p a d v r a b u n k o w e n a m l v n v . Mówi sie przeważnie o młynach w o d n y c h ; w s a m y c h P y z d r a c h w iMłczatkacb X I V w . b v l o i c h k i l k a , p o d z a m c z y s k i e m był młyn p l v w a j a c v , o c z v m w-u/omim. E. C a l l e r w swej" książce .-Powiat p y z d r s k V w X V I stuleciu» (Poznań 1888). P. L a u f e r s k i podaje n a ­ z w y dwóch młynów w y m i e n i o n e w zapiskach* « H c r o d » w W o l i c v i c/Kaczy m l v n » p o d Koźminkiem. a K a r c z m y b v l v również celem w y p r a w r a b u n k o w y c h , u p r o ­ w a d z a n o i c h właścicieli i właścicielki, jako posiadaczy znacznej gotówki. W e w s i , złożonej z j e d n e g o w ł ó k o w e g o g o s p o d a r s t w a , 13 pórwłókowych i półtora o g r o d u , c g z v s l o w a t v n i e r a z 2 k a r c z m y . W k a r c z m a c h koncentrowało się życie t o w a r z y s k i e w s i , n a i c h terenie rodziły sie w s z y s t k i e procesy o gtówczyznę i nawiązki. 21* �324 ) ' B v l m a t e r i a l n y k m i e c i .przedstawia sie w świetle z a p i s e k d o ­ s t a t n i o ! P r z e w a ż a ł y g o s p o d a r s t w a 1 włókowe, b y ł v równie 3/4, pół a n a w e t 1/4 w ł ó k o w e (włóka = 30 mórg, dzieliła się na plosv, s t a ­ j a n i a l u b staje i zagonv — t e r m i n y "'po dzień dzisiejszy ' z n a n e i używane w W i e l k o p o l s c e ) . Na p o l a c h z a s i e w a n o c h m i e l , g r o c h , rzepę, żyto, pszenice, jęczmień i owies. Panowała p o w s z e c h n i e łrójpolów-ka, a dzięki t e m u , że p o l a leżały d a l e k o od c i e b i e , t w o ­ rzyły s z a c h o w n i c e , co było źródłem n i e u s t a n n y c h zatargów o w y ­ pasanie ugorów i szkody w zasiewach D l a ' kmieci ^właścicieli licznego i n w e n t a r z a ( k i l k a p a r k o n i , kilkanaście s z t u k bydła r o " a t e c o kilkadziesiąt owiec w i e n r z v i'prosiąt n i e licząc k u r i gesD kyyestia p a s t w i s k a m i lak była k w e s t i a b y t u Wieś miała z w y k l e icdneoo L s t u c h a i wspólne p a s t w i s k o 7a k o r z y s t a n i e z p a s i w i ska p a ń s k i e j obowiązani b y l i S e c i e ' z a o r a ć t r z y k r o t n i e w e i a - u r o k u i e d e n m ó r ^ z każde wdóki N k r o ^ c i z n e w y p a s a n o w l a s a c h d e b " w v e h naŻołędziach Niektórzy k m i e c e p o s i a d a l i sady o w o COW i Parokonne siernv i kosv on^ kowane m e r o k o n n e к ó e do t r a n s o o V t u ^ 1 o ^ I l , i r v sok i e w s t o s u n k u do cen hi werna^va PłU«i słSyfy >vл™а imeszkałnej, stodol> . c h l e w u , i ze b u d y n k i były die,wmane co ułatwiało p zenoszeme i c h w r a z e P o t r z e b z m i . j s c a n a m e j sce, w_ i n n y m z u o w w y p a d k u jest m o w a o n a p i a w i e i l e p i e n i u k o ¬ m i n a i pieca. Zobowiązania k m i e c e polegały n a opłacaniu czynszu d z i e r ­ żawnego, w y k o n a n i u r o b o c i z n y i składaniu d a n i n y . Czynsz za włókę V y n o s i l przeciętnie j e d n a grzywnę, p r z e k r a c z a n o j e d n a k te normę biorąc po 2 i pól g r z y w n y . Dzień Św. M a r c i n a był t e r m i ! nem płatności, istniały jeszcze d o d a t k i w n a t u r z e , j a k zboże, k o ­ g u t y , jaja, a n a w e t s t r u c l e . Prócz czynszu płacili k m i e c i e 4 gr. n a w y p r a w y w o j e n n e , na sady po lV-> g r z y w n y co d w a r o c z k i . N a rzecz'państwa płacono «porad'lne>> wynoszące 2 gr. z łanu. Oprócz < poradlnego» był jeszcze p o d a t e k ' n a d z w y c z a j n y «wiarduneb w wysokości 12 * / z łanu płacony w 2 r a t a c h Kościół pobierał od k m i e c i dziesięcinę z a p i s k i p y z d r s k i e milczą o jej wysokości w X I V i X V w i e k u . Ze w s p o m n i a n e j zaś p r a c v E . C a l l e r a doyyiad u j e m y sie że w r o k u 1564 same P y z d r y składały b i s k u p o m p o ­ znańskim z t r z e c h i pół łanów osiadłych PO 1 " . ćwierci żyta tyleż owsa i ш 3 " . 4 m a l d r a i o v - K m i e c i n o w L s i a d ł y c h z w a b i a n o o d w s z e l k i c h o p i a t n a lat 1 2 - 1 7 , były t o t z w « w o l n i z n v » , z których ; �325 korzystały również wsie n a w i e d z o n e klęska żywiołowa. J a k w i ­ dać z z a p i s e k los k m i e c i p o w i a t u p v z d r s k i e g o w w i e k u X I V i X V był z n a c z n i e lepszy o d l o s u ludności w i e j s k i e j w następnych s t u l e c i a c h . Wolność o s o b i s t a k m i e c i a skończyła się w r a z z w p r o ­ w a d z e n i e m pańszczyzny, rozwój g o s p o d a r k i " f o l w a r c z n e j nakładał coraz większe ciężary n a k m i e c i a , który z w o l n a przeistacza się w p o k o r n e g o k m i o t k a , ofiarę poborcy i 'włodarza. C i e k a w a i wartościowa praca p. L a u J e r s k i e g o n i e d a j e n a m j e d n a k pełnego o b r a z u życia ludności w i e j s k i e j p o w i a t u p v z d r ­ skiego. Księgi s a d o w e zawierają z a z w y c z a j więcej d a n y c h "o l u ­ d z i a c h z a p i s a n y c h n a i c h k a r t a c h . S a m a u t o r ' n a s t r o n i c y 225 mówi, ż e : «księgi zachowały p e w n e wiadomości z życia c o d z i e n ­ nego k m i e c i , lecz wiadomości łych n i e p o d a j e Mówiąc o w v [ y e z a n i u o r a n i e s t w i e r d z a że w p e w n y c h w y p a d k a c h o d b y w a ł o sie ono w sposób u r o c z y s t y a w i e c « d v chodziło o r o z - r a n i c i z e n i e dóbr b i s k u p i c h m i e l i ' k a n o n i c y zastąpić « o p o h ń k ó w » i Płożyć u r o ­ czysta n r z y s i e - e n r / y ostał n i m końcu p a n i c z n y m Wyznaczanie " r a n i e ł W y ł o sie u nas ? w i e l o m a z w y c z a j a m i " n i e wyłączaiac n a ­ w e t składania o f i a r l u d z k i c h . C z y z a p i s k i n i e wspominają czasem 0 żadnych i n n y c h z w y c z a j a c h . C z y n i e n m również w z a p i s k a c h m o w y ' o p r a k t y k a c h ' k a r c z m a r c k , zapewniających i m « d o b r v s z v n b . Po,za l v m , czv w księgacli pvzdrskic.'h n i e z n a j d u j e sie więcej wiadomości o' odzieży:' s t r o n v skarżące o r a b u n e k , jak 1 oskarżone przytaczają z a z w y c z a j dokładnie nazwę s k r a d z i o n e j odzieży, materiał z j a k i e g o była u s z y t a , a n a w e t j e j barwę i cene. Czv n i e m a również n a z w sieci i i n n e g o sprzętu r y b a c k i e g o , z a ­ b r a n e g o r y b a k o m p y z d r s k i m ? N i e w i e m v , czv z a p i s k i milczą o t y c h szczegółach, c z y też a u t o r świadomie j e opuścił o p r a c o w u ­ jąc .pyadrski materiał' sądowy j e d y n i e z p u n k t u w i d z e n i a h i s t o I y k a ' Z. Malewska J O Z E F W Ą S O W I C Z , . S t o s u n k i j e z v к o w e n a Ś 1 a¬ s к u w ś w i e t l e n a u k i n i e m i e c k i e j * . ' Książnica «Atla s». W r o c ł a w — W a r s z a w a 19-17. Z a w i e r a 17 m a p e k . Zainteresowanie nauki niemieckiej zagadnieniami języko­ w y m i n a śląsku b v l o zawsze ż v w e . Ujawniało"sie o n o w b a d a n i a c h i p u b l i k a c j a c h , które n i e j e d n o k r o t n i e b v l v o b i e k t y w n y m s t u d i u m n a u k o w y m . J e d n a z t a k i c h o b i e k t y w n y c h prac była w y d a n a w G o ­ cie w 1918 r o k u m a p a inż. J . S " p e l t a , «\ationalilatenkarte d e r o s l l i c h e n P r o v i n z e n des DeuLschen Reiches», 1 :500.000. �W o p i n i i n i e m i e c k i e j k r v t v k i , która rozgorzała po u k a z a n i u się tej p u b l i k a c j i , ' m a p a S p e i l a zdecydowała o p r z e b i e g u g r a n i c z Polską w t r a k t a c i e w e r s a l s k i m . Z n a s t a n i e m rządów n a r o d o w o s o c j a l i s t y e z n y e h , abv uniknąć p o d o b n y c h nieporozumień, o p r a c o ­ w a n o o b o w i ą z u j ą c a ' o d l a d w N i e m c z e c h syntezę zagadnień j ę z y ­ k o w y c h p o l s k o - n i e m i e a k i c h . Synteza ta .siała się p r a c a W . Geisl e r a ; « ) ) i e Sprachen- u n d NalionalitatenverhalhJsse a n den d e u l schen Ostgrenzen u n d i h r e D.arstellung. K r i t i k u m d R i c h t i g s l e l l u n g d o r SpetLschen K a r l e * . PelerniaiDiis M i t t e i l u n g e n , E r g i i n z u n " s h e f t N r 217 G o t h a 1933 w kiórei m a n a Soctta "została o r z y w p r o w a d z e n i u i n n y c h kryteriów podziału n a obszary etniczne p o i skic i n i e m i e c k i e t e n d e n c y i n i e p r z e r o b i o n a O d tego czasu w s z y s t k i e o f i c j a l n e p u b l i k a c j e dotyczące t y c h za-adnień i d a p o l i n i i p r a c v Geislera N a u k a n i e m i e c k a n i c Przestaje sie i c d n a k i n t e r e * yyać p r a w d a o n . z w o i u sto u n ^ a m V o - i X c z u eol­ sko- i e r i e c k m uwz«tedih ^ dów u n i w e r s v l i k i c h f a k k X i e l ^ "v ' ~ ' : £ 0 Г и ^ 1 ^ WrSWUJ w co w e e 1 orof W ^ o w ^ i w e | Г к 1 к к ш Ь m.T.ki Lnstm^ ; ntch rytmiko" - Z w v b S i « f I L J ^ j i S a k " l ^ n ^ • L S ; " Szczegółowa a n a l i z a z n a l e z i o n y c h m a p , którą p r z e p r o w a d z a p r o f . Wąsowicz, u j a w n i a n i e z m i e r n i e Interesujące f a k t y . Pier­ wsze d w i e m a p y , d o l v c z a e e ludności księstwa wrocławskiego n a przełomie X V I i X V I I w i e k u , opierają się n a n a z w i s k a c h r e j e s t r u p o d a t k o w e g o z r. 1577 i 1622, odnoszą sie j e d n a k d o zupełnie różn y c h w s i . W p i e r w s z e j z n i c h zaznaczrane są t v l k o w s i e o większości p o l s k i e j l u b n i e m i e c k i e j , d r u g a u j m u j e d a n e w sześcioslopn i o w a skale p r o c e n t o w e s o i i u s i l e n i a " ' r u n ludności p o l s k i e j i n i e m i e c k i e j T r z e c i a m a p k a p o d a j e język kościelny w księstwie w r o cławskim według w i z y tacy i z r. 1651/66 i p o k r y w a sie częściowo z w y n i k a m i dwóch p i e r w s z y c h m a p D i m e w s z v s t k i c h ti-mch m a n dolycza w s u m i e około 130 w s i okolic W r o c ł a w i a i wykazują że od p o l o w y X V I do p o l o w v X V I I w i e k u , : ' a ) w księstwie wrocławskim mieszkała ludność m i e s z a n a •polsko n i e m i e c k a , b j obszary m i e d z y W i d a w a a O d r a oraz m i e d z y Oława i Ślęzą były zamieszkałe z w a r c i e przez ludność polską,'a w i n ­ n y c h częściach księstwa ludność polska tworzyła znaczne w y s p y . 'j, : ''W' Щ ~ * 51 �l i 327 Następna g r u p a m a p i l u s t r u j e s t o s u n k i j e z v k o w e n a p o g r a n i ­ c z u p o l s k o - n i e m i e o k i m w X V I I I i X I X stuleciu. P i e r w s z a z n i c h ( r y c . 5 ) s y n t e t y z u j e w y n i k i badań m o n o g r a f i c z n y c h , o p a r t y c h d l a w i e k u X V I I I lia pracach Z i m m e r m a r m a , d l a X I X w i e k u n a mate­ riałach H u n d r i e h a i W e i n h o l d a i w p r o w a d z a g r a n i c e j ę z y k o w a polsko-niemiecką i p o l s i k o - m o r a w s k a z r. 1790 i 1846/7 r . G r a n i c a z r 1790 d w o m a k u z a c h o d o w i wysuniętymi półwyspami — pół­ n o c n y m kolo T r z e b n i c y i p o ł u d n i o w y m koło O ł a w y obejmuje Wrocław. G r a n i c a z т."ШШ7 a więc o 56 l a t późniejsza, podważa wiarygodność p i e r w s z e j " d v ż w v k a z u i e mało prawdopodobne w w a r u n k a c h p i e r w s i j p o l o w y X I X w i e k u przesunięcia n a k o ­ rzyść j e z v k a o o l s k i ^ o koło Ścinawy w p o w p r u d n i c k i m i koło Iłrzceu w POW b r z e s k i m T o k o r z y s t n e d l a polskości s t a n o w i s k o P O O d r o k o t o B r z e g u i d a l e k o poza Odrę koło Oławy potwierdzają d w i e пшркi n ^ S L i c z n e Гтте 6 i 7 v ' p i e r w s z a < Die Spracie m ^ i e i i K - e i s e n O n l C B r i e - S t r e h l e n n a c h den W a b e n v o n Z i m ^rmanń. 1 7 « " - ^ den ^ sen O h l L ™ naci! H , „ S , 1R44 Dnu Л 7 4vch m a n u w o d n i ą hnk ГНПУС n y y ^ szcze-óh с \e7^un^^l^^b^ i S w f i i r t n • - n V £ w ™ h ™ £ o 5 r v s ЛУ m n ^ S r i w s k a n Srwyrazn^ że'И ko \V*J. * B a r d z o interesująca j e s t m a p k a ( r v c . 8 ) «Die S p r a c b e i m K r e i s e B r e s l a u n a c h Z i i i u n e r m a n n 17 . . . » ( w o r y g i n a l e b r a k peł­ nej d a t y ) . W y k a z u j e , ona w X V I I I w i e k u w najbliższym sąsiedz­ t w i e wYocławia w s i e z ludnością mówiąca po -polsku] p r z y c z y m w w i e l u w s i a c h nabożeństwa sa t y l k o p o l s k i e . M a p k a s y n t e t y c z n a z g r a n i c a z, i . 1846 r a z jeszcze p o d d a j e w wątpliwość m a p k a ( r v c . 9 ) . J e z v k w p o w i a t a c h s y c o w s k i m , t r z e b n i c k i m i oleśnickim'według B u i n d r i c h a z r. 1843, według któ­ rej d a l e k o poza te granicę występują liczne w s i e p o l s k i e . N i e ­ zgodność' p r z e b i e g u w s p o m n i a n e j g r a n i c y z r z e c z y w i s t y m s t a n e m rzeczy, t y m s a m y m potrzebę szczególowego, p o l s k i e g o ' o p r a c o w a ­ n i a z a g a d n i e n i a potwierdzają w v w o d v P c u c k e r t a w " «Schlesische Volkskunde» L e i p - z i " 1918 g d z i e ten o b i e k t y w n y a u t o r p r z y t a c z a bardzo c i e k a w y rozdział " z m o n o ^ a - f i i W e i n h o l d a K . W e d ł u g W e i n h o l d a jeszcze w X I V w i e k u « powiał jeleniogórski w y d a w a ł sie bvć przeważnie p o l s k i * • - W X V I I w i e k u w s i e n a " l e w v m brzegu O d r v sa leszcze przeważnie p o l s k i e a w X V I I I w p o l s z c z y ­ zna s e - a l a ' w okolice W r o c ł a w i a i S t r z e l i n a N a początku X I X w w Strachówkach kolo W i e l k i e g o M u c h o b o r u pod W r o c ł a w i e m młode w w i e l u o d r " - l 6 ^ d z i e w c z ę t a ś p i e w a k pieśni p o l s k i e " a �328 > Z w s z y s t k i c h , t u t y l k o w m a k i części, p r z y t o c z o n y c h p r z e z P c u c k e r t a w y w o d ó w , można wywnioskować, że a ) o d X I V w i e k u począwszy polskość p o w o l i e t a p a m i W A T O l u t e sie z l e w e g o b r z e g u O d r y , ' b ) w okresie «Kultu kampl'u» u s u w a sie n a p r a w y b r z e g Odry. " M a p k i z I n s t i t u t f u r L a n d e s k u n d e dostarczają d a n y c h także d l a obszarów położonych d a l e j n a wschód. M a p y ( r y c . 13 i 14) dają o b r a z stosunków" językowych n a Górnym Śląsku w r . 1843 i wykazują p o z a bezsprzeczną polskością tego o b s z a r , rozpoczęcie sie ' t u procesu p o w o l n e g o przeobrażenia" p o l s k i e g o terytorium etnicznego n a k r a j z p e w n y m i udziałami ludności n i e m i e c k i e j . Z e s t a w i e n i e dwóch d a l s z y c h n i e m i e c k i c h m a p e k w o d n i e s i e ­ n i u do p r a w i e zupełnie polskiego p o w i a t u k l u e z b o r s k i e g o — j e d n e j o p r a c o w a n e j jwzez prof. W . Мака, językoznawcę w r o c ł a w ­ skiego i uznającej t e n p o w i a t iz:a całkowicie z n i e m c z o n y , oraz d r u ­ giej - d r a A. Spenglera, g e o g r a f a - h i s t o r v c z n e g o , przedstawiają­ ceji Kluczbonskie w z w a r t y m zasięgu jeżyka polskiego świad­ czy d o b i t n i e o różnicach p o s a d ó w i d a l e k i m o d p r a w d y s t a n o w i ­ s k u niektórych u c z o n y c h n i e m i e c k i c h . W o d n i e s i e n i u ' d o wcześniejszych okresów, materiałów w . I n s t i t u t f u r Landeskunde» n i e znaleziono. Z d a w n i e j s z y c h o d ­ nośnych p r a c n i e m i e c k i c h n i e z b y t o b i e k t y w n a r o z p r a w a f r e b l i n a M . — «Beitrage z u r S i e d l u n g s k u n d e i m ' e h e m a l i g e n F u r s t e n t u m S c h w e i d n i t z . Darstelłungen u n d Q u e l l e n z u r schlesischen G e s c h i c h l V I » . B r e s l a u 1908 — t r a k t u j e o p o c h o d z e n i u osad w księstwie świdnickim w X I V i X V w wyróżniając, osady p o c h o d z e n i a sło­ wiańskiego, osady n i e m i e c k i e sprzed 1419 r. i osady n i e m i e c k i e uo 1419 r W e d ł u g .załączonej d o p r a c y m a p y n a obszarze środko­ w y m i północnym księstwa poza n i e z n a c z n y m i w y s p a m i osad n i e m i e c k i c h w y s t e p u i a o s a d y słowiańskie a więc p o l s k i e N a p o l u d n i u księstwa w r e j o n i e s u d e c k i m 'występują wyłącznie osady n i e m i e c k i e o b u w y m i e n i o n y c h - и » \ i e ' n a l e ż v 'zapominać o c z y m na p e w n o i a u t o r rozprawy wiedział że osady t z w n i e m i e c k i e s i z e d 1 4 1 9 i w d u S n Г Drocencie Ь У 1 У o ś c i a m i ' e t n i c z n i e « o l ~ s m i a tylko l o k o w a n e Wobec u i a w - i 'i ' r } r nenh w > 1 vbnwh wv Н Е т Т с Г с Ь m Л Ikowvrh i _ ™ 9 ^ Ж • ^ t ^ L m v J h ^ S o t i оЛ^пГмЫ* sv d c z a r o z ^ i u s t o snnkÓw e i r r r ś l S T s i onrzeć s T n f w h s n y c h do t b r b i e n r r r l S n m - r n ь Т н Т п Ь л Т Жек-,п b r h W S ' ied potwr>rdzaTa postawdona w S , " Ш W ' M �329' n i z a c j i Śląska tezę, że rozpoczęty w X I I I w . p r z e z kolonizację n i e ­ m i e c k a proces przeobrażania e t n i c z n i e p o l s k i e g o o b s z a r u śląskiegow n i e m i e c k i , ciągnął sie przez s t u l e c i a aż d o czasów n a m w s p ó ł ­ czesnych, lecz n i e osiągnął pożądanych rezultatów. Marin Suboczowr, J Ó Z E F GAJE.K. < Z a r v s etnograficzny zachod­ n i e j c z ę ś c i P o d o l a * . L u b l i n 1947. Nakł. U n i w . " M a r i i C u r i e Skłodowskiej, 8°, s t r . 190, 14 m a p , 26 r y c , 29 t a b l . Jedną z głównych dróg, którymi odbywała się w y m i a n a l u d ­ ności i treści k u l t u r o w y c h i m e d z v zachodnią i w s c h o d n i a E u r o p a , bvł o d czasów p r z e d h i s t o r y c z n y c h d o d n i d z i s i e j s z y c h szlak b e z ­ leśnych g l e b lessowych, ciągnących się wzdłuż płyty p o d o l s k i e j . ' h a l e m i g r a c y j n e i k u l t u r o w e przelewające się t V m s z l a k i e m pozostawiały n a P o d o l u m n i e j s z e l u b większe, ślady, których z b a ­ d a n i e s t a n o w i j e d e n z najżywotniejszych problemów zarówno d l a nauki polskiej, j a k i rosyjskiej. D o t y c h c z a s e t n o g r a f i a Podoła z a j m o w a n o się mało. P o * a k i l k o m a przestarzałymi już m o n o g r a f i a m i p o w i a t o w y m i i pobież­ nymi z konieczności ujęciami" s t a t y s t y c z n y m i , ' s p o t y k a n y m i ' w p r z e w o d n i k a c h po P o d o l u , w r o d z a j u . p i V v J a n a F a ł k o w s k i e g o publikowanej w w y d a w n i c t w i e z b i o r o w y m pt. «Województwo t a r n o p o l s k i e * ( T a r n o p o l 1931), b i b l i o g r a f i a e t n o g r a f i c z n a P o d o l a n i e z a w i e r a poważniejszych poiavcji. P r a c a J . G a l k a jest p i e r w s z a w której bogata k u l t u r a l u d o w a P o d o l a została ujęta w sposób możliwie wyczerpujący i t o n a p o d s t a w i e n o w y c h badań p r z m r o w a d z o n y c h p r z e z a u t o r a w terenie. ' Objęty n i m i został spory obszar, leżący m i ę d z y Z b r u c z e m , D n i e s t r e m ' i Złota L i p a , p r z e d m i o t e m zaś były wyłącznie z j a w i ­ ska k u l t u r y m a t e r i a l n e j . ' ' ' * W y n i k i ujęte zostały w p r a c y według znanego s c h e m a t u , polecanego i stosowanego p r z e z K . Moszyńskiego. J a k sie tego m o ­ żna spodziewać n i c w e w s z y s t k i c h działach k u l t u r y udało sie a u t o r o w i zebrać j e d n a k o w o bogaty materiał. Po krótkich ustę­ p a c h poświęconych z b i e r a c l w u , myślistwu, rybołówstwu, nastę­ p u j e obszerny rozdział o h o d o w l i , g d z i e a u t o r m . i n . opierając się na interesującym m a t e r i a l e s t a t y s t y c z n y m c h a r a k t e r y z u j e p r z e ­ m i a n y zachodzące w ciągu k i l k u dziesiątków l a t w składzie i n t a r z a ' zwierząt d o m o w y c h . R ó w n i e obszernie o m ó w i o n e jest r o l ­ nictwo wzechowvwanie aanasów i p r z y g o t o w y w a n i e strawy W r o z d z i a l e poświęconym obróbce surowców u w a g a a u t o r a k o m - �330 > c e n t r u j e się głównie n a w y r o b a c h z g l i n y i t k a c t w i e . B o e a t v m a ­ t e r i a l z e b r a n v jest w rozdziałach zawierających opis s t r o j u i b u ­ d o w n i c t w a . Zwłaszcza w t v m d r u g i m z n a j d u j e m y c i e k a w e o p i s y p r v m i t v w n v c h b u d o w l i t y p u z i e m i a n k o w e g o , czv n a d z i e m n y c h , p l e c i o n y c h ' - p r e c i a l u b b i l v c h г g l i n v . Cześć m a t e r i a ł o w a ' z a ­ m y k a ustęp, w którym omówione s a ś r o d k i t r a n s p o r t o w e i k o m u ­ nikacyjne. \Y u w a g a c h końcowych naświetla a u t o r zebrane materiały o d s l r o n v genetycznej. W s k a z u j e n a krzyżujące sie n a t e r e n i e ' P o ­ dola w p l v w v h u c u l s k o - p o d o l s k i e , p o l s k i e , wolyńsko-poleskie i p o ł l a w s k o - k i i o w s k i e , które .przedostały sie t u p o d w p ł y w e m budzą­ c y c h się ruchów narodowościowych. T e r y t o r i a l n i e d z i e l i sie P o ­ dole na t r z y pasy różniące sie o d s i e b i e ' p o d w z g l ę d e m k u l t u r o ­ w y m , biegnące równoleżnikowo. Najwięcej elementów a r c h a i c z ­ n y c h p o t y k a sie w pasie południowym Północny d z i e l i się p o ­ łudników J n a d w i e części z których yyschodnia z n a j d u j e się w o r ­ b i c i e w p ł y w ó w k u l l u r ' o w v c h W o ł y n i a n a z a c h o d n i a zaś o d d z i a ­ ł y w a ł y w p ł y w y p o l s k i e P r z v c z v n e p o w s t a n i a t e r v t o r i a l n e - o zróż­ n i c o w a n i a k u l t u r o w e g o tłumaczy'autor m o m e n t a m i geograficz­ nymi i historycznymi °' Ъ P r a c a z a w i e r a 14 ma]), które jednakowoż s k u t k i e m n i e z b y t szczęśliwie d o b r a n y c h s y g n a t u r i łączenia tychże w j e d n a całość, nie zawsze posiadają należyta czytelność. Rysunków j e s t sporo, n i e tyle jednakowoż, ile żyerayłby sobie c z y t e l n i k . Z d a r z a sie n i e ­ j e d n o k r o t n i e , że n a j c i e k a w s z e z j a w i s k a / s k u t k i e m z b y t l a k o n i c z ­ nego opisu i b r a k u r y s u n k u , sa t y ] k o z a s y g n a l i z o w a n e przez autora ( u p . s i r . 152, s k r z y n i a z k o r y . u m i e s z c z o n a n a p o d w ó j ­ n y c h płozach). N a d całością p r a c y zaciążył może p e w i e n pośpiech który spowodował że p r z e z k o r e k t y przedarły się zwycięsko n i e ­ s z k o d l i w e zres/ta u s t e r k i 'wynikłe' z w a d l i w e j s t y l i z a c j i z d a n i a Przykładem t a k i e g o l a p s u s c a l a m i może bvć z d a n i e w y p o w i e d z i a n e na s i r 15 ż c ' « l f u s / c 7 пя k o n i e c służył do w y r o b u k a g a n ­ k ó w i ś w i e c Usterka n a t u r y r e d a k c y j n e j jest to t» opis k a n e l u szów męskich' znalazł 'sie ' w ustępie pośw e -miy n u b k . r o m k o b i e c v m W ' r v s u n k u nł-u-a n a s i r 11 zakradł sie b l . d z,r b k m v nrzez , v s o w m i k a p r z e r v s o w u i a c c - o no ryt, o szkice a u h r skutk em cze"o\ » r z i S cbol siebie ri\v s l u p i c a . co z [ ш п к ш w i d z e n i a Ł S - u k c y j n c . ^ n i e ^ s l mozUvv™ W s k a z a n e t u przykładowo niedokładności k o r e k t y b y n a j ­ m n i e j n i e pozbawiają p r a c y lej i s t o t n e j wartości, która lcżv w t y m , że w n o s i do p o l s k i e j l i t e r a t u r y e t n o g r a f i c z n e j p i e r w s z y pełny o p i s k u l t u r y materialnej Podola, oparty nie n a k o m p i l a c j i d a w n y c h u r y w k o w y c h materiałów, ale n a własnych materiałach t e r e u o - �331 w y c h , z d o b y t y c h przez s y s t e m a t y c z n i e p r o w a d z o n e b a d a n i a . M a t e ­ riały z b i e r a n e p r z e z a u t o r a w ' l a t a c h poprzedzających w y b u c h I I w o j n y światowej, wobec z m i a n j a k i e nastąpiły później, n a b i e ­ rają znaczenia h i s t o r y c z n e g o . R Reinfuss S Z T U K A L U D O W A W POLSCE. M a l a r s t w o — R z e ­ źba G r a f i k a . Katalog wystawy w Towarzystwie Przyja­ ciół S z t u k Pięknych w K r a k o w i e opracował T a d e u s z Seweryn. Kraików 1948. Nakł. Contr. I n s t y t u t u K u l t u r y , s t r . 95 - 1 n i b . ' + t a b l . 32. Z a p o w i a d a n a n a wiosnę 1948 r . i p r z y g o t o w y w a n a z dużym rozgłosem w y s t a w a s z t u k i l u d o w e j w K r a k o w i e n i e budziła z r a z u specjalnego z a i n t e r e s o w a n i a , gdyż w y d a w a ł o sie, że p o s i a d a m y dostateczna znajomość p o l s k i e g o f o l k l o r u , o p r a c o w y w 4 n e g o s y ­ s t e m a t y c z n i e przez etnografów p o l s k i c h . G d y j e d n a k przyszło d o o t w a r c i a w y s t a w y , wzbudziła ona niebywała senzacie л poruszyła powszechna o p i n i e n i e t y l k o sfer a r t y s t y c z n y c h i n a u k o w y c h U k a ­ zano b o w i e m sztukę l u d o w a n i e f o l k l o r * p o d zupełnie n o w y m a s p e k t e m w sztuce l u d o w e j o d k r y t o wartości p l a s t y c z n e w s k a l i zupełnie ' nieprzeciętne j Zasługa z o r g a n i z o w a n i a ' w y s t a w y ' p o d w i i e d e i n naukowym i d y d a k l v c W ' p r / y p a d a dwom uczonym Tadeuszowi S e w e r y n o w i * c t n o - r a f o w i i Tadeuszowi D o b r o w o l ­ skiemu, h i s t o r y k o w i sztuki. " ' K a t a l o g w-vstawy, do którego wstęp napisał T a d e u s z S e w e ­ r y n , s t a n o w i n i e t y l k o dopełnienie w y s t a w y i n a u k o w e u j e c i e m a ­ teriału, a l e jest zarazem sformułowaniem p r o g r a m u , który stał sie p o d s t a w a r e a l i z a c j i w y s t a w y . W s t ę p t e n m a ogólniejsze z n a ­ czenie, gdyż o b o k w i e l u i n n y c h zdobyczy, w p r o w a d z a zasadnicze nowe u s t o s u n k o w a n i e się d o ' s z t u k i l u d o w e j , j a k o pełnowartościo¬ w e j d z i e d z i n y twórczej, n a royv.ni ze sztuka tzw". w a r s t w oświeco­ n y c h . Uwzględniając rozwój n a u k i o sztuce, k r o k u tego należało właściwie d a w n i e j oczekiwać P r z y z n a n o b o w i e m w s z e l k i m epo­ k o m te sama a u t o n o m i e w twórczości przekreślając przestarzałe pojęcie o r o z k w i c i e i ' u p a d k u s z t u k i jednocześnie p r z y z n a n o • p r a w o ' d o w y n o w i e d H w sztuce n i e t y l k o n a r o d o m c y w i l i z o w a ­ n y m l u d z i o m o 4 w i c c o n v m ' i wykształconym ale i l u d o m p r y m i ­ t y w n y m i a k i też d z i e c k u w ' d a l s z c i k o n s e k w e n c i i obłąkanym S e o d k r y t o też • eorzecie n y czar w sztuce d v l e U m t o w * a n r a t o r o w któivv n a u k i Z l i m n eм Ы е ' 'тМа£ы£}тк Z d i m « S % £ i w b i e r z e *e takt u s t o i n k ó w y ^ n o się ^ ^ \ m ^ i e d o ^ k i l J L ^ x ń d z i �332 1 w n i e j przede w & z v s l k i m f o l k l o r , wartości zdobnicze, dekoracyjne.. T e n r o d z a j s t o s u n k u d o s z t u k i l u d o w e j występował wszędzie, n i e t y l k o u n a s , panował n i e p o d z i e l n i e . Już" j e d n a k p r z e d o s t a t n i a wojną budzić się poczęło w Polsce i n n e n a s t a w i e n i e i to zarównow sztuce iak i w nauce. T a d e u s z D o b r o w o l s k i , pisząc o Śląskiej Rzeźbie L u d o w e j dopatrywał się d l a niektórych d z i e l a n a l o g i i w rzeźbie - r e c k i e j romańskiej i - o t y c k i e j , szukając wspólnego d l a n i c h podłoża. ' Na g r u n c i e wartości czysto p l a s t y c z n y c h staje T a d e u s z Se­ w e r y n i u z n a n i e i c h jako podłoża badań rozszerza n a w s z y s t k i e dziedziny twórczości' l u d o w e j ( s i r . 13) « W v * t a w a rezygnuje z w s z y s t k i e g o , co świadczy o z d o b n i c z y m c h a r a k t e r z e s z t u k i l u d o ­ w e j , choćby to były najpiękniejsze w świecie s k r z y n i e i s z o p k i k r a k o w s k i e , łyżniki podhalańskie l u b w y c i n a n k i " k u r p i o w s k i e . Intencja bowiem Departamentu Plastyki ' Ministerstwa K u l t u r y i S z t u k i było s t w i e r d z e n i e że s z t u k a l u d o w a n i e mieści się w z d o b n i c t w i e a n i też w m o d y f i k a c j a c h r e g i o n a l n y c h l u b w t e m a ­ tyce r e l b d m e i Chodziło o ' p o k a r a n i e dokonań' l u d u polskiegow zakresie rzeźby m a l a r s t w a i - r a f i k i bez względu n a treść w y ­ rażona i lo n i e w świetle e t n o g r a f i i jak to c e n i o n o dotychczas ale w świetle wartości p l a s t y c z n y c h ^ " ' " T a k i m sfonuułowaniem w y p r z e d z a n a u k a p o l s k a b a d a n i a n a d sztuka l u d o w a u i n n y c h narodów. Tadeus,z S e w e r y n z duża wrażliwością na w y m o w ę czysto p l a s t y c z n a stara się również u s t a ­ lić p o d s t a w y s t y l u l u d o w e g o w sztuce. S z u k a jej przede w s z y s t ­ k i m w w y r a z i e rzeźby, n a d e p n i e w zasadzie k o m m w y e y i n e i , którą charakteryzuje j a k o ' swobodna pozbawiona prAnmsu. Styl l u ­ d o w y p r z e j a w i a się również p r z e z s t o p i e n i e \ v z w a r t a całość c h a ­ r a k t e r u t w o r z y w a p r y m i t y w n e ^ narzędzia oraz prostaczej i nie­ s k o m p l i k o w a n e j treści przede w s z y s t k i m j e d n a k podkreśla Se­ w e r y n a n a t u r a l i s l y c a n y c h a r a k t e r ' s z t u k i l u d o w e j co tłumaczy odrębna rzeczywistością a r t y s t y c z n a " która p o w o d u j e a n o n i m o ­ w y m twórca W samych cechach' f o r m a l n y c h wyróżnia' S e w e r y n przedewszystkim' P r o s t o ^ ^ T n y t y n i z a c i e i s t y l i z a c j e co p r e K z i r d e S h v o k r o t n i r d o o r ^ n S r y z a c i i f o n n - W i w ż h i e Przez układ S n o s i i ntvsS, 1 n d o w v wrażenie m< m-nie i t a l n o śri а /'.l^m i n r ? ™ c^ynnikien ies!-yl,^ k i m Sb t y i l w U S ; П Г У У ^ И ^ sunęła się ш ' R ó w n i e ż i w d z i e d z i n i e m a l a r s t w a próbuje S e w e r ™ ustalić ogólniejsze prawidła. L i n i a i k o n t u r określają jako konstytujące formę, c z y n n i k i , b a r w a użyta j e s t w sensie d e k o r a c y j n y m . W s p ó ł - #i �333 n y m m i a n o w n i k i e m d l a o b u elementów o b r a z u staje się p o d o b n i e j a k w d a w n y c h epokach płaszczyznowe t r a k t o w a n i e całości. Z j a ­ w i s k o t o łączy S e w e r v n z podłożem p s y c h i c z n y m t j . b r a k p o c z u ­ cia przestrzenności u a r t y s t y l u d o w e g o i b r a k wyobraźni p r z e ­ s t r z e n n e j p r o w a d z i go d o " p l a s k o s c i , d w u w y m i a r o w o ś c i f o r m y . P o d o b n i e i l a p i d a r n e t r a k t o w a n i e f o r m y , j e j uogólnianie w y p r o ­ w a d z a S e w e r y n z p o b u d e k n s y c h i c z n y c h , a więc łączy ze sposo­ b e m chłopskiego myślenia, m o w y , u c z u c i a i ze sposobem b y c i a ludu. M e c h a n i z a c j a p r a c y wycisnęła s w e piętno s p e c j a l n i e n a m a ­ l a r s t w i e . Działanie r y t m u w m a l a r s t w i e , p o d o b n i e j a k i w rzeźbie, j e s t dominujące, w m a l a r s t w i e s i l n i e j n a t o m i a s t zaznacza się s t y l d e k o r a c y j n y . W m a l a r s t w i e też p r z e j a w i a sie s w o i s t y p r y m i t y ­ w i z m formy, w typie kompozycji i w n a i w n e j ekspresji, w nie­ ś w i a d o m e j ' s t y l i z a c j i . C z y n n i k i te sprawiają, że n a w e t i s t n i e n i e p i e r w o w z o r u 'w sztuce, a przekształconego w dziele a r t y s t y l u d o ­ wego, n i e może pomniejszyć j e g o wartości. U s t a l e n i e m p o d s t a w kształtowania i s y s t e m u f o r m a l n e g o w y ­ czerpuje S e w e r y n w s z y s t k i e z a g a d n i e n i a . " N a szczególna uwagę zasługują j e g o 'rozważania o a n a l o g i i s z t u k i l u d o w e j do n o w o ­ czesnej p l a s t y k i . Z dużą wrażliwością w y s z u k u j e a u t o r zachodzące związki i c h a r a k t e r y z u j e je w n i k l i w i e . W p r v m i t v w i c o b r a z u z r. 1853 z p r z e d s t a w i e n i e m Św. K a t a r z y n y (z o k o l i c T a m o w a ) w y ­ c z u w a s t y l obrazów c e l n i k a H e n r y k a ' Rousseau, zwłaszcza jego o b r a z u M u z a p c e l y t o znów w P i e l a z R a b k i dostrzega a n a l o g i e z M o d l i g l i a n i m w' k l a s y c z n e j prostocie f o r m y Ukrzyżowanego (rzeźba 7 P o d h a l a M u z e u m N a r w W a r s z a w i e ) w i d z i ' s t y l M a i l lola a w dolnośląskim o b r a z k u « ś w W e n d e l i n , styl Cha­ galla Matis.se a p r z y p o m i n a S e w e r y n o w i obraz św Magdaleny (obr ' ol M u z e u m Tatrzańskie w Z a k o p a n e m ) «dyż konstatuic to «samo ' u o S i e n i r f o r a ^ śmiałe oaral - c m n e l r y c z n e razolao w a n i e i b e z c T i e n u n i a l n / d e l o r m a c i e L i k i kształtów n a t u r y * odobnie o bra 7 ś w / o f i i 7 с(irkanii ( 7 ako o ane M u z e u m S ' ^1 i e i n os i a da к ol or\ t к t ńrv ! п ш \ а тп a 1 o^ h*' d o r dza w e ^ ^ a r n y Tytusa cźyżewskk l 2ldw rzeżhl stw-o H o s ^ n i a Пн-уst UST ooSn \ ™ S S B o l e ś c i i e j z Książ a W i e l k i e g o p o w inie cliowsk i ) GeomeLryzacje f o n u łączy S e w e r y n z k u b i z m e m ( s i r . 16) « Т е i i n n e znane przykłady k u b i z m u n a s z y c h światkarzy, p o c h o ­ dzą z I p o l . w X I X w., wyprzedziły w czasie a n a l o g i c z n e p o m y - �m s l y p a r y s k i c h a.rlv*tó\v z P a w i e m C e z a n n e m na czele, a p r z y p a ­ dające n a pocz. X l X w . » . A u t o r podkreśla s i l n i e zasadnicza róż­ nice, klóra wyróżnia «polskie, chłopskie formuły uproszczeń* o d k u b i z m u z a c h o d n i o - e u r o p e j s k i e g o . W przeciwieństwie d o rzeźby l u d o w e j uważa S e w e r y n k u b i z m z a c h . - e u r o p e j s k i za k i e r u n e k m ó z g o w o refleksyj,ny, ' w v d e d u k o w a m v m e d y t a c j a . Upraszczanien a t o m i a s t u l u d u «to n i e Świadome posługiwanie sie. b r y t a m i geo­ metrycznymi j a k o b u d u l c e m rzeźby l u b ś w i a d o m e " n a g i n a n i e kształtów' do f o r m g e o m e t r y c z n y c h ale p r z e d s t a w i a n i e w i z u a l n e j s t r o n y p r z e d m i o t u w m a k s y m a l n y m skrócie i właściwy l u d o w i n a w v k do n a d a w a n i a z j a w i s k o m ' w z * l e d n v i n f o r m y a b s o l u t n e j J e s t ' o n p o c h o d n a f o r m a uproszczenia* D r u - i c z y n n i k w v p l v w a l z t r o s k i b y f o r m a działała n a ' w i d z a s u b i e k t y w n i e w przeciwień­ s t w i e dó -dzieł z a c h o d n i o - e u r o o c i s k i c - o k u b i z m u który w e d l e Sew e ™ - r o d ż e " n v w a ł sie-od l K k i e V o \ c / u c ia ' A n a l o g i e z nowoczesna p l a s t y k a f r a n c u s k a u s t a l o n e p r z e z S e w e r y n a mają głębsze podłoże. W sztuce l u d o w e j p o l s k i e j o d ­ k r y w a m y wartości plastyczne, które ujawniają sie wówczas, g d v podłóż* ' s z t u k i jest a n a t u r a l i s l v c z n e , a z n a c z e n i e ' decydujące na kształtowanie sie s z t u k i m a wVobrażeniowość a r l y s l v . ' R z e c z y w i ­ stość wyobrażeń, t a k d o s k o n a l e sprecyzowana przez Leona C h w i s t k a (Wielość Rzeczywistości w sztuce) w p o l n i o d p o w i a d a ! v m c z y n n i k o m e m o c j o n a l n y m i światopoglądowym, które p o w o ­ dowały n i e z n a n y m i м я т bliżej a r t y s t a m i l u d o w y m i S t a n o w i o n a a n t i l e z e r a c j o n a l i s t y c z n e ^ , światopoglądu т uświadomiona w p o l n i i „ a d ' o < w i d z e n i a c h o p a r t a znajomością świata r z e c z y w i s t e g o k l o n w s z l u c e o d z w i e r c i e d l a sie w w i e r n y m "od d a n i u f o r m s p o t v k a n y c h w ' rzeczywistości V r l v s K l u d o w y d o s l r / e - i też n i e k i e d y z i a w i s k a r e i l n e oko i e « o V h w v H ie z niesłychana spostrzegaw­ c z o ^ do d i i c h w c S mzlmosi e L nak l v k o w l e i n o s l a r i w i aide i m u sie m v X S S S i I o w e t , L k i e d y raie h s l ' i i wienie w Z d i ^ rVsVv h i n n ^ vszvstk\n icdnnk ' d m u \ Z l• s i h i y m p i c S |Д ! £ S i I ? S r połączona Światopogląd a r t y s t y c z n y ' t e g o ' r o d z a j u w v s l c p u j e w różnych epokach i l l u u m c z v n a m s z l i i k e l v c h czasów, 'w których wartości plastyczne n i e łączą sie ściśle z ' m a t e r i a l n a f o r m a ' określonych obiektów. W z a j e m n e u s t o s u n k o w a n i e sie i s t o t n y c h czynników d a ­ nego światopoglądu deevduje o c h a r a k t e r z e s z t u k i . U ludów p r y ­ m i t y w n y c h p r z e d h i s t o r y c z n y c h dominują p i e r w i a s t k i ściśle w y o ­ brażeniowe, w szu.ee p r v n i i t y w n e j g r e c k i e j czy e g i p s k i e j nastę­ p u j e p e w n e wyrównanie' s t a d f o r m a b a r d z i e j «eomelryczna a k - �335c e n t o w a n i e bryły, w sztuce średniowiecza, roniańszezyzny i ąot v k u d o s t r z e g a m y n i e j e d n o k r o t n i e przewagę p i e r w i a s t k a ' e k s p r e ­ s j i , tu ,znów s i l n i e j s z e a k c e n t o w a n i e f o m w . W sztuce o p a r t e j n a t a k i c h p o d s t a w a c h farma p l a s t y c z n a s t a j e ' s i e bezpośrednim c z y n ­ n i k i e m w y r a z u , niezależnie o d j e j z w i a z a n k .z p r z e d s t a w i o n y m m o t y w e m ' f i g u r a l n y m CZY o b i e k t e m . ' A k a d e m i c k a sztuka" X I X w., d a l e k a b v i a o d t a k i c h dążeń, panował p o w s z e c h n i e k o n w e n c j o n a l i z m f o r m n a l u - r a l i s l v c z n v c h , a wysiłek twórczy, który dokonał się w n o w o c z e s n y c h k i e r u n k a c h a r t y s t y c z n y c h X I X i X X w., p o z w o l i ł n a m dojrzeć wartości p l a slvczne. T e same wartości zupełnie n i e o c z e k i w a n i e pojawiły sic w* tak wspaniałej postaci w sztuce l u d u p o l s k i e g o . Nasze p o k o ­ lenie, stajać n a g r u n c i e z d o b y c z y n o w o c z e s n e j myśli p l a s t y c z n e j , z p o d z i w e m p a t e v n a piękno p l a s t y c z n e z a w a r t e ' w sztuce l u d o ­ wej W y p r z e d z a * o n a niewątpliwie czasowo, p e w n e zjawiska w sztuce n o w o c z e s n e j , które "są j e j p o k r e w n e . P o k r e w i e ń s t w o to w y n i k a z niektórych wspólnych"podstaw kształtowania ale odkryc­ ie też możemy w i n n y c h o k r e s a c h r o z w o j o w y c h D l a Cvnriana N o r w i d a stanowiła sztuka l u d o w a l o t y l k o światki b e z w y r a z u Renesans odwracał sie tez do ootvfcu j a k o o k r e s u barbarzyństwa' a n a s t c p u i a c y p o renesansie b a r o k ' do n i e d a w n a uchodził A sztukę u p a d k u /en u c h sn ^ z u * sie ż e i u ż ^ o arte n a k o . e n e i a - ł n , nieknn J e r n ^ ystów Z l e T K L V s Z n e k do S isi\a z n y c h ; S lulTe C nie SSIVX5 S r I^./en.a у a az o O d k w w c z e . n o w e s p o j r z e n i e n a sztukę l u d o w a , które w y ­ stępuje w e wstępie S e w e r y n a do k a t a l o g u w y s t a w y k r a k o w s k i e j , znalazło pełne p o t w i e r d z e n i e w n a g r o m a d z o n y c h " n a w y s t a w i e dziełach. Wszczęło zarazem n o w y etap w b a d a n i a c h n a u k o w y c h nad s z t u k a l u d u polskiego, wysuwając ja n a czołowe m i e j s c e zainteresowań, co niewątpliwie dokonało sie n i e bez oddziaływa­ n i a a k t u a l n y c h założeń twórczych. T r u d n o przewidzieć w s z y s t k i e następstwa 'tego z j a w i s k a , na p e w n o n i c ograniczą sie o n e ' t y l k o do d z i e d z i n y czysto n a u k o w e j . , '• H } ] } l P R Z E G L Ą D SOCJOLOGICZNY. K w a r t a l n i k Polskiego I n ­ s t y t u t u Socjologicznego. T . V I I I i I X , Lodź 1946 i 1947. Pierwszy powojenny r o c z n i k «Przegladu Socjologicznego* w y d a n y w r." 1946 nawiązuje w pełni d o ' p r o b l e m a l y k i * z a w a r t e j �336 w tomach p o p r z e d n i c h lego czasopisma, tworząc j a k g d y b v o r g a ­ n i c z n a całość z o s t a t n i m p r z e d w o j e n n y m , nieukończonym tomem V I I . Zewnętrznym w y r a z e m tego związku jest przejęcie do b i e ­ żącego tomu artykułów p r z y g o t o w a n y c h p r z e d wojną dla n i e w y d a n y c h n i g d y zeszytów 3 i ' I t o m u V i i ( A l . H e r t z , . Z a g a d n i e n i e socjologii w o j s k a i wojny», I ) . M . Goodfellow, " E l e m e n t y ekono­ m i i w e t n o l o g i i . , G. K a g a n , . D u - r k h c i m i M a r x . ) , uzupełnienie w y ­ suniętych przez n i e zagadnień . p r z e d r u k i e m przedwoieameeo r ó w ­ nież (druk w czasop « M a r c h o ł M artykułu B r . M a l i n o w s k i e g o pt. .Śmiertelny p r o b l e m a t * oraz n o w o " n a p i s a n y m J . Obrębskiego . T e o r i a ' e k o n o m i c z n a i ' m e t o d a socjologiczna w b a d a n i u społe­ czeństw^ oierwotnvch» wreszcie szere™ tych s a m y c h co p r z e d w o j n a n a z w i s k zarówno w "składzie K o m i t e t u r e d a k c y j n e j i a k i wśród autorów d r a k m y m i y c h i m p r a w W ś r ó d tych osLatnićh sa z p i e t y z m e m umieszczone nazwSka autorów już n i e żyjących fraomen у n e d i S i d o h d n i ^ i e i c h trać daw^iefs?vch i wo ieimvch П K m S i <<P er w-o na s z k o H u o b v w a t e l n i e n i a T w i a T i H e d o ™Veszłośc n ie w s K dzac sie sweso d o t y c h c ^ s o V e « o dorobku \ K ies T , n K S 3 ? 2 1 ' so, L di t n i l ffi,H Д > T f h ^ i ń s k f że n , S vn'itvk'i n.3wniPnn7 m i , ™ ł и ™ da « n K a t , W \ i , 1 v a ona Я ™ Г ш А ^ ^ ?i 7 , Л « i T 7 w E 7 ч 1 и и п ь s i ę ' w ciągu р о Ы е п , И Г ! S l t y £ ę £ i > O d ' c h w i l i swego zafożenia dzięki ' i n i c j a t y w i e p r o f . U n i w . Poznańskiego V, Z n a n i e c k i e g o w 1930 r. . P r z e g l ą d , stanowił wa­ żną pozycję w r o z w o j u nie. t y l k o socjo-, a l e i e t n o l o g i i . N i e było n i e m a l ' t o m u , w którym b y ' obok r o z p r a w t e o r e t y c z n y c h czoło­ w y c h socjologów, Z n a n i e c k i e g o , Z n a m i e r o w s k i e g o , S z c z u r k i e w i ­ cza i i . , yyyników n a j n o w s z y c h badań n a m a t e r i a l e p o l s k i m C h a Jasińskiego, Bychlińskieyo i i . , projektów z m i a n i d o s k o n a l e n i a m e t o d b a d a w c z y c h s o c j o " r a f i i i s o c j o l o g i i , ocen i k r y t y k p r a c p o l ­ skich i (.bevch'ilp n i e znalazły sie prace z p o g r a n i c z a t y c h d w u d y s c y p l i n dotyczące zagadnień' nans w a i spoleczeńslwa p i e r w o t ­ nego' z w y c z a j u m a g i i czy społecznej f u n k c j i w y t w o r u (Bystroń K r z y w i c k i K r z y ż a n o w s k i ' S e w e r y n M a l i n o w s k i ) " Drukując prace z po-ranićza n a u k « P r z e » t a d » do p e w n e c o s t o p n i a przeciwstawił sio c P y s S e m o - i a f i c / n e i oprsowej n i e k i e d y f i l o l o g i c z n e j p o s t a w i e m v y i m o w a u c i n r z e z ' autorów drukujących równocześnie w . L u ­ dzie.cowiccei w a r t y k u l e O b e b s k i e ' o dotyczącym p r o b l e m u emic^ych I S n r / d — n e i e d n o k r o t i u e przez J P ed3rafów^ ich noie ^ j ^ i c i n e . ujęcie �337 W a r t y k u l e p i . «Zasadnic.ze s t a n o w i s k a w e współczesnej so­ c j o l o g i i p o l s k i e j * , d r u k o w a n y m w o b e c n y m V I I I t o m i e «P.rzeglądu», Chalasiński pisze o .1. Obrębskini,'że t e n « ( z a s w o i m m i ­ s t r z e m B r . M a l i n o w s k i m ) r e p r e z e n t u j e kienuinck e t n o l o g i i .socjolo­ g i c z n e j , zmierzający d o socjologicznego pogłębienia p r o b l e m a t y k i e t n o l o g i i i etnografii». Z a p e w n e l a właśnie u z n a n a p r z e z s o c j o l o ­ gów p o s t a w a m e l o d y c z n a M a l i n o w s k i e g o i jego szkoły otworzyła f m o d p i e r w s z e j c h w i l i łamy . P r z e g l ą d u . , którego niewątpliwa zasługa jest w p r o w a d z e n i e n a z w i s k a M a l i n o w s k i e g o z p o w r o t e m do l i t e r a t u r y p o l s k i e j , w JklóiTJ n i c występował o>d r. 1915 ( p r a c a 0 . W i e r z e n i a c h p i e r w o t n y c h * , d r u k o w a n a przez A k a d e m i e U m i e ­ jętności). P i e r w s z y p o w o j e n n y l o m « P r z e g I a d u » n i c p r z y n o s i , jeśli c h o ­ d z i o p o g r a n i c z e socjo- i' e t n o l o g i i żadnego n o w e g o n a z w i s k a p o l ­ skiego. Z autorów obeveh p o d a n a jest w tłumaczeniu r o z p r a w k a n e o f m i k c j o n a l i s t y G o o d f e l l o w a , którego p o s t a w a b a d a w c z a zostaje p o d d a n a s i l n e j ' k r y t y c e w e w s p o m n i a n y m już w y ż e j a r t y k u l e Obrebskiego żądającego od etnologa b v p r z y b a d a n i u społe­ czeństw p i e r w o t n y c h analizę e k o n o m i c z n a p U - z e d z a ł a n a l i z a so•ciolo«iczna i h i s t o r y c z n a Jeszcze w i ę c e j ' ż ą d a o d e t n o l o g a M a l i ­ n o w s k i . Każe m u ' . b y ć o b y w a t e l e m całego świata, przeszłego 1 dzisiejszego*, nim-iee czerpać ze z b i o r o w e g o doświadczenia l u d z ­ kością widzieć istotę, w o j n y ( g d y ż o n a jest t u t a j l e m a t e m r o z w a ­ żań a u t o r a , n a przykładach c z e r p a n y c h z różnych g r u p i k u l t u r ) «obiektvwnie. i beznamiętnie, t a k a . j a k a o n a jest w 'rzeczywisto­ ści; widzieć- j a w jej . p r a w d z i w e j ' p e r s p e k t y w i e poprzez n a j w i ę k ­ sze odległości czasu i p r z e s t r z e n i * . N i e ulega wątpliwości, że coraz h a r d z i e j wzrastają w y m a ­ gania s t a w i a n e n i e t v l k o e t n o l o g o m , lecz i e t n o g r a f o m zarówno przez p r z e d s t a w i c i e l i - p o k r e w n y c h n a u k , j a k przede wszystkim przez n i c h s a m v e h . W z m a g a się n a c i s k n a b a d a n i a terenowe p r z e p r o w a d z a n e w sposób w i e l o s t r o n n y . Zacieśniają sie p o w i ą z a ­ n i a z n a u k a m i p o k r e w n y m i m . i . także .z socjografią i 'soc jologią. Zwycięża t e n d e n c j a syntetycznego s p o j r z e n i a n a człowieka 1 jego kulturę. T o też dziś może więcej niż przed w<u n a znaleźć można podobieństw m i e d z y p o s t a w a ' M a l i n o w s k i e g o i j e « o szkoły a tą która przyjmują' i n n i .uczeni wyrośli z i n n y c h szkół C o ' w i ę c e j w większym n i z k i e d y k o l w i e k s t o p n i u budiza dziś z a i n t e r e s o w a ­ n i e n i e ' t y l k o e t n o l o « ó w lecz i etnografów V n a u k o w e - o p u n k t u widzenia'podchodzących do b a d a n y c h zagadnień artykuły o c z y slo s o c i o l o , u < v n c i ' n ^ b l e m a t y c e u s t a h h e c pojęcia bez których d z i s i a j obyć się n i e m n h r a n W e l w Zjpros^ejpracy^nsowej, Lud, T. XXXVIII 22 �338 t a k i e j a k środowisko (artykuł Szczepańskiego), w a r s t w y s p o ­ łeczne ( R v c h l i n s k i ) CBV zespół osób ( Z n a m i e r o w s k i ) . T o t e ż ' « P r z e <dad» dobrze sie zasłużył umieszczając r o z p r a w y n a ten właśnie temat. \ * " N a z w i s k a różnych u c z o n y c h pracujących n a p o g r a n i c z u e t n o i s o c j o l o g i i w y m i e n i a C h a ł a s i W we w s p o m n i a n y m już a r t y k u l e s v n l e l v c a i v m ; stanowiącym f r a g m e n t p r z y g o t o w y w a n e j większej p r a c y / M a m v t u p o r a i p i e r w s z y w n a u c e ' - z e s t a w W o b o k siebie oceny p o s t a w b a d a w c z y c h K r z y w i c k i e g o , B v s t o o n i a , P o n i a t o w ­ skiego, C z a r n o w s k i e g o , zwięzłe, k w t v c m e , choć może n i e supełn i e wystarczające z p u n k t u w i d z e n i a p o t r z e b etnologa. Następny I X t o m « P r z e g l a d u » powraca również w a r t y k u l e St, S t e m p o w s k i e g o do omówienia s y l w e t k i K r z y w i c k i e g o , już n i e z n a u k o w e g o j e d n a k , lecz p u b l i c y s l y c z n o - b i o g r a t i c z n e g o punktu w i d z e n i a , J . Chałasiński vv m l y k u l с Poświęconym s o c j o l o g i i współ­ czesnej określa j e j d z i s i e j s z e "tendencje rozwojowe jako z w r o t k u b a d a n i o m szczegółowym s o c j o - r a f i c z n y m , oraz k u przeszłości ST>ołeczno-go poL-czej (przede w s z y s t k i m P o l s k i XIX w). W tych d w u k i e r u n k a c h z m i e r z a je»'o z d a n i e m również p r o b l e ­ m a t y k a obecnego tomu «Prze"ladu» N i e odbiega wiec ona w za­ sadniczej l i n i i o d zagadnień które i d l a e W r a f a stanowią klucz do z m S m i e n i a tła b a d a n e i ' nrzez nie<«o k u l t u r y t r a d y c y j n e j T o też n a p i e r w s z y m m i e j s c u jeśli chodzi o z a i n t e r e s o w a n i e elno-rafa oostaw r należy artykuły' « P r z e « . h d u » które t y m właśnie nostu-' latcmi o d n o t v i a d a i ' i T | I I Sl ч п Х Г е w Król es Iw Ś e К on " reso w у in w okre s i e 1Ь1 5 - 8 1 6 W tnld K u b w S Z p m ' S T ! ™ Vi«,łec7nv» vvsnwn s ^ ^ ^ « ™ £ ч/ i, u J g w^-j nl™-4ki : L ,°tSЛ r S ^ w i r « t T\tŁ ! „' L flZ^lZ f Г 2 Г 4 S Ш n ! S lin1, ń J It b f t c r o U C w > t J c h nosci związanra b a d a n y c h wytworów i i n s t y t u c j i z i c h tłem s p o lecznyrn. Na dalszym miejscu postawi etnograf w swojej h i e r a r c h i i zainteresowań artykuły teoretyczne Z n a m i e r o w s k i e g o ( « J a » s p o i e e z n e » ) i M . O s s o w s k i e j ( « E g o i z m i a l t r u i z m a IY^Y stosunków społecznych»i, rozważania N . A s s o r o d o b r a j n a l e m a t społecznej s e l e k c j i młodzieży a k a d e m i c k i e j .zgrupowanej n a k u r s a c h p r z y g o l o w a w c z y c h , artykuł Szczepańskiego z a j m u j m y się p r a k t y c z n y m i % Ц Щ Ш Ш Щ Ш Щ �339 możliwościami zastosowania w i c d z v socjologa ( s o c j o l o g i a , ideo­ l o g i a a t e c h n i k a społeczna.), j a k ' r ó w n i e ż s i l n i e rozbudowany n o w y dział «РгоЫищу i prądy*. * N a zakończenie wspomnieć trzeba o d z i a l e recenzyj u m i e ­ szczonym w obu o m a w i a n y c h toniach, w tomie I X ponadto o prze­ glądzie czasopism, k r o n i k a c h i s p r a w o z d a n i a c h z działalności róż­ n y c h ośrodków s o c j o l o g i c z n y c h . A. Kutrzebianka i I. Turnau K A L E N D A R Z D L A MAZURÓW. Nakl. Instytutu Mazur­ skiego. R o c z n i k X V I I (1947). 8o, str. 96. R o c z n i k X V I I I (1948), 8 . str. 136. n Dwa popularne tomiki - K a l e n d a r z a M a z u r s k i e g o , za r o k 1947 i 1913 nawiązały do d a w n e j s w o j e j t r a d y c j i , a l e j a k w f o r ­ m i e g r a f i c z n e j , t a k i ' w treści sa dostosowane d o n o w e j s y t u a c j i p o l i t y c z n e j Mazurów. N a o b i , t o m i k i w i n i e n zwrócić u w a g ę i e t n o ­ graf,'gdyż r e d a k c j a k o n s e k w e n t n i e w p r o w a d z a d o k a l e n d a r z a m a ­ teriał e t n o g r a f i c z n y z o r y g i n a l n y m i i l u s t r a c j a m i , te zaś w o b e c ubóstwa materiałów z M a z o w s z a P r a s k i e g o ( W . Kętrzyński, J . S c m b r z Y c k i E S u k e r t o w a i M T o e p e n ) podnoszą w a l o r cale«*o wydawnictwa. Na szczególna uwagę zasługują d w i e n o t a t k i H . S k u r p s k i e g o : « 0 sztuce ludnwej» (R. X V I I , str. 5 4 - 5 9 . r v r i n 9) o r a z "Nasza rzeźba l u d o w a . (R. X V I I I , sl;r. 8 2 - 8 4 , r y c i n 3). Główna wartość tych artykułów p o l e g a n a m a t e r i a l e i l u s t r a c y j n y m ; są t o ; m a l o ­ w a n a s z a f k a z «roga1em», z y d e l , c z e p k i haftovvane złotymi nićmi, szczvt chałupy z p o w . szczycieńskiego, k a f l e z l a l 1 9 3 8 - 3 3 , l u ­ dowe d z b a n k i ! cztery m a l o w i d ł a n a szkle, k i l i m l u d o w y z o k . 1788 r„ rzeźba f i g u r a l n a z X V I I w i e k u , rzeźby przedstawiające św Ro­ cha i Św. Mikołaja z o k o l i c O l s z t y n a . •, N i e z b y t d o h r v p a p i e r i farba obniżają, wartość t y c h i l u slracyj. Na uwagę również zasługują n o t a t k i materiałowe. A. Śliwy, «Ta.bakiera .na W a r m i i . (R. X V I I , s t r . 7 7 - 8 ) , Biesa. « W e s o ł e o p o ­ wieści m a z u r s k i e * , « W e s e l e m a z u r s k i e d a w n y m i l a t y . (R. X V I I I , str. 8 6 - 7 ) . a d a l e j w s p o m n i e n i e o W o j c i e c h u Kętrzyńskim i i n n e d r o b i a z g i . Treść t y c h artykułów jest b a r d z o ogólnikowa, o p i s y zaś mało plastyczne, to też R e d a k c j a p o w i n n a zwrócić uwagę n a te niedociągnięcia i czeipać pełna ręka z c i e k a w e j k u l t u r y Mazurów. p o w i n n a leż sięgać równomiernie do w s z y s t k i c h działów k u l t u r y . �340 P r z y tej o k a z j i należałoby w v r a z i c Życzenie, b v prowadzący t a k ożywianą działalność I n s t y t u t * M a z u r s k i b o d a j w b i u l e t y n a c h l u b w ' j a k i e j ś osobnej s e r i i poświęcił uwagę e t n o g r a f i i ' M a z u r ó w . J . G. ROMAN etnografii i potrzeby W y d . Instytutu REINFUSS, «Z a g a d n i e n i a i po trzeb v na Śląsku Środkowym i D o l n y m . S t a n nauki p o l s k i e j n a D o l n y m Ś l ą s k u». śląskiego. 8», str. 5 1 - 5 7 . K a t o w i c e - W r o e ł a w 1917. W e wstępie a u t o r s t w i e r d z a , że n a u k a p o l s k a , jeżeli i d z i e o znajomość stosunków e t n o g r a f i c z n y c h n a Śląsku D o l n y m i Środ­ k o w y m , skazana jest n a k o r z y s t a n i e ' wyłącznie ze źródeł i o p r a c o ­ wań' n i e m i e c k i c h . Materiałom t y m d a l e k o j e d n a k do o b i e k t y w i ­ z m u , sLale b o w i e m i wszędzie e l i m i n o w a n o w s z y s t k i e te e l e m e n t y k u l t u r y l u d o w e j , które świadczyły o polskości tv'ch z i e m . T e n s t a n rzeczy' w y m a c a s w e a n i z o w a n i a ' n a większa skale badań t e r e n o ­ w y c h poświęconych e l e m e n t o m śląskiej k u l t u r y l u d o w e j a także badań n a d k u l t u r a ludności n a p ł y w o w e j z P o d o l a , W o ł y n i a P o ­ lesia i Białorusi. ' A u t o r z w r a c a ' r ó w n i e ż uwagę n a konieczność b a d a n i a m e c h a n i z m u p r z e j m o w a n i a treści k u l t u r o w y c h p r z e z l u d ­ ność napływowa ' o r a z towarzyszącym "procesom w y r ó w n a w c z y m Reszle rozważań ooświeca a u t o r ' techniczne i s t r o n i e o r g a n i z a c j i badań przez Katedrę e t n o - r a i i i e t n o l o g i i U n i w e r s y t e t u ' W r o ć t o w s k i o oraz I n s t v t n l s h s r i " "' J С MARIA Z N A M1 E RО W S K А - PR fj F F E R O W A, «О с h r o n a z a b y t k ó w k u l t u r y l u d o w e j . . P o r a d n i k . 8<\ 48, 45 r y c i n . E d . Ć. I . K. W a r s z a w a 1947. A u t o r k a l i c z n y c h p r a c e t n o g r a f i c z n y c h , a zwłaszcza c e n n y c h prac o rybołówstwie, opracowała t y m r a z e m p o r a d n i k d l a z b i e r a ­ czy przedmiotów z z a k r e s u l u d o w e j k u l t u r y m a t e r i a l n e j . P o r a d ­ n i k ten jest równocześnie w y r a z e m t r o s k i p o t r z e b M u z e u m T o ­ ruńskiego, w którym a u t o r k a ' k i e r u j e działem e t n o g r a f i c z n y m . Z a ­ chęta i p o u c z e n i e ' d l a zbierających — oto " ł o w n y cel książki. N a ­ t o m i a s t p o r a d n i k t e n o c h a r a k t e r z e k w e s t i o n a r i u s z a m a ' t ę wadę, że n i e jest o b l i c z o n y n a określony t v p zbieracza ( h a r c e r s t w o , n a u ­ c z y c i e l s t w o k l e r działacze w i e j s c y i t p ) . F a k t t e n n i c pozwolił a u t o r c e przystosować p o r a d n i k a dó określonego p o z i o m u umysło­ wego, z a w o d u oraz w i e k u zbieracza. S k u t k i e m tego p o r a d n i k j e s t �341 właściwie s k o n d e n s o w a n y m przeglądem zagadnień, t r u d n y m do p r z e t r a w i e n i a przez a m a i o r a - z b i e r a c z a . N i e j e s t t o j e d n a k winą a u t o r k i , lecz raczej następstwem zamierzeń w y d a w n i c z y c h C e n ­ t r a l n e g o I n s t y t u t u K u l t u r y , który t e n p o r a d n i k wydał. U w a g i a u t o r k i n a lemat k u l t u r y l u d o w e j i metod zbierania są n a p i s a n e ż y w o i j a s n o . W a r t o b y j e d n a k p r z y t a k i e j o k a z j i zwrócić uwagę*' że z j a w i s k a k u l t u r y l u d o w e j w Polsce n i e sa j e d ­ n a k o w e n a całym obszarze, a z a d a n i e m e t n o g r a f i i j e s t właśnie r ó ż ­ n i c e t e wytłumaczyć, jest t o b o w i e m z a g a d n i e n i e budzące zawsze •zaciekawienie w s z y s t k i c h l u d z i , j e s t też p r z e d m i o t e m n a u k i . P o r a d n i k p o w i n i e n znaleźć się w każdej b i b l i o t e c e p e d a g o ­ g i c z n e j , gdyż w ręku n a u c z y c i e l a może stanowić doskonały p r z e ­ w o d n i k d o " p r o w a d z e n i a l e k c j i j e z v k a p o l s k i e g o czy g e o g r a f i i n a t e m a t najbliższego środowiska. Może również oddać usługi p o ­ czątkującym e t n o g r a f o m w czasie badań t e r e n o w y c h . J . G. A D O L F N A S Z , « O p o l e » . Biblioteka archeologiczna pod red. K. M a j e w s k i e g o . W r o c ł a w 1948. S i r . 02, G r y s . w tekście - I V tablice. Szereg r e w e l a c y j n y c h odkryć z e p o k i w c z e s n o h i s l o r v c z n e j , d o k o n a n y c h w ciągu o s t a t n i c h k i l k u n a s t u l a t w Gnieźnie, P o z n a ­ n i u , Kłecku, S a n t o k u . O p o l u i i . rzucających światło n a kulturę m a t e r i a l n a P o l s k i z o k r e s u , w którym zawodzą źródła h i s t o r y c z n e , powoduje,* że e t n o g r a f o w i e ' z wzrastającym z a i n t e r e s o w a n i e m śle­ dzą w y n i k i osiągnięte w t o k u p r d i i s t o V v o z n y c h badań w y k o p a ­ liskowych. ' ' N i e w ą t p l i w i e j e d n y m z n a j c i e k a w s z y c h odkryć w e z e s n o h i s t o r v c z i w c h n a z i e m i a c h p o l s k i c h było częściowe r o z k o p a n i e g r o d u w O p o l u , d o k o n a n e jeszcze przez N i e m c ó w n a parę l a t przed w y ­ b u c h e m I I w o j n y światowej. Nieslelv jednak Niemcy z przyczyn natury politycznej, nie chcąc dać świadectwa w y s o k i e g o p o z i o m u k u l t u r y p o l s k i e j z c z a ­ sów poprzedzających okres n i e m i e c k i e j k o l o n i z a c j i , w o l e l i m a ­ teriałów o p o l s k i c h w sposób należyty n i e publikować, a s a m m a ­ teriał z e b r a n y zaginą! gdzieś w czasie w o j e n n e j z a w i e r u c h y . J a k o j e d y n y ślad "robót w y k o p a l i s k o w y c h , p r o w a d z o n y c h w O p o l u p o ­ została garść s k r o m n y c h w z m i a n e k i sprawozdań p u b l i k o w a n y c h w n i e m i e c k i c h czasopismach oraz przez n i e l i c z n y c h p o l s k i c h p r e h i s t o r v k o w , którym udało sie n a teren w y k o p a l i s k o w y przedostać w czasie p r o w a d z e n i a robót. �342 Rozprószony t e n m a t e r i a l , b a r d z o f r a g m e n t a r y c z n y , często w szczegółach sprzeczny, zebrał z duża skrupulatnością ' w o m a w i a n e j t u p r a c y A . Nasz, dając n a j b a r d z i e j wyczerpujący j a k i się dotychczas okazał opis w y k o p a l i s k o p o l s k i c h . Dzięki b a r d z o umiejętnie p r z e p r o w a d z o n e j i n t e r p r e t a c j i e t n o logicz.nej p u b l i k o w a n e materiały straciły właściwa większości prac p r e h i s t o r y c z n y c h m u z e a l n a martwotę, 'nabrały rumieńców życia i o b r a z k u l t u r y wczesnohisWvcznvch mieszkańców O p o k w y p a d ł dzięki t e m u b a r d z o p l a s t y c z n i e i .przekonywująco. " P r a c a p o d z i e l a n a jest wewnętrznie ' n a t r z y główne części. W p i e r w s z e j d a j e ' a u t o r pis zabytków o p o l s k i c h zrekon­ struowany na podstawie'dotychczasowych publikacji i nielicz­ n y c h o r y g i n a l n y c h z a b y t k ó w ' z n a j d u j ą c y c h sie w M u z e u m Ślą­ skim w ' l S y L o i n i u i o r a z ' p a r u k o p i i p r z e c h o w y w a n y c h w O p o l u . W d r u g i e j " r e f e r u j e przekazy h i s t o r y c z n e odnoszące' się d o g r o d u w O p o l u , w trzeciej zaś materiały o p o l s k i e omawia n a s z e r o k i m t l e porównawczym dzisiejszej k u l t u r y l u d o w e j Słowian i i c h n i e ­ których sąsiadów zwracając uwa-ę c z y t e l n i k a na proces c o f a n i a *ie ' k u w s c h o d o w i zasięgów p e w n y c h z j a w i s k e t n o g r a f i c z n y c h , które dziś n o t o w a n e są n a Polesiu,' w czasach p r e h i s t o r y c z n y c h zaś występowały również w O n o ! u W t e i części o r a e v wVkazuie a u t o r duzi znajomość m a t e r i a l - ' . e t n o l o » i c z n e « o i b i a ł o ś ć we wła­ daniu n i m . ^ " " '° " ! P • „ fll I П A u t o r n i e o g r a n i c z a sie do m e c h a n i c z n e g o z e s t a w i e n i a m a t e r i a l u a r c h e o l o g i c z n e g o i elnologicznego, lecz s t a r a sie j e stopić w jedną syntetyczną całość. if R Re n LISS S T A N I S Ł A W ROSPOND, « S ł a n i p o t r z e b y języko­ z n a w s t w a p o l s k i e g o n a Ś l ą s k u , ze s z c z e g ó l n y m u w z g l ę d n i e n i e m D o l n e g o Ś l ą s k a » W v d . Inst. Śląski. 8», s t r . 5 8 - 6 9 . K a l o w i c e - W r o c ł a w 1947. ' Szkic ten, poświęcony s p r a w o m d i a l e k t o l o g i i Śląska, a wiec s p r a w o m językoznawstwa, n i e może być obojętny d l a e t n o g r a f i i p o l s k i e j , na p o g r a n i c z u b o w i e m rzeczy i wyrazów i s t n i e j e w i e l e wspólnych zagadnień, interesujących' zarówno etnografów j a k i językoznawców. B a d a n i a d i a l e k l o l o g i c z n e p o w i n n y być p r o w a dzone łącznie z e t n o g r a f i c z n y m i . P r o p o n o w a n e przez a u t o r a b a d a n i a h i s t o r y c z n e n a d ' t o p o n o n i a s t y k a moga sie okazać płodne d l a r o z w a ż a ń ' e t n o g r a f i c z n y c h , zwłaszcza jeżeli i d z i e o w y t y c z e n i e d a w n y c h g r a n i c p l e m i o n śląskich. ' ' J . G. ł . I c ' J 7 ' ЗГТ t .Ж Щ �E T N O G R A F I A W Z. S. R. E . Ukazał się n i e d a w n o w d r u k u •i-ci zeszyt . S o w i e c k i e j e t n o g r a f i i» z a r . 1948 w y d a n y przez A k a d e m i ę N a u k ZSRR, K o m i t e t redalk. r e d a k t o r p r o f . S. P. Tołstow (8o, str. 211). Z n a j d u j e m y w n i m szereg c e n n y c h p r a c z z a k r e s u e t n o l o g i i i e t n o g r a f i i , kronikę, s p r a w o z d a n i a z działal­ ności I n s t y t u t u E t n o g r a f i c z n e g o i m . N . N . Mikłuchy-Makłaja, oraz dział k r y t y k i i b i b l i o g r a f i i . Z p r a c w y s u w a się n a p i e r w s z y p l a n r o z p r a w a I . I . P o t e •china, który p o d d a j e s u r o w e j k r y t y c e k i e r u n e k f u n k c j o n a l n y w e t n o g r a f i i , panujący dziś w E u r o p i e .zachodniej. Z a r a z na p o ­ czątku a u t o r c y t u j e słowa Żdanowa o współczesnej i d e a l i s t y c z n e j f i l o z o f i i , że stoi o n a p r z e d n a m i « w s w v m n o w y m wstrętnym, b r u d n y m jestestwie, odbijającym całą głębokość niskośc i ohydę u p a d k u b u r ż u a z j b , i tę .charakterystykę rozciąga n a burżuazyjną socjologię Szkoła f u n k c j o n a l n a - mówi c b l c f I I PotechhY ^ stoi całkowicie n a u s h i a c h i m p e r i a l i z m u ! b r y t y j s k i e j Liczni u c z e n i w r a z z Rronisławem M a l i n o w s k i m , twórcą t e j szkoły, u z n a i a stosowanie z d o b y c z y n a u k o w y c h e t n o g r a f i i do celów n o l i lyki kolonialnej W . Brytanii. " F a l a ruchów wolnościowych, która .po r e w o l u c j i październi­ k o w e j ogarnęła W s c h ó d : A f g a n i s t a n , I n d i e , E g i p t , Turcję, K o r e e , S v r i e , Palestynę, s t r a j k i i .powstania w k o l o n i a c h afrykańskich, w N i g e r i i i D a h o m e j u zmusiły r z a d i m p e r i u m b r y t y j s k i e g o d o z m i a n y l i n i i postępowania. P o s t a n o w i o n o traktować u j a r z m i o n e ludy 'inaczej, stwarzając p o z o r y samodzielności, podtrzymując ustrój radowopłemieimy a i n a w e l wlac.zajac. pogańskie obrzędy d o chrześcijańskich j a k nip • i n i c j a c j e młodzieży d o k o n f i r m a c j i ' N o w a l i n i a postępowania wymagała znajomości obyczajów ludów u j a r z m i o n y c h , i c h wierzeń i u s t r o j u społecznego. P o m o c w t y m m o g l i okazać e b i o g r a f o w i e . K o n g r e s między¬ n a r o d o w y w Oksfordzie^ лу i ' . 1946 powołał s p e c j a l n y k o m i t e t , którv miał opracować p l a n p r a k t y c z n e g o l o s o w a n i a z d o b y c z y n a u k o ­ wych e t n o g r a f i i i a n t r o p o l o g i i w celach a d m i n i s t r a c y j n y c h i spo­ łecznych yyfadz k o l o n i a l n y c h . Szkoła f u n k c j o n a l n a jest w y n i k i e m k r y z y s u k o l o n i a l n e g o systemu inmerialistYC-znego 'i rozpatrywać j a ' n a l e ż y j a k o narzędzie do z w a l c z a n i a t e - o krVzysu. I I P o t e chin uważa szkołę f u n k c j o n a l n a za .wstrętna syntezę zacofania, r e a k c j o n i z m u i ' amtinaukowości, które otrzymała w spadku, po e t n o ­ g r a f i i i socjologii ubiegłego s t u l e c i a * . O b o k M a l k i o w s k i e g o ! twórcy szkoły f u n k c j o n a l n e j , który n a j e d n v m z seminariów e t n o g r a f i c z n y c h w londyńskiej Szkole E k o ­ n o m i c z n e j wyraźnie powiedział, że . e t n o g r a f i a p o w i n n a być nauką fa �1 p r a k t y c z n i e stosowana do p o t r z e b a d m i n i s t r a c j i k o l o n i a l n e j * , s t a ­ w i a P o t e c h i n S. S m u l s a , najważniejszego członka rządu p t d . a f r y kańskiego-j członka L i g i Narodów. S. S m u t s założył p o d w a l i n y f i l o z o f i c z n e i • p o l i t y c z n e ' f u n k c j o n a l i z m u . Dzieło j e g o ' . H o l i s m a n d E v o l u t i o n * , w y d a n e w r . 1926 doczekało się » wydań w ciągu 10 lat. W p r a c y •tej S. S m u t s n i e p r z y z n a j e .racji a n i m a t e r i a l i s t o m a n i s p i r y t u a l i s t o m , którzy t r z v m a i a się ślepo d o g m a t u p r z Y c z y n o wości. P o n a d d u c h e m i m a t e r i a głosi S. S m u t s , i s t n i e j e ' j e s z c z e « e o i » jest t o - r e c k i e «holos» a n i e l s k i e - - w h o l e . T o .coś* n i e jest a n i d u c h e m a n i m a t e r i a a raczej j e d n y m i d r u « i m z a r a z e m • «coś» jest całością*' twórcza'istota życia• «'eałość» można poznać j e d y n i e przez i n t u i c j e r o z u m b o w i e m nie jest w stanie .całości* pojąć O n a n i z m p r z e d s t a w i a t a k a «całość» złożona z części które p e n i i a r o z m a i t e m n k c i e w z a i e m n i e uzupełnia i ас-" sie zależnie o d położenia l a k i e z a i n m i a w całości Q r - a n i z i n wiec* p r z e d s t a w i a liaiZmL nie m a ani p r z y ­ szyci an "~ nrzeszłości i e s P l e teraŻnie 2 o 4 c C z l o w ćk iest <<caTościa? P o d o W rtecy ndzkiTSnizГ snnltynvT^t rLltcż г Я , Pro" w £ e nłd n f r y k S .ZcSt ' czvli J S r i • nłri н!1! L d Ь rinl 'a t , i .Sa t a £ r ^ n S frT,, n J i p S ?™SSS w ™ ż ^ T J f f , Ta* n l 1 ; 1 q i f 4™ n i Trnnnn™™! ,f. flnlSp 3 w i пи i-i К".™» 4tvvLt w « J S 1 1 , , vi\ u Vi Г An 7 p u n k t b z e z j t o w y swego r o z w o j u W ь 192J S m u t s v, głosił s z u e g odczytów w M o i y c h przedstawił p r o g r a m działań n a t u с m t Z w iąz k u A i r y k i p l d . O d c z y t y w y d a n e w r. 1930 doczekały się 2 w y d a ń . W j e d n y m z r u c h zatytułowanym . P o l i t y k a t u z i e m n a . Smuts uważa za w i e l k i błąd d e z a t r y k a n . z o w a n i e tubylców i p r z e r a b i a m e i c h n a europejczyków, chociaż o d b y w a sie t o p o d hasłem h u n a u t y c z n y c h ideałów f r a n c u s k i e j r e w o l u c j i . W s k u t e k stosowam a t y c h haseł zniszczono stare i n s t y t u c j e r o d o w o - p l e m i e n n e i d a ­ w n e t r a d y c j e , przygotowując t y m s a m y m o d p o w i e d n i e podłoże d l a .de, k o m u n i s t y c z n e j R z ą d W . B r y t a n i i p o w m . e n dązyc do u t r z y ­ m a n i a o r g a n i z a c j i p l e m i e n n e j oraz i n n y c h m s l y t a i c y j społecznych i r e l i g i j n y c h , gdyż one t y l k o stanowić mogą s o l i d n e oparcie p o l l t y k i k o l o n i a l n e j . Państwo i m p e r i a l i s t y c z n e i społeczeństwo L u b y l czc tworzą .całość, złożoną z f u n k c y j w z a j e m n i e się uzupełniając y c h , t u b y l c y potrzebują o p i e k i białych, bez n i e b A f r y k a wróciłaby do czasów p r z e d h i s t o r y c z n y c h . Poglądy powyższe S. S m u t s a i j e g o zwolenników, G l u k m a n a , K f r k a , Brookesa r e a s u m u j e n i e j a k o p r o f . M a l i n o w s k i mówiąc, że: « A f r y k a współczesna p r z e d s t a w i a całość ^ j f r ^ - j& J | JM * g Ш Щ J^H �345 i 1 lt złożona z .państw e u r o p e j s k i c h i ludności m i e j s c o w e j . Funkcje. Europejczyków polegają n a d o s t a r c z a n i u kapitałów, m a s z v n , i n ­ żynierów ' i kierowników p r a c y . F u n k c j e społeczeństwa" t u b y l ­ czego — n a d o s t a r c z a n i u siły roboczej». Szkoła f u n k c j o n a l n a n i e u z n a j e zasady przvcAuiowxxsci, p o d o b n i e j a k i Sniuits, który t w i e r ­ d z i , że n i e można'poznać n o w e g o z j a w i s k a opierając sie Aa p r z e ­ szłości; z j a w i s k a funkcjonaliści badają t a k i m i , j a k i m i ' są w t e j c h w i l i a n i e j a k i m i b v l v l u b w j a k i sposób powstały. F u n k c j o ­ nalizm m j e skra j n v a h i s i o r y z m . r a s i z m a n g i e l s k i , stokroć n i e ­ bezpieczniejszy o d n i e m i e c k i e g o oraz biolo-izację życia w d u c h u spencei-owsko^bastianowskiin. u a i poddaje f ф ' L "* i' ' i R ó w n i c druzgocącej k r y t y c e Potechin funkejonalizmr amerykański. którv jest w istocie o d m i a n a angielskiego.. C h a p l c i Goon. p r z e d s t a w i c i e l e l u n k c j o n a l i z m u amerykańskiego, w dziele s w v m . P r i n c i p l e s of A n t h r o p o l o g y * , potępiają a h i s t o r y z m M a l i n o w s k i e g o , lecz w e d l u * i c h pojęcia h i s t o r i a jest proce¬ sem s t o p n i o w e g o k o m p l i k o w a n i a sie stosunków m i e d z y ludźmi. N a zmianę stosunków wywierają w p ł y w z m i a n y geograficznegośrodowiska, w y n a l a z k i techniczne, z j a w i e n i e sie t a k i c h postaci, i a k B u d d a C h r y s t u s M a h o m e t . H i s t o r i a j a k o proces p r z y r o d n i e z o i i s t o r v c z n v 'dla n i c h nie i s t n i e j e W c h w i l i obecnej powikłanie stosunków' osiągnęło w y s o k i stopień n a s i l e n i a - z a d a n i e m e t n o g r a ­ f i i iest s t w o r z e n i e wspólnej p l a t f o r m y d l a poszczególnych d v s c v m i n j a k socjologia ' «оойгаКа p s y c h o l o g i a 'które z b o l a ł y b y 'tei starałyby ^ " u z d r o w i ć s c h o r z a K o i - a n i z m k a o i t a i i s t v e z nego u s t r o j u . "' " • " ' " ' ° Prócz szkoły f u n k c j o n a l n e j istnieje jeszcze w A m e r y c e p o ­ k r e w n a szkoła psychologiczna.' Szkoła f u n k c j o n a l n a a k c e n t u j e psychologie g r u p y rodzinnej, psychologiczna — psychologie i n d y ­ widualną" O b i e te szkoły sa w i e r n y m i służkami i m p e r i a l i z m u i t y m s a m y m zamykają przed sobą w s z e l k a przyszłość. W d z i a l e materiałów a n t r o p o l o g i c z n y c h ' i e t n o g r a f i c z n y c h z n a j d u j e sie krótki artykuł A. M . ż i g u l e w a , który I n f o r m u j e c z y ­ t e l n i k a o f o l k l o r z e z r o d z o n y m n a f r o n c i e ; n a f o l k l o r ten składają sie głównie przysłowia i a f o r y z m y . « w k i l k u słowach zawierające całe" księgi mądrości., j a k określił M . G o r k i i . teim r o d z a j u twór­ czość l u d o w a : Przysłowia w o j e n n e sa w y r a z e m nienawiści d o w r o g a i pełnej e n t u z j a z m u miłości o j c z y z n y oraz przywiązania do naczelnego w o d z a W y c h w a l a j ą one rzutkość i energie szarego tłumu żołnierskiego. Przysłowia zrodzone n a f r o n c i e przechodzić z u s t do u s t stawały sie w końcu hasłami b o i o w y n i i Ż i « u l e w p r z v tacza dłu°i '^zere. przysłów m p e m i e n o w y c h ' l u b d a w n i e j z y c h z m i e n i o n y c h ' i z a s t o s o w a n y c h do n o w y c h warunków."Agitacja p o - stosunki �346 l i t v c z m a p r o w a d z o n a n a f r o n c i e posługiwała się przysłowiami i a f o r y z m a m i , j a k o środkiem n a j l e p i e j p r z e m a w i a j ą c y m do serca I roanmiu. r a d z i e c k i c h żołnierzy. Praca I . S. W d o w i n a : « I z i s t o r h obszczestwenogo stroją C z u k czej», o m a w i a b a d a n i a n a d organizacją społeczna Czukczów; r o z ­ poczęto j e z a l e d w i e w d r u g i e j p o l o w i e X I X s t u l e c i a . P i e r w s z e j e d ­ n a k m a t e r i a h zebrane przez M a j d l a , i s p r a w n i k a z K o l y m y , n i e prizedstaw-iaia w i e l k i e j .wartości i a k o że n i e zawierają d a n y c h h i ­ s t o r y c z n y c h D o p i e r o W . G. B o g o r a z zbadał dokładnie życief C z u k ­ czów, i c h u s t r o i społeczny i d a w n i e iszc ieao formy i a k również i f o l k l o r . Pracę swą w y d a l w języku, a n g i e i l s k i n . w ' r . 1909. B o g o r a z jest zdania* że ród "nic istniał n i g d y u Czukczów, p o d o b n i e j a k nie z n a l i « o w « łoc.helson-a K o r i n W i E s k i m o s i istniała na I n m i a s t «-rum' r o d z i n n a stanowiąca ™ l e d w i e zawiązek u s t r o h i r o ­ d o w e g o A u t o r zarzuca B o Z r a sie z nracaiiui F E n g e l s a i C m ocen z i a w i s k z D m i k U i w i dzenia s u b i e k t v w n e i socioioei? Jeśli^ u s L i rodow-y n i e istniał u C z t ó w i r a t ^ sororal oraz п п Г т ч ^ k t ó r e ' \\ i i r 1 I w v e z y t l -ów .andi m o T n ^ S ' ^ sno t l - a m IONI v-STlLi sh'tn 1 o rt,TZ и Г ™КЧУ Г е Г i e L , 1 Z', I >ZnX n w i Ы РО/л a l a ^ . e k o n s t m k c ę d a w n y c h i o i m i .*dz пч sLosui k o w m a l /ensk(»-.,od/maijch Małżeństwa m i < d z t osobn L u n tej samej k r w i są n a porządku d z i e n n y m , z a b r o n i o n e są t y l k o s l o s u n k , mał­ żeńskie między TOdzicann ii dziec.mii . między r o d z i m y m i r « i s i o s t r a m i l Czukczów istniała jeszcze do. n i e d a w n a i n s t y t u c j a m a .żeńska t z w . « n e w - l u m g y t . - k o b i e t a t o w a r z y s z ; tworzą j a małżeństwa d w u l u b k i - l k u b r a c i ciotecznych którzy nabywają się n a w z a j e m n e w - - t m n g y t ,z 2 l u b k i l k o a n a s m s t r a n u c i o t e c z n y m i . T a f o r m a małżeństwa p r z y p o m i n a hawajską «punalna>>, z której w e ­ dług E n g e l s a rozwinęła się . i n s t y t u c j a r o d u , \ e w - l n m g y t p o d o b ­ n i e j a k p u n a l u a » d z i e l i społeczeństwo n a 2 g r u p y z czego p o ­ w s t a j e r o d d w u f r a t o a i - n y ,z egzogaimą. U p a d e k t e j o s t a t n i e j , w y ­ wołany p r z y c z y n a m i w y ż e j o m ó w i o n y m i , pociągnął za sob a u p a ­ d e k u s t r o j u uiaŁnai-chalno-rodowego. po którym zostały u Czuk¬ czów przeżytki w postaci łewiratu, s o r o r a t u , zemsty krwawej i z w y c z a j u wysługiwania żon. D o przeżytków małżeństwa g r u p o ­ w e g o u Czukczów z a l i c z a a u t o r , o p i s y w a n y przez podróżników z w y c z a j w y m i a n y żon -między przyjaciółmi. t r �347 I 4 W i e l k a rodzima p a t r i a r e h a l n a powstała u Czukczów w r a z ze zmianą warunków g e o g r a f i c z n y c h , wśród których p o d s t a w a b v t u .stalą sie p r a c a mezcravznv, j a k l o w i e c b w o i h o d o w l a renów oraz rybołówstwo. Osady nadbrzeżnych Gaukozów składają sie z a z w y ­ czaj z k i l k u rodtzin złączonych w j e d n a spóilnoite r o d z i n n a n i e t y l k o węzłami pokrewieństwa, lecz i p o d względem W y t a r ł a b y m i ' g o s p o d a i c r v m . P o ł m w r y b i l o w v n a w i e l o r y b y zraeszały p o m o r ­ s k i c h Czukczów p o d władza «.najstarszego» n a wspólnej łodzi « b » i da,nze». w której się mieściło do 40 mężczyzn. W a l k a z R o s j a n a m i w X V I I I w i e k u wymacała większych sił t o też n a m o r z e WVDIYw a l o kilkanaście bajd'ar'z i k i l k o n i a tysiącami wojaków. «Starszyna» też «падвЫ-эду» .natriarcha-lnei apflnotv Czukczów p o m o r s k i c h nosi m i a n o «kierównika l o d z i . R o d z i n a p a t r i a r c h a Ina Czukczów hodowców renów miała ten sam u s t r o i .Listarsze«o z w a n o n a ­ czelnikiem U i l a l z e m , u l пщ^еЫка nie b v h n i e o - r a n i " o n a W i e l k i e r o d z i n y czukoekie w w i e k u X V 1 1 I ule«a3 \ n o d z i i ł o w i w miarę m m S u stad reniferowych 1 tón' ( V u k c z e ' h o I o w a sani п Г Д ^ ^ Х п . П и Е W « ^a ad nc i,n. i ści o s c o^ f z X CZY <aiatUc^e4wn» w Ł z 1 • I ! i i ! RiJI , W , w S i , „T ^ w r w r l t ń s S ó w f r ^ v O d ^ k r v « ckich wt-sbnych p ^ l S z ^ n n ^ podbój Czukczów " T r o i i c k a j a A.' L., « I z i s t o r i i n a r o d n o g o t e a t r a i c i r k a w U z b e klstanie». A u t o r k a artykułu zorganizowała k i l k a e k s p e d y c j i n a u ­ k o w y c h do d o l i n y Feirganu w c e l u z b a d a n i a mało dotychczas z n a uego t e a t r u uzbekistańskiego. Członkowie ekspedycji' z e b r a l i b o ­ gate materiały z d z i e j ó w t e a t r u . Z g r o m a d z o n o wiadomości, o i s t ­ niejącym d o 'r. 1936 cechu artystów U z b e k i s t a n s k i c h , z a p o z n a n o sie z r e p e r t u a r e m i treścią sztuk oraz t y p a m i t e a t r u . P o z n a n o r ó ­ wnież t a j n a - w a r e aktorów zbliżona ba-ndU do с у - m s k i e - ' o «arabcz,o» D o p r a c y n a d z b i e r a n i e m materiałów wciągnięto n i i e d z v i n ¬ n v m i jednecó ' i / n a j w y b i t n i e j s z y c h a r K s t ó w - k o m i k ó w * k y z y k a lusupdżana Dżakardżanowa. ' ' ' ' T e a t r l u d o w y w U z b e k i s t a n i e dtoieli sie na teatr m a r i o n e ­ tek i kukiełek i teatr w którym występują «kyzvc.zki» c z y l i k o ¬ m i c y w g r o t e s k a c h i farsach. T e a t r t e n , p o d o b n i e j a k t e a t r chiń­ s k i 'i i n d y j s k i , n i e posiada sceny a n i w i d o w n i , n i e m a w n i m d e ­ k o r a c j i a n i kostiumów. Treść s z t u k i przeważni'' i m p r o w i z o w a n a , to z j a d l i w y żart k i n c o o f i a r a padają n.ie t y l k o t y p y u j e m n e i s z k o d l i w e w sensie społecznym, często -zdarza się b o w i e m , że ostrze -dowo 1Т)и ^odzi w osobę c h a n a l u b jego dostojników, a WY¬ śmiewanie słabostek i ułomności l u d z k i c h n a b i e r a cech s a t y r y p o ­ l i t y k o - s p o ł e c z n e j , dlatego f a r s y kończyły się często t r a g i c z n i e �348 śmiercią z b y t śmiałego d c y z y c z k b . Prócz fars i -grotesek ,.| t e a ­ t r a l n e g o r e p e r t u a r u należą t z w . « t a n k i d » , są to stare l u d o w e p a ­ r o d i e obrzędów n a r o d z i n o w y c h , w e s e l n y c h i p o g r z e b o w y c h . D w o r y emirów i chanów u t r z y m y w a ł y n a d w o r n y c h artystów, "którym p o ­ z w a l a n o za odpowiednią opłatą złożoną'ich właścicielowi "wystę­ pować n a i r a i v o h d w o r a c h . 0 P r z e d s t a w i e n i a odbywają sie podczas świat l u d o w y c h , k a ­ l e n d a r z o w y c h , j a k o święto Ramaizainu, i r o d z i n n y c h . Również k l u b y męskie urozmaicają swe z e b r a n i a występami "artystów tea­ t r a l n y c h . W d o l i n i e F c r g a n u istniała szkoła «kyzyczki>>. N a u k a trwała 10 l a t , czasami dłużej. G e s t y k u l a c j a , m i m i k a , złośliwe d o w c i p y , g r a słów, umiejętność wysłowienia się, o p o w i a d a n i e pnayvdViwNx-h i zmyślonych zdarzeń, stanowiły główne p r z e d m i o t y k u r s u , p r z y t v m w y b i e r a n o ,na uczniów o-dpowiednio u z d o l n i o n y c h malców. Prócz tego każdy « f c y z v c z e b posiadał umiejętność g r a ­ n i a n a p a r u p r z y n a j m n i e j i n s l m m e u t a e h tańczył śpiewał b y t linoskoczkiem i ż o n i r c m Artyści do 1936 r należeli do c e c h u w a n e « o . m e c h t e r l r b . Po r o k u 1936 cech rozwiązano członkowie i e - o w e s z l i do Z w i ą z k u pracowników s z t u k i Cech w s i a d a ł s t a ­ t u t który nakładał p e w n e o b o w b z k i n a s w y c h członków' kierował i c h postępowaniem i iK>ucza ó boskilin D o c h o d z e n i u ińst r u m e n 7 w m S ^ i h Ł Na c z e e c c X stal <o a ^ yyn>żniai асу- s e ieśl I S a n t T zaletami charakteru i m ' z m u a r i v S D o cer' u należeli ar yści t e a l i u c y r k u T e a t r L h i 1-UHńskiW sk P Z t^Z w t k m S L ? ? ; 7.,Г,п n n S i r t " w y w a r ł a równieżlwó w p l v w m rnwlni^JSaS ' W d z i a l e poświeconym materiałom i b a d a n i o m ' e t n o g r a f i c z ­ n y m i a n t r o p o l o g i c z n y m " w k r a j a c h zarubieżnych z n a j d u j e sie artykuł N . I . W - c o w - a s e r b s k i j epos i i s t o t i a * . ' A u t o r rozpoczyna s w a pracę słowami M . G o r k i e g o w y p o w i e d z i a n y m i n a zjeździe p i s a r z y r a d z i e c k i c h w r . 1934: « O d czasów n a j d a w n i e j s z y c h f o l k l o r jest nieodłącznym t o ­ w a r z y s z e m hislovii». W słowach powyższych wyraził w i e l k i p i ­ sarz 'swoje pojecie f o l k l o r u j a k o p r o d u k t u 'i jednocześnie o d z w i e r ­ ciedlenia historycznego i k u l t u r a l n e g o r o z w o j u narodu. Epos p o w s t a j e z c h w i l a . gdv należy utrwalać i przekazywać następnym p o k o l e n i o m ważniejsze z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e I społe­ c z n o - p o l i t y c z n e . E p o s jest w i e c u s t n a h i s t o r i a danego n a r o d u i p o d t y m k a t e m w i d z e n i a należy rozpatrywać epikę serbska. H i s t o r y c z - _ . ?t И " ł �349 .ność eposu serbskiego o p r a c o w v w a . n o p o d w y r a ź n y m w p l v w e m r o s y j s k i c h u c z o n y c h E p o s należy traktować j a k o utwór p o e t y c k i , lecz nie j a k o o p o w i a d a n i e h i s t o r y c z n e ; prace serbskie o eposie ograniczają się d o porównania taktów h i s t o r y c z n y c h z m o t y w a m i pieśni e p i c z n e i . E p o s p r z e d s t a w i a w p e w n y m s p e c j a l n y m świetle z d a r z e n i a i postacie h i s t o r y c z n e i d l a t e g o ' n i e należy utożsamiać h i s t o r i i z o p i e w a n y m i w eposie z d a r z e n i a m i . Młodzi badacze eposu serbskiego o d m a w i a l i a m u w s z e l k i e j wartości h i s t o r y c z n e j . A . L . P o « o d i n ° „СТОПУ r o s y j s k i z a r z u c a e p o s o w i s e r b s k i e m u a i p e m a i - n o r a n e j e w ' s t o s u n k u do przeszłość T r i f o n o w ' bułgarski k r y ­ t y k l i t e r a c k i uważa że pieśń l u d o w a ' z a c h o w u j e n i k l e t y l k o za­ r y s y zdarzeń h i s t o r y c z n y c h przeważają zaś w n i e j n o w s z e c h n i e znane m o t y w y wędrowne N a s i e n n i e N K r a w c ó w p r z y t a c z a cechy eposu serbskiego które s t w i e r d z a n i kV-o h i s t a r y c ^ o ś ć Poniiedzy 2 1 , X v ^ d a m i w ^ i v m iest to że twórcy eposu serbskiego b v l i Śwaadklmi a ć z e ^ u c z e s t n i k a m i m.iew- i i y c h przez nich w v oadkÓ^ I W k Ż,4V ^ z y s h r i c h fTktów w , 1 ' ó^«h. ZX°" , ! H-H ? S • omnsć Ind, ' se -stie^o i а к nn S ! £ Гт„гЬ,п; f^nns lid r t l S ' J I I ^ псе ni- wvn' ii bUlnmt t 'Ь Г Г S b w rill У, nZk . h S ^Ir/l^Sm^ iГ n , Z „ J S h a E i', n S b , «vn^ J P 1 Ł i c z o y c b ^ S f t a d y ' ' ! ' d ^ iiaśladowania W 'tymże dziale materiałów etuograi'iermych R u i c z e u podaje d w i e pieśni młodzieży d a r c h a t s k i e j , jako przykłady folkloru m o n ­ golskiego powstałe w l a t a c h w o j n y światowej. W n o t a t k a c h i r e f e r a t a c h 'S. A . A n d i e j c w - K r i w i c z m ó w i o w p ł y w i e f o l k l o r u k a u k a s k i e g o n a P u s z k i n a i s t o s u n k a c h tego ostatniego z Szora N o g m o w e m z n a n y m k a u k a z o l o g i e m . W.' F a l e j e w a i M . K o m e n s k a j a d a j a s p r a w o z d a n i e z badań n a d sztuką l u d o w a estońskich kołchoźników, w okręgu l o n i n g r a d z k i m zaś A . I . Bobakidizie pisze o przeżytkach k u l t u r y b y n a t e r e ­ n i e gruzińskiej S. S. R.. n a p o d s t a w i e materiałów z e b r a n y c h przez T r i a l e c k a ekspedycje n a u k o w a . K r a j T r i a l e c k i odegrał niegdyś ważna r o l e w t w o r z e n i u sie k u l t u r y gruzińskiej. W 3 0 l a t a c h X I X stulecia o s i e d l o n o t u t a j uchodźców e r z e r u r n s k i c h , w skład których w e s z l i G r u z i n i O r m i a n i e i Grecy objęci wspólna n a z w ą Urumów. Otóż w u r u m s k i e j m e d y c y n i e l u d o w e j s p o t y k a Vie c i e k a w e p r z e ­ żytki k u l t u r y b y . W p e w n y c h c h o r o b a c h stosuje się proszek 7 S ' U saoneeo w t r ^ a " i okłady z tejże r v b y w s t a n i e s u r o w y m Pstrąg u g o t o w a n y bez s o l i wpływa n a zwiększenie pokarmu.'spożywają �350 go m a t k i karmiące, a z a p o b i e g l i w e g o s p o d v n i e ' da j a te potrawę k r o w o m . Kąpiel w basenie /inajduijacVjn sie k o l o kościoła w Gol i a n c e , w k l o r v . n i są ż v w e pstrągi, u s u w a bezpłodność, p r z e c i w której również p o m a g a z a s t o s o w a n i e wewnętrzne z v w c j r v b v . K o ­ b i e t y u r u m s k i e z K a r l i i zdobią s w a bieliznę, o r n a m e n t e m z r v b ; w М щ е г е Ш zaś noszą n a sobie podczas ciąży cząstki r v b v , co z a ­ p e w n i a l e k k i poród, O s e t y n i i C z e r k i c s i o d d a w a l i cześć 'bóstwom, w o d n y m , które b v l v bosKvaaiw r y b W Dagestanie znaleziono p h t o k a m i e n n a z d r z e w e m życia w "postaci r v b v K o l c h i d z k i e miecze brązowe 'ozdobione sa o r n a j m e r t e m z r v b W i d a ć z t e « o że l u d y k a u k a s k i e oddawały cześć .rybie Początek 1е,ч> k u l t u sre-a daleko w przeszłość i wiąże sie z k u l t e m w m e r y i s k W o bóstwa Żywiołu w o d n e g o E a p r z e d s t a w i a n e g o z w y k l e w kształcie pólezlowieka p o l r v b v - d o ćzinności i c o należało s t w o r z e n i e ^ z t o w e k a " i O r a ­ w i a n i e ' c h o r y c h ś w i a t ™ l e suniorx i s k i e i a s s v r v i s k i e n o i a X l v z w v k l e baseny z ż w t S i i r v b a m i noświecone b o - u F-, W i e l k i e . m i c z « i i H v b v w żvciu ™ ! a r c / v u , m i « / k a n e ó w D w m e m ьХпг',Ы slYrż^^ ma h v r l l W ś^tlb rvnv u Ь rfów k - n k , s l -£ h 'Scbve^macSnla Z e i Z l ^ \ o i i пЫе^Д a o w m i a l c i nabierają Artykuł I . S. G u r w i o z a , <<Kosmogenic,zeskije predsta-wlenja i pereżiilii todemiczeskogo k u l t a u n a s c i e n j a O l e n e k s k o g o r e j c o a * , z a z n a j a m i a e z v l e l n i k a z k o s ' m o g o n i a Jakutów. P o d s t a w a tej k o s i u o g o n i i jest d u a l i z m . W s t w o r z e n i u świata działają d w i e siłv: j e d n a w postaci czarnego k r u k a «Chara-Suor». d r u g a uosabia p t a k • - Gagara. W w y ż s z y m systemie r e l i g i i m v m oba p t a k i p r z e o ­ brażają sie\v bóstwa'antropomorfiozne- A j y v - ' t o i o n i A l l a r a a - o - o n i o r . A i w - t o i o n p o w o ł u j e do życia zwierzęta i rośliny pożyte*™ e Allaraa-ogonior s z k o d l i w e . ' W k o s m o g o n i i .mieszkańców o W n c k s k i c a o r c a k m u p t a k i o d * r v w a i a ważna r o l e ( p t a k Ga»ara o r z v uosi z d n a m o r s k i e ^ z i a r n k o p i a s k u z które-o powsta'je' zieiniaY dlatego zapewne pojęcia l o t e m L i e lacza poszczególne'rodv p r z e ­ ważnie z p t a k a m i ' p t a k i - t o t e m y otaczano o p i e k a " w razie p r z y p a d ­ k o w e g o u m i e r c e n i a c h o w a n o ie n a a r a n - a s i e (pochówek o a l o w v V o c z y m świadczą pióra ptasie z n a S * a S , k S f t l i n L l C d żonycb w r a z z n i e b o s z c z y k i e m ' \ - o-ÓI m i t v k o s m o - o n i c z n e l u d ­ ności o l e o e k s k i e i n i e ' t w o r z ą c a l o w i sa t o f r a - m e n t v " w s i H > l n e n o •muze e ^ analiza 7 a s ^ i n i c z e ich T L 7 v X l ? wśródI IWv piętn Wd « * Х т ^ h I b j ^ ^ T ^ n m n L ? wwisnetv Ж е Ь ^ ^ " ™' ^>ч«1еь na lcB 1 Ш г е ъ с п п s z a u l u n l J n i �;!5i Imponująco p r z e d s t a w i a sie dział poświecony k r o n i c e : z a ­ w i e r a o n p r z e d e w s z y s t k i m inforanacje o p r a c a c h I n s t y t u t u E t n o ­ g r a f i i i m . N . N. M i k t u c h v - M a k l a j a w г.-1947. Rok ten przeznaczono, n a dalsze o p r a c o w a n i a zagadnień roz­ poczętych w l a l a c h p o p r z e d n i c h oraz n a z a p o c z ą t k o w a n e szeregu prac n a u k o w y c h , mbjetvch pięcioletnim p l a n e m a k a d e m i c k i m . P l a n r o k u 1947 r e w i d u j e pracę z b i o r o w a n a d w i e l o t o m o w y m dziełem « N a r o d y świata* oraz n a d dziełem «Skład a n t r o p o l o g i c z n y narodów E u r o p y Z a c h o d n i e j * . P r a c o w n i c y I n s t y t u t u p r z y g o t o w a l i *ezęść e u r o p e j s k a Z. S. R. R. E u r o p a w s c h o d n i a * stanowiąca t o m I I " N a ­ rodów świata»; t o m . V I I I : « A f r y k a » , tom I X : « A m e r v k a » , t o m y : •Półnoona A z j a » , «Australia», ' " O c e a n i a * , « K a u k a z * pójdą do­ d r u k u w 1948 1949 roku P r a c a z b i o r o w a n L «Sklad a n t r o o o l o «icanv narodów E u r o p y z a c h o d n i e j * w które! uczestniczą B a r a k C z e b c k s a r o w L e w i n Baszkirów r z u c i nowe światło na wiele z a <v dniXintrop.oilo«i.cznych E u r o p y z a c h o d n i e j * Pracownicy W t u L u Etnograficznego poza w y m i e n i o n y m i działami wykończyli 11 p r a c m n i e j s z y c h , z których zwraca p r z e d e w s z y s t k i m uwagę ' m o n o g r a f i a M . A. S i e r g i e j e w a p l . «Niekapitali> sfyczna d r o g a r o z w o j u narodów s y b i r s k i e h * . M o n o g r a f i a ta w s k a ­ z u j e d o d a t n i wpływ, j a k i w y w i e r a ustrój s o c j a l i s t y c z n y n a r o z ­ wój n a j b a r d z i e j z a c o f a n y c h ludów północy. P r a c a У1 E." Pieszezer o w c j o k o b i e t a e h - a m e a r z a d i w A z j i środkowej otrzymała n a ­ grodę W y d z i a ł u H i s t o r i i i F i l o l o g i i A k a d e m i i N a u k Ż. S. R. R. a N a j w i ę k s z y m z a i n t e r e s o w a n i e m ciesiza sie prace poświęcone h i s t o r i i n a u k i . N a u k a o ojczyźnie .zawarta jest w szeregu a r t y k u ­ łów i szkiców ogłoszonych w r o k u 1947. Zaliczyć do n i c h należy prace z h i s t o r i i ' s o w i e c k i e j e t n o g r a f i i , a n t r o p o l o g i i i f o l k l o r y s t y k i z ostatniego 30-leeia. H i s t o r i a M u z e u m a n t r o p o l o g i c z n e g o i ' e t n o ­ graficznego A k a d e m i i N a u k Z. S. R. R. «Materialv A. E . A z j i środ­ k o w e j r 30 o s t a t n i c h bt» N . A Kiślakowa i F I W . G a f f e r b o e r a .Oddział a n t r o p o l o g i c z n e g o m u z e u m A E w c i a u 30 lat władzy s o w i e c k i e j * P \У J a k i m o w a o r a z E . M . K r a ^ W h v «Polilpro's w e t n i b o t a ' M u z e u m Л E w c i a " U 30 l a l władzy so.wiec.kiej» W ś r ó d « г а с k r v l v c z m v c h oceniających współczesna b u r z u a z v i n a e t n o - r a f i e wyróżnia'sie D A O l d e r o e e «Fu«c.ionalna szkoła c t n o - r a f k z n a ' w \n-dii» oraz \ V B u t i n o w a . N a j n o w s z e szkoły e t n o ­ graficzne w W n i i * P r a c e ' t e demaskują ahislnryzm'współczesnej e t o o - S i i \ m e r v k i ' i E u r o p y z a c h o d n i , oraz i c h f a s z y s t o w s k i e S M i e lost no/a t y n i w - k r o n i c e d S i szere- l i s ó w e t n o i a ficzn^Th z n a m - uwZ )Г к / H e Z Dz e ' ^ M O Koswen w r o z p r a w i e " ' " i y t u S a n e j . B o l s z a ? c> DOSZCZLS �Ж! sączonej n m a w i a n v i n zeszycie . E t n o g r a f i i ' s o w i e c k i e j * . I . M . L i c h t c n b e r g pisze o s y s t e m i c pokrewieństwa n a w y s p i e R a g a * . Etnografię r e p r e z e n t u j e p r a c a P. I . K u s z n e r a : . G r a n i c e e t n i ­ czne a etniczne t e r y t o r i a * . I n s t y t u t E t n o g r a f i c z n y prócz w y m i e ­ n i o n y c h wyżej prać, p r z y g o t o w u j e s z e r e g ^ m o n o g r a f i i , w y k o ń c z e ­ n i e których p l a n o w a n e j e s t n a r o k 194S-1950. Największy z n i c h test d w u t o m o w a m o n o g r a f i a «Siowiauie w s c h o d n i * , obejmująca kulturę m a t e r i a l n a w s c h o d n i c h R o s j a n , Ukraińców i Białorusinów. Z a s t o p o w a n o t u s y s t e m p r a c y zespołowej: a n t r o p o l o d z y , e t n o g r a ­ f o w i e h i s t o r y c y i ' l i n g w i ś c i opracowują poszczególne o d c i n k i m o ­ n o g r a f i i P o d o b n y zespół naukowców o r z g o l o w u j e . E t n o g r a f i c z n a т а р е E u r o p y lac/nie / K a u k a z e m * oraz «Ilość i rozmieszczenie gaaip e t n i c z n y c h ' poza •* r a n i e a m i Z S R R p o k r e w n y c h l u d o m w 7 S R tt, K o l e k l v w antropologów m z y g o t o w u i e . P r o b l e m v p o ­ d l i c z e n i a H o m o Sapiens i procesy p o w s h a w a n i a ras* o r a * ' . Z a ­ l a l i euie e i k u m e n y i na idawdiie'isze m i g a c i e » m „ ' l u d z k i c h * P o z a , r a c a w X w u i c Д m s t v t u i m z a d Д żiazdy n a u k o w e e k s p o ™ м- M u ze u m \ К 1 w y s m w y I W k ^ w ^ S e i i n we u ^ i c y j ^ *^ш.к.. * ' P r a c o w n i c y I n s t y t u t u E t n o g r a f i c z n e g o p r o w a d z a prace w t e ­ r e n i e od S a c h a ł W do Z a k a i r p a c i a i m l P a m i r u do U r a l u . W d a l ­ s z y m ciągu k r o n i k i s p o t y k a m y sie z ponowna k r y t y k a f u n k c j o n a l i z m u ; Rada N a u k o w a ' I i r s t v f u t u E L n o g r a f k z n e g o i m / N . N . M i kluchy-Makłaja o m a w i a ł a w ciągu k i l k u posiedzeń niedociągnię­ cia w ' p r a c a c h I n s t y t u t u z zakresy f o l k l o r y s t y k i , p o d d a j e p r z y t y m s u r o w e j ocenie prace W I P m p p a P. G. B o ^ a l v r e w a o r a z A . ' N . W e s e l o w s k i e - o P r a c e te u z n a n e jednogłośnie za' nieagodne z m e ­ toda m a r k s i s t o w s k o - l e n i n o w s k a u t y m s a m y m za s z k o d l i w e РгоГ 8 G B o » a l v r c w ' u z n a ł słuszność s t a w i an veli m u zarzutów i p r z y ­ rzekł w z i ą ć ' j e p o d ' u w a g ę ' w p r z y s z ł y c h ' s w y c h p r a c a c h . ' Prof.' S. P. T o ł s l o w " d y r e k t o r I n's tv t u t u * ł i m ograficznego, m ó ­ wiąc o f o l k l o r y s t y c e s o w i e c k i e j podkreśla b o g a t y j e j d o r o b e k w o s t a n i m 3 0 - l e c i u , j a k i osiągnęła dzięki t r o s k l i w e j opiece rządu i p a r t i i , oceniających w zupełności znaczenie w y c h o w a w c z e f o l ­ ki')™ Folkloryści sowieccy p o w i n n i n i e t y l k o zbierać i o p r a c o w y ­ wać materiały f o l k l o r y s t y c z n e , lecz i prowadzić zwycięska walkę 7 przestarzałymi t e o r i a m i f o l k l o r u Przełom w d z i e j a c h f o l k l o r u r a d / i e c k i c n o wiąże sic ściśle z w i e l k a . p o ł c i a i proletariacki eg o p i ­ sarza M a k s y m a * Goi kie«o j e - o przemówienia i artykuły S D W O dowaly zerwanie z h u r z u a z y j n v m sucjolomzmem i a m i m a r k s i ­ s t o w s k i m i t e o r i a m i ' które p a n o w a ł v w^ f o l k l o r z e r o s y j s k i m w l a ­ t a c h ' 20 ;w. n W d z i e d z i n i e p r a c y ideologicznej należy [wstępować w myśl �353 wskazówek i o s l a n o w i e ń p a i r t i i . Zerwać w i e c należy z h o ł d o w n i ­ c z y m s t o s u n k i e m do z a g r a n i c y , zwalczać k i e r u n e k ' f u n k c j o n a l n y , u z n a n v pr2.cz państwa o usŁroju k a p i i t a l i s t y c z n y m i b a c z n i e śledzić, czy do prac n a u k o w y c h n i c zakradają się s z k o d l i w e , r e a k c y j n e wpływy/sprzeczne z m a t e r i a l i z m e m d i a l e k t y c z n y m i i s t o t n y m " Ы stonzmem. * " ' W końcu k r a n i k i z n a j d u j e sie o b s z e r n y artykuł poświecony p r a c y n a u k o w e j w Polsce. P o krótkim omówiraiin, d e w a s t a c j i , j a k i e uczyniła w o j n a i o k u p a c j a .niemiecka, w nauce p o l s k i e j , a u t o r s z k i c u j e obecny s u m e t n o g r a f i i w Polsce p r a v z n a j a c pierwszeń­ s t w o w- p r a c y n a u k o w e j P o l s k i e m u T o w a r z y s t w u L i m o z n a w c z e m n w L u b l i n i e , które n i c z a d a w a l a się t y l k o działalnością w y d a w n i ezą za k r o i ona n a szeroka skate, lecz p r z y g o t o w u j e P o l s k i A t l a s fclnooraficW gromadząc' potrzebne k u t e n m materiały d r o - a a n ­ k i e t i badań''-terenowych. P r a c a n a d P. A. E . s p o t y k a się u l i c z ­ n y m i trudnościami co n i e z m n i e j s z a b v n a i m n i e i e n t u z j a z m u i'ofiarności szczupłego zespołu pracowników z k i e r o w n i k i e m t e j pni сV Г Ш czele. iP ' W p e r s o n a l i a c h z n a j d u j e sie krótka w z m i a n k a poświecona pamięci j e d n e g o z najpoważniej szyci, historyków r a d z i e c k i c h W . I P i m e t y . Z p r a c j e g o z w r a c a uwagę . R e f o r m a r o l n a Z y g m u n t a A u g u s t a n a L i t w i e i Rusi» oraz «\Vołoe^naja u s t a w a K o r o l e w y ПОПУ» i « P r o w i e r k a p r a w n a z c m l u w i m i e n i a c h K o r o ł o w y B o n v » . P r a c e te rzucają c i e k a w e światło n a p o w s t a n i e g o s p o d a r k i pań­ szczyźnianej, obalenie, istniejącej wówczas na L i t w i e i Rusi t o r m y wspólnego władania z i e m i a i o g r a n i c z e n i e s w o b o d y k m i e c i Spe­ cjalne zainteresowanie budzi recenzja W I Pic'zety o ksiażeo T Lehr-Spławińskiego « О p o c h o d z e n i u i pranjc7.yin.ie S ł o w i a n . Pic/eta zarzuca p r o f ' \ e h r - S p l a w i ń s k i e m u jednostronność i r e a k cyjność u l e g a n i e w p ł y w o m n i e m i e c k i e j a r c h e o l o g i c z n e j szkoły r a ­ s i s t o w s k i e j "ponieważ p r z y p i s u j e rozwój kultmy^słowiańskiej za­ c h o d n i m pradxm, m i g r a c y j n y m ' " W działe k r y f v k i i ' b i b l i o g r a f i i N. N . Czeboksarow omawia k o n f e r e n c j e poświecona z a g a d n i e n i u ludów ugrofińskich w Z.S.R.R. \ a k o n f e r e n c j i tej o d c z y t a n o 54 s p r a w o z d a n i a z badań języko­ znawczych, archeologicznych, etnograficznych i historycznych. O f i c j a l n a n a z w a k o n f e r e n c j i , która sie o d h v l a p r z y U n i w e r s y t e c i e państwowego Lening.radzkie.go o r d e r u L e n i n a b r z m i : « W s z e c h związkowa" n a u k o w a " k o n f e r e n c j a w s p r a w i e zagadnień ugrofiń­ skiej f i l o l o g i i z i r w z - d e d m e n i e m h i s t o r i i i e t n o g r a f i i l u d ó w " u g r o ­ fińskich. W t e n sposób w i e d z a o l u d a c h ugrofińskich w myśl o r g a ­ nizatorów k e n f e r e n c i i Ti W R u h r i c h a p r o f ' W I C i u r jusa i d o ­ centa A. I . P a p o w a , u z n a n a została za osobną dyscyplinę naukową. Lud. т. XXXVIII 23 �354 X . N . Czeboksarow n i c zgadza się z p o d o b n y m p o s l a w i c n i e m s p r a w v . podkreślając fałszywe d o n i e j podejście. P r z e d e wszyst­ k i m Cgrofinowic n i e stanowią j e d n o s t k i a n i e t n i c z n e j a n i k u l ­ t u r o w e j R o z r z u c e n i n a różnych t e r y t o r i a c h , s a bliżej związani ze s w v i n i sąsiadami n i ż m i e d z v soba, j a k rap. W ę g r z y ze Słowia­ n a m i n a d d u n a i s k i m i L'-rofinów .podzielić należy n a g r u p y : d u n a i s k a bałtycka w o ł - o - k a m s k a i o b s k a i r>rz prowadzać n a d n i m i b a d a n i a w związku z°ludami sąsiednimi W dalszy™ cia«u recen­ z j i N N Czeboksarow poddaje ocenie k r y t y c z n e j ' a r t y k u ł y i rozD r a m - e m w a f i c m e i h i s t o r y c z n e umieszczone w piśmie ^SowiecLie finnougroweclenier Z w ł a s z c z a " Praca D К ' Zelenina " o w s I X S c l i yv s t a r o r u s k i c h i fińskich s f c r o i a c b b u ­ d z i i e e « z a i i v e T e r i P o n i e w a ż / e l e n i n o r z y p i s u i e wspólność t y c h elen^nów^ie Ь ш v 6 hh k o n ^ •очуп1еГ -™?^ Wodłu« 7 w s U i v i f l X l ^ S h ' i ó r l r f l v T o n , fińJ < Z T \ r o s y S - o , 1 lóTJh W ^ n o r ^ e k t S 7elenS nochn cześH s t m i n s m S % ^ Stp Następnie M . L e w i n p i s z e ' n p r a c v ' I . I . Rogozińskiego, « \ o w y j e t e o r j i prolschożdenja czcłowieka». Jest t o w r k ł a d o m a w i a ­ jący n o w e teorie a n t r o p o g e n e z v . Rogińskij jest z w o l e n n i k i e m teo­ r i i ' s h n i a l n c j . która .popiera n o w y m i d o w o d a m i , zaczerpniętymi 7 materiałów, j a k i e dostarcza n a u k a sowiecka. N a j c i e k a w s z a jest cześć p r a c y , w której Rogińskij mówi o c z y n n i k a c h sprzyjających p o c h o d z e n i u człowieka. W p r z e b i e g u e w o l u c j i ozłowieka ulegały z m i a n i e n i e t v l k o jego a n a t o m i c z n e właściwości, lecz z m i e n i a i y się również c z y n n i k i ' ' e w o l u c j i . Dobór stwarzał formy zdolne do łączenia sie w k o l e k t y w y wytwórcze n i e podlegające już p r a w o m d o b o r u Z j a w i a sie istota żyjąca życiem G r o m a d n y m produkująca broń i narzędzie p r a c v u m i e j ą c a ' m m i e c i ć o-ień' Z o k r e s u życia na d r z e w a c h wstępuje' o n a w okres życia n a z i e m n e g o i k r o c z v nową drogą d a l s z e j r o z w o j u . " '' ' " '' ' N . B u t i n o w poświecą dłuższa recenzje .zbiorowej p r a c v p r z e d ­ s t a w i c i e l i amerykańskiej p s y c h o l o g i c z n e j szkoły A b r a h a m a K a r d i n e r a , C o r v d u B o i s . R. L i n tona. James W e s t c a u t . « T h e p s y c h o ­ l o g i c a l F r o n t i e r s of Society*; A b r a h a m K a r d i n e r — p s y c h o l o g i R. L i n t o n — e.tnoeraf. sa z d a n i a , że różne z j a w i s k a k u l t u r o w e so j a k g d v h v p r o j e k c j a p s y c h o l o g i c z n y c h kompleksów, które po­ wstając u ' dziecka p o d w p ł y w e m różnorodnych przeżyć. W s z y s c y " 3 1 �355 członkowie danego społeczeństwa posiadają w l a s n v « p i o f i l p s y ­ c h o l o g i c z n y . — . b a s i c p e r s o n a l i t y * , n i e jest o n r e z u l t a t e m h i s t o ­ r i i , r a c z e j ' k i e n q j e h i s t e r i a . K w d i n c r . Ссия d u Ruis. R. L i n t o n . James W e s t starają sie przedstawić . p r o f i l p s y c h o l o g i c z n y * t r z e c h społeczeństw I n d i a n , K o m a n c o . ludności vvvsjpv АЫ i mieszkań­ ców m i a s t a amerykańskiego p o d zmyślona ' n a z w a « P l e i w i l » H u l i n o w zarzuca a m o r o m n i e e t y c z n e postępowanie z I n d i a n a m i K o ¬ i mieszkańcami w y s p y Ałor, ponieważ przedstawiają * p r o i i l p s y c h o l o g i c z n y * jednostek*o m a l e j wartości m o r a k i e w co rzuca cień na cale społeczeństwo, a p r z y t y m podają a u t e n t y c z n e i m i o n a informatorów. Dodać należy, że A m e l i e . A n t h r o p . Assoc. skierowało do О. X . X. odezwę, której podstawę tworzą teorie szkoły p s y c h o l o -iczno-rasisitowskiej. Prócz powyższych r e c e n z j i zeszyt «Sowiec.koj e t n o g r a f i i * za­ b i e r a s p r a w o z d a n i e o b a d a n i a c h t e r e n o w y c h p 4 c p r o w a d m . i v eh r.rzez I n s t y t u t H i s t o r i i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j , r e c e n z j e z p r a c y D v r m k o w e j \ S z o r s k i j f o l k l o r , , A. J , J a r o c h a , « О altajo-Sajańsikk-h T i m k u h . oraz G u r w i c z a « 0 współczesnej j a k u c k i e j twórczości l u d o w e j i n a i w y b i t n i e j s z y c h jej p r z e d s l a y v i e i e l a c b . ' W z m i a n k i n pracach i w y d a w n i c t w a c h etnograficvnvch w e F r a n c j i i u Siow i a n p o h a ł n i o W h kończą c i e k a w y i wartościowy t o m I I I « S o * o r k o i e h w r a f i i . Szkoda' że cenne to w y d a w n i c t w o n i c posiada i n d e k s u który w przyszłości m ó " ł b v oddać c z y t e l n i k o m i sludłui a c v i n ' w i e l k i e usługi: ' " ' " ' Zofia Malewska l w а н а : Omówienie p r a c y M . O. K o s w e n a «Senicjua.ja O b szczino- odłożone zostało z b r a k u m i e j s c a do następnego t o m u Ludu». :; XARODOPISXY SB0RX1K. С a so pis X a r o d o p i sn e h o O d b o r u M a t i c e S l o v c n s k c j * . Rocznik V I - V I I , zeszyty 1—2 i 3-- 1 (T943—1946), r o c z n i k V I I I (1948), zeszyty 1 i 2. Turczański Św. M a r c i n . W v d a w a n v przez Sekcje E t n o g r a f i c z n a M a c i e r z y Słowackiej * N a r o d o p i s n y Ś b o r n i b wycodził do r. \Ш, k i e d y p o w s t a n i e sło­ w a c k i e uniemożliwiło dalsza publikację; po w y z w o l e n i u w v d a . i v został r o c z n i k V I i V I I r a z e m w l a l a c h 1MÓ i 1916, a r o c z n i k i e m V I I I 0947") w y d a w n i c t w o powróciło do r e g u l a r n e j p u b l i k a c j i . W o m a w i a n y c h dwóch r o c z n i k a c h zwracają uwagę artykuły �з.у> < n a l e m a l v teoretyczne i p r o g r a m o w e , będące d o w o d e m dużej no l v m p o l u p r a c v c l n o g r a f i k i słowackiej, j a k artykuł A, M e l i c h e r c-ika, o d n i e d a w n a d o c e n t a e t n o g r a f i i ' n a u n i w e r s y t e c i e w R r a t v slawic (autora niedawno w v d a n e i pracv . T e o r i a narodopisu*. L i p t o v s k ' v Sv. M i k u l a s , 1945), " E t n o g r a f i a a k o v e d a » ( V I - V I I , 1—2), l u b p r a s k i e g o profesora V . Prażaka, « U k o l v a o r g a n i z a c e slovenskeho n a r o d o p i s u v p r i t m n e dobe» ( Z a d a n i a i o r g a n i z a c j a słowackiej e t n o g r a f i i w obecnej d o b i e ) ( V I I I , l'). D w i e r o z p r a w y poświecone sa l e o r e l v e z n v m rozważaniom w zakresie stroju, l u d o w e g o : ' S . Kovaćevićove.j-Zuffovej, « Z a k o n i tosl d i a n i a a v i m t o r n a p o d m i e n e n o s t zmień j e d n o t l i v y c h j a v o v v k r o j o v e j oblasli» ( V I V I I , 1—2) i lej a u t o r k i «SemioIogicke p r o b l e m v vazLianskebo kroja» ( V I I I , 2 ) . A. Polonec daje szkic « Р Ы е ш с 1 у о n a S l o v e n s k u * ( V I I I , 1). bedacv w s l e p e m do o p r a c o w a n e j przez a u t o r a p r a c v dotyczącej płócienniclwa na O r a w i e . ' ' O b s z e r n a r o z p r a w a R. R e d n a r i k a , « Р г о Ы е т у slovenskeho l ' u d o v e h o umenia» ( V I I I . 1) porusza w s z y s t k i e z a g a d n i e n i a zwią­ zane ze słowacką s z t u k a l u d o w a . P r o b l e m ó w związanych z poezja l u d o w a d o l v k a V . K o c h o ! . 0К s e m a n l i k c s l o v e n s k e j ' l u d o v e i poe.zie* ( V I , l - 2 ) , z o p o w i e ­ ścią l u d o w a A. M e l i c h e r o i k . « P r i s e v o k к s k u m a n i u l u n k c i i T u d o \ej rozpravkv» ( V I — V I I . 3 — 4 ) , tenże a u t o r bada ' f u n k c j e « n i e foiklorvslvcznej>> pieśni w l u d o w y m środowisku w artykule «I'unkćia' n e f o l k l o r n e j piesne v d e d i n s k o m p r o l r e d b ( V I I I . 1). Z Rokesova w p r a c v « S b v e n s k v h u d o b u v f o l k l o r л- h u d o l m e j tvorbe» ( V I — V I I , 1 - 2 ) b a d a w n i v w m e l o d i i l u d o w y c h na twór­ czość m u z y c z n a słowacka aż do n o w s z y c h с га s ó w ' Za«adnienia związane z obrzędem w e s e l n y m sa p r z e d m i o t e m s t u d i u m \ M e l i e h c r e i k a «Svadobnv o b r a d a k o V n a b ( V I 1 - ^ a / w v e r a je v P 1 o b r z ę d y ' z w i ą z a n e 'ze świętami Roże-o \ a r o d - e n " i a w R u m u n i Słowacji ' o m a w i a rumuński ' 4 c z o n v % a j m u i a c Y sie f o l k l o r e m 'hmackim P O l t e a n u w ' n acv ' - Y h n o c u e r m n u n s k e s v i a t k v •> X c i Z su z r e V k o i na ^ o v e n s k o • ' ( V I - V I I <>-4) bedacei o z u p e h . i e n i e m i nawiązaniem do p,асу C a r a m a n a " J. Hroziencik w V r t v k u l c «Z d e j i n slovenskvch selranikov* ( V I — V I I . 3—4) podaje dane dotvezace t a j n e g o j e z v k a . k t o r v m posługiwali sie o l e j k a r z e słowaccy. W r e s z c i e M e l i e h e r c i k w n o ­ t a t c e ' « M o t i v y odbój a s l o v e n s k e h o ' l ' u d u v ńsluem p o d a n i * ( V I V I I , 3 — 4 ) o m a w i a ' t w o r z e n i e sie n o w y c h pieśni na tle t r a d y c j i w a l k p a r t y z a n c k i c h w l a t a c h 1944 45. Poza artykułami o r y g i n a l n y m i «Sboruik» z a w i e r a przekłady, j a k dalszy ciąg artykułu K a g a r o w a i a r t v k u l Roasa o M u r z y n a c h . �357 O słowackim etnografie s p r z e d stu l a l C s a p l o v i c s u pisze S l . Krćmery ( V I — V I I I , 3 - 4 ) . W dziale r e c e n z j i m i e d z v i m i v i n i o m ó ­ w i e n i e Vracv G u n t l i e r o v e j - M a v e r o v e j , . S l o v e n * * Y u d o v c s o S k v (1944). o słowackich rzeźbach l u d o w v e h i A. Speszą . P s y c h o l o ­ gia s l o v e n s k v c h I ' u d o y y c h p o v i e r . (1944) o słowackich 'wierze­ n i a c h l u d o w y c h . A. Uelichcrćik o m a w i a rozwój e t n o g r a f i i c h o r ­ w a c k i e j w lalach 1939- 1947. Jan Reychman NARODOPISXY SHOBNIK, Ga s o p is X a r o d o p i s¬ n e l i o O d b o r u M a l i c e S I о у e s к e j * . R o c z n i k V I I . zeszył 3. г. 1947. i I •} U I • ,i U J3 . I P Ł 8 U Щ Щ Czasopismo to z a w i e r a k i l k a r o z p r a w z działów e t n o g r a f i i zupełnie u nas nien praco wan yen a l b o o p r a c o w a n y c h n i e d o s t a t e c z ­ nie. Poza l v m z n a j d u j e sie łam s p r a w o z d a n i e z kursu d l a p r a c o w ­ ników na p o l u łudoimawslwa, który odbył sie s t a r a n i e m Oddziału E t n o g r a f i c z n e g o M . S. w Bańskiej B v s l r z v c v w dniu 6—8 czerwca 1947 4 . R e f e r a t y wygłosili: V a c l a v i k A n t . , K o y a c e w j c - Z u f f o v a . MeHcherćik A., Y l a s l a n B o h . , M j a r l e m J . i Polonec A n t . Recenzje z prac F e k c l c St.. B l a l i y A. i M . L u k n i s z a kończą 3 zeszyt « X ń rodopisneho S b o r n i k u * . ' Z prac u m i e s z c z o n y c h w «Sburn.iku» zwraca przede w s z v s t k i m uwagę c z y t e l n i k a r o z p r a w a o m i e j s c a c h odpustów p. Fekete Stefana p t . «Vzuik, rozłożenie a y y z n a u i s l o v e n s k v c h p u l n i c k v c h m i e s K j a k o omawiająca z a g a d n i e n i e dotychczas w p o l s k i e j e t n o g r a f i i n i e p o r u s z a n e . Z w y c z a j o d b y w a n i a ' p i e l g r z y m e k do grobów świętych i męczenników, przede w s z y s t k i m zaś do g r o b u Z b a w i cielą,'sięga s w y m początkiem p i e r w s z y c h w i e k ó w chrześcijaństwa. Miejsca poświecone k u l t o w i X , M F powstały znacznie'później co n i e przeszkodziło b y n a j m n i e j t e m u że osia-nely one w cza-' sach d z i s i e j s z y c h p i z e w a g e nad i n n y n i i m i e j s c a m i ' o d p u s t o w y m i . W Słowacji n.a większa intensywność r o z w o j u miejsc n d p u M n w y c h wpłynęły w a l k i r e l i g i j n e między k a t o l i k a m i a p r o t e s t a n t a m i : w i e k ' X V I - X V I I I zaznacza się ' p o w s t a n i e m największej liczby miejscowości poświeconych czci M a t k i Bożej. Prócz' w p ł y w ó w r e l i g i j n y c h , ważna r o l e w r o z w o j u m i e j s c ściągających o i e l g r z y . n k i . ' odgrywały i odgrywają c z y n n i k i geo­ graficzne', p o l i t y c z n e i względy czysto l u d z k i e , j a k np. donacje. O d hojności d o n a t o r a zależ*, w dużej m i e r z e przekształcenie sie jakiejś mało z n a n e j miejscowości w „Środek, do ulorego daza pąt¬ n i c y z całego k r a j u . Położenie geograficzne, sąsiedztwo dróg b i - �ЗГ>8 I v c h i w o d n y c h , ukształtowanie t e r e n u , gęstość z a l u d n i e n i ; ) , piękne b r o m a n t y c z n e otoczenie s p r z y j a r o z w o j o w i m i e j s c o d p u s t o w ' v c h . U j e m n i e ' n a t o m i a s t działu bliskość g r a n i e państwowych. Z n a c z e n i e m i e j s c o d p u s t o w y c h zależy o d ilości nawiedzają­ c y c h j e p i e l g r z y m e k . Słowacja posiada t a k i e m i a s t a , j a k S a s t i n (100.000), M a r i a n k a .(80.000), l u b N i t r a , do której p r z y b y w a r o c z ­ n i e o d 30.000 d o 100.000 pątników. Sa lo m i e j s c a ' o d p u s t o w e , które m a j a znaczenie dla całego' k r a j u . Obok n i c h sa m n i e j s z e , o d w i e ­ dzane p r z e z p i e l g r z y m ó w t y l k o z najbliższej o k o l i c y . ż y c i e miejscowości o d p u s t o w y c h kształtuje się n a podobień­ s t w o życia miejscowości, w których o d b y w a j ą się d o r w z n e j a r ­ m a r k i . ' t y m b a r d z i e j że o d p u s l 'łączy się często z j a r m a r k i e m . H a n d e l spoczywa częściowo w rękach k r a m a r z y wędrownych i o b e j m u j e przeważnie d a w o c j o n a l i a , słodycze i wiktuały potrzebne pątnikom. Mieszkańcy t y c h m i a s t trudnią sie h o t e l a r s t w e m i w y ­ n a j m o w a n i e m noclegowe P o d w z » l o d e m językowym p i e l g r z y m k i sprzyjają w v r o w u a n h i różnic d i a l e k t y c z n y c h . Z n a n e są w y p a d k i że p r z e w o d n i c y p i e l - r z y m e k układali śpiewniki zrozumiałe d l a palników rekrutujących sie z różnych o k o l i c Słowacji którzy mó­ wią różnymi d i a l e k t a m i . ' * ' ' ' Ł Praca p. Fekcte, o p a t r z o n a t a b e l a m i i m a p k a m i , p r z y p o m i n a , że na p o d o b n e o p r a c o w a n i e czekają p o l s k i e m i e j s c a o d p u s t o w e . Następna .równie cenną pracę daje pt.: « G e s t a k o z n a k » . p. Jsaczenko Aleksander A u t o r o p i e r a s w a prace n a glotogenicznej t e o r i i N . Л. M a n a . Z n a n y ten l i n g w i s t a s o w i e c k i , stawiając hipotezę swa o p o w s t a ­ n i u m o w y dźwiękowej w ' ś c i s ł y m związku z « m o w a ' r ą b . p r z e ­ kreśla u t a r t e pojecie o drugorzędnej r o l i gestu, jako środku p o r o ­ z u m i e w a n i a sie P Isaczenko k l a s y f i k u j e g c s l v i m - e k s p r e s y w n e , l o n e l v e z n e p o j e V m w o - o n m n n t o p e i V t v c z n c «e,sK diziccięre i obrzę­ d o w e p i e r w s z e d w i e g r i m y służą do wyrażenia stanów e m o c j o ­ n a l n y c h mówiaceoo i ]Jo s t o s u n k u d o ' otoczenia oraz własnych i e - o ' p r z e ż y ć s4 również" w M U z e m ic»t. w o l i Gest pojęciowy t o ­ w a r z y s z y z w y k l e uJbwmlrt^Am i n k o i l u s t r a c j a czasami m z y n i e r a n a w e t t o m i e . A f i c z u a f ' e s t y wskazujące) Gesty użvw m w środowisk u d z i S ' v m ^ n i e w a ż n i e - n r z e / v t k a u i i « e sló z nn eh w cnnr-r^ l e u d ? l n c i l n a w e t i czasach Z ' d z i e i X n K c h ial nn slladan r k^ S e ńł^z^ W ^ у ' v l S m l , inź^z S ó d o w si o c^ £ 1 , П dz iś i Ikr, n a i w n e urósł y 1 ben ' i m i' l " I X r a Л U п, и " 'sie z Л - a m t i n n v u i wieś' Ж- �359 W ogóle gestv j a k o d z i e d z i n a mało z b a d a n a , zwłaszcza gesty obrzędowe, przedstawiają wdzięczne z a d a n i e d l a etnografów. S T R A N S K A D R A I I O M I R A , « ż i v o 1 к v а К a b a 1 к v S I o- venskych k r a j u». Wśród różnorodnych ubiorów kobiet słowackich wyodrębnia autorka 3 zasadnicze 4 v p v . Do t y p u pierwszego należy z w v k ł v m i b a c , noszony w Chorwacji j a k o odzież spodnia, na rubacz wkłada się 2 zapaski, przednia węższa — gra role fartucha, tylna zaś zachodzi brzegami na przód ciała. T y p drugi odzieży składa się ze spódnicy z przyszytym d o n i e j stanikiem czyli z v w o t k i e m , spódnica zapina się l u b o w i ą z u j e na przódzie. O b i e części ubrania uszyte sa najczęściej z płótna, czasami do spodmicv płóciennej przyszyty jest j e d w a b n y a k s a m i t n y l u b sukienny żywotek zdarza s i e ' z c ' s i W L i c a i zvwotek sporządzone sa z wełny, t y p d r u g i spo­ tyka sie w okolicach Trenczraa Liptowa na Spiszu i d Tv,p trzeci ubrania skinowi spódnica ze szwem na praodzie i żywolek który wkłada sie osobno zwany p r u c l i k l u b leibik krój jeeo iest bardzo różnorodni szyje sic "o drogich n w t e i S ł ó w jak jedwab lub brokat i adamaszek Ten typ ubraniaRozpowszechniony ieśl n a X i r w i e w ^ ^ X l i c a ^ ' l a S a w y ; N i t r y ' w Zwmeńsku Z v w o t k i typu drugiego'uwarża autorka za typ najstarszy, o czym świadczy ich nieskomplikowany k r ó j ; zasięg ich ogarnia c a l a ' środkowa 'Europe. Żywołki t y p u ' drugiego sporządzone sa / jednego prostokątnego kawałka płótna, przód posiada wvciecie czworokątne, pod r a m i o n a m i sa wycięcia półokrągłe. Charaktery­ styczna cecha żywotków płóciennych jest brak usztywnienia j a k i m jest podszewka z grubego płótna która spotvkamv w żywotkach o k r o j u 'analogicznvm lecz uszytych z aksamitu l u b fedwabur podszewka laka nadaje /vwotkom'pewna sztywność która zwięk­ szają" .zaszewki l u n trzcina wszyta w p r z o d y ' l u b w'plecy' wzdłuż linii ł ^ s ł u i n a Wycięcia ż y w o l k ó w A k s a m i t n y c h l u b ' i e d w a b nvch zdobi asma b ^ V l u b ? ł o t v galon do n r z o l w-me sa haf c i lub к к inerl i które służą do sznurowani! zywntka P Sir i S a nodaie S^^óioZ opisy zvw"ików noszo ych w .h4d?nwei i S blasku Cie szvnsk t na M o ^ Z T ^ C ^ c W h Kwoiki rS S ' "tJ n Z h t v m że w t d r k S v ^ L r J J^nninw n n l l v t « ™ vvVl nrVi ip Iу\v ^?пт11 t i trńil чtna ' t t ^ w b uk, śnie od ramion do pasa i r e s k i e wvr« / w^vlo est LriS n™lv s a ^ r4 pi p w p r w i ^ e n \ * w i e do żywy t u i - » s h �No­ w a c k i e g o , których p r z o d y tworzą r o g i t z w . « p v s k i » sterczące vvvsoko k u górze. ' W p l v w v m o d v panującej na d w o r a c h królewskich w v w a . l v swe piętno na s t r o j u l u d o w y m za pośrednictwem sferv ziemiań­ s k i e j i mieszczańskiej. X i e b v l o to j e d n a k ślepe naśladownictwo m o d v , raczej s t o p n i o w e p r z y s w a j a n i e p e w n y c h j e j elementów, j a k u s z t y w n i a n i e ż y w o l k ó w ! p r z v s z v w a n i e do d o l n e g o b r z e g u p l i s z g r u b e g o płótna, l u b małych" wałeczków, abv spódnica l e p i e j sie układała i w y c i n a n i e tegoż b r z e g u w języczki czy kla.pecz.ki zdo-*" h i e n i e h a f t e m złotym Tub p a c i o r k o w y m i j e d w a b n y m przodów i pleców z v w o l k a . i ' ft Z v w o l e k noszą nie t y l k o w Słowacji i w najbliższych są­ s i e d n i c h k r a j a c h . Ubiór len s p o t y k a sie w całej E u r o p i e : ' o d w y ­ brzeży M o r z a Śródziemnego d o ' S z w e c j i , i od k r a j u ' B a s k ó w p o Białoruś. K o b i e t y Szwecji". F i n l a n d i i . Białorusi i E s t o n i i noszą odzież s p o d n i a , która jest o d p o w i e d n i k i e m c h o r w a c k i e g o r u b a c z a . czeskiej v o b l e c k i i słowackiej l e k n i e y . A u t o r k a p o m i j a m i l c z e n i e m p o l s k a ciasnoche, s t a n i k i śląskie i łowickie, b r v z i c h e . czv b r z v z i che opoczyńska,* j a k też i r o s y j s k i s a r a f a n . W s p o m i n a n a t o m i a s t o a n d a r a k u białoruskim który j e j z d a n i e m przenieśli n a Bia¬ łoruś koloniści n i e m i e c c y podczas « d v \ J L e b i e d i e w a w p r a c y s w e j o k u l t u r z e m a t e r i a l n e j l u d o w e j u źródeł D e s n y i O k i p r z y ­ p i s u j e p o w s t a n i e a n d a r a k a ( s a r a f a n a uszvte«o z 'materiału f a ­ b r y c z n e g o ) w p l v w o r n sąsiedniej I i t w v ' L i n i a Z O M C - U a n d a r a k a o d p o w i a d a l i n i i ' p a n i c z n e j m i e d z v państwem m o s k i e w s k i m a W K s . L i t e w s k i m w początkach w X V ' Geneza żywołka z d a n i e m a u t o r k i nie d a się wyraźnie u s t a ­ lić. Mógł o n powstać w epoce wczesnego renesansu droga przeo¬ brażenia j e d n o l i t e j szatv średniowiecznej w ubiór- d w u d z i e l n y złożony z obcisłego s t a n i k a i spódnicy. W e d ł u g i n n e j t e o r i i mógł rozwinąć sie żywotek, j a k chcą Svcnsson. Heickeł i S i r e n i o s . z r a miaczek czy szelek p o d t a v m u j a e v e h s u k n i e . Chociaż w Słowacji iak i w i n n y c h k r a j a c h słowiańskich s u o t v k a sie n i e j a k o p r o t o ­ t y p takiego u b i o r u w postaci r u b a c z a z' o p l e c k i c m u m o c o w a n y m p.. r a m i e n i u za pomocą taśmy p ' Strańska uważa pokład p o w y ż s / za słuszny j e d y n i e ' w z a s t o s o w a n i u 'do krajów nadbałtyckich ~ " i * 2V V dzie m a >e r i a l odńos -. y sie do ubiorów l u d o w y c h p o z w a l a na t w o r z e n i e szeregów e w o l u c y j n y c h " B r a k większej Mości d a n y c h h i s t o r y c z n y c h j a k o też d o k l a d m-ch opracowań s t r o j u l u d o w e g o n a obszarze Słowacji n i e p o z w a l a n a wyjaśnienie uenezv z v w o l k a . Można j e d v n i e stwierdzić, że nalevv on do w y t w o r ó w środkowoeuropejskiej k u l t u r y . Zofia Malewska 7 1C ^ ĘL -^P" Ш : �WĘGIERSKIE WY DAW NICTWA ETNOGRAFICZNE Z L A T 1915—1947. W w y m i e n i o n y m okresie w v s z l v przede w s z y s t k i m d w a zeszyty czasopisma e t n o g r a f i c z n e g o ' węgierskiego «Ethnographiu - N e p ć l e b ( n r \ - > i : i - 4 ) za r o k 1947 o b e j m u ­ jące b o g a t y m a t e r i a l ze w s z y s t k i c h działów e t n o g r a f i i 0 » ó h i v r l i ł a d n i e l i ' d o l y k a A . D o b r o v i l s w ' a r t v k u l e «УаГочйс n u W es s z i m b o l u m * (Rzeczywistość m i t i s y m b o l ) o z a g a d n i e n i a :z p o « r o nicza a n t r o p o l o g i i zahacza ' j N e m c s k e r i w artVkule - T i m ^ k u l a tas jelle-kutatas, (Badanie typów b a d a n i e 'charakterów) u w y - l e d n i a i a c y m V nowsze n n c e O e k a n o w s k i c ' ' , ) i S l o i v h w v C h o c k i e t n o l o " M Gavazz w a r t y k u l e ' « K u l l u m r a m l a l o k P a n noniaban» Х ч Ч Ь k i e r u n e k M k u l t u r o w y c h o d d / i - d v w u i a e v c h n a Panonię. " ' ' ' • • K D w a artykuły starają się określić stosunek e t n o g r a f i i d o i n ­ n y c h galezi n a u k i : J . W e l l m a n n a «Nepraj:z ćs g a z d a s a g t o r t e n e t , (Etnografia i h i s t o r i a g o s p o d a r c z a ) oraz f . Mendo la «Neprajz es fóldrajz* ( E t n o g r a f i a i g e o g r a f i a ) . Ż z a k r e s u k u l t u r y ' m a t e r i a l n e j t r z y dłuższe i zaopatrzone w l i c z n e r v s u n k i i zdjęcia r o z p r a w y zasługują na szczególna uwagę. Z n a n a b a d a c z k a s t r o j u l u d o w e g o G. P a l o t a v w p r a c v . M a g y a r h a l a s o k a r o m a n o k ruhózataban K a l o t a s z e g e n ćs Videkćn»7 będącej o w o c e m badań a u t o r k i w terenie podczas w o j n y , a n a l i z u j e węgierski w n l v w n a strój Rumunów w o k o l i c y K a l o f a s c « w S i e d m i o g r o d z i e - 'również / badań podjętych podczas w o ' i n v na terenie S i e d m i o g r o d u pochodzi c i e k a w e d l a n a U c h badaczy pasterstwa "orskie- ., s t u d i u m L К Kovacsa « A d a tok a balyó'n v o s v a r a l i a H o i o s j u h a . z a t h o z * (Pr/v'czvnki do p a s l e r s t w a i g o s p o ­ d a r k i m l e c z n e j w o r a c h B a l v 4 v o s v ń r < d i a ) bedaee o w o c - m s/cmkirh prac podietu-b ostatnio n a d elno-rafia we-ierskie-0 p a stcrslw- М Ь 1 е . " Г ( e d n a ' m / m o w a również z ' -ó, " i e d n i ^ n o d z k i c h o ' ł o w ш h v h w czasie w o m y w - e o - r a f i e m v e h <FÓldrai/i Kóz e n r ^ v o k ^ В G u n d e V wreszcK I ' R a l o - h w dłuższe n , r S i k , l - -iż n l f i i d i тяол-аг hZti zolfinekhez L J Г gatv m a t ! S l d o l v c z ! J v in"ejsca n ^ S T Ł S Alfołdu. Z 1 W zakresie k u l t u r y d u c h o w e j ' k r v l v c z n i e ocenia'"zagadnienie «poezji l u d o w e j * K. Marót w interesującym a r t y k u l e «Mi a n e p kólleszet». I . Rano w a r t y k u l e < < M e s e n . o r f o l o ^ . m e s e l e l l a m ( M o r ­ fologia b a j k i , w i e d z a o bajce), p o l e m i z u j e z a r t v k u l e m L . Degh (z «Elhnographia» у 1Ш4): równocześnie umieszczona jest i o d ­ powiedź L . Degh (tejże a u t o r k i osobna praca «Rodrogkózi m e s e b . poświęcona b a j k o m ' z o k o l i c y Bodnmkóz w v s z l a też n i e d a w n o , w 1945). W r e s z c i e A. V a j k a i ' w n o t a t k a c h « A z órdó.ngós l n o l m i r - �362 legenv» daje nami m a t e r i a l d o l v c z a c v występującej w z a b o b o n a c h postaci opętanego p r z e z d i a b l a ' młynarczyka j ' w ogóle młynarzy, m ł y n ó w etc. w zabobonie. P. Gergely w n o t a t c e « V i k a r B e l a g v u j L o u t j a i n v o m a n » p o ­ d a j e wiadomość o m a t e r i a l e n m z v c z n v m z b i e r a n y m ' przez tego zasłużonego, n i e d a w n o zmarłego "zbieracza m e l o d y j l u d o w y c h . D a n e dotvczace badań e t n o g r a f i c z n y c h śród t a k z w a n y c h W e n dów w k r a j u z w a n e g o P r e k m u r j e ( M u r a k o z ) między Murą i D r a w a w l a t a c h o k u p a c j i tego k r a j u p r z e z W ę g r ó w ( 1 9 4 1 - 1 9 4 4 ) , p o d a j e l i . Bałint. W r e s z c i e L. D e g h (.Be.s/im^ló ш l84<S-a,s n e p h a g v o m a n y g v u j f e s e d d i g i tapasztalaŁrób) z d a j e sprawę г d o t y c h c z a s o ­ w y c h doświadczeń w z a k r e s i e sprawozdań t r a d y c j i l u d o w e j d o t y ­ czącej 1848 r o k u . Dział d r o b n y c h materiałów, recenzje i k r o n i k a uzupełniają czasopismo. W a r t o dodać, że w r. 1942 ukawał się i n d e k s a r t y k u ­ łów d o 50 roczników « E l h « o g r a p h i a » sporządzimy przez Z. Śzend r e y a . (Równocześnie wyszedł i w v k a z d o 32 roczników « N e p r a j z i M u z e u m Ertesitóje. spoYzydzony p r z e z K. Cs. Sobestyena). Poza t y m i ] u i b i i k a c j a m i p e r i o d y c z n y m i ukazało sie na W ę ­ grzech nieco n o w s z y c h p u b l i k a c j i e t n o g r a f i c z n y c h ; w y m i e n i a m y te. które mogą przede w s z y s t k i m zainteresować z a g r a n i c z n y c h , a wiec i p o l s k i c h b a d a c z y . W zakresie zagadnień l e o r e l v e z n v c h w y m i e n i ć m u s i m v rozprawę znanego e t n o g r a f a , obecnie w C l u j u , P>.' G u n d y « A l' u n к i ' o n a 1 i z n i u s к e r d e s ę a n e p r a j zb a n » (Kwestia funikciouałizmu w e t n o g r a f i i ) Clui (Kolozsvar 1915). Z a g a d n i e n i a ' p r o g r a m o w e porusza I . Tałasi « A z A l 16 I d z i k u l a ł a 's a n а к k e r d e s ę i ć s p r o b 1 ć n i a i» f S/e-ed'l94f>) to i est « K w e s t i e i u r o b i e n i v b a d a n i a e t n o " r a f i c z ое.'оГ v i r s i d u . P r o b l e m y e l u o - r a f i с ш е z w h / a n e z o s t a t n i m i m i •час i a n i i ludaiościow • i sc e renie^ W e " i e r ( r e f o r m a ' r o l n a r e n a I r h h Wc-rów w y s vi e n k Szwabów itdS o m a w i a ornlesor e n iial'ii Uniwersytet w I h i d m e s z c i e i m n i s l e r oświaty Gv f ' " . r wie \ „i < m о « у a r e 1 sй у T n d o r 1 ? ś • i n ć >, • z' 1 u t I st w z b i o r k u Ket c l ó a d i s ? R u d " r ( ' Г ' ; r S ' ! s i l i e уć1 z t П n к e s a In i h a I r a van>> (SzegS Ш « ) " R u d n w e t r z c i n o w y c h chał w Sa.rret o m a w i a S. Sziics w p r a w i e « A s ó i- r e 1 i n ; i d l i a z ć s ć 1 . i e» w V I I I zeszycie d a w a n y c h przez M u z e u m E t n o g r a f i c z n e « Л n e p r a j z i M u z e u m z o t e i » . ' 0 wyszyćiach w o k o l i c i ' D r a v a s z o g jest n o w a praca S, n v e v a . « D r a v a s z ó ц i h iщ z e s e k » ( B u d a p e s z t 1944). roz­ wy­ FuGó- L �D w a n o w e w y d a w n i c t w a poświecone sa tańcom l u d o w y m : J. M o l n a r a .Magyar 1 a n с h a . V 0.111 a n у o b (Budapeszt 1947) i E . L u g o s s y i ' S. Gónyeya . M a g y a r n ć p i t a n с о к » . g Jan Reychman MILO VAN GAVAZZI, . P r z e g l ą d E t n o g r a f i i Chor¬ w a l ó w * (Prcglcd Etnograf i je Hrvata), w v d a n i c K l u b u A B C , lorn p i e r w s z y , Z a g r e b 1940, s i r . 80 z 54 i l u s t r a c j a m i w tekście! * E t n o g r a f i a jugosłowiańska posiada w szeregu s w o i c h n a u ­ k o w y c h p r z e d s t a w i c i e l i p o z y c j e b a r d z o w i e l k a — jest n i a n a z w i ­ sko i d o r o b e k n a u k o w y p r o f e s o r a U n i w e r s y t e t u w Z a g r z e b i u dra M i l o v a n a Gavazzieqo. Działalność p r o f . Gavazziego zarówno па stanowisku k i e r o w n i k a katedry etnografii w Unfwersvlecie. j a k i w charakterze dyrektora M u z e u m Etnograficznego, a zarazem r e d a k t o r a E n c y k l o p e d i i C h o r w a c k i e j - • z n a n a jest n i e t y l k o w J u ­ gosławii. W l a t a c h 1922—1932 piszący te słowa miał sposobność zetknąć sie osobiście z p r o f e s o r e m GaVazzhn i r z a d k a sposobność / w i e d z e n i a z a - r z e b s k i e g o M u z e u m EŁno«rafic/nego'pod o s o b i s t y m k i e r o w n i c t w e m j e g o zasłużonego d y r e k t o r a . " * Już w o w v m czasie p r o f . G a v a z z i reprezentował pogląd, że każda praca d l a l u d u i z l u d e m może rokować z d e c y d o w a n e w y ­ niki wtedy tylko, kiedy odpowiedni pracownik na polu kultur)-, a l e i urzędnik p o z n a l u d . wśród którego żyje. W r o k u 1938 w y ­ sunięto p o d a d r e s e m M i n i s t e r s t w a Oświaty w Białogrodzic p o ­ stulat w p r o w a d z e n i a do szkol jugosłowiańskich w s z y s t k i c h s t o p n i z u n i w e r s y t e t a m i włącznie n a u k Г e t n o g r a f i i j a k o p r z e d m i o t u o b o ­ wiązkowego w r o k u " zaś 1939 o d b v l sie p i e r w s z y k u r s e t n o g r a f i i dla pracowników oświatowych K i e r o w a l i n i m - prof Gavazzi i ih.airimir Bratanic. ' ' ł л * Uwzględnienie przez o d p o w i e d n i e c z y n n i k i p o s t u l a t u z o b o ­ wiązało M . Gavazziego do ułatwienia jego r e a l i z a c j i , a w i e c do n a p i s a n i a nieistniejącego w p r z e d m i o t o w e j l i t e r a t u r z e jugosło­ wiańskiej podręcznika e t n o g r a f i i , z którego u c z n i o w i e i s t u d e n c i , a niezależnie o d n i c h i p r a c o w n i c y oświatowi m o g l i b y poznać s w o i l u d . P r o f . G a v a z z i .podjął sie lego t r u d n e g o z a d a n i a ' i w r o k u 1940 wyszedł w Z a g r z e b i u p i e r w s z y ' t o m - E t n o g r a f i i C h o r w a t ó w , . .,..„ P r a c a to r o z m i a r a m i s w o i m i n i e w i e l k a , dzięki natomiast zawartości i w z o r o w e j m e t o d z i e n a u k o w e j , która zastosow a l Y u l o r . s i a n o w i w a l n a pozycje n a u k o w a i samego a u t o r a , i i u goslowiańskiej n a u k i . J a k pojął a u t o r s w o j e zadanie, m ó w i o t y m swojej s �ш sam w e wstępie do «Prze.gladu» podkreśla j a r , że, b v poznać d o ­ kładnie i bez reszty o l b r z y m i s k a r b e t n o g r a f i c z n y j u d u c h o r w a ­ ckiego, należało znaleźć i ' przestudiować materiał, który p o z w o ­ liłby odpowiedzieć n i e t y l k o n a Ш Ю pytań, j a k i e sformułował d l a ' etnografów A. l l a d i ć ' w «Zasadach z b i e r a n i a i b a d a n i a m a ­ t e r i a ł ó w ^ żvciu l u d u * ( O s n o v i za s a b i r a n j e i p r o u c a v a u j e g r a d je 0 n o r o d n o m ' z i v o t u ) . ale pytań sto r a z y więcej. P r a c a p r o f . Gavazziego, stanowiąca pierwszą część z a m i e r z o ­ n e j całości, d z i e l i sie na siedem rozdziałów, w których a u t o r o m a ­ w i a następujące z a g a d n i e n i a : wies. d o m i jego urządzenie, g r o ­ m a d z e n i e pokarmów myślistwo i rybołówstwo, pszczelarstwo, hodowlę bydła i r o l n i c t w o . T a k zatytułowane sa k o l e j n e rozdziały, z których n a j o b s z e r n i e j p o t r a k t o w a n o d o m * i jego urządzenie. W r o z d z i a l e z a t y t u ł o w a n y m : « W i e ś » p r z e d s t a w i a a u t o r różne pod w z g l ę d e m z a b u d o w a n i a ' t y p y w s i c h o r w a c k i e j , zwracając uwagę n a d w a główne rodzaje w s i : wieś z b i t a (ściśnięta) 1 r o z r z u e o n a , zależnie o d tego, czy c h a t y stoją j e d n a tuż o b o k d r u g i e j czy też i s t n i e j e m i e d z y n i m i w c a l e spora'przestrzeń w o l n a od zabudowań. T y p p i e r w s z y występuje z d e c y d o w a n i e w ośrod­ k a c h nadjadrańskich ( J a d r a n A d r i a t y k ) , szczególnie w m i e j ­ scowości O m i s a l j na w y s p i e K r k . C h a r a k t e r w s i zależy o d t e r e n u , na którym o n a powstała od warunków e k o n o m i c z n y c h j e j m i e ­ szkańców (osiedleńców). ' O d z a g a d n i e n i a typów w s i p o d względem z a b u d o w a n i a i a r ­ c h i t e k t u r y i c h d o m o s t w p r z e c h o d z i a u t o r «Przegladu E t n o g r a f i i Chorwatów^ do o p i s u c h a t y w i e j s k i e j i j e j urządzenia, poświęca­ jąc t e m u z a g a d n i e n i u najwięcej m i e j s c a w s w o j e j pracv. W c h o r w a c k i e j w s i przeważa - ' j a k c z y t a m y - d o m d r e w n i a n y , n a m o r s k i m pobrzeżu m u r o w a n y z kamienia"prehodząrego z n a j ­ bliższych w s i kamieniołomów k r v t v słoma l u b k a m i e n n y m i pły­ t a m i ' w z n o s z o n y często n a d r e w n i a n y c h f i l a r a c h , s t o s u n k o w o n i ­ s k i c h o sciaonch w y p l a t a n y c h ezesto' / prętów . . r u b »sci palca l u b też w y b i j a n y c h d e s k a m i . ' " " ' Wnętrze c h a t y c h o r w a c k i e g o wieśniaka h v w a nu ogół bardzo skromne,'świadcząc o n i e z b y t ' w y s o k i e j stopie k u l t r r a l n e j m i e ­ szkańców. .Mało w y s z u k a n e krzesła i krzesełka, cztero- l u b trójnożne, z o p a r c i e m w kształcie serca , ( w i c ś panońska) l u b bez opancia. Może n a j h a r d z i e i r h a r a k l e : v s l v c z n v m sprzętem sa pół­ okrągłe krzesła trójnogi c h a t y z a c h o d n i o d y n a r s k i e j , stanowiące ślad " d a w n e j chaty i l b s k i c j I aw.a leżanka ' ( t a p c z a n ) i łóżka, V d najniższych w Bośni d o b a r d z o w y s o k i c h z mnóstwem pościeli w Sławonii i W o j w o d i n i e - k i l i m y ' i p a s i a k i własnego w y r o b u : s z n u r y do w i e s z a n i a i suszenia odzieży oraz s k r z y n i a (sąsiek) n a I i �365 , • K I i 4 t f ! L j zboże • o t o i cnie p r a w i e urządzenie przeciętnej c h a t y c h o r w a ­ ckiego wieśniaka. " W i e l k i p r v m i t v w i z m cechuje chłopa c h o r w a c k i e g o również w zakresie sposobów g r o m a d z e n i a pokarmów i o d ż y w i a n i a sie. J a k w v n i ' k a z d a n y c h rozdziałów p i . . G r o m a d z e n i e ż v w n o ś c i e chłop c h o r w a c k i iest w zasadzie jaroszem, któremu w y s t a r c z a j a ­ d a l n a Пога i pląsie j a j a . W rozdziałach 'następnych o m a w i a p r o f . G a v a z z i k o l e j n o zag a d n i e n i a : myślistwa i rybołówstwa, poświęcając t o m u d r u g i e ­ m u sporu t i w a g tyczących k r a i n n a d m o r s k i c h ; p s z c z e l a r s t w a , o d leśnego j a k o n a j b a r d z i e j p r y m i t y w n e g o do n o w s z y c h m e t o d h o ­ d o w l i pszczół z d o k ł a d n y m ' o p i s e m b u d o w y różnorodnych ułów i pasiek- h o d o w l i b v d l a i o w i e c , górskiego'i n i z i n n e g o : ' wreszcie r o l n i c t w a stanowiącego i s t o t n a ' gałąź Gospodarstwa wiejskiej n a w e t w n a j w y ż e j ' p o ł o ż o n y c h ' r e g i o n a c h k r a j u , z o p i s e m narzę­ dzi r o l n i c z y c h ' o d p r v m i t y v n e j lecz ciągle jeszcze g d z i e n i e g d z i e używanej d r e w n i a n e j ' sochy do n o w o c z e s n e g o .phi«a oraz n o w s c l r narzędzi r o l n i c z y c h ' które w y p i e r a i a % v s t e m a l v c z n i e n a ­ rzędzia p r y m i t y w n e o d ' c z a s u k i e d y ' s t a r y c h o r w a c k i ' p o e t a r o l n i k o w ' l o s i p S t i e n a n Helikoyić' t a k p i s a ł ' w s w o i m poemacie n i • K u r n i k , ((^podarz, X m o w n i i ) z roku 17%: /Vi P « N i c ganię d a w n y c h , s t a r y c h z w y c z a j ó w . Którym się próżno c i sprzeciwiają, Co w s z y s t k o stare precz b y r z u c a l i I w n o w y m sVzescia lepszego s z u k a l i ; L e c z sic w a m p r z v z n a m do tego szczerze: Stare poprawiać o c h o t a bierze".. (przekład podpisanego) Rozdziałem o sposobach s t o s o w a n y c h przeiz chorwackiego cld.-pa w r o l n i c t w i e kończy prof. M i l o v a n Gavazzi p i e r w s z a n i e ­ z m i e r n i e wartościowa cześć z a m i e r z o n e j . E t n o g r a f i i Chorwatów*. S. Phi W I L H E L M S C H M I D T . «R a s s e n u n d V ó 1 к e r i n V o r geschichte u n d G e s с h i с h l e d e s A h e n d 1 a n d e s». Śammlung S l o c k c r . lierausgegeben v o n Profcssoren de U n i v e r s i ­ t y F r e i b u r g ( S c h w e i / ) , L u z e m 1916. - A d a m a n l i n n s . • s t a l o w y , t a k i p r z y d o m e k nadała s t a r o ­ żytność chrześcijańska j e d n e m u z w i e l k i c h myślicieli i p i s a r z y g r e c k i c h szkoły a l e k s a n d r y j s k i e j , O r y g a n e s o w i . N a len s a m « e p i - �te t o n ornans» zasłużył sobie d z i s i a j n i e p o z v l v w s w e j p r a c y n a u ­ k o w e j , p i s a r s k i e j i o r g a n i z a c y j n e j Ó. W i l h e l m S c h m i d t . Z m u s z o n y po «Anschlussie» opuścić założony przez siebie z t a k i m t r u d e m warsztat etnologiczncj pracy p o d W i e d n i e m w Moedling, n i e za­ łamał sie. A skończył j u ż ' w t e d y l a t 70. Przeniósł cały I n s t y t u t A n t h r o p o s wra-/ z c z a s o p i s m e m do S z w a j c a r i i b v p o d F r y b u r g i e m prowadzić dzieło swe d a l e j . " W okresie w o j n y o s t a t n i e j w y d a j e d w a dalsze t o i n y w i e k o ­ p o m n e g o dzieła « r r s p r u n g d e r Gottesidee», za które nazwał go jeden z religiologów współczesnych H e r o d o l e m n o w o ż y t n y m ; jest to t o m V I I i V I I I . W r. 1947 oddał d o d r u k u t o m I X . Niestety n i e mógł n a m dotąd jeszcze przesłać do P o l s k i żadnego e g z e m p l a r z a w s p o m n i a n y c h d w u tomów « d v * p r a w i e cały nakład w M o n a s t e ­ r s uległ z n i s z c z e n i u n a s k u t e k z b o m b a r d o w a n i a ; ocalało j e d y n i e oO e g z e m p l a r z y C z c i g o d n y a u t o r obiecał j e d n a k przysłać d o j e d ­ n e j z b i b l i o t e k ' p o l s k i c h po e g z e m p l a r z u D l a t e g o z' omówieniem i c h m u s i m y poczekać. " ' Oprócz «Drsprung des Gollesidee» rozpoczął O. W . S e l i m i d l tuż p r z e d w o j n a interesujące s t u d i u m n a t e m a t własności w k u l ­ t u r a c h einologicznycłi. W r . 1938 ukazał się I . t o m t e j p r a c y p l . «Das K i g e n t u m a u f d e n a l t c s t e n S t u l e n der M e n s c h h e i b . W c z a ­ sie o s t a t n i e j w o j n y ukazały sie d w a następne t o m y tego dzieła; I I . t. <<Das E i g e n t m n b c i d e n H e r d e n v i e l i z u c h l e r n A s i e n W . I I I t. < Das E i g e n t u m b e i d e n H c r d e n v i e h z u c h t e r n A f r i k a s * . I lego dzieła d w a ostatnie t o m v t r u d n o jest d z i s i a j nabyć O s t a t n i a p r a c a w i e l k i e g o etnologa, j a k a ukazała sie po w o j ­ n i e w r. 10-16 w S z w a j c a r i i , j e s t «Rassen u n d V o l k e r i n V o r g e scłiichle u n d Gescbichte des Abend!andes». Składają sie n a to dzieło t r z y t o m i k i : I . «Rassen des Ahendlandes», I I . « D i e V o l k e r des Abcndlandes», I I I . «Gegenwarl u n d Z u k u n f t des A b e n d l a n dcs». T r z e c i t o m , o ile. n a m w i a d o m o , dotąd jeszcze n i e wyszedł z d r u k u . W e wstępie d o Lrzecie^o w y d a n i a t e j książki p o w i a d a a u t o r że h i s t o r i a p o w s t a n i a lego" dzielą jest z a r a z e m cząstka h i s l m i i ' c z a s ó w o s t a t n i c h l a l 20. W ,-. 1920 wygłosił o n n a zaprosze­ nie w S t u t t g a r c i e d w a o d c z y t y n a t e m a t «Rasa i lud», które u k a ­ zały sie w Ш27 w «Horhland'» a wkrótce p o l e m j a k o ' o s o b n a o d ­ bitka u Kosel-Pusleta B r o s z u r a ta j e d n a k n i e obudziła n a ' r a z i e w i e k s z e - a z a i n l e r e s o w a n h * D o p i e r o w r l w k i e d y to n a r o d o w y s o c j a l i z m / a c T - a ł b u d o w a ć ^ w o i i n o t c e p o l i t y c z n a n a id«i r a s i z m u p r / y p o m P i - m o ' i - , sobie' «" POP msz ш Г W S e ł n d d t a o c h \ i « i e T v l a n i e l e i b r o s z u r y ' 1 ó r a \ 'e r o U s z b r>rawie w J e d n y m r o k u W y dan с K c k ó r e n Дк . 1 Ш ™ J leszcze S o d n i e rozcho­ dź Гч1с P- \ i c ć/c n-i s l ' i i И 1 m o w W M i I n a na d o l i �sie n a i n d e k s n a z i s t o w s k i i zaliczono broszurę le d o p u b l i k a c j i z a k a z a n v c h w N i e m c z e c h , l d i ' a r a s i z m u oparła sie n a określonych z g o r y przesłankach światopoglądowych r u c h u na.rodtfwo-socjalislvcznego i w i . n i e tego protestowała p r z e c i w w y n i k o m naukowVch badań a n t r o p o l o g i c z n y c h . p r e h i s t o r y c z n y c h i h i s t o r y c z n y c h . Stąd to trzecie o p r a c o w a n i e p i e r w o t n e g o t e m a t u «Rasa i lud» rozrosło sie w trzv t o m i k i , f o r m a t u 16. z -których d w a p i e r w s z e liczą p o n a d 300 s t f o n . * N a s k u t e k aktualności z a g a d n i e n i a przeszedł a u t o r z d z i e ­ d z i n y czvsto teoretycznego, n a u k o w e g o rozważania n a t e r e n h i ­ s t o r i o z o f i c z n y z podstawą n a u k o w a . W p i e r w s z y m t o m i e a n a l i ­ zuje podłoże i r a c j o n a l n e r u c h u r a s i s t o w s k i e g o : jego dzieje, p r z e ­ jecie przez n a r o d o w y s o c j a l i z m , z b u d o w a n i e n a n i m n o w e g o światopoglądu s k u t k i d l a życia społecznego i n a r o d o w e g o . N a ­ stępnie p r z e c h o d z i d o omówienia r a c j o n a l n e j i d e i r a s y , s t o s u n k u rasv d o ciała d o d u s z y i d o k u l t u r y — W t o m i e d r u » i m o m a w i a l u d v zachodu' i iego rasy p o w s t a n i e ludów z a c h o d n i c h i i c h w ę ­ drówki w y t w o r z e n i e sie k u l t u r i n d o e u r o p e i s k i c h i i c h m i g a c i e wyodrębnienie sie jeżyków indo«ermańskich i i c h w e d r o w a n a ' stosunek I n d o t w . . i c i c ' z v k o w do "ałtajskich ludów p a s t e r s k i c h i wreszcie German e r n d o e i n w e i n z y c y i P n , l o ndoeuroneiczvcv na zachodzie A u t o r w y w o ł u j e w sposób żv\vv przed o c z y czytelników p r z e ­ szłość i u o b e c n i a teraźniejszość, b y tak obudził- świadomość w i e l ­ k i e j wspólnej odpowiedzialności z a c h o d u . D a j e s z e r o k i przegląd w i e l k i c h -związków d z i e j o w y c h n i e t v l k o ludów E u r o p y ale c a ­ łego p r a w i e świata od początków h i s t o r i i l u d z k i e j . « N a t a k i e j to obszernej i g r u n t o w n e j płaszczyźnie d o c h o d z i c z y t e l n i k do g l e b szego z r o z u m i e n i a i d e i z a c h o d u i jego ciężkiego* k r y z y s u w " d o ­ bie. obecnej. Nestor etnologów i w i e l k i badacz h i s t o r i i w c z e s n e j k u l t u r y kreśli wspaniała "syntezę historycznego- r o z w o j u który doprowadził -zachód d o jego' obecnej g o d z i n y d z i e j o w e j * . ' 1 E. Bulanda T. ./. A N N A L I L A T E R A N E N S I (Publieazione del Ponłifizio M u seo Missionari-o E l n o l o g i c o ) . t o m X I . w y d a n y w r o k u 1947, p r z y ­ nosi j a k i w d a w n i e j s z y c h r o c z n i k a c h c i e k a w e r o z p r a w y f l v m razem c z t e r y ) , кlóre m o g l i interesować n i e t v l k o e t n o l o g ó w ' i e t n o ­ grafów, a l e ' i znacznie p e r s z e koła humanistów. Naprawdę ściśle i wyłącznie e t n o g r a f i c z n a jest t v l k o О. I I . Sehrodera S. V . I>. « Z u r Escalalogio d e r T o g o S'eger». D w i e prace poświęcone są A b i s y n i i (V. M o n n e r e t de V i l l a r d i R. L e f e v r e ) �,468 •л wreszcie czarta Ks. J . M . M i n h a p r z e d s t a w i a n a m « L a c m i c e p t i o n c o n f u c i e n n e de Г Ь ш п т е » . W r o c z n i k u p i e r w s z a jest praca D e V H l a r d a ( s t r . 9 - 9 0 ) , drugą K s . M i n h a (str. 9 1 — 2 4 0 ) , następna O. Sehrodera ( s t r . 2 4 1 — 254), a o s t a t n i a p. R. L e f e v r e ( s t r . 255—342). R o c z n i k konczv sie (str. 343 i n a s ł a n e ) szczegółowo o p r a c o w a n y m i n d e k s e m . ' ' J a k w i a d o m o « А т т а П L a t e r a n a n s U . kióre r e d a g u j e k o m i t e t złożony г O. Michała S c h u l i e n a S. V . D „ O. P a n k r a c e g o M a a r s c h a l k e r w c c d O. F . M . i d o k t o r a P a w i a h r a b i e g o D a l i a ' T o r r e d i S a n g u i n e t t o , ogłaszają artykuły w jeżykach f r a n c u s k i m , n i e m i e ­ c k i m , a n g i e l s k i m , hiszpańskim, włoskim i łacińskim. Szkoda, że wśród l v i u jezvkow, k t o r v m stoją o t w o r e m lamy Aimałi nie został uwzględniony żaden z jeżyków słowiańskich Ciągle jeszcze m i m o że posługuje sie n i m i znacznie więcej l u d z i aniżeli n o hiszpańskim' włoskim l u b n i e m i e c k i m jeżyki słowiańskie w w i e k i k o t a c h z a c h o d u sa t r a k t o w a n e jako drugorzędne Л przecież n a ­ w e t sama n a u k a p o l s k a n i e mówiąc już o całości n a u k ludów słowiańskich b y n a j m n i e j n i c m a powodów uważać no hiszpań­ s k i e j j a k o stojącej n a wyższym p o z i o m i e . ' Z w r a c a n i "na ten fakt dlatego uwagę, że s k o n . odstąpiło sie od zasadv jednojezycznośei ( ł a c i n a ) l u b dwujęzvczności ( « р . ła­ c i n a i f r a n c u s k i ) , to szczerzy z w o l e n n i c y «ЛшпаИ» mogą sie czućdotknięci, że i c h j e z v k n i e jest t r a k t o w a n y j a k o równorzędny z wyżej w y m i e n i o n y m i . ' Artykuły j r a n a ' M u n n e r e l de V i l i a r d . «La M a d o n n a d i S. M a ­ rin Maggiore'e nilu»trazionc dci mivaooli d i M a r i a i n A b i s s i n i a . i p a n a R. L e f e v r e . «Riliessi e t i o p i c i nełla c u l t u r a c u r o p e a del Medioevci e del Rinaścimenhv. trzeba omawiać r a z e m . Chociaż b o ­ w i e m każdy z autorów z a j m u j e sie i n n a g r u p a problemów, to j e d n a k zdaje sie m i m o w o l i , n a w z a j e m sie uizupelniają. P a n de V i l i a r d w s w o j e j p r a c v p r z e p r o w a d z a w sposób b a r ­ dzo w n i k l i w y i z z e s t a w i e n i e m b o y a l c g n materiału historycznego, dowód w p ł y w u s z t u k i włoskiej, \ v t y m w y p a d k u szczególnie o b r a z u M a d o n n y S. M a r i a M n g g i o r e w ' R z y m i e , na u s t a l e n i e się t y p u i k o n o g r a f i c z n e g o Ma d o n n y \ v A b i s y n i i . W y c h o d z i zo s t w i e r ­ dzenia, że do p o l o w y X V I w nie i s t n i e j e w A b i s y n i i «una łmmag i n e tipo» M a d o n n y . Następnie d r o b i a z g o w o p r z e d s t a w i a n a m d r o g i , j a k i m i kopie' S. M a r i a M a g g i o r e dostały sie do A b i s y n i i . T y c h możliwych do przyjęcia dró<> bvło k i l k a Z a p e w n e sama a n a l i z a a l I v s l v c z n a i a k i l u / e s t a w i e n i e p o d o b i z n i różnic o b c h o ­ dzi raczej historyków s z l u k i . N a t o m i a s t ze wszech m i a r ważnym rest dla h i s t o r i i ' w т - ó l e т d h h i s t o r i i k u l t u r y w szczególności zapoznanie nas z d r o g a m i ' i w a r u n k a m i , w j a k i c h w p ł y w y e u r o - �ж p e j s k i c przenikały d o A b i s v n i i . W i d i z i m v , że istniało w z a i e m o e szukanie, k o n t a k t u , i że w ' R z y m i e p r z y w i ą z y w a n o poważne z n a ­ czenie do stosunków z A b i s y n i a . N a t u r a l n i e świetnie p o d w p ł y ­ w e m m e t o d y c z n y m p r z e d s t a w i o n y w p ł y w włoski na k r y s t a l i z o ­ w a n i e się wyobrażenia M a d o n n y A b i s v n s k i e j , to t v l k o j e d e n i w d o d a t k u u b o c z n y szczegół wynikający :ze stosunków R z y m u z państwem L w a z p o k o l e n i a J u d y . W t y c h s t o s u n k a c h chodziło przecież o rzeczy znacznie podówczas poważniejsze W k o n c e p ­ c j i r z y m s k i e j suinowiły'one cześć p r o g r a m u n a który już n i e j e d ­ n o k r o t n i e .pokrótce'historycy z w r a c a l i °uwa<'e ( m i e d z y i n n y m i P a ­ stor i i ) O b o k p r a g n i e n i a z j e d n o c z e n i a * Kościoła' k o p t y j s k i e e o z Rzymem myślano "o p o w a ż n y m u a k t y w n i e n i u sił abisyńskich p r z e c i w k o "wsnólnem.u niebezpieczeństwu .nożaremu ze s t r o n y s i a n u W o r a e v de Y i l l a r d a : n a t u r y rzecz" to w s z y s t k o /ostało v l t o f f l ™ \ 4 t c m i a s t te m o ^ i e n t v w v s e o u i a w s z S l o v v i i i myt п Ч a w i ^ n m n l v Z R • n a t o I c l e v r ea <Ś ess-i et o o i c i n d Ś ^r, e o> c SS^d z w u ' k i J 5 S Л S iPo p e j s1k iмe j w w e« u cwi eJ kravc b h N i e s t e l v w r o c z n i k u z r o k u 1947, który m a m w tej c h w i l i p r z e d sobą, została ogłoszona już cześć trzecia t e j naprawdę n a ­ der c i e k a w e j p r a c v . P i e r w s z e d w i e części b v l v (.głoszone w d a w ­ n i e j s z y c h t o m a c h ' . A r a i a l b . a m i a n o w i c i e w ' V I I I (z r o k u 1944) i I X (z r o k u 1943). Obecnie ogłoszona cześć trzecia o b e j m u j e czasv O d r o d z e n i a , p r z v c z v m a u t o r przeprowadził szczegółowe b a d a n i a a r c h i w a l n e w y d o b y ł w i e l e ważnych a dotychczas n i e z n a n y c h w i a ­ domości, a wreszcie n a s t r o n a c h 3 3 3 - 3 4 2 podał n a m w całości k i l k a c i e k a w y c h dokumentów z a r c h i w ó w r z y m s k i c h . W ś r ó d t y c h szczególnie z n a m i e n n y jest l i s t papieża G r z e ­ gorza X I I I , r o k u 1579 ( C l a u d i o s e r e n i s s l n m Regi A e t i o p i a e ) i m e ­ moriał złożony temuż papieżowi w p r z e d m i o c i e u n i t kościołów Aleksandrii i 'Konstantynopola z Rzymem. W w i e k u X V I . zważywszy w s z y s t k i e istniejące trudności n a ­ t u r y p o l i t y c z n e j i k o m u n i k a c y j n e j , istniejące s t o s u n k i m i e d z y A b i s y n i a a R z y m e m m u s i m y uznać za b a r d z o żywe. P r z y t y m nie t y l k o R z v n i stara ,ic przezwyciężać tak b a r d z o w i e l k i e p r z e ­ szkody, j a k i c h nastręcza k o m u n i k a c j a przez k r a j e mahometańskie. ale i A b i s y n c z v e v dokładają ze s w o j e s t r o n y starań o u t r z y m y ­ w a n i e k o n t a k t u . 'Uderza nas przv t v m , że obok m n i e j l u b więcej o f i c j a l n y c h p r z e d s t a w i c i e l i o b u s t r o n . R z y m s t a n o w i atrakcję i d l a dość l i c z n y c h n i e b ' r z v i n o w k t o r z v pokonują n a własne r v z v k o trudności i niebezpieczeństwa dążąc cło g r o b u Św. P i o t r a i Pawła. z szczególnie ważne. A gg Lurt. T- x x x v i i i zainteresowanie 21 �370 n i m i w z r a s t a , « d v sio d o w i a d u j e m y , że n i e r a z n i e kończ:, sie n a w e t w H z v m i e . Sa k o n t y n u o w a n e i do d a l s z y c h m i e j s c cieszących się duża podówczas czcią, czasom n p . aż d o Compos teł la w H i ­ szpanii. A u t o r k o l e j n o zapoznaje nas z n i e s t n i e j a c v m już d z i s i a j , a l a k b a r d z o t e l n i a e v m życiem w X V I w i e k u kościołem Św. Ste­ rana Dcgli A b i s s i n i " i zlnezonvm z n i m klasztorem. T e n ostatni stanowił siedzibę osiadłych w R z y m i e d u c h o w n y c h i mnichów a b i s v n s k i e h , oraz p u n k t ' z h o r n v dla p i e l g r z y m ó w "przybywających z p o b u d e k !K.bożnvrh. j a k i osób jawiących sie z i n n y c h p r z y czyn. Pątnikom poświęca a u t o r osobny 'rozdział' s i r . 257 i n. ' ' , — -i" C i e k a w e są dzieje f u n d a c j i i społeczności c l i o p s k i e j św. Ste­ fana. W i d z i m y , że przez calv czas swego i s t n i e n i a fzn. do p i e r w ¬ szej połowy X V I I w i e k u , jest o n a n i e t y l k o siedzibą zakonników i ośrodkiem d l a przybyszów a b i s v n s k i e h , ' ale o d g r y w a i p e w n a rolę p o l i t y c z n a , a n a d t o w n i e j ogniskują sie i wcale poważne s t u d i a nad Abisynią. P r z v t y m liczba zakonników była czasowo dość znaczna n p . p r z y w y b o r z e przełożonego za czasów L e o n a X d o w i a d u j e m y sie. że było i c h podówczas 30 stale w R z y m i e zamieszkałych i u t r z y ­ m y w a n y c h przez K u r i e . A b i s v n c z v k ksiądz T o m a s z Ścioano, p o ­ tocznie n a z y w a n y T o m a s z A b ' i s v n s k i . który w t e d y został w y b r a n y z g o d n i e z życzeniem papieża, posiada p o w a ż n e znaczenie i d l a p o czątków n a u k i o A b i s y n i i . L' św. Stefana J a n P o t k e n z K o l o n i i nauczył się jeżyka etiopskiego i w r o k u 1513 w v d a l p i e r w s z a d r u ­ k o w a n a książkę w t y m jeżyku a m i a n o w i c i e Psałterz D a w i d a P r z y t v m ' w " p r z e d m o w i e wyraził podziękowanie m n i c h o m św Stefana j a k o s w o i m n a u c z y c i e l o m . P o d każdym w z g l ę d e m duża p o w a g a , a również a u t o r y t e l e m wśród zajmujących sie s t u d i a m i e t i o p s k i m i cieszył sie ksiądz Tesla Tsión b a r d z i e j z n a n y j a k o P i o t r E l i o p e j c z v k . D o w i a d u j e m y sie p r z y t v m , że w t y m czasie s t u d i a e t i o p s k i e były dosyć m o d n e . Kównież S ksiądz P i o t r który odgrywał i p e w n a ' r o l e p o l i t y c z n a i cieszvl się z a u f a n i e m k i l k u papieży, posiada d l a h i s t o r i i n a u k i ooważne znaczene Współcześni w y s t a w i l i m u świadectwo n a d e r pochlebne Mówią że b v l człowiekiem k u l t u r a l n y m , i n t e l i g e n t n y m i miłym t o w a r z y s k o że wkadał ł m - l e tak/e jeżykiem włoskim i chętnie udzielał l e k c j i s w e " . , ie/vka o j e z v s t e - o S l v s z v m v z r e o k i l k o w y b i t n y c h Włochaci.'' którzy o p a n o w a l i ten b v n a j m n i e ! nie V n w v jeżyk P o w o l i mnnża sie przekłady i n t'ezvk c t i o i i i i o d w r o l n i e ' V n a d l n pojawiają sje p i e r w s z e poważne ksiażl o \lisvn ' ' r ., 1 , , JiL ^ '***• Ш �371 D r u g i ośrodek stosunków z A b i s y n i a stanowiła m a l a g m i n a na Cvprze, która czasowo posiadała własnego b i s k u p a . Z a P i u s a I V zostaje n i m tak b a r d z o u w a g i g o d n y przełożony św. Stefana i k a ­ p e l a n p a p i e s k i J a n C h r z c i c i e l A b i s v n e z v k ( w r o k u 1565). X a uwagę zasługuje i jest b a r d z o znamienne', że o p o n o w n a obsadę b i s k u p s t w a , którego siedziba była N i k o s i a . zabiegał poseł W e n e c j i , do której podówczas C y p r należał. Z je«o zajęciem przez T u r k ó w k o l o n i a e t i o p s k a n a Cyprze znikła. ^ 1 Z konieczności ' p o m i j a m y b a r w n e p r z e d s t a w i e n i e przez a u t o r a losów i l u d z i tych o b u ośrodków a b i s v n s k i e h , oraz z a m i e ­ r z e n i a r e l i g i j n e i p o l i t y c z n e , j a k i m podług planów K u r i i miały one służyć. W a ż n y m jest dla nas szczególnie, że a u t o r tak jasno potrafił n a m przedstawić, i a k b a r d z o o ż y w i o n e było z a i n t e r e s o ­ w a n i e Abisynią i bezpośrednie związki k u l t u r a l n e w czasie O d r o ­ dzenia. A w s z y s t k i e s w o j e t w i e r d z e n i a u z a s a d n i a równocześnie ścisłymi f a k t a m i , zaczerpniętymi z a r c h i w ó w i ówczesnej l i t e r a ­ t u r y ' N i e s t e t y n i e d o w i a d u j e m y sie j a k i r z e c z y w i s t y w p ł y w w y ­ wierały n a kulturę A b i s y n i i d r u k o w a n e d l a n i e j w R z y m i e książki i osobiste k o n t a k t y zarówno w K u r e n i e z A b i s v n o z v k a m i j a k i n a m i e j s c u za p o - r e d n i c l w e m dość l i c z n i e wysyłanych m i s j o n a r z y Jasne jest j e d n a k , że z tego p o w o d u nie możemy winić a u t o r a . ' ' N i e z w y k l e cenna i w p r o s i r e w e l a c y j n a j e s l obszerna r o z ­ p r a w a księdza J a n a M a r i i M i n h a «La conception confucienne de ł'homme» (Essai p s v c h o - m e t a p h v s i q u e d'apres le c a n o n eonfueien). N i e trzeba przypominać, że l i t e r a t u r a e u r o p e j s k a na temat K o n f u c j u s z a i jego n a u k i i znaczenia, w chińskim i pozachińskhn życiu k u l t u r a l n y m j e s l od d a w n a b a r d z o bogatą. S a m a u t o r p o ­ daje n a m ja częściowo. Że n i e podał jej w całości jest wobec j e j ilości z r o z u m i a l e . Z a p e w n e ze s t a n o w i s k a ściśle n a u k o w e g o pozostawiają w i e l e d.o życzenia najstarsze przekłady i a n a l i z y w i e l k i c h myślicieli chińskich d o k o n a n e np. przez O . ' M . Rizzi T . J . ( 1 5 5 2 - 1 6 1 0 ) l u b O. N . T r i g a u ł l J ' . J . (1577—1628). Za mało sie j e d n a k d z i s i a j p a ­ mięta, że' o d k r v w a n v od X V I I w i e k u d l a E u r o p y świat myśli chińskiej, budził n i e t y l k o z a i n t e r e s o w a n i e , a l e i p r a w d z i w y p o ­ d z i w o c z y m świadczy i -mezytnosć poważnie pojętych dziel j a k np. I i a r l h e l e m v d J I e r b o l e i (1625- Ш Г » p i . . R i b l i o t b e q u e O r i e n ­ t a l (nierws./ć w v d Paryż 1697). d a l e j w i e l o t o m o w y zbiór w y ­ d a w a n y w P m v z u w l a l a c h 1776 do 1*11 p l A l e m o l r e s c o n c e i n a n t r i i i s l o i r e les Sciences les m o e u r s des ( " h i n o i s * i i n W y s t a r c z a n a w i a s e m wspomnieć ' z j a k i m i w y r a z a m i en tuz ja z n m o d z y w a sie właśnie o K o n f u c j u s z u s t a r y sceptyk V o l t a i r e . ' ' ' м- �1 372 Z lego w s z y s t k i e g o a u t o r przvtaeza t v l k o О. K r . Noel 'Г. J . П1551-1619) « L i b r i elassicisinensis I m p e r i i ( w v d . Paryż 1711). Nie. chce b v i i a j u r n i e i poruszając lę sprawę w y w o ł y w a ć w r a ­ żenia, j a k o b y z lego p o w o d u praca księdza M i n h a w c z y m k o l ­ w i e k traciła n a wartości. C h o d z i m i o coś i n n e g o . W w i e k u X I X w czasie s i l n e j i b y n a j m n i e j p o d z i w u n i e godnej k u p i e c k o - b a n ­ k i e r s k i e j e k s p a n s j i • k o l o n i a l n e j słabnie p o p r z e d n i głęboki i szczery podziw dla czterdziestoletniej h i s t o r i i i L l t u r v C h i n i jej w i e l ­ k i c h p r z e d s t a w i c i e l i . Z wywołująca częstokroć wrażenie d o r o b k i e w i c z o w s k i e j wyższości o c e n i a n o n i e j e d n o k r o t n i e w i e l k i e k u l t u ­ r a l n e i o pierwszorzędnej wartości osiągnięcia lego k r a j u . Jego polityczne w o j s k o w e n i e p o w o d z e n i a usiłowano często uzasadniać nie c h w i l o w a wyższością l e c h n i c . n o lecz niższa k u l t u , - a I n a w a r ­ tością w porównaniu z eu me s k a D z i s i a j k i e d y la krótka^epoka p r z e w a - i t e c h n i c z n o m a t e r i i l n e i należy do przeszłości a k u l t u r o emuoeiska m z e m n о . . ^ Г sie w v r a z a i - с poważne przesilę nie E l Г i ' d o w n e r n o d z i w u d l a myśli c h m s k l e i len śźe' j e j a £ i ^ uważam z a r z e c z w a z n t ' Praca ksiedza°Minha jest właśnie d o w o d e m , j a k w i e l e m o ­ g l i b y sie właśnie od s t a r y c h Chińczyków nauczyć n a s i współcześni f i l o z o f o w i e w s z y s t k i c h kierunków, 'którzy t y l e dyskutują o czło­ w i e k u . N i e t v l k o zresztą o d K o n f u c j u s z a ' i j e g o d a w n i e j s z y c h i późniejszych uczniów ( n p . M e n g - T s r h c , L i - T s c h e i i n n y c h ) . ' a l e i ód tak bardzo od n i c h różnego L a o - T s c h e . Ksiądz Minii'słusznie zaznacza na początku s w o j e j p r a c v : « Z w v k l e z n a sie l e p i e j e l v k e Konfucjusza której p r z e d s t a w i e n i e znajduje sie' n i e m a l w e w s z y s t k i c h s t u d i a c h s n o k w i c z n v c h aniżeli s a m p r z e d m i o t tej e ł c k i człowieka którego p r o b l e m y p s v c b o - n i o t a f i z v c z n e oczek: j ' ! jeszcze s y s t e m a t y c z n e g o vvykladu» (itr'. 9 1 ) . ' ' Musze w t v m m i e j s c u zaznaczyć, że ksiądz M i n i i , wzorując sie na przykładach m i s h / c w chińskich, jesl z b u s k r o m n y . .1 v , 4 i dotychczas rzeczywiście taka l u k a istniała, z c z y m sie w zupeł­ ności z g a d z a m , to nie można już tego samego u l r . z v m v w a e właśnie r o w y d a n i u je«o p r a c y Zapełnia ona przecież b a r d z o szczęśliwie l naprawdę dotychczas d o t k l i w a próżnie N a t u r a l n i e sad mój o p i e r a n i niestety t v l k o na znajomości myślicieli chińskich z p r z e ­ kładów. ' • ' ' J Praca poza p r z e d m o w a , w y k a z e m i wstępem została p o d z i e l o n a na d w i e u je I v i l l i w n i o s k a m i ( s t r . 237—239). ' Cześć p i e r w s z a ( s i r . 1 1 3 - l S l ) jest ii e m u a s p e к t o w i с z 1 o w i с к a. waża a u t o r wyobrażenia konfucjańskie najważniejszej b i b l i o g r a f i i części, a zakończona jasno poświecona d v n a m i с zOddzielnie przv t y m roz­ o człowiek- w jego c z v n - �373 ilościach i n t e l e k t u a l n y c h , a o d d z i e l n i e m o r a l n y c h . N i e o g r a n i c z a sie j e d n a k t y l k o do n a u k , samego Konfucjusza", a l e szeroko o m a ­ w i a poglądy różnych i to n i e t y l k o n a j s t a r s z y c h , ale i późnie i szych jego 'komeidatorów. ' W części d r u g i e j , zatytułowanej a s p e k t statyczny c z ł o w i e k a ( s i r . 182—236),'omówionym został j e g o ustrój p s v c h o - f i z y c z n y z szczególnym zwróceniem u w a g i na t a k b a r d z o w a ­ żne w k o n c e p c j i chińskiej o c e n i a n i e go j a k o m i k r o k o s m o s u , p o ­ zostającego w .szczególnym s t o s u n k u do wszechświata. P o w s z o c h nie jest rzeczą z n a n a , że samo to pojęcie jest w C h i n a c h n i e z m i e r ­ nie stare, powstało i zostało sformułowane' w czasach b a r d z o o d ­ ległych, których i w przyibłiżeniuj o i t e sie o r i e n t u j e oznaczyć n i c możemy. N i e r a z j e d n a k ' n i e d o s t a t e c z n i e sie uwzględnia jak'ściśle łączy sie o n o także z cała s y s t e m a t y k a c l v k i K o n f u c j u s z a p o d o b ­ n i e 'zresztą l a k i z nauką" laik b a i d z o od niego różnego L a ó - T s c h e . W dalszym, ciągu p r a c v c i e k a w i e sa p r z e d s t a w i o n e w y o b r a ­ żenia slaro-rnińskie o u s t r o j u p s y c h o - f i z j o l o g i c z n y m o r g a n i z m u ludzkiego, i t d . Szczególna uwagę poświecą dalej a u t o r w d r u g i e j części p r o ­ b l e m o w i , który określa: «da n a t u r e d u p r i n e i p e v i t a l de l ' h o m m e » . C l i o d z i t u o w s z e c h s t r o n n e s p r e c y z o w a n i e już w tej odległej epoce tzw. «vis у i t a l i s * . Jesl rzeczą d l a nas b a r d z o cenną, że z p r z e d s t a w i e n i a księ­ dza M i n h a d o w i a d u j e m y się także o poglądach neokonfucjonistów chińskich. Różnią sie o n i j a k się o k a z u j e p o d nie j e d n y m w z g l ę ­ d e m z l v m . o c z v m nas pouczają s i n o l o g o w i e e u r o p e j s k o - a m e r y ­ kańscy. W r e s z c i e w sposób przekonywujący stara się n a m a u t o r o d ­ powiedzieć n a l i c z n e wyłaniające się trudności i n t e r p r e t a c y j n e , opierając sie ścisłe n a nauce klasyków, a t o zarówno o i l e c h o d z i 0 ich p o j m o w a n i e duchowego pierwiastka duszy l u d z k i e j , j a k 1 o j e j nieśmiertelność. Krótko, p r e c y z y j n i e i n i e z m i e r n i e j a s n o u j m u j e a u t o r w z a ­ kończeniu w n i o s k i , ' d o j a k i c h d o p r o w a d z a c z y t e l n i k a n a p o d s t a ­ w i e ścisłej a n a l i z y źródeł. Kończąc nasze u w a g i n a d tą cenną p r a c a n i e można sie p o ­ wstrzymać, od p o s t a w i e n i a p y t a n i a , czy n i e b v l o b v l e p i e j , żebv ukazała sie o n a osobno, a n i e w « A n n a l i » , które są w p r a w d z i e zawsze w y s o k o wartościowe, ale mogą liczyć t y l k o n a o g r a n i c z o n e grono czytelników. ' ' «'A u r E s c h a t o l o g ! e d e r T o g o N e g e r » d a w n e g o m i ­ s j o n a r z a O. H e n r y k a Schródera S. V . D . z a p o d a j e nas z m a t e r i a ­ łem o b s e r w a c y j n y m z e b r a n y m przeszło 30 l a l t e m u . Rękopis, który �;i74 b v l przez lala w .posiadaniu znanego badacza i m i s j o n a r z a śp. O. A n i o n i e - , ) W i l l e S. V. D. zosta! obecnie ogłoszony przez J e ­ rzego HóldUera. O b i e k t y w n i e i s p o k o j n i e zapoznaje nas a u t o r ze s w o i m i o d d a w n a p r o w a d z o n y m i spostrzeżeniami. O d c z u w a sie, że chce sie 7. n a m i podzielić t'vlko t v m , c o rzeczywiście widział i słyszał, czv lo przedstawiając . / a p a l r v w a n i a tubylców szukających o d p o w i e d z i na p y t a n i e 1) d l a c z . U l u d z i e m u s z a umierać, l u b 2 ) j a k śmierć - l a l a " sic łotyszem o p i s u j e dalej 3 ) ' j a s n o i prosto z w y c z a j e p o ­ grzebowe Murzynów k r a j u T o - o a wreszcie i c h w i e r z e n i a o duszy f d u s z a c h zmarłych. Praca istotnie uzupełnia i wzbogaca wiadomości e t n o g r a f i ­ czne dolvezace tej części A f r y k i . Leon Halban ALHKHT MAIUNTS, « L e m i l i e u s o с i a b , P.ruksela 1941. M a l a p i w a ta s i a n o w i poważny p r z y c z y n e k do współczesnej d y s k u s j i n a d c e l a m i i istota s o c j o l o g i i . Szczególny n a c i s k kładzie a u t o r na stosunek j e d n o s t k i d o społeczeństwa. N a d t o p r a c a za­ w i e r a szere» u w a " i sugestii które d l a n a u k i okażą sie niewątpli­ w i e nader pożyteczne. ' S a m p r o b l e m znaczenia i i s t o t y środowiska społecznego jest. jak w i a d o m o , b a r d z o s t a r y m i od d a w n a poświecą sie m u uwagę w badaniach historycznych historii k u l t u r y i 'prawa, psycholo­ gicznych, geograficznych i t d . W i e c z n i e leż pozostaje a k t u a l n e j e - o 'znaczenie w całokształcie n a u k społecznych 'zarówno ze względów l e o r c l y c / n o - p o z n a w c z y c h . jak i praktvrzjnveh. ' A u t o r d z i e l i s w o j a prace n a d w i e zasadnicze części. A m i a ­ n o w i c i e a ) « L c m i l i e u s o r i a k środowisko społeczne jako t a k i e i Ы « L e m i l i e u social et le f o l k l o r e * , środowisko społeczne w jego ч1,ч,oku do f o l k l o r u . W części p i e r w s z e j w o d d z i e l n y c h ustępach zostało o m ó ­ w i o n e : 1) środowisko fizyczne i społeczne. 2) socjologia, n a u k a o s t o s u n k a c h m i e d z y j e d n o s t k a m i . .')) środowisko społeczne jest wyobrażeniem o s o b i s t y m { L e m i l i e u social est e representation n e r s n n n o l l o t 4) i n s t y n k t poczucie dziedziczność społeczna n i e istnieją ( I / i n s l i n c t , la conscience. lJióreditć soriales sont i n e s i slanles'). 5) kształtowanie społeczne. « ) spoleezeńslwo jest iluzją ( L a socieló est une i l l u s i o n ) , wreszcie ' ) k o n k l u z j e ' i wnioski", u n Już same tytuły niektórych rozdziałów świadczą o k i e r u n k u , w j a k i m a u t o r r o z w i j a swoje myśli, przeciwstawiając j e często i n n y m poglądom, klóre slanowczo odrzuca. �375 -Niewątpliwie możemy sic zgodzić rozważając p r o b l e m śro­ d o w i s k a , na odróżnianie środowiska fizycznego i środowiska spo­ łecznego. Chociaż każda j e d n o s t k a z konieczności żyje w o b u . lo n i e należy zapominać, że b y n a j m n i e j n i e zawsze pokrywają sie o n e ze sobą. " P a n M a r i n u s uważa, że środowiska fizycznego n i e należy l y l k o p o j m o w a ć jako środowisko geograficzne, n a którym d a n a jednostka i g r u p a społeczna żyje, lecz znacznie szerzej. Jest z d a ­ n i a , że należy p o d l v m względem rozumieć caia przestrzeń, z któ­ r e j j e d n o s t k a czerpie pi z g n i o t y , służące do zaspokojenia swvcb potrzeb. W k o n s e k w e n c j i z tego założenia d o c h o d z i logicznie'do t w i e r d z e n i a że d l a człowieka c y w i l i z o w a n e - o : «konieczne środo­ w i s k o fizyczne ostatecznie p o k r y w a cała kulę z i e m s k a * . A l e ' t v i n s a m y m i p o j e c i e środowiska f i z y c z n e g o staje sie czvmś ściśie i n d y w i d u a l n y m , ' z a l e ż y o d r o z n v r h pragnień i o d c z u ­ w a n y c h p o t r z e b ' p r z e z poszczególne j e d n o s t k i . T o też m i m o całej bez wątpienia c i e k a w e j a r g u m e n t a c j i , t a ­ k i e i n d y w i d u a l i s t y c z n e p o j m o w a n i e środowiska f i z y c z n e g o , j a k i s k r a j n e analogiczne p o j m o w a n i e środowiska społecznego może budzić w i e l e wątpliwości. W każdym razie p o w i n n o skłonić do poważnej d y s k u s j i . J'eoria', klóra p o j m u j e socjologie wyłącznie, l u b przede w s z y s t k i m j a k o naukę o s t o s u n k a c h i n d y w i d u a l n y c h , była już n i e j e d n o k r o t n i e rozważana i szeroko d y s k u t o w a n a . N i e ulega w ą t ­ pliwości, że j a k każda d v s k u s j a b v l a ona pożyteczna i zapłod­ niła poważnie naukę. A u t o r stara się j a p o d p e w n y m i ' w z g l ę d a m i mać w sposób o r y g i n a l n y . J e d n a k m i m o całej nader s u g e s t y w n e j a r g u m e n t a c j i , w o l n o wątpić czv zdoła pr./ekunać w s z y s t k i c h c z y ­ telników. Sadze, że n i e całkiem o d p o w i a d a to n a s z e m u doświadczeniu, że w g r u n c i e rzeczy ( s i r . 21) w społeczeństwie: -każdy n a d a l żyje d l a s i e b i e , a współżycie n i e p o w s t a j e i nie u t r w a l a sie j a k t y l k o z p o z o r e m p e w n e j h a r m o n i i , j a k ' d ł u g o każda ( j e d n o s t k a ) n a d a l z n a j d u j e możność z a s p a k a j a n i a s w o i c h p o t r z e b osobistych i - d v n i c nie' t a m u j e w z a j e m n y c h i k o n i e c z n y c h i c h stosunków A w i e c n i e jest tak', j a k twierdziła bez p r z e d s t a w i e n i a dowodów, większość socjologów ponieważ udzielają sobie ( l u d z i e ) w z ai o m u e j p o ni о с У. Jeszcze raz ( w I v r h w z u j e m n v c h s t o s u n k a c h społecznych) c h o d z i o prosta w y p a d k o w a ( r e s u l l n n l e ) , Jeżeli sie zdarzy cokolwiek,' co z n a t u r y rzeczy l a m u j e sto­ sunek m i e d z y j e d n o s t k a , a l v m co uważa za s w o j e k o n i e c z n e śro­ d o w i s k o , ' t a ' p o z o r n a h a r m o n i a , 'to p s e u d o s k n p i e u i e ( t z n . spole- �376 czeństwo) n a t y c h m i a s t sie r o z b i j a . I n d y w i d u a l n o ś ć z a ws z e w e ź m i e g ó г e n a d z b i o r o w o ś c i a. W rzeczywistości j e d n o s t k i znoszą sie n a w z a j e m t v l k o o t y l e , o i l e n i e c z u j a sie a n i k r e p o w a n e (genes), l u b p o s z k o d o ­ w a n e (leses>. " Z a p e w n e dalsze w v w o d y trochę osłabiają wrażenie tego ustępu, który m u s i budzić poważne zastrzeżenia. ' Że środowisko sipołeczne j e s t n a t u r y p s y c h i c z n e j ( s t r . 2 5 ) n a to można sie godzić p o d w a r u n k i e m j e d n a k , że n i e d o c h o d z i się ostatecznie d V t w i e r d z e n i a , że społeczeństwo jest iluzją ( L a s o ciete est u n e i l l u s i o n ) . Z a p e w n e ze s t a n o w i s k a f i l o z o f i c z n e g o t a k i e u j m o w a n i e i s t o t y społeczeństwa n i e j e d n o k r o t n i e b y ł o u z a s a d n i a n e . P o j a w i a ł y się już t v l c r a z v k i e r u n k i także wśród' prawników, które kwestionowały realność i państwa i społeczeństwa. J a k o przeciwieństwo do s k r a j ­ ności, do j a k i c h dochodziła n i e r a z t z w . teoria o r g a n i c z n a , t a k i e p r z e c i w s t a w i e n i e jest rzeczą zrozumiałą. N i e sądzę j e d n a k , że przyjmując iż społeczeństwo jest w s w o j e j istocie n a t u r y p s y ­ chiczne j można twierdzić, że nie jest o n o czymś r e a l n y m l u b że nie. i s t n i e j e . N i e w ą t p l i w i e społeczeństwo składa sic z j e d n o s t e k . J e d n a ­ kowoż n i e znaczy to b y n a j m n i e j , że jest ono t v l k o z b i o r e m j e d ­ nostek i n i c z y m ' i n n v m . T r u d n o też sie zgodzić,' że l e n zbiór 'jed­ nostek jest t v l k o : . a k c j a i r e a k c j a j e d n y c h j e d n o s t e k n a d r u g i e . N i e m a n i c z e g o i n n e g o w życiu społecznym* '(str. (10). W h i s t o r i i i d o g m a t y c e p r a w a , chociaż często i z k o n i e c z n o ­ ści z a s t a n a w i a sie n a d istota społeczeństwa, w której n o r m y p r a ­ w n e odgrywają zgoła niepoślednią role, przestało sie poważnie dyskutować n a d jego realnością, l u b nierealnością. R ó w n i e ż dość p o w s z e c h n y m j e s t dążenie do u s t a l e n i a d l a k a ż d e j e p o k i s t o s u n k u zarówno m i e d z v j e d n o s t k a m i j a k i j e d n o s t k a a społeczeństwem. W i e m v przecież c z e « o zresztą i a u t o r nie n e g u j e że istota tego s t o s u n k u n i c jest stała i może'sie b a r d z o różnie przedstawiać i jest j e d n y m słowem z m i e n n a Z a p e w n e jest rzeczą b a r d z o kusząca z n a l e z i e n i e ostatecznego rozwiązania l a k ze wszech m i a r zawsze a k t u a l n e g o p y t a n i a j a k i m jest w z a j e m n y stosunek j e d n o s t k i ' i spoleezenstvva Ale czv ' e s t to w oróle właśnie ze w z g l ę d u ' n a c i a - l a zmienność'rzeczą możliwa? ° N i e ulega n a t u r a l n i e ' wątpliwości, że t e n l e m a t zasługuje z a ­ wsze poważnie n a z a s t a n o w i e n i e . Różność zaś o d p o w i e d z i , j a k i e d o t y c h c z a s otrzymywaliśmy, jest s p o w o d o w a n a w b a r d z o znacznej m i e r z e odmiennością e p o k ' i stosunków, w j a k i c h dociekający żyli'. l u b którym się przede w s z y s t k i m zajmują. . Д �i ;i77 Osia l i i i ustęp p r a c y p a n a M a r i n u s a poświęcany jest z a g a d ­ n i e n i u środowiska społecznego i f o l k l o r u . Zastrzegając sie i słu­ sznie p r z e c i w k o w s z e l k i e j przesadzie, a u t o r p r z e k o n y w u j ą c o p r z e d ­ s t a w i a konieczność uwzględniania f o l k l o r u , j a k o ważnego c z y n ­ n i k a z j a w i s k społecznych obok i n a równi z e k o n o m i a , p r a w e m zjawiskami m o r a l n y m i , religia, l i n g w i s t y k a i t d . Możemy do lego dodać, że bez uwzględnienia w y n i k ó w b a ­ dań f o l k l o r y s t y c z n y c h , n i e można sobie d z i s i a j wyobrażać także h i s t o r i i porównawczej p r a w a , e k o n o m i i . czv r e l i g i i . Z a z n a c z o n e zastrzeżenia co d o niektórych lez a u t o r a n i e oznaczają j e d n a k , żebym « L e m i l i e u s o c i a l * uważał za prace n i e zasługujaca n a poważną uwagę. W r ę c z p r z e c i w n i e , ż v w a i pełna t e m p e r a m e n t u a r g u m e n t a c j a a u l o r a , która c z y t e l n i k o w i ułatwia lekturę i c z y n i ją n a d e r p r z y ­ jemną, dalej żądanie ścisłego odróżniania środowiska f i z y c z n e g o i społecznego, c i e k a w a a r g u m e n t a c j a dotycząca p r o b l e m u j e d n o s t k i i społeczeństwa, lo w s z y s t k o .zagadnienia, które wymagają o b e c n i e szczególnie p o n o w n e g o i w s z e c h s t r o n n e g o rozważania. P a n M a r i n u s " i s t o t n i e j e ułatwia. D a j e b o g a t y s u b s t r a k t d o poważnej d y ­ s k u s j i i również n i e .zgadzający sie z ie<*o s t a n o w i s k i e m r z v leż z niektórymi t w i e r d z e n i a m i p o w i n n i a u t o r o w i być wdzięczni za obdarzenie L. H. S T U D I A F K X N I C A revue de l i n g u i s t i q u e et d'ethnologie finnoises. T o m e Ve, H e l s i n k i 1947. P u b l i c e p a r D r . M a r t t i H a a v i o , Docent a l ' U n i v e r s i t e , D r . L a u r i H a k u l i n c n . D o c e n t a l ' U n i v e r sitć, D r . J o u k o H a u t a l a , D o c e n t a l ' U n i v e r s i t e , Secretaire de la R e d a c t i o n , D r A a r n i P e n t t i l a , Professeur a Tfieolc des HauLes Etudes P e d a g o g i q u e s . Z a d a n i a p e r i o d y k u - S t u d i a F e n n i c a * sa d w o j a k i e g o r o d z a j u . Z j e d n e j s t r o n y m a o n informować, k o l a n a u k o w e i to t a k w F i n ­ l a n d i i , j a k przede w s z y s t k i m poza j e j g r a n i c a m i , o p u b l i k a c j a c h fińskich z zakresu, e t n o l o g i i i l i n g w i s t y k i , z d r u g i e j zaś s t r o n y z a ­ d a n i e m jego jest wzbogacać naukę n o w y m i , o r y g i n a l n y m i " ' p r a ­ c a m i . O s t a t n i t o m - S t u d i a Fennica» spełnia z n a k o m i c i e o b i te z a d a n i a stanowiąc p r a w d z i w a k o p a l n i e wiadomości d l a każdego l i n g w i s t y czy etnologa zajmującego sie bliżej F i n l a n d i a . W dziale i n f o r m a c y j n y m n a j c e n n i e j s z a p o z y c j a jest w y c z e r ­ pująca i bardzo o b f i t a ' b i b l i o g r a f i a ułożona przez S u l o H a 1 t s o n e n a. obejmująca lata 1939—ШИ. N a s i r . 129—104 m a m y ze- �i/8 sławione p u b l i k a c j e l i n g w i s t y c z n e , n a s i r . 1 5 4 - 1 8 8 zaś ,prace e t n o logiczne. I n d e k s autorów z a m v k a prace ( s i r . 189—191). B i b l i o g r a ­ f i a jest dwujęzyczna. O b o k tytułów fińskich m a n i v i c h przekłady na język niemiecki, co umożliwia orientację także o s o b o m nie z n a ­ jącym jeżyka lińskiego. Z n a c z e n i e b i b l i o g r a f i i polega przede w s z y s t k i m na t y m , że o b e j m u j e o n a okres w o j e n n y , w którym b y ­ liśmy j a k najdokładniej odcięci od F i n l a n d i i i j e j r u c h u w y d a w ­ niczego. Uzupełnieniem n r a c v b i b l i o g r a f i c z n e j S. H a l t s o 'n e i i i\ jest zbiór krótkich recenzji ( L i b r i recenles str ' W - 2 3 5 ) w je­ ż y k u ' f r a n c u s k i m a n g i e l s k i m i n i e m i e c k i m omawiających n a j ­ ważniejsze p u b l i k a c j e " mskie z zakresu e t n o l o g i i i językoznawstwa z l a t 1 9 4 0 - 1 9 4 7 C i e k a w e t u sa w p i e r w s , z y n w z e d z i e ' a n a l i z y t r u i, Polsce dostępnych prac z zakresu d i a l e k t o l o - i i fińskie i ( d i a l e k t y s u o m i i n i v ' i s k i e w e n s k i e ' i I n d y j s k i e ) oraz z z a k r e s ; badań n a d fińska p o e z i a ludowo D./rił i n l m m i v uv uzmfełnh • o l y k u l J o o k o H u t a 1 a m i e n l u h c v w огоЫеп och S k i e . o mSe-Un.Vlw-'i e t n o L i c z n e i , ( 1Ъ F i n n i s h l i t e r a t u r e Society s i r . f l 0 w Rozpraw \ o r y g i n a l n e ' w p i e r w s z e j p o l o w i e t o m u poświecono sa s t u d i o m n a d k u l t u r a d u c h o w a l u d u fińskiego. Uwagę l i n g w i s t y z w r a c a pivzede w s z y s t k i m praca. R. E . N i г у i p l . «Die K r s c h e i nung des T a b u a i s w a r t g c s c h i c h t l i c h c r F a k t o r * ( s t r . 47—102). T a b u c z v l i n o r m y z w y c z a j o w e zabraniające użycia . p e w n y c h w v ,a/ow w określonych okolicznościach życia, fu pole wspólnych b a ~ dań e Ino logów i ' j o w k o z n a w c ó w . A u t o r nawiązując do " s w o i c h ,,rac d a w n i e j s z y c h i do w i e l k i e g o d/ieła r o s y j s k i e g o etnologa I> К Ź e l e n i n a p t . ' « T a b u w y r a z o w e u narodów w s c h o d n i e j e u r o p y i północnej A z j i » . bada lole t a b u w d z i e j a c h wyrazów fińskich Z a k a z y w y r a / o w e a n a l i z o w a n e przez \ i г v i'e»o w y n i k a ja przede w s z y s t k i m z o a i w n e - o wyobrażenia że Bwierzcta m o « i z r o z u m i e j l„ ' n ' , o n i c h mówią ludzie a z r o z u m i a w s z y u c i e c ' o r z e d n i m i T a b u występuje wiec w p i e r w s z y m rzędzie' w i e z v k u nnś i w i c h którzy u n i k a i a n a z w a n i a zwierząt d z i k i c h i c h y y b ś c i v V n a z w ^ z o b a w y b v i c h n i e spłosz у Г T a k i m ak 1 £rVede ws/yslk'iin fińskie n a z w n i e d / w i e d / h w i l k a ' i , я п г Л 1 Е a l m i z a c h obiel- w y r a / y т i i c , san o oo n w W y l i w s k a nsy U d P o d o b n i e a l d z i k e ok z w E Ł n z n m i e ć ' n o w e hi ' l / 1 . i w \ w • • и 7 1 п , Г 2 i h f al « ™ l tlwbitn,'. / S n i t Г7..-У- w n i N I f c ' I mlSn Aninm • - 1 , • 1-1 i i i - i , S ь i ,,,, , t n d u c h a m i morza, 'i i 1 i-i V które można / ktote ' '' • \ rozgniewać 4 N w u ! T n ^ ToJi™-tT Z znaczą a narzędzia !;t niebacznym J z p r z e d słowem. �Г ; .479 O s o b n v rozdział poświecony jest zakazom b a r m i c z v m , których źródłem jest zabobonna t r w o g a nrźe-d « z l v m słowem* m o g ą c y m w y wołać ucieczkę l u b w y m a r c i e r o j u pszczelnego. T a b u i z a e j a tego t y p u objęła w y r a z y oznaczające p s z c z o ł ę * i « m i ó d * . Z n a c z e n i e t'vch w s z y s t k i c h częściowych l u b zupełnych zakazów l i n g w i s t y c z ­ n y c h d l a e w o l u c j i jeżyka polega na l v m że z i c h powodu m u ­ siano wprowadzić w miejsce s u . b u i z o w a n v c h w y r a z i w i c h eufe­ m i s t y c z n e s v n o n i m v , co pociągało za soba poważne z m i a n y w sy­ stemie l e k s y k a l n y m E u f e m i z m y te tworVono w d w o j a k i ' s p o s ó b a m i a n o w i c i e badż z materiału językowego własnego, badż obcego Najczęściej dro-a'pi/enośni l u n k o m n u z v c j i w y r a z ó w rodrłiuwh lw< rz-mu n i e w i n n e s y n o n i m y w y n z ó w z a b r o n i o n y c h I t a k w d i a ektaĆh 1'ińskicb i tn eia dl-i o/nac/enia ^niedźwiedzia* t a k i e w y ..•e 'a i ™ Г metsan m e s lezbwiek eśnv> •n e a 1 e 1 l w i iaszek k-śnyl у a n . a m i e s X i a r T c z ł o w i e b ' e s i " m .u e n b l f m ć s i к a l ' l a d a m z m i o d u ш d I V I T , ós • I h „ m v . s i a n o w i d o п Д т е ^ s Z h t m n ^ i I , , ^ s i ' " , wvr.zu n e ł Ź w f e d ż Л ,,iorwn nie . H d a c t ) ' I n d u , f и ? ile? i ' - inn S v l ^ Ы Ч I r lv n J , ™ v i , < lv X л o l к. bądz 1 к s, bądz b u n d . piz> czym p i y w s z j z l u l . _ w > razow zapożyczony j c s z n ^ j ^ k n g o , d u g i łotewskiego, t r z e c i /.as z n i e m i e c k i e g o Jes lo przykład b a r d z o pouczający, к l o r y d o w o d / i /с р./ węd.owkach \ \ u a z u \ / j e d n e g o języka do d . u giego d u z a rolę. o d g r y w a z i j a w i s k o t a b u . G ł ó w n y m p r o b l e m e m e t n o l o g i i fińskiej jest g r o m a d z e n i e i ba­ d a n i e b o g a l e j poezji l u d o w e j k r a j u , p o e z j i , której najsławniejszym w v l w o r e i n jest c v k l u l w o r o w e p i c z n v c h z n a n y c h p o d nazwą K a le'yala. T e m u też/problemowi poświęcone sa w o m a w i a n y m t o m i e prace I I a u l a l i i S i i n o n s u u r Tego. Artykuł J o u k o H a u t a l i pf. « Г Ь е г A r h e i s w e i s e u n d M o g l i c b k e i t e n bej der E r f o r 4 ' l i u t ! " a l ! f i n n i s c h e r R u n e n d i c b l u i i " * ( s i r 25—1.">) .poświecona iest metodzie b a d a n i a dziejów poematów l u d o w y c h Pm-zatkowo celem badań była r e k o n s t r u k c j a ' u n i f o r m * tych noemalów ' Metodę l v c h r e k o n s t r u k c j i r o z p o w s z e c h n i l i z F i n l a n d i i jeszcze w ' X I X w . J u ­ l i u s i К a a v 1 e К r o h n s W y c h o d z i l i o n i z założenia że każdy o o e m u l u d o w y występuje w l i c z n y c h w a r i a n t a c h "a w a r i a n t y ' t e . do siebie 'uudnhnieisze i m w y s t e o u i a n . Niższych sobie (ibszarach \Vol er U - o na eżv przypuszczać że różnice m i e d z y w m l S m i i nieśni 1 H m v v c l n o w s t a l v w s k u t e k i c h wędrówek n o le"a с c i i na s t o p n i i w y . . . с ddab n i u sie od' m i e j s c a ' p o w s i a d a J v Ш m s �ш W praktvcc w i e c z e s t a w i a m , w a r i a n t y pieśni l u d o w e j z p e w n e g o o b s z a r u i wiersz po w i e r s z u u s t a l a n o ^postać a o m i a b i a * pieśni dla d a n e j o k o l i c y . Następnie z e s t a w i a n o n a j p o d o b n i e j s z e "posta­ cie n o r m a l n e * , do n i c h dołączano i m najbliższe, aż u z y s k a n o łań­ cuch s t o p n i o w o przekształcających się postaci. P u n k t wyjścia tego łańcucha f o r m pozwalał n a u s t a l e n i e m i e j s c a i c z a s u ' p o w s t a n i a poematu oraz n a określenie dró^ jeao wędrówki. Znając w len -posób historię u t w o r u w y b i e r a n o p e w n a ilość apostaci n o r m a l ­ n y c h * 7 o k o l i c b l i s k i c h p u n k t o w i ego p o w s t a n i a i porównując ir- ze sobą r e k o n s t r u o w a n o .praforme'..poematu i t o ozesto w n a j drobnie js/veh s z c z e b l a c h H a u t a i a p r z e d s t a w i w s z y założeń a tej łiistory'czno-»eonraficznej m e t o d y p i i c h o d z i n a s i e n n i e d o jej k r v t v k i N o w s z e Ы ^ w i a w y k a ^ k y n d a n o w i c i c że pieśniarze l u ­ dowi n i e ucza sie s w y c h ooenratów n a pamięć 'lecz że i e \ a każ­ d y m razem n a n o w o к о п р о п ш co p r z e k a z y w a n e T ś t tradycja со ш , 7 ™ Ь « tlZ b'vć n r z e d m i o t e n i badań historyczno.-eo.; •a'ir'znvch Yo t v l k o same w a l k i L e m a t ó w oraz p e w n e stole Р oz ohv s f v h ^ formuły i slrnlv 7 y e h T n ^ Z , ' „ Ezdvm n łn ż ^ S L O T S ' „ Ł « i г«?7., ™ Г n E i l l £ ™u l iS wiesze śmew-il H H ^ h n S wiec Ь i hl unZJl wąiKow u e s u o w y c i i oraz OZCIOD s i y u s t y c z m c n . L , a i \ t e n р ю ш е ш w > k r a z : a znacznie poza_ i a . m etn< l o g u vi lazc się o n b , m , ra p o d s t a w o w y m zagadnieniami melody n a u k ^ ^ ^ ^ t h w L yvszy SLKicn ,y i n ш и к а n w> •arna się M i m « z n u . c U U U Z K «д...* częsc, społecznej tworów l u d z k i c h o d ,cb części i n d y w i d u a l n e j . P i e r w s i d o k o n a l i lego bngvvisci oddzielając za de S a u s w r e m częsc społeczną m o w y a m i a n o w i c i e język ( l a h n g u e o d j e j częsc, i n d y w i d u a l n e j , t j . od mówienia ( l a p a t r o l e ) . P o d o b n e tenden­ cje zaznaczają się w b a d a n i a c h n a d l i t e r a urą i to t a k ludową, j a k i artystyczną. I t u również badacze oddzielają , i n n y m , m e ­ t o d a m i analizują częsc społeczną, tradycyjną utworów, i n n y m i zas wkład i n d y w i d u a l n y samego t w o r c v . P r z y c z y n k i e m do badań w a ł k ó w fińskich legend m i t o l o g i c z ­ n y c h , badań p r o w a d z o n y c h w d u c h u założeń p r a c v H a u t a l i jesl a r t v k u l L a u r i S i m o n s u u r i'ego p t . "Notes o n t h e C o l ­ lection, ' C l a s s i f i c a l i o n a n d L i f e of F i n n i s h M y t h o l o g i c a l F o l k L e ­ g e n d s , ( s t r . 1 0 3 - 125). A u t o r p r z e d s t a w i a h i s t o r i e prac n a d z g r o ­ m a d z e n i e m legend l u d o w y c h w F i n l a n d i i a następnie o m a w i a p r o b l e m k l a s y f i k a c j i i c h wątków. R o z p r a w a ta s t a n o w i do p e w - �381 nego s t o p n i a fińska p a r a l e l e do p o l s k i c h prac p r n f . J . K r z y ż a n o w ­ skiego o m o t y w a c h b a j e k l u d o w y c h . \ \ i e c o odosobnione s t a n o w i s k o w obrębie o m a w i a n e g o łamu z a j m u j e artykuł E l s a E n a j i i r v i - I I a a v i o, p t . « T h e S u n D a n ­ ces o n Easter M o r n i n g * ( s i r . 5—24), w którym a u t o r o m a w i a różne f o r m y tańca r y t u a l n e g o o w s c h o d z i e słońca w różnych k r a ­ j a c h E u r o p y północnej ( S z k o c j a , F i n l a n d i a , R o s j a ) . J a k w i d z i m y całość t o m u daje doskonały przegląd z a g a d ­ nień, j a k i m i obecnie z a j m u j e sie e t n o l o g i a i n n g w i s t v k a fińska i n a t y m przede w s z y s t k i m polega jego wartość d l a b a d a c z y polskich. ' Tadeusz NOWE KIERUNKI CHEOLOGII Milewski ANTROPOLOGII KULTURALNEJ. I ANTROPOLOGII AR­ FIZYCZNEJ. Artykuł t e n jest krótkim p r z e d s t a w i e n i e m ogólnych k i e r u n ­ ków w a n t r o p o l o g i i o d czasu p r z e r w y w w y m i a n i e m i ę d z y n a r o ­ d o w e j i n f o r m a c j i w r. 1939. Używa sie tutaj t e r m i n u antropologia w na szerszym z n a c z e n i u , włączając antropologię f i z y c z n a , e t n o l o ­ gie, e t n o g r a f i e , a n t r o p o l o g i e ' s o c j a l n a i archeologię, t a k jak to z w y k l i robić I J r v l v j c A c v ' i ' A m e r y k a n i e . W t y m piśmie podział będzie t y l k o n a 'antropologię k u l t u r a l n a a r c h e o l o g i ę ' i a n t r o p o l o ­ gie f i z y c z n a I n t e n s y w n a działalność n a w s z y s t k i c h tych p o l a c h dostarczyła'dużo nowego materiału, który przyniósł nowe k o n cenly i przeprowadziła d r a s t y c z n i e r e w i z j e w i e l u d a w n i e j s z y c h O g r a n i c z e n i e czasu i p r z e s t r z e n i w v k h u c z a szczegółowe o m a w i a n i e k t ó r e g o k o l w i e k / ' tvel tematów i t y l k o z r o b i s i e ^ w z m i a n k e o tych r o z w o j a c h które w e d l u ' n m e m i r i a autora' maia yyyróLiaiacc znaczenie M i n o to lista n i e będzie w c a l e łamndetna Dysł u sia i Ь Ы ^ r ! • ań s к i (' ale u w i z a no za st os o wal e włączyć l »r\rn\r " n' I I S To s T o s o h l S odnoś? d o Г •I r y c i h 2 , 1 'l i V ^ r n o i I I ' „ 1 ? n u doh™ -cli sl . 1 ^ wy.r.naleriaie giomadzenm bibliofil atu w n o - Można się do n i e g o odnieść za [.uśrednićlwem D e p a r t a m e n t u S o c j o l o g i i i A n t r o p o l o g i i , B r o o k l y n College B e d f o r d A v e n u e i A v e ­ nue H . — B r o o k l y n 10, N o w y J o r k . U . Ś. A. �:ss'> Antropologia K u l l u r a l i i i i (1). W niedawnych la­ lach zarysowała sie wyraźna tendencja do przełamania l o r m a l n v r h zapór pomiędzy r o z m a i t y m i n a u k a m i s o c j a l n y m i . Posunięto się z t y m t a k d a l e k o , że obecnie jest p r a w i e n i e m o ż l i w y m z d e f i ­ niować g r a n i c e , gdzie sie kończy socjologia i p s y c h o l o g i a socjalna. 0 gdzie sie z a r z y n a socjalna antropologia. Wskazówka tego k i e ­ r u n k u było założenie I n s t y t u t u Stosunków L u d z k i c h n a U n i w e r ­ sytecie w Yale i D e p a r t a m e n t u Stosunków S o c j a l n y c h n a U n i w e r ­ sytecie w H a r v a r d a w o b u współpracują u c z e n i n a k i l k u u o l a c h Obecnie m a n n - b a r d / o dużo k o l l a b o r a c j i k o o p e r a c j i i k o o r d y n a ­ cji wśród specjalistów \ i e tylko z a w e z w a n o a n ' L n h « ó w d o współudziału w rozwiązywaniu zagadnień na t a k i c h p o l a c h i a k zbliżenie umysłowe życic r o d z i n n e ' o p i e k a dziecka i i - o rozwói 1 h v « i e n a j a k o tez i' a d i n i n i s l r i c i a i s t o s u n k i m i e d z y i u o a i n i ale jeszcze pojawiają sic t o m v o b h w i a i a c e różne asoekla n a u k 'so ecznvel m W o o /uki waniach V h S Vul~ luralno-elnmoi^ czysto o i n s c - w e ^ runrhinela ,veh i u ore ' V Hnowsrc 1 - t ™ l , , h 2 „ S I L i P e , ^ n m ^ l 1- miЖ za a l L L - W ^ ^ ^ ™ / T 1^, i L ? » ' L L Mv, Т г ъ ; i L ' IZ l ^ L m \ i , L ^ ! Г k u l l u i z e .zwłaszcza oziu, к dw,e dziedzic zanuere>owm b y n a j m n i e j nie_ « > kluc/ają M C yyzajcmme . oba podejścia z a z w y c z a j znajdują się w pojedynczych opracowaniach. W ' o b e c n y m k i e r u n k u k u l t u r a l n e j a n t r o p o l o g i i amerykań­ skiej n i e ivle jest chęci u n i k a n i a .teoretycznego podejścia do r z e ­ czy,' j a k strzeżenia się p r z c s c h e m a t v z o w a n v c h p o z v e v j b a r d z i e j k,an, szl,:,i. I w t e o r i i i w wvkon.awc.zej m e t o d z i e zaznacza sic k i e r u n e k do e k l e k t v n m i i d o syntezy k i l k u sposobów p o d e j ­ ściu do rzeczy obramveh i s t o s o w a n y c h do natychmiastowego z a ­ g a d n i e n i a . Jeden z 'głównych wysiłków lvcl,', którzy p r z e d s t a ­ w i a ja l a k z w a n a szkole s l i u k l i n a l i s t v e z n a polega n a ' o p i s i e k u l ­ t u r i n t o t o i no u s t a l a n i u I n n u i c h nadających sie do analizy komponentów (składników) odnośnie do s t a n o w i s k a zajętego w szacowaniu Ich podstawowe stanowisko bardzo jest zbliżone do (i e s 1 a 1 l\>svrholn<4slów w l v m że u zna la w oso­ b l i w y c h k u l l u i ach i n d y w i d u a l n e " p o s m a k i ' n i e c o odmlenne od „ m v ,-zesci m o ż l i w y c h ' d o rozróżnienia l a k osobowość osobnika lak l e n ethos /daje sie wypuszczać ped y' c-oh t w o . u c p r o j e k c y j n e l J �Ж1 s v s t e m v i osobowości k u l l u r v g r u p y . P o d s t a w o w e koncepcje lej szkoły wyrażani sie w używaniu t a k i c h terminów ( w y r a ż e ń ) j a k e l l i o s i k o n f i g u r a c j a / s z a b l o n i l e m a t , ale w a l k a o jasność t r w a d a l e j . Dane są dość-jasne, także i i n l e r p r e l a e j e osobników pracujących na l v m n u l u a l e s e m a n t y k a te<>r> podejścia do rzeczy jeszcze p o ­ zostaje do u s t a l e n i a . K l u e k h o r n ( S p i r a . N o t a B i b l i o g r a f i c z n a , 2) zrobił propozycje by używano wyrażenia «wzór>= d l a określenia s h a i k t u a b e j ^ e o u ł a r n o ś c i w o ! w a r t e j k u l t u r z e Nie ma j e d n a k dotąd j e d n o litości w dokładnej d e f i n i c j i t y c h e t y k i e t a n i n a r i e - •. używania poziomów a b s t r a k c y j d l a których ' sa przeznaczopi Obrabianie kultury w l e r m i n - H i strukturalnej" 'analizy Pok-a isloin e a b a d a n i u wartości - r u n i ' / e w n e l r z n v e h o b j a w ó w za dmw-niesie ^ z iSrtmiiktu ' i d ze n i , , -/eh-, zlać i m I z v wot Nie Г Г т '.in ii j v - : ' -~ l i ^ g|. 1 m i l с ona Ina . v " o T 3 ( J P l i I H ™ S osobo ^Srtnienb ^ S / H w P ^ i t S it™ n "X : „ , ^ " Г > ^ и i'Sili? 2 f .ь ^ i- 1 m ,od , p k n i i . . i lakz, na _ mii.ej*/v< h podziałach, j a k g i n , n a ( о , а/, na mniejszościach mających specyficzne nacjonaline począlki. Z d r u g i e j s t r o m ' b a d a n i e kształtowania sie osobowości jesł a n a l i z a n o r m z a c h o w a n i a się g r u p y , j e j p s v c h o l o g i i t v m p o d o b ­ n y c h , wewnątrz s t r u k t u r a l n e j r a m y i r o z p o z n a n i e m odchyleń o r a z ich m i e j s c a w e w n ą t r z d a n e j k u l t u r y . T o podejście pociąga za soba izolacje p o d s t a w o w e j osobowości, również j a k i k l a s y f i k a c j e oso^ bowości t y p ó w w e w n ą t r z g m i n y a l b o k u l t u r a l n e j g r u p y i r o z p o z n a n i e i k l a s y f i k a c j e ' l u b opatrzeńie e t y k i e t a m i u w a r u n k o w u j a eveh czynników Wśród używanych t e c h n i k sa s t r u k t u r a l n e i f u n k c j o n a h i e a n a l i z y specyficznego 'tła k u l t u r a l n e g o k o n c e n t r a c j a n a o k r e s a c h niemowlęctwa i dzieciństwa odnośnie do o b c h o d z e n i a sie s t a n o w i s k a i stosunków m i e d z y dorosłymi a dziećmi miedzv dziećmi a dorosłymi i „ ż y c i e projektywńei t e c h n i k i t a k i e j j a k a n a l i z a z a b a w d z i e c i n n y c h " - i e r oraz użycia P o r t e u s Rorschach T e m a t y c z n e j W r c n r i i W i e l e n o w v v r h " r u n i wspólnych n a u k 1 ońib n n i te midciścii do rzeczy O d w r o l i i i i zaś -ile m a ł o " u v a S . w Г? n ś e smsowar^ interore4-u-ie n i v e l a m , i \rme 1 ^ i zdefinioS u E ! kuUurą' a o s o b o w S i i ; ! . Chociaż w i c i e prac dobrze a n t y d a t u j e okres, o którym mówili l u b y l c z e a u t o b i o g r a f i e i r a c h u n k i , i półfikcja. klóra k o m p e t e n t n i e а I"; 'i his o vczia Е и ^ 1 i i 1 1 , 1 Г т Й л J r £ ™ i minii ч ™ f i wvnH^are z r e ^ i i ^ k.d n S n v e h ™ L T -« П J �384 j e d n o c z y e t n o g r a f i c z n e da-tv w k o n s e k w e n t n e , w z o r o w a n e o p o w i e ­ ści ż w i o w e w i d z i a n e p r v m i i v w n v m i o c z a m i , to jes/rze sa i n n e sposoby używania przez szkoły ( 6 ) . T e sposoby z o g n i s k o w u j a ostro p o s m a k d a n e j k u l t u r y , wartość z a c h o w a n i a sie ludów, i p r z y n a j ­ m n i e j przez i m p l i k a c j e , p r o j e k t y w n e systemy,' n o r m y i o d c h y l e ­ n i a p o d s t a w o w e j osobistości, procesy i ' s t o p n i e a k u l t u r a c j i osob­ ników i g r u p y . N a p r a k t y c z n e j płaszczyźnie szkoła t a r z u c a dużo światła na zagadnienia akulturacji, z m i a n y k u l t u r y , a d m i n i s t r a c j i i stosun­ ków przemysłowych i k l a s o w y c h . Robią też próby w i e l u uogól­ nień l u d z k i e g o z a c h o w a n i a sie, do których było' sic doszło n a p o d s t a w i e r o z p a t r y w a n i a j e d y n i e naszej własnej k u l t u r y . T r o c h e o d m i e n n e podejście do p o d o b n y c h przedmiotów u j a ­ w n i a się w dziele G. P. M u r d o c k a o p o m i a r a c h krzyżówki k u l t u r , p r o w a d z o n y c h przez I n s t y t u t Stosunków L u d z k i c h U n i ­ w e r s y t e t u w Y a l e "(7). C e l e m t y c h badań j e s t uzupełnienie e t n o ­ graficznego o b s z a r u m o ż l i w i e największej ilości r o z m a i t y c h k u l ­ t u r , a p o t e m s p r a w d z e n i e uogólnień p r a w d o p o d o b n e j asocjacji i k o r r e l a c j i przez s t a t y s t y c z n a analizę z a n o t o w a n y c h z j a w i s k . ' I n n a m e t o d a a n a l i z y k u l t u r o p i e r a sie n a d e f i n i c j i k u l t u r a l ­ nej a n t r o p o l o g i i j a k o w i e d z y stosunków l u d z k i c h . W próbie zre­ d u k o w a n i a takiego b a d a n i a do o b i e k t y w n e j t e c h n i k i przedstawiają C h a p p i e i C o o n \ s ) a n a l i t y c z n e narzędzie .poszukiwań, a m i a n o ­ w i c i e o b i e k t y w n a d e f i n i c j e i ilościowe p o m i a r y w z a j e m n e g o o d ­ d z i a ł y w a n i a ' n a siebie m i e d z y o s o b n i k a m i i «rupami W t e n ' s p o ­ sób .ustalone w z o r y stosunków rzucają światło n a f u n k c j o n a l n e znaczenie i n s t v l u e f i n a f o r m y s p e c y f i c z n y c h i n s t y t u c j i . W o d p o ­ w i e d z i na i c h k o n t e k s t y i n a procesy ciągłości'kultury j e j r o z ­ p o w s z e c h n i e n i a i jej p r z e m i a n Należy zwrócić u w a « e n a n o w v materiał dostarczony przez !e ściśle f u n k c j o n a l n a szkole a m i a n o ­ w i c i e na d w a pośmiertne w y d a n i a M a l i n o w s k i e g o ' Naukowa t e o r i a k u l t u r y f T , n r / e d s i a w i a iasnc sformułowanie i roz biór je»o teo e vc/ne-o n o d e S do те кa P r zein a n k u l t u r y m a r 'a szeroko i n a f r y b ń i i m m a l e a i ł ^ s m a w d z a m o z l wość nieci a d m i n i T l r n rzerTv nie 'j" X "c śle n n Z n n ć i,™ E i ^ S n samo d X n i o Г b a i n i a nV Л n v rivni m Г S Z i S m W , S n S l S 11nA*\L n'ws!nsunŁ ] i , ! ^ j Л / ^ Л ?h b f i l Ui г S Го oj dv Vi nte -racj-Y J a k o ' przeżytek z m o d y f i k o w a n y '"starszego ewolucjonistvoznego podejścia d o meczy należy wymienić szkołę n e o - e w o b e j o n i slyczną myśli z L . A. W h i l e ' e m na'czele ( 1 1 ) . G r u p a ta dotąd w a l - ьЗАТГ r v �r z v г teoretyczna formułą 11a w s z y s t k o i wytłumaczeniem k u l t u r y i j e j r o z r o s t u . G r u n t u j e s w e podejście d o ' r z e c z y n a k o n s u m p c j i «p'er гарПл» e n e r g i i . Należy zrobić w z m i a n k ę ' o p r a c y jeszcze jednej g r u p y w p r a w d z i e m n i e j ostro zarysowanej i z n m i e j w y ­ raźny m a n t r o p o l o g i c z n y m a n i m u s z e m . Jest t o t a k z w a n a Szkoła S o c j o l o g i c z n a (12), która z a j m u j e się a n a l i z a społeczności w e ­ wnątrz n a s z e j c y w i l i z a c j i . W t e o r i i i w o p e r a c y j n e j t e c h n i c e p o ­ dejście j e i d o rzeczy jest j e d n a k głównie e t n o g r a f i c z n e i e t n o l o «iczne przez to że członkowie j e j kombinują le same rozważania kultury materialnej instytuc/yj f u n k c j o n a l n y c h konftguracyj strukturalnych uwarlościowań' g r u p o w y c h i ' w y t w a r z a n i a sie osobowości' które charakteryzują nowożytne b a d a n i a p r y m i t y w ­ n y c h niepiśmiennych k u l t u r Gd'v spora i c h p r a c v obecnej jest p i e r w o t n i e s k i e r o w a n a n a klasę i kasie a n a l i z u j e leż i n n e t e ­ m a t y l u b też uwzględnia j e " i m p l i c i t e - w s w o i m k i e r u n k u . ' Obecne k i e r u n k i k u l t u r a l n e j a n t r o p o l o g i i w A m e r y c e w s k a ­ zują, że chociaż p o l e u p r a w y n i e m a o z n a c z o n v e h g r a n i c , p l o n d o j r z e w a . Jeszcze pozostaje w i e l e d o z r o b i e n i a , co się t y c z y s f o r ­ mułowania i wyjaśnienia'teorii i m e t o d o l o g i i , w i e l e z tego", czego n a u c z o n o się w" l a b o r a t o r i u m p r o s t s z y c h k u l t u r , s t o s u j e się teraz bezpośrednio do z r o z u m i e n i a zagadnień wewnątrz n a s z e j własnej c y w i l i z a c j i . Opierając się n a powszechności 'pozvraek k u l t u r a l ­ n y c h k o n f i g u r a c j a c h s t r u k t u r a c h osobowości i t p ' p r z y j m u j e sie p o w s z e c h n i e jedność' p s y c h i c z n a człowieka i ta przesłanka jest r n p l i c i t e P r a k t y c z n a w e w s z y s t k i c h pracach d z i s i a j ' p r o w a d z o v c h ( d v do t c » o leszcze d o d a m y k o n c e p c i e k u l t u r y j a k o s y s t e m u c z o n e - o X r • ' ż y c i a b a d a n i e k u l t u r y staje sie a n a l i / a r e a k e v i sob i k a i l v n a siły które s p r a w i a i a rozwój i zmianę i s i t y które^,4iKb ^ ^ v i M y r t ^ i * ЬпчтмГыу^иЪ ostatecTnafoSie ku t u r ^ D o i -żałość ohecneac. r,< dciśc!I iest s t w t X ^ ^ ie"o « л S w i le» ^РГ ™ ™ iS s i e b t sa m v r h i rabini en И z l c S ^ A r c h e o l o g i a ' ( 1 3 ) . W czasie o s t a t n i c h l a t rozwinęło się k i l k a z d r o w y c h kierunków n a p o l u a r c h e o l o g i i . P o m i m o tego, że a r c h e o l o g o w i e d o l a d p r z y k r o rozumieją niestosowność s w y c h d a t i s k u t k i e m t e g o skłonni 'są d o u l l r a k o n s e r w a t y z m u w s w y c h u s i ­ łowaniach b v u n i k n ą ć z b v t łatwych i b e z p o d s t a w n y c h uogólnień, objawiają rosnącą tendencje do i n t e n w e t a c j i s w y c h w y n i k ó w n a tle s z e r s z y m o d i c h własnych l o k a l n y c h i t e c h n i c z n y c h wyczynów-. T e usiłowania p o d p a d a i a ' p o d d w i e główne k l a s y Ż j e d n e j strony jest u z n a n i e a r c h e o l o g i i j a k o t e c h n i k i h i s t o r y c z n y c h badań u m i e ­ j ę t a i e p r z e d s t a w i a n e V i z C h i l d e ' a ( 1 4 ) , g d z i e "słuszne dedukcje m g * ш.. l i - Lud. T. XXKVIH 25 �5S6 i odnośnie do r o z w o j u k u l t u r y i c y w i l i z a c j i są zależne o d z y s k a ­ n e j e w i d e n c j i . D a l s z e rozszerzenie tego podejścia do rzeczy p r o ­ w a d z i bezpośrednio do a n a l i z y p r o t o - h i s t o r y c z n v c h okresów i d o k o n s e k w e n t n e g o łączenia p r z e d h i s t o r y c z n y c h i h i s t o r y c z n y c h k u l ­ tur- w j e d n o szerokie i z r o z u m i a l e c o n t i n u u m . Z drugiej strony jest uznanie archeologii j a k o techniki etno­ l o g i i . T e n pogląd t k w i w trosce u j a w n i o n e j p r z e z k i l k u a r c h e o l o ­ gów w czasie b a d a n i a i d y s k u s j i t e o r e t y c z n y c h i m p l i k a c y j i c h wyczynów i i n t e r p r e t v w n y c h procedur. W s p e c y f i c z n y c h działach sa stałe postępy, przeważnie j e s t s p e c j a l i z o w a n i e się w p r z y r o d z i e i n i e p o t r z e b a o t v m t u t a j mówić.. Po większej części przedstawiają w y r a f i n o w a n i e i b a r d z i e j dokładne z r o z u m i e n i e w z o r ó w i stosunków już u s t a l o n y c h a l b o spodziewanych. -Na przykład n a B l i s k i m W s c h o d z i e g ł ó w n e z a i n t e r e s o w a n i e s k u p i a się n a u s t a l e n i u c h r o n o l o g i i i s e k w e n c j a m i już o p r a c o w a ­ n y m i d l a różnych areałów. Może n a j c i e k a w s z e z n o w y c h w y k o p a ­ l i s k sa w T e l l H a s s u n a ( 1 6 ) w Północnym I r a k u , gdzie odkryło k i l k a ^ r a t y f i k o w a n y c h pokładów p r z e d - H a l a f s k i e j d a l v p o d H a l a f s k i m i złożami. Materiał H a l a f s k i ; z n a n y m był o d d a w n a w k i l k u miejscowościach, ale t u t a j z d a r z a się p o ra.z p i e r w s z y n a t r a f i e n i e na okoliczności które dostarczają dużo dat odnośnie do w c z e s n y c h okrętów n e o l i t y c z n y c h B l i s k i e g o " W s c h o d u . D l a a r c h e o l o g i i e u r o p e j s k i e j stała r e w i z j a w dół d a t o w a n i a od Żelaznego W i c k u może m a największe znaczenie z p u n k t u w i ­ d z e n i a h i s t o r i i (17). Obecnie jest w d r u k u szczegółowa m o n o g r a f i a N e o l i t y c z n y c h k u l t u r w Bułgarii. T o dzieło znanego d r . J a k u b a G a u l a w y d a j e amerykańska Szkoła P r e h i s t o r y c z n y c h Poszukiwań. M o r i u s wydał doskonałe dzieło o a r c h e o l o g i i ' w południowe г i w s c h o d n i e j A z j i ( 1 8 ) . Praca ta n i e t y l k o daje geologiczne к о relacje, a l e także w i e l k i areał k u l t u r narzędzi do łupania, o d m i e ń n v c h o d przemysłów d w u - o b l i e z o w v c h Z a c h o d u . N a p o l u amerykańskim zauważa się k i l k a ważnych r o z w o ¬ j ó w i stały w z r o s t w u l e p s z a n i u wzorów już u s t a l o n y c h . O s o b l i w i e znaczące jest zrównanie k u l t u r y T e o t i h u a c a n z kulturą M a y a Starego Cesarstwa, bo przez to z y s k u j e sie korelację s e k w e n c y j m e k s v k a r i s k i c h i M a y a (19). " I n n e postępy polegają n a g e o l o g i c z n y m d a t o w a n i u m i e j s c o ­ wości L i n d e n m e i e r a i i n n y c h F o l s o m s k i c h . ; w epoce pleistoceńskiej a l b o zaraz po n i e j . T o , łącznic ze s z k i e l e t a m i o d f c r v l v m i w M i n ­ nesota i Терехрап, o których sie zapomniało p r z y a n t r o p o l o g i i f i z y c z n e j , wyraźnie u s t a l a wczesna' date z a l u d n i e n i a " A m e r v k i . A r ­ tykuły w d z i e n n i k a c h n i e d a w n o t e m u donosiły o o d k r y c i a c h w N e ~ * Ш Ж W ^ JŁWW J �387 brasee, k l o r v c h datę o d n o s i się d o środka o s t a t n i e j e p o k i l o d o w e j . B r a k jeszcze a u t e n t y c z n e j n a u k o w e j i n f o r m a c j i . N a południowym wschodzie t r w a dalej d e f i n i c j a sub-areałów i r e g i o n a l n e rozróżnianie i zdaje się, że p o r o z d z i e l a n i e k u l t u r A n a s a z i , H o h o k a m i M o g o l l a n , j e s t n a stałe. O d s z u k u j e się fale m i g r a c y j n e i ciągłość z k u l t u r a m i ludów h i s t o r y c z n i e z n a n v c h . N o w e g o materiału dostarczyła dotąd jeszcze n i e w y d a n a p r a c a L a r s e n a i K a i n e y w I p u l a k P o i n t H o p e i A l a s k a , oddalając wstecz d a t y najwcześniejszych, d o s t r z e g a l n y c h influksów z S y ­ berii (20). A n t r o p o l o g i a F i z y k a l n a : (21) A ) Człowiek F o s y l n v ( 2 0 ) : O d k r y c i e i o p u b l i k o w a n i e dużego n o w e g o materiału losyłnego rzuciło niemało światła n a e w o l u c j e e z l o w f e k a i dodało k i l k a punktów k o n t r a w e r s j i . N a J a w i e d o d a t k o w e o d k r y c i a k i l k u specymenów P i t e k a n t r o pusa j a s n o określiły t y p ogólny i ustaliły b l i s k i e p o w i n o w a c t w o ze s p e c y m e n a m i S i n a M r o p u s a z C h o i k o u t i e n . Płeistoceńskie złoża n a Jawie zwane Megantropus Paleojavanicus przez W e i d c n r e i c h a i K o e n i g s w a l d a i t r z y w i e l k i e zęby p r v m a l a z a p e w n e Płeistocens k i e j d a t y a l e znalezione na półce D r o g e r i i w H o n g - K o n g i o p a ­ t r z o n e e t y k i e t a «Gi-antopitecus» B l a c k i p r z e z tychże autorów, w z n o w i ł y ' n v l a n i e olbrzymów wśród w c z e s n y c h protoplastów czło­ w i e k a T e n n i e c o p r o w o k a c y j n y pogląd n i e jest p o w s z e c h n i e p r z y ­ jęty przez antropologów a l e ' n i e b r a k m u c z y n n i k a m o ż l i w o ­ ści (й!^. ' ° ' V£ST H o m o Soloensis г górnych pleistoceńskich złóż ngandeńs k i c h J a w y może być obecnie u w a ż a n y m za późniejszy i h a r d z i e j p o s u n i ę t y ' t w ó r g r u p y P i l e c a n t r o p u s '— S i n a n t r o p u s . " P o g l ą d , że człowiek' N o a n d e r t a l s k i j e s t odroślą w s c h o d n i o - a z j a t v e k i c h K p ó w , został sformułoyyany i jest p o d d y s k u s j a . W P o ł u d n i o w e j A f r y c e seria z n a l e z i o n y c h szczątków f o s y l nycłi, dorosłych członków g r u p y A u s t r a l o p i l e c u s zaczęta przez B r o o m a w r." 1936 i d a l e j p r o w a d z o n a , rzuciła światło n a z a g a d ­ n i e n i e f o r m przejściowych w l u d z k i e j e w o l u c j i ( 2 4 ) . Dotąd n i e m a p e w n e j d a t y d l a t y c h Australopiteków, chociaż w i e l u włącza i c h do g r u p y średnio-pleistoceńskiej, B r o o m u t r z y m u j e , że 'jest możliwość u s t a l e n i a że sa d a t y góino-plioccńskiej": T e o k a z y d o ­ rosłych pochodzą z S t e r k f o n t e i n ( P l e s i a n t r o p u s Transvaalensis) i z K r o m d i a a i ( P a r a t h r o p u s R o b u s t u s ) i pokazują zarówno l u d z ­ k i e i małnie cechy w uzębieniu t w a r z y i czaszce Dłubie kości i świeży jeszcze n i e o - l o s z o n y materiał wska./vna n a postawę w v prostowaL^ 1 k o o p e r a t y w n a f o r m e życia R o z m i a r pojemności c z a s z k o w e j jest o d 480 cc d l a P l e s i a n t h r o p u s a . d o 650 cc d l a P a 25* �m r a n t h r o p u s a . A k t u a l n e znaczenie U c h Australopiteków będzie w i a ­ d o m e , g d y o d k r y j e sie s p e c y m e n y w złożach, pozwalające n a d o ­ kładna datę. G d y b y się ustaliło Plioceńska dale może n i e p o t r z e ­ b o w a ł o b y się wykluczać i c h zupełnie z l u d z k i e g o szeregu, a l b ) uważać i c h l i t y l k o j a k o pouczającą i analogiczną odrośle. W Zachodniej E u r o p i e mało nowego dodano do r z e k o m y c h znalezień wczesno p a l e o l i t y c z n y c h o d czasu o d k r y c i a czaszki S w a n s m m b e w г. (25). S p e c y m e n ó w pochodził z achcuicańskiego k o n t e k s t u i w i e l u uważa, że w o b e c b l i s k i e g o podobieństwa d o czaszek z P i l t d o w n i G a l l e y H i l l użycza o n t y m w c z e s n y m i d v s p u t o w a n y m szczątkom n i e c o większej szacowności. ' N i e w s z v s c y j e d n a k godzą sie n a tę interpretację. P o w s z e c h ­ niejsze j e s l wytłumaczenie, że m o r f o l o g i c z n i e posunięty t y p w c z e ­ snego człowieka istniał w Z a c h o d n i e j E u r o p i e w czasie, w którym mieszkańcy W s c h o d n i e j A z j i b y l i w okresie P i t h e c a n t h r o p u s S i n a n t h r o p u s . P o t r z e b a więcej materiału do wyjaśnienia tej i n t e r ­ p r e t a c j i i z tego względu a u t o r uważa, że g e o g r a f i c z n e r o z m i e ­ szczenie k u ł t u i i « o f c o r e , i łupanych narzędzi d o d a j e w i a r y g o d ­ ności. N i e d a w n o t e m u doniosły d z i e n n i k i , że D o l n e g o P a l e o l i t y c z ­ nego Człowieka z n a l e z i o n o w e F r a n c i i Mogłoby to iwsłużyć do wyjaśnienia s p r a w y Dotąd j e d n a k n i e w i e m y n i c o L i e fosvla a n i o okolicznościach t o w a r ^ z ą c y c h j e g o z n a l e z i e n i u . ' ' Przyszła wiadomość z B a i s u n w U z b e k i s t a n i e (26) i z T a n ­ g i e m w ' M a r o k k u o o d k r y c i u szczątków n e a n d e r l a l s k i c h . O g ł o ­ szono już szczegółowo z n a l e z i e n i e o d m i e n n y c h Neanderlałoidów w r o k u 1982 n a Górze K a r m e l u w P a l e s t y n i e (27). Jeszcze n i e w i a d o m o , czy m a m y t u szczątki t y p u przejściowego czy b y b r i d a , ale n a r a z i e jest skłonność d o uważania i c h za h v b r i d y z a c j e m i ę ­ d z y postępowymi a k o n s e r w a t y w n y m i f o r m a m i N e a n d e r t a l u , a l b o m i e d z y k o n s e r w a t y w n y m Neandertałoidem a b a r d z i e j postępo­ wymi typami. W A m e r y c e świeżo z n a l e z i o n o i s t o t n i e i n d y j s k i t y p w T e p e x p a n (28) w M e k s y k u i p r z y p i s u j e m u się datę górno-pleistoceńską. Uacznie ze s z k i e l e t e m z M i n n e s o t y (29) j e s t t u n i e t y l k o p o t w i e r d z e n i e e w i d e n c j i a r c h e o l o g i c z n e j " odnośnie do wczesnej d a t v z a l u d n i e n i a A m e r y k i , a l e również i p o p a r c i e i n t e r p r e t a c j i w y s n u t e j z lego, co z n a l e z i o n o w Asselar, G r i m a l d i , Górnej J a ­ s k i n i w C h o u k o u t i e n i l p . , ż e zróżniczkowanie nowożytnych ras już było w pełni w czasie późnego pleisloceńskiego o k r e s u . B) S t u d i a specjalne. P r a c u j e sie d a l e j n a d analizą ras d l a określenia i c h typów f i z y c z n y c h i r o z m i e s z c z e n i a . M o ż e �389 najważniejsza p r a c a o ezvsto o p i s o w v m c h a r a k t e r z e jest i d e n t y ­ f i k a c j a płaskowzgórza irańskiego, W a r i a n t u śródziemnomorskiej rasy p r z e z F i e l d a . S t u d i a n a d r a s a po większej części zwracają się dziś do z a ­ g a d n i e n i a trwałości i d z i e d z i c z e n i a wzorów- I v p o w o b e c n y c h , l u d ­ ności t r a k t u j e sie więcej j a k o j e d n o s t k i i b a d a sie a s p e k t r a s o w y odnośnie d o h i s t o r y c z n e g o o t o c z e n i a i g e n e t y c z n y c h w z g l ę d ó w ( 3 1 ) . Częściowo przez r e a k c j e n a złe zastosowanie i 'nadużycie k o n c e p ­ c j i r a s o w e j w o s t a t n i c h łatach a n t r o p o l o g o w i e stawiają z n a k za­ p y t a n i a n a d ważnością i z n a c z e n i e m różnic r a s o w y c h ' i zwracają uwagę n a i n n e s t r o n y ' budzące z a i n t e r e s o w a n i e do b i o l o g i i czło­ w i e k a . W ś r ó d o b e c n y c h kierunków zaznacza się wysiłek, a b y r z u ­ cić więcej światła n a genetyczne z a g a d n i e n i a c z ł o w i e k a ' ( 3 2 ) D o ­ c h o d z i sie do tego przez b a d a n i a f a m i l i j n e s p e c y f i c z n y c h c h a r a k ­ terów i przez analizę a n t r o p o m e t r y c z n y c h d a n y c h z a n o t o w a n y c h 0 ludnościach, b a d a n i e typów k r w i oraz i c h "cech odziedziczo­ n y c h (33) i przez doświadczenia l a b o r a t o r y j n e robiące próbę g r a ­ n i c zdolności g e n e t y c z n y c h d o r o z w o j u kości zależnego o d m u ­ s k u l a r n e g o u w a r u m k o w a n i a . D r u g i m areałem z a i n t e r e s o w a n i a b a ­ d a w c z e g o j e s t obecnie a r e n a r o z r o s t u i s t a r z e n i a się badań. N o r ­ m a l n y r o z w ó j i w a r i a c j e s p o w o d o w a n e p r z e z specjalne w a r u n k i t a k i e " j a k d i e t a otoczenie i p a t o l o g i a zwracają u V siebie o s o b l i w a uwaNa 1 v m p o l u powstają p r z y c z y n k i do p e d i a t r i i i o r l h o donoji. " ' ' " . ' . ' ' N a p o l u f i z y c z n e j a n t r o p o l o g i i jest o b e c n i e najwięcej k o n ­ t r o w e r s j i , c h o d z i m i a n o w i c i e o ' k o n s t y t u c j o n a l n ą -.antropologię, a l b o a n t r o p o l o g i e o s o b n i k a . T e o r i a K r e t s c h m e r a , że i s t n i e j e k o r relacja m i e d z y dającymi się odróżnić t y p a m i m o r f o l o g i c z n y m i 1 p s y c h o l o g i c z n y m , , została znów podjęta'i o b r a b i a n a przez S h e l doiia i i n n y c h . ' W s w e j obecnej f o r m i e k o n c e p c j a ta wyraża sie w t e r m i n a c h trzech f i z y c z n y c h komponentów, które wznoszą t r z o n z e m b r i o l o g i c z n v c h pokładów z n a n y c h j a k o e n d o d e r i n , m e s o d e r m i e k t o d e r m . P o d e t y k i e t a endomerfił. m e s o m o r l n i e k l o m o r f i i w s z y s t k i e t r z y składniki tkwią w różnym s t o p n i u w k a ż d y m osob­ n i k u . Głównym p r z y c z y n k i e m tego n o w e g o podejścia d o rzeczy jest rozwój s k a l i s z a c o w a n i a i t e c h n i k i z j a k a przystępuje sie do oceny r e l a t y w n e j siły każde-o składnika przez co z y s k u j e sie możność p o z n a n a ' i z b a d a n i a s t o p n i pośrednich m i e d z y r z a d k o zdarzającymi się krańcowymi t y p a m i . ' Ułożono p o d o b n a skale d l a m i e r z e n i a t e m p e r a m e n t u i d o n i e ­ siono o w y s o k i e j k o r e l a c j i m i e d z y o b o m a . Chociaż w i e l k i w y ­ siłek d a l e j idzie w k i e r u n k u - rozjaśnienia i w y r a f i n o w a n i a l e c b - �390 niki, i chociaż lego sposobu jeszcze dość n i c w y p r ó b o w a n o w skrzvzowamach rasowveh, k u l t u r a l n y c h i iraivch kontekstach, stosuje' sio go o p e r a c y j n i e d o m e d v e v n v k l m i c z n e i i w p e w n y m s t o p n i u do przystosowań o s o b o w y c h w przemyśle. C a l a l a szkoła narażona jest n a o s t r a krytykę ze s l r # n v w i e l u antropologów, którzy wierzą, że j e j k o n c e p c j e n i e dadzą sie utrzymać, a j e j t e c h n i k a jest n i e p e w n a . Jeśli można robić z a r z u t y s a m e m u podejściu d o rzeczy, j e d n a k j e g o p o t e n c j a l n a użytecz­ ność i ogólne i m p l i k a c j e mają haram doniosłe znaczenie. M n i e j znaczący, a l e także zasługujący n a w z m i a n k ę j e s t jeszcze j e d e n dalszy a s p e k t f i z y c z n e j a n t r o p o l o g i i . T v m j e s t s t o ­ s o w a n i e a n t r o p o m e t r y c z n e j t e c h n i k i do s p e c y f i c z n y c h zagadnień w z o r u . Podczas w o j i i v w y k o r z y s t y w a n o antropometrię d o o z n a ­ c z a n i a p r z e s t r z e n i przeciętnie i'częstotliwość w z r o s t u m i a r y c i e l e ­ snej j a k o p o d s t a w o w y c z y n n i k obmyślenia i w y t w o r n i u b i o r u i e k w i p u n k u . Przeróżne przemysły posługują się t v m w t e n s a m sposób i d z i s i a j . Literatura. Następująca b i b l i o g r a f i a b y n a j m n i e j n i e jest k o m p l e t n a i służy t v l k o do o r i e n t a c j i w r o d z a j u p r a c v p r z e d ­ siębranej obecnie. Artykuły o s o b l i w i e interesujące p o j a w i ł y sie w różnych gazetach zajmujących się a n t r o p o l o g i a , a r c h e o l o g i a ; socjologia, p s y c h o l o g i a , genetyka i dziedzicznością, b i o l o g i a , f i ­ zjologia i m e d v e y n a ! w t r a n s a k c j a c h w i e l u a k a d e n i i j : w b i u l e t y ­ n a c h l i c z n y c h i n s t v t u c v j ; i w różnych m o n o g r a f i a c h i s p e c j a l n y c h s t u d i a c h . Obfitość ' ś w i e ż e j l i t e r a t u r y j e s t t a k a , że porządne s t r e ­ szczenie n i e iest m o ż l i w e Obecnie n i e z n a m żadnego dzieła z d z i e ­ d z i n y s o c j a l n e j a n t r o p o l o g i i które b y z a d o w a l n i a j a c o obejmowało w s z y s t k i e n i e d a w n e m / w o j e które sie t u t a j wspomniało « Z a r v s Ant'ropolo"ii» p r z e z H c o b s Y i S t e r n a ' jest b a r d z o e l e m e n l a r n v r n w p r o w a d z e n i e ! n w rzecz N o w a książka p o d tytułem• «Dro<d Człowiek-P pi Г . v i G i l l i n w l aśnie teraz s t a H sie p z v ^ e p i r i i d o b r z - m o ż e /ad n a m i ć te n o w e l e O b f i t e sie a ,4ko- « W m w a dyenie S t u d ^ u ^ w r a b dziedzino A n t r 3 o " i i > > AntmpoTogii Z L Kroel>era Г wiosną 1948 r W D l a fizycznej a n t r o p o l o g i i p o p r a w i o n e w v d a n i e V.. A. H o o l o n a : « W z w v ż o d M a i p v . jest n a j k o m p l e t n i e j s z v m i n a czasie przeglądem, ' w B i b l i o g r a f i i , chociaż poukładałem różne dzieła t r o p i k a l n e , w i e l e z n i c h właściwie należy umieścić p o d więcej j a k j e d n v m u a d p i s e m . T o się o s o b l i w i e o d n o s i d o p r a c p o d n a ­ główkami «Struktura. Osobowość. Kształtowanie i W s p ó l n e S t u ­ dia". �391 Nowe pisma Antropologia Stosomina. Zagadnienia organizacji ludzkiej. Chap­ pie E. D. ( w v d . ?) t o i n I , 1948. Towarzystwa dla Antropologii Stosowa­ nej. K w a r t a l n i k , Boston. Mass, Gazeta Badań Bliskiego Wschodu* Gazeta Departamentu Wschod­ nich Jeżyków i L i t e r a t u r Uniwersytetu w Chicago, t o m I , n r 1, 1942. Uniwersytet w Chicago, Prasa K w a r t a l n a . Południowo-Zachodni Dziennik Antropologii Albuquerque N o w y Meksyk, tom 1, n r 1. Wiosna 1915. K w a r t a l n i k . 1. O g ó l n e . Nowe prace więcej lub mniej interesujące: ( i i # i I B o a s P r . , Basa, Język i Kultura, Macmillan. N o w v Jork 1940. C o o p e r C o l e , F a y , L u d r i e Malezji. D. von Nostrant, N o w v Jork 19J5. Przegląd Etnograficzny. Essaye przedstawione A l f r e d o w i M. Tozzer. Maya i ich Sąsiedzi, U. A p p l e t w i Centurv, N o w v Jork, L o n d v n 1940. CJ i 1 l i n J a n, Drogi Człowieka, D. Appleton Centurv, N o w y Jork 1947—8. Właśnie, wychodzi napisane przez, wydawcę jako wstęp do całej dziedziny antropologii fizycznej i kulturalnej. H e r s k o v i t - s , M e l v i l l e .1., życie ekonomiczne ludzi pier­ wotnych. Л, A. Knopf. N o w y J o r l i — L o n d y n 1910. Początki człowieka. Wstęp do antropologii. Uniwersytet w C h i ­ cago. Księgarnia 1945. Nos. 20, 21. J a k o b s M. i S t e r n В., Zarys antropologii. Serie Zarvsow, Barnes i Noble, Nowy Jork 1947. K r o c b e r Л. L.. Kulturalne i naturalne areały tubylczej ludno­ ści Ameryki Północnej. Uniw. w K a l i f o r n i i . D r u k . Berkeley C a l 1939. L o w i e H o b e r t П., Dzieje teorii etnoiogicznej. Rinehart i Sp., N i w y Jork 1937. L o w i e Л. I I . , Wstęp do antropologii kulturalnej. F a r r a r i Rine­ hart, N o w y Jork 1940. (Rev. ed.). M u r d o c k Г.. P., Etnograficzna bibliografia Ameryki Północnej. Yale, Studio a n t r o p o l , toni I . S t e w a r d J u l i a n , Podręcznik Indian Południowo Amerykań­ skich. B i u r o Etnologii Amerykańskiej, B i u l e t y n 149, Waszyngton D. C. 1946, 5 tomów zaprojektowanych. W v d a n o t o m I , Plemiona krańcowe, t o m I I , Cywilizacja Andów. S w a n t o n J a n R.. Indianie Południowo Wschodnich Stanów Zjednoczonych. B i u r o Etnologii Amerykańskiej, Biuletyn 137, Waszyng­ ton D C. 1946 Pomiar etnograficzny. �392 V a i ] 1 a 111 J e r z y С, Aztekowie Meksyku. Początek, rozrost i upadek narodu Azteków. Doubtcday Doran i sp., Gaden City, N o w y Jork 19-11. 'l. Inkorporacja różnych aspektów nauk społecznych: G o t t s c h a l k , K l u c k ł i o h n i A n g e l l , Użycie dokumentów osobistych w historii. Antropologia i Socjologia. Rada Badań Nauk Spo­ łecznych. B i u l e t y n 53, N o w y Jork 1945. H u n t J ó z e f Mc V i c k e r (ed.), Osobowość i zaburzenia zacho­ wania. Podręcznik oparty na badaniach eksperymentalnych i klinicz­ nych. The Ronald Press, N o w y Jork 1944. Zawiera artykuły Batcsona G., « Т Ь k u l t u r a l n e osobowości*. L i n t o n R. (ed), Wiedza człowieka w przesileniu światowym. Uniwersytet w Columbii. D r u k . N o w y Jork 1945. Artykuły o antropolo­ gii k u l t u r a l n e j (strukturalnej), psychologii i socjologii. M u r d o c k G. P. (ed), Smlia nad nauką społeczną. Uniwersytet w Jale, Press. New. Haven, Conn., 1939. H . M i l f o r d - O x f o r d U n i w . Press. London, przedstawione A. G. Kellerowi. R i c e S t u a r t A. (ed). Metody w naukach społecznych. Książka przygotowana przez Komitat Metod N a u k o w y c h w naukach społecz­ nych. D r u k . Uniwersytetu w Chicago. Chicago 1931. Zawiera artykuły Kro-ebcra, Sapira i Spiera. S p i e r L , H a 11 o w с 1 Л. I . , N с w m a n S. S. (eds), Język, kul­ tura i osobowość. Pamiątkowy Fundusz Publikacyjny, Menasha, Wiss. 1941. 3. Sposób, s t r u k t u r a i wytwarzanie sie osobowości: B e n c d i с R. F., Chryzantem i miecz. Wzory kultury japońskiej. Houghton, Mifflin i Ska, Boston 19-16. Cechy s t r u k t u r y narodowości i kształtowanie się typów narodowej osobowości. B e n e d i c t ' 1 1 U . Wzory kultury. Houghton, Mifflin i ska, Boston 1934. nowe wydanie. Wydanie Pelikana, Książki Pcnguina, N o w y Jork 19411. Zajmuje się głównie idealnymi wzorami k u l t u r y i osobowości wśród Zuniów, Kwakiullów i Dobii. D a v i s , A l l i s o n .i D о 1 t а г d J a n , Dzieci ujarzmienia. Rozwój osobowości młodzieży murzyńskiej w Miejskim Południu. Amerykańska Rada Kształcenia, Waszyngton D, C. 1910. D a v i s , A 11 i s o n, Ojciec człowieka. Boston 1947. E w a n s - P r i t c h a r d E. E,, Nuer, Oxford 1939. Analiza turalistyczna. struk- D u b o i s C o r a , Ludy z Alor. Studium socjałno-psychologiczne południowej wyspy Indyjskiej z analizami przez A. K a r d i n c r a i F. Oberh o k e r a . Prasa Uniwersytetu w Minnesota, Minneapolis 1941. �Ml F i r t h , 11 а у m o n d, My Tikopia L o n d y n I f f i , Analiza s t r u k t u ralistyczna, G o r c r G o d f r y d , Wieś himalajska. Michał Jozef L t d . , L o n ­ dyn 1938. Studium gminy w strukturze i osobowości. G o r c r G o d f r y d , Tematy w kulturze japońskiej. Trans, z No­ wego Jorku. Akademia Umiejętności, marzec 1943. Artykuł o kształtowa­ niu się s t r u k t u r y i osobowości. k o c h c l К A., Organizacja polityczna i drogi praw Indian Ko­ mańczom. A m Anth Ass. Pamiętnik 54, Menasha Wis. Ш . K U i с к h o h n С. i L e i g h t o n D„ Nawahoesy. Druk. Uniwer­ sytetu w H a r w a r d . Cambridge Mass. 1946. Kształcenie sic struktury i osobowości, Kroebcr A. L , Konfiguracja wzrosła kultury. Uniwersytel w K a l i f o r n i i , Berkeley 194-1. Strukturalne podejście do historii c y w i l i ­ zacji. L i t e r a t u r a , sztuka, filozofia i wiedza są zgrupowane jako pro­ dukty i wyrazy wzorów k u l t u r y wewnątrz większych k o n f i g u r a c j i ; l u ­ dzie są brani j a k o .symptomy k u l t u r a l n y c h przymusów. L e i g h t o n 1). i K l n c k h o h n C, Dzieci ludu. D r u k . U n i w e r ­ sytetu w H a r w a r d , Cambridge Mass. 1946. Kształtowanie sie osobowo­ ści i akulluracja wśród dzieci Nawaho. L i n t o o R., Kulturalne tto osobowości, D. Appleton-Century, N'owv Jork- - L o n d v n 1945, Wykłady na ten temat. L i n t o n R a l f , Studium człowieka, D. Appleton-Centurv, N o w y J o r k - L o n d y u 193(1 Punkt wyjścia, na którym opiera się późniejszedzieło Lintona i Kardinera o kształtowaniu się podstawowej osobowości. L l e w e l l y n К. N. i I l o e b e l F. A., Droga Cheyenne. Druk. Uniw. w Oklahoma. Norman. Okla 1911. Studium strukturalne. M e a d M a ł g o r z a t a i B a t e s o n G r z e g o r z , Charakter BaUnese. Analiza fotograficzna. Akademia Umiejętności w Nowym Jorku. N o w y Jork 1912. Studium osobowości. " O p l e r M o r r i s , Sposób życia apasza. Instytucje ekonomiczne,, socjalne i religijne Indian CMricahaa. D r u k a r n i a Uniw. w Chicago. Chi­ cago 1941. Kształtowanie sic s t r u k t u r y i osobowości. O p l e r M o r r i s , Tematy jako siły dynamiczne w kulturze ame­ rykańskiej. Dziennik Soe. Ж5. Artykuł z pomysłem s l r u k t u r a l n y m . R j c l i a r d s o n J., Prawo i ustrój Indian Kiowa. Augustin, N o w y Jork 1910. Amer. Ketu. Soe. Monografia 1. Studium struktury i osobo­ wości. T o m p s o n L a u r a i J o s e p h A l i c j a , Droga Hopiów. D r u k . Uniw. Chicago, Chicago. Studium s t r u k t u r y i kształtowania sic oso­ bowości. W h i t i n g J a n W. M , Stając się Kwoma, D r u k . Uniw, w Yale, New Haven 1943. Studium kształtowania i osobowości. : ijŁ. �394 R a u m O t t o F„ Dzieciństwo Chaga. Opk tubylczego wychowania wschodnio-afrykańskiego plemiona. D r u k . Uniw. Oxford'. L o n d y n 19-10. •1. Studia wspólnoty: B e a t s R a l f L , Cheran: wieś Sierra Tarascan. Smithsonian I n ­ stitution. Jnst. Soc. Antr-op. Pub. n r 3. Waszyngton D. C. 1945, E m b r e c J a n , Suye Mura. Wieś japońska. D r u k . Uniw. w C h i ­ cago. Chicago 1939. G i 11 i n J a n , Moche. Peruwiańska społeczność nadmorska. S m i t h •sonian Institution. Inst. Soc. Antrop. Pub. ш 3. Waszyngton D. C. 1945, M i n e r H o r a c v, St. Denis. Parafia franemko-kanadyjska Druk. U n i w . w Chicago. Chicago 1939. Redfield R o b e r t , Kultura ludowa Juknlanu. Druk. Uniw. w Chicago. Chicago 1941. W e s t J a k u b , Plainville. U. S. A. D r u k . U n i w . w Columbia. Noлуу Jork 1945. Y a n g M a r c i n ( M o u - c h ' u n ) , Wieś chińska Taitou. Prowincja Shantung. D r u k . Uniwersytetu w Kolumbii. N o w y Jork 1915. 5. Kształtowanie się podstawowej osobowości: K a r d i n e r A., Jednostka i jego społeczność. D r u k . U n i w . w Ko­ lumbii. Nowy Jork 1939. Interpretacja psychiatryczna rzutowych syste­ mów wewnątrz danych historycznych i stosunek tych systemów do kształtowania się podslawowcj osobowości. Kardiner A., Psychologiczne granice społeczeństwa. D r u k . Uniw. w K o l u m b i i , Nowy Jork 1915. Dalszy rozwój techniki i stosowania j a k jest przedstawione w «Jednostce i jego społeczności*. G. Autobiografia i pól-fikcja: A r s e n i e w V. K., Traper Dersu. D u l t o n , Nowy Jork 1941. C o o n C. S., Mięso dzikiego wołu. M o r r o w , N o w y Jork 1932.Саре, London 1932. Pol-fikcvjnc studium marokańskiego plemienia K i l u . D y k W a l t e r , ' .Syn starego Ilata. Harcount, Nowy Jork 1938. Autobiografia Navaho. F a s t H o w a r d , Ostatnia granica. Klub Czytelnika, Nowy Jork 1942. F o r d C i e l i a n S t e a r n s , Д у т z ich ognisk. Życie wodza Kwakiutlów. Instvt. Stosunków Ludzkich. D r u k . Uniw. w .Tale, New Hven 1941. H a m b l v W i l f r e d , Jamba. N o w v Jork 1947. Biografia z fikcja Ovimbimda. M a r r i o t t A l i c j a , Dziesięć babek. D r u k . Uniw. w Oklahoma. Norman, Okla. 1945. Uosobieniowo-pól-fikcyjne studium szczepu Kio-wa. I �395 O p l e г М. Е., Brudny chłopak. А. А. Л. Mem. N r 52, 1938. Czę­ ściowa biografia apasza. R a d i л P a w e ł (ed), Grzmiący Piorun, Indianin Winnebago. D. Appleton 192G. D r u k . Uniw. w K a l i l o r . 1921). S i m m o n s L e o n W. (Wvd.), Wódz słońca; autobiografia India­ nina Hopi. D r u k . Uniw. w Vale, New Haven 1912. H . M i l f o r d , D r u k . Uniw. w Oxiordzie, Londyn. • ' ł 7. K u l t u r a skrzyżowań: S i m m o n s L e o W., Koła starych w społeczeństwie, pierwotnym. D r u k . U n i w . w Yale, New Haven 1945. M u r d o c k G. P., Hozdwajające się mieszanie. Próba teoremów. A n t r o p o l o g Amerykański, 49, s i r . 511—59, 1947, M u r d o c k G. P „ «Korrclacje instytucji matrilinealnycJi i p a t r i Jinealnvch» w Studiach Wiedzy Społecznej. Studia przedstawiane A. G. Keielrawi. \Vvd. Murdock; D r u k . Uniw. w Yale. New Haven, I I . M i l f o r d . D r u k . Uniw. 'w Oxfordzie, Lomdvn 1937. M u r d o c k G. P., Przegląd skrzyżowania kulturalnego. Przegląd Socjologiczny Amerykański, łom 5, sir. 361, r. 1940. M u r d o c k G, P. ( i F o r d C. S. Hudson, A. E. i inne), Zarys mate­ riałów kulturowych. Przegląd krzyżowania się k u l t u r . Instytut Stosun­ ków Ludzkich. D r u k , U n i w . Yale 1915. 8. Wzajemne oddziaływanie: C h a p p i e E. D„ Inżynieria antropologiczna, jej pożytek dla ad­ ministratorów. Antropologia Stosowana. Styczeń—marzec. 1943. C h a p p i e E. D. Różnice osobowości są opisane przez niezmienno AvlasnoM jednostek w oddziaływaniu wzajemnym. Postępowania nat. Akademia Umiejętności, tom 2C>, 1940, C h a p p i e E. D., Mierzenie stosunków ludzkich. Monografia genetyczno-psychoł, 1910. 9. Funkcja: M a 1 i n o w s к i B„ Naukowa teoria kultury i inne studia. D r u k . Uniw. w Karolinie. Chapel H i l l 1941 Teoria analizy funkcjonalnej. • ' i 10. A k u l l u r a c j a : Amerykański Antropolog. Join 11, NS. n r 2, 1943. Artykuły o o k k u l t uracji prze? R. К e n n e d у,' M. M e a t , J . S t e w a r t , R. B e n e d i c t , С. K ł u c k h o h n, R. L i n t o n K r a b r c c J. l ' , Akkulturacju wśród Japończyków Kona, Ilawai. А. А. Л. Mcm. N r 59. 1941. �396 G o I d f r a n k К., Zmienne konfiguracje w organizacji socjalne; Czamvnogicgo Plemienia w okresie rezerwatu. Ameryk. Etnol. Tof. Monogr. 8. Augustin, NOWY J o r k 1945. H a w t h o r n e I I .В., Maori: Studium akkulturacji. А. А. А. Меш. N r 64. 1944. H e r s k o v i t s M e l w i l l e J., Akkulturaeja, studium kontaktów kulturowych. Augustin, N o w y Jork 1938. K e e s i n k F. M , Morza Południowe w świecie, nowożunum. Jan Day — N o w y Jork 1911. L a К u r g e O l i v e r , Zmieniający sic Indianin. D r u k . Uniw. w Oklahoma. N o r m a Okla. 1942. L e w i s O., Skutki kontaktu z białym w czurnonogiej kulturze. Am. E t h . Soc. Monografia G. Augustin, N o w v Jork 1932. L i n t o n R a l f ( W y d ) , Akkulturacja 'w siedmiu indiańskich ple­ mionach Ameryki. D. Appleton-Century. N o w y Jork. Londv.n 1940. L o c k e A l a i n i S t e r n B e r n h a r d J. (Wyd.), Gdy się ludy spotkają. Hinds, Haydcn i Eldredge. Nowy Jork, Filadelfia 1942 1940. L o r a m С. F. i Mc I I w r a i t h Т. F. (Wvd.), Dzisiejszy Indianin północno amerykański. D r u k . U n i w . w Toronto. T o r o n t o 1913. M a c G r e g o r G., H a s s r i c k 1\. B. i H e n r y W. E„ Wojow­ nicy bez oręża: Studium rozwoju społecznego i osobowości Indian Sioux w Pineridge. D r u k . U n i w . w Chicago. Chicago 1940. M a l i n o w s k i В., Dynamika zmian kultury. D r u k . Uniw. w Yale, New Haven 1945. T h o m p s o n L a u r a , Granie Fidżi. Amer. Rada, Instytut Sto­ sunków Pokojowych, X X I I I . Studia Pacvfiku NT 4. San Francisco 1940. T h o m p s o n L a u r a , Guam i jego lud. Studium zmian kultury i wychowania kolonialnego. Amer. Rada, Instytut Stosunków Pokojo­ wych. San Francisco, N o w y Jork 1941: Princeton, N. J. 1947. 11. Neo-ewolucjonisla: W h i t e L e s l i e Л.. Energia i ewolucja kultury. Amerykański Antropolog. T o m . S3, n r 3, część 1. 1943, str. 325. ff. W h i t e L e s l i e A., Stopnie ewolucyjne, postęp i szacowanie. kultury. Południowo-Zachodni Dziennik Antropoł. T o m . 3. n r 3. 1947. 12 Szkota socjologiczna: A r e n s b e r g С. M. i K i m b a l l S. Т.. Rodzina w Islandii. D r u k . Uniw. w H a r w a r d , Cambridge 1940. A r e n s b e r g K o n r a d M., Chłop islandzki. Mac Nowy Jork 1917. Mac Milian. Lo.iulyn. D a v i s A., G a r d n e r В. Б. i G a r d n e r M. П., łudnie. Społeczna-untropałagiczne studium klasy i kasty. w Chicago, Chicago 1941. i społeczność Milian i Ska, Głębokie Po­ D r u k . Uniw. �397 < E m b r c c J a n F , Japończycy. Instytut Smithsański, Waszyng­ ton D. a i m Studia tła wojny. E m b r c c J a n F„ Naród japoński. Przegląd Społeczny. F a r r a r i Rinehart, N o w y Jork 1945. F e i И , Życie chłopów w Chinach. Rout ledge. L o n d y n 1939. H o r m a n s fi. C , Wieśniacy angielscy w wieka XIII. D r u k . U n i w . w H a r w a r d . Cambridge 1940. Powderanaker H o r t e n s j a , Po swobodzie. Studium kultury głębokiego Południa. D r u k . V i k i n g Nowv Jork 1939. W a r n e r W. L., Serie stolicy Yankesów. 6 tomów. D r u k . Uniw. w Yale. New Haven 1941.. Antropologiczne s t u d i u m nowożytnej wspól­ noty nowej Anglii przez okres 10-lecia. 13. Archeologia I i I j 4 J i ' J zainteresowania: 14. Przypiski archeologiczne: C h i l d e V. G, Co się wydarzyło w historii. Książki Penguina, Inc., Nowy Jork 1946. C l a r k G r a n a m e , Od dziczy do cywilizacji. Cobbet, L o n d y n 1946. C l a r k G r a h a m * , Archeologia i społeczeństwo. M e d i u m , L o n ­ dyn 1939. Cobbet, Londyn 1946. Zwięrfc streszczenie t , f V 15. B r e w J. ()., Archeologia krańca Alkali. Południowo-wschodnie Utah. Papiery Muzeum Peabody, X X I , Cambridge, Mass. 1946. Zwlaszcza rozdział «Użycie i nadużycie Taxonomii». ! k** K l i i c k h o h n C, R e i t e r P., e t a l , Przedwstępny raport o wykopaliskach z r. 1937. В. C. 50—51, Kanion Chaco, Nowy Meksyk. Uniwersytet w N o w y m Meksyku. Biuletyn 315. Serie Antropologiczne и i ogólnego B r e w J . O., Wybór bibliograficzny amerykańsko-indyjskiej ar­ cheologii tut wschód od Gór Skalistych. Klub E x k a w a t o r o w , Cambridge, Mass. 1943. С h i 1 d e Y. G., Przedhistoryczne spoieoznosci na Wyspach Bryhnskich. W. i R. Chambers, Ltd., Londyn i E d y n b u r g 1916. J o h n s o n F r e d (Wyd,), Człowiek w północno-wschodniej Ame­ ryce Północnej. Peabody Muzeiun, Audover. Mass. 191(1. M a r t i n P. S., Q u i m b v G. J., C o l l i e r D., Indianie, przed Kolumbem. Dwadzieścia tysięcy lat amerykańskiej historii odkrytej przez archeologię. D r u k . Uniw. w Chicago, Chicago 1947. Z e u n e r F r y d e r y k E., Datowanie przeszłości. Wstęp do ge.oclu-onalogii. Mcthun i Ska, Londyn 1916. Z c a n e r E , Okres plcisioceński, jego klimat, chronologia i na¬ stępstwa fauny. Towarzystwo Hay. В. Quaritch L t d . , L o n d y n \Ш. �398 » V. 3. N r 2. Zwłaszcza K l u c k h o h n a teoretyczna dyskusja o i n t e r p r e t a ­ cji i Uxonom.ii. R o u s с I r w i n g. Prahistoria, w Haiti. D r u k . U n i w . w Yale. N e w Haven 1939. Zwłaszcza rozdziały ((Technika konceptualna)) i ((Proce­ dural skiego 16. L l o y d S e t o n , ((Preliminarz raportu)). Dziennik Wschodu, tom IV, n r 4. 1945. 17. H e n с к e n H u g o , «Londyiiskie konferencje 1943 i 1944. J. li .1. 1., tom. С I I . 1947. Studiom Bli­ o archeologii* 18. M o v i u s H a l l a m L. J r . , Wczesny człowiek 1 stratografiapleistoceńska w południowej i wschodniej Azji. Papiery Muzeum Peabody. V. X I X , n r 3. Cambridge Mass. 1914. juyu, 19. K i d d e r , J e n n i n g s i S h o o k , Wykopaliska w KammatGuatemala. 50 gl. 561. Instytut Carnegie w Waszyngtonie, 1946.. 20. G e i s t O ł t o i R a i n c y F r o h l i c h C , Archeologiczne kopaliska w Kukulik. Wyspa St. Luwrence, Alaska. Waszyngton 1936—7. wy­ D. C. 21. f i z y k a l n a antropologia ogólnego zainteresowania: И o o t o n E. A , Ubodzy krewni człowieka. Doubleday, D o r a n i Ska, Garden City, N o w y Jork 1942. W y b o r n y przegląd studiów n a d antropoidami i niższymi p r y m a t a m i . I I o o t o n E. A., Wzwyż od małpy. 2-gie w y d . Mar. Milian, N o w y Jork 1946. Najbardziej przejrzysty i nowożytny przegląd ogólnej dz-ie"dziny antropologii fizycznej. ' H o v e l s W. W , Ludzkość tak dalece. Doubleday, Doran i Ska„ Garden City, N o w y Jork 1945. Przyjemny do czytania wstęp do fizycz­ nej antropologii. K r o g n i a i i W . M., Bibliografia ludzkiej morfologii VJU—19S9. D r u k . U n i w . w Chicago, Chicago 1941. S h a p i r o H . L „ Migracja i otoczenie. Studium fizycznych cech japońskich imigrantów do Hawai i skutki otoczenia na ich potomków. Londyn. D r u k . U n i w . L o n d y n . N o w y Jork. Toronto 1939. 22—29. Człowiek fossylny: 22. M a c C u r d y G. G. (Wyd.), Wczesny człowiek. I . B. Lippincott, Philadelpia 1937.'Symposion* M a h o n y D. J., (iPossylna czaszka K a i l o r i geologiczne świade­ ctwo starożytności*, .(Problemat starożytności człowieka w Australii)). Oba w Mem. Nat. Muz. Melburne N r 13. 1913. wiek 23. D c T e r r a H e 11 ni u t, Pleistoceńska geologia i wczesny na Jawie. Trans. Phil. Soc. NS 32. 1943, str. 437—464, czło­ �ж W e i d e n r e i c h F„ Małpy, olbrzymy i człowiek. Chicago 1946. Rozrzucone wykłady publiczne. W e i d e n г e i c.h F r a n z, Wczesny człowiek olbrzym z Jawy i z południowych Chin. Anth. Papiery, t o m 40, Pt, 1. A m . Muz. N a t u r . Hislor., N o w y Jork 1945. Opis morfologiczny. W с i d e n r e i с h F r a n z, Czaszka Sinanthropis Pckineusis. Stu­ d i u m porównawcze o czaszce pierwotnego I l o m i n i d a . 21. Palcont. Sin., NS N r 10, str, 1—484. 13 r o o m F. R. S. i S c h e p e r s G. W. H., Południowo afrykań­ skie fossylne malpo-hidy. Austrah-piłhecinae. Memorial, Transvaal M u ­ zeum, N r 2. Pretoria 1946. 25. C l a r k W. F... L e G r o s i M o r a n F G . M„ Raport o czaszce Swanscombe. J. R. A. J., tom L X V I I I . 1938. K e i t h S i r A r t u r, Nowy przegląd anatomicznych cech czaszki z Piltdown, z kilkoma uwagami o świeżo odkrytej czasce z Swanscombe. Dziennik Anatomiczny, toni L X X I I I . 1938—9. 26. O k l a d n i k o f A. P., Człowiek z Neanderthal w Centralnej Azji. Azja, tom XL. 1940. 27. M c G o w n T. D, i K e i t h S i r A r t u r , Góry Karmelu, tom I I . Ludzkie szczątki fossylne z rian. Druk. Clarendon, Oxford 1939. i jego kultura Epoka kamienna IsCualloi-so-Moustc- 28. D e T e r r a H e l i m u t, Przedwstępna nota o odkryciu czło­ wieka fossylne.go w Tepe.rpan w Dolinie Meksyku. Starożytność Amery­ kańsku, toni 13, n r 1. 1947, 29. J e n k s A. I-i., Człowiek doliny z Minnesoty Browna. Л. A. A. Mem, N r 49. 1937. J e n k s A l b e r t E r n e s t , Człowiek pleislocc liski w Minnesota,, fossylny homo sapiens, D r u k . U n i w . w Minnesota, Minneapolis 1936. (30-31) Rasa: 3». F i e l d H e n r y k , Przyczynki do antropologii Iranu. A n t h . Serie, f i e l d Muz., Nat. Hist, tom XXIX, n r 2. Ogl. n r 159. 1039. 31. В e i i e d i e t R. Rasa, wiedza i polityka. Książki czasów no­ wożytnych. Nowy Jork 1910, D r u k . V i k i n g , Nowy Jork 1915. С o o n С. S., Ras,; Europy. Mac Milian, 1939. Bardzo waż-ne. W n i ­ k l i w y przegląd, opis i analiza typów fizveznveh Europy od czasów pa­ leolitycznych, do dzisiejszych Że szczególnym uwzględnieniem tła h i ­ storycznego i archeologicznego. Levis Julian H e r m a n , Biologia Murzyna. Druk. Uniw. w Chicago, Chicago 1942. �•400 S h a p i r o H. L , Miyracja i otoczenie. Prasa U n i w . w O x f o r d * * , Nowy Jork i Londyn 1939. S t e g g e r d a M o r r i s , Indianie Маца Yukatanu. Instytut Car­ negie, Waszyngton D. C. 1941. :S2. Genetyki: B r u e s A l i c j a M„ Podobieństwa Sibling, jaka stwierdzenie ge­ netycznej determinacji cech oka. skóry i włosów u człowieka. MS. 1944. D o b z h a n s k i T c o d o z y , Genetyka i początek rodzajów. 2-gie wydanie przejrzane. D r u k . Uniw." w Columbii, Nowv Jork 1941. D u n n L. C. i D o t o z h a n s k y T h . , Dziedziczność, rasa i społe­ czeństwo. Wydanie Pelican, Książki Penguin, Inc. N o w y Jork 194(1 G a t e s R. R u g g l e s , Ludzka genetyka Mac M i l i a n , N o w y Jork 1946. \ » Xi. Serologia: С a n d e 1 a P. B„ Wprowadzenie errupy krwi В do Europy. Ludzka Biologia, tom X I V . 1943. B o y d W. C, Grupy krwi. Tab. Biol,, tom) X. 1943. S c h i l'f F r H z i B o y d W. C , Technika grupowania krwi. Miedzvnaukowe Inc. W v d a w e o w , Nowv Jork 1942. Wiener Aleksander Ś.. Grupy krwi i transfuzja. Karo!. C. Thomas, 1943. — 3-cie wydanie. 34, Wzrost i starzenie: Cowdry t''.. V, (Wyd.). Zagadnienia starzenia sie. Williams 'i W i l k i n s Co., Baltimore 1939. G r o u) i c h W. W. i T h o m a s H e r b e r t , Wzrost i rozwój pelvisu indywidualnych dziewcząt przed, podczas i po puhertas. Dzien­ nik Biologii i Medycyny w Yale, tom X V I I , nr 1. 1944. 35. Antropologia konstytucjonalna: " D r a p e r G„ D u p e r t u i s C. W. i С o n g h e у I . J . J u n , Konstytucja ludzka w medycynie klinicznej. P. B. Hoeber Incl.. N o w y Jork i L o n d y n 1941. H e a t h C l a r k W.. Czym są ludzie. D r u k . Uniw. w H a r v a r d , Cambridge 1945. Studium Grania. H o o t o n E, A„ Młody człowieku, jesteś normalnym. G. P. Putn a m * Synowie, N o w y Jork 1945. Popularnie napisany r a p o r t o studiach Granta. L e s s a W. A., Ocena konstytucjonalnych ttjpologij. A. A. A. Mem. N r G2. 1943. Studium porównawcze i historyczne tej dziedziny jako ca­ łości I 1 . '*" t j •I A �401 S h e l d o n \V. П., S t e v e n s S. S. i T u e k e s W. В.. Różnorod­ ności ludzkiej fizyki. Harper i Bracia N o w v Jork 1940. Wraz z «Różnorodnośriami iemperamrnlm* jest to fundamentem obecnego zaintereso­ wania i p r a w na polu aintropologii konstytucjonalnej. S h e l d o n W. H. i S t e v e n s S. S.,*Eożnorodnos'c( temperamentu. Harper i Bracia, N o w v Jork 1942. R o b e r t W. E h r i c h . Departament Socjologii i Antropologii Brooklyn College. B r o o k l y n , N o w v Jork, U. S. A. Robert IV. Erich, Brooklyn'College J O H N R. S W A N T O N , « T h e e w o l u t i o n o f n a t i o n s . . C i t v of W a s h i n g t o n , 1942, s t r . 2 3 — 8 . <-A г с w .a r s i n с v i 1 a b I e?». C i t v o f W a s h i n g t o n . 1943, sti-. 36. I. W W a s z y n g t o n i e i s t n i e j e o d r o k u 184В — wnioskując z p i e ­ czątki na okładce wydawnictwo .Smithsonian Institution.. D w i e piiwyższe p u b l i k a c j e pochodzą z tego właśnie w y d a w n i c t w a . P r a w d o p o d o b n i e coś j a k u nas d a w n i e j " " - B i b l i o t e k a "(Ha w s z y s t ­ k i c h . . . W b l v m razie p i e r w s z a z w y m i e n i o n y c h prac- m a t a k i charakter. A u t o r rozważa w s,pusób p o p u l a r n y . p r o b l e m «cwolucji n a r o ­ dów*, opierając sie na z n a n y m m u , l e c z n i c c y t o w a n y m m a t e r i a l e e l n o l o g i e z n v m i h i s t o r y c z n y m . N a p r z e s t r z e n i 23 ' s t r o n zdołał umieścić h i s t o r i e k i l k u n a s t u p l e m i o n i n d y j s k i c h oraz prawie w s z y s t k i c h z n a n y c h narodów świata. Załatwiwszy sic, zresztą słu­ sznie, w d w u z d a n i a c h , « p o s p o l i t y m przesądem*\ j a k o b y n a ­ rody i plemiona, w ograniczonej liczbie, bvłv a o l o w v m t w o r e m determinacji haskiej l u b n a t u r a l n e j w y k a z u j e na przykładach Irokezów Crikńw D a k o t a A r i k o r a l t d Że a n i t e r y t o r i u m a n i wspólny i e z v k w i e r z e n i a z w y c z a j e t y m m n i e i wspólna władza polityczna n i e stanowią' ani" o jedności l u d , , a n i p l e m i e n i a v sensie j e d n o l i t e i . . r u n y społeczne i N i e można też utożsamiać l u d u z p l e m i e n i e m a n i przyjmować że n l e m i e jakieś czv z w i ą ­ zek p l e m i o n «od nrc74tku»>" iest d o l a d iakaś n i e z m i e n i o n a w i e l ­ kością ( s i r . 3 ) . z w r a c a j ą c sie o d p l e m i o n do więcej zaawansowanych państw albo « n a r o d ó w » — z n o w u s t a j e m y wobec b r a k u j a k i e g o ­ k o l w i e k c z y n n i k a łączącego, względnie zespołu czynników, m a ­ jących u s p r a w i e d l i w i ć ' d o g m a t o niezmienności i c h l i c z b y , a l b o ich k o n s t y t u c j i - ( s t r . 4). A u t o r sadzi, że «naród» jest d o p i e r o p r o ­ d u k t e m e w o l u c y j n y m , który narastał p o w o l i p o d w p ł y w e m róż- 1.4.1. T- XXXVIII 2Ci �m d i p r z v c z v n , j a k w o j n a , zabór, częściowe l u b całkowite p o m i e ­ szanie się z i n n y m i l u d a m i , p r z e j m o w a n i e . ia.z t a k i e j raz i n n e j n a z w y , przeważnie j e d n a k c z y n n i k d o l n e j w o l i , to znaczy chęci życia" razem, Uważa, iż W i e l k a B r y t a n i a ' j e s t n a j l e p s z y m h i s t o ­ r y c z n y m przykładem t a k i e j właśnie e w o l u c j i . O Polsce' pisze t y ­ leż t a k : «Polska p o d o b n i e j a k Hosja zaczęła (swój b v t h i s t o r y c z n y ) j a k o p e w n a l i c z b a w o l n y c h i niezależnych państewek, k t ó r e ' * c z a ­ sem p o d d a n e z o s l a l v j e d n e m u rządowi.' P o d Bolesławem I I I osiąg­ nęła znaczną potęgę,'jednakże król t e n podzielił państwo m i e d z y s w o i c h synów i o d 1138 d o 1305 nastąpił p o n o w n y okres p o d z i a ­ łów, podczas czego w r. 1241 i 1259 fa-udności wewnętrzne powięk­ szyły sie w s k u t e k n a j a z d u Mongołów. W r. 1230 w p r o w a d z i ł P o l ­ s k i Król Z a k o n teutoński n a wybrzeże Bałtyku, n i e przewidując że przez to kładzie f u n d a m e n t p o d nowoczesne N i e m c y i s p r o w a ­ dza n a Polskę n i e p r z e w i d z i a n e wstrząsy K a z i m i e r z I I I 1370) jeden /' największych monarchów' usiłował zor-aiiizować klasę mieszczański \V V 1396 L i t w a - 'k lora poczęła sie r o z w i jać w X I I I ' w i e k u n a północno-wsch - n n i c a c ł i P o l s k i i z a r z e h podbijać coraz wieks/c o b s r . r v nołaczybi sie v P o l s k - . V U п и żeńslwo w X i c « o O d 'te<4> czasu o a n u h w P o r t c e c Ł ^ z - n n u ^ M w e w n e t r z n e ń-, w X ^ n c ^ w b s z c z i or/ez n, ele'rs ie S w h Ь n" ów <I), I r o n u S I ńrze-z w o i n y •/ I E t klńrlćh P o l s k o n НИ S rh^h,,S m z v Z 772 Sf\ Prusy 1Ж _ Ros e levvnEn L s h - P •( W ^ ^ , ^ d ^ l Jrnr'WfcKL КчДн«; uc/упшпл W копе» m zez | v W , , 1 R r t 7 nwpodlcg^m i Rosję w r. S ( s f r 1 14). ^ nzh „ Połski zostało n n r t i ń l n n e , S ^ " . И \™Xm Й ^ P<*«"*'<»« ^ Т f Г i " ' P l A ' S lw» о " ' ^ n»M« * ' ^ " !; >>»imcj T a k wygląda h i s t o r i a P o l s k i w oczach A m e r y k a n i n a , p r z y " n a j m n i e j j e j najważniejsze d a t y z w r o t n e . W .zakończeniu w y p o w i a d a a u t o r k i l k a ogólnych wniosków. W i d z i następujące składniki wpływające na t w o r z e n i e się n a r o * d ó w : d o b r o w o l n e l u b p r z y m u s o w e łączenie sie w z a j e m n e poszcze­ gólnych p l e m i o n ezv imńslw, względnie o b a ' t e składniki r a z e m ; przykładem k l a s y c z n y m , > i c r w s z e g o \ v p u S z w a j c a r i a i St. Z j e d n o X czone. d r u g i e g o ' s u i r v W s c h ó d , R z v m i A z t e k o w i e . Łączenie to ^ opiera się w e d l e a u t o r a n a c o d z i e mas» a n i e na rządzie l'orinie rządu rasie c z y n n i k a c h " c o n a f i c z r i v c h i e z v k u czv k u l Щ turze. W i e l k ą rolę o d g r y w a p r z y K m z d a n i e m a u t o r a - n j e o k r e A ślone bliżej p r a g n i e n i e ' i uczucie.' że los n i e t y l k o gospodarczy. �;SŁ 403 ale w ogóle przeznaczenie poszczególnych członków n a r o d u zależy e d tego « r a z e m - l r w a n i a » , co w r e z u l t a c i e p o w o d u j e role « r a z e m trwania». N i e wdając sie w d v s k u s j e z poszczególnymi t w i e r d z e n i a m i zaznaczyć trzeba, że a u t o r o w i n i e j e s l obca l i t e r a t u r a socjologiczna n a t e m a t y n a r o d o w e . P o j e c i e «naród» dotąd n i e jest s c i s l e V r e ślone. N i e m n i e j praca m a c h a r a k t e r p r o p a g a n d o w y w k i e r u n k u u s t a l e n i a poglądu, że wolność i swoboda w r o z b u d o w i e k u l t u r a l ­ nej sa n a c z e l n y m i ideałami narodów. II. Głębsza jest p r o b l e m a t y k a d r u g i e j p r a c v S w a n l o n a — «czv w o j n v są n i e u n i k n i o n e . . ' W c wstępie określa a u t o r wojnę, j a k o «najbardzicj g w a ł ­ t o w n y stosunek między " r a p a m i społecznymi*. Jest ona « j e d n y m ze sposobów u s t a l a n i a różnic między państwem,, a obecnie jest «jedna z i n s l v t u c v j społecz,nvch». Celem r o z p r a w y jest «zbadać początki w o j e n i różne i c h o b j a w y , wykazać niemożliwość o d d z i e ­ lenia problemu wojen miedzv plemionami l u b narodami od za­ mieszek wewnętrznych podać p r z e s a d różnych m o t y w ó w p o w o d u i a c v e h wojnę zbadać stosunek miedzy władza c y w i l n a a w o j ­ skowa porównać wojnę w snnłeeznWi p r y m i t y w n e j a więcej rozwiniętej i uwypuklić wewnętrzny związek m i e d z y p o b u d k a m i prowadzącymi do w o l n y T o d o p r o w a d z i do z a s t a n o w i e n i a sie n a d U d k a m i k o n t r o l i n a d różnicami m i e d z v stosunkamivvewnetrzi ™ „ ° , - , ,uiedzvnarodowwm^ n l v m D r a v v o a s r o 4 u n k a n i i onar v m i na r o l i w a n i a c K i t r a k t a t a c h d o norównania państw oSar vc na zaborach в o o a r l v t h n a ^ 7 i e dó zhadania v v X ™ mi l w i ' n m r Z m ^ ^ m v v S ins v не i i w o m v w śwh^ e c i i ó ^ . Е Л ^ п ^ S p i s k a a n t m S ПОЬШпу o p r a c o w a n e są ? Chara klei- książki «dla w s z y s t k i c h * skłania j e d n a k a u t o r a do b a r d z o skróconego t r a k t o w a n i a l v e h zagadnień. Z d a n i e m a u t o r a «woj,ra n i e jest p i e r w s z a i n s t y t u c j a l u d z k a . , za co uważał j a n p . G u m p l o w i c z . W ś r ó d małp s p o t y k a m y w p r a w d z i e niektóre g a t u n k i napadające n a siebie a!c wśród g o r y l i i orangutanów jest to r a ­ czej t y l k o spór o samicę, wyczerpujący sie w p o j e d v n k a c h , a n i e g r o m a d n e i walce. Pogląd że pożywienie roślinne w p ł y w a n a za¬ miłowanie p o k o j u , a mięsne n a w o j n y , n i e p o t w i e r d z a się w życiu. Japończycy- i Chińczycy żvwia się przeważnie ryżem, a p i e r w s i 2G* �401 z i m n i sa z zamiłowania do w o j n v . Ślady w o j e n s p o t y k a m y wśród l u d z i o d n a j d a w n i e j s z y c h czasów, jednakże r o z m a i t e l u d y r o z ­ m a i c i e sie do w o j n y ustosunkowywały. Jedne były a g r e s y w n e , w o j o w n i c z e , d r u g i e p o k o j o w e , co najwyżej znające r o d z i n n e p r a w o zemsty za m o r d e r s t w o l u b kradzież. A u t o r przytacza różne n a z w y p l e m i o n amerykańskich, ocea­ n i c z n y c h , a z j a t y c k i c h , afrykańskich z których j e d n e zapisały się « k r w a w o * , i n n e .pokojowo.. Spośród różnych p r z v c z v n , które mogą wywołać wojnę, a u t o r p r z y t a c z a jedenaście, które h i s t n r v c z n i e najczęściej się powtarzają: " r e w a a ż (odpłata, z e m s t a ) , honor z chęcią *połeeziie4 w y n o s z e n i a sic n a d i n n y c h , p o d j u d z e n i e zwłaszcza l u d z i młodych którym w o j n a p r z e d s t a w i a się i a k b y sport obowiązek r e l i - i i i i v ' w t v m z n a c z e n i u Że niektóre p l e m i o n a sadza iż rozgniewane bóstwo m o * a przejednać o f i a r a « l ó w o b e v e h P l e m i o n takaż o f i a r a . m o * a zapewnić sobie o b f i t e żniwa u s i a n i e L r a z v a n a w e t słuszność' swe i « t e z v » w sporze w e w n ę t r z n y m Osobna « a * e ooświeca a u t o r w o i n m n r e l i g i i n v n , mahonieiańskhn Dalece t v n o w c м и z v c z v n v w o i ^ w e d l e чи1 >гл• p o r y w a n i e k o b i e t ' lieiolników osobistego znaczenia » < 1 P * , t * t won>wn ka r X i i n i k Г z a w ł a ^ I T S m k o S e nad dro- p r / e d nai>adem " Ilóżne spory m i e d z y j e d n o s t k a m i d a n e j społeczności, w v n i kajace przeważnie z tve'h s a m v e h motywów, c o i w o j n v między n a r o d a m i . u d a j e sie reguIować r o z w o j e m p r a w a p u b l i c z n e g o i kar"nego państwowego! W ł a d z a c y w i l n a o d n o s i w t e n sposób w y ż szość nad w o j s k o w a , która r e d u k u j e sie w łonie państwa do za­ dań p o l i c y j n y c h . U d a j e się to zwłaszcza w państwach o p a r t y c h n a zgodzie, a n i e na zaborze w b r e w w o l i p o d b i t y c h . D z i s i a j , m ó w i a u t o ? n i e m a już w o j s k a W l i i p r z e c i w w o j s k u S z k o c j i H a w a r i i przeciw l h u s c m k a n i o n u l ' r f przeciw k a n i o n o w i Schwvc M n v a l den Państwa te z i e d n o c z v l v sie w r a m a c h j e d n o l i t e g o prawa w o i s k o zaś p o w y d z i e l e n i u "zeń h i s l v t u c i i p o l i c y j n e j m a za z a ­ d a n i e u t r z v n ać nokói i niezależność t a k z b u d o w a n y c h Państw o d C wtwnę^ } . 4 ~$ ! | f . ŁT 1 Г *\ ' %. ' *gf ' J a k k o l w i e k d a l e k a jeszcze w y d a j e sie a u t o r o w i droga do zjednoczenia całego świata, j a k o j e d n e g o państwa, j a k k o l w i e k k o ­ nieczność u l r z v . m v w . a n i a w o j s k a d l a o b r o n y niezawisłości przez poszczególne państwa jest jeszcze d z i s i a j koniecznością — p r z e cięż t a k a e w o l u c j a jest' możliwa. I w t v m właśnie, w tej e w o l u c j i k u j e d n e m u państwu i p r a w u w i d z i a u l o r możliwość uniknięcia w przyszłości w o j e n . "#**•> �405 Potrzeba t v l k o d o b r e j w o l i , b v do takiego zespolenia dojść. O b r a k tej d o b r e j w o l i rozbijają się j e d n a k dotąd szczytne w y ­ siłki. (_) ks. Franciszek Mirek CU. K. C H A M R L 1 S , . T h e b o t a n v a n d h i s t o r y o t Z i z a n i a A q u a l i с a L . ( w i l d , r i c e > . S m i t h s o n i a n Report f o r 1940, 9 r v c . P u b l i c a t i o n ;i622. W a s z y n g t o n 1Г441. 8", s i r . ;f69—;МЧ2. 1) Labi. ( l o t . 17). R o z p r a w a ta jest p r z y c z y n k i e m d o h i s t o r i i u p r a w y zbóż. Z a ­ g a d n i e n i e tej rośliny należącej do r o d z i n y Festucaceae omówił już zresztą w l i t e r a t u r z e p o l s k i e j A. M a u r k i i o . w p r a c y : . P o ż y ­ w i e n i e roślinne i r o l n i c t w o w r o z w o j u d z i e j o w y m , (str*. 30 i п.). W o k o ł o tej pożywnej i p l e n n e j rośliny powstało wśród róż­ n y c h szczepów I n d i a n mnóstwo legend i baśni. P o w s z e c h n i e przez n i c h używana n a z w a «manornin», co znaczy «dobra j a g o d a . , p r z e ­ szła do b i a l v c h osiedleńców w d o l i n i e górnej M i s s i s s i p p i . F r a n c u z i i A n g l i c y n a d a l i j e j r o z m a i t e n a z w y j a k : d z i k i owies, c z a r n y ryż, w o d n y róż, ryż T u s k a r o r ó w » i t p . , p o m i m o , że roślina t a n i e jest w c a l e g a t u n k i e m rvżu a n i o w s a Jeden spośród e u r o p e j s k i c h u c z o n y c h , którzy rozpoczęli w y p r a w y do A m e r y k i , a b y badać j e j florę, 'S.zwed, Heter K a i m , przywiózł w r o k u 1751 duża k o l e k c j e okazów d z i k i e g o rvżu i t a k o n i m pisze: «\V Północnej A m e r y c e , gdzie roślina ta rośnie d z i k o , uży­ w a n a jest j a k o pożywienie, przez w s z y s t k i e d z i k i e p l e m i o n a , które zbierają ją w w i e l k i c h .ilościach*. T r u d n o j e d n a k b v l o sprowadzić do Europy- n a s i o n a wysiadające siłe kiełkowania. D o p i e r o w r o k u . 1791 p r z e w i e z i o n o je w słojach z wodą; s z w e d z k i b o t a n i k L i n e u s z nazwał ją Zizania Aąuatica. D o lego czasu «de b r a j a g o d a * n i e była z n a n a u c z o n y m p o m i m o że przez w i e k i ż y w i ł y sie n i a d z i ­ k i e l u d y a przez b l i s k o m łat dostarczała pożywienia l i c z n y m e u r o p e j s k i m p r z y b y s z o m T r a w a la rośnie w Północnej A m e r v c e od iezicr W i m i p e - a ż d o Z a t o k i Meksykańskiej i na w s c h ó d ' o d Gór S k a j i s l v c h aż do wybrzeża A t l a n t y k u \a"lycłi wybrzeżach jest na p o p u h r n eisVó ze w s z y s t k i c h roślin w o d n y c h VosnVvch w nhlkić Jeziorach i w o l n o o l v n a c v c h s t r u m i e n i a c h ' \ a W i n o ' veh w h o d n eh krańcach v c h o k . ic X v w a o n a często o o ' arese h e n r ó w / о т Г ie tai п п к г ^ Г ы Г ^ Г У Г Г О Г М П И ' Ł C k f c i ? i eh S i Л. Maurizio loc. cii. �1 406 się w j e z i o r a c h bez o d p l v w u . Rośnie n a j l e p i e j w m i e j s c a c h , g d z i e k o r z e n i e j e j uczepić sie m o g a głębokich pokładów mułu bez względu n a g a t u n e k glebv. Żizania Aquatica iest jednoroczną, w o d n a , saniorozsiewającą "się t r a w a o w y s o k i c h , p r o s t y c h , c y l i n ­ d r y c z n y c h wewnątrz p u s t y c h łodygach, zakończonych kiścią k w i a ­ t o w a i ' z a o p a t r z o n y c h w cztery d o sześciu długich, płaskich liści z g r u b y m n e r w e m środkowym. N a s i o n a są długie i wąskie, p o ­ k r y t e brązowa owłosiona 'łuską dojrzewają nierów-nomiĆrnie dojrzale j a d r o ' j e s t purpuroweczarne. W okresie g d v Zizania Aquatica dojrzewa, głównym lema­ t e m rozmów wśród I n d i a n j e s t ryżowe żniwo. Gromadzą się o n i w z a l e s i o n y c h m i e j s c a c h w pobliżu pól ryżu i rozbijają t a m obozy. G d y już w i a d o m o , że p r z y n a j m n i e j j e d n a c z w a r t a n a s i o n dojrzała, mężczyźni, k o b i e t y , s t a r s i chłopcy i dzieyyczęta siadają w wąskie łódki ' ł a t w o w y w r o t n e k a n o e którymi wjeżdżają w łany r y ż o ­ w e g o s z m v a r u ' W każdej łódce sa 2 osoby j e d n a s t o i n a ' d z i o b i e i za pomocą długiej r o z w i d l o n e j żerdki p o p y c h a i k i e r u j e łódka d r u g a z w y k l e k o b i e t a ( s q u a w ) s i e d z i w środku łódki i d w o m a p a t y c z k a m i stracą dojrzałe n a s i o n a n a d n o łódki N a s i o n a suszy sie "następnie n a słońcu rozkładając ie n a skórach k o c a c h l u b b r z o z o w e j korze P o k i l k u d n i a c h oraży sie n a s i o n a w w i e l k i c h żelaznych kotłach a b y ie n r z v - o l o w a c ' d o d'ilszeeo oczyszczania' O d b y w a sic l o DO o r o s t u w w y k o o a n y c h w z i e m i d o l a c h w v S o n y c b T s k ó r ^ n i w któryrł n r z S T n l n n i c o k l z i e b sie \ S « ort łusk ^ ^ ^ ^ i T \ ^ ^ ^ ^ ^ ^ T J ^ x ^ 7 \ - x T m w Urn smtsóh o^vVzV^ soosóh , r z y s z c z , n i , , i n n t E L , , dn .'e m n r l n k r o w ełe W 5 v n i ż O r z V u>lc\u m i t v n ndhnie Z i Hko i i ™ ' P rvln d/iiilffo n t l i d o f N n 2 w S I S к t ш - о ? t i ikZ' m i n Г i H r S W i n n S « ^ O K IP f T ' l / n,f ь г i C ^ i s i e j ^ stair ^ c o m n i ) w r o k u 1634, dokąd przybył, z wybrzeży A t l a n t y k u . Według t r a d y c j i indiańskiej szczep M e n o m n u jest o d iiiepam.ętiiych czasów związany z Z i z a i i ą . S a n i c h n a z w a znaczy «lud d a k i e g o ryzu». W i e r z o n o n a ­ wet, ze g d y t y l k o M e n o m m . osiądą w jakiejś o k o l i c y t o d z i k , r y z u k a z u j e sie t a m , a z n i k a g d y ją opuszczą. Żyli o m wyłącznie z m y ­ ślistwa , roślin n i c wymagających u p r a w y . W y s o k o c e n i l i Z i zan.ę, uważając j ą za d a r d o b t y c h bogów i z tego p o w o d a s t a n o ­ wiła o n a podstawę uczt r e l i g i j n y c h . и1дг. W r. 1852 R z ą d F e d e ­ r a l n y przydzielił n n leśne obszary n a d W i l c z ą Rzeką ( W o l f R i ­ v e r ) , к ore d o ckis zamieszkują j u z m e j a k o - l u d dzrkiego r y z u » , łecz j a k o r o b o t n i c y l e s m . W �г 407 W dzisiejszych stanach W i s c o n s i n i Minnesota w w i e l k i e j d o l i n i e znajdują się niezliczone płytkie j e z i o r a i l e n i w e s t r u m i e ­ n i e , które b v l v r a j e m d l a czerwono s k o r y c h , dostarczając n i e w y ­ c z e r p a n y c h zasobów żywności. Poza d z i k i m ryżem, r y b a m i i z w i e ­ rzętami w o d n y m i , okolice te obfitowały w zwierzęta lądowe, ce­ n i o n e l a k dla'mięsa, jak i skór. T o Leż t e r e n y le były p r z e d m i o ­ t e m n i e u s t a n n y c h , k r w a w y c h w a l k pomiędzy szczepami S i o u x i C h i p p e w a W r e s z c i e w r "l862 r z a d oddał > n i e p o d z i e l n i e C h i p ­ p e w a D z i k i ryż dostarczał żywności z d r o w e j łatwej do p r z e c h o ­ w a n i a i przewożenia R y ż w »otowaniu p e r n i i c i e i mała ilością można w e l u l u d z i nakarmić co o d p o w i a d a Gościnnemu c h a r a t e r o w i I n d i a n : n i e o c z e k i w a n y / a zawsze m i l e w i t a n y gość n i e s n r a w i kłnr.ntu ffdvż w y s t a r c z y dolać w n d v do knfła 'ahv «estei b r v i d l a w s z y s t k i c h starczyło ' U l u b i o n a p o t r a w a c e n i o n a n a w e t orzez białych iesl^ «lassamanonny> t i b n i a 2 t d t i k ^ o n - ż u k u kurvdzv r v b ' 1 3 h ш е т R v • r o z g o t o w a n y rm n\iaz"e z a s t e n u i e I n d i ^ Z сЫеЬ i n ^ a S na sucho dostarcza n i e t v k w ^ r S r ^ Umlcinym P«^«iema tt u b oo tt nn ii uh mliicz zJymm lroo D Rozprawka i l u s t r o w a n a jest pięknymi f o t o g r a f i a m i , N i e m n i e j podkreślić należy, że l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u a u t o r n i e w y ­ czerpał. J. D. JOHN GILLIN, «Мое h e a P e r u v i a n C o a s t a l C o m •ro u n i t v » . S m i t h s o n i a n I n s t i t u t i o n , I n s t i t u t e of Social A n t h r o ­ pology. P u b l i c a t i o n No. 3, W a s h i n g t o n 1947. ••I. Ł 9 • O k r e s , o d o s t a t n i c h l a t p r z e d w o j e n n y c h począwszy, c h a r a k ­ t e r y z u j e w z r o s t z a i n t e r e s o w a n i a etnologów p ó ł n o c n o a m e r y k a ń ­ s k i c h z a g a d n i e n i a m i A m e r y k i Południowej, p r z y c z y m rolę p r z e ­ w o d n i a g r a S m i t h s o n i a n I n s t i t u t i o n . N a j l e p s z y m tego w y r a z e m jest ^ i n i c j o w a n i e m o n u m e n t a l n e g o dzieła. ^ H a n d b o o k of" S o u t h A m e r i c a n I n d i a n s * , w y d a w a n e g o "z udziałem północno i południowo-amerykańskich u r z o n v c h * którego d w a p i e r w s z e t o m y już sie ukazały ' P o tej samej l i n i i zainteresowań i d z i e seria w y d a w n i c t w nod'ietvch przez I n s t i t u t e of Social A n t h r o p o l o g y , 'której t e c i m 7 k o l e i t o m e m jest książka G i l l i n a «Moche a P e r u v i a n Coastal C o m m u n i t y . . ^ T e r e n e m zainteresowań G i l l i n a jest osada Moche, leżąca n a p a c y f i c z n y m wybrzeżu peruwiańskim, około 7 k m o d s t o l i c y d e p a r l a m e n t u T r u j i l l o . Mocheros, mieszkańcy osady Moche, r a s o w o r z J ' * 1Ш- �408 wykazują duży jeszcze procent k r w i indiańskiej. J a k k o l w i e k sa chrześcijanami, mówią po hiszpańsku i k u l t u r a l n i e n i e w i e l e róż­ nią się od sąsiadującej z n i m i ludności hiszpańsko-peruwańskiej. uważają s i ę ' j e d n a k za I n d i a n i s i l n i e zaznaczają swą odrębność. P o d s t a w a odrębności i .poczucia wewnętrzne i łączności jest gospo­ d a r k a k o l e k t y w n a , obe m u j a c a w s z y s t k i c h mężczyzn, r o d o w i t y c h Mocheros. a będąca przeżytkiem czasów p r z e d k o l u m b i j s k i c h . ' I n s t y t u c j a g o s p o d a r k i k o l e k t y w n e j jest j e d n a z n a j c i e k a w ­ szych f o r m u s t r o j u społeczno-gospodarczego P I d . A m e r y k i . I s t n i e j e Lam s i l n i e rozwinięte poczucie własności p r y w a t n e j z i e m i , z a b u ­ dowań i w s z e l k i c h .ruchomości, wspólną n a t o m i a s t jest praca w s z y s t k i c h meżczv:zm p r z y u p r a w i e pól, b u d o w i e i u t r z y m y w a n i u urządzeń i r y g a c y j n y c h o r a z p r z v b u d o w i e domów. T a p o z o r n a sprzeczność poczucia własności przedmiotów m a t e r i a l n y c h i wspól­ n o t y p r a c v p o l e - a na prześwdadczeniu o zupełnej i c h niewspólmierności' P r a c a " j e s t w pojęciu Mocheros czymś zapełnię o d m i e n ­ nym czymś n i e w v n . W n v n v m n a p r z e d m i o t y m a t e r i a l n e l u b i c h s y m b o l , pieniądze.: Pracę można oddać t y l k o praca. W części p i e r w s z e j , obejmującej zebrany materiał, a u t o r n i e p r z e p r o w a d z a j e g o s e l e k c j i . X a równi t r a k t u j e n p . a r c h a i c z n e l o ­ dzie plecione z " t r z c i n y , używane w rybołówstwie m o r s k i m , j a k i lodzie b u d o w a n e z i m p o r t o w a n y c h desek p r z e z s p r o w a d z a n y c h majstrów, l u b f a k t , że czas m i e r z y sie w e d l e przelatujących 'sa­ molotów pasażerskich l i n i i l o t n i c z y c h F a u e e t t a . D o p i e r o w o s t a t n i m rozdziale stara się a u t o r w v l a e z v c z c a ­ łokształtu k u l t u r y M o c h e e l e m e n t y p r z e d k o l u i m b i j s k i e , w p ł y w y k u l t u r y s i e r r y i ' w p ł y w y e u r o p e j s k i e d a w n e i współczesne, przv c z y m dochodzi do k o n c e p c j i k u l t u r y m i e s z a n e j , d l a której u r a b i a t e r m i n k u l t u r y k r e o l s k i e j ( h i s z p . «'criollo»). 1 K u l t u r a .kreołska. z d a n i e m a u t o r a , jest syntezą elementów c z e r p a n y c h z różnych źródeł, między i n n y m i z r o d z i m y c h k u l ­ t u r indiańskich. Hiszpańskie piętno "jest t u j e d n a k l a k ' s i l n e , że na całym obszarze A m e r y k i Łacińskiej jesL ona n i e m a l j e d n o l i t a . I d e o l o g i a jej jest raczej h u m a n i s t y c z n a , ' z p r z e w a g a l o g i k i i d i a ­ lekt y k f naci e m p i r y z m e m i p r a g m a t y z m e m . S ł o w o posiada w i ę k ­ szą wartość niż rzecz ( s t r . 151—452).' W l y m o s t a t n i m w i d z i a u t o r p r z v c z v n e z j a w i s k a że idee sa chętnie i wchłaniane przez kulturę Li-eolską 'niż w y t w o r y m a t e r i a l n e i towarzyszące i m t e c h n i k i . K u l l u r a M o c h e jest, z d a n i e m a u t o r a , typową kulturą k r e o l - Sierra - górskie partie Peru. stosunkowo dobrze i o klimacie chłodniejszym niż okolice nadmorskie. 1 nawodnione = .'Я 'l' .'Mi » - — — = i �mi \ ska. Szczegółowa j e j a n a l i z a daje o b r a z m e c h a n i z m u p o w s t a w a ­ n i a i części składowych k u l t u r v k r e o i s k i e j . W b a d a n i a c h G i l l m n i e "odrzuca, w p r a w d z i e m e t o d e t n o l o g i c z n v c h , polegających n a bezpośrednim k o n t a k c i e z badaną l u d ­ nością, za najwartościowsze uważa j e d n a k ankietę i statystykę.. Sadzi ( s i r . 2 — 3 ) , że. byłoby wielką pomocą d l a n a u k i , g d y h v ' w s z e l ­ kie z j a w i s k a k u l t u r o w e mogły być z r e d u k o w a n e do procentów.. P o z w o l i ł o b y l o n i e t y l k o n a dokładniejsze u s t a l e n i e p o z y c j i r ó ż n v e h z j a w i s k w całokształcie k u l t u r y , ale także dostarczyłoby b a r ­ dziej precyzvj.nvc.il p o d s t a w d l a z m i e r z e n i a zachodzących w n i e j zmian ' ' ^ ' A. Kowalska «G o u l o u г о ГС u 1 l u r e i n I n d o n e s i a » b v R A Y M O N D K E N N E D Y . F r o m the S m i t h s o n i a n R e p o r t for №3, pages 5 1 3 — 522, S m i t h s o n i a n I n s t i t u t i o n W a s h i n g t o n . 8«, 1 m a p a , VI t a b l i c . Z w i e l u względów w y s p y I n d o n e z j i sa b a r d z o c i e k a w y m m a ­ teriałem d l a etnologa. T u : b o w i e m z n a j d u j e m y początki'historii człowieka. J-awajczyk, który żvł s e t k i tvsiecv l a t t e m u jest p n i e m genealogii- I n d o n e z j i , a d o p i e r o później n i e z l i c z o n e fale p r z y b y ­ szów osiedlały się n a w y s p a c h . P r z o d k o w i e p i e r w o t n y c h m i e ­ szkańców T a s m a n i i i A u s t r a l i i , M e l a n e z j i i P o l i n e z j i w i e k i t e m u przeszli przez I n d i e W s c h o d n i e S p l o t y h i s t o r i i sa t u b a r d z i e j z a ­ gęszczone niż . . d z i e k o l w i e k i n d z i e j i n n y m z n a m i e n n y m f a k t e m iest' że do dziś zachowały sie w s z y s t k i e h i s t o r y c z n e w a r s t w y j ' ż e ' w ś r ó d 'różnych szczepów t u l i y l c / v c h w i d o c z n e sa ślady w s z y s t k i c h c y w i l i z a c j i które t u w przeszłości istniały Sposób ży­ cia ' k o c z o w n i c z y c h szczepów n a S u m a t r / c ' i R o m e o ' jesl p r a w d o ­ p o d o b n i e n i e n a r u s z o n y , , o d b i c i e m ogólnych warunków życia n a u c h i o e l a . - u s m z e d ' W tvsiecv l a l i t a k i e s a m e w s o r v starożytne i k u i t u r y można znależY wśród n w c h szczetrów T a k wiec o b e n i a I do e / i i e s f i ^ b ^ iacуm o W roz N4 i n t-m?eiv/e СУwi izac i Jest t o i e d n a z ' n i e l ^ z m X c z ^ Ś c i wbl nnżn a o h Ś o w iwać i e s z e z e T TWO i S s l S hvb f r7,i1\\Ze w i e l k b ' ' okre<d sV do , Г Г S b w. l x I n !em H , e n d e r s k a ^ d n i n is.'rae 1 k n l S a I . Г 1 а Н п е Tfoti i.lhv,L jednak S r v S ^ n i , r t z \ n n i k i e m w .zaennvsamu HV » 'l " к pci" H ^ u V t e j \-as 7 ,™ЫтР h , £ v louzmiej KUUU,\ Ku^ura ^ib Z JISI и 11 ч ne w ! ogionet" �-НО n i c szerokie zasięgi, o d n a j p r o s t s z e j w świecie do w v s o k o r o z w i nietej i dawno ugruntowanej cvwilizacji. Długo p r z e d świtem p i s a n e j h i s t o r i i p r z o d k o w i e I n d o u e z v j ezyków z a m i e s z k i w a l i te w v s p v , o s t a t n i p r z v p l v w późniejszych Matejczyków miał m i e j s c e około 2 tvsiace l a l' p r z e d C h r . J e d y n a obca domieszką o d lego czasu h v l i n i e l i c z n i H i n d u s i , A r a b o w i e , Chinczvey i ostatnio E u r o p e j c e . D w i e główne r a s o w e gałęzie lo wcześniejsi i późniejsi M a i a j o w i c Oprolo- i d e u l e r o - M a l a v ) , są o n i m a l i , ' o brązowej skórze i f a l i s l v c h l u b p r o s t y c h włosach. Lecz wcześniejsi M a l a j o w i e , p r z v h v l i z A z j i m a j a l v p b a r d z i e j k a u k a z o i d a l n v t j . niżsi, o b a r d z i e j krętych wdosach i węższych głowach. T y p późniejszych M a l a j ó w jest "bard/Jej m o n g o l o i u a l n y o g r u b s z y c h ' i J o s t v e h wdosach i b a r ­ dzo s z e r o k i c h t w a r z a c h . Wcześniejsi M a l a j o w i e , zamieszkujący przeważnie niedostępne o k o l i c e sa w większości n o a a n a m i u l e ­ gają o n i t y l k o c z c ś d o w o w p l v w o m " c y w i l i z a c j i h i n d u s k i e j i raahom e h m s k i e i b r a k i m postępowej k u l t u r y i zachowują starożytną n i - a n i z a c i e społeczna N a t o m i a s t późnie fsi M a ł a i o w i e zamieszkują nrzoważn e o b r z e ż a T»rzesz o n i - , e z s l n y w p ł y w h i n d u s k i sa wyznania mahomePinsldcX nos a d a i a duży zasób t e c h m k i w v t w o r c l ' j i o d d^iwiw f o r m y rządów. m P o m i m o lycłi różnic'jest w i e l e elementów j e d n o l i t e j k u l t u r v . J e d n v m z n i c h j e s t jeżyk. Z a w y j ą t k i e m t r z e c h ośrodków posłu­ gujących sie bliżej n i e s k l a s v f r k o w a n v m jeżykiem t z w . . p a p u a s k i i n . : . w s z y s t k i e l'udv I n d o n e z j i używają jeżyka o t v m s a m v t n podłożu I j . ' m a l a j o - i K d i n e z v j s k h n . Mało k t o . u r n i e czytać l u b p i ­ sać, ci co umieją posługują się starożytnym p i s m e m ' p o c h o d z e n i a h i n d u s k i e g o l u b a l f a b e t e m a r a b s k i m , jednakże m i s j o n a r z e i szkoły w p r o w a d z a rzymski. ' ' P o d s t a w a działalności gospodarczej j e s t rolnictwo, w nie­ których t y l k o jeszcze okręgach ludność żvje z myślistwa i z b i o ­ rów" d z i k i c h roślin. N a z a c h o d z i e u p r a w i a n y j e s t ' p r z e w a ż n i e rvż, w c e n t r a l n y m okręgu k u k u r y d z a , a n a w s c h o d z i e sago. U p r a w a k u k u r y d z y ' j e s t s t o s u n k o w o n o w a , d a w n i e j zastępowało ją proso. ( H o w n v m i zwierzętami d o m o w y m i sa psy, k o t v , k u r w ' świnie i kozy'- nnniei r o z p o w s z e c h n i o n e ' b v d l o i bawoły- w o d n e sa p o c h o ­ d z e n i a h i n d u s k i c h k o n i e i k r o w y - e u r o p e j s k i e g o . Rybołówstwo, na równi z r o l n i c t w e m j e s l podstawą w y ż y w i e n i a ludności. P r a w i e w s z y s t k i e d o m y sa prostokątne, z d r z e w a l u b b a r o ­ b u s u , k r y t e strzecha, często w z n o s z o n e n a p a l a c h . Są one czasem małe, j e d n o r o d z i n n e , l u b też o l b r z y m i e , mające s e t k i stóp długo­ ści. Poza t y m sa jeszcze d o m y różnych K p ó w пр.: sezonowe sza­ łasy ludów k e w z o w n i c z v e h , « u l o w e » 'okrągłe m i e s z k a n i a , pływające i . 4 '— �411 -chaty n a t r a t w a c h i domki o okrągłych l u b o w a l n y c h d a c h a c h . Kamień, r z a d k o używany d o b u d o w l i , służy d o w z n o s z e n i a o l b r z y ­ m i c h rzeźbionych pomników. D a w n e , m e g a l i t y c z n e z a b y t k i w s k a ­ zują, że w przeszłości używano k a m i e n i a do b u d o w l i przeważnie religijnych. W " c e n t r a l n y m Celebesie ludność u ż y w a k o r y , liści i m a t d o w y r o b u ubrań, t k a c t w o przybyło względnie późno. Obróbka m e ­ t a l i j e s t wcześniejsza i b a r d z i e j r o z p o w s z e c h n i o n a , w y r ó b m a t , koszyków i rzeźba z d r z e w a sa w y k o n y w a n e p r z e z w s z y s t k i c h . N a j b a r d z i e j p r y m i t y w n e l u d y noszą t y l k o p r z e p a s k i n a b i o d r a c h , w y r a b i a n e z k o r y , w niektórych o k o l i c a c h obywają sie n a w e t bez tego S t r o j e m n a t o m i a s t p o w s z e c h n y m jest s a r o n g i ' b l u z k a d l a k o b i e t a d l a mężczyzn sarong l u b ' s p o d n i e z k o s z u l a , w s z y s t k o z materiałów własnego w y r o b u l u b n a w e t n a b y t y c h . D o n a j b a r ­ d z i e j n o s z o n y c h ozdób należą f a n t a z y j n e p r z y b r a n i a - ł o w y k o l ­ c z y k i n a s z y j n i k i i pierścienie n a r e k a c h i n o c a c h Okaleczenia c i a ł a ' w celach e s t e t y c z n y c h jest n i e z m i e r n i e rozpowszechnione nrzew-Tmie o r z e k b w a n i e u s z u aż do n a d i n i c r n e - o r o z c i a m i i e c i a m a ł ż o w i n y i n i t o w a n i e zębów 'zdarzają sie leż sztuczne d e f o r m o ­ w a n i a d L v ta u o w a n i e f a r b a lub żywica i t p У a broń służą S Z*v/ ' nńec/c m równi z l u k a m i wiahówLmiPodró e !u p k cea cshi e w waskTclflódHcl a pizc-пом Drzenos loakacn, a tl oo w w a- ri yv w koszach na O r g a n i z a c j a społeczna z n a j d u j e sie n a t r z e c h p o z i o m a c h : 1) n i e l i c z n e nowoczesne m i a s t a , gdzie ludność jest częściowo z e u ­ r o p e i z o w a n a , 2) t u b y l c z e państewka, przeważnie n a w p ó ł n i e z a ­ leżne, f o r m a h i n d u s k i e j o r g a n i z a c j i sprzed 1500 l a t i 3 ) szczepowa l u b w i e j s k a społeczność, która jest najważniejsza p o d s t a w o w a j e d ­ n o s t k a o r g a n i z a c y j n a . Każda t a k a g r u p a Żyje zupełnie niezależnie od i n n y c h t a k p o d w z - l e d e m e k o n o m i c z n y m j a k i p o l i t y c z n y m , to samo o d n o s i sie do szczepów k o c z o w n i c ^ - c h P r z e w a ż a j ą c y ' s y ­ s t e m rządów t a k wśród szczepów osiadłych j a k i k o c z o w n i c z y c h jest d e m o k r a t y c z n y \ V o d z o w i e sa w y b i e r a n i za iz-oda ogólna n a ­ w e t ie/eli w z a d l e n u t r z y m u j e sie t y l k o w jednej -ałezi r o d z i n ­ nej - d v / n i e o d p o w i e d n i następca n i e m a szans v v v b o r u ' P o n a d t o rada w i e i s k a składa a<-a sie z a z w y c z a j ze wszystkich'dorosłych m e ż c / w n r z e c z y wiście k o n t r o l n i e c z v n v w o d z a E k o n o m i c z n e slowspólna w - b s n o l h z i e m i i . Х , ! ^ ^ ! ™ l l ^ n S w z » Z ^ rednostką socjalne jest п Х ш Г ^ slovlli N a r o d o w a r e l i g i a i n d o n e z y j s k a ' o p i e r a sie n a t r z e c h p o d s t a ­ w a c h : 1) w i e r z e n i a dotyczące s i l m a g i c z n y c h , 2 ) duchów w s z e l - �412 kiego rodzaju i 3) duchów przodków. N a w e t , gdzie d o t a r l v h i n ­ d u i z m , m a h o m c t a n i z m i chrześcijaństwo, utrzymują się k u l t y po­ gańskie i s i l n i e zabarwiają n a b y t e r e l i g i e . Siły m a g i c z n e w y ł a ­ niają -sie z k o m p l e k s u z d o b y w a n i a głów- l u d z k i c h , co jest o b o ­ wiązkiem, r e l i g i j n y m , o b l i c z o n y m n a w z b o g a c e n i e zasobów s i l d u ­ c h o w y c h społeczności, przez ' z d o b y w a n i e " od i n n e j społeczności g ł ó w ' i n a d p r z y r o d z o n y c h sił кlóre'one rzekomo posiadają W i e l e ceremonii dąży do t e » o s a m e - o celu l j . z d o b y w a n i a i pow'iek.van i a sił m a g i c z n y c h znajdujących sie w e wszechświecie Celem t e - o jest "łownie leczenie c h o r y c h u l e c z a n i e p l o n ó w itp lecz używa się też czarnej m a - i i p r z e c i w k o w r o g o m W i a r a w d u c h y d o b r e i złe m a n a celu z j e d n a n i e sobie przychylności p i e r w s z y c h i z w a l ­ czanie z l v c h zamiarów drugich B a r d z i e j p o p u l a r n e s a ' d u c h y niż vze f z i e n i i w o d y p o w i e t r z a o' jako a w i e i Z e p n e Z i o w i e k a N-iiważnieiszym i e d n a k k u l t e m iest cześć o d d a w a n a d u chom^ u i X e к ^ s ^ T ^ i & l ^ h S L S kami m i e d z y ż y l t y m f n h 1 n i f d u c h . n rib'Eo ZhTZ^^Ć S S 7 leYn haw-y с 7 с Г ^ In -Ł у v i ,Z ĆZ !Z ń n rv. „ ! ! , ! • ! ,.ь Fi У nl. bvć , w J n ,i!r B " uZL • ' m i 112\ 1 Z Z- ,ь ^ п . / T y } d u i z m szuzy się w lia-lt, m a h o m e t a n i z m (w_ m z i y d i s t o p n i a c h ,czysLosci»), na S u m a t r z e , J a w i e i n a wybrzeżach ł b r n e o , Cele­ bes; chrześcijan j e s l t y l k o około Ж tysięcy, z których t y l k o p o ­ l o w a to tubylcy a c h r z e s c . j a i i s t w o r o z k i z c w i a się wsrod plemion, do kitory.ch h i n d u i z m i m a h o m e t a n i z m jeszcze n i e d o t a r t y . T a k więc na w s c h o d n i c h w y s p a c h i w g l e b i większych l ą d ó w zachowały sie n a j d a w n i e j s z e o k a z y rasy i k u l t u r y . W b a r d z i e j do­ stępnych 'okolicach zachował się l v p wczesnych Malajów, a poziera k u l t u r y jest średni. N a t o m i a s t n a wybrzeżach -zachodniej I n d o n e ­ z j i t a k l v p v j a k i k u l t u r a sa n a j b a r d z i e j nowożytne. Jadwiga Dembińska H . G. D K I G N A N . « S i a m l a n d o f f r e e m e n . , S m i l h s o n i a n I n s t i t u t i o n , W a r B a c k g r o u n d studies N o 8, p u b l i c a t i o n 3703, W a s h i n g t o n 1943. 8", s t r . 4 n i b . + 18 + 2 n i b . , 1 m a p a , 8 tab!,. (16 f o l . ) . o ! I * —' l Rozgrywający się d r a m a t ludów i n d o n e z y j s k i c h , walczących niezależny b y t p o l i t y c z n y i .zrzucenie u c i s k u ekonomicznego. ~. v �413 laczv się ściśle ? d o j r z e w a n i e m i c h s a m o w i e d z v n a r o d o w e j . Jesl l o d o w o d e m , żc w kręgu malajsko-chińskim 'dojrzewają -brze­ m i e n n e w następstwa p o l i l v c z n e w y p a d k i , które ' j e d n a k k o r z e ­ n i a m i s w o i m i sięgają /ę-boko w z a g a d n i e n i a etniczne. N i c w i e c d z i w n e g o , że w l i t e r a t u r z e a n g l o s a s k i e j mnożą sie rozmaitego t y p u o p r a c o w a n i a tego p r o b l e m u , t u też należy r o z ­ p r a w k a m i . G. D e i g n a n a o S i a m i e . A u t o r w sposób przystępny, p o p u l a r y z a t o r s k i daje synte­ tyczny o b r a z całości, szkicując' w a r u n k i ' geograficzne, historię k r a j u , skład e l n i r a w , gospodarkę i sytuację "''polityczną. W ujęciu t v m półwysep M a l a j s k i r v s u j e sie j a k o pomówi, przez który p r z e ­ walały się różne l a l e ludów znęcone b o g a c t w e m kraju). Ód pół­ nocy wdzierały się l u d y M o n g o l i i , o d północnego w s c h o d u l > r a w i d z i którzy k r a j s k o l o n i z o w a l i , a następnie m i s j o n a r z e b u d d y j ­ scy N i e bez w p ł y w u pozostały na ia^dv m o r s k i c h piratów K r y ­ s t a l i z o w a n i e sie świadomości n a r o d o w e j t a k i c h ludów, j a k Мой, A n n a m i c i Shan L a o S i a m przerwała w X V I w i e k u i n t & r w e n c t a państw e u r o p e j s k i c h P o r t u g a l i a H o l a n d i a F r a n c j a i A n g l i a r o z ­ poczęły walkę o b o g a c t w a k r a j u W r e s « r i e półwysep n i b y G a l i a starożytna n o d z i d o n v został n a t r z y strefy p o l f t v c z n - П ' a n i e l ­ ska w s c h Khńa B u r m c Shair' П francuska /a h o d n i obein и 4 Kambodże \ n n a m ' i w i e l k a cześć o b - tzrr w źtrn śn e • n o m edzy S i l ludzi 1 1 т Ь '™ 'iiińl n ^ c a r s t w e u n m e hk\ch S h m ' I r ai t a k i e roz7zł<mko 4w L m w e f fil rokuWH) h " SnXSr ,ЗГ ™ I womie 'z*.\ L „ С f n n u u - T s ^ , ^ ^ ^ ^ ^ ^ ń ^ ] /;иш o w . doprowadź, p r a w d o p o d o l m . e do le„o. м M a i m z с у staną się z n o w u ' i w o l n y m l u d e m * . S i a m nowoczesny, to S i a m c e n t r a l n y z B a n g k o k i e m (800 t v s . l u d n . ) , j a k o s t o l i c a królestwa, założona d o p i e r o w X V I I I s t u l e c i u , c e n t r u m n a u k i , s z t u k i i ząbkującego przemysłu. T u t a j w z d u m i c w i a j a e v m p r z e c i w s t a w i e n i u stoją n a p r a w i w siebie stary S i a m i n o w e ' T h a i . D o n i e d a w n a ludność .poza stolica prowadziła życie n i e w i e l e różniące się o d życia przodków. O b r a cało sie o n o ' w o k o ł o sadzenia, u p r a w i a n i a r o l i i żniw, p r z e r v w a n v c h d o r o c z n y m i uroczystościami r e l i g i j n y m i , Nędza w zachódn i m z n a c z e n i u , bvła n i e z n a n a . P o m i m o tego, że przeciętna r o dżina m a ł o miała do c z y n i e n i a z. pieniędzmi, j e d n a k d o m b a m b u s o w y można było zbudować w d w a d n i . D r z e w a owocują t a m całe r o k . u b r a n i a w y r a b i a sie w d o m u , o b u w i a mało s i ę ' n o s i . } fc" Ppfk:. fiŁ Шш\ : �415. 414 , „ „ , - o s / v U i sie wzdłuż d o l i n y r z e k i S a l w i n , m i e I Ш У И każdy m i e s z k a n i e c p o s i a d a trochę «runlu l , , h m , , • n a s t i a . Kes-oa д i c z a . Głównymi g r u p a m i zamieszkujaw y k a i k o w a n i a .kawałka l a s u w bo zaludniomf n b f r T Л Zl S i a m sa- T h a i ( > w o l n i l u d z i e » ) c z y l i właściwi S i a m d a t k i sa n i s k i e można je spłacić, p a r o m a d " i r i a y ft ^ n o w i ł w ostatnich Ы а с Г ^ С - " c i i ^ S ^ - v r e s z t k i szczepów, które g e j £ t l р и 0 Z D 1 l u b v s I a w s r o d ludności w i e j s k i e j stanowiącej z n a c „ ; S ' ^ ? ^ S i a m u . PPo, sdt a„ n o w i o n o „u .pTr a' w. i a - ш szkańców Sh»m„ J...,.-„__ ^"ększosc m i e - b a w e ł n ę , zaprowadzić systematyczne n a w a d n b n i i \ . dla e n e r g i i e l e k t r y c z n e j , podnieść r o l n i c t w o i b „ , ' i T"T 2ró" pewnić — r o l-n=i k• o m zbyt,'dbać o zdrów iT L l o-otiowlę 1 n1 \ bydła, v ' za przeszkodziła w z r e a l i z o w a n i u t y c h jirojektów " ° a 2 4 f / n a ( 2 n s ę 1 , L h U I z a 1 t y l o ń 3 2 a W j n r w ' T h a i , i Shan, p o c h o d n y od Lao-Г1a с ' XIV w s c. h o d n i e j części KH, ,umr imv .y . WWł a ł aśścci w i waa hhi si st toor ri ai a b^i a m u" s p i^* * ^ ^ л » .w Test m a n a zz «Pongsawadon «Pongsawadon M Шu aa n Nu IUKJ ^ - ^ j w jest znana n gg N « aa»» ^^ O^CoZ n v c h zU i KLS, Jest to zbiór a n,cszartNcn ych z o p i ­ ~" urzędowych sprawozdań z m i e s z™ sem c u d o w n y c h zdarzeń. I n t e r p r e t a c j a t y c h z r o d c l * s k a z u e, ^ S i a m z a m i e s z k a n y p i e r w o t n i e przez l u d w y w J ^ > £ szczepu M ó u - K h m e r , który osiedlił się w s r o d * ^ ^ i hod^v przynosząc ze soba religię i z w y c z a j e 3 * ^ ^ ^ , , p o m o r z y ł y się .państewka stale w a l c z y d L n i U Z d ь n o n i s l ( n v dał zarys k o l o n i z a c j i p o i w v s p u Г j S Ц Й Т ^ starszą w a r s t w a I m ł n n L ^ L J : > ^ ' " " e j . Naj •starszą warstwą ludności s t a n o w i N g o z a m i e i k n ^ T , - ' \ w y s p u M a l a j s k i e g o , karłowata c z a m o s k ó r l i t t f i ',' ? ° m i e d z y sobą. . . . , • . . „uiacvch i w o spokrewniona z t u b v l c a m w v s n S l / ? ' ~ D a l s z a część p r a c y poświęcona jest I f " " ^ / ' ^ г F i l i p i n . A u t o r >rzvp-,szcza że ies\ o fń™ V " W * " sobie królestw. N a j s t a r s z y m było S u k h o t a i , kto. с wątpliwie j e d n a k k u l t u r o w a w a r s t w , L ™ . ! " E t y c z n a . Nie¬ n r z e d C h r y s t u s e m było sporą wioską położoną n a pomoc o , ....... . _ « d wa-istua ta odpowiada l u d n o - i razniejszc«o B a n g k o k u . W i o s k a pomału p r z e k s z l a d i a l a g sno-paleolitycznej Ostateczn , 3 Г ? ' ' « Ь и м И wczes t w ^ " w r ^ z c i c królestwo przez s y s t e m a t y c z n y podbój t r u d n e , ze w « l « | „ , u b Ł lozw.ikłan.e lego z a g a d n i e n i a jest W y s ł a n n i c y cesarza chińskiego w M I w . w s p o m i n a j ą ze k r a r czej późny n e o l i t ' w y k o p a l i s k , które reprezentują r a ¬ z a m i e s z k a n y l ) v l przez ludność zajmującą się P ^ e w a z r IL^ P ^ . ^ o slatnich k i l k u tysiącleci przybyła d n m a f.,,, , rv7„ i w y r o b e m c u k r u , w sposobie życia m a i o . ш . . * . ^ v dow p o c h o d z e n i a mongolskiego', która usuwając n m , i , ! Г IZe szych mieszkańców S i a m u . A r c h i t e k t u r a , k l o i c j siady je n e g r i l o s w gory, zajęła i c h m i e j s c e , i stworzyła t o r ^ . ? - y ' r TZ n o z o s l a l v , p r z y p o m i n a trochę zdegenerowaną j u z a y h U e k Amiam; h p o t o m k a m i są Мой, A n n a m i c i m i e ś , л " г ? " i m - f n K Kambodży. Królestwo to doszło do szczytu swej y o l L i dzy, j a k też l i c z n e półdzikie m n i e j s z e szczem- : ™ l w Р о с т к и X I w . Obejmowało ono większość państwa L a o n a P r a w d o p o d o b n i e d w a c z y t r z y tysiące Ы ^ ^ ° " nółnocv i w s z y s t k i e południowe królestwa M a m u ' " f ^ p r z y b y c i u М о й - A r m a n i , 'przewaliła sie n r i ź ь я ' ™° ° f>r,ez I c z e n K h m e r . M i e s z a n i n a tych szczepów dala początek l w u d o l i n y I n r a w a d i fala i v b e o - b u r m a ń s £ E , Л , T b ! f r i l i S i a m c z v k o m . W X I V w. największe znaczenie m ak, szkańcom J h i r m y . D o p i e r o stos.ml пъп i V Р«ив1ек m i e b ^ L t w o U y m h i a ' k t ó r e zjednoczyło wszystkich S r a m c z y k1 o' w łr.1tak, szczepu CYan. M e o i t p . ) w y g n a n e w 3 ; ^ ™° ^po­ królestwo rt\uui . J ^ w o ; . « dwóch naslępż e n w « l i sławić c z o b potężnym sąsiadom. ,-slkicb S i a n i c z y k o w t a k , l i t y c z n y c h , przy-łiyjy do S b r r m t v s ? - w " ° P ł o d ó w pociągu dwóch naslępwają z d a l e k i e j póinocy l i d y 1 е Г 8 - ^ * °pły ^ W v i c l ^ w \ u d d v z i n "ostatecznie zapanował w całym k r a j u ^ Podczas g d y Мой i K h n i e r ' a s i c d l a i r ' s i e лг> l i l k t m y c h w i e l k i m .koszt.-m m i a s t a c h powstały w s p a n i a l e częscach I n d o c h i n , p o w o l i wznosząc sie ze s i a l u i ' npołudniowych nH^" "' '^ •К w s t y l u który d o d z i s i a j u t r z y m u j e się w S i a m i c . w p ł y w e m kolonistów i I n d i i , szczepy które za i r ź o s H w r —° w t-VT F u r o n . ; . a c z ^ n a interesować się S i a m e m a p i e r w s z e lan . „.„,..„.,. vary się w góry, wpadając p o d j a r z m o n o w o p r z t - h X o T' miejsce J J zZunuir aJj m u4j e H n ou Г ' d -i a . -W połowie w a h HX V - II Iz.e'w „w pf rł ay n wcyu sfcrya nkcaut -o_ J'ego u d u z północy z n a d J „ g 4 e , i ? a n e g ^ d Z £ Z i Z V ' i s j^ onо a r z»e osiedlają s,e w А л " 1 Ь ы . ^ , е ^ hecy' mш rt M być ba a rr d d zz oo ll ii cc zz n n ii ,, gdyż gdyż zakładali zakładali к ^ 1« ,« Г '' T/ Г skie staja się coraz silmejsze. L e c d _ ^ e nie A iuussiieelhi h yc b , '; i \-^ ;nzonc"zostaia w i e l k i e r e f o r m y : zniesienie n i e s w e j własnej o j c z y z n y i dążyli do o n a n o w a n а Д1 1 ^ * ^ X I X w. w p r o w a ° ^ " J. rozpowszechnienie oświaty, nakze i c l i zamiłowanie do życia k o c z o w n i c z e . ! V n „ н w o l n i c t w a , sądy nieza , ^ . j y się w w i e l ^ szcie i c h u p a d e k . W X I I I \ . p o w a ł o wreręgularna^luzba * ° J ^ • j ^ i nowoczesnego państwa. pokonał i c h i rozproszył w c w s z y s t k i c h k i m n W h г ' w A s a n , i n n i w H u r m i e , gdzie przez d w a S 5 T ] T * 8 0 S ) n i k t i l I z J g t M t h r p U t m 8 Ш 1 п Ł n n a s l e u ; Ш 3 f l u ) J W p C v a i a c l s i e a w a u W u l b o s t w 1 u i a ; П c Ł a J 3 C e п Р m 8 r y е P W 2 t l l u ż 1 : J J p c z y z n y ] e m w n a : u z 4 w i ż d 1 4 3 0 1 P w m a i e s c c z a m i e Н о Ь а W 1 n Z Ь Т а 1 S l a ] 4 w e n c e s a r z d l e P d n o l i l 0 p i r o n r l l J"p •^ . k Q l c (<J v : r z v c z y n i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e5c9334dffbf3936ae71a2e33f35721d.pdf def0c4abd7180a64b87cb0e32dbbd7ec Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4637 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4308 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.4, s.254-258 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N IV—VI Imprezy folklorystyczne i regionalne 6.IV — w Lublinie, w czasie przedświątecznej niedzieli handlowej odbywał się kiermasz pisanek ludo­ wych, zorganizowany przez STL. I m ­ prezie t o w a r z y s z y ł y w y s t ę p y kapeli ludowej P O M ze Skrobowa. * 25, 26.IV — w siedzibie Spół­ dzielni „ A r t — Region" w Szczecinie odbyła się kolejna Giełda twórczości ludowej. * I V •— w „Folklor" w zbliżających odbywały się nek. Galerii Sztuki Ludowej B i a ł y m s t o k u z okazji się świąt Wielkanocy pokazy malowania pisa­ * 4, 5.V — odbyła się impreza pn. „Pienińska Wiosna Х Х Х - l e c i a " zor­ ganizowana przez: U r z ą d Powiatowy, W y d z i a ł Oświaty, Wychowania i K u l ­ t u r y w N o w y m Targu, Miejski Ośro­ dek K u l t u r y w Szczawnicy, Woje­ wódzki Związek K ó ł e k Rolniczych w Krakowie oraz Dział W y p a s ó w w N o w y m Targu. W czasie trwania imprezy otwar­ to w Szczawnicy w y s t a w ę t w ó r c ó w ludowych oraz I z b ę P a m i ą t e k po Janie Wiktorze; o d b y ł się konkurs i n s t r u m e n t a l i s t ó w ludowych dziecię­ cych, regionalnych zespołów dziecię­ cych oraz kapel. Największą a t r a k c j ą b y ł a wizyta u baców na hali w Jaworkach, gdzie oprócz w y s t ę p ó w w pro­ gramie pn. „ P o d h a l e , Spisz, Orawa — Pieninom" •— odbył się konkurs spra­ wności j u h a s ó w , zwiedzanie b a c ó w e k i spotkanie przy watrze. * 6.V — w Muzeum Wsi Opolskiej w Bierkowicach, z okazji Święta „ T r y b u n y Opolskiej" odbyła się wiel­ ka impreza folklorystyczna pn. „Opol­ ski Jarmark L u d o w y " . Czynnych b y ł o ponad 20 stoisk z wyrobami jarmarcz­ n y m i — słodyczami, piernikami, pa­ m i ą t k a m i odpustowymi, czynne b y ł y stragany z wyrobami t w ó r c ó w i rze­ mieślników ludowych. W bogatym programie artystycznym zaprezento­ wano widowisko: „ M a r z a n n a i G o i k " w wykonaniu zespołu regionalnego Zofii Czech z Zawadzkiego, o d b y ł y się też w y s t ę p y innych zespołów regio­ nalnych, „ B i e r a w i a n " z K ę d z i e r z y n a i A n n y U l i c z k i ze S m o ł a m i . Największą a t r a k c j ą programu b y ł pokaz skoków spadochronowych na teren skansenu. Jarmark zakoń­ czyła wielka zabawa ludowa z w y ­ stępami instrumentalistów. * 5. V •— w czasie inauguracji D n i K u l t u r y , Oświaty, K s i ą ż k i i Prasy w N o w y m Sączu o d b y w a ł a się Giełda t w ó r c ó w ludowych. W imprezie ucze­ stniczyli, m.in. Maria W n ę k , Józef Citak, Wojciech Oleksy oraz grupa m ł o d y c h rzeźbiarzy z Paszyna. * 12.V —• w 254 Szydłowcu, z okazji I K A 1974 D n i K u l t u r y , Oświaty, K s i ą ż k i i Prasy odbył się wojewódzki przegląd zespo­ łów ludowych Kielecczyzny, „ G ę d ź b y O r o ń s k i e " . Otwarto t a k ż e w y s t a w ę sztuki ludowej. * 18. V — w Bochni rozpoczął się I Bocheński Jarmark Kulturalny, w k t ó r y m udział wzięło ok. 50 twór­ ców ludowych tego powiatu — rzeź­ biarzy, garncarzy, koronkarek, w i k l i niarzy. wano kiermasz sztuki ludowej oraz w y s t ę p o w a ł y zespoły ludowe. * V — w Tłuchowie, pow. lipnowski, o d b y ł się festyn zorganizowany z oka­ zji D n i K u l t u r y , O ś w i a t y , Książki i Prasy oraz Dnia Działacza K u l t u r y . Główną a t r a k c j ą imprezy b y ł y pokazy t a ń c ó w regionalnych w wykonaniu członkiń kół g o s p o d y ń wiejskich. Ot­ warta t a k ż e została wystawa sztuki ludowej i dziecięcej. * 19. V — w Katowicach, z okazji D n i K u l t u r y , Oświaty, K s i ą ż k i i Prasy zorganizowano Dzień Sztuki Ludowej. W dniu t y m o d b y ł się kiermasz w y ­ robów ludowych z u d z i a ł e m t w ó r c ó w d e m o n s t r u j ą c y c h swoje umiejętności. W y s t ę p o w a ł y też zespoły regionalne i kapele ludowe. Organizatorami kier­ maszu b y l i : katowicka dyrekcja CPLi A oraz Spółdzielnia A R W . * 22—26.V — w Ł o m ż y o d b y ł o się Święto K u l t u r y Staropolskiej. W pro­ gramie w y s t ą p i ł a kapela ludowa „ K u r ­ pie Zielone" z Białegostoku oraz za­ prezentowano widowisko regionalne „Wesele na K u r p i a c h " . * 25.V — o d b y ł a się inauguracja „Dni Lublina". W wielkim jarmarku zorganizowanym z tej okazji brali udział liczni t w ó r c y ludowi. * 25. V—10.V1 — w Starogardzie t r w a ł y D n i Kociewia. Z tej okazji otwarta została wystawa „Archeo­ logia, architektura, sztuka ludowa K o ­ ciewia", o d b y ł y się w y s t ę p y znanego zespołu regionalnego „ K o c i e w i e " oraz (26-go) — kiermasz W'yrobów ludo­ wych. * 26. V — na Placu Defilad w War­ szawie o d b y ł a się, tradycyjnym już zwyczajem, „Cepeliada — 74" zorga­ nizowana przez Cepelię i ,,Express Wieczorny". Licznie zgromadzonych (pomimo ulewnego deszczu) uczestników Cepe­ liady p r z y w i t a ł Wojciech Siemion, po czym o d b y w a ł y się pokazy m o d y ins­ pirowanej s z t u k ą l u d o w ą oraz w y s t ę p y zespołów regionalnych pieśni i t a ń c a : „ K o n i a k ó w " , „ P o d h a l e " , „Opoczniank a " , „ C e p e l i a — P o z n a ń " i Kapeli Sądeckiej. Jednocześnie na terenie placu o d b y w a ł się kiermasz sztuki ludowej, a a r t y ś c i ludowi prezentowali swoje umiejętności. W P a ł a c u Młodzieży otwarto w y s t a w ę „ W a r s z a w s c y ko­ lekcjonerzy sztuki ludowej" oraz po raz pierwszy o d b y ł a się aukcja ludowej rzeźby i malarstwa na szkle. * 3 1 . V — 2 . V I — w Ostrołęce odby­ ły się tradycyjne D n i Folkloru Ma­ zowsza, K u r p i ó w i Podlasia. 3 1 . V — 2 . V I — * w D ą b r o w i e Gór­ niczej, Będzinie i Czeladzi o d b y w a ł y się doroczne I V D n i Zagłębia D ą b ­ rowskiego, w- czasie k t ó r y c h zorganizo­ * 2. V I — rozpoczęły się doroczne D n i K u l t u r y Pałuckiej organizowane przez: K u j a w s k o - P a ł u c k i e Tow. K u l ­ turalne, W y d z i a ł O ś w i a t y i Wycho­ wania, P D K oraz P o w i a t o w ą i Miejską Bibliotekę P u b l i c z n ą . W przygotowa­ n i u imprezy udział b r a ł y t a k ż e : Kujawsko-Pomorskie Tow. K u l t u r a l ­ ne, W y d z i a ł K u l t u r y i Sztuki U r z ę d u Wojewódzkiego w Bydgoszczy, M u ­ zeum Etnograficzne w Toruniu, W y ­ dział O ś w i a t y i Wychowania, K u l t u r y Fizycznej i T u r y s t y k i w Wągrowcu, Żninie i Mogilnie. Impreza zainaugurowana została „ D n i e m F o l k l o r u " w Szubinie, gdzie otwarto w y s t a w ę prac t w ó r c ó w ludo­ w y c h oraz podano w y n i k i uprzednio ogłoszonego konkursu. * 2 . V I — w Sidzinie odbyło się Święto Ludowe w o j . krakowskiego. W części artystycznej w y s t ą p i ł y zes­ p o ł y : „ D o l i n a Dunajca", „Koszara­ w a " i m ę s k i chór „ B a r d " . Odbył się też kiermasz sztuki ludowej, na któ­ r y m szczególnym powodzeniem cie­ szyły się w y r o b y Spółdzielni „Makowianka". * 6 . V I — rozpoczęły się D n i Ziemi Żywieckiej, w czasie k t ó r y c h zorgani­ zowano „ D n i Polskie" Międzynarodo­ wego Festiwalu Ziem Górskich, mają­ cego się o d b y ć we wrześniu. W impre­ zie udział wzięło ponad 20 zespołów z Podhala, Orawy, Spiszu, Pienin, Beskidu i Bieszczadów. Gościnnie w y s t ą p i ł y zespoły zagraniczne, m.in. z CSRS i Węgier. * 6 — 9 . V I —• w czasie D n i Zamościa o d b y ł y się wojewódzkie Targi Sztuki Ludowej zorganizowane przez Mu­ zeum Ziemi Zamojskiej oraz miejscowy oddział S T L . W czasie kiermaszu a r t y ś c i ludowi prezentowali swoje u m i e j ę t n o ś c i : s n y c e r k ę •—• Wacław Su­ ska z D ą b r o w y , garncarstwo — Jerzy W i t e k z U r z ę d o w a i Stanisław Ko­ w a l i k z Krasnobrodu, wycinankę — B r o n i s ł a w Pietrak z Gutanowa, wikliniarstwo — Maria Grobel z Jaworowa. Imprezę prowadził gawędziarz z Chłopkowa, pow. biłgorajski — S t a n i s ł a w K o n d r a t , a towarzyszyły jej p r z y ś p i e w k i Józefy Piedek i Adeli J a b ł o ń s k i e j ze Świderków. Przygry­ w a ł a kapela P O M , Skrobów, pow. lubartowski. * te, 8, 9 . V I — o d b y ł y się już czwar­ Olsztyńskie D n i Folkloru zorga- �nizowane przez W D K . I m p r e z ę roz­ począł barwny k o r o w ó d zespołów ludowych, k t ó r y przy d ź w i ę k a c h m u ­ zyki przeszedł ulicami Olsztyna. W programie o d b y w a ł y się w y s t ę p y zes­ połów, kiermasz sztuki ludowej. J e d n ą z głównych imprez było święto Pieśni W a r m i i i Mazur. * 8—16.VI — t r w a ł y D n i D r w ę c y , doroczny festiwal kulturalny 7 powia­ tów położonych nad D r w ę c ą , organizo­ wany przez miejscowy oddział P T T K . W czasie trwania imprezy o d b y ł się festiwal zespołów folklorystycznych, a specjalny dzień poświęcony b y ł twórcy ludowemu. * 14—16.VI — w Bytowie, w o j . ko­ szalińskie, o d b y ł się wielki Jarmark Folklorystyczny. W czasie imprezy wystąpiło 450 śpiewaków i tancerzy licznych zespołów regionalnych, a ar­ tyści ludowi z K u j a w , Mazowsza, Kurpi i Kaszub prezentowali swojo umiejętności i sprzedawali swoje w y ­ roby : rzeźby, hafty, koronki, t k a n i n y , pająki, wycinanki, c e r a m i k ę , a t a k ż e meble ludowe. * 15.VI — w Nowej Soli o d b y ł a się Giełda Plastyki Amatorskiej oraz kier­ masz staroci. I m p r e z ę zorganizowała Powiatowa Poradnia K u l t u r a l n o - O ś ­ wiatowa. * 2 2 . V I — w P ł o c k u rozpoczął się V I I I Płocki Festiwal Folklorystyczny zorganizowany przez: U r z ą d Miejski wspólnie z W y d z i a ł e m K u l t u r y i Sztu­ k i U r z ę d u W o j . w Warszawie, Zarzą­ dem Gł. Związku Zawodowego Che­ mików w Katowicach, Mazowieckimi Z a k ł a d a m i Rafineryjno -Petrochemicz n y m i w P ł o c k u — przy współudziale M K i S oraz Centralnego O ś r o d k a Me­ t o d y k i Upowszechniania K u l t u r y . W dniu inauguracji Festiwalu odbyła się uroczystość wręczenia na­ gród i m . Oskara Kolberga, ufundowa­ nych z incjatywy redakcji „ B a r w " za zasługi dla k u l t u r y ludowej. Prze­ w o d n i c z ą c y m K o m i t e t u Honorowego był minister K u l t u r y i Sztuki Józef Tejchma, p r z e w o d n i c z ą c y m K o m i s j i N a g r ó d red. Aleksander Jackowski. Medale i m . Kolberga otrzymali: W ł a ­ dysław Chajec z Rzeszowskiego^— za twórczość rzeźbiarską, rodzina Ćwiżewiczów z B u k o w i n y T a t r z a ń s k i e j — za działalność a r t y s t y c z n ą , społeczną i k u l t u r a l n ą w zakresie folkloru, Justyna Grzegory z Łowickiego — za tkactwo, wycinanki i zdobnictwo, Franciszek H o r a k z Cieszyna—za wyro by ze srebra, filigrany, Janina O r y n ż y na z Warszawy— za opiekę nad s z t u k ą ludową, Franciszka Rybkowa z Biało­ stockiego — za tkactwo (dywany dwuosnowowe), Jadwiga Sobieska z War­ szawy — za działalność n a u k o w ą w za­ kresie folkloru muzycznego, Tomasz Śliwa ze Zbąszynia — za ludowe i n ­ strumenty muzyczno i m u z y k ę , A d a m Zegadło z Kieleckiego — za twórczość rzeźbiarską, „ K u r p i a n k a " , zespół re­ gionalny CPLiA z K a d z i d ł a i zespół „ Z u b r z y c a G ó r n a " — za poziom arty­ styczny i propagowanie autentycz­ nych walorów folkloru, Cepelia — za ożywianie i upowszechnianie sztuki ludowej. W programie Festiwalu o d b y ł się Koncert Mazowiecki, w k t ó r y m w y ­ stępowały zespoły regionalne oraz zespoły pieśni i t a ń c a , o d b y ł się t e ż kiermasz sztuki ludowej, w t y m r o k u bogatszy i liczniej obsadzony niż gdzie indziej. Jako imprezy towarzy­ szące czynne b y ł y w y s t a w y : wystawa r z e ź b y ludowej zorganizowana przez Cepelię, wystawa strojów ludowych zorganizowana przez P a ń s t w o w e M u ­ zeum Etnograficzne w Warszawie oraz wystawa l a u r e a t ó w nagrody i m . Kolberga. * 2 3 . V I — w Opolu, w czasie X I I Festiwalu Piosenki Polskiej o d b y ł się kiermasz p a m i ą t e k i u p o m i n k ó w ce­ peliowskich zorganizowany przez Sp. Zrzeszenie C h a ł u p n i k ó w i W y t w ó r c ó w P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycznego w Czechowicach-Dziedzicach. Impreza zaczęła się przemarszem przez ulice miasta zespołów i t w ó r c ó w ludowych w strojach regionalnych. N a r y n k u o d b y ł się kiermasz połączony z w y ­ s t ę p a m i zespołów ludowych. * 28—30.VI — w Kazimierzu nad W i s ł ą o d b y ł się V I I Festiwal Kapel i Śpiewaków Ludowych. Poza licznymi artystami i zespołami polskimi w y s t ą ­ piły t a k ż e zespoły ludowe z Jugosławii i Belgii. Z okazji Festiwalu zorganizo­ wano kiermasz sztuki ludowej. * V I — we W ł o c ł a w k u o d b y ł się festyn „ G a z e t y Kujawskiej". Naj­ większą a t r a k c j ą programu było w i ­ dowisko folklorystyczne p n . „Wesele Kujawskie", koncerty kapeli kujaw­ skiej spod Kowala oraz kiermasz sztuki ludowej zorganizowany praez Cepelię. * V I — w Krasnymstawie o d b y ł się kolejny kiermasz sztuki ludowej. D o d a t k o w ą jego a t r a k c j ą b y ł y w y ­ s t ę p y recytatorskie p o e t ó w ludowych: W a c ł a w a Gutowskiego z N o w i n , M a r i i Gleń z Zakręcia i Czesława Wilczyń­ skiego z Żółkiewki, oraz aktora — Wojciecha Siemiona. V I — w Ciechocinku rozpoczął się t r a d y c y j n y j u ż Festiwal Folkloru K u j a w —- doroczna prezentacja do­ robku zespołów i t w ó r c ó w ludowych w o j e w ó d z t w a . W t y m roku udział wzięły kapele i zespoły ludowe z Ino­ wrocławia, Lublina, Kowala, Radzie­ jowa, Brześcia Kujawskiego oraz wsi Kaszub, P a ł u k i K r a j n y . Z okazji Festiwalu otwarto wy­ stawę ogólnopolską „ K o p e r n i k w rzeź­ bie ludowej", zorganizowano kiermasz sztuki ludowej oraz jarmark p a m i ą t o k . * V I — w Poznaniu na Starym R y n k u o d b y ł się „ J a r m a r k Wielko­ polski", na k t ó r y m a r t y ś c i ludowi sprzedawali swoje wyroby. * V I —• w Kwidzynie, w czasie Ogólnopolskiego Festiwalu T e a t r ó w Amatorskich o d b y w a ł się na dzie­ dzińcu Z a m k u kiermasz sztuki ludowej przygotowany przez P D K , W y d z i a ł O ś w i a t y i Wychowania oraz U r z ą d Pow. w Kwidzynie. Wystawy i konkursy 7, 8.IV — we wsi Łyse, pow. Kolno, r o z s t r z y g n i ę t y został doroczny „ K o n k u r s K u r p i o w s k i " organizowany przez Muzeum w Ł o m ż y w celu k u l t y ­ wowania tradycji regionu. Tegoroczny konkurs obejmował oprócz palm także t k a n i n ę , strój, haft i koronki. Udział wzięło 113 a u t o r ó w , k t ó r z y nadesłali 351 prac. J u r y p o d przewodnictwem Barbary Zagórnej-Tężyckiej (MKiS) p r z y z n a ł o nagrody ufundowane przez M K i S , W y d z i a ł K u l t u r y i Sztuki U r z ę d u W o j . w B i a ł y m s t o k u , Zw. C P L i A w Warszawie, Muzeum w Ł o m ­ ży; W y d z i a ł O ś w i a t y i Wychowania oraz Kultury w Ł o m ż y i Kolnie. Nagrody I otrzymali: Maria Rynkiewicz, Ł y s e ; Marianna Sawicka, Ł y s e ; Janina Gawrych, Kuzie; Eleo­ nora S z y m a ń s k a , Ł y s e ; Zofia Po­ pielarz, Ł y s e ; Stanisława Szablak, Ł y s e ; Marianna Szablak, Ł y s e ; Zofia Kosewicz, Z b ó j n a ; J a n Władysław Pliszka, Ł y s e ; Helena Gnoza, Ł y s e ; Stefan Ceberek, Myszyniec; Zofia Gregorczyk, Ł y s e . 12.IV — w z a b y t k o w y m spichle­ r z u w skansenie w Bierkowicach ot­ warta została wystawa p n . „Współ­ czesna rzeźba ludowa na Śląsku Opolskim" ze zbiorów własnych M u ­ zeum. N a wystawie zaprezentowano 10 a r t y s t ó w z terenu województwa. �22.IV —• w Muzeum Etnograficz­ n y m w Warszawie otwarto w y s t a w ę zbiorów afrykanistycznych. Pokazano t u eksponaty przywiezione z ostatniej wyprawy s t u d e n t ó w Studium Afrykanistycznego TJW. I V — w nowo o t w a r t y m zakła­ dowym Domu K u l t u r y w Prudniku zorganizowano w y s t a w ę prac miejsco­ wego rzeźbiarza ludowego, Mieczysła­ wa Trepy. * I V — w Żegocinie, pow. bocheń­ ski, otwarta została wystawa t w ó r c ó w ludowych tego regionu, zrzeszonych w klubie działającym przy G m i n n y m Ośrodku Kultury. 28.IV — w Kazimierzu nad Wisłą otwarta została wystawa fajansu włoc­ ławskiego ze zbiorów Muzeum K u ­ jawskiego we W ł o c ł a w k u . * 29.IV — w ramach Panoramy Х Х Х - l e c i a w Warszawie p r e z e n t o w a ł a swój dorobek kulturalny Ziemia G d a ń ­ ska. Z tej okazji w D o m u Chłopa otwarto w y s t a w ę pn. „ S z t u k a ludowa Ziemi G d a ń s k i e j " , na której pokazano 600 e k s p o n a t ó w z regionów: Kaszub, Kociewia i Powiśla W a r m i ń s k i e g o . Komisarzem wystawy b y ł mgr W o j ­ ciech Błaszkowski, zasłużony inicjator skansenu we Wdzydzach. Podczas Panoramy Gdańskiej od­ b y ł y się też w y s t ę p y zespołu pieśni i t a ń c a „ D a l m o r u " oraz Gdańskiej Kapeli P o d w ó r k o w e j . * I V — w Zielonej Górze rozstrzyg­ n i ę t y został konkurs wojewódzki na sztukę ludową. W konkursie uczest­ niczyło 125 a u t o r ó w , k t ó r z y nadesłali w sumie 688 prac. J u r y pod przewodnictwem mgr Jana Chojnackiego przyznało nagrody ufundowane przez: U r z ą d Wojewódz­ k i , W y d z i a ł K u l t u r y i Sztuki, W D K , oraz Sp. Zrzeszenie W y t w ó r c ó w Prze­ m y s ł u Ludowego i Artystycznego w Poznaniu. W dziedzinie r z e ź b y n a g r o d ę I o t r z y m a ł Franciszek Kozłowski z Go­ rzowa, nagrody I I — Eugeniusz i J ó ­ zef B u r y ł o z Przemkowa, nagrody I I I —• Wiesław Kloc ze Skwierzyny i Hen­ r y k Cichowski z Zielonej Góry. W dzie­ dzinie haftu n a g r o d ę I — Antonina Godzińska z Żagania. W dziedzinie tkactwa n a g r o d ę I — Marta Najdek z Wichowa. W dziedzinie plecion­ karstwa n a g r o d ę I — E d w a r d Sto­ larski z Nowej Soli, n a g r o d ę I I I — Maria Budkiewicz z Osnowa. W dzie­ dzinie w y r o b ó w ze słomy n a g r o d ę I I I •—• Maria Makowska z J a ł o w i c . Ponadto przyznano liczne różnienia. wy­ * I V —• w W a ł c z u r o z s t r z y g n i ę t y został I I I konkurs na l u d o w ą i ama­ t o r s k ą twórczość p l a s t y c z n ą . U d z i a ł wzięło 55 a u t o r ó w z p o w i a t ó w : Wałcz, Drawsko, Kołobrzeg, Koszalin i Miast­ ko. Nagrody otrzymali: w dziedzinie wycinanki —• E d w a r d Noniewicz, w dziedzinie rzeźby — Józef Gryglewski, w dziedzinie pisankarstwa — Anna Brzozowska. Ponadto przyznano wyróżnienia. Najlepsze prace zostały pokazane na wystawie w P D K w Wałczu. * I V — w Złotowie r o z s t r z y g n i ę t y został I I Konkurs Twórczości Ama­ torskiej zorganizowany przez P D K . J u r y oceniało 55 prac n a d e s ł a n y c h przez 15 a u t o r ó w , p r z y z n a j ą c nagrody n a s t ę p u j ą c e : Teodozji Kazimierczyk z T a r n ó w k i — za hafty o motywach łemkowskich, Irenie Bieleckiej — za wycinanki i kompozycje z suszonych k w i a t ó w . Na w y s t a w ę P D K zakwalifi­ kowano 47 prac, a na lipcowy przegląd wojewódzki — 37. 256 * * I V —• w Muzeum Etnograficznym we W r o c ł a w i u czynna b y ł a wystawa pn. „ D a w n a wieś d o l n o ś l ą s k a " . z Sopotni Małej, Anna Kupczak z Sopotni Małej, Maria Madejczyk z Cisca, K a t a r z y n a M o t y k a z Cisca, Franciszka U f land ze wsi Pewel Wiel­ ka, Aniela W i d u c h z Sopotni Wielkiej, Maria W r ó b e l ze wsi Pewel Wielka; nagrody I I — Jan Drewniak z Mię­ dzybrodzia Bialskiego, Maria Gruszka z Sopotni Małej, Helena Kos z P o r ą b ­ k i , Maria Miszczak z Żywca, Józefa Pindel z Sopotni Małej i Anna Pindel z Sopotni Małej. Ponadto przyznano 9 nagród I I I . * I V — w K M P i K we W r o c ł a w i u otwarta została z okazji Świąt Wielka­ nocnych wystawa pisanek Aleksandry P o l a ń s k i e j - H r y ń c z u k . Pokazano ok. 400 pisanek zdobionych w sposób charakterystyczny dla ziemi nowo­ sądeckiej . 8.V — w Muzeum Regionalnym w Radomsku otwarta została wy­ stawa prac nieżyjącego już rzeźbiarza ludowego Jana Lamęckiego z D ą b r o ­ w y Zielonej. Pokazano rzeźby pocho­ dzące ze zbiorów muzealnych i kolek­ cji p r y w a t n y c h . Wydano obszerny, ilustrowany katalog zo w s t ę p o m A . Jacher-Tyszkowej. I V —• w Muzeum Etnograficznym w Krakowie czynna b y ł a wystawa pn. „ D a w n a rzeźba ludowa w fotografii Jacka K u b i e n y " . Z okazji wystawy wydano ilustrowany katalog ze wstę­ pem I r e n y Ł o p u s z a ń s k i e j . 8. V — w Muzeum Górnośląskim w B y t o m i u otwarta została wystawa współczesnej sztuki ludowej. Pokazano 700 e k s p o n a t ó w z dziedziny malarstwa, r z e ź b y w drewnie i węglu, zdobnictwa, t k a n i n y , haftu i w y r o b ó w ze srebra. * * * I V -—• w Muzeum Narodowym we W r o c ł a w i u zorganizowano w y s t a w ę i kiermasz pisanek oraz palm wielka­ nocnych, w y r o b ó w ze słomy, ciasta i wikliny. * I V - — w świetlicy „ Ś w a r n a " w Zakopanem otwarto w y s t a w ę malar­ stwa na szkle Zofii Roj-Gąsienicy. Pokazano 22 obrazy, głównie o tema­ tyce sakralnej i zbójnickiej. * I V •— w L ę b o r k u r o z s t r z y g n i ę t y został konkurs na pisanki zorganizo­ wany przez P D K z okazji Ś w i ą t Wielkanocnych. Na konkurs nadesła­ no ok. 300 prac. Nagrody o t r z y m a l i : K l u b Rolnika ze Strzelęcina oraz świetlica przy Szkole Podstawowej nr 4 w L ę b o r k u . Przyznano t a k ż e wyróżnienia. 100 najładniejszych pisa­ nek pokazano na pokonkursowej wy­ stawie w „ D o m u K s i ą ż k i " . * 4. V —• w Muzeum Etnograficz­ n y m we W r o c ł a w i u czynna b y ł a w y ­ stawa r z e ź b y ludowej Bolesława M u ­ siała, ur. 1938. Z okazji wystawy wydano katalog — folder zawierający w s t ę p K r y s t y n y Gerliczowej, notę biograficzną i zdjęcia prac artysty. * 5. V — w Muzeum Wsi Opolskiej otwarto w y s t a w ę prac nagrodzonych na konkursie „ W i o s e n n e zwyczaje ludowe w plastyce i o b r z ę d o w o ś c i " (Goik, Marzanna). Nagrody I — nie przyznano, nagrody I I o t r z y m a ł y : Zofia Czech, K r y s t y n a Miętus i A n n a Uliczka. Ponadto przyznano wyróż­ nienia i dyplomy. * 5.V — w Ż y w c u r o z s t r z y g n i ę t y został konkurs na k w i a t y z b i b u ł y , zorganizowany przez Muzeum. W kon­ kursie udział wzięło 27 autorek, k t ó r e nadesłały łącznie 217 prac. J u r y pod przewodnictwem Barbary Zagórnej Tężyckiej (MKiS) p r z y z n a ł o nagrody ufundowane przez M K i S , C P L i A , W y d z i a ł K u l t u r y i Sztuki U r z ę d u W o j . Nagrody I o t r z y m a ł y : Joanna Barcik z R y c h w a ł d u , Zofia Gruszka * * 9. V •— w O k r ę g o w y m K l u b i e Ofi­ cerskim we W r o c ł a w i u otwarta została wystawa prac p l a s t y k ó w a m a t o r ó w pn. „30 lat Ludowego Wojska Pol­ skiego". * 14.V — w Krakowie, w lokalu Sp. Zrzeszenia W y t w ó r c ó w Przemysłu Ludowego i Artystycznego „Mile­ n i u m " otwarto ekspozycję — wzor­ cownię, na k t ó r e j pokazano wzory w y r o b ó w ludowych znajdujących się aktualnie w sklepach Cepelii. Uroczystego otwarcia wzorcowni dokonali: naczelnik U r z ę d u Dzielnico­ wego „ Ś r ó d m i e ś c i e " — Wojciech Hy­ dzik, prof, dr Roman Reinfuss i prezes Zrzeszenia — Helena Pierzchała. * 19. V — w p o z n a ń s k i m Pałacu K u l t u r y otwarto w y s t a w ę 239 prac w y r ó ż n i o n y c h w konkursie na pa­ m i ą t k ę wielkopolską. Autorzy naj­ lepszych prac otrzymali nagrody. * 20. V — w Z a k ł a d o w y m Domu K u l t u r y „ C h e m i k " w Kędzierzynie otwarta została wystawa pamiątki regionalnej zorganizowana przez Mu­ zeum W s i Opolskiej. * 22.V — w Miechowie rozstrzyg­ nięto konkurs na s z t u k ę ludową po­ w i a t u . J u r y pod przewodnictwem prof, dr R. Reinfussa przyznało nagrody. Nagrody I otrzymali: Józefa Kwiecień z Mianocic, Maria Biała z Janowic, W ł a d y s ł a w a K m i t a z Iwa­ nowic, Genow efa Bełtowicz z Kaliny Wielkiej, Janina Nowak z Miroszowa, Jan Bielski z Górki Kościejowskiej —• za k w i a t y i p a j ą k i ; L u d w i k Orczyk z Wielkanocy •— za r z e ź b y w drewnie, Stanisław Martynus z Karczowie — za kowalskie wyroby ozdobne; oraz zespół kolędniczy z Siemiechowic — za p i ę k n y zestaw rekwizytów. Nagrodzone prace pokazano na wystawie zorganizowanej w lokalu Pow. O ś r o d k a K u l t u r y , k t ó r y także wraz z W y d z i a ł e m Oświaty, Wycho­ wania i K u l t u r y U r z ę d u Powiatowego b y ł organizatorem konkursu. r * 24.V — w Galerii TPSP w War­ szawie otwarta została wystawa pn. �„Współczesno rękodzieło ludowe z wnętrz wiejskich w o j . lubelskiego i warszawskiego". Organizatorami w y ­ stawy b y l i : Cepelia, Spółdzielcze Zrze­ szenie W y t w ó r c ó w Rękodzieła Ludo­ wego i Artystycznego w Warszawie oraz TPSP. 25. V — w Jurgowie o d b y ł a się wystawa prac m ł o d y c h t w ó r c ó w ludo­ wych zorganizowana przez Z a r z ą d Pow. ZSMW. * 26. V — w Muzeum K u j a w s k i m we W ł o c ł a w k u otwarta została w y ­ stawa plenerowa rzeźb ceramicznych Stanisława Zagajewskiego. * 2 6 . V — 2 . V I — o d b y w a ł się T y ­ dzień K u l t u r y Ziemi Włoszczowskiej. Z tej okazji w P D K otwarta została wystawa t w ó r c ó w ludowych. * 26.V — w Muzeum K u j a w s k i m we W ł o c ł a w k u otwarta została wy­ stawa pn. „ K u j a w s k a Sztuka Ludowa w Х Х Х - l e c i e P R L " zorganizowana przez Muzeum przy w s p ó ł u d z i a l e : MKiS, Wydziału K u l t u r y Urzędu W o j . w Bydgoszczy oraz KujawskoPomorskiego Towarzystwa K u l t u r a l ­ nego w Bydgoszczy. I m p r e z ę połączo­ no z ogłoszeniem w y n i k ó w uprzednio rozstrzygniętego konkursu na współ­ czesną s z t u k ę l u d o w ą regionu. Nagro­ dy w konkursie o t r z y m a l i : w dziedzi­ nie r z e ź b y nagrody I I — K a r o l Ziomko z Michalina, Feliks Maik z Włocław­ ka, A n t o n i Chynek z Gniewkowa; w dziedzinie haftu nagrody I —• Regina Majchrzak ?. W ł o c ł a w k a , Zo­ fia Szmajda z Gajówki, Zofia Lewan­ dowska z Radziejowa K u j . , Leokadia Machtyl z Radziejowa K u j . ; nagrody I I — Irena H o ł o w n i a z W ł o c ł a w k a , Maria Szewczyk ze Śmiłowic, Irena Najdek z W ł o c ł a w k a , Stanisława I g nasiak z Radzitejowa K u j . Za p a j ą k i nagrodę I — Leokadia Wolska z Włoc­ ławka, n a g r o d ę I I — Zofia Toma szewska z Grodna. fajansie, a t u p r z e d s t a w i ł y swoje m a l o w i d ł a na kartonach. W ś r ó d nich n a g r o d ę I o t r z y m a ł y : Halina Olesińska, A l i n a Piwowar, Halina Musialik, Jadwiga Marciniak, Zofia Syroczyńska, K a t a r z y n a Mirolewicz. Równocześnie wręczono nagrody uczestnikom konkursu na tradycyjne malowanki i malowanie izb mieszkal­ nych. Nagrody I w t y m konkursio o t r z y m a ł y : W i k t o r i a Banasiak z Bogołomii, Zofia Szmajda z Gajówki, Maria Żołnowska ze Świątkowie, Eleo­ nora Adamska ze Świątkowie, W ł a ­ d y s ł a w a W ł o d a r z e w s k a ze Ś w i ą t k o ­ wie. Nagrody I I — Marianna Kasp­ rzak z Ż a r o w a , Weronika Gawrysiak z Ż a r o w a i Janina Baranowska z Żaro­ wa. Nagrody ufundowane zostały przez M K i S oraz W y d z i a ł K u l t u r y Urzędu Woj. W t y m samym czasie zorganizo­ wano konkurs na sypanie wzorów piaskiem. * V — z interesującą inicjatywą w y s t ą p i ł o Muzeum w Lubartowie, k t ó r e zorganizowało w y s t a w ę sztuki ludowej i pokaz strojów lubartow­ skich w świetlicy Z a k ł a d ó w Produkcji E l e m e n t ó w Budowlanych. Wystawa s p o t k a ł a się z d u ż y m zainteresowa­ niem p r a c o w n i k ó w Z a k ł a d ó w . * V — w Muzeum Regionalnym w Kozienicach czynna b y ł a wystawa prac t w ó r c ó w ludowych z pow. kozienickiego. Pokazano eksponaty z dziedziny rzeźby, ceramiki, t k a n i n y i wycinanki. * V — w Muzeum Górnośląskim w B y t o m i u , z okazji t r w a j ą c y c h D n i K u l t u r y , Oświaty, K s i ą ż k i i Prasy otwarto w y s t a w ę pn. „Współczesna twórczość ludowa w o j . katowickiego". Zaprezentowano najciekawsze w ok­ resie 30-lecia prace t w ó r c ó w należą­ cych do środowisk chłopskich lub robotniczych oraz r ó ż n y c h grup za­ wodowych. * V — w łódzkim D o m u K u l t u r y czynna b y ł a wystawa sieradzkiej rzeź­ by ludowej zorganizowana z inicjaty­ w y TPSP. Zaprezentowano prace 7 najciekawszych rzeźbiarzy ludowych z tego terenu, m . i n . Jerzego Kaczmar­ ka, S t a n i s ł a w a K o r p y , Szczepana Muchy. * V — w Jarocinie, z okazji D n i K u l t u r y , K s i ą ż k i i Prasy otwarta została wystawa „ S n u t k ó w G d a ń ­ s k i c h " zorganizowana przez Muzeum Ziemi Jarocińskiej oraz Tow. K u l ­ turalne. Na wystawie pokazano hafty dawne i współczesne. * V — w Szydłowcu, z okazji do­ rocznej „Szydłowieckiej Wiosny K u l ­ t u r a l n e j " otwarta została w P D K wystawa sztuki ludowej. * I I . 2. Malowanka, w y k . W ł a d y s ł a w a W ł o d a r z e w s k a , Ś w i ą t k o w i c e , powiat Włocławek. W konkursie w y s t ą p i ł y po raz pierwszy włocławskie malarki, k t ó r e do tej p o r y m a l o w a ł y wyłącznie na V — w Kielcach r o z s t r z y g n i ę t y został konkurs na kielecką p a m i ą t k ę regionalną. J u r y pod przewodnictwem Czesława Świecy, z-cy inspektora ds. k u l t u r y U r z ę d u Powiatowego — oce­ niało 400 prac 35 a u t o r ó w , t w ó r c ó w ludowych i a m a t o r ó w . Nagrody otrzy­ m a l i : za r z e ź b y — Tadeusz Ż a k z Niewachlowa, Marian Brzeziński z Ostojowa, S t a n i s ł a w Marcisz z Jaworzni, Marcin Solbach z Suchedniowa, Bro­ nisław Dziopa z Kielc oraz Jadwiga Służewska z K i e l c ; za ceramikę —• Stefan Sowiński z Chałupek, Jan A r m a ń s k i z Chałupek, Kazimiera Prze­ niosło z K i e l c ; za wyroby z papieru i b i b u ł y — Maria Ł a b ę d z k a i Anna K o b y ł e c k a z P o r ą b e k ; Katarzyna Szyszkowska oraz Genowefa Kaleta z M ą c h o c i c ; za wycinanki — Sta­ nisław Waldon z P o d m ą c h o c i c , Zofia Kletowska oraz Maria Szyszkowska z M ą c h o c i c ; za tkactwo — Marianna Ł a k o m i e c z P o d m ą c h o c i c i Helena Cieplicka z D ą b r o w y . Ponadto przy­ znano nagrody za projekty propor­ czyka —• Krzysztofowi Jackowskiemu z Kielc i Tomaszowi Gajdzie z D ę b ­ skiej W o l i . W sumie komisja zakwali­ fikowała do rozpowsz9chnienia i sprze­ d a ż y prace 20 a u t o r ó w . * 2 . V I — na Z a m k u K s i ą ż ą t Po­ morskich w Szczecinie otwarte zostało ogólnopolskie I Triennale Plastyki Nieprofesjonalnej, zorganizowane i przygotowane przez Centralny Ośro­ dek Metodyki Upowszechniania K u l ­ t u r y i P r a c o w n i ę Sztuki Nieprofesjo­ nalnej I n s t y t u t u Sztuki P A N przy współpracy wojewódzkich Domów K u l t u r y . Na eliminacje powiatowe i wojewódzkie zgłoszono ogółem po­ nad 20.000 prac, z k t ó r y c h wybrano na w y s t a w ę ok. 700 prac 320 autorów. Koncepcja Triennale oraz w y b ó r prac: Zofia Bisiakowa i Aleksander Jacko­ wski. * 6 . V I — w Iłży otwarta została wystawa pn. „ L u d o w a ceramika Kie­ lecczyzny" zorganizowana przez Cepe­ lię i Spółdzielnię „ C h a ł u p n i k " w Iłży. N a wystawie pokazano ok. 400 ekspo­ n a t ó w zarówno z zakresu garncarstwa, j a k i ceramiki figuralnej twórców lu­ dowych z Iłży, Ostrowca, Denkowa i R ę d o c i n a . Z okazji wystawy wydano katalog. * 12.VI — w Zalipiu odbył się X I konkurs na najpiękniej malowane domy. W konkursie udział brali t a k ż e artyści z okolicznych wsi: Kuzie, Ćwików i N i w k i . J u r y pod przewod­ nictwem prof, dr Romana Reinfussa rozdzieliło nagrody pomiędzy wszyst­ kich uczestników jako wyraz uznania za pielęgnowanie pięknej tradycji. * 16.VI — w Oddziale Stow. P A X w Kielcach otwarta została I I W y ­ stawa Ludowej Sztuki Sakralnej po­ łączona z konkursem. Pokazano t u prace z zakresu rzeźby, malarstwa, ceramiki i kowalstwa artystycznego. * 16. V I — w Muzeum w Sieradzu czynna b y ł a wystawa zbiorów sztuki ludowej. * 17. V I •— w Giżycku otwarto W y ­ s t a w ę Sztuki Ludowej p o w i a t ó w : Giżycka, Mrągowa i Węgorzewa. Za­ prezentowano t u ponad 450 prac 50 a r t y s t ó w ludowych. Wystawa b y ł a j e d n ą z najciekawszych imprez zwią­ zanych z D n i a m i Giżycka (29.VI—• 2 . V I I ) , w czasie k t ó r y c h zorganizowa­ no t a k ż e kiermasz w y r o b ó w ludowych. * 1 7 . V I - — w Łodzi rozstrzygnięto I I etap rozpisanego w ub. r. konkursu na współczesną s z t u k ę ludową Ziemi Łódzkiej. W konkursie udział wzięło 227 twórców, k t ó r z y nadesłali w sumie 257 �1230 prac. J u r y pod przewodnictwem Barbary Zagórnej-Tężyckiej (MKiS) przyznało nagrody ufundowane przez M K i S , W y d z i a ł K u l t u r y i Sztuki W o j . U r z ę d u i CPLiA. Nagrody otrzymali: w dziedzinie r z e ź b y nagrody I —• Szczepan Mucha, wieś Szale, Stanisław K o r p a z Rudy, Filomena Robakowska z W i t o n i i ; n a g r o d ę I I — Czesław Czekalik ze Stoczków; w dziedzinie zdob­ nictwa —• za k w i a t y nagrody I •— Maria Wojciechowska, wieś Chojnę, Józefa W o ź n i a k z B ł ę d o w a ; za w y ­ cinanki — Józefa Dominiak z Bogumiłowa, Marianna Sut z Łowicza, Jadwiga Ł u k a w s k a z Łowicza, A g ­ nieszka Majer ze Złakowa Borowego; za p a j ą k i n a g r o d ę I — Maria Słom­ czyńska z Gołocie; w dziedzinie tkact­ wa nagrody I — Marcjanna Dura z Czarnocina, Marianna Gwizdoń z Rzeczyc; w dziedzinie kowalstwa artystycznego nagrody I — P a w e ł M i l ­ czarek z Ojżanowa i Tadeusz B r o ż y n a ; w dziedzinie ceramiki n a g r o d ę I — Jadwiga Grala z Burzenina. Ponadto przyznano 37 n a g r ó d I I , I I I i I V . Najlepsze prace pokazano na wystawie otwartej 2 5 . V I w Ośrod­ k u Propagandy Sztuki w Ł o d z i . Z oka­ zji wystawy wydano bogato ilustro­ wany katalog. W dniu otwarcia odbył się zjazd t w ó r c ó w ludowych w o j . łódzkiego. t o w a ł a swój dorobek Ziemia Kielecka. Z tej okazji w D o m u Chłopa otwarta została pokonkursowa wystawa współ­ czesnej sztuki ludowej ziemi kielec­ kiej, oraz wystawa rzeźby Józefa P i ł a t a (1900—1971). Ponadto w Sali Kongresowej o d b y ł się koncert galowy p t . „ K o r o ­ w ó d Ś w i ę t o k r z y s k i " , na k t ó r y m w y ­ stąpiły zespoły regionalne, m.in. „ T r a m b l a n k a " z Opoczna, „ T k a c t w o Ś w i ę t o k r z y s k i e " z Bodzentyna i „Kiel­ ce". D o d a t k o w ą a t r a k c j ą Panoramy Kieleckiej b y ł pokaz „ D y m a r e k " . * V I —-w Z a m k u K s i ą ż ą t Pomor­ skich w Słupsku czynna b y ł a wy­ stawa pn. „ S k r z y n i e ludowe na Pomo­ rzu Ś r o d k o w y m " . Pokazano t u skrzy­ nie K r a j n i a k ó w złotowskich, Kaszu­ b ó w bytowskich, Słowińców, skrzynie z Jamna i Ł a b u s z a , w o j . koszalińskie, a t a k ż e z Lubelszczyzny, Rzeszowszczyzny, z dawnych ziem polskich •—• Polesia i okolic Wilna. 18.V — w Suchej Beskidzkiej roz­ strzygnięto konkurs na s z t u k ę l u d o w ą ogłoszony dla pow. suskiego przez Pow. Ośrodek Kultury przy współ­ pracy I n s t y t u t u Sztuki P A N w Kra­ kowie, Spółdzielni Pracy C P L i A „Makowianka" w Makowie P o d h a l a ń s k i m . N a konkurs wpłynęło 450 prac 73 a u t o r ó w . J u r y pod przewodnictwem prof, dr Romana Reinfussa i dr E w y Fryś-Pietraszkowej p r z y z n a ł o n a s t ę ­ pujące nagrody: W dziedzinie r z e ź b y nagrody I otrzymali: Stanisław Bałoś, Maria Chorąży, Franciszek K u ś ; nagrody I I —• Franciszek Knapczyk, Franciszek N i t e c k i ; w dziedzinie haftu nagrody I — Maria Biernat i Katarzyna Kracik, nagrody I I — Maria Strączek, Irena Korbel, Józefa Wojtusiak, Izabela Polak, Czesław M ł y n a r c z y k , nagrody I I I — Stanisława Biernat, Stanisława Maj, W ł a d y s ł a w a S a ł a p a t e k , Anna Szczechowicz; w dziedzinie zabaw karstwa nagrody I —• Jan Biegun, Stanisław Biegun, Franciszek Biegun, Józef Rumiak, Teofil Szczygieł, na­ grodę I I — W ł a d y s ł a w Sikora; w dzie­ dzinie ozdób z b i b u ł y nagrody I •— Antonina F i l u ś , Maria Polak, Helena Wójcik, n a g r o d ę I I — Józefa Prorok, nagrodę I I I — Władysława Sałapatek; w dziedzinie plastyki obrzędowej na­ grody I I — Kazimierz Niziołek i Zbig­ niew Makoś. Ponadto przyznano wyróżnienia. Nagrody fundowali: M K i S , W y d z i a ł K u l t u r y U r z ę d u Pow. w Suchej Beskidzkiej oraz Sp. Pracy C P L i A w Makowie P o d h a l a ń s k i m . * 17—30.VI—-w ramach Panoraramy Х Х Х - l e c i a w Warszawie prezen­ * 25. V I — w P D K w Łęczycy ot­ warta została wystawa 90-letniego rzeźbiarza ludowego Ignacego K a m i ń ­ ski ego. Pokazano t u 150 prac tego artysty oraz na planszach — teksty legend s t a n o w i ą c y c h t e m a t y k ę jego twórczości. * 26. V I —• w Szczecinie otwarta zo­ s t a ł a V I I I Wystawa Twórczości Ama­ torskiej L u d z i Morza. * 29.VI — w Państwowym Mu­ zeum Etnograficznym w Warszawie otwarta została wystawa pn. „ P o l s k a Zabawka L u d o w a " . * * V I — z okazji D n i Stargardu czynna b y ł a w miejscowym muzeum wystawa połączona z kiermaszem rękodzieła ludowego i artystycznego zorganizowana przez Regionalne Biuro S p r z e d a ż y C P L i A . Zaprezentowano t u w y r o b y t w ó r c ó w ludowych z K a ­ szub, K u j a w , Mazowsza, Białostoc­ czyzny, Podhala, W a r m i i i Mazur oraz — najwięcej •— z Opoczna. * V I — w Klubie K T S K w Kato­ wicach czynna b y ł a wystawa ma­ larstwa i rzeźby t w ó r c ó w ludowych Podbeskidzia. * V I — w Muzeum W s i Opolskiej w Bierkowicach czynna b y ł a wystawa współczesnej r z e ź b y ludowej tego regionu. * V I — w Muzeum Ziemi Suwal­ skiej (Suwałki) czynna b y ł a wystawa p n . „ P r a d z i e j e Ziemi Suwalskiej", na k t ó r e j pokazano m . i n . s z t u k ę l u d o w ą tego terenu. * V I •— w Muzeum Etnograficznym w Toruniu czynna b y ł a wystawa pn. „ W i e ś bydgoska wczoraj i d z i ś " . Szczególnie bogato reprezentowana F o t . ; J . C h o d y n a — i l . 1; 258 J. Świderski — il. 2 b y ł a t u rzeźba ludowa z jej czołowym w t y m regionie przedstawicielem —• Janem Centkowskim z Nieszawy. Polska Sztuka Ludowa za granicą V — w Waterloo (Belgia) w cza­ sie t r w a j ą c y c h t a m D n i Polskich Ce­ pelia p r e z e n t o w a ł a polską s z t u k ę ludo­ wą. * 26.V •— w Starym Smokowcu (CSRS) w czasie Tygodnia K u l t u r y Polskiej otwarta została wystawa rzeźb i h a f t ó w ludowych M a r t y i M i ­ chała S z o s t a k ó w z Zakopanego. * V I — w L i p s k u w czasie D n i K r a k o w a i Ziemi Krakowski"j szcze­ g ó l n y m powodzeniem cieszyło się stoisko Cepelii z wyrobami ludowymi. * 1 5 . V I — - w Toronto (Kanada) w z w i ą z k u z zebraniem Światowej Rady Rękodzieł zorganizowano w y s t a w ę , na k t ó r e j Cepelia z a p r e z e n t o w a ł a polską s z t u k ę l u d o w ą . Pokazano t a k ż e f i l m o Polsce zawierający m . i n . r e p o r t a ż z Zalipia. Inne 4.V — na terenie Opolskiego Par­ k u Etnograficznego w Bierkowicach w zabytkowej karczmie z Przewozu o d b y ł o się spotkanie dziennikarzy krajowych i zagranicznych goszczą­ cych na Opolszczyźnie z okazji Święta „ T r y b u n y Opolskiej". W spotkaniu udział wzięli sekretarz К С PZPR Jerzy Łukaszewicz, I sekretarz K W P Z P R Andrzej Ż a b i ń s k i oraz wojewo­ da opolski J ó z e f Masny. Gospodarzami spotkania b y ł a re­ dakcja „ T r y b u n y Opolskiej". Spotka­ nie o d b y ł o się w stylowym wnętrzu karczmy, przy świecach i tradycyj­ n y c h potrawach kuchni śląskiej. * V •—w Gorzeniu, gdzie przez lata mieszkał E m i l Zegadłowicz, Teatr Ziemi Tarnowskiej i m . L u d w i k a Sol­ skiego w y s t a w i ł „Powsinogi Beskidz­ k i e " , widowisko w plenerze. Imprezą t o w a r z y s z ą c ą b y ł a wystawa miejsco­ wego rzeźbiarza Jana B u c a ł y . * 27—30.VI — w Wierzchowicach, pow. T a r n ó w , odbyło się sympozjum naukowe p n . „ P r z e o b r a ż e n i a współ­ czesnej twórczości ludowej". Organi­ zatorami sympozjum b y l i : Zarząd Główny ZSMW, M K i S oraz Cepelia. Referaty wygłosili: prof. Józef Burszta —• „ T r a d y c j a ludowa a kul­ t u r a w s p ó ł c z e s n a " , dr Krzysztof Makulski •—• „ E t y k a działalności na polu sztuki ludowej" i „ K u l t u r a ludowa, sztuka ludowa, k u l t u r a masowa", dr Kazimierz Pietkiewicz — „Proble­ m y k s z t a ł t o w a n i a się opieki nad s z t u k ą l u d o w ą w Х Х Х - l e c i u PRL". Jadwiga Kronikę opracowała Jarnuszkiewiczowa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/055484e8d3227bb58abc517b29bec6de.pdf 6169bf53a75d29db182c76bdcd809283 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4638 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4309 Title A name given to the resource Summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.4, s.259-261 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S * P E 3 Ю М Е SUMMARY OF ARTITES Aleksander J a c k o w s k i — NON-PROFESSIO­ NAL ART The general occurance of the creative urge and need for artistic expression so pronounced, for instance, i n folk art, has not disappeared w i t h the coming of modern civ­ ilization and organized groups of professional artists. H o w ­ ever, the scope of these urges and needs has diminished. The author seos them i n six spheres of acivity. They include: 1 — the urge t o embellish and decorate (e.g. care of one's appearance, decorating one's home) 2 •— active reaction to the outside w o r l d (sensitivity to landscape, a b i l i t y for selective perception, t a k i n g photo­ graphs, m a k i n g drawings of i m p o r t a n t events) 3 — artistic a c t i v i t y caused b y external ,,objectivized" incentives. ( A n artistic urge expressed not because of an inner need b u t under the influence of other works of a r t w i t h which people come i n t o contact, interests, commercial reasons or the existence of external s t i m u l i such as contests, the amateur art movement, desire to f i l l i n one's free t i m e — especially i n the case of elderly people). 4 — i m i t a t i o n , attempts to test one's abilities, display one's skill (especially i n the case of young people). 5 — a c t i v i t y resulting from automatic, spontaneous needs (drawings made d u r i n g talks and conferences). 6 — artistic a c t i v i t y w h i c h is more or less a conscious expression of one's personality, of one's state of m i n d and experiences. A p a r t from professional art there is also quite a l o t of non­ professional artistic a c t i v i t y today done b y people who have not been trained i n any school. T a k i n g the F i r s t Triennale of Non-professional A r t (Szczecin 1974) as an example, the author discusses the varied manifestations and character of this particular k i n d of art w h i c h can be placed somewhere between folk art and the mature, creative effort of autodidacts. Non-profossional artistic works are sometimes interest­ ing and there are even outstanding works of art. I n the overall assessment of the phenomenon, however, the most i m p o r t a n t role is played not b y adherence to artistic cri­ teria b u t the importance of such non-professional art for the psychological hygiene of m a n and his psychological de­ velopment through active participation i n art. The author attaches less importance to the role of non-professional art i n shaping the artistic culture of any given environment although he is convinced t h a t properly selected exhibitions can have a certain beneficial influence. The First Triennale, which provided the material for this article, was combined w i t h a symposium on theory and practice i n protection of non-professional art. The preparation for the Triennale included Voivodship surveys, following selections at a district level. F r o m a t o t a l of 20 thousand paintings, sculptures and engravings entered for selection, 700 were chosen, of which 300 were exhibited i n Cracow and i n Warsaw. The author of this article was the commissary of the Triennale organized b y the Main Centre for Methodology of Popularization of Culture and Depart­ ment of Non-professional A r t at the Polish Academy of Sciences A r t I n s t i t u t e . Tadeusz S z c z e p a n e k ' — ANALYSIS FOR'S A R T . OF N 1 ( 4 - N i k i f o r is the most outstanding of a l l the Polish naivo artists. Much has been w r i t t e n about h i m b u t his creative idiom still poses problems. On the basis of the most com­ prehensive collection i n Poland of Nikifor's drawings and paintings i n the Museum i n N o w y Sącz, the author shows the pronounced development i n the painter's skill, and com­ pares Nikifor's water-colours on architectural themes w i t h the Parisian books on A r t Nouveau architecture which were found i n Nikifor's coffer after his death. The author comes to a conclusion t h a t apart from observation of nature, the drawings i n those books were his most important source of inspiration although Nikifor d i d not understand every­ t h i n g i n them (the role of shading, for instance). The second chapter includes a description of Nikifor's drawings done before 1922. They are sketches and notes showing the process of observation and shaping of com­ position technique, later displayed i n Nikifor's paintings. The t h i r d chapter deals w i t h a pictographic prayerbook which Nikifor, who was unable to read, made for him­ self. Deeply religious and seperated from people because of a speech defect, ho drew and painted three prayer-books. The probable date of the one discussed is 1925. I t contains themes and compostion techniquos which are repeated i n his paintings, especially later ones. J a n S a m e k — V O T I V E O F F E R I N G S A N D DRESSES I N POLISH BAROQUE ART R y s z a r d B r y k o w s k i — A DRESS — M E T A L VO­ T I V E O F F E R I N G F R O M T H E V I L L A G E OF U L A N ( R E F E R R I N G TO D r J A N S A M E K ' S A R T I C L E ) . Jan Samek refers to the information published by R. B r y k o w s k i concerning the recently discovered votive silver dress founded i n 1740 for a picture of the H o l y Virgin w i t h the I n f a n t Jesus. D r Samek polemizes w i t h Brykowski's opinion that a v o t i v e offering of this k i n d is quite unique and describes, as an example, a dress dated sixty years later on the picture i n St. John's Church i n Cracow. He gives the names of the founders and compares the presentation of tho effigies to t h a t of monuments w i t h the kneeling figures of founders and commemorative paintings. The author goes on to say t h a t the artistic value of such dresses i n not appreciated adequatly although they are a phenomenon of artistic and cultural interest i n Polish Baroque. B r y k o w s k i , on the other hand, stresses the differences i n the ideological content of the images of the founders. The dress discovered i n Parczewo was a votive offering. H e fi,lso mentions another example — a metal, votive dress from the picture of Madonna i n the village of Ulan, which was accompanied by images of the founders made i n metal, presented as w i t h the Cracow dress i n the form of portraits. I n the conclusion the author states t h a t 1. tho first metal votivo tablets appeared i n Poland i n the first quarter of the 17th century and took their origin from Late Gothic and Renaissance votive paintings. The metal dresses came half a century later and derive, i n a l l probability, from the mantles and dresses found i n icons of the Orthodox Church, 2. metal dresses can be found outside ethnically Polish areas, 3. collected historical evidence testifies to the fact t h a t votive dresses and tablots were also founded by peasants although much more rarely then by burghers and noblemen, 4. the dresses were made of various metals, not only of silver, and also of wood, plaster, gilt papier mache etc. Materials of inferior quality appeared mainly i n the times when Poland lost her independence (contributions, subscriptions, impoverishment of the people), 5. i n the Baroque period silver was the material most often used for the dresses. J a n S o t k o w i e z — K A R O L E N G L E R T — SCULP­ TOR FROM P R Z Y Ł Ę K Ó W A pen portrait of a folk sculptor from the south of Poland (the beskid mountains) who died two years ago. Rss — F E L I C J A C U R Y Ł O W A 1903—1974 Obituary to an outstanding folk artist whose work con­ t r i b u t e d greatly to the preservation of the t r a d i t i o n of painting the outside walls of the houses i n the village of Zalipie. 259 �РЕЗЮМЕ Александр Яцковски — НЕПРОФЕССИО­ НАЛЬНОЕ ИЗОБРАЗИТЕЛЬНОЕ ИСКУССТВО Массовое с т р е м л е н и е к т в о р ч е с т в у в области и з о ­ б р а з и т е л ь н ы х искусств, столь з а м е т н о е х о т я б ы в н а ­ родной с к у л ь п т у р е , н е о с л а б е в а е т и в н а ш е в р е м я , в в е к современной п р о м ы ш л е н н о й ц и в и л и з а ц и и и ф у н ­ кционирования группы профессиональных художни­ ков. Меняется л и ш ь сфера действия, требований и за­ просов в этом н а п р а в л е н и и . А в т о р с т а т ь и о т м е ч а е т 6 сфер деятельности, а именно: 1 — С т р е м л е н и е у к р а ш а т ь , д е к о р и р о в а т ь (наприм. забота о собственной н а р у ж н о с т и , устройство к в а р т и ­ ры). 2 — А к т и в н о е в о с п р и я т и е в н е ш н е г о м и р а (наприм. тонкое п о н и м а н и е п е й з а ж а , с е л е к т и в н о с т ь в и д е н и я , ф о т о г р а ф и р о в а н и е , рисунок, к а к д о к у м е н т в а ж н о г о события). 3 — Пластическое высказывание, вызванное внеш­ ними „ о б ъ е к т и в и з и р о в а н н ы м и " с т и м у л а м и (стремление к п л а с т и ч е с к и м и з о б р а ж е н и я м , р е а л и з у е м о е н е в силу в н у т р е н н е й необходимости, а под в л и я н и е м о с м а т р и ­ в а е м ы х п р о и з в е д е н и й искусства, в л е ч е н и я , к о м м е р ч е с ­ к и х с о о б р а ж е н и й ; н а л и ч и я в н е ш н и х стимулов, к а к наприм. к о н к у р с ы , л ю б и т е л ь с к о е д в и ж е н и е , ж е л а н и е з а п о л н и т ь свободное в р е м я (особенно е с л и дело к а с а ­ ется л ю д е й п о ж и л о г о возраста). 4 — П о д р а ж а т е л ь с т в о , ж е л а н и е п р о в е р и т ь соб­ ственные в о з м о ж н о с т и , с т р е м л е н и е о т л и ч и т ь с я (осо­ бенно у м о л о д е ж и ) . 5 — Действие, в о з н и к ш е е м а ш и н а л ь н о , п о л у с о з н а ­ тельно (зарисовки во в р е м я собраний, к о н ф е р е н ц и й ) . 6 — Художественное высказывание, являющееся в б о л ь ш е й и л и м е н ь ш е й степени с о з н а т е л ь н ы м в ы ­ р а ж е н и е м личности, е е в н у т р е н н е г о состояния, п е р е ­ живаний. В настоящее время, наряду с профессиональным искусством существует н е п р о ф е с с и о н а л ь н о е , т.е. без п р о ф е с с и о н а л ь н о й подготовки. Н а п р и м е р е I т р и е н ­ нале непрофессионального изобразительного искусства (Щецин 1974 г.) а в т о р р а с с м а т р и в а е т р а з н о о б р а з н ы й подход и м н о г о г р а н н ы й х а р а к т е р творчества, г р а н и ч а ­ щего з одной с т р о н ы с н а р о д н ы м искусством а с д р у ­ гой — з р е л ы м творчеством а в т о д и д а к т о в . В непрофессиональном творчестве встречаются ин­ тересные, порой д а ж е в ы д а ю щ и е с я п р о и з в е д е н и я и с ­ кусства, но в о б щ е й о ц е н к е этого я в л е н и я основную р о л ь и г р а ю т не х у д о ж е с т в е н н ы е к р и т е р и и , а з н а ч е н и е этого т в о р ч е с т в а д л я п с и х и ч е с к о й г и г и е н ы ч е л о в е к а , д л я его внутреннего р а з в и т и я путем а к т и в н о г о у ч а с т и я в искусстве. По м н е н и ю а в т о р а в ф о р м и р о в а н и и х у д о ж е с т в е н ­ ной к у л ь т у р ы д а н н о й с р е д ы н е п р о ф е с с и о н а л ь н о е т в о р ­ чество играет менее в а ж н у ю р о л ь , х о т я н а д л е ж а щ и м образом п р о д у м а н н ы е в ы с т а в к и могут в известной степени и м е т ь п о л о ж и т е л ь н о е з н а ч е н и е . Т р и е н н а л е , я в л ш е е с я исходной т о ч к о й н а с т о я щ е й статьи, п р о в о д и л о с ь совместно с симпозиумом, п о с в я ­ щ е н н ы м вопросам т е о р е т и ч е с к о г о и практического опекания непрофессионального творчества. В ходе подготовки к у п о м я н у т о м у м е р о п р и я т и ю во всех в о е ­ в о д с т в а х п р о в о д и л и с ь с м о т р ы работ, о т о б р а н н ы х н а п р е д ш е с т в о в а в ш и х им п о в я т о в ы х с м о т р а х . И з 20000 к а р т и н , с к у л ь п т у р и г р а ф и к б ы л о отобрано 700, и з н и х на п о к а з а х , с о с т о я в ш и х с я з а т е м в К р а к о в е и в В а р ­ ш а в е , п р е д с т а в л е н о 300 и 200. К о м и с с а р о м Т р и г н и а л е б ы л а в т о р н а с т о я щ е й статьи, о р г а н и з а т о р а м и ж е Г л а в ­ н ы й центр методов р а с п р о с т р а н е н и я к у л ь т у р ы и К а б и ­ нет н е п р о ф е с с и о н а л ь н о г о и с к у с с т в а И н с т и т у т а и с ­ кусств Польской Академии Наук. Т а д е у ш Г Д е п а н е к — И З ИССЛЕДОВАНИЙ ТВОРЧЕСТВОМ Н И К И Ф О Р А Я н С а м е к — К ВОПРОСУ ОДЕЯНИЙ И ДАР­ С Т В Е Н Н Ы Х П Р И Н О Ш Е Н И Й (BOTA) В П О Л Ь С К О М ИСКУССТВЕ ЭПОХИ Б А Р О К К О Рышард Брыковски — МЕТАЛЛИЧЕСКОЕ ОДЕЯНИЕ — ПРИНОШЕНИЕ, НАЙДЕННОЕ В ДЕ­ Р Е В Н Е У Л Я Н (В С В Я З И СО С Т А Т Ь Е Й Д - Р А Я Н А САМЕКА) Я н С а м е к в о з в р а щ а е т с я к о п у б л и к о в а н н о м у Р. Б р ы к о в с к и м сообщению, в котором описывается най­ денное в П а р ч е в е с е р е б р я н о е о д е я н и е с 1740 г., п р е д ­ назначенное д л я Богоматери с младенцем. Д - р С а м е к о с п а р и в а е т м н е н и е Б р ы к о в с к о г о будто бы э т а н а х о д к а у н и к а л ь н а , с с ы л а я с ь па п л а т ь е Б о г о ­ м а т е р и в к р а к о в с к о м к о с т е л е св. Я н а , п р и н а д л е ж а щ е е к более п о з д н е м у п е р и о д у (примерно н а 60 лет). Автор п р и в о д и т и м е н а ж е р т в о в а т е л е й и п р и р а в н и в а е т способ их о т о б р а ж е н и я к н а д г р о б и я м , на к о т о р ы х п р е д с т а в ­ лены коленопреклоненные фигуры жертвователей и к поминальным изображениям. Далее автор пишет о не­ дооценке х у д о ж е с т в е н н о й ц е н н о с т и о д е я н и й с в я т ы х , которые в польском барокко являются интересным явлением художественного и культурного значения. В свою о ч е р е д ь Б р ы к о в с к и п о д ч е р к и в а е т р а з н и ц у в идейном с о д е р ж а н и и и з о б р а ж е н и й ж е р т в о в а т е л е й . П л а т ь е п а р ч е в с к о й Б о г о м а т е р и носило х а р а к т е р п р и ­ н о ш е н и я . Б р ы к о в с к и у к а з ы в а е т т а к ж е на е щ е один п а м я т н и к с т а р и н ы — п р и н о ш е н и е в виде м е т а л л и ч е с ­ кого о д е я н и я М а д о н н ы и з д е р е в н и У л я н , которое, к а к и о д е я н и е к р а к о в с к о й М а д о н н ы , у к р а ш е н о изобра­ ж е н и я м и жертвователей в портретной форме. В з а к л ю ч е н и е а в т о р у т в е р ж д а е т , ч т о : 1) п е р в ы е жертвенные плакетки из металла появились в Поль­ ш е в п е р в о й ч е т в е р т и X V I I в., в з я в свое н а ч а л о от ж е р т в е н н ы х о б р а з о в времен п о з д н е й г о т и к и и Р е н е с ­ санса. 2) М е т а л л и ч е с к и е о д е я н и я п о я в и л и с ь п о л у в е к о м п о з ж е , п р и ч е м н а д о п о л а г а т ь , что о ч и я в л я ю т с я под­ ражанием п о к р ы в а л и платьев на иконах православ­ н ы х с в я т ы х . М е т а л л и ч е с к и е о д е я н и я в с т р е ч а ю т с я и за э т н и ч е с к и м и п р е д е л а м и П о л ь ш и . 3) И з в е с т н ы е нам т е п е р ь с т а р и н н ы е м а т е р и а л ы с в и д е т е л ь с т в у ю т о том, что ж е р т в о в а т е л я м и п л а т ь е в и о б р а з к о в б ы л и т а к ж е к р е с т ь я н е , х о т я гораздо р е ж е ч е м м е щ а н е и ш л я х т а , 4) о д е я н и я в ы п о л н я л и с ь н е т о л ь к о и з серебра, но и из д р у г и х м е т а л л о в , а т а к ж е и з дерева, гипса, позоло­ ченного п а п ь е - м а ш е и т.п. М а т е р и а л ы х у д ш е г о к а ­ ч е с т в а п р и н а д л е ж а т г л а в н ы м образом к периоду утра­ т ы н е з а в и с и м о с т и П о л ь ш и (контрибуции, ж е р т в ы , об­ н и щ а н и е н а с е л е н и я ) , 5) в п е р и о д б а р о к к о доминиру­ ю щ и м м а т е р и а л о м д л я в ы д е л к и о д е я н и й б ы л о серебро. НАД Н и к и ф о р — с а м а я в ы д а ю щ а я с я л и ч н о с т ь среди „ н а и в н ы х " х у д о ж н и к о в П о л ь ш и . О н е м много писали, но п р о б л е м ы , с в я з а н н ы е с его т в о р ч е с т в о м по сей день н е я с н ы . А в т о р статьи, о п и р а я с ь н а самое б о л ь ­ ш о е в П о л ь ш е собрание к а р т и н и р и с у н к о в Н и к и ф о р а , х р а н я щ е е с я в Музее Нового Сонча, отобра­ ж а е т процесс творческого р а з в и т и я к р ы н и ц к о г о х у ­ дожника. Автор сравнивает архитектонические а к ­ в а р е л и Н и к и ф о р а с п а р и ж с к и м и ш а б л о н а м и сецессионной а р х и т е к т у р ы , о б н а р у ж е н н ы м и им после смерти х у д о ж н и к а в его с у н д у к е . П о м н е н и ю а в т о р а ш а б л о н ы 260 эти — наряду с наблюдениями с натуры — были в а ж ­ н ы м и с т о ч н и к о м с в е д е н и й и в д о х н о в е н и я покойного х у д о ж н и к а , х о т я надо п о л а г а т ь , что н е в с е в этих р и с у н к а х б ы л о в п о л н е доступно его п о н и м а н и ю (на­ прим. р о л ь светотени). Во втором р а з д е л е р а с с м а т р и в а е т с я к о л л е к ц и я р и ­ с у н к о в Н и к и ф о р а , и с п о л н е н н ы х и м до 1922 г. Это э с к и з ы и наброски, о т о б р а ж а ю щ и е процесс н а б л ю ­ дений и с о з д а в а п и я к о м п о з и ц и о н н ы х ф о р м , к о т о р ы е н а ш л и свое в ы р а ж е н и е в п о з д н е й ш е й ж и в о п и с и Н и ­ кифора. В разделе третьем говорится о пиктографическом м о л и т в е н н и к е , к о т о р ы й Н и к и ф о р , не у м е в ш и й ни ч и т а т ь , н и п и с а т ь , с о с т а в и л д л я себя. Ч у ж д а в ш и й с я из-за дефектов речи людей, глубоко религиозный х у ­ дожник нарисовал три молитвенника. Описываемый а в т о р о м э к з е м п л я р б ы л , по всей вероятности, н а р и ­ сован в 1925 г. Его т е м а т и к а и к о м п о з и ц и о н н ы е п р и е ­ м ы п о в т о р я ю т с я в к а р т и н а х х у д о ж н и к а , особенно в р а б о т а х более позднего п е р и о д а . Ян Сеткович — К А Р О Л Ь ЭНГЛЕРТ — СКУЛЬ­ ПТОР И З ПШИЛЭНКОВА Краткая биографическая заметка о народном с к у л ь п т о р е из Ю ж н о й П о л ь ш и (Бескиды), который у м е р д в а года н а з а д . Рсс. — Ф Е Л И Ц И Я Ц У Р И Л О В А 1903—1974 П о с м е р т н а я з а м е т к а __о з а м е ч а т е л ь н о й народной художнице и деятелы^цй^.-области культивирование т р а д и ц и и н а с т е н н о й ^ ^ и в о т я г т в к р е с т ь я н с к и х избах деревни Залипье. �жзго их WARUNKI PRENUMERATY 1И- 'то _ Cena prenumeraty rocznej 72 zł Cena prenumeraty półrocznej 36 zł л b i e и3 M m , ry ¡fi . _ я A a B , ^ Instytucje p a ń s t w o w e i społeczne, z a k ł a d y pracy, szkoły — m a j ą c e siedzibę w miastach wojewódzkich i powiatowych, m o g ą z a m a w i a ć p r e n u m e r a t ę za pośrednictwem miejscowych Oddziałów i Delegatur RSW „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " lub bezpośrednio w Centrali K o l p o r t a ż u R S W „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " 00-968 Warszawa, u l . Towa­ rowa 28, konto P K O nr 1-6-100020, w terminie do dnia 26 listopada na rok n a s t ę p n y . I n s t y t u c j e p a ń s t w o w e i społeczne, z a k ł a d y pracy, szkoły — mające siedzibę w miejscowościach, w k t ó r y c h nie ma Oddziałów RSW „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " , winny opłacać p r e n u m e r a t ę w terenowo właściwych u r z ę d a c h pocztowych. P r e n u m e r a t ę k r a j o w ą dla czytelników indywidualnych p r z y j m u j ą u r z ę d y pocztowe, listonosze i bezpośrednio Centrala K o l p o r t a ż u RSW „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " 00-968 Warszawa, u l . Towarowa 28, konto P K O nr 1-6-100020, w terminie do 10 dnia miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty. P r e n u m e r a t ę ze zleceniem wysyłki za granicę, k t ó r a jest o 4 0 % droższa od prenume­ r a t y krajowej, przyjmuje Biuro K o l p o r t a ż u W y d a w n i c t w Zagranicznych R S W „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " 00-840 Warszawa, u l . Wronia 23, konto P K O n r 1-6-100024. E Sprzedaż ». ) : i i numerów bieżących i uprzednich Instytucje p a ń s t w o w e i społeczne, szkoły, z a k ł a d y pracy oraz czytelnicy indywidualn i m o g ą n a b y w a ć t ę publikację w księgarni O ś r o d k a Rozpowszechniania Wydawnictw Naukowych P A N . Sprzedaż g o t ó w k o w a i wysyłkowa, pojedynczych n u m e r ó w i w k o n t y n u a c j i ; płatność g o t ó w k ą , przelewem l u b za zaliczeniem pocztowym. A d r e s : O R P A N 00-901 Warszawa, P a ł a c K u l t u r y i N a u k i , konto P K O nr 1-6-100312, w księgarni „ O s s o l i n e u m " 50-106 W r o c ł a w , Rynek 8, w Głównej Księgarni Naukowej 00-068 Warszawa, Krakowskie Przedmieście 7, w Księgarni Naukowej 31-118 K r a k ó w , u l . Podwale 6. Prenumeratorzy mieszkający za g r a n i c ą m o g ą z a m a w i a ć P O L S K Ą SZTUK У L U D O W Ą za p o ś r e d n i c t w e m Centrali H a n d l u Zagranicznego „ A r s Polona — R u c h " 00-068 Warszawa, u l . Krakowskie Przedmieścio 7. B a n k Handlowy S.A. Warszawa konto nr 1595-006-000-00710. Indeks 37132 Indeks m i ę d z y n a r o d o w y P L I S S N 0032—3721 Zakład Narodowy imienia Ossolińskich — Wydawnictwo, Wrocław, Oddział w Warszawie, 1974. Nakład 1870 egz. Objętość: 10,52 ark. wyd.; 8,50 ark. druk. Papier: ilustr. I I I ki., 120 gram, A l . Oddano do składania 13.VIII.1974 r. Pod­ pisano do druku 10.XII.1974. Wydrukowano w grudniu 1974. Cena 18,— zł. Zam. 440. W-98. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0226a8644d03b437c4ffc54b72fd08fb.pdf 7e4268cf43d6ac938175485fb27ac942 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4636 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Subject The topic of the resource Curyłowa, Felicja (1903-1974) - artystka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4307 Title A name given to the resource Wspomnienie pośmiertne - Felicja Curyłowa (1903-1974) / / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.4, s.252-253 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W S P O M N I E N I E P O Ś M I E R T N E FELICJA C U R Y Ł O W A (1903—1974) strzeni minionych trzydziestu lat Curyłowa — malarka, k t ó r e j w y k s z t a ł c e n i e kończyło się zaledwie na umiejętności czytania i pisania, zmieniła się w p e ł n ą poświęcenia działacz­ kę społeczną. Ona to b y ł a b e z p o ś r e d n i ą o r g a n i z a t o r k ą wszy­ stkich o d b y w a j ą c y c h się w Zalipiu k o n k u r s ó w na malowanki ścienne. Ona zjednoczyła m a l a r k i zalipiańskie w stowarzy­ szenie pod n a z w ą „ W i e ś t w o r z ą c a " . Nie było ono wprawdzie przez ż a d n e w ł a d z e zatwierdzone, ale posiadało w ł a s n ą pie­ częć i prezeskę w osobie Curyłowej, k t ó r a u m i a ł a znakomicie zabiegać i w a l c z y ć o interesy malarek. Pod Jej d o w ó d z t w e m wyszły one poza o p ł o t k i Zalipia, m a l u j ą c swe k w i a t y w Lub­ linie na wystawie 10-lecia (pawilon roślin przemysłowych), w Warszawie na Starym Mieście (strop w sklepie Desy), na s t a t k u „ B a t o r y " (bawialnią dziecięca). Z N i ą po­ r o z u m i e w a ł a się dyrekcja I n s t y t u t u Wzornictwa Przemysło­ wego, gdy z a p r a s z a ł a zalipiańskie m a l a r k i do pracy w zes­ p o ł a c h p r o j e k t u j ą c y c h wzory dla p r z e m y s ł u tekstylnego oraz m a l u j ą c y c h włocławskie fajanse. Trudno jest wyobrazić sobie Zalipie bez Felicji Curyłowej. B y ł a jego i n t e g r a l n ą częścią, j a k tamtejsze malowane domy czy wierzby przy drogach. Przez wiele lat b y ł a sprę­ żyną, k t ó r a poruszała wieś, głośnikiem, k t ó r y sławił p i ę k n o malowanego Zalipia i p r z y s p a r z a ł m u g o r ą c y c h s y m p a t y k ó w . O gościnny dom Curyłowej m u s i a ł zaczepić k a ż d y , k t o zwiedzał Zalipie lub chciał coś z a ł a t w i ć z zalipiańskimi malarkami. W książce p a m i ą t k o w e j , k t ó r ą skrupulatnie prowadziła, znajdziemy podpisy dostojników p a ń s t w o w y c h , i n t e l e k t u a l i s t ó w r e p r e z e n t u j ą c y c h różne dziedziny twór­ czości, a wśród nich cudzoziemców niemal z całego ś w i a t a . Do niej zjeżdżały autobusy pełne młodzieży, k t ó r ą niestru­ dzenie o p r o w a d z a ł a po wsi. K i m b y ł a Curyłowa ? Sama u w a ż a ł a się przede wszyst k i m za a r t y s t k ę - l u d o w ą — m a l a r k ę . W ciągu swej prze­ szło 50-letniej pracy t w ó r c z e j , działalność Jej t a k mocno spoiła się z w i e l o b a r w n ą m a l o w a n k ą , że w k o ń c u Curyło­ wa u w a ż a ł a się za pierwszą, k t ó r a do malarstwa zalipiańskiego wprowadziła polichromię. Nie było to zgodne z rze­ czywistością, g d y ż rozwinięte w pełni wielokolorowe malo­ wanki zalipiańskio znamy już z k o ń c a ub. wieku, na k i l k a l a t przed przyjściom na świat Curyłowej. (Urodziła się w r. 1903). Pewne jest natomiast, że Felicja W o j t y t o — (bo tak brzmiało Jej p a n i e ń s k i e nazwisko) od m ł o d y c h lat t r u d n i ł a się malarstwem i haftem, u p r a w i a j ą c s w ą artys­ t y c z n ą działalność z d u ż y m talentem. Od Niej właśnie w połowie okresu m i ę d z y w o j e n n e g o , n a b y w a ł Tadeusz Se­ weryn malowanki i hafty, k t ó r e dziś s t a n o w i ą c e n n ą ko­ lekcję w zbiorach Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Felicja Curyłowa wraz z R o z a l i ą Z a r ó d i M a r i ą Janeczek m a l o w a ł y w r o k u 1939 izbę z a l i p i a ń s k ą w nie i s t n i e j ą c y m dziś, bo zniszczonym przez okupanta, Muzeum Ziemi K r a ­ kowskiej w Krakowie. R o z m i ł o w a n a w swej sztuce nie p r z e r w a ł a C u r y ł o w a działalności malarskiej w czasie wojny. N a l e ż a ł a ona do nielicznej garstki kobiet, k t ó r y m zawdzięczamy, że kwiecis­ te malarstwo ścienne p r z e t r w a ł o w Zalipiu w o j e n n ą zawie­ r u c h ę . J e d n a k ż e dopiero w Polsce Ludowej bogata osobo­ wość Curyłowej znalazła pełne polo do działania. N a prze- 252 W czasie p o b y t u we W ł o c ł a w k u w y k o n a ł a Curyłowa kilkadziesiąt flizów ceramicznych, ozdobionych własnoręcz­ nie malowanymi k w i a t a m i . Kafelkami t y m i przyozdobiła nagrobek swojej m a t k i i w ł a s n y grobowiec, k t ó r y sobie na kilkanaście lat przed śmiercią p r z y g o t o w a ł a . Gdy pewnego razu z a p y t a ł e m J ą , s k ą d wziął się u Niej t a k i b ą d ź co bądź niecodzienny p o m y s ł , o d p o w i e d z i a ł a : „ n o słuchojcie Panie Profesorze, c h c i a ł a m przecie, żeby to swojo renko zrobić to wzory, żeby t a sztuka na człowieku jeszcze po śmierci le­ ż a ł a " . W y p o w i e d ź ta, w y j ę t a z nagrania magnetofonowego, świadczy najlepiej czym dla Curyłowej b y ł a Jej twórczość artystyczna. W Zalipiu pełniła Curyłowa t r u d n ą rolę pośrednika m i ę d z y malarkami a szerokim ś w i a t e m . Przy Jej udziale i pomocy p r z e p r o w a d z a ł y t u swoje akcje powiatowy i woje­ w ó d z k i W y d z i a ł K u l t u r y i Cepelia. Dzięki Jej aktywnemu współudziałowi u d a ł o się r e a k t y w o w a ć w s p a n i a ł e czerwonoczarne hafty, charakterystyczne dla dąbrowskiego Powiśla. Ona b y ł a organizatorem wszelkich prac wykonywanych przez zalipiańskie m a l a r k i poza s w ą wsią. A prac takich w ostatnim 20-leciu b y ł o m n ó s t w o . �Społeczna działalność Curyłowej nie ograniczała się jednak wyłącznie do zabiegania o materialne sprawy ma­ larek. Jako prezes stowarzyszenia „ W i e ś t w o r z ą c a " w y ­ walczyła dla Zalipia elektryfikację wsi o wiele lat wcześniej niż to b y ł o przewidziane w planach. Jako radna gromadzka, a później i powiatowa, p r z y c z y n i ł a się wydatnie do budowy dróg w Zalipiu, k t ó r e dawniej t o n ę ł y w błocie, i do n i e z b ę d n e j , na t y c h p o d m o k ł y c h terenach, melioracji g r u n t ó w . W z w i ą z k u ze s w ą działalnością społeczną i artystycz­ ną o t r z y m a ł a sporo r ó ż n y c h n a g r ó d , o d z n a c z e ń , z k t ó r y c h na pierwszym miejscu w y m i e n i ć należy Srebrny, a n a s t ę p n i e Złoty K r z y ż Zasługi. Ostatnie lata swego życia poświęciła C u r y ł o w a stara­ niom o b u d o w ę „ D o m u malarek" w Zalipiu. Ma to b y ć oryginalnie p o m y ś l a n y wiejski dom k u l t u r j s w k t ó r y m znajdą pomieszczenie zarówno pracownie dla miejscowych malarek, j a k i sala widowiskowa, sala do z e b r a ń oraz p a r ę pokoi hotelowych i p u n k t gastronomiczny dla t u r y s t ó w . W y w a l c z y ł a j u ż lokalizację i plac pod b u d o w ę oraz projekt architektoniczny b u d y n k u . Nie d a n y m Jej było niestety doczekać się momentu rozpoczęcia budowy, czy choćby położenia kamienia węgielnego. W ciągu ostatniego roku, gdy złożoną ś m i e r t e l n ą c h o r o b ą m a l a r k ę odwiedzali przedstawiciele w o j e w ó d z t w a i powiatu, stale jako swe ostat­ nie życzenie i testament p r z e k a z y w a ł a ich uwadze s p r a w ę budowy „ D o m u malarek", k t ó r y z a p r z ą t a ł Jej u m y s ł bar­ dziej niż beznadziejny stan własnego zdrowia. Bo C u r y ł o w a nigdy swych osobistych spraw nie p r z e d k ł a d a ł a nad wspól­ ne sprawy malarek i swej wsi rodzinnej. Z m a r ł a w Zalipiu 4 maja. Śmierć nie stanowiła dla niej niespodzianki. P r z y g o t o w y w a ł a się do niej spokojnie i metodycznie, j a k p r z y s t a ł o dobrej gospodyni. Podzieliła więc m i ę d z y członków rodziny swój m a j ą t e k , zagrodę, dom, pole, ż y w y inwentarz; opiekę nad malaturami i ich konser­ wację poleciła 14-letniej wnuczce, W a n d z i W o j t y t o , k t ó r a zapowiada się na d o s k o n a ł ą m a l a r k ę . W y d a ł a t e ż szczegółowe zarządzenia d o t y c z ą c e po­ grzebu. Jak ma b y ć ubrana do t r u m n y , gdzie trumna ma b y ć postawiona, żeby znajomi i przyjaciele mogli się z N i ą pożegnać. Okazało się przy tej okazji, że ma swą wcześniej p r z y g o t o w a n ą fotografię, w y k o n a n ą na owalnej porcelanie, k t ó r ą po pogrzebie należy w m u r o w a ć w ścianę grobowca. Z pogrzebu swego (6.V.), g d y b y mogła go zobaczyć, b y ł a b y bardzo zadowolona i dumna. Było i paru księży, i dzieci szkolne idące parami, i t r z y ochotnicze straże po­ ż a r n e z Zalipia i okolicznych wiosek. P r z y j e c h a ł y z czerwo­ n y m i beczkowozami, k t ó r e w y p r z e d z a ł y kondukt i na każ­ d y m zakręcie drogi żegnały go przeciągłym rykiem syren. L u d z i zebrał się t ł u m wielki. P r ó c z miejscowych było sporo przyjaciół Z m a r ł e j , k t ó r z y przyjechali „ze ś w i a t a " b ą d ź oficjalnie jako przedstawiciele w ł a d z (Ministerstwa K u l t u r y i Sztuki, województwa, powiatu), b ą d ź prywatnie. Nad grobem p o c h y l a ł y się haftowano przez Zalipianki stra­ żackie sztandary, a miejscowy nauczyciel w swym przemó­ wieniu p r z y p o m n i a ł zasługi Z m a r ł e j . W i e ń c ó w i k w i a t ó w było tyle, że nie widać było spod nich ani grobowca, ani malowanych kafelków, k t ó r e kiedyś przed l a t y m a l o w a ł a we W ł o c ł a w k u Curyłowa z m y ś l ą o dniu swego pogrzebu. Bes Fot.: K . Reinfuss — i l . 1; R. Reinfuss — i l . 3; W ł . Werner — i l . 2 Grobowiec F . Curyłowej zdobiony malowanymi przez N i ą flizami. Zalipie, pow. D ą b r o w a Tarnowska. 253 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e8fb907ec4de34468db680b1ef05e45a.pdf 761912e00207e1fca16f770a0c7ffc0d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4629 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4300 Title A name given to the resource Summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.2, s.;126-127 Language A language of the resource ang, ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S • Р Е З Ю М Е SUMMARY OF ARTICLES K s a w e r y P i w o c k i — STYLE I N ART, INCLUDING FOLK ART Style plays an i m p o r t a n t role i n art, namely as an element by w h i c h facts can be p u t i n order, so i n re­ search i t is impossible to w o r k w i t h o u t a system of style divisions. But, of course, i t would be a mistake to relysolely on this, for i t is essential also to analyse the sense of the style formulas used. For style, p a r t i c u l a r l y in folk art, is a reflection of the w o r l d outlook of the artist. Folk artists do not, however, consciously or uncon­ sciously, use the notion of style. So i t is necessary to carry out additional research on the conditions i n w h i c h art is created i n a given oommuniity and at a given time. The author compares several examples — flatness of background i n the pictures of Mondian and i n icons, the heraldic style of the a r t o f Mesopotamia and i n Polish paper cuts done by folk artists — and points to the necessity of finding for different formal phen­ omena the different c u l t u r a l conditions i n w h i c h they were created. For instance, i t is quite a different matter to isolate objects and forms i n contemporary a r t ; the approach to p r i m i t i v e folk art should be different again. S t a n i s ł a w B ł a s z c z y k — F O L K SCULPTURES AS OBJECTS OF C U L T I N T H E W I E L K O P O L S K A R E G I O N F i g u r a l folk sculptures used as objects of cult be­ came the subject of research as late as the early 20th century, although already i n 1839 the periodical „ P r z y ­ jaciel L u d u " (The People's Friend) published an article about a folk sculptor from the Wielkopolska region. Further interest i n the folk a r t of the Wielkopolska region was hampered by the Prussian policy of national oppression. This interest was only to be r e v i v e d at the beginning of the 20th century under the influence of artistic tends looking for national forms of expression and creative inspiration i n f o l k art. The result of this interest are short descriptions of wayside shrines and crosses w i t h sculptured figures and drawings of same for classification purposes. I n the i n t e r - w a r period, the regional movement that was v e r y active i n the W i e l k o ­ polska region favoured a g r o w t h of interest i n folk sculpture. After the Second W o r l d War, systematic research on the folk sculpture of this region was developed much more, aimed at showing its typical characteristics and evaluating the sculptures properly. I t was painted out that the folk sculptures used for c u l t i n the Wielkopolska, region were of two kinds — free standing figures and sculptures organically l i n k e d wiith the wayside shrines or crosses. The latter is characteristic of the W i e l k o ­ polska region i n the 18th century and was u n k n o w n elsewhere i n Poland. Wooden shrines and the perpendic­ ular part of the crosses are carved w i t h the figures of patron saints i n niches or on pedestals, one above the other i n several stories. These compositions are carved according to certain permanent principles. For instance, on the crucifixes, usually carved i n one piece of wood, w e see on the frontal part a group of figures connected w i t h the drama of the crucifixion. N e x t to Christ, there is the V i r g i n Mary, St. Veronica, M a r y Magdalene, and often also A d a m and Eva under an apple tree — depicting the whole problem of the f a l l of man and expiation. On the sides there are various saints, the patrons of the founders and their families. Crosses founded by the people are a sort of f a m i l y monument for the peasants. The subject matter of the shrines w i t h the f i g u r e of the Sad Christ or w i t h a saint on the top is similar. T e r e s a J a b ł o ń s k a — GOTHIC POLISH FOLK CARVINGS TRADITIONS I N There is a large group of folk carvings that are obviously inspired by historical works of art, among others, the Gothic style. This tradition is discussed i n 126 relation to four groups, classified according to subject: Madonna and Child, Pieta, the Sad Christ and Christ Crucified. The material was divided into three classes: 1) histo­ rical, i n w h i c h Gothic forms have been completely transformed. The folk artist, inspired by formal Gothic arrangements, creates something quite independent of them; 2) works strongly l i n k e d w i t h the Gothic pattern. The artist is under the influence of the style and tries to copy i t , but even so, the impression of folk art predom­ inates; 3) works i n w h i c h the artist has succeeded in making a successful copy of Gothic patterns, Which is accepted w i t h appreciation by t h e popular purchaser, thus becoming a part of folk art. The artists show various degrees of inventiveness. The forms of the Gothic pattern are for them an object for deliberate transformation or, i n the case of artists w i t h a weaker i n d i v i d u a l i t y , they are more of a binding pattern to follow. The Gothic tradition i n contemporary folk art is kept up by the fashion for subjects that have become almost synonymous w i t h folk sculpture — above a l l the Sad Christ. S p i r i t u a l and social l i f e was concentrated round questions of religion and church. The works of art seen in churches were a source of religious and aesthetic experiences. Folk art, obtaining its patterns from these church decorations, was more of an emotional creation of sculptures t h a t carving w i t h an eye to appearance. The folk interpretation of Gothic sculptures can also be a model for sculptors. I n this case there is a successive transformation i n w h i c h the folk features emerge more strongly and the f o r m a l traditions lose their significance. J a n S e t k o w i c z — J A N P A K O S Z — F O L K SCULP­ TOR F R O M J E Z I O R Z A N I , N E A R CRACOW Jan Pakosz from Jeziorzani, near Cracow (1843— 1935) was a m a n of versatile talents. I n addition to sculp­ ting, he also did carpentry w o r k , bricklaying, and was able to make cuckoo clocks unaided, etc. Pakosz's most outstanding w o r k is the wayside shrine at Jeziorzani w i t h eleven carved and polychromed figures. The artist most probably w o r k e d far the church and modelled his w o r k on its established patterns (for instance, he knew of and used the attributes of saints). B u t he was, however, an artist w h o d i d not confine himself to repeating the k n o w n patterns and created his own artistic visions. This is proved, i f only by the distortions i n proportions and detail. Other works by Pakoisz are the sculptures in the church at Liszki, the wayside shrine at Ręczna and the b r i c k - b u i l t shrine at W i e l k i D r o g i (all of these places being i n the v i c i n i t y of Cracow). M a r e k A r p a d K o w a l s k i — MAMERT SCULPTOR OF T H E L U B U S Z R E G I O N PIÓRKO, M a m e r t Piorko, born 1901 i n the Vilno region, has lived i n Zielona Gora since 1945. He began sculpting before the war, but lack of time and his work as a village teacher, as w e l l as numerous social commitments, did not allow h i m to develop his talent. After r e t i r i n g , P i o r k o devoted his t i m e to artistic work. Each of his works has a „ l e g e n d " attached to it, the story of how i t came i n t o being, w i l l i n g l y told by the artist. A characteristic element of the sculptures of this artist from Zielona Gora is allegory. The symbols of virtue, the road of life, characters from fairy tales are often t o be found i n his works. He also sculpts subjects taken straight from l i f e — the author's reminiscences of his youth, various types of people i n their own kind of environment. Piorko made bis debut as a sculptor i n 1960 at an exhibition arranged by the Central Council of Trade �Unions in Warsaw. Since that time he has exhibited a lot, particularly i n Zielona Gora, b u t also i n Cracow, Torun and other towns. He uses l i n d e n wood almost exclusively for bis work. Mamert Piórko, often called a folk sculptor, is not one in the traditional sense of the w o r d . He is rather an amateur sculptor, bringing new values into the re­ gional culture of the Lubusz region. L e o n J o ń c z y k — SCULPTOR OF SECULAR T R U T H Edward Sutor from Nowy Targ has been carving in wood and stone since he was ten years old. The very terrible experiences of the sculptor during the Nazi occupation, when he was taken away f o r forced labour and kept i n labour earnps, as w e l l as a long nervous breakdown, have left a strong mark on his art. The figures sculpted by Sutor have faces covered w i t h w r i n k l e s and distorted by pain and suffering. One p a r t i c u l a r l y moving sculpture is „ F a t h e r h o o d " : the head of a father, cut off b y his persecutors, is held up by thehands of the children, who want to stroke i t , to say their farewell to him... E d w a r d Sutor is one of the most original antas tic individualities of the non-professional artists i n the Podhale region. The first exhibition o f this artist's works was orga­ nized by the District House of Culture i n Nowy Targ. The Tatra Museum has purchased a number of his works. lit has organized further exhibitions i n Zakopane, Cracow, Warsaw and Gera (GDR). I n spite of this, the artist is l i v i n g i n difficult m a t e r i a l circumstances and the sculptures i n his possesion are not stored properly. РЕЗЮМЕ Ксаверы Пивоцки ИСКУССТВЕ — СТИЛЬ В НАРОДНОМ В искусствоведении с т и л ь и г р а е т в а ж н у ю р о л ь , систематизируя ф а к т ы , и поэтому необходимо соста­ вить „схему стилей", ч т о б ы р у к о в о д с т в о в а т ь с я его в исследованиях. Б ы л о б ы в с е ж е неправильным ограничиваться т о л ь к о этим. Н а д о о д н о в р е м е н н о а н а ­ лизировать сущность употребляемого с т и л я , п о с к о л ь ­ ку стиль, особенно в народном искусстве, я в л я е т с я отражением м и р о в о з з р е н и я х у д о ж н и к а . Народные творцы ни сознательно, ни п о д с о з н а т е л ь н о н е п о л ь ­ зуются понятием стиля. В этой с в я з и необходимо также исследовать чем обусловлено и с к у с с т в о в д а н ­ ной общественности в д а н н ы й период. Автор приводит и с о п о с т а в л я е т н е с к о л ь к о п р и ­ меров — плоскость ф о н а в к а р т и н а х М о н д р и а н а и в иконах, геральдику стиля в и с к у с с т в е М е с о п о т а м и и и в польских б у м а ж н ы х в ы р е з к а х ( т а к п а з . в ь щ и нанки) — и у к а з ы в а е т на необходимость у с т а н о в и т ь , чем обусловлены к у л ь т у р н ы е р а з л и ч и я с х о ж и х и формальном отношении я в л е н и й . Т а к н а п р и м . иное значение имеет и з о л я ц и я п р е д м е т о в и ф о р м в с о в р е ­ менном искусстве, иное ж е в п р и м и т и в н о м и л и н а ­ родном искусстве. Станислав Блащик — НАРОДНАЯ ВЕЛИКО ПОЛЬСКАЯ С К У Л Ь П Т У Р А РЕЛИГИОЗНОГО ХА­ РАКТЕРА. Ч А С Т Ь I Народная ф и г у р н а я с к у л ь п т у р а р е л и г и о з н о г о х а ­ рактера стала предметом и с с л е д о в а н и й л и ш ь в н а ч а ­ ле X X века, хотя у ж е в 1839 г. в ж у р н а л е „Друг народа" (Пшиятель люду) б ы л а н а п е ч а т а н а с т а т ь я о великопольском народном с к у л ь п т о р е . П р у с с к а я п о ­ л и т и к а национального гнета в о с п р е п я т с т в о в а л а д а л ь ­ нейшим исследованиям в области народного т в о р ч е ­ ства Великопольши. Интерес к этому вопросу снова возник лишь в н а ч а л е X X в. п о д в л и я н и е м х у д о ­ жественных течений, и с к а в ш и х в н а р о д н о м и с к у с ­ стве национальных ф о р м т в о р ч е с к о г о выражения и вдохновения. Р е з у л ь т а т о м этих и с к а н и й я в л я ю т с я краткие описания столбов и п р и д о р о ж н ы х к р е с т о в с фигурными с к у л ь п т у р а м и и и х и н в е н т а р н ы е р и ­ сунки. В межвоенный период и н т е р е с к в е л и к о п о л ь ской народной с к у л ь п т у р е у с и л и в а л с я под в л и я н и е м оживленного регионального д в и ж е н и я . После второй мировой в о й н ы в этом н а п р а в л е н и и стали вестись более с и с т е м а т и ч е с к и е исследования с целью отметить т и п и ч н ы е ч е р т ы в е л и к о п о л ь с к о й народной с к у л ь п т у р ы и д а т ь е й д о л ж н у ю оценку. Исследователи обратили внимание, что в ВеликоП о л ь ш е выступает двоякого рода н а р о д н о е с к у л ь п ­ турное творчество культового н а з н а ч е н и я , а и м е н н о : отдельные ф и г у р ы и с к у л ь п т у р ы , о р г а н и ч е с к и с в я ­ з а н н ы е со столбами либо п р и д о р о ж н ы м и крестами. Последние встречаются в Великополыпе у ж е в X V I I I в., в д р у г и х ж е р а й о н а х П о л ь ш и и х нет. Д е ­ р е в я н н ы й столб ч а с о в е н к и и л и ж е с т е р ж е н ь креста у к р а ш а ю т р е з н ы е ф и г у р ы с в я т ы х в н и ш а х и л и на к о н с о л я х , р а с п о л о ж е н н ы х я р у с а м и . К о м п о з и ц и и эти в ы п о л н е н ы согласно о п р е д е л е н н ы м п о с т о я н н ы м п р о ­ г р а м м а м . И т а к , н а р а с п я т и я х м ы в и д и м обычно с л и ц е в о й с т о р о н ы в ы с е ч е н н у ю и з одного ствола г р у п ­ п у ф и г у р , с в я з а н н ы х с т р а г и ч е с к о й сценой р а с п я т и я Х р и с т а , т.е. р я д о м с И и с у с о м Х р и с т о м н а х о д я т с я Б о ­ гоматерь, св. В е р о н и к а , Мария Магдалина, часто т а к ж е А д а м и Е в а п о д я б л о н е й — к а к символ всей п р о б л е м а т и к и г р е х о п а д е н и я и и с к у п л е н и я ; а п об о ­ кам ф и г у р ы р а з л и ч н ы х святых — покровителей ос­ н о в а т е л я с к у л ь п т у р ы и его семьи. Т а к и м образом к р е с т ы эти я в л я ю т с я своеобразными памятниками к р е с т ь я н с к и х семейств. Подобную р о л ь играют стол­ б ы - ч а с о в е н к и , у в е н ч а н н ы е ф и г у р о й Х р и с т а Горю­ ю щ е г о и л и к а к о г о н и б у д ь святого. Тереса Яблоньска — ГОТИЧЕСКАЯ ТРАДИ­ ЦИЯ В ПОЛЬСКОЙ НАРОДНОЙ СКУЛЬПТУРЕ Существует большая группа памятников народ­ н е й с к у л ь п т у р ы , н а которой отчетливо с к а з ы в а е т с я в л и я н и е и с т о р и ч е с к и х х у д о ж е с т в е н н ы х стилей, в том ч и с л е готики. Традиция эта рассматривается в рамках четырех т е м а т и ч е с к и х г р у п п : Б о г о м а т е р ь с младенцем, Пьета, Христос Горюющий, Христос Распятый. М а т е р и а л д е л и т с я н а т р и ч а с т и : 1) п а м я т н и к и с т а р и н ы , в к о т о р ы х готические ф о р м ы подверглись полному п р е о б р а ж е н и ю : н а р о д н ы й х у д о ж н и к , вдо­ х н о в е н н ы й г о т и ч е с к и м и образцами, создает все ж е совершенно оригинальное произведение искусства. 2) П р о и з в е д е н и я более тесно с в я з а н н ы е с готическим образцом: х у д о ж н и к н а х о д и т с я под в л и я н и е м стиля и п ы т а е т с я его воспроизвести, но несмотря на это в созданном им п р о и з в е д е н и и д о м и н и р у ю т ч е р т ы н а ­ родности. 3) П р о и з в е д е н и я авторов, подражавших готическим о б р а з ц а м и с о з д а в ш и м у д а ч н ы е копии, которые положительно оценивались народными мас­ сами и в силу этого б ы л и п р и ч и с л е н ы к произве­ д е н и я м народного т в о р ч е с т в а . Х у д о ж н и к п р о я в л я е т р а з л и ч н у ю степень изобре­ т а т е л ь н о с т и . Ф о р м ы готического образца я в л я ю т с я д л я него о б ъ е к т о м продуманного перевоплощения либо ж е , в с л у ч а е более слабой т в о р ч е с к о й и н д и в и ­ д у а л ь н о с т и , м е ш а ю т ему отойти от образца. В н а с т о я щ е е в р е м я готическую т р а д и ц и ю в н а ­ родном и з о б р а з и т е л ь н о м и с к у с с т в е п о д д е р ж и в а е т м о ­ да н а темы, к о т о р ы е с т а л и ч у т ь л и не символами н а ­ родной с к у л ь п т у р ы : к н и м п р е ж д е всего относится Христос Горюющий. 127 �Д у х о в н а я и о б щ е с т в е н н а я ж и з н ь б ы л а сосредо­ точена в о к р у г р е л и г и и и к о с т е л а . П р о и з в е д е н и я и с ­ кусства, о с м а т р и в а е м ы е в к о с т е л а х , я в л я л и с ь и с т о ч ­ ником религиозных и эстетических переживаний. Народная скульптура, которая опиралась на образцы произведений религиозного характера, в большой степени отражала эмоциональное состояние, ч е м формы произведения. Образцом д л я с к у л ь п т о р а м о ж е т с л у ж и т ь т а к ж е народная интерпретация готической скульптуры. И тогда в о з н и к а е т р я д п е р е в о п л о щ е н и й , у с и л и в а ю щ и х ч е р т ы народности, п р и ч е м т р а д и ц и я ф о р м ы о с л а ­ бевает. Я н С е т к о в и ч — ЯН ПАКОШ — НАРОДНЫЙ СКУЛЬПТОР В ЕЗЁЖАНАХ ПОДКРАКОВСКИХ Я н П а к о ш и з Е з ё ж а н б л и з К р а к о в а (1843—1935) был всесторонне о д а р е н н ы м ч е л о в е к о м : б ы л с к у л ь п ­ тором, столяром, к а м е н щ и к о м , ч а с о в щ и к о м (мастерил ч а с ы с к у к у ш к а м и ) и т.п. Самым з н а ч и т е л ь н ы м п р о и з в е д е н и е м П а к о ш а я в ­ ляется часовенка в Езёжанах, которую украшают 11 р а з н ы х п о л и х р о м н ы х статуэток. Н а д о п о л а г а т ь , что с к у л ь п т о р н а х о д и л с я под в л и я н и е м р е л и г и о з н о г о искусства и о п и р а л с я на его с х е м а т и з и р о в а н н ы е ф о р ­ м ы (так н а п р и м . он х о р о ш о з н а л и использовал атрибуты с в я т ы х ) . Т е м не менее П а к о ш а н е л ь з я н а з в а т ь л и ш ь п о д р а ж а т е л е м , п о с к о л ь к у он о с у щ е с т ­ в л я л т а к ж е свои т в о р ч е с к и е з а м ы с л ы . Об этом г о в о ­ рят х о т я б ы и з м е н е н н ы е п р о п о р ц и и д е т а л е й . К другим п р о и з в е д е н и я м П а к о ш а п р и н а д л е ж а т скульптуры в костеле в Л и ш к а х , часовенка в мест­ ности Р е н ч н а и к а м е н н а я ч а с о в н я в В е л ь к и х Д р о г а х (все эти местности н а х о д я т с я в б л и з и К р а к о в а ) . Марек Арпад Ковальски — МАМЕРТ П Ю Р КО — ЛЮБУССКИЙ СКУЛЬПТОР Мамерт П ю р к о р о д и л с я в 1901 г. в В и л е н щ и н е . С 1945 г. п р о ж и в а е т в З е л е н о й Гуре. С к у л ь п т о р о м Пюрко стал е щ е д о в о й н ы , но отсутствие в р е м е н и , з а н я т и я в сельской ш к о л е , где он б ы л у ч и т е л е м , б о л ь ш а я о б щ е с т в е н н а я работа, м е ш а л и е м у р а з в и в а т ь свои д а р о в а н и я . В ы й д я н а пенсию, П ю р к о ц е л и к о м п о с в я т и л себя х у д о ж е с т в е н н о й д е я т е л ь н о с т и . К а ж д о е его п р о и з в е ­ 128 д е н и е имеет свою „легенду", и с т о р и ю своего в о з н и к ­ н о в е н и я , о к о т о р о й х у д о ж н и к охотно говорит. Х а р а к т е р н о й ч е р т о й т в о р ч е с т в а этого з е л е н о г у р ского с к у л ь п т о р а я в л я ю т с я э л е м е н т ы а л л е г о р и и . Он ч а щ е всего создает о л и ц е т в о р я ю щ и е о б р а з ы : д о б р о ­ детели, с и м в о л ы ж и з н е н н о г о ЯУТИ, с к а з о ч н ы е п е р с о ­ н а ж и . П о р о й его т е м а т и к а с в я з а н а непосредственно с ж и з н ь ю —• в о с п о м и н а н и я молодости, т и п ы л ю д е й и з о к р у ж а ю щ е г о его м и р а . П ю р к о д е б ю т и р о в а л к а к с к у л ь п т о р в 1960 г. н а в ы с т а в к е Совета п р о ф с о ю з о в в В а р ш а в е . С т е х п о р он много р а з п р и н и м а л у ч а с т и е в в ы с т а в к а х , особен­ но в З е л е н о й Гуре, а т а к ж е в К р а к о в е , Торуне и д р у г и х г о р о д а х . Свои р а б о т ы он в ы п о л н я е т почти исключительно из липового дерева. Мамерта Пюрко часто называют народным с к у л ь п т о р о м , н о он н е я в л я е т с я и м в т р а д и ц и о н н о м з н а ч е н и и этого слова. П ю р к о с к о р е е с к у л ь п т о р - л ю ­ битель, к о т о р ы й вносит н о в ы е ц е н н о с т и в р е г и о н а л ь ­ ную к у л ь т у р у Л ю б у с с к о й з е м л и . Леон Иончик ПРАВДЫ — СКУЛЬПТОР ЖИТЕЙСКОЙ Е д в а р д Сутор, ж и т е л ь Нового Т а р г а у ж е д е с я т ь лет з а н и м а е т с я р е з ь б о й по д е р е в у и к а м н ю . Т я ж е л ы е п е р е ж и в а н и я автора в годы оккупации, принудитель­ н ы е р а б о т ы и т р у д о в ы е л а г е р и в Германии, а т а к ж е з а т я ж н а я н е р в н а я б о л е з н ь г л у б о к о о т р а з и л и с ь на его скульптурах. Ему свойственны согбенные фигуры, с к о р б н ы е , и з р е з а н н ы е м о р щ и н а м и , и с к а ж е н н ы е бо­ л ь ю и с т р а д а н и я м и л и ц а . Особенно т я ж е л о е в п е ч а т ­ л е н и е п р о и з в о д и т его с к у л ь п т у р а „ О т ц о в с т в о " : лес д е т с к и х р у к п о д д е р ж и в а е т о т р у б л е н н у ю п а л а ч о м го­ л о в у отца. Д е т с к и е р у ч е н к и х о т я т п р и л а с к а т ь его, хотят попрощаться с ним. В непрофессиональном искусстве Подгалья Эд­ вард Сутор п р и н а д л е ж и т к самым оригинальным, ярко в ы р а ж е н н ы м творческим индивидуальностям. П е р в у ю в ы с т а в к у работ Сутора о р г а н и з о в а л П О ­ БИТОВЫЙ д о м к у л ь т у р ы в Новом Т а р г е . Т а т ж а н с к и й м у з е й п р и о б р е л р я д его с к у л ь п т у р и в свою очередь организовал выставки в Закопане, Кракове, Варша­ ве, и Гере (ГДР). Н е с м о т р я н а это Сутор ж и в е т скуд­ но, и с п ы т ы в а е т м а т е р и а л ь н ы е т р у д н о с т и и н е может с о з д а т ь н а д л е ж а щ и х у с л о в и й д л я х р а н е н и я своих скульптур. �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI PAN wydawane przez ZAKŁAD NARODOWY IM. OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO P A N B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t a l n i k , ponad 100 str. dużego formatu, około 100 ilustracji. Cena 24 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 48 zł, roczna — 96 zł. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , k w a r t a l n i k , 64 str. dużego formatu, bogaty m a t e r i a ł ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 170 str. druku, około 100 ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 str. druku, liczne p r z y k ł a d y nutowe, Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. Wszystkie czasopisma n a b y w a ć m o ż n a regularnie jedynie w p r e n u ­ meracie. W A R U N K I PRENUMERATY „POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ" P r z e d p ł a t y na p r e n u m e r a t ę przyjmowane są w terminie do dnia 10 miesiąca p o p r z e d z a j ą c e g o okres prenumeraty. P r e n u m e r a t ę na k r a j dla c z y t e l n i k ó w indywidualnych p r z y j m u j ą u r z ę d y pocztowe oraz listonosze. Czytelnicy i n d y w i d u a l n i m o g ą d o k o n y w a ć w p ł a t r ó w n i e ż na konto P K O nr 1-6-100020 — Centrala K o l p o r t a ż u Prasy i Wydawnictw „ R u c h " — Warszawa, u l . Towarowa 28. Wszystkie instytucje p a ń s t w o w e i społeczne m o g ą z a m a w i a ć prenume­ r a t ę w y ł ą c z n i e za p o ś r e d n i c t w e m O d d z i a ł ó w i Delegatur „Ruch". Cena prenumeraty: półrocznie zł 36, rocznie zł 72. Cena prenumeraty za g r a n i c ę jest o 40 /o droższa od ceny podanej w y ­ żej. P r z e d p ł a t y na t ę p r e n u m e r a t ę przyjmuje na okresy p ó ł r o c z n e i rocz­ ne P r z e d s i ę b i o r s t w o K o l p o r t a ż u W y d a w n i c t w Zagranicznych „ R u c h " w Warszawie, u l . Wronia 23, za p o ś r e d n i c t w e m P K O Warszawa, konto nr 1-6-100024, tel. 20-46-88. 9 SPRZEDAŻ Egzemplarze n u m e r ó w zdezaktualizowanych m o ż n a n a b y w a ć w C K P i W „Ruch", Sekcja S p r z e d a ż y Prasy Zdezaktualizowanej, Warszawa, u l . To­ warowa 28 — na uprzednio zgłoszone z a m ó w i e n i a . W y s y ł k a za zalicze­ niem pocztowym. Tel. 20-95-26. Aktualne numery czasopism I n s t y t u t u Sztuki P A N posiada O ś r o d e k Rozpowszechniania W y d a w n i c t w Naukowych P A N w P a ł a c u K u l t u r y i Nauki w Warszawie. Indeks 37132 Zakład Narodowy imienia Ossolińskich - Wydawnictwo, Wrociaw, Oddział w War­ szawie 1972. Nakład: 1800 + "135 egz. Objętość: 9,50 ark. wyd.: 8,00 ark. druk. Papier: ilustr. I I I ki., 120 gram., A l . Karton: biały, I I I kl., 220 gram., B I . Oddano do s k ł a d a n i a 19.11.1972. Podpisano do d r u k u 8.XI.1972. Wydrukowano w listopadzie 1972. Cena 18,— zł. Zakłady Graficzne „Tamka" - Zakład nr 2, Warszawa, Zam. 136. A-103. ul. Podchorążych 39. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0a32a04115ca02a3ef24dbfcf9fb5672.pdf 209c5ae24567caede5db39f120bf8da8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4630 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4301 Title A name given to the resource Strony tutułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.4, s.193-194 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text polska sztuka ludowa ROK • XXVIII • 1974 �TREŚĆ Aleksander Jackowski Plastyka nieprofesjonalna Tadeusz Szczepanek Z b a d a ń nad twórczością N i k i f o r a Jan Samek Do zagadnienia sukienek i w o t ó w w sztuce p o l ­ skiej epoki baroku 243 Ryszard B r y k o w s k i Sukienka — w o t u m metalowe ze wsi U l a n 245 Jan Setkowicz Karol Englert — rzeźbiarz 195 . . ludowy z kowa WSPOMNIENIE Felicja C u r y ł o w a (1903—1974) . Przyłe- 252 254 O F A R T I C L E S 259 РЕЗЮМЕ Na 221 249 K R O N I K A Na . POŚMIERTNE Rss. S U M M A R Y . okładce: stronie 260 Ołtarz. P ł a s k o r z e ź b a ceramiczna. W y k . S t a n i s ł a w W ł o c ł a w e k . Fot.: Jan Ś w i d e r s k i Zagajewski, t y t u ł o w e j : Popiersie. Rzeźba w drewnie. W y k . Bogdan Porzucek, J e ż y n ó w , pow. Kielce. Fot.: Jan Ś w i d e r s k i �P O L S K A A K A D E M I A N A U K . I N S T Y T U T S Z T U K I . 1 9 7 4 . N R 4 polska sztuka ludowa W R O ZAKŁAD C Ł A W NARODOWY - W A IMIENIA R S Z A W A O S S O L I Ń S K I C H , K R A K Ó WYDAWNICTWO W - POLSKIEJ G D A AKADEMII Ń S K NAUK �tal**.(ft «л REDAGUJE Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa (z-ca red. nacz.), A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Jacek Olędzki, Ksawery Piwocki, Ro­ man Reinfuss (z-ca red. nacz.). Sekretariat redakcji — Ewa K o s t y r k a . Redaktor tech­ niczny — Halina Ż e l e c h o w s k a . U k ł a d graficzny — Ja­ dwiga Jarnuszkiewiczowa. T ł u m a c z e n i a — Magdalena Mierowska (ang.) i Natalia S t a s i ń s k a (ros.). Redakcja: I n s t y t u t Sztuki Polskiej A k a d e m i i Nauk, W a r ­ szawa, u l . D ł u g a 28, tel. 31.32 71, wefwn. 48. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/39ec1c266a616739d6b18fe73db75865.pdf 1c7865d8c65acf4336643b4f79ddbfda Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4065 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3798 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t.9 z.5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.9 z.5 ; s.256 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUDOWA �POLSKA SZTUKA LUDOWA NR 5 ROK 1955 TREŚĆ: R o z p r a w y Str. Aleksander Jackowski Franciszek German Z problematyki współczesnej amatorskiej t w ó r ­ czości plastycznej 257 P i e ś n i ludowe w życiu Adama Mickiewicza 296 . . S p r a w o z d a n i a Maria Przeździecka Maria Przeździecka P A Ń S T W O W Y Wystawa sztuki w Olsztynie ludowej Warmii i Mazur Wystawa X-lecia sztuki ludowej, w G d a ń s k u I N S T Y T U T 313 . 318 S Z T U K I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a769aff3be2ad02e703c57d51628fdf7.pdf 3639fc1fc7ef5a53f70ccc203f98ebea Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4058 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3792 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t.9 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1955 t.9 z.4 ; s.191-192 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUDOWA �DWUMIESIĘCZNIK WYDAWANY PRZEZ PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKI ZESPÓŁ R E D A K C Y J N Y D r M i e c z y s ł a w Gładysz, M g r Stanisław H i ż następca redaktora naczelnego), M g r A l e k s a n d e r J a c k o w s k i (redaktor naczelny), D r Ksawery Piwocki, D r Roman Reinfuss, M g r J a n S a d o w n i k , M g r M a r i a n Sobieski, M g r B a r b a r a Suchodolska (redaktor techniczny), M g r Aleksander Wojciechowski. Adiustacja: Jerzy Na Tkanina okładce: dwuosnowowa. Wzór z pracowni (pow. Pułtusk). Fotografował REDAKCJA i Bokiewicz. braci Stefan Składanowskich, Deptuszewski. ADMINISTRACJA PAŃSTWOWY INSTYTUT WARSZAWA, DŁUGA 26 Wyszków SZTUKI �POLSKA S Z T U K A LUDOWA ROK NR 4 1955 T H E ŚJjK " 4 R ojfe p V\a ^ A d a m Glapa Wielkopolski Zofia Technika Staronkowa w y Śtf. haft tkania Olga M u l k i e w i c z Parzenice Hieronim Skurpski Kaflarstwo snutkowy dywanów 193 dwuosnowowych . 206 gorczańskie 217 mazurskie 228 S p r a w o z d a n i a Barbara Bazielich Wystawa Wanda Helena Gentil-Tippenhauer P A Ń S T W O W Y I Opolskiej Sztuki Ludowej Roj-Kozłowska N S T Y . T . U . . "" . T . . . . . 246 . 251 S Z T U K I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a9a4da936a5a40e01dad67fd08329d82.pdf 452502f6df95e37daa8c26ee3913ad63 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4056 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3791 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t.9 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1955 t.9 z.3; s.170-192 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S P R A W O Z D A N I A I R E C E N Z J E NA MARGINESIE DYSKUSJI O HAFCIE KASZUBSKIM W tomie X X V I I I „ L u d u " T a d e u s z S e w e r y n k o ń c z y s w ó j artykuł o złotogłowiach kaszubskich n a s t ę p u ­ jącą uwagą: „ P r z y s z ł o ś ć o k a ż e , czy pierwsze samodzielne hafciarki kaszubskie potrafią w « m o d r y m » k r a j u roz­ budzić uśpioną intuicję artystyczną i pchnąć j ą w k i e r u n k u zdobienia p r z e d m i o t ó w w i e j s k i e g o , domo­ wego u ż y t k u . W r . 1925 dopiero k i e ł k o w a ł o n o w e l u ­ d o w e h a f c i a r s t w o n a K a s z u b a c h , a l e d z i ś jeszcze ż y ­ je i rozwija się," Przez „ n o w e hafciarstwo" rozumie tutaj S e w e r y n ośrodek hafciarski w e Wdzydzach, zorganizowany przez G u l g o w s k i c h . Autor wspomnianego a r t y k u ł u o b s e r w u j e z z a i n t e r e s o w a n i e m w z n o w i e n i e przez G u l ­ gowskich z a n i k ł e j j u ż prawie sztuki hafciarskiej n a K a s z u b a c h i w s k a z u j e n a potencjalne możliwości rozwojowe. Z a j m u j e s i ę n a j w i ę c e j o ś r o d k i e m w d z y d z k i m , lecz p r z y p o m n i e ć t u n a l e ż y , ż e o k o ł o r . 1910 t a k i c h c e n ­ t r ó w hafciarskich, j a k we Wdzydzach, b y ł o kilka n a Kaszubach: w Kościerzynie u Lewandowskich, w K a r ­ t u z a c h , w Z u k o w i e u gospodarzy P t a c h ó w , a o p r ó c z tego w W e j h e r o w i e , w Ż a r n o w c u , w C h o j n i c a c h oraz w innych miejscowościach, Z tych centralnych niejako o ś r o d k ó w p r o m i e n i ś c i e rozszerzały, s i ę w p ł y w y i n i c j u j ą c e kaszubskie h a f c i a r ­ stwo, a p o s z c z e g ó l n e c e n t r a m i a ł y wykoncypowane p r z e z siebie w z o r y , k t ó r e m n i e j s z y m p r a c o w n i o m p o ­ d a w a n o n i e j a k o z r ę k i do r ę k i . T a d e u s z S e w e r y n pisze, ż e w r . 1907 p r a c o w a ł o w e W d z y d z a c h 10 h a f c i a r e k , a w 1925 pod w d z y d z k ą d y ­ r e k t y w ą było już kilka innych pracowni i haftowało w n i c h o k o ł o 100 d z i e w c z y n . C z y l i ż e o ś r o d e k w d z y d z ­ ki, zorganizowany przez Gulgowskiego w r a z z żoną, b y ł najsilniejszy i najbardziej znany. I n n e centra kaszubskie nie d o c z e k a ł y s i ę takiego rozgłosu, mimo ż e poszczególne pracownie w y t w a r z a ­ ł y n i e m n i e j a r t y s t y c z n y h a f t n i ż G u l g o w s c y , ale n i e tak p o w s z e c h n i e z n a n y . J e d n a k zdobnictwo hafciarskie rodziny L e w a n d o w ­ s k i c h oraz s k u p i a j ą c y c h s i ę w o k ó ł n i c h h a f c i a r e k z y ­ s k a ł o sobie w K o ś c i e r z y n i e i okolicy z a s ł u ż o n ą s ł a w ę n a d ł u g i e lata. Podobnie M a j k o w s k a w K a r t u z a c h , rewindykując s t r ó j k a s z u b s k i , n a p e w n y m etapie p o ł ą c z y ł a z t ą a k c j ą r ó w n i e ż 1 w z n o w i e n i e haftu, p r z y c z y m o r g a ­ n i z o w a ł a pracownie hafciarskie. W y n i k a s t ą d , ż e w l a t a c h 1910—1930 s p o t y k a m y się n a K a s z u b a c h z w i e l k i m o ż y w i e n i e m r u c h u regionalistycznego, k t ó r y potem z n o w u s ł a b n i e , a po w y ­ buchu w o j n y i w okresie o k u p a c y j n y m zamiera z u ­ pełnie. P o w o j n i e h a f t e m k a s z u b s k i m , tak j a k h a f t a m i w innych regionach Polski, zajmuje s i ę C P L i A , k t ó r a organizuje d u ż o o ś r o d k ó w hafciarskich i kieruje n i ­ m i . K i e r o w n i c t w o to j e d n a k n i e u w z g l ę d n i a ż y c z e ń l u d u a n i jego t r a d y c j i . N a m i e j s c e k o l o r o w e g o haftu, do k t ó r e g o p r z y z w y c z a j e n i b y l i K a s z u b i , C P L i A u s i ­ ł u j e w p r o w a d z i ć haft jednokolorowy, i to n a j p i e r w b i a ł y , a potem ż ó ł t y n a s z a r y m p ł ó t n i e . C P L i A o r g a ­ nizuje kursy w tym kierunku pouczające, usiłuje n a ­ r z u c i ć hafciarkom inne wzory, wykoncypowane w ekspozyturach rejonowych, Z o r g a n i z o w a n e j u ż dobrze haf ciarki, które tak c h ę t n i e p o d j ę ł y i n i c j a t y w ę z e s p o ł o w e j pracy i stwo­ r z y ł y k o l e k t y w y h a f c i a r s k i e , teraz z n i e c h ę c i ł y s i ę pod w p ł y w e m niefortunnych innowacji, zdezorientowały i ostatecznie z e s p o ł y s w o j e r o z w i ą z a ł y . Na tle tych nieustannych kontrowersji między C P L i A a hafciarkami kaszubskimi — w y w i ą z a ł a się d y s k u s j a , k t ó r a ze z j a z d ó w , p o s i e d z e ń , k u r s ó w — 170 p r z e n i o s ł a s i ę do p r a s y i t r w a d o t ą d . P o w s t a j e w i ę c pytanie, c z y „ p o p r a w i a c z e " k a s z u b s k i e g o h a f t u m i e l i s ł u s z n o ś ć i czym p o s t ę p o w a n i e swoje mogliby u z a ­ sadnić. Z d a w a ł o s i ę bowiem, ż e sprawa b a r w n o ś c i kaszub­ skiego haftu j e s t j u ż z d a w n a p r z e s ą d z o n a . W s p o m i ­ na o b a r w n o ś c i h a f t ó w Tadeusz Seweryn w swoim p i ę k n y m artykule o złotogłowiach: „ D w i e barwy d o m i n u j ą w kaszubskich haftach: s u ­ cha, s p e ł z ł a , o l i w k o w a z i e l e ń oraz b ł ę k i t w r ó ż n y c h t o n a c j a c h s k a l i — od s e l e d y n u , przez s p e ł z ł y k o b a l t , do j a s n e g o g r a n a t u . Z i e l e ń i b ł ę k i t , l a s y i j e z i o r a . J e s t w t y c h b a r w a c h p e w i e n sens d y k t o w a n y p r z y ­ rodniczymi w ł a ś c i w o ś c i a m i kaszubskiej ziemi. Z n a n e j e s t upodobanie K a s z u b a do m o d r e j b a r w y . Ś w i a d c z y o t y m granatowy strój dawnych r y b a k ó w »lesoków« czy » b o r o w i a k ó w « , pomalowywanie błękitną farbą: p o w a ł y , m e b l i d o m o w y c h , o d r z w i , okien, zdobienie ś c i a n izby p a s e m f a r b k o w y m , b i e g n ą c y m p o d p o w a ­ ł ą . N i e ulega w ą t p l i w o ś c i , ż e p r z y r o d a w p o s t a c i l a ­ sów, morza, j e z i o r - ż y w i c i e l i w y w a r ł a t u w p ł y w n a u m i ł o w a n i e t y c h d w u b a r w : zielonej i m o d r e j . K o m ­ pozycja b a r w n a h a f t ó w w d z y d z k i c h u t r z y m a n a jest p r z e w a ż n i e w z i m n y c h tonach." Z b i e g i e m c z a s u j e d n a k , i to s z c z e g ó l n i e j u L e w a n ­ dowskiego, o ż y w i ł &ią h a f t k a s z u b s k i c h ł o n ą c t a k ż e inne barwy w i d m a s ł o n e c z n e g o : c z e r w o n ą i ż ó ł t ą W ten s p o s ó b w y s t ę p u j ą w i ę c w t r a d y c y j n y m haf­ cie k a s z u b s k i m b a r w y s i l n i e j i s ł a b i e j nasilone, s k ł a ­ dając s i ę razem n a s k a l ę siedmiu k o l o r ó w . Przy t a k i m postawieniu sprawy obstają hafciarki kaszubskie. W ó w c z a s , kiedy Gulgowscy, Lewandowscy, Maj­ kowska i inni rewindykowali haft kaszubski, wielob a r w n o ś ć i s t n i a ł a j u ż powszechnie w dekorowanym meblarstwie kaszubskim. Na c i e m n o b ł ę k i t n y m , brą­ z o w y m l u b p o m a r a ń c z o w y m tle w y k w i t a ł y bukiety k w i a t ó w , a w i ę c r ó ż , t u l i p a n ó w , o w o c ó w granatu, stokroci, r o z g w i a z d o r a z i n n y c h k o m p o z y c j i k w i e t n y c h , w y s t ę p u j ą c y c h w siedmiorodzajowym zabarwieniu. K a s z u b s k i zdobnik czy zdobniczka nie wiedzieli n i c 0 t y m prawidle estetycznym, k t ó r e zabrania p r z e n o s i ć o r n a m e n t y z jednego t w o r z y w a n a i n n e . A r t y s t a l u ­ d o w y p r z e n o s i swobodnie z d o b i n y n a d r z e w i e m a l o ­ w a n e do h a f t u , z h a f t u n a c e r a m i k ę , j a k to do d z i ­ siejszego d n i a p r a k t y k u j ą N e c e l i M e i s s n e r . Nie j e s t bogaty z a s ó b o r n a m e n t a c y j n y k a s z u b s k i e ­ go z d o b n i c t w a , t o t e ż te s a m e w z o r y p o w t a r z a j ą s i ę n i e u s t a n n i e — c z y to w m e b l a r s t w i e , czy w h a f c i e , czy w ceramice. T y m s i ę t ł u m a c z y o w a n i e u s t ę p l i ­ w o ś ć kaszubska, jeżeli bierzemy pod u w a g ę haft k o ­ lorowy, bo w k r ę g u z w y c z a j n y c h zdobin w y s t ę p u j e w i e l o b a r w n o ś ć p o d k r e ś l o n a nadto c z ę s t o t l i w o ś c i ą p o ­ wtarzanych wzorów. J e ż e l i o d e j m i e m y h a f t o w i k a s z u b s k i e m u jego b a r w ­ n o ś ć , to s t r a c i on o p a r c i e o r e a l i a . T y m i r e a l i a m i s ą ornamenty n a kredensach kaszubskich, n a skrzyniach m a l o w a n y c h , ł a w a c h , k o ł y s k a c h oraz i n n y c h s p r z ę ­ tach domowych. Chata kaszubska w okresach dawnych b y ł a ciemna. M a ł e okienka słabo przepuszczały światło — toteż grały w e w n ą t r z szczegóły umeblowania, ceramiki 1 haftu, k t ó r e s t a n o w i ł y p e w n ą h a r m o n i j n ą całość rozjaśniającą w n ę t r z e i dodającą m u barwy. N a w e t p i e c e ceglane c z y g l i n i a n e m a l o w a n o n a k o ­ lor j a s k r a w o zielony, a do k a f l i p i e c ó w o z d o b n y c h stosowano m o t y w y hafciarskie. C h a t y u b o g i c h gospodarzy c z y r o b o t n i k ó w f o l w a r c z ­ n y c h n i e w y k a z y w a ł y tego b o g a c t w a t o n ó w i k o l o r o w o ś c i , ozdób i dekoracji, g d y ż klasowo u p o ś l e d z o n y rolnik wszystkie siły i c a ł y s w ó j czas w k ł a d a ł w pod- �t r z y m a n i e b y t u s w e g o i s w o j e j rodziny, J e d n a k ż e w k a ż d y m domu dziewczyna h a f t o w a ł a i zdobiła, za­ w i e s z a ł a paradny ręcznik, kolorowo haftowany na ścianie, a m ę ż c z y ź n i starali się, choćby w m i n i m a l ­ n y m stopniu, z d o b i ć s p r z ę t s w ó j i n a r z ę d z i a p r a c y , W całokształcie zjawisk zdobniczych b a r w n o ś ć by­ ł a w i ę c n i e t y l k o d y k t o w a n a p o t r z e b ą e s t e t y c z n ą , ale s p e ł n i a ł a p e w n ą f u n k c j ę ż y c i o w ą przez stwarzanie k u l t u r y w n ę t r z a , k t ó r e b y ł o p r z y s t o s o w a n e do p o ­ trzeb c z ł o w i e k a Nie z n a m y j u ż takiego w n ę t r z a k a s z u b s k i e g o d o m u . Z u r b a n i z o w a ł o s i ę ono, m e b l e p r z e s t a n o d e k o r o w a ć i n i e dbano j u ż o i c h p i ę k n y d a w n y k s z t a ł t , z n i k ł y barwne dekoracje, nikt nie interesuje się j u ż dzisiaj, w w y ś c i g u życia, barwnymi wzorami, które należały do i n n e j e p o k i k u l t u r o w e j , w y t w a r z a ł y s p o k ó j , i s t ­ n i a ł y n i e j a k o statycznie. P o z o s t a ł y jeszcze t y l k o c e r a m i k a i h a f t — j a k o s y n ­ t e z a d a w n e g o bogatego z d o b n i c t w a . Przemiany, o k t ó r y c h mowa, nie d o k o n a ł y się z dnia na dzień na K a s z u b a c h . J a k w k a ż d y m i n n y m regio­ nie Polski, procesy n i w e l u j ą c e s z t u k ę l u d o w ą t o c z y ł y s i ę i t u powoli, ale r o z w i j a ł y nieustannie. J e s t e ś m y w i ę c dzisiaj ś w i a d k a m i z a n i k u bardzo w i e l u gałęzi s z t u k i l u d o w e j , a s z c z e g ó l n i e j n a K a s z u b a c h , gdzie — jak w każdym innym przymorskim kraju — postęp k u l t u r o w y z a z n a c z a s i ę b a r d z o silnie. J e d n ą w i ę c z n i e l i c z n y c h p o z o s t a ł o ś c i j e s t haft, k t ó ­ r y z a c h o w a ł s i ę w s w o j e j t r a d y c y j n e j formie l u d o ­ wej, z a r ó w n o w kompozycji, j a k i w kolorystyce. J e ż e l i dzisiaj C P L d A s t w a r z a t a k i e t r u d n o ś c i h a f ­ ciarskim zespołom kaszubskim i przeciwstawia się b a r w n o ś c i haftu, to j e d n a z p r z y c z y n l e ż y w t y m , ż e h a f t t e n j e s t p r z e j a s k r a w i o n y , a l e nie z w i n y h a f ciarek kaszubskich. W ł a ś n i e C P L i A — nie dostar­ c z a j ą c s w o i m p r a c o w n i o m odpowiedniego s u r o w c a — naraża hafciarki n a u ż y w a n i e nici, k t ó r y c h zabarwie­ nie nigdy nie w y s t ę p o w a ł o w k a s z u b s k i m zdobnic­ twie. P o j a w i a s i ę w i ę c np. w e W s p ó ł c z e s n y m hafcie kolor trawiastozielony zamiast oliwkowego, ostra c z e r w i e ń zamiast b a r w y w i ś n i o w e j , kolor k a n a r k o w o ż ó ł t y , j a s k r a w y fiolet i c i e m n y b r ą z , co n a tle szarego p ł ó t n a n i e s t w a r z a h a r m o n i j n e j c a ł o ś c i . A u d i a t u r et a l t e r a p a r s . T a a l t e r a p a r s d o m a g a s i ę w p r o w a d z e n i a do h a f t u k a s z u b s k i e g o m i ę d z y i n n y m i przede w s z y s t k i m bieli. T u z a p y t a ć m u s i m y , czy n i e b y ł o n i g d y b i a ł e g o h a f t u na Kaszubach? Haft taki istniał. Ś w i a d c z y o tym b i a ­ ł y czepiec h a f t o w a n y b i a ł ą b a w e m i c z k ą i ozdobiony białymi koronkami, znajdujący się w Muzeum K a ­ szubskim w Kartuzach. Również i w Muzeum w Słupsku znajduje się biały haft a ż u r o w y w y r o b u ludowego. B i a ł y b y ł t a k ż e k a ­ s z u b s k i p ł ó c i e n n y czepek. T o z n a c z y , ż e obok h a f t u b a r w n e g o i s t n i a ł h a f t b i a ł y j a k o j e d n a z o d m i a n — podobnie j a k j e d n ą z odmian jest haft złoty. H a f t b i a ł y i z ł o t y u w a ż a ć m o ż e m y z a s t a r s z y , podczas k i e d y h a f t k o l o r o w y n a ­ zwany został przez S e w e r y n a haftem n o w y m . O c z y ­ w i ś c i e , ż e t a n o w o c z e s n o ś ć k o l o r o w e g o h a f t u nie j e s t d z i s i e j s z a i n i e p o w s t a ł a w e W d z y d z a c h , bo p a m i ę ć o hafcie k o l o r o w y m d a t u j e s i ę od k i l k u p o k o l e ń , a obok c z e p c ó w b i a ł y c h i z ł o t y c h i s t n i a ł y t a k ż e k o l o ­ rowe, p r z y c z y m d o k u m e n t a c j i d o s t a r c z a n a m z n o w u Muzeum Kaszubskie w Kartuzach. P r o b l e m w i ę c n i e j e s t t a k i prosty, j e ż e l i c h o d ź ) o historyczne uzasadnienie. H a f t wielokolorowy m a r ó w ­ n i e ż p o w s z e c h n ą t r a d y c j ę t e r e n o w ą i n i e m o ż n a go p r z e c i w s t a w i a ć haftowi b i a ł e m u i z ł o t e m u . H a f t k o l o r o w y z y s k a ł sobie r a c j ę b y t u z j e d n e g o jeszcze p o w o d u . B y ł s t o s o w a n y do w y s z y w a n i a p r z y r a m k ó w koszuli d z i e w c z ę c e j , k o ł n i e r z y k a i m a n k i e ­ t ó w , w y s t ę p o w a ł n a fartuszkach b i a ł y c h i n a chustecz­ kach. Stąd u p a m i ę t n i ł się ludowi, a po z a n i k u stro­ j u p r z e n i ó s ł s i ę n a s e r w e t y , obrusy, T ę c z n i k i , f i r a n y — o s t a ł s i ę j a k o d e k o r a c j a w n ę t r z a domowego. Nadmienić należy, ż e z początkiem w. X X pojawiły s i ę w domach k a s z u b s k i c h hafty jednokolorowe, n a j ­ c z ę ś c i e j czerwone z wersetami polskimi lub niemiec­ kimi. W y t w ó r c a m i tych h a r t ó w byli w ł a ś c i c i e l e skle­ p ó w hafciarskich, którzy rzucili t a k ą p r o d u k c j ę m i ę ­ dzy l u d , do m a ł y c h m i a s t e c z e k i n a w i e ś , a ż e w y ­ t w o r y te b y ł y b a r d z o tanie, w i ę c r o z p o w s z e c h n i ł y s i ę szeroko i z n a l a z ł y n a ś l a d o w n i c t w o w ś r ó d l u d u . N i e b y ł to o c z y w i ś c i e h a f t l u d o w y a n i r o d z i m y . D z i ś w i ę c sugerowanie jednokolorowego haftu pojmowane jest przez l u d k a s z u b s k i j a k o n a w r ó t do o b c y c h i b r z y d ­ kich w z o r ó w . W i e l k i m i ł o ś n i k h a f t u ludowego i z n a w c a l u d u — S e w e r y n Udziela pisze o hafcie l u d o w y m n a s t ę p u ­ jąco; „ M i e l i ś m y z a w o d o w y c h h a f c i a r z y po m i a s t a c h w i e l ­ k i c h . W i o s k i p o l s k i e t a k ż e z d o b i ł y h a f t e m odzienie ś w i ą t e c z n e , a n i e r z a d k o osady c a ł e o d d a w a ł y s i ę '.ej pracy, j a k np. w M a ł o p o l s c e : T y n i e c lub M a k ó w . D a w n e hafty a r t y s t y c z n e w y k o n y w a n o u n a s w e ­ d ł u g w z o r ó w o b c y c h , ale h a f c i a r k i w i e j s k i e w y s z y w a ­ ł y koszule, f a r t u c h y i c h u s t k i z p a m i ę c i , n i e w e d ł u g w z o r ó w rysowanych. Stąd też jeżeli kiedy n a ś l a d o ­ w a ł y w i d z i a n e h a f t y n a s z a t a c h k o ś c i e l n y c h albo n a s t r o j a c h p a ń s k i c h , o d t w a r z a ł y j e po s w o j e m u , a c z ę ś ­ ciej w y s z y w a ł y n i c i ą b i a ł ą l u b b a r w n ą k w i a t y , l i s t k i i g a ł ą z k i , i ozdoby r ó ż n e w e d ł u g f a n t a z j i w ł a s n e j . T o t e ż spostrzegamy, ż e k a ż d a o k o l i c a m a s w o j e u l u ­ bione z d o b i n k i i w z o r y " . Nie dziw w i ę c , że i K a s z u b k i m a j ą swoje t r a d y c y j ­ n e z a m i ł o w a n i e do w ł a s n e g o z e s t a w i e n i a b a r w i w ł a s ­ nych wzorów. Udziela w y d a ł d r u k i e m zeszyt o haftach b i a ł y c h ! . W p r z e d m o w i e j e d n a k do s w o j e j r o z p r a w y z a z n a c z a , ż e poda w d r u g i m zeszycie opis h a f t u kolorowego, opartego n a m o t y w a c h n a r o d o w y c h . U d z i e l a w i ę c , pisząc o p r z e p i ę k n y m b i a ł y m hafcie k r a k o w s k i m , u s t o s u n k o w u j e s i ę r ó w n i e ż ż y c z l i w i e do h a f t u k o l o ­ r o w e g o i w i d z i w n i m t a k ż e odbicie r z e c z y w i s t o ś c i rodzimej. M o ż e by w t y m m i e j s c u w a r t o s i ę z a s t a n o w i ć n a d haftowanymi czepcami kaszubskimi, t y m bardziej i e — p o w o ł u j ą c s i ę n a S e w e r y n a U d z i e l ę — nie m o ż e m y p o m i n ą ć u w a g prof. F i s z e r a n a temat c z e p c ó w . P i ­ sze o n : „Złotogłowie kaszubskie z a r ó w n o pod Względem k s z t a ł t u , j a k i z d o b n i c t w a p r z y n a l e ż y do t y p u k r a ­ kowskich c z e p c ó w z t y m zastrzeżeniem, ż e typem po­ ś r e d n i m m i ę d z y p i e r w s z y m i i d r u g i m i s ą czepce w i e l ­ kopolskie, k u j a w s k i e , w a r m i j s k i e i c h e ł m i ń s k i e . " W y p o w i a d a j ą c p o w y ż s z e zdanie, prof. F i s z e r p o ­ w o ł u j e się r ó w n i e ż na Tadeusza Seweryna. Z t e m a t y k ą kolorowego, n o w e g o h a f t u k a s z u b s k i e ­ go p o w i ą z a ć n a l e ż y t a k ż e t e m a t k o l o r o w y c h c z e p c ó w k a s z u b s k i c h , o k t ó r y c h F i s z e r nie w s p o m i n a , a k t ó r e n a l e ż ą do tego samego t y p u . O czepcach kaszubskich m ó w i s i ę z a z w y c z a j : „ z ł o ­ togłowie", a lud n a z y w a j e „złotnicami". N a j d ł u ż e j i n a j l e p i e j z a c h o w a ł y s i ę czepce z l o t e m w y s z y w a n e , co w y n i k a z t r w a ł o ś c i z ł o t e j n i c i . C z e p c e k o l o r o w e , w y s z y w a n e n i c i ą j e d w a b n ą , mniej s ą znane, ponie­ w a ż ł a t w o u l e g a ł y z n i s z c z e n i u . M i m o to k i l k a c z e p ­ c ó w kolorowych z a c h o w a ł o się w Muzeum w K a r t u ­ zach. N a kolorowych czepcach jedwabnych w i d n i e j ą m a r gerity, o w o c e g r a n a t u , t u l i p a n y , p a l m e t y , r ó ż e r o z ­ w a r t e i r ó ż n e t y p y l i s t o w i a . W s z y s t k i e te m o t y w y zdobnicze w y s t ę p u j ą w b a r w a c h , o k t ó r y c h p i s a l i ś ­ m y p o w y ż e j , a w i ę c : w i ś n i o w e j , ż ó ł t e j , oliwteowozielonej, b ł ę k i t n e j , p r z y z a s t o s o w a n i u odcieni s i l n i e j ­ szych i s ł a b s z y c h . Trudno dziś j u ż wszystkie b a r w y o d c z y t a ć , bo k o l o r y s p e ł z ł y , j<kiwab s i ę p r z y c i e m n i ł i wiele nici jest porwanych. Zapewne nie k a ż d a K a s z u b k a m o g ł a p o s i a d a ć cze­ piec w y s z y w a n y z ł o t ą n i c i ą . R ó ż n i c e k l a s o w e w y s t ę ­ p o w a ł y tu zapewne bardzo w y r a ź n i e . P r z y ó w c z e s n y m rozwarstwieniu s p o ł e c z n y m odzieży, n a s c h y ł k u X V I I I i w początkach X I X wieku, musiały się Kaszubki s t o s o w a ć do tej k o n w e n c j i s p o ł e c z n e j ; bogatsze n o s i ł y czepce z ł o t e , m n i e j u p o s a ż o n e w k ł a d a ł y jedwabny czepiec k o l o r o w y . M o ż e m y u w a ż a ć , ż e czepce k o l o r o w e b y ł y b a r d z i e j ludowe i n a p e w n o przez l u d w y s z y w a n e . J e ż e l i w z o r ­ nictwo tych c z e p c ó w o p i e r a ł o s i ę n a w e t o haft złoty, to j e d n a k s a m o d z i e l n e p r z e t w o r z e n i a l u d o w e w y b i ­ jają s i ę bardzo w y r a ź n i e . i Udziela S.: Polskie hafty ludowe. (Wstęp.). 171 �J e ż e l i z ł o t e czepce o w z o r a c h p r z e w a ż n i e o b c y c h , z a c h o d n i c h , s t a n o w i ł y i m p u l s t w ó r c z y d l a l u d u , to przecież lud potrafił p o w t a r z a j ą c y s i ę tak często w z d o b n i c t w i e k a s z u b s k i m owoc g r a n a t u z a m i e n i ć n a : " ś l i w ę " czy „ m a k ó w k ę " ; p a l m e t ę — n a r o z s t r z ę p i o n e l i s t k i ; l i ś c i e a k a n t u — n a l i ś c i e d ę b o w e ; rozety — na róże; storczyki — n a „ g w i a z d y morskie"; n a r c y z o w a te k w i a t k i o t r z e c h l i s t k a c h — n a „ p s z c z ó ł k i " ; r ó ż n e p ą c z k i i owoce — n a „ ż u c z k i " czy „ w i s i e n k i " itp. T a k w i ę c n a j b l i ż s z ą a n a l o g i ę kolorowego haftu sta­ n o w i ł y b y , historycznie rzecz biorąc, b a r w n e czepce kaszubskie z X V I I I i X I X wieku. I d ą c za tokiem o p i s ó w F l o r i a n a C e y n o w y , c z y t a m y , ż e d r u h n y , j a k i p a n n a m ł o d a , i d ą c a do ś l u b u — m i a ­ ły: „ C z e r z v j o n e w o p j n k j se s v j e c ą c e m i c ę t k a m j i n a s a m j m v j e r z c h u g ł o v e p o z ł o c ą n i v j n c ze zeloneho borvjiku; prze hoku vjelgj p ę k s z n u r ó w czerzvjonech, a na k o ń c u b l a s z k ą wobsadzonech. Na posvjętnj dzenj p r z e b j e r a ł e r ó ż n e wozdobe, c h t ś r e j i m k u p c e z eezech k r a j ó w s p r o v o d z a l ć . " 2 Ze wzmianki Ceynowy wynika, że Kaszubki lubiły k o l o r o w e n a k r y c i a g ł o w y , zielone w i e ń c e , czerwone w s t ę g i z a k o ń c z o n e z ł o t y m i b l a s z k a m i oraz r ó ż n e ś w i e cidła, nieraz sprowadzane przez G d a ń s k z zagranicy. M a m y t u w i ę c n a w i ą z a n i e do b a r w n o ś c i . D y s k u s j a , j a k a przez k i l k a l a t t o c z y ł a s i ę n a ł a m a c h różnych pism Wybrzeża, na konferencjach Centrali P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycznego — szczególniej w ekspozyturze g d y ń s k i e j , na k u r s a c h hafciarskich w G d a ń s k u i G d y n i — k o m e n t o w a n a b y ł a szeroko przez l u d k a s z u b s k i w terenie. Z h a f c i a r e k k a s z u b s k i c h m ł o d e d z i e w c z y n y nie z n a ­ j ą genezy swojego haftu, starsze z a ś , c h o c i a ż n a o g ó ł z n a j ą , n i e m a j ą odwagi z a b r a ć g ł o s u w n i e p r z y c h y l ­ n e j d l a n i c h atmosferze. W y j ą t k i t y l k o , j a k Z o f i a i Jadwiga P t a c h ó w n y z Ż u k o w a , zdecydowanie bro­ nią swojej kolorystyki kaszubskiej. L u d nie chce p r z y j ą ć np, ż ó ł t e g o h a f t u jednolitego n a s z a r y m tle szarego p ł ó t n a , a b i a ł y h a f t u w a ż a z a j u ż p r z e b r z m i a ł y etap zdobnictwa, do k t ó r e g o nie chce n a w r a c a ć . L u d o w i podoba s i ę k o l o r y s t y k a i p r a g n i e s t o s o w a ć o w y c h siedem t r a d y c y j n y c h b a r w , o p a r t y c h o widmo słoneczne. * Florian move." Cejnowa: „Skórb Kaszebskosłovjnskja Z tego, co p o w i e d z i e l i ś m y , w y n i k a , ż e z a g a d n i e n i e haftu k a s z u b s k i e g o r o z s z c z e p i a s i ę n a d w a o d r ę b n e tematy: h a f t u kolorowego — p r z y c z y m ta k o l o r o w o ś ć m a się z a m y k a ć w siedmiu ś c i ś l e oznaczonych b a r w a c h — oraz haftu b i a ł e g o . T o c z ą s i ę w i ę c n i e j a k o d w a n u r t y d y s k u s y j n e obok siebie i obydwa znajdują w y r a z w życiu praktycz­ n y m , a ż e c a ł o ś ć z a g a d n i e n i a r o z g r y w a s i ę n a bazie gospodarczej, w i ę c p o w s t a j e k o n k u r e n c j a , k t ó r a n i e jest k o r z y s t n a dla haftu ludowego w o g ó l e . J e d n a k ż e na s k u t e k o ż y w i e n i a s i ę r u c h u f o l k l o r y ­ stycznego n a P o m o r z u — p o w s t a j ą w a r u n k i , w k t ó ­ r y c h haft kolorowy z w y c i ę ż a . Do w i e l o b a r w n o ś c i n a w i ą z u j ą plastycy, k t ó r z y w b a r w n y m hafcie k a s z u b s k i m z n a j d u j ą i m p u l s t w ó r ­ czy i r o z w i ą z u j ą n a jego tle r o z m a i t e p r o b l e m y d e ­ koracyjne wnętrza. B a r w n e wzory kaszubskie o mo­ t y w a c h z a c z e r p n i ę t y c h z haftu p o j a w i a j ą s i ę j a k o ozdoba w n ę t r z a w ś w i e t l i c a c h , w gospodach t u r y ­ stycznych, na stacjach kolejowych, w polichromii k o ś ­ ciołów. P o n i e w a ż nie s ą j u ż d z i ś p l a s t y k o m z n a n e i n n e w z o ­ ry dekoracyjne, tylko hafciarskie, w i ę c cale pęki kwietne, zerwane niejako z h a f t ó w ludowych, prze­ noszone s ą n a ś c i a n y p o l i c h r o m o w a n y c h w n ę t r z . Z p o d z i w e m o g l ą d a m y te i n w e n c j e d e k o r a c y j n e p l a ­ s t y k ó w , p o d c h w y t y w a n e n a s t ę p n i e p r z e z zdolne j e d ­ n o s t k i z l u d u i przenoszone d a l e j , w e w ł a s n e j j u ż k o m p o z y c j i , do d e k o r a c j i w y k o n y w a n y c h s a m o d z i e l ­ nie. O b o k a r t y s t y - p l a s t y k a staje k o l e j a r z czy robotnik i nabrawszy rozmachu — maluje na Kaszubach, w y ­ b r a n y do tej a k c j i przez s w ó j z e s p ó ł z a w o d o w y . B i a ł y albo ż ó ł t y haft s p o t y k a m y n i e t y l k o w s k l e ­ pach Centrali P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycznego, b y w a on t a k ż e z a k u p y w a n y n i e ś w i a d o m i e p r z e z t u ­ r y s t ó w w sklepach galanteryjnych, w kioskach p a ­ miątkarskich, na wystawach. W cichych wioskach kaszubskich, w z a p a d ł y c h „ c h e ­ c z a c h " nad j e z i o r a m i m ł o d e d z i e w c z y n y , pouczone przez m a t k i i b a b k i , n i e w i e d z ą c e n i c o d y s k u s j a c h t o c z o n y c h n a tle h a f t ó w , s n u j ą d a l e j k o l o r o w ą n i ć i spod i c h p a l c ó w w y k w i t a j ą z n o w u n i e b i e s k i e t u l i ­ pany, czerwone r ó ż e , w o b r z e ż e n i u o l i w k o w y c h l i ś c i . W z o r ó w do b a r w d o s t a r c z a j ą i m m o d r e j e z i o r a , l a s y bukowe nasycone z i e l e n i ą i z ł o t e promienie słońca r z u c a j ą c e b l a s k i n a sady w i ś n i o w e i ogrody, Bożenna NA MARGINESIE „JABŁONECZKI" JULIANA PRZYBOSIA W y d a n a w 1953 r o k u przez J u l i a n a P r z y b o s i a a n ­ tologia p o l s k i e j p i e ś n i l u d o w e j „ J a b ł o n e c z k a " była w p e w n y m sensie p i e r w s z ą p r ó b ą d o s t a r c z e n i a c z y ­ t e l n i k o w i w y b o r u p i e ś n i ś p i e w a n y c h przez l u d w c a ł e j Polsce. D o t y c h c z a s o w e z b i o r y tego r o d z a j u — j a k ; W a c ł a ­ w a z O i e s k a (Zaleskiego), K a z i m i e r z a Wójcickiego. 2egoty Paulego, m o n u m e n t a l n e d z i e ł o O s k a r a Kol­ b e r g a „ L u d " , w y c h o d z ą c e w l a t a c h 1865—1890, „ P i e ś ­ ni ludowe z P o l s k i e g o Ś l ą s k a " w y d a n e przez J , S t . B y s t r o n i a , J . L i g ę z ę i M . S t o i ń s k i e g o w l a t a c h 1934 i 1938—9 oraz i n n e — m a j ą c h a r a k t e r d o k u m e n t a r n y , s ą t r u d n o d o s t ę p n e i nie n a d a j ą s i ę do u p o ­ w s z e c h n i a n i a tej dziedziny polskiego f o l k l o r u . W y ­ mienione d z i e ł a p r z e d s t a w i a j ą o g r o m n ą w a r t o ś ć dla b a d a c z y l i t e r a t u r y , k u l t u r y i etnografii p o l s k i e j ; d l a czytelnika szukającego w pieśni ludowej p i ę k n a i prawdy o ż y c i u i odczuciach ludu — m a t e r i a ł w nich z e b r a n y jest z b y t obszerny i za m a ł o w y s e l e k c j o n o ­ wany. G r o m a d z ą c w s w o j e j antologii to w s z y s t k o , co spo­ śród tysięcy pieśni ludowych w y d a w a ł o mu się n a j ­ 172 Stelmachowska 1 p i ę k n i e j s z e , d o k o n a ł P r z y b o ś wielkiego z a d a n i a , spo­ p u l a r y z o w a ł w s z e r o k i c h k r ę g a c h c z y t e l n i c z y c h 674 teksty, m a ł o d o t y c h c z a s znane. Mimo licznych niedostatków, o których będzie m o ­ w a później, „Jabłoneczka" spełniła s w o j ą rolę. Z a w a r ­ ty w n i e j m a t e r i a ł p i e ś n i o w y jest i l u d o w y , i ł a d n y . C z y t e l n i k s i ę g n i e n i e w ą t p l i w i e po a n t o l o g i ę P r z y b o ­ sia. aby o d k r y w a ć w niej coraz to n o w e s k a r b y p o l ­ skiej twórczości pieśniarskiej. Wystarczy przekonać s i ę o t y m w e r t u j ą c zbiorek. S z c z e r e u z n a n i e n a l e ż y się Przybosiowi cd wszystkich m i ł o ś n i k ó w twórczości ludowej za i n i c j a t y w ę i trud w y d a n i a „Jabłoneczki". C z ę ś ć t e k s t o w ą antologii poprzedza obszerny w s t ę p . Z n a l a z ł y się w nim s ą d y autora n a temat p i e ś n i l u ­ dowej w o g ó l e , o m ó w i e n i e c e l u i z a d a ń p o d j ę t e j p r a ­ cy oraz — p r z y o k a z j i — u w a g i d o t y c z ą c e o s i ą g n i ę ć i Julian P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a . Antologia p i e ś n i l u d o w e j . W a r s z a w a 1953. P a ń s t w o w y W y a a w n i c z y . 8° s. 511, 1 n l b . polskiej Instytut �B y s t r o n i a . P r z y b o ś g r o m a d z i p i e ś n i ze w s z y s t k i c h r e ­ g i o n ó w Polski, d o k o n y w u j ą c przy tym wyboru w o p a r c i u o k r y t e r i a a r t y s t y c z n e , W u j ę c i u a u t o r a (w p e w n y m sensie) „ J a b l o n e c z k a " s t a ć s i ę m i a ł a p r z e ­ c i w s t a w i e n i e m w y d a n e j p r z e d w o j n ą antologii B y ­ s t r o n i a ^ d z i e s i ę c i o k r o t n i e n i e m a l u b o ż s z e j w teksty, opartej n a z a s a d a c h , k t ó r e P r z y b o s i o w i nie w y d a w a ł y s i ę s ł u s z n e . „ B y s t r o n i o w i nie c h o d z i ł o o w y b ó r n a j ­ ł a d n i e j s z y c h p i e ś n i , lecz p r z e d e w s z y s t k i m o i l u s t r a c j ę s w o i c h tez o istocie p i e ś n i l u d o w e j . N i e w a r t o ś c i o ­ w a ł on p i e ś n i , w y b i e r a ł t e k s t y n i e dlatego, ż e p i ę k ­ ne, lecz ż e r e p r e z e n t u j ą t a k i l u b i n n y r o d z a j w s t w o ­ r z o n e j przez niego k l a s y f i k a c j i . " 3 T a k i s ą d o B y s t r o n i u , k t ó r e m u n i e podobna o d m ó ­ w i ć z a s ł u g w dziedzinie p r a c n a d f o l k l o r e m p o l s k i m — wydaje się nam niesłuszny. Jeżeli nawet przyjmie­ my, ż e antaiogia B y s t r o n i a p o w s t a ł a d l a p o p a r c i a w ł a s n y c h jego tez o p i e ś n i l u d o w e j , nie d y s k w a l i f i ­ k u j e to jeszcze j e j w a r t o ś c i . Z r e s z t ą w i e l e t e k s t ó w zamieszczonych u B y s t r o n i a , albo i c h w a r i a n t ó w , znaleźć można również w „Jabłoneczce".,. Przyboś zarzuca Bystroniowi niewłaściwą ocenę pieśni ludowej: „ B y s t r o ń d o p a t r y w a ł się nawet szcze­ g ó l n e j cechy t w ó r c z o ś c i l u d u w t y m , ż e n i e s i e ona, j a k samo ż y c i e , r z e c z y cenne obok b e z w a r t o ś c i o w y c h i z p o w a g ą n a u k o w c a p r z y s t ę p o w a ł z a r ó w n o do t e k ­ s t ó w n i j a k i c h , j a k i do u t w o r ó w o w y s o k i e j w a r t o ś ­ c i a r t y s t y c z n e j . A l e nie jest to cecha w y r ó ż n i a j ą c a ; podobnie j a k l i t e r a t u r a p i s a n a , i t w ó r c z o ś ć l u d o w a bezimienna m a swoje szczyty i niziny. Z a s ó b p i e ś n i l u d o w y c h , k t ó r e n a m z a p i s a l i zbieracze, obejmuje k i l k a w i e k ó w p o e z j i c h ł o p s k i e j , nie p r z e b r a n e j nigdy przez ż a d n e g o h i s t o r y k a l i t e r a t u r y . P i e ś n i ludowe traktowano j a k o folklorystyczny zabytek, a nie jako p o e z j ę , w k t ó r e j obok a r c y d z i e ł z n a l e ź ć s i ę m u s z ą u t w o r y b e z w a r t o ś c i o w e , podobnie j a k w l i t e r a t u r z e pisanej."5 Twierdzenie Bystronia o t w ó r c z o ś c i ludowej, która „ j a k samo ż y c i e niesie r z e c z y cenne obok b e z w a r t o ś ­ c i o w y c h " n i e w y d a j e n a m s i ę bez r a c j i . P r z y z n a j e m u z r e s z t ą s ł u s z n o ś ć i s a m P r z y b o ś . W e w s t ę p i e do „Polskiej pieśni ludowej" B y s t r o ń pisze: „Wbrew utartemu w dotychczasowych w y d a w n i c t w a c h z w y ­ czajowi umieszczania t e k s t ó w najbardziej odpowia­ dających l i t e r a c k i m gustom p u b l i c z n o ś c i , - a zatem c z ę s t o sztucznie zrekonstruowanych i troskliwie u p i ę k s z a n y c h , w r e z u l t a c i e z a ś d a j ą c y c h f a ł s z y w e po­ j ę c i e o p i e ś n i l u d o w e j , w zbiorze n i n i e j s z y m w y b r a ­ n e s ą p i e ś n i n a j b a r d z i e j c h a r a k t e r y s t y c z n e , bez j a ­ k i c h k o l w i e k z m i a n , o p u s z c z e ń czy u z u p e ł n i e ń , t a k j a k j e l u d do d z i ś d n i a ś p i e w a . K a ż d y tekst o k r e ś ­ lony j e s t t e r y t o r i a l n i e , p r z y c z y m p r z y i c h w y b o r z e m i a r o d a j n ą by)a z a s a d a możliwie równomiernego u w z g l ę d n i e n i a w s z y s t k i c h z i e m polskich"^. 1 O b y d w u a u t o r o m antologii chodziło o wybranie i przekazanie t e k s t ó w prawdziwie ludowych. B y s t r o ń dobierał najbardziej charakterystyczne, P r z y b o ś prze­ de w s z y s t k i m — p i ę k n e . B y s t r o ń z d a j e sobie s p r a w ę z t r u d n o ś c i p o d a n i a d o k ł a d n e j definicji p i e ś n i ludowej. Nie tylko b » w i e m one w y w i e r a ł y duży w p ł y w na naszą literaturę: „ w i e d z i e ć warto, ż e i w p ł y w l i t e r a c k i n a n a s z ą p i e ś ń l u d o w ą b y ł bardzo silny, ż e w i e l k a ilość p i e ś n i m i ­ łosnych, zalotnych i komicznych, a t a k ż e pewna ilość pieśni balladowych o w ą t k a c h tragicznych — p o w s t a ł a pod w p ł y w e m l i t e r a t u r y X V I i X V I I w i e ­ k u , k t ó r ą w ę d r o w n i ś p i e w a c y , r y b a ł c i czy t e ż zbiory drukowane pieśni szlacheckich lub też wreszcie r ę ­ k o p i ś m i e n n e silvae r e r u m r o z p o w s z e c h n i a ł y bezpo- * J a n Stanisław Bystroń: Polska pieśń ludowa. W y b ó r . K r a k ó w 1925. P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a s, 7—6. N p . J a s i o konie p o i ł , K a s i a w o d ę b r a ł a ( B y s t r o ń : P o l s k a p i e ś ń l u d o w a s. 28—31; P r z y b o ś : J a b ł o n e c z ­ k a s. 91—94), N a s z m a i k z i e l o n y ( B y s t r o ń , j w . , s. 17— 18; P r z y b o ś , j w . , s. 208—209), W p o l u l i p e ń k a , w p o ­ l u zielona ( B y s t r o ń , j w . , s. 18—19; P r z y b o ś , j w . , s. 246—247) i w i e l e i n n y c h . P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a , w s t ę p s, 8. « s. X L I I . 4 5 średnio i p o ś r e d n i o w ś r ó d szerszych warstw s p o ł e ­ c z e ń s t w a . G d z i e ż t u p r z e p r o w a d z i ć granice, k i e d y ż m o ż n a p o w i e d z i e ć , ż e tu k r e s p i e ś n i l u d o w e j , a z a ­ czyna się poezja literacka?"" „ P i e ś n i ą l u d o w ą — pisze dalej — j e s t b e z i m i e n n a t w ó r c z o ś ć l u d u ; w ten s p o s ó b w y ł ą c z a m y w s z e l k i c h p o e t ó w i w i e r s z o k l e t ó w w i e j s k i c h i m a m y do c z y ­ nienia j e d y n i e z p i e ś n i ą , k t ó r e j autor jest n a m n i e z n a ­ ny, z p i e ś n i ą w r e s z c i e , k t ó r a ś p i e w a n a przez d ł u g i e lata, d r o g ą p o w o l n y c h z m i a n t a k s i ę d o s t o s o w a ł a do swego ś r o d o w i s k a , ż e s ł u s z n i e m o ż n a j ą n a z w a ć w ł a s ­ n o ś c i ą s w o j e j grupy."8 P r z y b o ś n i e podaje d o k ł a d n e j d e f i n i c j i tego, co s a m za p i e ś ń l u d o w ą u w a ż a , a l e s t w i e r d z a z a B y s t r o n i e m , ż e : „ N i e z a l e ż n i e od i c h s p o ł e c z n e g o pochodzenia p i e ś ­ ni od d a w n a u t r z y m u j ą c e s i ę w ś p i e w i e l u d u , n a l e ż y u w a ż a ć n a r ó w n i z p i e ś n i a m i samorodnie c h ł o p s k i m i za ludowe. Z o s t a ł y one b o w i e m w u s t a c h ś p i e w a k ó w sprawdzone, p r z e m i e n i o n e , p r z y s t o s o w a n e do i c h p o ­ j ę ć tak, ż e c z ę s t o m o ż e m y u w a ż a ć p i e ś n i pochodze­ n i a szlacheckiego, ś p i e w a n e przez c h ł o p ó w z a p r z e ­ róbki — twórcze"9. O k r e ś l e n i e P r z y b o s i a nie w n o s i w ł a ś c i w i e n i c n o w e ­ go. J e s t p o w t ó r z e n i e m opinii B y s t r o n i a o i n n e j n i e c o szacie s ł o w n e j . P r z y o k a z j i n a l e ż a ł o b y istotnie z w r ó c i ć u w a g ę n a brak poprawnej i w y c z e r p u j ą c e j definicji pieśni l u ­ d o w e j . P o d a n e b o w i e m przez B y s t r o n i a , P r z y b o s i a i i n n y c h są n i e d o k ł a d n e , i n i e z a w s z e s ł u s z n e . P r z y b o s i o w i , podobnie j a k i B y s t r o n i o w i , c h o d z i ł o 0 poprawne i wierne wydanie t e k s t ó w ludowych. Z a ­ gadnieniu temu p o ś w i ę c i ł P r z y b o ś d u ż o miejsca z a ­ r ó w n o w e w s t ę p i e do „ J a b ł o n e c z k i " , j a k i n a ł a ­ m a c h „&ycia L i t e r a c k i e g o " : „ N i e przez b r a k s z a c u n k u d l a o r y g i n a ł u l u d o w e g o 1 nie przez s t y l i z a c j ę w i e d z i e droga do t w ó r c z e j p o ­ e z j i l u d o w e j , to jest do p o e z j i tak t r a f i a j ą c e j w u p o ­ d o b a n i a powszechne, ż e b y p r z e s z ł a w p i e ś ń l u d o w ą , v/ p r z y s ł o w i a , w p o r z e k a d ł a , h a s ł a , (...) T r z e b a z e r w a ć z p r z e s ą d e m , ż e s z t u k a » p r y m i t y w n a s jest c z y m ś n i ż s z y m od s z t u k i » u c z o n e j « i ż e co n a j w y ż e j s ł u ż y ć m o ż e z a p r e t e k s t do a r t y s t y c z n y c h w a r i a c j i n a j e j temat. N a j p i l n i e j s z y m w i ę c z a d a n i e m p o e t ó w i m u z y k ó w m a j ą c y c h uszy czułe na auten­ t y c z n ą p i e ś ń l u d o w ą jest obrona o r y g i n a ł u ludowego przed przerabiaczami, popsujami i falsyfikatorami. Z a d a n i a tego p o w i n n i by s i ę p o d j ą ć w ł a ś c i w i e k r y t y ­ cy, a l e czy m a m y t a k i c h k r y t y k ó w ? O p i e k a n a d c z y ­ s t o ś c i ą t e k s t ó w ś p i e w a n y c h przez liczne z e s p o ł y ś p i e ­ w a c z e i taneczne m u s i w i ę c p r z y p a ś ć z n a w c o m p o ­ e z j i — a w i ę c poetom. N a n i c h w i n n a s p o c z ą ć o d p o ­ w i e d z i a l n o ś ć i troska o dobór n a j p e ł n i e j s z y c h i n a j ­ starszych odmian t e k s t ó w " . 1 0 I słusznie. P i e ś ń ludowa powinna p o d l e g a ć takim samym prawom ochronnym, jak wszelkie literackie d z i e ł o a u t o r s k i e . W b r e w t e m u , co o b u r z a P r z y b o s i a , pieśń ludowa pośród z a b y t k ó w literatury pełni prze­ cież f u n k c j ę d o k u m e n t a c y j n ą . Jeżeli nawet wybór zostanie s p o r z ą d z o n y w y ł ą c z n i e pod k ą t e m w a l o r ó w l i t e r a c k i c h , p i e ś ń pozostanie z a w s z e d o k u m e n t e m o b y ­ c z a j o w y m , j ę z y k o w y m i a r t y s t y c z n y m danego ś r o ­ d o w i s k a , w p e w n e j epoce. W p r z e c i w i e ń s t w i e do d z i s i e j s z y c h metod, o p a r t y c h na z e s p o ł o w e j pracy ekip odpowiednio przygotowa­ n y c h i w y p o s a ż o n y c h , d a w n i zbieracze, j a k : K o l b e r g , G l o g e r i i n n i (z k t ó r y c h obficie czerpie P r z y b o ś ) do­ konywali sami olbrzymiej pracy zbieraczej, k i e r u j ą c s i ę w ł a s n y m i i nie z a w s z e ś c i ś l e p r z e s t r z e g a n y m i p r a ­ w i d ł a m i , c z a s e m k o r z y s t a j ą c z pomocy z n a j o m y c h l u b p r z y j a c i ó ł , p r z y s t ę p u j ą c y c h do tej p r a c y z u p e ł n i e j u ż po a m a t o r s k u , J a k w i a d o m o , G l o g e r w zbiorze s w o i m nie z a c h o w u j e w ł a ś c i w o ś c i g w a r o w y c h w z a k r e s i e fo­ n e t y k i ; n i e m a m y r ó w n i e ż ż a d n e j p e w n o ś c i , czy t a k samo n i e p o s t ę p u j e z p o z o s t a ł y m i c e c h a m i g w a r y i c z y w e d l e w ł a s n e g o literackiego s m a k u t e k s t ó w n i e p o - " B y s t r o ń : A r t y z m p i e ś n i l u d o w e j , P o z n a ń 1921 s. 4. « J w . , s. 6—7. » P r z y b o ś ; J a b ł o n e c z k a s. 6—7. io J . P r z y b o ś : P i e ś ń l u d o w a d l a p o e t ó w . Ż y c i e l i ­ t e r a c k i e 1953 n r 14—15 s. 7. 173 �prawią, Z w a i y w s z y całkowitą niemożność sprawdze­ n i a d z i s i a j , w j a k i e j m i e r z e i k t ó r e p i e ś n i z a p i s a n e zo­ s t a ł y w i e r n i e , nie s ą d z ę , aby b y ł o m o ż n a do b a r d z o prawdopodobnych b ł ę d ó w dawniejszych d o d a w a ć no­ w e przez wprowadzanie poprawek opartych jedynie n a w y c z u c i u p o e t y c k i m , c h o c i a ż b y w y p a d a ł y one b e z ­ w z g l ę d n i e na k o r z y ś ć tekstu. W ł a ś c i w y m miejscem na r e k o n s t r u k c j ę rzekomo prawdziwego brzmienia t e k s t u , z p o d a n i e m odpowiedniej m o t y w a c j i , b y ł y b y p r z y p i s y . W s z e l k i e o d s t ę p s t w a od t e k s t u ź r ó d ł o w e g o (terminem t a k i m n a z y w a ć b ę d z i e m y teksty zawarte w e w c z e ś n i e j d r u k o w a n y c h zbiorach, j a k i e p o s ł u ż y ł y P r z y b o s i o w i z a p o d s t a w ę do w y d a n i a jego antologii) n a j c z ę ś c i e j ź l e o d b i j a j ą s i ę n a t r e ś c i o w y m aspekcie pieśni i obniżają stronę artystyczną; jeżeli nawet w p ł y w a j ą n i e k i e d y n a tekst dodatnio, o s ł a b i a j ą w k a ż d y m r a z i e z a u f a n i e do w i e r n o ś c i p r z e k a z u . Po u w a ż n y m przejrzeniu i sprawdzeniu z tekstami ź r ó d ł o w y m i o k o ł o 300 p i e ś n i „ J a b ł o n e c z k i " , o k a z a ł o się, ż e wiele z n i c h nosi p i ę t n o jeżeli nie j a k i e g o ś ś w i a d o m e g o w y g ł a d z a n i a r ę k ą a u t o r a antologii, to w k a ż d y m r a z i e n i e u w a g i p o s u n i ę t e j t a k daleko, ż e p o w o d u j ą c e j z n i e k s z t a ł c e n i e tekstu. Jaskrawsze wypadki takich zniekształceń się zilustrować przykładami. Trzecia zwrotka „Na wieczór przedślubny" u Przybosia brzmi: dadzą pieśni „ B e n d ó nom grali, bendo spsiewali, m y loboje, p r z e z ł u l t o r z e m ( o ł t a r z e m ) bendziem ś l u b brali" — u podczas gdy u Steffena, z k t ó r e g o zbioru P r z y b o ś s w ó j tekst z a c z e r p n ą ł , w i e r s z trzeci o w e j . z w r o t k i j e s t daleko b a r d z i e j z r o z u m i a ł y i b r z m i i n a c z e j : „ m y łoboje, przed 1 łulturzem" '. bosia p o s t u l a t o w i wierności przekazywania tekstu. W całej p i e ś n i „Jasio" ani ż a d n e inne i m i ę w ł a s n e nie w y s t ę p u j e . i J a k dalece n i e d u ż e s t o s u n k o w o o d c h y l e n i a ó d t e k ­ stu ź r ó d ł o w e g o w p ł y w a j ą n a z m i a n ę t r e ś c i , z a c i e r a j ą p o i n t ę , a w s k u t e k tego o b n i ż a j ą jego w a r t o ś c i a r t y ­ styczne, p r z e k o n u j e m y s i ę n a p r z y k ł a d z i e p i e ś n i „ M a m babę, mam". Wedle Przybosia p o c z ą t e k jest n a s t ę p u j ą c y : 1 6 „Mam babę, m a m — nie sprzedam ją." kochaną, U Kolberga, służącego Przybosiowi p o c z ą t e k tej p i e ś n i b r z m i i n a c z e j : „Mam babę, mam — kochaną, i sprzedam j ą " . jedyną za podstawę, jedyną 1 7 W dalszym c i ą g u tekstu c y t u j ę z a Przybosiem: „ N i e d a m j e j z a t r z y — bo m i ł a d n i e p a t r z y m a m babę, mam. N i e d a m z a cztery — z r o b i ę z n i e j l i r y i będę grać. Nie dam jej za pięć — umie uprać, uszyć, m a m babę, mam. N i e d a m j e j z a s z e ś ć — bo m i g o t u j e j e ś ć , m a m babę, mam." N i e s ą d z i m y , aby w y d a w c a „ J a b ł o n e c z k i " n i e z r o ­ z u m i a ł w ł a ś c i w e g o s e n s u p i e ś n i . P o d pozorem t a r g u z domniemanym n a b y w c ą p i e ś n i a r z ludowy dokonuje p o c h w a ł y b a b y - ż o n y . O k a z u j e s i ę , ż e n a b a b ę nie m a w ł a ś c i w i e ceny, bo w d o m u j e s t i m i ł a , i p o ż y t e c z n a . C h ę ć s p r z e d a ż y b y ł a t y l k o p r e t e k s t e m do w y g ł o s z e ­ nia p a n e g i r y k u n a j e j c z e ś ć . Analogiczny w y p a d e k zachodzi w pieśni „ K o ł y s z ę j a cały dzleń" ^. 1 Podobnie w p i e ś n i „ K o l e ł a s a " z a p i s a n e j w neezce" n a s. 193—194: „Jabło- „Kołyszę ja cały dzień, a nigdy s i ę nie w y ś p i ę . K o ł y s z ę j a i w nocy, m o j e s p ł a k a n e oczy." „ U c i e k a j , nie u c i e k a j z w i a n e c z k i e m do ł a s a m a j e r a n do k o l a n , c h u s t e c z k a do p a s a " — sens j e s t n i e z r o z u m i a ł y . Dlaczego d z i e w c z y n a m i a ł a ­ b y j e d n o c z e ś n i e u c i e k a ć i n i e u c i e k a ć ? W y j a ś n i a to poprawny tekst źródła: Wersja Kolberga, jest odmienna: „ Z i m n e g o w i a t r u , zimnego •— w y r w i j ż e n a m , p a n i e w i e t r z e jednego. K t ó r e g o by, jakiego? Z e d w o r a J a s i a do tego, 1 W tekście źródłowym u Kolberga * brzmienie wiersza jest n a s t ę p u j ą c e : poprawne „ O j c h m i e l u , oj n i e b o ż ę , N i e c h ci P a n B ó g d o p o m o ż e , Chmielu niebożę." partykuły wzmacniającej „to" — pieś­ dobitnie z a z n a c z a , ż e chodzi t u o tego, Jasia, W p r z y p i s a c h K o z ł o w s k i podaje u w a g ę : „ W n i e k t ó ­ r y c h w s i a c h z a m i a s t tego w i e r s z a ś p i e w a j ą : „ O j c h m i e l u , oj n i e b o ż ę , to n a d ó ł , to k u g ó r z e . " w 1 1 P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a s. 174. A . S t e f fen: Z b i ó r p o l s k i c h p i e ś n i l u d o w y c h W a r m i i . P o z n a ń 1931 s. 3. K o l b e r g : S a n d o m i e r s k i e 1 s. 66 n r 68, K o l b e r g : M a z o w s z e 1 s. 179 n r 63. 15 P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a s. 232—233. 174 Przybosia N i e p o p r a w n e o d c z y t a n i e t e k s t u pochodzi prawdo­ podobnie s t ą d , ż e K o l b e r g t ę z w r o t k ę u m i e ś c i ł p o d pięciolinią, nie postawił znaków przestankowych i tylko drugi wiersz rozpoczął dużą literą. Kropki i p r z e c i n k i w „ J a b ł o n e c z c e " p o c h o d z ą od P r z y b o ­ sia i s ą ź l e postawione. K r o p k a niepotrzebnie k o ń c z y wiersz drugi. Weselna pieśń o chmielu^ u K o z ł o w s k i e g o ^ , z k t ó ­ rego czerpie P r z y b o ś , m a n a s t ę p u j ą c y refren w ł a ś c i ­ wy: to tego". „Dumka dziewczęcia"is — z w r o t c e s z ó s t e j tej pieśni P r z y b o ś n a d a ł i m i ę w ł a s n e „ J a s i e ń k o " pospo­ litemu „kochankowi". Zmiana, c a ł k o w i c i e dowolna, dokonana z o s t a ł a prawdopodobnie n a rzecz zgodniejszego r y m u , w b r e w w i ę c w y s u w a n e m u p r z e z P r z y ­ 1 2 dla 1 W p i e ś n i s o b ó t k o w e j , z a p i s a n e j u P r z y b o s i a n a str. 206, do drugiego w i e r s z a z w r o t k i d r u g i e j z n ó w z a ­ kradł się błąd: Za pomocą niarz ludowy a n i e innego źródłem „ K o ł y s z ę j a cały dzień, k o ł y s z ę j a i w nocy, a nigdy s i ę nie w y ś p i ą m o j e s p ł a k a n e oczy." * „ U c i e k a j , n i e cekaj"V3, „Ze dwora Jasia będąca w P r z y b o ś w y b r a ł ten d r u g i r e f r e n z p r z y p i s u , a l e czy słusznie? IB P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a s. 326. K o l b e r g : K a l i s k i e 23 s. 159 n r 149. IS P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a s 319. !9 K o l b e r g : M a z o w s z e 3 s. 337 n r 550. 20 P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a s. 144. 21 K o r n e l K o z ł o w s k i : L u d . W a r s z a w a 1867 1 7 s. 231. �P o s p o l i c i e z n a n a i ż y w a j e s z c z e do d z i ś d n i a p i e ś ń b a l l a d o w a „ P o d o l a n k a " c y t o w a n a jest w „ J a b ł o n e c z ce" z a C z e r n i k i e m , t a k s a m o j a k i d r u g a w e r s j a b a l l a d y „ P a n i p a n a zabita". P o m i j a j ą c j u ż f a k t , ż e Czernik w swojej „Poezji c h ł o p ó w polskich" (Warsza­ w a 1951) r e k o n s t r u u j e teksty, u w a ż a m y , a ż autor a n ­ tologii p o w i n i e n b y ł c z e r p a ć t e k s t b e z p o ś r e d n i o ze ź r ó d ł a , a nie z a p o ś r e d n i c t w e m C z e r n i k a , k t ó r y s i ę ostatecznie opiera n a K o l b e r g u . P r z e j d ź m y t e r a s do innego r o d z a j u n i e z g o d n o ś c i m i ę d z y tekstem „ J a b ł o n e c z k i " a tekstami ź r ó d ł o w y m i , jakie jej autorowi p o s ł u ż y ł y za podstawę.. Z a l i c z y l i ś ­ m y do n i c h d o w o l n e s t r e s z c z e n i a . N a str. 326—327 „ J a b ł o n e c z k i " u m i e ś c i ł Przyboś p i e ś ń z a t y t u ł o w a n ą „Ej m u r a w a , murawa". T e k s t ten zaczerpnięty został z „Ludu" Kolberga^. Przyboś o p u ś c i ł t u z w r o t k ę p i e r w s z ą ( z a p i s a n ą pod p i ę c i o l i ­ n i ą ) , k t ó r e j p r a w d o p o d o b n i e n i e z a u w a ż y ł . M o g ł o to z d a r z y ć się z ł a t w o ś c i ą , z w ł a s z c z a ż e druga zwrotka z o s t a ł a b ł ę d n i e oznaczona k o l e j n y m n u m e r e m „1". Zwrotka pierwsza łączy s i ę tymczasem tematycznie z c a ł o ś c i ą i jest r o d z a j e m „ a u t o a p o s t r o f y " . D l a i l u ­ s t r a c j i c y t u j ę p i e r w s z ą z w r o t k ę za K o l b e r g i e m , p o ­ zostałe za Przybosiem: E j murawa, murawa, da, n a m u r a w i e ł a w a , ej, n a j m i l s z a m i z t o b ą , da, ż o n e c z k o z a b a w a . E j , murawa, murawa, da, n a m u r a w i e sanie, ej, n a j m i l s z e m i z w a m i , da, d z i e c i a k i gadanie. dzieci m o j e , dzieci, coście mnie obsiadły, nie siał j a , nie orał, coż będziecie jadły?" K o l b e r g w t. 19 K i e l e c k i e , n o t u j e d w i e r ó ż n e p i e ś ­ n i o S t r a l i , n a str. 161, pod n r 485 i n a str. 162 n r 487. P r z y b o ś podaje j e pod w s p ó l n y m t y t u ł e m S t r a l a , z a z n a c z a j ą c r ó ż n o ś ć pochodzenia c y f r a m i I , I I i n a ­ z w a m i m i e j s c o w o ś c i , z k t ó r y c h p o c h o d z ą teksty. P o s t ę p o w a n i e takie w y d a j e się n i e s ł u s z n e m. in. i dlatego, ż e a n t o l o g i ę s w o j ą t r a k t u j e P r z y b o ś j a k o osnowę słowną pieśni. Tymczasem pieśni łączone sztucznie m a j ą n a j c z ę ś c i e j z u p e ł n i e r ó ż n y r y t m , u n i e ­ możliwiający śpiewanie na wspólną melodię połą­ czonego t e k s t u . P i e r w s z a p i e ś ń o S t r a l i o p r ó c z w i e r ­ sza p i e r w s z e g o s i e d m i o z g ł o s k o w e g o m a w pozosta­ ł y c h p i ę c i u r e g u l a r n i e po o s i e m z g ł o s e k , p i e ś ń d r u g a natomiast s k ł a d a s i ę w całości z wierszy s z e ś c i o z g ł o s k o w y c h . P o d o b n i e w p i e ś n i „ J a b ł o n e c z k a i jawor" ** z n a l a z ł y s i ę d w a r ó ż n e teksty, p o ł ą c z o n e p r a w d o p o ­ dobnie n a p o d s t a w i e w s p ó l n e g o r e f r e n u „...hej' l e l u j a ! " , pomimo różnicy w budowie rytmicznej. C z ę ś ć p i e r w ­ sza s k ł a d a s i ę z trzynastu s z e s n a s t o z g ł o s k o w y c h w i e r ­ szy. C z ę ś ć d r u g a , o j a w o r z e , m a b u d o w ę nieregu­ l a r n ą : w i e r s z e 1 i 2 l i c z ą 12 z g ł o s e k ; 3, 4, 5 — 14; i 7 _ 15; 8, 9 — .13; 10 — 12; 11 — 14; 12 i 13 — 12; w i e r s z 14 — z g ł o s e k 15. 2 6 , , O j , p u ś ć k o n i a do k o n i da, s a m se i d ź do ż o n y . O j , p u ś ć konia n i e c h leci da, s a m se i d ź do d z i e c i . Ej, da, ej, da, Bliżej jednak zajmiemy się zjawiskiem odwrotnym, k i e d y to z d w ó c h r ó ż n y c h t e k s t ó w ź r ó d ł o w y c h P r z y ­ boś tworzy j e d n ą całość. ł P o d o b n i e r z e c z s i ę m a w p i e ś n i pt. „ N i e o d j e ż d ż a j ode mnie"2S w k t ó r e j d z i e w c z y n a d a r e m n i e u s i ł u j e zatrzymać odjeżdżającego kochanka. Z a nieczułość na p r o ś b y i ł z y dziewczyny niegodziwca spotyka z a s ł u ­ żona kara — motyw charakterystyczny i często w y ­ stępujący w pieśniach ludowych. W omawianej p i e ś ­ n i m o t y w ten w y s t ę p u j e dopiero w o m a w i a n e j z w r o t ­ ce, k t ó r e j u P r z y b o s i a b r a k , c h o c i a ż z n a j ą K o l ­ berg, z k t ó r e g o z b i o r ó w P r z y b o ś p i e ś ń t ę z a c z e r p n ą ł : > „ U j e c h a ł ci m i l ę , złamał nogę, syję. P a n B ó g c i go s k a r a ł za g r z e c n ą dziewcynę"24. Poza o m ó w i o n y m i przykładami naliczyliśmy w s p r a w d z o n y c h p i e ś n i a c h j e s z c z e 15, k t ó r e z o s t a ł y do­ w o l n i e s k r ó c o n e przez P r z y b o s i a , o c z y m w p r z y p i ­ sach najmniejszej w z m i a n k i nie ma. Podajemy poni­ ż e j z e s t a w i e n i e o p u s z c z o n y c h (w s t o s u n k u do t e k s t u źródłowego) zwrotek w pieśniach zebranych w „ J a b ł o n e c z c e " . Z o b . : t a b l i c a 1. N i e r z a d k i m z j a w i s k i e m w o m a w i a n e j antologii jest rozbicie jednego t e k s t u ludowego, z a c z e r p n i ę t e g o od K o l b e r g a , G l o g e r a i i n n y c h w y d a w c ó w , n a d w i e co najmniej pieśni odrębnej25. I n n y m p r z y k ł a d e m omawianej kategorii jest p i e ś ń „ B o g i n k i " n a str. 83 „ J a b ł o n e c z k i " , k t ó r a w e d l e s p i ­ su r z e c z y antologii P r z y b o s i a w y p i s a n a z o s t a ł a z „ L u ­ d u " K o l b e r g a — tom 19 K i e l e c k i e , n r 489—490. P r z y ­ pisy p i e ś n i tej d o t y c z ą c e k a z a ł y p ó j ś ć ś l a d a m i a u t o ­ r a antologii, a b y dociec, s k ą d w i a d o m o , ż e „ B o g i n k i " (z d w ó c h r ó ż n y c h f r a g m e n t ó w p o w s t a ł e ) to „ u r y w k i s t a r y c h p i e ś n i p o g a ń s k i c h ze w z m i a n k a m i o p o s t a ­ ciach mitycznych"". O k a z a ł o się, że ź r ó d ł e m i przy­ pisu, i p o m y s ł u p o ł ą c z e n i a d w ó c h t e k s t ó w w j e d e n , bo t a m w ł a ś n i e f r a g m e n t y d w ó c h r ó ż n y c h p i e ś n i p o ­ dane z o s t a ł y t u ż po sobie, j e s t A . B r u c k n e r a „ M i t o l o ­ gia polska", W a r s z a w a 1924. W e d l e B r u c k n e r a „ s t r a ­ l a " to d u c h w i e t r z n y , l a t a w i e c , a w i ę c p o s t a ć m i t y c z ­ na, a „boginki", r ó w n i e ż przedstawicielki ś w i a t a m i ­ tycznego, to m a m u n y i p a n u ń c i c e . P r z y t e r m i n i e „ b o ­ g i n k i " B r u c k n e r podaje o b j a ś n i e n i e w n a w i a s i e : „ n a ­ z w a to o d w i e c z n a , rodzima"28. N i e w y d a j e s i ę r z e c z ą s ł u s z n ą n a podstawie d w ó c h w y r a z ó w , k t ó r y c h h i ­ storia jest w zasadzie nieustalona, c a ł ą p i e ś ń u z n a ć za starą, p o g a ń s k ą , t y m bardziej, ż e „ S ł o w n i k ety­ mologiczny j ę z y k a polskiego", K r a k ó w 1927, pod h a ­ s ł e m „ B ó g " — inaczej o b j a ś n i a pochodny w y r a z : „ b o g i n i — l u d o w e , o d 16 w . z n a n e boginki, m a m u ­ ny, r u s a ł k i , wiły..." Nie mogą zatem p i e ś n i za­ c y t o w a n e przez P r z y b o s i a b y ć f r a g m e n t a m i s t a r y c h , p o g a ń s k i c h ś p i e w ó w , skoro c a ł a i c h b u d o w a i s ł o w ­ n i c t w o n i e w s k a z u j ą n a to, a n a z w a m i t y c z n y c h b o g i ­ nek z n a n a j e s t u n a s dopiero od X V I w i e k u . Sztuczne ł ą c z e n i e p i e ś n i jest niezgodne z o g ó l n i e przyjętymi i gorąco propagowanymi przez s a m e g o autora antologii z a s a d a m i o w i e r n o ś c i w cytowaniu t e k s t ó w l u d o w y c h . W a r t y k u l e pt. „ P i e ś ń l u d o w a d l a p o e t ó w " 2 9 pisze P r z y b o ś : „ . . . t r z e b a d b a ć , ż e b y ś p i e ­ wano melodie i s ł o w a prawdziwie ludowe, ż e b y nie c z ę s t o w a n o m i e s z k a ń c ó w miast falsyfikatami. Nie­ stety c z ę s t o s i ę z d a r z a , ż e k i e r o w n i c y c h ó r ó w i o r ­ kiestr z a c h o w u j ą s i ę wobec p i e ś n i ludowej j a k dzie­ dzice n a f o l w a r k u : z l e k c e w a ż e n i e m i p o g a r d ą d l a o r y g i n a ł u ludowego. P r z y s t r a j a j ą i m u z y k ę , i t e k s t dowolnymi fioriturkami, m i e s z a j ą zwrotki ni w p i ę ć , ni w d z i e w i ę ć , k l e c ą c ze s ł ó w r ó ż n y c h p i e ś n i j e d e n tekst bez sensu. P r a k t y k a ta p r z y p o m i n a z a b a w y d a d a i s t ó w . P o w s t a j e j a k i ś a b s u r d a l n y zlepek z d a ń w B S K o l b e r g : L u b e l s k i e 17 s. 24 n r 60. P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a s. 224. K o l b e r g : Ł ę c z y c k i e 22 s. 107, Przykładem rozbicia m o ż e b y ć p i e ś ń zapisana przez K o l b e r g a w t. 4, K u j a w y , s. 7 n r 109, k t ó r ą P r z y b o ś p r z e n i ó s ł do s w e g o z b i o r u j a k o d w i e r ó ż n e p i e ś n i : „ K i e d y b ę d z i e s ł o ń c e i pogoda" — „ J a b ł o n e c z ­ k a " , s. 219 (w s k ł a d tej p i e ś n i w e s z ł y 4 p i e r w s z e zwrotki p i e ś n i zapisanej u Kolberga) — i „ Ż e b y ś ty m n i e m o j a m i ł a c h c i a ł a " — „ J a b ł o n e c z k a " , s, 242 ( p i e ś ń t a s t a n o w i 5, 6 i 7 z w r o t k ę t e k s t u K o l b e r g a ) . a s 2 4 2 5 28 P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a s. 77—78 —• p i e ś ń p o w s t a ­ ł a na podstawie t e k s t ó w z a c z e r p n i ę t y c h z Zegoty Paulego „ p i e ś n i l u d u polskiego w G a l i c j i " , Lwów 1833, z a p i s a n y c h p o d k o l e j n y m i n u m e r a m i 1, 2, j a k o pieśni różne. 27 P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a s. 478. 28 A , B r u c k n e r : M i t o l o g i a p o l s k a . W a r s z a w a 1924, s. 116. 29 „ Z y c i e l i t e r a c k i e " 1953 n r 14—15 s. 7. 175 �lukrze ckliwej muzyczki, nic lub niewiele m a j ą c y wspólnego z pieśnią chłopską." D o t y c h w s z y s t k i c h n i e d o k ł a d n o ś c i dochodzi j e s z ­ cze spora l i c z b a w a r i a n t ó w tej s a m e j p i e ś n i , u m i e s z ­ c z o n y c h w r ó ż n y c h d z i a ł a c h k s i ą ż k i . W o b e c bogate­ go zasobu p o l s k i c h p i e ś n i l u d o w y c h i w o b e c f a k t u p r z e j r z e n i a przez P r z y b o s i a k i l k u d z i e s i ę c i u i c h t y ­ s i ę c y , n a l e ż a ł o b y m o ż e w ł ą c z y ć do z b i o r u t y l k o j e d e n z w a r i a n t ó w pieśni. Nagromadzenie bowiem wielu odmian tej s a m e j p i e ś n i w antologii m o ż e n a s u n ą ć c z y t e l n i k o w i s ł u s z n e przypuszczenie, ż e m n o g o ś ć n a ­ szego l u d o w e g o zasobu p i e ś n i a r s k i e g o p o l e g a n i e n a w i e l k i e j liczbie z u p e ł n i e r ó ż n y c h p i e ś n i , lecz n a d u ­ ż e j i l o ś c i o d m i a n jednego t e k s t u . I n n y m rodzajem p r z e k s z t a ł c e ń tekstowych s ą do­ w o l n e z m i a n y w p r o w a d z o n e przez P r z y b o s i a m . i n . do p i e ś n i „ J a s i e ń k o z K a s i ą p o l u b i l i s i ę " . C h o d z i tu 0 z m i a n ę imienia bohaterki Skolasi (jak brzmi w ł a ś ­ c i w e i m i ę u K o l b e r g a — M a z o w s z e t 5 s. 268 n r 278— k t ó r e g o t e k s t b y ł p o d s t a w ą d l a „ J a b ł o ń eczki") n a Kasię. Pod w z g l ę d e m rytmu, k t ó r y jedynie m ó g ł b y jakoś Przybosia tłumaczyć, pieśń nic n a tym nie z y ­ skuje. Schemat z g ł o s k o w e g o u k ł a d u zwrotek przed­ stawia s i ę następująco. Wiersze pierwszy, drugi 1 c z w a r t y k a ż d e j z w r o t k i m a j ą po p i ę ć z g ł o s e k , w i e r s z trzeci — s z e ś ć . J e d y n i e w p i e r w s z e j z w r o t c e w s k u ­ tek p r z y d ł u g i e g o imienia dziewczyny w i e r s z trzeci tekstu ź r ó d ł o w e g o (Kolberga) d ł u ż s z y jest o j e d n ą sylabę, a u Przybosia, przy zmianie imienia — k r ó t ­ szy r ó w n i e ż o j e d n ą s y l a b ę . D l a p r z y k ł a d u p o d a j e m y rozbitą na sylaby p i e r w s z ą z w r o t k ę wedle Przybosia: „Na-po-lu wiś-nie po-chy-li-ły się Ja-sień-ko z Ka-sią po-lu-bi-li się". U K o l b e r g a w i e r s z trzeci tej z w r o t k i b r z m i : „Hej Ja-sio ze „ H e j z g ó r y , (z g ó r y ) jadą Mazury, jedzie, jedzie M a z u r e c z e k , wiezie, wiezie m i wianeczek rozmarynowy, rozmarynowy." W p i e ś n i z a t y t u ł o w a n e j „ W y p r a w a p a n a do m ł y na"3i P r z y b o ś t r z y k r o t n i e o d s t ą p i ł od p r z y j ę t e g o w całej pieśni siedmiosylabicznego układu wierszy, z m i e n i a j ą c w z w r o t k a c h 24 i 25 w w i e r s z u p i e r w s z y m f o r m ę w o ł a c z a „ p a n " n a „ p a n i e " (bardzo n i e k o r z y s t ­ n a modernizacja, p o z b a w i a j ą c a p i e ś ń l u d o w y c h cech j ę z y k o w y c h ) i w z w r o t c e 36 w w i e r s z u p i e r w s z y m w s t a w i a j ą c nie i s t n i e j ą c y w t e k ś c i e ź r ó d ł o w y m ( K o l ­ b e r g : Ł ę c z y c k i e 22 s. 121 n r 203) w y r a z „ m n i e " , b u ­ rzący rytmiczną regularność wierszy. P o d o b n i e r z e c z s i ę m a w p i e ś n i pt. „ K o c h a n e k j a ­ d ą c do d z i e w c z y n y u m i e r a " . Z w r o t k a p i e r w s z a u P r z y b o s i a ( J a b ł o n e c z k a s. 127—128): „Chciał s i ę Jasiek ż e n i ć , nie mogli m u z a b r o n i ć , ze s e r d u s z k a , ze szczerego, n i e mogli m u z a b r o n i ć . " N a t o m i a s t w „ P i e ś n i a c h l u d o w y c h z polskiego Ś l ą s ­ k a " t. 1 s. 51—52 n r 14, k t ó r y c h tekst b y ł ź r ó d ł e m dla Przybosia, czytamy: „ C h c i a ł s i ę Jasiek ż e n i ć , nie mogli m u zbronić, ze s e r d u s z k a ze szczerego n i e m o g l i m u z b r o n i ć . " Sko-Ia-sią". C o s k ł o n i ł o t w ó r c ę „ J a b ł o n c c z k i " do z m i a n y i m i e ­ n i a d z i e w c z y n y , nie w i e m y . W y d a j e s i ę jednak, ż e zmienianie imion w ł a s n y c h , pomijając już sprawę autentyczności pieśni ludo­ w y c h , jest n i e w ł a ś c i w e i z tego jeszcze w z g l ę d u , ż e w niektórych przypadkach, zwłaszcza w pieśniach b a l l a d o w y c h , i m i o n a w ł a s n e m o g ą p r z y c z y n i a ć s i ę do zlokalizowania i przynajmniej w przybliżeniu okre­ ślenia wieku pieśni. T y l e w sprawie wiernego przekazywania o r y g i n a ł u ludowego. P o n i e w a ż n a c z e l n ą z a s a d ą w y b o r u p i e ś n i do „ J a błoneczki" b y ł dla Przybosia artyzm, chcielibyśmy p o k r ó t c e zająć s i ę t y m zagadnieniem. B r a k teoretycz­ nych o p r a c o w a ń artyzmu w pieśniach ludowych ( J a ­ na S t a n i s ł a w a Bystronia: Artyzm pieśni ludowej. P o z n a ń 1921 — j e s t j e d y n ą p r a c ą s p r a w i e tej p o ś w i ę ­ c o n ą ) i s z c z u p ł e r a m y r e c e n z j i nie p o z w a l a j ą n a szczegółową analizę artystyczną t e k s t ó w zawartych w antologii P r z y b o s i a . S ą d oparty n a w y c z u c i u — t y m r a z e m w y p a d ł n a k o r z y ś ć autora „ J a b ł o n e c z k i " . W i ę k s z o ś ć p i e ś n i odznacza się prawdziwym pięk­ nem. L e k t u r a ich nierzadko dostarcza wzruszeń i przeżyć estetycznych, chociaż zdarzają s i ę w ś r ó d p i e ś n i i takie, wobec k t ó r y c h m i e l i b y ś m y p e w n e z a ­ s t r z e ż e n i a , czy istotnie n a l e ż ą do n a j l e p s z y c h pod w z g l ę d e m artystycznym. D l a p r z y k ł a d u cytujemy p i e ś ń z a p i s a n ą w „ J a b ł o n e c z c e " n a s t r . 25, pod n a d a n y m tytułem „ N a p a ń s k i e nie pójdę": „ C h ł o p i e c - c i j a , c h ł o p i e c , n a p a ń s k i e nie p ó j d ę , na p a ń s k i e nie pójdę, ani nie pojadę." W p i e ś n i tej, a raczej w k r ó t k i e j p r z y ś p i e w c e , do­ m i n u j ą przede w s z y s t k i m b a r d z o silne a k c e n t y spo­ ł e c z n e , lecz z a r t y z m e m m a o n a c h y b a n i e w i e l e w s p ó l ­ nego. J e d n y m z podstawowych warunków poprawności t e k s t ó w p i e ś n i o w y c h jest rytmiczna z g o d n o ś ć w i e r ­ szy i strof. J e ż e l i ś p i e w a s i ę w s z y s t k i e z w r o t k i n a t ę s a m ą m e l o d i ę , to w s z y s t k i e n i e u m o t y w o w a n e z m i a n y w zakresie r y t m u s ą j e d n o c z e ś n i e wykroczeniem 176 przeciwko artyzmowi pieśni. W pieśni „Hej, z góry j a d ą mazury"30 s k r ó c o n y został wiersz pierwszy o d w i e z g ł o s k i , przez co p o z b a w i o n o go r ó w n i e ż p o ­ w t ó r z e n i a , charakterystycznego dla stylu p i e ś n i l u ­ dowej i w y s t ę p u j ą c e g o w c a ł e j p i e ś n i przez wszyst­ kie zwrotki. Zniekształcona zwrotka pierwsza brzmi n a s t ę p u j ą c o (w n a w i a s i e p o d a j e m y u z u p e ł n i e n i e t e k ­ stu n a p o d s t a w i e Z . G l o g e r a „ P i e ś n i ludu", 1892 s. 152 n r 14, z k t ó r y c h P r z y b o ś p i e ś ń t ę z a c z e r p n ą ł ) : C a ł a ta p i e ś ń s k ł a d a s i ę z szesnastu dwuwierszo­ w y c h zwrotek; k a ż d y pierwszy wiersz zwrotki m a 12 z g ł o s e k , k a ż d y d r u g i — 14, T y m c z a s e m w p r z y t o ­ czonej w y ż e j z w r o t c e P r z y b o ś w y d ł u ż a oba w i e r s z e o jedną sylabę, modernizując jednocześnie gwarowe cechy s ł o w n i c t w a . Na podstawie podanych p r z y k ł a d ó w i n a podsta­ wie wielu innych, które zostaną zacytowane w w y ­ kazie b ł ę d ó w wydawniczo-technicznych, stwierdzić m o ż n a , ż e najczęstszą p r z y c z y n ą n i e z g o d n o ś c i teksto­ w y c h antologii P r z y b o s i a z t e k s t a m i ź r ó d ł o w y m i j e s t n i e z a c h o w y w a n i e g w a r y . W e w s t ę p i e do „ J a b ł o n e c z k i " P r z y b o ś wprawdzie zaznacza, ż e nie u w z g l ę d n i a fo­ netycznych w ł a ś c i w o ś c i gwarowych, j a k mazurzenie, p o c h y l e n i a s a m o g ł o s e k i i n . S z k o d a , bo g w a r a — j a k o czynnik s k ł a d o w y formy z e w n ę t r z n e j p i e ś n i — bar­ dzo ś c i ś l e ł ą c z y s i ę z t r e ś c i ą . J ę z y k l i t e r a c k i n a j ­ c z ę ś c i e j nie h a r m o n i z u j e z t e m a t y k ą w p i e ś n i a c h z a ­ w a r t ą i sposobem m y ś l e n i a t w ó r c ó w l u d o w y c h . P o ­ z b a w i a n i e u t w o r ó w l u d o w y c h g w a r y o b n i ż a bardzo ich w a r t o ś ć a r t y s t y c z n ą , odbiera i m w d z i ę k i u r o k . Pobudki społeczne, którymi kierował się Przyboś chcąc j a k najbardziej udostępnić i r o z p o w s z e c h n i ć p i e ś ń l u d o w ą , nie u z a s a d n i a j ą w ż a d n y m w y p a d k u w p r o w a d z a n i a do n i c h z m i a n t e k s t o w y c h . KoJejno przechodzimy do o m ó w i e n i a k l a s y f i k a c j i p i e ś n i dokonanej przez P r z y b o s i a w „ J a b ł o n e c z c e " . Klasyfikacja Bystronia, oparta n a zasadzie t r e ś c i o w o - f u n k c j o n a l n e j , daje n a j o g ó l n i e j s z e t y l k o r a m y p o d z i a ł o w e , b ę d ą c p i e r w s z ą u n a s p r ó b ą tego r o d z a ­ ju. Wydaje : że krokiem naprzód w tym zakresie jest k l a s y f i :ja, p r z y j ę t a przez „ P r a c o w n i ę badania tekstów luć ych" P I S — również treściowo-funkcjon a l n a , posz ona w schemacie g ł ó w n y m i rozbudo­ w a n a wew: rznie. Moment i k c j o n a l n o ś c i ograniczono t u j e d n a k do p i e ś n i treś< vo z w i ą z a n y c h z o b r z ę d a m i , w y k l u c z a ­ no P r z y b e . 3i P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a s. 222—224. J a b ł o n e c z k a s. 135—139. �j ą c m o ż l i w o ś ć z a m ę t u w y n i k a j ą c e g o z f a k t u , ż e te same pieśni w r ó ż n y c h o k o l i c z n o ś c i a c h m o g ą p e ł n i ć różne funkcje. P o d z i a ł pieśni zastosowany przez Przybosia nie da się objąć ż a d n y m z wymienionych r o d z a j ó w klasyfi­ k a c j i , ani t e ż nie t w o r z y nowego s y s t e m u . A u t o r „ J a błoneczki" s w o j ą klasyfikację oparł n a niejednoli­ tych kryteriach i w ramach niekonsekwentnie wydzie­ lonych grup n i e w ł a ś c i w i e teksty p o u m i e s z c z a ł . Z a w a r t o ś ć ,,Jabłoneczki" podzielona z o s t a ł a n a g r u ­ py: „ P i e ś n i b u n t u i niedoli", „ E p i k a " , „ P i e ś n i o b r z ę ­ dowe" (w t y m p i e ś n i weselne, s o b ó t k i , p i e ś n i g a i k o ­ w e i innej, „ L i r y k a m i ł o s n a " , „ L i r y k a rodzinna", „ L i r y k a p a s t e r s k a " , „ P i e ś n i taneczne", „ P i e ś n i ż o ł ­ nierskie", „ P i e ś n i ż a r t o b l i w e " . G r u p y g a t u n k ó w l i ­ terackich m i e s z a j ą s i ę tu z grupami funkcjonalnymi. Do t y c h o s t a t n i c h n a l e ż ą p i e ś n i taneczne i ż o ł n i e r ­ skie z t y m , ż e p i e ś n i ż o ł n i e r s k i e i t e m a t y k ą d o t y c z ą ż y c i a ż o ł n i e r s k i e g o . P i e ś n i b u n t u i niedoli z o s t a ł y w y ­ dzielone ze w z g l ę d u n a i c h t r e ś ć . J a k j u ż w s p o m n i e l i ś m y , w o b r ę b i e s a m y c h g r u p da s i ę s t w i e r d z i ć sporo niekonsekwencji. Do pieśni e p i c z n y c h w e s z ł y np. p i e ś ń o S t r a l i , p i e ś ń o d z i e w ­ czynie i panu, k t ó r y jej dzban rozbił (miłosna),,'Za­ t y t u ł o w a n a „ Z i e l o n y dzban"3S, „ ś p i bieda"34 — p i e ś ń s p o ł e c z n o - k l a s o w a itp. P o d o b n i e dzieje s i ę w e w s z y s t ­ kich innych działach, a zwłaszcza w pieśniach ta­ necznych, z k t ó r y c h wiele p r ó c z r y t m u i melodii nie m a z t a ń c e m nic w s p ó l n e g o . Np. 3 2 „ O j , s k o w r o n e c z e k orze, da, j a s k ó ł e c z k a pogania, oj, j e s z c z e m nie w i d z i a ł a , da, takiego kochania."3S Albo: „ E j , leci g ł o s po rosie, ej, po polu, po lesie. E j , co ludzie g a d a j ą , w s z y s t k o to w i a t e r e k niesie. O j , co l u d z i e g a d a j ą , w s z y s t k o o n a s z e j doli — oj, n i e c h o to nikogo, da, g ł ó w e ń k a nie b o l i . " 38 N i e u l e g a w ą t p l i w o ś c i , ż e u k ł a d antologii c a ł k o w i ­ cie z a l e ż y od jej autora, n i e m n i e j przeto c z y t e l n i k m a p r a w o w y m a g a ć , aby u k ł a d ten b y ł j a s n o i logicznie pomyślany. Wszystkie pieśni zawarte w „ J a b ł o n e c z c e " zaopa­ trzone z o s t a ł y t y t u ł a m i , k t ó r y c h , gdy i m s i ę p r z y j ­ rzeć bliżej, w y r ó ż n i ć m o ż n a trzy typy. T y p p i e r w s z y , n a j p o w a ż n i e j s z y , to u ż y c i e i n c i p i t u , tzn.. ż c t y t u ł p i e ś n i s t a n o w i ą p i e r w s z y lub d w a p i e r w ­ sze j e j w i e r s z e , a c z a s e m t y l k o p i e r w s z e s ł o w a tekstu. P o c z ą t e k p i e ś n i p r z e n o s i P r z y b o ś do t y t u ł u n a o g ó ł bardzo d o k ł a d n i e , z t y m ż e c z a s e m opuszcza s p ó j n i ­ ki i w y k r z y k n i k i , s t a n o w i ą c e oryginalny początek pieśni, np.: „Ożeniłem się" zamiast „A ożeniłem s i ę " ? ; „ O n a g n a ł a w o ł k i " z a m i a s t „ D a ona g n a ł a wołki"38 „Spojrzał na s ł o n e c z k o " zamiast „Oj spoj­ rzał n a s ł o n e c z k o " itp., albo t e ż , prawdopodobnie przez n i e u w a g ę , podaje i n c i p i t bez s e n s u i co gorsza, n i e j e d n a k o w o : i n a c z e j n a d t e k s t e m , inaczej w spisie rzeczy. Np.: t e k s t r o z p o c z y n a s i ę od s ł ó w : „ N j e b ą d ę sę r e c h l i żenjeł"*", t y t u ł n a d t e k s t e m b r z m i „ N j e b ą ­ dę s ę r e c h l i " , co z n a c z y „ N i e b ę d ę s i ę p r ę d k o " , a w spisie r z e c z y p i e ś ń t ę z a t y t u ł o w a n o : „ N j e b ą d ę r e c h l i ż e n j e ł " — kogo? 3 ; 3 9 3 2 Przyboś: Jabłoneczka J w . , s. 107—109J w . , s. 82. J w . , s. 394. J w . , s. 398. J w . , s. 324—325. »8 J w . , s. 357. J w . , s. 389. i » J w . , s. 264. as a* « »» 3 3 7 s. 83. T y p drugi t y t u ł o w a n i a to w y j ę c i e w i e r s z a c a ł e g o l u b jego f r a g m e n t u ze ś r o d k a p i e ś n i , np. „ Z a r z u c ę j a r u ­ ciany wianeczek" . 41 „ Z r o b i ę j a tej s w o j e j m a t u s i uciechę, uciechę, zarzucę j a ruciany wianeczek na s t r z e c h ę , n a s t r z e c h ę " — incipit s t a n o w i dopiero w i e r s z trzeci z w r o t k i . T a k samo rzecz s i ę m a w p i e ś n i pt.: „ G d z i e dziesz n o c o w a ł a " ?^2 „ A ty. p s z c z ó ł e c z k o m a ł a , gdzie b ę d z i e s z n o c o w a ł a ? " bę­ — i n c i p i t s t a n o w i dopiero w i e r s z d r u g i . T r z e c i m r o d z a j e m t y t u ł o w a n i a jest n a d a w a n i e ty­ t u ł u p r z e z samego w y d a w c ę , j a k n p . „ Ż a ł o s n a k o ­ chanka" *, „ P o ż e g n a n i e d o m u " i inne. P r z y r o z ­ p a t r y w a n i u tego ostatniego sposobu t y t u ł o w a n i a n a ­ s u w a s i ę pytanie, w j a k i m c e l u P r z y b o ś n a d a ł n i e ­ k t ó r y m p i e ś n i o m t y t u ł y sztuczne, c z a s e m n a w e t n i e ­ n a j g o r s i o g ó l n ą treść lub nastrój pieśni oddające, z a w s z e j e d n a k obce s a m e m u t e k s t o w i . T y t u ł s z t u c z n y nie m o ż e zrosnąć się z p i e ś n i ą w j e d n o r o d n ą całość, t y m b a r d z i e j ż e k a ż d y w y d a w c a m a niegorsze od Przybosia prawa nadawania nazw publikowanym p i e ś n i o m . S t w a r z a to r o z l e g ł e m o ż l i w o ś c i n a j r o z m a i t ­ s z y c h n i e p o r o z u m i e ń , gdy n p . c a ł k i e m p r z y p a d k o w o r ó ż n e p i e ś n i z o s t a n ą przez r ó ż n y c h w y d a w c ó w j e d n a ­ k o w o n a z w a n e l u b odwrotnie. T y t u ł n a d a n y n i e s ł u ­ ż y zatem identyfikacji pieśni, nie o k r e ś l a jej w ą t k u , a w k a ż d y m r a z i e nie c z y n i tego a n i s y s t e m a t y c z n i e , ani d o k ł a d n i e , wobec czego n a r z u c a n i e go p i e ś n i l u ­ d o w e j jest n i e u z a s a d n i o n e i c a ł k o w i c i e jej obce. Większość wydawnictw pieśni ludowych prawie w y ­ ł ą c z n i e z a m i a s t t y t u ł u d a j e incipit p i e ś n i . Z w y c z a j ten n a l e ż y p r z y j ą ć z a z a s a d ę . P o c z ą t e k p i e ś n i ł a t w y j e s t do z a p a m i ę t a n i a i t w o r z y z p i e ś n i ą j e d n o r o d n ą c a ł o ś ć . N a jego p o d s t a w i e c z y t e l n i k bez t r u d u po­ t r a f i d o t r z e ć do w ł a ś c i w e g o t e k s t u . P r z y b o ś w c y t o w a n y m a r t y k u l e pt. „ P i e ś ń l u d o w a d l a p o e t ó w ^ " i w e w s t ę p i e do „ J a b l o n e c z k i " k i l k a ­ krotnie z w r a c a u w a g ę na wielkie zapotrzebowanie s p o ł e c z e ń s t w a na p i e ś n i ludowe i gorliwie upomina s i ę o n i e s k a z i t e l n o ś ć nie t y l k o t e k s t ó w , a l e i m u ­ zyki ludowej. „Temu pragnieniu — pisze P r z y b o ś — u d o s t ę p n i e ­ n i a t w ó r c z o ś c i poetyckiej i muzycznej ludu trzeba od­ powiedzieć dostarczeniem p i e i n i szczerze ludowych, nie zepsutych przez przypadkowych przerabiaczy i poprawiaczy"i\ „Łżeludowość jest plagą nie tylko poezji, szerzy s i ę ona hałaśliwie i w innych sztukach, a zwłaszcza w muzyce. Niebezpieczeństwo zafałszowania tego, co lu­ dowe przez czerpiących z m e l o d i i i tekst&w ludowych jest natarczywie aktualne"**. T o upominanie s i ę , n a j z u p e ł n i e j z r e s z t ą s ł u s z n e , o teksty i melodie p r a w d z i w i e l u d o w e w i ą ż e s i ę z z a ­ g a d n i e n i e m sposobu i c h p u b l i k o w a n i a . C h o d z i m i a ­ n o w i c i e o to, czy s ł u s z n ą jest r z e c z ą p u b l i k o w a n i e t e k s t ó w p i e ś n i o w y c h z p o m i n i ę c i e m melodii. P r z e c i w p u b l i k o w a n i u n i e z a l e ż n i e od siebie t e k s t ó w i m e l o d i i l u d o w y c h p r z e m a w i a s t w i e r d z e n i e , ż e p i e ś ń j e s t po­ ł ą c z e n i e m d w ó c h e l e m e n t ó w : s ł o w n e g o i muzycznego, ż e rozdzielanie i c h d a j e t r o c h ę sztuczne, a p r z y n a j ­ mniej n i e p e ł n e twory i ż e przy o d ł ą c z e n i u t e k s t ó w p i e ś n i od melodii p o w s t a j ą d u ż e m o ż l i w o ś c i w ł a ś n i e stylizacji i kompozycji pseudoludowych z a r ó w n o w zakresie s ł o w n y m , j a k i m u z y c z n y m . Z drugiej z a ś strony same teksty p i e ś n i o w e s t o j ą c z ę s t o n a w y s o ­ k i m poziomie a r t y s t y c z n y m i w y d a n e oddzielnie m o ­ gą przedstawiać zbiór o d u ż y c h w a r t o ś c i a c h literac­ kich. Wydaje s i ę w i ę c , ż e obydwie formy s ą u p r a w ­ 4 1 4 2 ni a *3 41 45 •iu J w . , s. 183—184. J w . , s. 324. J w . , s. 132—133. J w . , s. 154—156. J W . , S. 6. P r z y b o ś : P i e ś ń l u d o w a d l a p o e t ó w O. c. s. 7. 177 �nit>ne, z t y m j e d n a k w a r u n k i e m , ż e w k a ż d y m z t y c h w y p a d k ó w k r y t e r i u m w y b o r u n i e ś n i do t a k i c h z b i o ­ r ó w s t a n o w i ć b ę d ą niezaprzeczone w a r t o ś c i b ą d ź m e l o d i o w o - s ł o w n e ł ą c z n i e , b ą d ź l i t e r a c k i e , gdy m o w a o publikowaniu samych tylko tekstów. N a j w i ę c e j zastrzeżeń budzi wydawniczo-techniczna strona „Jabłoneczki" Juliana Przybosia. Odpowie­ d z i a l n o ś ć z a to ponosi t y m r a z e m j u ż n i e t y l k o autor antologii, lecz przede w s z y s t k i m P a ń s t w o w y I n s t y ­ tut W y d a w n i c z y . T r u d w ł o ż o n y w zgromadzenie i w y b r a n i e m a t e r i a ­ ł u j e s t c h y b a t r o c h ę n i e w s p ó ł m i e r n y do z e w n ę t r z n e j szaty, j a k ą antologia o t r z y m a ł a . B r z y d k i i n i e t r w a ł y papier, z b r o s z u r o w a n a forma o p r a w y — c z y n i k s i ą ż - ' k ę n i e z m i e r n i e p o d a t n ą na prędkie „zaczytanie". Wielka ilość b ł ę d ó w drukarskich, niedbalstwo w przypisach s t w a r z a w r a ż e n i e w y d a n i a niechlujnego. S p i s r z e c z y „ J a b ł o n e c z k i " u ł o ż o n y j e s t w t a k i spo­ s ó b , ż e po t y t u l e p i e ś n i podane jest j e j ź r ó d ł o , a w i ę c s k r ó c o n a nazwa dzieła (skróty i ich pełne brzmienie podane z o s t a ł y w w y k a z i e ) , t o m — p r z y d z i e ł a c h w i e ­ lotomowych i numer pieśni. Przy cytowaniu w y d a ­ n y c h w j e d n y m t y l k o tomie „ P i e ś n i l u d u " G l o g e r a — P r z y b o ś z a z n a c z a r z y m s k ą c y f r ą — tak j a k t o m y — c z ę ś c i , n a k t ó r e sobie G l o g e r c a ł o ś ć p o d z i e l i ł , c h o ­ c i a ż c z ę ś c i te nie m a j ą a n i w ł a s n e j k a r t y t y t u ł o w e j , ani oddzielnej p a g i n a c j i i s t a n o w i ą j e d n o l i t ą c a ł o ś ć . Niekonsekwentne to oznaczenie d e z o r i e n t u j e trochę c z y t e l n i k a . M i m o to n a p o d s t a w i e s p i s u r z e c z y k a ż d ą p i e ś ń (poza k i l k o m a p o m y ł k a m i ) m o ż n a o d n a l e ź ć w dziele ź r ó d ł o w y m , n a t o m i a s t ż a d n e j nie d a s i ę bez trudu o d s z u k a ć w „Jabłoneczce", p o n i e w a ż strony nie z o s t a ł y podane p r z y p o s z c z e g ó l n y c h p i e ś n i a c h , lecz dla c a ł e g o r o z d z i a ł u ł ą c z n i e , n p . : „ L i r y k a m i ł o s n a — s. 217—314", T o s k o m a s o w a n e p o d a w a n i e stron z m u ­ sza c z y t e l n i k a do s z u k a n i a cztero- albo d w u w i e r s z o ­ wego t e k s t u n a p r z e s t r z e n i b l i s k o stu stron. Z a s t r z e ż e n i a b u d z ą r ó w n i e ż przypisy. S k ł a d a j ą się na nie uwagi d o t y c z ą c e n i e k t ó r y c h pieśni i s ł o w n i c z e k w y r a z ó w gwarowych. W y d a j e się, ż e w w y d a w n i c t w i e popularnym, j a k i m jest „Jabłoneczka", p o ż y t e c z n i e j ­ szy b y ł b y s ł o w n i k u ł o ż o n y w p o r z ą d k u a l f a b e t y c z n y m . S ł o w n i k ten trzeba b y ł o b y nadto u z u p e ł n i ć o b j a ś n i e ­ n i a m i c a ł y c h z w r o t ó w , bo p r z y p i s y n i e o b e j m u j ą c a ­ ł e g o m a t e r i a ł u . Np. w p i e ś n i z a t y t u ł o w a n e j „ C e b r z i cek s i ę o s u ł " , s. 307, w y j a ś n i o n o t y l k o : „ o s u ł s i ę — r o z s y p a ł się", p o m i n i ę t o natomiast c a ł y drugi wiersz drugiej z w r o t k i : „prze j e d y n cebrzicek g a z d o w a ć bed y m a " , k t ó r y t ł u m a c z y ć n a l e ż y : „i bez jednego ceberka b ę d z i e m y gospodarzyć". Nie został w y j a ś n i o n y r ó w n i e ż m. in. w y r a z „ p a s t e w n i c z e k " — zdrobnienie od „ p a s t e w n i k " — „ m a ł e p a s t w i s k o " ( J . K a r ł o w i c z ; S ł o w n i k g w a r p o l s k i c h , t. 4, 1906, s. 51), m n i e j z r o ­ z u m i a ł y z w ł a s z c z a d l a odbiorcy m i e j s k i e g o , n i ż w y ­ raz „ ł u m r a " — „ u m r ę " * ? , k t ó r e g o z r o z u m i e n i e w k o n ­ tekście nie nastręcza ż a d n y c h trudności. Przybosiowi c h o d z i ł o o pokazanie p i e ś n i reprezen­ t u j ą c y c h c a ł y k r a j : „Przestrzegając tej naczelnej za­ sady w y b o r u — pisze — -nie dopuszczającej wyjątków na rzecz utworów wyraźnie chybionych lub zbyt znie­ kształconych, dobierałem teksty tak, żeby przedsta- 4 7 « 4 9 5 0 5 1 niku. 178 P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a s, 467. J w . , s. 6—7. J w . , s. 62: O j b i j ą - c i m n i e , b i j ą , J w . , s. 62—63: Ż e b y n i e te pany. J w . , s. 130—131: P i e ś ń o d z i e w c z y n i e i wiały twórczość poetycką całego obszaru etnograficz­ nego Po Es k i " * . P o s t u l a t ten z o s t a ł w antologii z r e a l i z o w a n y . P i e ś n i r e p r e z e n t u j ą r z e c z y w i ś c i e w s z y s t k i e regiony, ale n i e w y n i k a to z u k ł a d u k s i ą ż k i . P o d a n e n a d t y t u ł e m n a ­ zwy miejscowości: „Od Klimontowa (Gorlice)"«, „Od M s z c z o n o w a " , „ R o z b a r k " 5 i — o p r z y n a l e ż n o ś c i do r e g i o n u niczego c z y t e l n i k o w i n i e m ó w i ą . D l a odpo­ w i e d n i e g o z l o k a l i z o w a n i a p i e ś n i trzeba b y sięgnąć albo do s p i s u rzeczy i z podanego ź r ó d ł a w n i o s k o w a ć 0 regionie, albo do s ł o w n i k a geograficznego l u b po­ s z c z e g ó l n e j mapy. Obok tych n a z w powinna by s i ę znaleźć przynajmniej nazwa powiatu lub w o j e w ó d z ­ t w a , k t ó r a b y w p r z y b l i ż e n i u region w y t y c z y ł a , a w k a ż d y m razie z o r i e n t o w a ł a w geograficznym p o ł o ż e ­ n i u m i e j s c o w o ś c i , z k t ó r e j d a n a p i e ś ń pochodzi. W spisie r z e c z y , z a w a r t y m n a str. 495—512, p o d a n e są zbiory pieśni ludowych, z k t ó r y c h P r z y b o ś zaczerp­ n ą ł t e k s t y do s w o j e j antologii. P o d c z a s s p r a w d z a n i a pieśni zawartych w „Jabłoneczce" z tekstami ź r ó d ­ ł o w y m i o k a z a ł o s i ę , ż e n i e k t ó r e dane b y ł y n i e ś c i s ł e . D l a p r z y k ł a d u i j e d n o c z e ś n i e p o p r a w i e n i a b ł ę d ó w po­ d a j e m y k r ó t k i e z e s t a w i e n i e , z a w i e r a j ą c e : 1) s t r o n ę 1 t y t u ł p i e ś n i w „ J a b ł o n e c z c e " , 2) p o d a n ą w spisie rzeczy n i e w ł a ś c i w ą i n f o r m a c j ę o ź r ó d l e i 3) ź r ó d ł o w ł a ś c i w e . Zob.: tablica I I . 4 30 Podajemy też zestawienie b ł ę d ó w z a u w a ż o n y c h w p i e ś n i a c h sprawdzonych z tekstami ź r ó d ł o w y m i . Zob.: tablica I I I . W k o ń c u pozostaje jeszcze j e d n a s p r a w a — to k a r t a t y t u ł o w a . R a m k a j e j s k ł a d a s i ę z d w ó c h l i n i i — ze­ w n ę t r z n e j g r u b s z e j i w e w n ę t r z n e j — o d l e g ł e j od p i e r w ­ szej m n i e j w i ę c e j o c e n t y m e t r — c i e ń s z e j . W g ó r n e j c z ę ś c i obramowanego pola znajduje s i ę napis k a p i t a l i k a m i petitu: J U L I A N P R Z Y B O Ś , n i ż e j — t ł u s t y m d r u k i e m , w y r a ź n i e o d b i j a j ą c y m s i ę od p o z o s t a ł y c h n a p i s ó w : J a b ł o n e c z k a , jeszcze n i ż e j — k u r s y w ą , u j ę ­ ty w d w a w i e r s z e po d w a w y r a z y — p o d t y t u ł : Anto­ logia polskiej pieśni ludowej. U d o ł u , pod f i r m o w y m sygnetem, umieszczony nakładca: P I W . Identyczny u k ł a d p o w t ó r z o n y jest n a o k ł a d c e . P i e r w s z e w r a ż e ­ nie s k ł a n i a do p r z y p u s z c z e ń , ż e a u t o r e m , w podsta­ w o w y m z n a c z e n i u tego w y r a z u , jest J u l i a n P r z y b o ś , tzn. — ż e w s z y s t k i e u t w o r y s k ł a d a j ą c e s i ę n a zbio­ rek, z o s t a ł y przez niego n a p i s a n e . Z n ó w m a m y do czynienia z t y ł u ł e m nadanym, wprowadzającym w błąd odbiorcę. Tytuł zbiorku zapożyczony został z tekstu. A u t o r n a d a ł go w c z e ś n i e j j e d n e j z p i e ś n i w e ­ s e l n y c h ^ , w k t ó r e j j a b ł o n e c z k a jest s y m b o l e m z a m ę ż c i a . Dlaczego P r z y b o ś „ J a b ł o n e c z k ę " u p a t r z y ł so­ bie n a n a z w ę s w o j e j antologii, nie u m i e m y n a to o d ­ p o w i e d z i e ć . M o t y w j a b ł o n e c z k i n i e jest w p i e ś n i a c h ludowych ani najczęstszy, ani najbardziej charakteiystyczny. „ A n t o l o g i a p o l s k i e j p i e ś n i l u d o w e j " — w ł a ś ­ ciwa nazwa, o k r e ś l a j ą c a z a w a r t o ś ć i rodzaj zbioru, j a k o p o d t y t u ł ginie pod „ w y t ł u s z c z o n ą " „ J a b ł o n e c z ­ k a " . T a k i u k ł a d graficzny k a r t y t y t u ł o w e j w y w o ł u j e nieporozumienie i w p r o w a d z a w b ł ą d j u ż p r z y p i e r w ­ szym zetknięciu się z książką. Recenzja niniejsza p o w s t a ł a w w y n i k u pracy nad m a t e r i a ł a m i P a ń s t w o w e g o Instytutu S z t u k i i w to­ ku licznych dyskusji Z e s p o ł u Folklorystycznego P I S . Za w s p ó ł p r a c ę i ż y c z l i w ą k r y t y k ę autorka s k ł a d a c a ­ ł e m u z e s p o ł o w i serdeczne p o d z i ę k o w a n i e . s przewoź­ ~> J w . , s. 143—144, Maria Błońska �T A B L I C A Strona i t y t u ł p i e ś n i u Przybosia 147 P i e ś ń d z i ę k c z y n n a p o obiedzie I Źródło Opuszczenia Kolberg: Radomskie 22 s. Zwrotki 3,4,5 175 i 7. weselnjitn 161-2 Rozpleciny V. Kolberg: Mazowsze s. 246 nr 130 D w a w i e r s z e po wierszu 14-um. 3 197 Nie b ę d z i e s z , 4 214 Z pieśni 5 219 6 220 Kolberg: Mazoujsze 3 s. 120 nr 84 D w i e p i e r w s z e zwrotki, Kolberg: Mazowsze 5 s. 113 nr 53 Zwrotki 4, 8-16, 18 ,19. Kiedy b ę d z i e s ł o ń c e i pogoda Kolberg: K u j a w y 4 s. 7 nr 109 Zwrotki Z a J a s i e m do Kolberg: K u j a w y 4 s. 33 n i 165 Cztery zwrotki k o ń c o w e . Marysiu dożynkowej Śląska 5-10. 7 231-2 J a s i e ń k o z K a s i ą polubili s i ę Kolberg: M a z o w s z e 5 s. 2 6 « nr 278 8 233-4 S z u m i las Kolberg: Mazowsze 5 s 272 9 241-2 Koło mego o g r ó d e c z k a Kolberg: Kaliskie 23 s. 99 nr 53 Zwrotki 8-11. 242 Ż e b y ś ty mnie, moja m i ł a , Kolberg: K u j a w y 4 s. 7 nr Zwtotki 8-10. 10 263 nr 109 Brak ostatniej z w r o t k i . Brak zwrotek 5-3. chciała 11 250 12 259 Oj, wołałem, 277-87 Biała l e l i j a 13 Przy oknie s p a ł a wołałem Kolberg: P o z n a ń s k i e 12 s. 194 nr 371 T e k s t k r ó t s z y o d w i e zwrotki. Kolberg: Mazowsze 3 s. 140 nr 121 Brak zwrotek 3-S. Kolberg Sandomierskie 1 s. 58 nr 53 Z 33 z w r o t k o w e j p i e ś n i wy­ brane tylko zwrotki 27-29. [4 280-81 T o p ó l s i ę 15 283 Kolberg: Sandomierskie 1 s. 136 nr 165 rozwija H u l a j , bujaj, j e l e n i u Kolberg: Mazowsze 5 s. 277 nr 298 Zwrotki 1-4 i 13-18. Zwrotki 5-11, oddzielone przez Kolberga od poprzed­ nich p o z i o m ą kreskg. T A B L I C A Nr Strona i t y t u ł p i e ś n i u 1 80 2 143 Przubosia II Ź r ó d ł o podane mylnie Pieśń o gołębiu Kolberg: P i e ś n i , nr 10 a. Z ł o t e ziarno Kolberg: Kaliskie 13, s.169 Sprostowanie Informacja nr 170 mylna. Powinna b y ć : K o l b e r g 23 . . . 3 1 4 5 - 6 Ł a d o 1,11.111. 4 177 Już-ci 5 225 T u r l a m j a se, 6 257 Prosto mego o k i e n e c z k a Kolberg: P o z n a ń s k i e i 2, lir 271 Powinno byc: Kolberg, 12. Po/nariskie, s.145 nr 272. 7 273 K o c h a n c c z k a po chodzi Steffen Informacja 8 314 Na kopieczku kwitnie r e ż P i e ś n i I I , nr 331 9 347 A wyjrzyjże, dziewczyno Kolberg: P i e ś n i , 11, nr 5 Kolberg: L u b e l s k i e l G , nr 27.219,211. Kolberg; K i e l e c k i e 18, nr 217 pojechał turlam sadeczku Kolberg: P o z n a ń s k i e 12, s. c Informacja mylna. 289 mylna. Powinno b y ć : Pieśni, H , s. 331 nr 272 c. Inforinccjo mylna. �T A B L I C A Nr I Str. III Jest Pieśń 2 3 75 83 103- - 6 4 5 6 112- - 3 115- - 9 121- - 2 wiersz 6 j 7 O turze, co z ł o t e różki m a Strala zwrotka 2 wiersz O dzieciach p o w r a c a j ą c y c h z n i e w o l i 18 tureckiej ,. 4 W s z y s t k i m ludziom jest ś w i a d o m o „ 18 J a s i u z w o j e n k i jedzie ., Brat zabija s i o s t r ę 3 „ 127 8 129 - 3 0 135- - 9 K o c h a n e k j a d ą c do d z i e w c z y n y u m i e r a Pod Krakowem w e wsi co sie b u ł o s i a ł o W y p r a w a pana do m ł y n a 7 a 9 10 11 12 13 14 15 Ib 17 li! 19 20 21 22 23 24 25 „ 143 147- - 8 154- - 6 164 174 175 178 188 193- - 4 206 211- - 1 2 Z ł o t e ziarno Bóg zapiać P o ż e g n a n i e domu Wianek weselny I . Na wieczór przedślubny Po wianek P r z e l e c i a ł y ptaszki W y s z ł a Kasieńka Kole ł a s a Zimnego wiatru P i e ś ń gaikowa ., >• 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 213 214 222- - 4 231- - 2 232- - 3 Podkoziolek Z pieśni dożynkowej H e j , z g ó r y jadą Mazury J a s i e n k o z Knsią polubili s i ę Dumka d z i e w c z ę c i a jt 238 243 - 4 245 - 6 246 - 7 S k o c z y ł z konia n i e u w a ż n i e A z w i e c z o r a czarna burza P o w i e d z i e mi, powiedz Lipeńka 251- - 5 2 263 2b6 267- - 8 272- - 4 275 277 - 8 296 J e d z i e konik z miasta Po c ó ż e ś c h o d z i ł a Droga do dziewczyny P r z y j e c h a ł o siedmiu Gricbziujszczek ji łupod Nie są to ptaszkowie, tylko k a w a l e r o w i e B i a ł a leiija Pierse kury zapiały 48 49 50 51 52 324 326 332 - 3 343- - 4 357- - 8 Gdzie będziesz nocowała M a m b a b ę , mam A dala s i ę moja pani matka Poleciała gąska Piosenka ś w i n i o p a s a „ 1 „Ii wiersz 2 zwrotka 9 w i e r s z „ 24 ,, „ 25 „ 36 w i e r s z 12 z w r o t k a 5 wiersz 6 4 3 „ 1 „ 1 ., 3 3 „ 2 11 „ 12 „ 15 „ tytuł 4 1 2 3 2 1 1 l 1 1 3 3 3 4 2 3 3 2 1 2 2 ,. I „ 15 1 3 2 2 2 1 3 2 9 17 22 24 3 4 2 1 ., „ ,, 4 .. ., „ ., .. ., „ „ „ „ „ „ 2 3 1 „ 2 „ „ 1 2 1 1 14 Powinno b y ć szczure dolej szyre dali swej pitrzyj tohie juzem się ja rozmyśliła zabronić pokochało na p r ó g panie pumę mnie a pan m ł o d y ł a u y, ściHny Jawy, s t o ł y oj t y l i rai dobrze pr*ez nie m o s z c i j a d o m a Mareskie wsie u c i s k a j , n i e uciekaj do pierścionka pawie prosił o jej 0 wieniec podkoziolka dożęli Hej, z góry mi Jasieńku w rynku Jasieńka dziew z ę stada ciebie Jasieczku goni bystro mam j a mila na r ę k u mi s i o j n ł a m se wtórowany dziewukl lelijo 1 se z d j ą n te bucicki pszczółeczko nie s p t z e d a m mię te docy swojej patrzaj tobiem juzem się już j a rozmyśliła zbronić zakochało za próg pan pan a m ł o d y pan ściany, ławy stoły, ławy 0 tyla mi dobrze przed nie masz ci j i doma Marewskie wsio uciekaj, nie c e k a j to pierścienia panie p r o s i ł jej o wieniec podkoziolek dożęlim Hej. z góry, z góry mnie Jasiuleńku w ryku ( p ł o c i e ) Kochanka złoto stado siebie Jasieńku płynie bystra mam-U mata na r ę c e ma stojala se wy torowany dziewuli lelija 1 z d j ą n se b u c i c k l pscółeńko i sprzedam mi to decy �GARNCARSTWO L U D O W E Wydawnictwo „Sztuka", Warszawa 1955 P o s t ę p techniczny z w ę z i ł m o ż l i w o ś c i produkcyjne g a r n c a r s t w a ludowego. J u ż u p o w s z e c h n i e n i e pieców kuchennych krytych blachą, .dało p i e r w s z e ń s t w o praktyczniejszym i wytrzymalszym „żeleźniakom" przed g l i n i a k a m i , s k u t k i e m czego m a s o w o , f a b r y c z n i e w y ­ twarzane garnki ż e l a z n e i emaliowane stały s i ę groź­ n y m k o n k u r e n t e m k r u c h e g o t o w a r u , o b w o ż o n e g o po targach i jarmarkach. T a k ż e wprowadzenie w i r ó w e k o g r a n i c z y ł o k o n i e c z n o ś ć p o s ł u g i w a n i a s i ę w gospo­ darstwie w i e j s k i m naczyniami zasobowymi. Poza t y m rozkruszanie s i ę z w y c z a j ó w ludowych, w k t ó r y c h gli­ n i a k i s p e ł n i a ł y w a ż n ą rolę, t e ż nie w y c h o d z i ł o g a r n ­ c a r z o m n a dobre. W t y c h w a r u n k a c h g a r n c a r s t w o — j a k o p r z e m y s ł t y p o w o glebae a d s c r i p t u s , n a w s k r o ś l u d o w y , bo u p r a w i a n y p r z e z l u d i n a u ż y t e k l u d u — t r a c i ł o coraz b a r d z i e j s w ó j c e l i p o d s t a w y r o z w o j u . A j e d n a k w g a r n c a r s t w i e o d b i j a s i ę poziom k u l t u ­ ry m a t e r i a l n e j i o b y c z a j o w e j p r z e s z ł o ś c i , a nadto po­ z i o m s z t u k i ż y c i a codziennego. Dlatego w a r t o b y ł o z a j ą ć s i ę t y m tematem. Praca Romana Reinfussa o polskim garncarstwie l u ­ d o w y m w y p e ł n i a d o t k l i w ą l u k ę w naszej literaturze n a u k o w e j , niezbyt zasobnej nawet w monograficzne opracowania w a ż n i e j s z y c h o ś r o d k ó w garncarskich, a p o z b a w i o n e j syntetycznego p r z e d s t a w i e n i a c a ł o k s z t a ł ­ tu t e g o ż p r z e d m i o t u . N a p i s a n a j e s t p r z e j r z y ś c i e i z r o ­ z u m i a l e dla szerokiego k r ę g u c z y t e l n i k ó w , a do n a u k i w n o s i w i e l e nowego m a t e r i a ł u , zdobytego podczas b a ­ d a ń terenowych, prowadzonych systematycznie od k i l k u lat przez P a ń s t w o w y I n s t y t u t S z t u k i , b a d a ń indywidualnych oraz czynnej w s p ó ł p r a c y z akcją k o n ­ k u r s o w ą , o r g a n i z o w a n ą przez M i n i s t e r s t w o Kultury i Sztuki w różnych w o j e w ó d z t w a c h . Autor dokonał c z y n u pionierskiego, p o d a w s z y po r a z p i e r w s z y w n a ­ szej l i t e r a t u r z e w s p o s ó b z w i ę z ł y dzieje r z e m i o s ł a g a r n c a r s k i e g o od z a r a n i a m ł o d s z e j e p o k i k a m i e n n e j a ż do n a s z e j współczesności, w której wytwórcy z r z e s z e n i zostali w s p ó ł d z i e l n i a c h ; po r a z p i e r w s z y p o d a ł p r z e g l ą d form i zdobnictwa n a c z y ń w y r a b i a ­ n y c h n a obszarze P o l s k i L u d o w e j i po r a z p i e r w s z y s c h a r a k t e r y z o w a ł ż y w e do d z i ś w t e r e n i e ogniska garncarskie. T o wszystko j e d n y m tchem n a l e ż y po­ w i e d z i e ć o k s i ą ż c e Reinfussa, obfitującej w bogac­ t w o r z e t e l n i e zebranego i dobrze u p o r z ą d k o w a n e g o materiału. Nadto należy p o d k r e ś l i ć , ż e fotografie p r z e d m i o t ó w z o s t a ł y d o s k o n a l e w y b r a n e przez a u t o ­ r a . I l u s t r u j ą one istotnie n a j l e p s z e okazy polskiego g a r n c a r s t w a ludowego z a r ó w n o co do k s z t a ł t u , j a k i co do z d o b n i c t w a . S z k o d a , ż e do poziomu s a m e j se­ l e k c j i n i e dostosowano t e c h n i c z n e g o p o z i o m u r e p r o ­ d u k c j i . N i e m a l w s z ę d z i e r a z i n a s t ł o poplamione, a jego p r o p o r c j a w s t o s u n k u do samego p r z e d m i o t u c z ę s t o jest w a d l i w a . Nadto n a l e ż y z a u w a ż y ć , ż e dolepione n a k o ń c u k s i ą ż k i e r r a t a o b e j m u j ą , niestety, t y l k o 1/3 i l o ś c i p o m y ł e k drukarskich. Mimo tych i i n n y c h usterek, k s i ą ż k ę n a l e ż y u w a ż a ć z a u d a n ą pozycję wydawnictwa „Sztuka". P o n i e w a ż jednak badania ceramiki ludowej w P o l ­ sce b y n a j m n i e j n i e d o b i e g ł y k o ń c a , a w b l i s k i m c z a ­ sie m o ż n a s i ę s p o d z i e w a ć m o n o g r a f i c z n y c h opraco­ w a ń w a ż n y c h , a niedostatecznie poznanych ośrod­ k ó w g a r n c a r s k i c h , w y d a j e m i s i ę , ż e p o ż ą d a n e jest zaopatrzenie n i n i e j s z e j r e c e n z j i w dodatkowe u w a g i . Przede w s z y s t k i m n a l e ż a ł o b y ustalić t e r m i n o l o g i ę technologiczną garncarstwa, która w książce Rein­ fussa nie zawsze jest trafna. A w i ę c : c z e r e p e m n a z y w a s i ę z w y k l e nie s u r o w e tworzywo naczynia glinianego, ale j u ż w y p a l o n e . J e s t on z z a s a d y po­ rowaty w naszych naczyniach ludowych z powodu wypalania ich w temperaturze niskiej. A n g o b ą nie n a z y w a s i ę u n a s p o l e w a , lecz p o w ł o k a z g l i n k i , w y s t ę p u j ą c a w ludowych naczyniach glinianych jako p o b i a ł k a (aczkolwiek francuskie s ł o w o e n g o b e, a w i ę c to, co s c a l a s i ę z i n n y m przedmiotem, m o ż e o d ­ n o s i ć s i ę z a r ó w n o do p o b i a ł k i , j a k i s z k l i w a ) . G 1 i n k a k o l o r o w a n i e j e s t t y m s a m y m co p o l e w a , p o1e w a z a ś nie jest c z y m ś innym n i ż glazura, g d y ż polewa, g l a z u r a , s z k l i w o — to jedno. W podanych przez autora informacjach o d n o s z ą ­ c y c h s i ę do t e c h n i k i p r o d u k c j i n i e m a ż a d n y c h u c h y ­ b i e ń . O d z n a c z a j ą s i ę one z w i ę z ł o ś c i ą . N i e m n i e j , w y ­ daje m i s i ę , ż e n i e k t ó r e u w a g i w y m a g a j ą r o z s z e r z e ­ nia. J e ś l i n p . c z y t a m y , ż e g a r n c a r z e p r a ż o n y ołów m e ł l i w ż a r n a c h na proszek i p r z e s i e w a j ą c przez sito o k u r z a l i n a c z y n i a , ale „ w w i e l u o ś r o d k a c h z a ­ p o m n i a n o j u ż o t y m sposobie" — w y d a j e m i s i ę , ż e n a l e ż a ł o b y d o d a ć , ż e to o d w r ó c e n i e s i ę od tego r o ­ dzaju techniki glazurowania b y ł o w y n i k i e m smutnych d o ś w i a d c z e ń garncarzy, którzy stwierdzili (szczegól­ nie n a U k r a i n i e ) , ż e p y ł o ł o w i o w y z a t r u w a ł i c h o r ­ ganizm, w y w o ł u j ą c r ó ż n e schorzenia, kurcze ż o ł ą d k a , krwotok w e w n ę t r z n y , a nawet u t r a t ę wzroku i epi­ lepsję. (Także nadmiar ołowiu w niskotopliwym s z k l i ­ wie, w y ł u g o w y w a n y przez k w a s y w potrawach, s t a w a ł się przyczyną rozmaitych o b j a w ó w zatrucia orga­ n i z m u z c h o r o b ą „ k o l i k " n a czele). R o z d z i a ł o k s z t a ł t a c h n a c z y ń w i i to b y w p r z y s z ­ łości u z u p e ł n i ć m a t e r i a ł e m gwarowym. L u d bowiem, k t ó r e g o j ę z y k s p e ł n i a ł dobrze r o l ę n a r z ę d z i a p o r o z u ­ miewania się ludzi m i ę d z y sobą, w y t w o r z y ł wcale bogatą onomastykę kształtów naczyń, regionalnie z r ó ż n i c o w a n ą , podobnie z r e s z t ą j a k samo g a r n c a r s t w o . O d n o s i s i ę ona p r z e w a ż n i e do p o j e m n o ś c i n a c z y ń l u b ich k s z t a ł t u o g ó l n e g o . Wystarczy w s p o m n i e ć , ż e w czasopiśmie warszawskim „Pamiętniku ReligijnoM o r a l n y m " z r. 1854 autor a r t y k u ł u o I ł ż y , w y w o ż ą ­ cej w X V I i X V I I w . t o w a r g l i n i a n y do G d a ń s k a i S z w e c j i — podobnie j a k K o ł a c z y c e , D e n k ó w i B y d ­ goszcz — takie z n a ł n a z w y g a r n k ó w : „ p ł a s z c z y z n y" — to jest m i s k i , p o k r y w y i r y n k i ; „drobiszc z e" — b y ł o n a z w ą m a ł y c h g a r n k ó w ; „p o d p n i ac z ę t a" — t a k z w a ł y s i ę k w a r t ó w k i ; „o b s z e r n i a k i " — to t r z y k w a t e r k ó w k i ; „ p n i a k i " — to garnce; „j a g i e 1 n i k i " — d w u g a r n c e ; „kruszc e" — s t ą g w i e . W O l k u s k i e m z a ś , w e d l e S t . C i ­ szewskiego, d u ż y g l i n i a n y g a r n e k z w a ł s i ę „ s t e m p o c e k", m n i e j s z y — „ g r o s o c e k", p r z y s a d z i ­ sty z a ś , a p o j e m n y — „ k e m p i o c e k". Garnek k w a r t o w y n a z y w a ł s i ę „ c a r e c k a", n a c z y n i e do topienia s ł o n i n y — „r y n e c k a", a trójnóżek — ,,k o z ś o ł e c e k". W S a n d o m i e r s z c z y ź n i e z n a n e s ą d u ż e „ w o d z i a k i " oraz k o c i o ł e k do p a r z e n i a b i e ­ l i z n y , zw. „ p o 1 e w a n i c a". Na Śląsku Cieszyń­ s k i m karmiono n i e m o w l ę t a z n a c z y n i a glinianego z rurką, zwanego „ c y p e k", k t ó r a to n a z w a w y ­ w o d z i s i ę od p ł ó c i e n n e g o c z e p k a , u ż y w a n e g o p i e r w o t ­ n i e w r a z i e potrzeby z a smoczek do s s a n i a k a s z k i o s ł o d z o n e j . Do p o g ł ę b i e n i a w i ę c p r o b l e m u g a r n c a r ­ stwa, a w szczególności w y s t ę p u j ą c y c h w n i m form, p o ż ą d a n e jest p r z e p r o w a d z e n i e o d n o ś n y c h b a d a ń j ę ­ zykowych. Autor, d o c i e k a j ą c ź r ó d e ł w p ł y w ó w p o s t r o n n y c h n a c e r a m i k ę l u d o w ą , nie w s p o m n i a ł — i s ł u s z n i e — o w p ł y w i e zagranicy. W znanych mi bowiem statutach c e c h ó w garncarskich nie c z y t a ł e m o o b o w i ą z k u o d ­ bywania takiej p r a k t y k i za granicą, c h o ć wzorem z a ­ chodnio-europejskim wymagano tego od czeladni­ k ó w c e c h u m a l a r z y , z ł o t n i k ó w , r z e ź b i a r z y itp. S t w i e r ­ dzenie tego f a k t u u z a s a d n i a ł o b y w z n a c z n y m stopniu rodzimość formy polskiego g a r n c a r s t w a ludowego. Autor w s p o m n i a ł natomiast i o innych ź r ó d ł a c h w p ł y ­ w ó w : m a n u f a k t u r a c h , s z k o ł a c h oraz o i n g e r e n c j i i n ­ teligentów. T u należy zaznaczyć, że patronacka akcja i n t e l i g e n t ó w sięga c z a s ó w dawniejszych n i ż moda na l u d o w o ś ć , p o w s t a ł a wprawdzie w okresie R o m a n t y z ­ mu, ale j a k o z j a w i s k o s p o ł e c z n e r o z w i j a j ą c a s i ę do­ piero od p o c z ą t k u X X w . J a k i m i d r o g a m i m o g ł y p o ­ w s t a w a ć u l u d u n i e k t ó r e formy c e r a m i c z n e , d a j e n a m 179 �przykład M . Łopuszańska, która w „Gazecie Rze­ m i e ś l n i c z e j " n r 5 z r. 1905 podaje, ż e w P a w ł o w i e l u ­ belskim ks. P i o t r o w s k i d o s t a r c z a ł g a r n c a r z o m „ m o ­ deli w e d ł u g w y k o p a l i s k s t a r o s ł o w i a ń s k i c h lub też wedle greckich urn", a c z y n n o ś ć t ę u w a ż a ł za „ c h w a ­ lebną". Poważniejszego natomiast uzupełnienia wymaga rozdział pracy Reinfussa t r a k t u j ą c y o formie i zdob­ nictwie. W o m a w i a n i u zagadnienia formy nie m o ż e ­ m y o g r a n i c z y ć s i ę do a n a l i t y c z n e g o p r z e d s t a w i e n i a części s k ł a d o w y c h naczynia: nóżek, brzuśca, szyjki, u c h a i k o ł n i e r z a (bo tak, a n t r o p o m o r f i z u j ą c n a c z y ­ n i e , n a z y w a l u d jego c z ę ś c i ) . F o r m ę b o w i e m c h a r a k t e ­ r y z u j e synteza tych c z ł o n ó w w y p o w i a d a j ą c a s i ę nie w „ w y m o d e l o w a n y m k o n t u r z e " (str. 49)), ale — lepiej p o w i e d z i e ć — w p r o f i l u , k t ó r e g o u k s z t a ł t o w a n i e jest w g a r n c a r s t w i e bodaj z a s a d n i c z e , j a k o p o d s t a w a a r ­ t y s t y c z n e j w a r t o ś c i formy. P r o f i l w ł a ś n i e s t a n o w i w z n a c z n y m s t o p n i u d i f f é r e n c i a specifica m i e d z y p o l ­ s k i m garncarstwem ludowym a analogicznymi for­ m a m i z a g r a n i c z n e g o pochodzenia. O k r e ś l e n i e p r o f i l u — co p r a w d a t r u d n e do w y s ł o w i e n i a — n a l e ż y do o b i e k t y w n e g o opisu, w k t ó r y m s t o p i e ń o d c h y l e n i a n a j w y ż s z e j w y d ę t o ś c i b r z u ś c a w g ó r ę od p o ł o w y w y ­ s o k o ś c i naczynia gra dużą rolę. N a j w a ż n i e j s z a jed­ n a k j e s t ocena p r o f i l u ze s t a n o w i s k a estetycznego, co jako wyraz naszej wrażliwości na formę, smaku i kultury artystycznej — decyduje o hierarchii z a ­ k w a l i f i k o w a n i a p r z e d m i o t u do sztuki. W charakterystyce s k ł a d o w y c h części formy g a r n ­ c a r s k i e j autor m a ł o u w a g i p o ś w i ę c i ł u c h u . T y m c z a ­ s e m t e n n a p o z ó r m a ł o z n a c z n y dodatek j e s t w k o m ­ pozycji naczynia problemem b y n a j m n i e j nie b ł a h y m . G a r n c a r z l u d o w y k s z t a ł t u j e j e i n a l e p i a bez w a h a n i a , trafia z a w s z e w sedno, bez n a m y s ł u w y b i e r a j ą c z w i e ­ lu m o ż l i w o ś c i j e d n ą — n a j l e p s z ą , o c z y w i ś c i e z a n i e ­ o m y l n y m podszeptem tradycji. A l e ceramik, k s z t a ł ­ cony w szkole, b i e d z ą c s i ę n a d w y b o r e m f o r m y u c h a , r o z w i ą z a ć m u s i zagadnienie z e s t r o j e n i a d w ó c h r z e ­ czy n i e j e d n o r o d n y c h : n a c z y n i a wytoczonego n a kole i u c h a mieszonego w d ł o n i a c h a n a d t o b r y ł y z l i n i ą , a k i e r u n k u o d ś r o d k o w e g o z d o ś r o d k o w y m . Nieobo­ j ę t n e s ą w tej p r a c y p u n k t y n a l e p i e n i a u c h a , jego g r u b o ś ć i d ł u g o ś ć , a nade w s z y s t k o k s z t a ł t , k t ó r y by u z u p e ł n i a ł naczynie, h a r m o n i z o w a ł z nim, o k r a s z a ł je, a n i e p o p a d a ł w k o n f l i k t z c h a r a k t e r e m t w o r z y ­ w a , to j e s t nie n a ś l a d o w a ł w glinie kutego ż e l a z a , g i ę t e g o d r u t u , r z n i ę t e g o d r z e w a lub o b ł ą k a p l e c i o ­ nego z p r ę c i a . T y l k o ten, kto b i e d z i ł s i ę n a d t y m problemem z g l i n ą w dłoni, wie, j a k trudno osadzić ucho, aby ono b y ł o dostatecznie d u ż e , grube i silne, b y m o g ł o s p e ł n i a ć s w e f u n k c j o n a l n e zadanie, a j e d ­ n o c z e ś n i e — b y p o s i a d a ł o k s z t a ł t zgodny z f o r m ą przedmiotu, z k t ó r y m jest ściśle z ł ą c z o n e . S a m a d o s k o n a ł o ś ć t e c h n i c z n a n i e g r a t u roli p r z o ­ d u j ą c e j . S a m e r ę c e w p r a w n e nie w y s t a r c z a j ą do w y ­ k o n a n i a p i ę k n e g o g a r n k a . Podobnie m a s i ę rzecz z s z a t ą z e w n ę t r z n ą naczynia. T y m bardziej ż e nie z a w ­ s z e z a l e ż y o n a od g a r n c a r z a . U g a r n c a r z a ludowego ż a d n a b a r w a n i e j e s t u s t a l o n a , bo technologia jego, nie o p a r t a o c h e m i ę , n i e p o z w a l a m u n a p r e p a r o w a ­ nie b a r w n y c h s z k l i w o zamierzonym kolorze ani t e ż n a niezawodne kierowanie procesem wypalania. Wskutek tych b r a k ó w wiedzy fachowej wychodzą spod jego r ę k i r ó ż n e fiolety i c z e r n i e m a n g a n u , r ó ż ­ ne zielenie m i e d z i o r a z żółcienie i brązy ugrów. M o ż n a b y d o j ś ć do p a r a d o k s a l n e g o t w i e r d z e n i a , ż e garncarz ludowy umie wiele, d z i ę k i temu, ż e w i e m a ­ ł o . W istocie j e d n a k u m i e j ę t n o ś ć jego j e s t k r u c h a . T o t e ż o g i e ń p ł a t a n i e r a z z ł o ś l i w e figle g a r n c a r z o w i , n a r a ż a j ą c go n a s t r a t y m a t e r i a l n e , ś c i e r a j ą c m u m a ­ l o w i d ł o i p r z e i n a c z a j ą c jego p r a c ę . T e n n i e p o w o ł a n y dekorator, od k t ó r e g o ż a d e n g a r n c a r z u s t r z e c s i ę nie m o ż e , zabawia s i ę nieraz w artystę, d a j ą c w szkliwie i s t n y poemat n i e u c h w y t n y c h l ś n i e ń i d r ż e ń oraz t r u d ­ n y c h do w y r a ż e n i a u r o k ó w z a m a z a ń o r n a m e n t u . P o ­ d z i w i a m y w t e d y k w i a t y , k t ó r y c h ż a d e n ogrodnik nie hoduje, i ptaki, k t ó r e w ż a d n y m k r a j u nie ż y j ą , i gwiazdy, k t ó r e n a ż a d n y m niebie nie ś w i e c ą . A l e nade w s z y s t k o cieszy n a s ś w i a d o m e d z i a ł a n i e g a r n c a r z a ludowego i jego t r a f n y w y b ó r ś r o d k ó w , k t ó r e n i e p o z w a l a j ą m u n a zagubienie s i ę m i ę d z y p r a w d ą n a t u r y a e l e m e n t a r n y m i p o s t u l a t a m i sztuki. D a n i e w y r a z u r a d o ś c i i u m o t y w o w a n i e naszego z a ­ chwytu nad dziełami naszych artystów — garncarzy t e ż n a l e ż y do o b o w i ą z k u p i s z ą c y c h o sztuce. Tadeusz CERAMIKA L U D O W A NA I OGÓLNOPOLSKIEJ Seweryn WYSTAWIE CERAMIKI I SZKŁA A R T Y S T Y C Z N E G O W E WROCŁAWIU Staraniem Ministerstwa Kultury i Sztuki zorgani­ zowana została w I V kwartale u b i e g ł e g o roku w M u ­ zeum Ś l ą s k i m we W r o c ł a w i u I O g ó l n o p o l s k a W y s t a ­ w a C e r a m i k i i S z k ł a A r t y s t y c z n e g o , i l u s t r u j ą c a po­ w o j e n n y dorobek P o l s k i w z a k r e s i e w s z y s t k i c h d z i a ­ ł ó w ceramiki artystycznej i szkła dekoracyjnego. Obfity m a t e r i a ł w y s t a w o w y , e k s p o n o w a n y w s p o s ó b estetyczny w k i l k u o b s z e r n y c h s a l a c h , u j ę t y z o s t a ł w szereg d z i a ł ó w , p o c z ą w s z y od m a ł o n a o g ó ł z n a ­ n y c h w y r o b ó w c e r a m i c z n y c h , z n a j d u j ą c y c h zastoso­ w a n i e w d e k o r a c j i a r c h i t e k t o n i c z n e j , poprzez u ż y t ­ k o w e w y r o b y f a b r y c z n e z porcelany, p o r c e l i t u , f a ­ j a n s u , k a m i o n k i , do e k s p e r y m e n t a l n y c h o s i ą g n i ę ć I n ­ stytutu W z o r n i c t w a P r z e m y s ł o w e g o i r ó ż n y c h uczelni p l a s t y c z n y c h czy p o s z c z e g ó l n y c h a r t y s t ó w , kończąc na ceramice ludowej, na której w niniejszej recenzji skupimy naszą u w a g ę . W y r o b y l u d o w e w y s t a w i o n e z o s t a ł y w d w ó c h ob­ szernych salach oraz w części p r z y l e g ł e g o korytarza. M n i e j s z e p r z e d m i o t y , j a k np, okazy l u d o w e j r z e ź ­ by — w oszklonych gablotkach, naczynia z a ś — na o b i t y c h s z a r y m p ł ó t n e m o t w a r t y c h stopniach. K o n ­ c e p c j a w y s t a w y w dziale w y r o b ó w l u d o w y c h b y ł a 180 z u p e ł n i e prosta. N a w s t ę p i e dano p r z e g l ą d f o r m , w y ­ s t ę p u j ą c y c h w garncarstwie ludowym, dalej r ó ż n e r o d z a j e w y r o b ó w g a r n c a r s k i c h , w z a l e ż n o ś c i od g a ­ tunku surowca, techniki w y k o n a n i a i zdobienia (bi­ skwity, siwaki, naczynia malowane i glazurowane), d r o b n ą g a l a n t e r i ę i r z e ź b ę l u d o w ą (ptaszki z I ł ż y , plastyka figuralna z Medyni G ł o g o w s k i e j i U r z ę d o w a ) , wreszcie p r z e g l ą d ceramiki ludowej ilustrujący jej z r ó ż n i c o w a n i e regionalne. N a z a k o ń c z e n i e p r z e d s t a ­ wione z o s t a ł o zagadnienie r o l i n a d z o r u C P L i A w d z i e ­ d z i n i e podnoszenia p o z i o m u a r t y s t y c z n e g o l u d o w e j c e ­ r a m i k i . U k ł a d w y s t a w y m i m o s w e j prostoty o k a z a ł s i ę nieco t r u d n y dla z w i e d z a j ą c y c h , g d y ż zanadto rozpraszał poszczególne zespoły. Naczynia z tych sa­ m y c h o ś r o d k ó w w i d z i e l i ś m y raz j a k o p r z y k ł a d y form u ż y t k o w y c h , po r a z d r u g i j a k o o k a z y t e j c z y i n n e j techniki, trzeci z a ś raz w ś r ó d z e s p o ł ó w regionalnych, a czasem jeszcze czwarty — w ś r ó d o s i ą g n i ę ć nadzoru a r t y s t y c z n e g o C P L i A . Ponadto z o s t a ł on w s z c z e g ó ­ ł a c h t u i ó w d z i e p o z a c i e r a n y przez „ c h o c h l i k a w y ­ stawowego", k t ó r y d l a o s i ą g n i ę c i a efektu e s t e t y c z n e ­ go — bez s k r u p u ł ó w p r z e s t a w i a g a r n k i k p i ą c z s y - �s t e m a t y k i i l e k c e w a ż ą c w y t y c z n e o p r a c o w a n e g o przez f a c h o w c ó w scenariusza. M a t e r i a ł u wystawowego d o s t a r c z y ł a organizatorom Centrala P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycznego, co m i a ł o te. d o b r ą s t r o n ę , ż e u w o l n i ł o i c h od k o n i e c z n o ś ­ ci p e n e t r a c j i t e r e n o w e j , ale r ó w n o c z e ś n i e zawęziło z a s i ę g w y s t a w y do e k s p o n a t ó w z o ś r o d k ó w z o r g a n i ­ z o w a n y c h w C P L i A , b ą d ź t e ż p r z e z n i ą w t e n czy inny s p o s ó b kontrolowanych. T a j e d n o s t r o n n o ś ć w y ­ boru m a t e r i a ł u wystawowego d o s y ć ujemnie z a c i ą ż y ­ ła n a c a ł o ś c i , z u b o ż a j ą c w y s t a w ę , k t ó r a s k u t k i e m te­ go w y k a z y w a ł a p o w a ż n e b r a k i . I t a k n p . w p r z e g l ą ­ dzie r ó ż n y c h f o r m z a s t o s o w a n i a n a c z y ń g l i n i a n y c h b r a k ł o c h o ć b y z d o b i o n y c h m a ś l n i c do w y r o b u m a s ł a , czy p o d k u r z a c z y d l a p s z c z e l a r z y ; w ś r ó d t e c h n i k zdob­ n i c z y c h p o m i n i ę t o s i w a k i z d e k o r a c j ą w postaci c z a r ­ nej m a l a t u r y ; z a ś w p r z e g l ą d z i e r e g i o n a l n y m poszcze­ g ó l n e o ś r o d k i , j a k np. B o l i m ó w czy P a w ł ó w , p o t r a k ­ towane z o s t a ł y w s p o s ó b jednostronny. Nie b y ł y reprezentowane takie d o s k o n a ł e p r a c o w ­ nie, j a k n p . J e l e ś n i a ń s k i e g o z M i l ó \ ^ i , Bilińskiego ze S t a r e g o S ą c z a , C z e c z e l e w s k i e g o z s i e l c z y k a (pod B i a ł ą Podlaską), J ó z e f a G ł u s z k a z C h a ł u p e k i wiele innych. Obficie natomiast pokazano wyroby z pracowni zrzeszonych w C P L i A , j a k np. s p ó ł d z i e l n i a w K a r t u ­ zach ( L . Necel, Meissner, K a z i m i e r c z a k ) , s p ó ł d z i e l n i e we W ł o c ł a w k u (wyroby W. Nowakowskiego), Siera­ dzu ( H . M u s z y ń s k i , P e r t k i e w i c z ) , T o m a s z o w i e M a z o ­ wieckim (E. Arkuszyński, J . Budkiewicz, J . Malczew­ ski, T r z e ś n i o w s k i ) , Ł o w i c z u ( L . K o n o p c z y ń s k i ) , B i e l ­ s k u - B i a ł e j (W. i F . M a t u s i a k o w i e ) , I ł ż y (W. K i t o w s k i , K o s i a r s k a , S. L u b a , S . P a s t u s z k i e w i c z , J . Poletek, J . Purski, A. Rokita, F . Bąbel, T. Bąbel, K . Ciepiel e w s k i , C . J e ż ) , P u ł t u s k u (W. L a t o s z e k , Z . P l a g o w ski, E . P i o t r o w s k i ) , B i a ł y m s t o k u (W. G a c k i , A . K r a ­ szewski, J , Panas, L . S o ł o ś c i u k i e w i c z , G . Szeremie­ tiew), P a w ł o w i e ( E . F a r i o n , J . i P . W i t e k , K . Z o ł nacz), w J a n o w i e L u b e l s k i m ( J . N o w o r o l , A . i J . S t a ń k o oraz c a ł a r o d z i n a S t a r t k ó w ) , Ł a ń c u c i e ( E . Chmiel, W. Jurek, W. K ę p a , S. K o t , J . Plizga, W. Prucnal, A. Ruta, J . Schodziński, E . Welc, J , Woś). Wyroby zaprezentowane na wystawie to prze­ w a ż n i e p o p r a w n i e pod w z g l ę d e m t e c h n i c z n y m w y k o ­ nana produkcja bieżąca, którą znamy z wielu już w y s t a w czy p u b l i k a c j i . Z i n n y c h n a l e ż y wymienić wyroby Kazimierczaka z Kartuz, które ciemną, gład­ k ą g l a z u r ą o d b i e g a j ą od p o w s z e c h n i e z n a n y c h w y r o ­ b ó w k a s z u b s k i c h N e c l a czy M e i s s n e r a , oraz m a l o w a ­ ne w y r o b y M a t u s i a k ó w z B i e l a n w p o w i e c i e O ś w i ę ­ cim. tern w r e a k t y w o w a n ą t e c h n i k ę d e k o r a c y j n ą , j p r z e j d ą do r o z w i j a n i a i p o m n a ż a n i a t r a d y c y j n e g o zasobu d e ­ koracyjnego. W a ż n y moment wkrzeszenia zarzuconej techniki dekoracyjnej zbyt m o ż e s ł a b o został wykorzystany, z w ł a s z c z a z a ś t a m , gdzie p o d s u m o w y w a n o o s i ą g n i ę c i a nadzoru artystycznego C P L i A , n i e s ł u s z n i e natomiast w t y m dziale z n a l a z ł y s i ę w y r o b y K . R o g o w s k i e g o z B i a ł e j P o d l a s k i e j , k t ó r y n i e j e s t zrzeszony w s p ó ł ­ dzielni C P L i A , poziom jego w y r o b ó w t r u d n o w i ę c z a p i s a ć n a poczet z a s ł u g c e p e l i o w s k i e g o n a d z o r u . Skoro j u ż m o w a o z a s ł u g a c h , n a s u w a s i ę jeszcze jedna uwaga. N a wystawie w r o c ł a w s k i e j z u p e ł n i e nie p o d k r e ś l o n o roli, j a k ą w dziedzinie opieki n a d c e r a ­ m i k ą l u d o w ą o d g r y w a od w i e l u lat p r o w a d z o n a a k c j a Ministerstwa K u l t u r y i Sztuki. Wiele o ś r o d k ó w g a r n ­ c a r s k i c h , k ó r y c h p r o d u k c j a zdobi d z i ś w i t r y n y s k l e ­ p ó w C P L i A , zostało odkrytych lub uaktywnionych w kierunku artystycznym przez konkursy i w y s t a w y o r g a n i z o w a n e przez W y d z i a ł S z t u k i L u d o w e j M i n i ­ s t e r s t w a K u l t u r y i S z t u k i . N i e k i e d y dopiero n a t y c h właśnie wystawach zapoznawali się pracownicy C P L i A z nie z n a n y m i i m o ś r o d k a m i g a r n c a r s k i m i i n a w i ą z y w a l i pierwsze kontakty handlowe z w y ­ twórcami. Ze s p r a w ą ceramiki ludowej w i ą ż e s i ę w pewnej m i e r z e a k c j a p r o w a d z o n a przez I n s t y t u t W z o r n i c ­ twa P r z e m y s ł o w e g o , który w w y t w ó r n i f a j a n s ó w we 2 ^ T e n s a m b ł ą d p o w t a r z a s i ę n a str. 86 k a t a l o g u w y s t a w y , gdzie K . R o g o w s k i f i g u r u j e w d z i a l e z a t y ­ t u ł o w a n y m „Spółdzielnie garncarskie C P L i A " . Po r a z p i e r w s z y n a w y s t a w i e w r o c ł a w s k i e j p o k a ­ zano ś w i e ż o r e a k t y w o w a n ą c e r a m i k ę „ f l a m e r o w a n ą " z Pułtuska. Flamerowanie n a c z y ń , n i e g d y ś d o s y ć roz­ powszechnione na terenie K u r p i o w s z c z y z n y (Pułtusk, W y s z k ó w , Serock), p o l e g a ł o na tym, ż e plastyczne jeszcze n a c z y n i e g l i n i a n e p o l e w a n o b i a ł ą a n g o b ą , c z y ­ li tzw. ,,tonem", a n a s t ę p n i e ryto w z ó r z a p o m o c ą rylca. Po wyszuszeniu i wypaleniu naczynia malo­ wano je barwnymi farbami podszkliwnymi, które w drugim wypale pokrywano b e z b a r w n ą glazurą . W e d ł u g badań M. 2ywirskiej, która garncarstwu kurpowskiego p o ś w i ę c i ł a o s o b n ą pracę, flamerowa­ nie z a m a r ł o n a K u r p i a c h pod koniec pierwszego d z i e s i ę c i o l e c i a m i ę d z y w o j e n n e g o (w l a t a c h 1928—1930). 1 Obecnie, d z i ę k i w y s i ł k o m nadzoru artystycznego C P L i A , z a r z u c o n a t e c h n i k a zdobnicza o d ż y ł a . W y r o ­ by E . P i o t r o w s k i e g o , Z . P l a g o w s k i e g o i W ł . L a t o s z k a — z a r ó w n o w formie, j a k i o g ó l n y m c h a r a k t e r z e d e k o r a c j i — s t a r a j ą s i ę n a w i ą z y w a ć do t r a d y c j i . Nie z a w s z e s i ę to j e d n a k udaje, czego p r z y k ł a d e m m o ż e b y ć d z b a n E . P i o t r o w s k i e g o , ozdobiony n a b r z u ś c u l i n i ą ł a m a n ą i szeregiem r y t m i c z n i e p o w t a r z a j ą c y c h s i ę k ł o s ó w . B y ł o b y m o ż e w s k a z a n e , aby n a d z ó r a r ­ tystyczny spółdzielni garncarskiej w P u ł t u s k u n a k ł o ­ n i ł n a p o c z ą t e k g a r n c a r z y m i e j s c o w y c h do p o w t a ­ rzania dawnych w z o r ó w , znanych z cytowanej p r a ­ cy Ż y w i r s k i e j , D o p i e r o gdy w ż y j ą s i ę oni z p o w r o - 1 Maria Zywirska: Garncarstwo Puszczy Białej. P r a c e i M a t e r i a ł y E t n o g r a f i c z n e , T , V I I , str. 345. Ryc. 1. Reaktywowana Wyk. Zdzisław ceramika Plagowski, „flamerowaną". Pułtusk. 181 �Ryc. 2. Reaktywowana Wyk. Władysław Włocławku organizował kolektywy projektanckie, złożone z miejscowych robotnic fabrycznych lub specjalnie w tym celu zaproszonych m a l a r e k ludo­ wych z Powiśla Dąbrowskiego. Na wystawie w r o c ł a w ­ s k i e j d z i a ł a l n o ś ć ta z o s t a ł a z i l u s t r o w a n a d o s y ć j e d n o ­ s t r o n n i e — p r z e z s e r i ą t a l e r z y m a l o w a n y c h przez k o ­ l e k t y w robotnic z f a b r y k i f a j a n s ó w w e W ł o c ł a w k u . Nie b y ł natomiast w s p o s ó b r ó w n o r z ę d n y zadoku­ mentowany dorobek kolektywu malarek ludowych z P o w i ś l a D ą b r o w s k i e g o , co ze w z g l ą d u n a w n i o s k i w y p ł y w a j ą c e z p o r ó w n a n i a m o g ł o b y b y ć niezwykle interesujące. C e r a m i k i p r o d u k o w a n e j przez f a b r y k i i w p r a c o w ­ n i a c h z a k ł a d ó w n a u k o w y c h o m a w i a ć nie b ę d z i e m y , g d y ż p r z e k r a c z a ł o b y to j u ż r a m y n i n i e j s z e j r e c e n z j i . W s p o m n i e ć jednak należałoby o nielicznych wypad­ k a c h , k i e d y czy to w t o k u n a u k i , czy j u ż w p r o ­ d u k c j i p i a s t y k - d e k o r a t o r s i ą g a do d o ś w i a d c z e ń l u d o ­ w e j s z t u k i zdobniczej. P r z y k ł a d y tego r o d z a j u m o ż ­ n a b y ł o o b s e r w o w a ć w ś r ó d w y r o b ó w u c z n i ó w prof. R . K r z y w c a . W y t r a w n y ten pedagog d o c e n i ł w a r ­ tość c e r a m i k i ludowej j a k o elementarza, na k t ó r y m p o c z ą t k u j ą c y c h a d e p t ó w sztuki n a l e ż y u c z y ć p i e r w ­ s z y c h liter alfabetu zdobienia b r y ł y obrotowej. Ż e pojętni uczniowie potrafią później z tych w i a d o m o ś ­ ci samodzielnie korzystać, w i d a ć z prac dawnej u c z e n n i c y prof. K r z y w c a , I r e n y D r o ż d ż , k t ó r a w o p a r ­ c i u o l u d o w e formy d e k o r a c j i c e r a m i c z n e j p o t r a f i ł a z n a l e ź ć w ł a s n y s p o s ó b plastycznego w y r a z u , czego liczne d o w o d y d a ł a d e k o r u j ą c w y r o b y s p ó ł d z i e l n i w Suwałkach. W związku z w y s t a w ą wrocławską został wydany katalog, s t a n o w i ą c y p r a c ę z b i o r o w ą pod redakcją M . S t a r z e w s k i e j , k t ó r y d z i ę k i s w e j bogatej t r e ś c i stanowi c e n n ą p o z y c j ę bibliograficzną. Interesujące nas zagadnienia ceramiki ludowej znajdujemy w roz­ d z i a ł a c h pisanych przez J a n i n ę O r y n ż y n ę i K o r n e l i ę Popławską. Praca O r y n ż y n y („Zagadnienia ceramiki ludowej" str. 55—65) w u k ł a d z i e t r e ś c i n a w i ą z u j e do ekspo­ zycji. O m a w i a w i ę c w niej autorka zagadnienie funk­ cjonalności wyrobów garncarskich i jej związek z f o r m ą n a c z y ń ludowych, n a s t ę p n i e zajmuje s i ę po­ krótce techniką w y r o b u i zdobienia oraz a n a l i z y drobnej p l a s t y k i f i g u r a l n e j , w y r a b i a n e j w I ł ż y , M e dyni Głogowskiej czy U r z ę d o w i e . W zakończeniu s z k i c u j e s y t u a c j ę g a r n c a r s t w a ludowego, k t ó r e , t r a ­ 182 ceramika Latoszek, „flamerowana". Pułtusk. c ą c o d b i o r c ę w w i e j s k i m ś r o d o w i s k u , z y s k u j e go w mieście, i omawia dzałalność CPLiA n a odcinku ochrony tej w i ę d n ą c e j g a ł ę z i l u d o w e j t w ó r c z o ś c i a r ­ tystycznej. A r t y k u ł J . O r y n ż y n y , napisany w s p o s ó b n i e z w y k l e p o w ś c i ą g l i w y , i to w y ł ą c z n i e z p u n k t u widzenia C P L i A , nie daje w ł a ś c i w e g o obrazu skom­ p l i k o w a n y c h „ z a g a d n i e ń c e r a m i k i ludowej". A u t o r k a nie w s p o m i n a , ż e obok p a r u o ś r o d k ó w g a r n c a r s k i c h , k t ó r e j a k o tako p r o s p e r u j ą , pod b o k i e m o p i e k u ń c z e j C P L i A u p a d a j ą z r o k u n a rok o ś r o d k i o w s p a n i a ­ ł y c h n i e k i e d y t r a d y c j a c h a r t y s t y c z n y c h , j a k np. z n a ­ n e od p a r u s t u l e c i K o ł a c z y c e ; ż e w i e l u c i e k a w y c h form ludowej ceramiki, mimo istniejących możli­ w o ś c i , nie reaktywowano; że są całe w o j e w ó d z t w a , k t ó r e nie p o s i a d a j ą „ s w o j e j " l u d o w e j c e r a m i k i a r t y ­ stycznej (jak np. woj. krakowskie), g d y ż n i k t nie z a ­ j ą ł s i ę i s t n i e j ą c y m i t a m do d z i ś o ś r o d k a m i g a r n ­ carskimi; ż e c e r a m i k ę l u d o w ą w bogatszym wyborze m o ż n a z a k u p i ć w ł a ś c i w i e t y l k o w stolicy, g d y ż poza t y m s k l e p y w c e r a m i k ę l u d o w ą s ą fatalnie z a o p a t r y ­ w a n e ; ż e w r e s z c i e n i k t szczerze n i e c h c e z a i n t e r e ­ s o w a ć s i ę l u d o w ą c e r a m i k ą a r t y s t y c z n ą , g d y ż jest 2 n i ą m n ó s t w o kłopotu, a obrót z punktu widzenia h a n d l o w e g o (wobec n i s k i c h cen) — n i e w i e l k i . P i s z ą c o ludowej ceramice, autorka jest j a k gdyby skrępowana swym oficjalnym stanowiskiem, które nie pozwala jej p r z y j ą ć postawy bardziej bojowej, j a k a cechuje wypowiedzi niektórych współautorów katalogu, nie c o f a j ą c y c h s i ę przed j a s n y m stawianiem z a g a d n i e ń r ó w n i e ż i t a m , gdzie w y m a g a j ą one k r y ­ tyki i d o m a g a j ą się poprawy. N a marginesie pracy O r y n ż y n y jeszcze jedna drobna uwaga. A u t o r k a p i ­ sze n a str. 57, ż e „ s i w a k i F r y d e r y k a B ą b l a s ą jego o s o b i s t ą i n n o w a c j ą z r. 1954". W i a d o m o ś ć ta, o p a r t a b y ć m o ż e n a w y p o w i e d z i samego B ą b l a , n i e odpo­ w i a d a prawdzie. T w ó r c y ludowi, z w ł a s z c z a bardziej znani, j a k w i ę k s z o ś ć a r t y s t ó w w ogóle, lubią dokoła s w o j e j osoby s t w a r z a ć l e g e n d ę . W r z e c z y w i s t o ś c i s i ­ w a k i w y r a b i a n e b y ł y w o ś r o d k a c h g a r n c a r s k i c h po­ ł o ż o n y c h k o ł o Denkowa znacznie w c z e ś n i e j . Świa­ d e c t w e m tego s ą z a c h o w a n e do d z i ś w K ą t a c h D e n k o w s k i c h piece s ł u ż ą c e s p e c j a l n i e do w y p a ł u s i w a ­ k ó w , p r z y c z y m n i e k t ó r e z n i c h w r. 1954 b y ł y j u ż nieczynne. D r u g a ze w s p o m n i a n y c h autorek, K . P o p ł a w s k a , pisze o w s p ó ł p r a c y a r t y s t ó w z z a k ł a d a m i s e r y j n e j �produkcji. Zagadnieniami z w i ą z a n y m i z t w ó r c z o ś c i ą l u d o w ą z a j m u j e s i ę ona t y l k o m a r g i n e s o w o , k r e ś l ą c obraz s t o s u n k u , j a k i k s z t a ł t u j e s i ę m i ę d z y z a w o d o ­ wym plastykiem a ludowymi garncarzami zatrud­ nionymi w zakładzie ceramicznym. Według słów autorki, „ p l a s t y c y k i e r u j ą c y p r o d u k c j ą w tych z a ­ k ł a d a c h w p e ł n i d o c e n i a j ą p i ę k n o miejscowych form i nie k r ę p u j ą i n i c j a t y w y g a r n c a r z y " (str. 72). O b s e r ­ w a c j e jednak czynione b e z p o ś r e d n i o w cepeliowskich z a k ł a d a c h c e r a m i c z n y c h nie p o t w i e r d z a j ą tego i d y l ­ licznego o b r a z u . W r z e c z y w i s t o ś c i p l a s t y c y z a w o d o w i , zapatrzeni w e w ł a s n ą t w ó r c z o ś ć artystyczną, n a j c z ę ś ­ ciej nie i n t e r e s u j ą się m o ż l i w o ś c i a m i w s p ó ł p r a c u j ą ­ cych z nimi garncarzy i bynajmniej niedają im sposobności ujawniania s w y c h artystycznych umie­ jętności. P r z y k ł a d e m m o ż e b y ć pewna plastyczka, k t ó r a w r. 1953 j a k o k i e r o w n i k a r t y s t y c z n y m a l o w a ł a sama wyroby spółdzielni ceramicznej w S u w a ł k a c h , nie w i e d z ą c n a w e t o t y m , ż e p r a c u j ą c y w jej z a k ł a ­ dzie g a r n c a r z e p a m i ę t a j ą jeszcze ludowe z d o b n i c t w o Fotografował i u m i e j ą m a l o w a ć naczynia. P r z y k ł a d ó w takich m o ż ­ n a by p o d a ć w i ę c e j . W y t y k a j ą c autorkom zbyt optymistyczny sposób o b r a z o w a n i a r z e c z y w i s t o ś c i , c z y n i m y to n i e z r e c e n zenckiej n a d g o r l i w o ś c i , k a ż ą c e j s z u k a ć przysłowio­ w e j „ d z i u r y w c a ł y m " , lecz dlatego, ż e u n i k a n i e wiernego m a l o w a n i a s y t u a c j i w d z i e d z i n i e s z t u k i l u ­ dowej s t w a r z a pozory, j a k o b y n a t y m o d c i n k u w s z y s t ­ ko b y ł o „ w n a j w i ę k s z y m p o r z ą d k u " , co w p r o w a d z a w błąd opinię publiczną i usypia czujność społe­ c z e ń s t w a . T y m c z a s e m w i e m y , ż e w dziedzinie l u d o ­ w e j t w ó r c z o ś c i a r t y s t y c z n e j b y n a j m n i e j n i e dzieje s i ę dobrze. I m b l i ż e j p o z n a j e m y z a w i k ł a n y splot z a ­ g a d n i e ń w i ą ż ą c y c h s i ę ze w s p ó ł c z e s n ą l u d o w ą t w ó r ­ czością artystyczną, tym w i ę c e j odsłania się m a n k a ­ m e n t ó w i bolączek. Odkrywanie ich i dyskutowanie jest n a s z y m wspólnym obowiązkiem. Pamiętajmy o t y m , ż e k a ż d a d o l e g l i w o ś ć w t e d y dopiero m o ż e b y ć leczona, gdy j ą d o k ł a d n i e p o z n a m y , Rss. Michał Maśliński W Y S T A W A SZTUKI L U D O W E J uioj. W A R S Z A W S K I E G O W d n i a c h od 29 m a r c a do 6 k w i e t n i a o t w a r t a b y ł a w Warszawie Wystawa Sztuki Ludowej i Rękodzieła L u d o w e g o , z o r g a n i z o w a n a przez Z w i ą z e k S a m o p o m o ­ cy C h ł o p s k i e j , a m a j ą c a s t a n o w i ć u z u p e ł n i e n i e z j a z d u t w ó r c ó w ludowych o k r ę g u warszawskiego, który obra­ d o w a ł w t y m okresie w stolicy. C e l e m w y s t a w y b y ł o , jak informuje katalog, zspoznanie o g ó ł u z w i e d z a j ą ­ cych, a s z c z e g ó l n i e w i e j s k i c h działaczy kulturalnoo ś w i a t o w y c h z dorobkiem a r t y s t ó w l u d o w y c h woj. warszawskiego. S a m y m z a ś autorom eksponowanych p r a c w y s t a w a m i a ł a p o k a z a ć z ł e i dobre p r z y k ł a d y p o s z u k i w a ń nowych r o z w i ą z a ń tematycznych i k o m ­ p o z y c y j n y c h w e w s p ó ł c z e s n e j sztuce l u d o w e j . T e n s ł u s z n y c e l w y s t a w y nie c a ł k i e m j e d n a k z o s t a ł z r e a l i z o w a n y . Z ł o ż y ł y s i ę n a to p e w n e n i e d o c i ą g n i ę ­ cia z a r ó w n o w doborze e k s p o n a t ó w , j a k i w s a m e j ekspozycji, N i e z r o z u m i a ł e jest umieszczenie w y s t a w y w znacz­ nej o d l e g ł o ś c i od c e n t r u m m i a s t a , niedostateczne i n ­ f o r m o w a n i e o j e j adresie (nieliczne afisze), j a k r ó w ­ nież zlikwidowanie jej n a 7 dni przed ustalonym terminem. Z tych też p o w o d ó w wiele osób zaintere­ s o w a n y c h s z t u k ą l u d o w ą nie m o g ł o o b e j r z e ć z g r o ­ m a d z o n y c h e k s p o n a t ó w . A n i e w ą t p l i w i e w a r t o je b y ­ ło 2obaczyć, W y s t a w a o b e j m o w a ł a n a s t ę p u j ą c e działy: tkactwo, s t r ó j , w y c i n a n k ę , z d o b n i c t w o w n ę t r z a oraz c e r a m i k ę . N a c z e l n e m i e j s c e n a w y s t a w i e — ze w z g l ę d u na i l o ś ć z g r o m a d z o n y c h e k s p o n a t ó w i ich w a r t o ś c i a r t y ­ styczne — z a j m o w a ł o t k a c t w o . W d z i a l e t y m , j a k i w e wszystkich p o z o s t a ł y c h , eksponaty u ł o ż o n e b y ł y w e d ł u g p o d z i a ł u terytorialnego, powiatami. N a l e ż a ­ łoby o c z e k i w a ć rozmieszczenia w y s t a w i o n y c h tkanin w j a k i e j ś k o l e j n o ś c i chronologicznej. Tymczasem układ eksponatów pochodzących z różnych okresów byl w o b r ę b i e p o s z c z e g ó l n y c h p o w i a t ó w t a k dalece niejednolity, ż e n i e p o z w a l a ł n a p r z e ś l e d z e n i e c i ą ­ g ł o ś c i r o z w o j o w e j t k a c t w a ludowego w d a n y m po­ wiecie. N i e p r z e m y ś l a n y u k ł a d z a c i e r a ł z u p e ł n i e r ó ż ­ n i c e w czasie p o w s t a w a n i a i n a s i l e n i u u ż y t k o w a n i a p o ­ szczególnych tkanin. Brak było również danych u m o ż ­ liwiających w y r ó ż n i e n i e prac najbardziej typowych dla danego p o w i a t u . U t r u d n i a to w y p r o w a d z e n i e j a ­ kichś wniosków' d o t y c z ą c y c h rozwoju tkactwa w roż­ n y c h regionach. W o b e c w i ę c t r u d n o ś c i u j ę c i a historycznego, o m ó w i ­ m y reprezentowane na wystawie działy twórczości tkackiej w kolejności podyktowanej ilością zgroma­ dzonych e k s p o n a t ó w , Najliczniejsze b y ł y tkaniny przetykane i pasiaki. P a s i a k i w y s t ę p u j ą z a r ó w n o w dziale s t r o j u , j a k i w dziale t k a n i n d e k o r a c y j n y c h , s ł u ż ą c y c h do n a k r y w a ­ nia ł ó ż e k , s k r z y ń , z a w i e s z a n i a n a d r z w i a c h i w r e s z ­ cie u ż y t k o w a n y c h j a k o c h o d n i k i . N a s p e c j a l n e w y ­ różnienie zasługują „gurowe" zapaski Marii Ż u r a w ­ s k i e j z R u d z i e n k a (tkane w czerwono b i a ł e p a s e c z k i n a z i e l o n y m tle) i f a r t u c h w y k o n a n y przez K u r p i o w ­ s k ą Spółdzielnię P r z e m y s ł u Ludowego w Pniewie (w w ą s k o tkane paski utrzymane w kolorach b i a ł y m , s z a r o b ł ę k i t n y m i c z e r w o n y m ) . S z k o d a t y l k o , ż e ten ostatni pasiak, u k r y t y z a b i a ł ą l n i a n ą s p ó d n i c ą , n i e b y ł u d o s t ę p n i o n y do o g l ą d a n i a w c a ł o ś c i . N i e p o z w a ­ l a ł o to o c e n i ć w p e ł n i jego w a l o r ó w a r t y s t y c z n y c h . P a s i a k i d e k o r a c y j n e — w p r z e c i w i e ń s t w i e do p a s i a ­ stych zapasek w e ł n i a n y c h — b y ł y czysto lniane. W y ­ jątek s t a n o w i ł o kilka pasiastych k i l i m ó w w e ł n i a n y c h , z których na specjalną u w a g ę zasługują: kilim w ko­ l o r o w e pasy c h a b r o w e i g r a n a t o w e — wykonany przez S t a n i s ł a w ę J a s t r z ę b s k ą z S i e n n i c y , zielony d y ­ w a n w k o l o r o w e pasy — p r a c a M a r i i M l a d z k i e j z R u ­ dzienka i „sorc" w e ł n i a n y w szerokie pasy popiela­ te na tle c z e r w o n y m — d z i e ł o J u l i i M a z u r e k z R u ­ dzienka. W i ą z k i b a r w n y c h p a s ó w w o m a w i a n y c h t k a ­ ninach rozłożone są asymetrycznie. Zestawienia b a r ­ w n e , bardzo j a s k r a w e , n i e r a ż ą d z i ę k i o d p o w i e d n i e m u dobraniu s ą s i a d u j ą c y c h z s o b ą k o l o r ó w i szerokości pasów. T a k t k a n i n y pasiaste, j a k i p r z e t y k a n e w e ł n i a n e , r ó w n i e ż bardzo licznie e k s p o n o w a n e n a w y s t a w i e , przeważnie łączone były z d w ó c h szerokości mate­ riału. Ze specjalnym zainteresowaniem oglądaliśmy na wystawie dekoracyjne tkaniny dwuosnoWowe, które na M a z o w s z u m a j ą swoją bardzo s t a r ą tradycję sięgającą X V I wieku. W ś r ó d d y w a n ó w dwuosnowowych znalazły się znane już z poprzednich w y s t a w i k o n k u r s ó w d y w a n y D o ­ miniki B u janowskiej z W ę g r o w a . Jej bogatą t w ó r c z o ś ć c h a r a k t e r y z u j ą c ą s i ę obecnie r ó ż n o r o d n o ś c i ą w dobo­ rze b a r w , r e p r e z e n t o w a ł o niestety t y l k o k i l k a t k a ­ nin u t r z y m a n y c h w k o l o r a c h c z a r n y m i b i a ł y m , l u b b r ą z o w y m i b i a ł y m . T y p o w e b y ł o b y to d l a j e j t w ó r ­ czości p o c z ą t k o w e j , wzorowanej ściśle n a podlaskich d y w a n a c h d w u o s n o w o w y c h pochodzenia r z e m i e ś l n i c z e ­ go, ale n i e o b r a z o w a ł o c a ł e j j e j t w ó r c z o ś c i do r o k u 1954. Z ż a l e m m u s i m y s t w i e r d z i ć , ż e n i e s i ę g n i ę t o z u ­ p e ł n i e do j e j o s t a t n i c h p r a c , k t ó r e n i e w ą t p l i w i e p o ­ z w o l i ł y b y p r z e ś l e d z i ć p r o c e s r o z w o j u t w ó r c z e g o tej 183 �oraz d a ł o b y p r a w d o p o d o b n i e bardzo bogaty m a t e r i a ł porównawczy. Obok tkanin n a p r a w d ę p i ę k n y c h — znalazły się na wystawie eksponaty nie p r z e d s t a w i a j ą c e żadnej w a r t o ś c i artystycznej, w y k a z u j ą c e natomiast w y r a ź ­ ne w p ł y w k u l t u r y d r o b n o m i e s z c z a ń s k i e j . Z a p r z y ­ k ł a d s ł u ż y ć t u m o ż e obrus W a n d y J a k u b o w s k i e j z Pogorzel K r z y w i c y , n a k t ó r y m n i e ł a d n y motyw n a turalistycznie potraktowanych k w i a t ó w przypomina wzory drukowane w okresie m i ę d z y w o j e n n y m przez r ó ż n e tygodniki, a z w ł a s z c z a przez wydawnictwo o r a c z e j e p i g o n a l n y m c h a r a k t e r z e „ B l u s z c z " itp. N i e l u d o w y c h a r a k t e r tego o b r u s a s z c z e g ó l n i e jest Widocz­ ny wskutek kontrastu, j a k i tworzy z umieszczonym obok s z m a c i a k i e m , u t r z y m a n y m w p a s t e l o w y c h k o l o ­ rach, a r e p r e z e n t u j ą c y m twórczość X I X wieku. S z m a ciak ten m a charakter u ż y t k o w y . Autor, nie kiero­ w a n y s p e c j a l n ą c h ę c i ą ozdobienia go, s t w o r z y ł m i m o to d z i e ł o o r y g i n a l n e , a r ó w n o c z e ś n i e c h a r a k t e r y s t y c z ­ ne d l a t w ó r c z o ś c i l u d o w e j tego o k r ę g u . I n a c z e j m a s i ę s p r a w a z o b r u s e m . T w ó r c z y n i s i ę g n ę ł a do w z o ­ r ó w miejskich, ściśle m ó w i ą c drobnomieszczańskich, k t ó r e z m i e n i ł y p i ę k n y motyw róży, spotykany często w ludowych wzorach, n a r a ż ą c y kolorystycznie i k o m ­ pozycyjnie k w i a t c a ł k o w i c i e rozwinięty, p e ł n y , na d ł u g i e j ł o d y ż c e z k r z y c z ą c o zielonymi liśćmi. . Rys. 1, Dywan-narznta Wierzbicka z Żelechowa zielono-czarny. (pow. Mińsk Wyk. Maria Mazowiecki). a r t y s t k i . W ż a d n y m w y p a d k u nie m o ż e m y tego u w a ­ ż a ć z a p r z e g l ą d dotychczasowego dorobku B u j a n o w skiej. Z grupy tkanin przetykanych p o c h o d z ą c y c h z po­ w i a t u M i ń s k M a z o w i e c k i z w r a c a ł y u w a g ę z b l i ż o n e do siebie k o l o r y s t y c z n i e z i e l o n o - c z a r n e d y w a n y , ś w i a d ­ c z ą c e — przez u d a n y d o b ó r b a r w i r y s u n e k w z o r u — o w y s o k i m poziomie a r t y s t y c z n y m t w ó r c ó w . W y m i e ­ nić tu n a l e ż y szczególnie p i ę k n y d y w a n - n a r z u t ę M a ­ rii Wierzbickiej, u d e r z a j ą c y p o w a g ą b a r w i szlachet­ n ą p r o s t o t ą o r n a m e n t u (rys. 1). N i e m o ż n a t e ż p o m i ­ n ą ć doskonalej p r a c y J u l i i B u d z y ń s k i e j ze S t a r o w s i (ryc. 2), o w z o r a c h k o m p o n o w a n y c h n a zasadzie k r z y ­ ża, j a k r ó w n i e ż d y w a n u I r e n y P a ł d y n y z P o s i a d a ł , o gwiaździstych motywach ornamentacyjnych. T e n s a m t y p t e c h n i k i t k a c k i e j , co d y w a n y , r e p r e ­ zentują wystawione kapy i makaty. S p e c j a l n ą u w a g ę zwraca tkanina o wzorach ciemnoczerwono-seledynow y c h , w y k o n a n a przez S t a n i s ł a w ę K r z y w n i a k z W ę ­ g r o w a ( r y c . 3), obok. niej n a r z u t a M a r i i M l a d z k i e j z R u d z i e n k a , t k a n a n a b i a ł y m postonie t u r k u s o w ą w e ł n ą w d r o b n y w z ó r o k i e n k o w y ( r y c . 4), w r e s z c i e szafirowo-biała kapa Stanisławy Cholewińskiej, rów­ n i e ż z R u d z i e n k a . A u t o r k a , d z i ę k i u m i e j ę t n e m u do­ b o r o w i splotu, s t w o r z y ł a r o z w i ą z a n i e kompozycyjne specjalnie i n t e r e s u j ą c e s w o j ą o r y g i n a l n o ś c i ą . B a r d z o c i e k a w e b y ł o b y stwierdzenie, o ile p r z e d ­ stawione p o w y ż e j ostateczne o s i ą g n i ę c i a w dziedzinie ludowego t k a c t w a d w u o s n o w o w e g o n a w i ą z u j ą do s t a ­ rych mazowieckich tradycji tkackich. Wskazane by­ ł o b y w i ę c szczególnie silny nacisk p o ł o ż y ć na prze­ ś l e d z e n i e p r o d u k c j i t k a c k i e j n a o m a w i a n y m terenie w j e j r ó ż n y c h f a z a c h r o z w o j u , i to z a r ó w n o w p o c z ą t ­ k o w e j fazie p r o d u k c j i r z e m i e ś l n i c z e j , j a k i p ó ź n i e j ­ szej p r o d u k c j i w i e j s k i e j . D o p o m ó c w t y m m o g ł a b y w ł a ś n i e o m a w i a n a w y s t a w a , gdyby z n a l a z ł y s i ę n a niej eksponaty najbardziej typowe ze wszystkich ośrodków produkcji tkackiej z terenu Mazowsza z ostatnich lat. B y ł o b y to pewnego r o d z a j u p o d s u m o ­ w a n i e m r o z w o j o w e g o procesu t k a c t w a i jego o s i ą g n i ę ć 184 Na w y s t a w i e z n a l a z ł y s i ę t a k ż e firanki siatkowe. S ą one, j a k w i a d o m o , n a j m ł o d s z ą , r o z w i j a j ą c ą s i ę dopie­ ro g a ł ę z i ą t w ó r c z o ś c i l u d o w e j , p r o p a g o w a n ą przez C P L i A ze w z g l ę d u n a i c h ł a t w y z b y t w m i e ś c i e . B r a k j a k i c h k o l w i e k o b j a ś n i e ń d o t y c z ą c y c h pochodze­ n i a i ogromnego z a s i ę g u r o z p o w s z e c h n i e n i a firanek siatkowych w r ó ż n y c h rejonach Polski m ó g ł b y n a ­ s u w a ć b ł ę d n y wniosek o ich regionalnej specyfice m a z o w i e c k i e j . F i r a n k i — podobnie j a k i l n i a n e h a f ­ towane serwety n a stół czy komplety podobnych w t y p i e m a ł y c h s e r w e t e k — w y r a b i a n e s ą dopiero od k i l k u lat. S z c z e g ó l n i e silnie p r o d u k c j a i c h r o z w i ­ j a s i ę w spółdzielniach ludowych, p r o d u k u j ą c y c h pra­ wie w y ł ą c z n i e na rynek miejski. Wielką zasługą w y t w a r z a j ą c y c h te n o w e w y r o b y p l a c ó w e k jest p r z e ­ niesienie n a n i e s t a r y c h w z o r ó w z h a f t o w a n y c h k o ­ s z u l c z y w y c i n a n e k . W ten s p o s ó b p r z y z a c h o w a n i u c i ą g ł o ś c i t r a d y c j i t w o r z ą s i ę n o w e formy, c i e s z ą c e s i ę d u ż y m popytem w m i e ś c i e , a t y m s a m y m p r o p a g u j ą ­ ce t a m o s i ą g n i ę c i a l u d o w e j t w ó r c z o ś c i a r t y s t y c z n e j . W y m i e n i ć tu n a l e ż y w z o r o w ą s p ó ł d z i e l n i ę w . P n i e ­ wie, o p i e r a j ą c ą s w o j ą p r o d u k c j ę wie w s z y s t k i c h j e j działach na wzorach ludowych, charakterystycznych d l a P u s z c z y B i a ł e j . R ó w n i e ż i w dziale s t r o j u n a j bogaciej r e p r e z e n t o w a n y n a w y s t a w i e b y ł t e n t e r e n , na k t ó r y m p n i e w s k a s p ó ł d z i e l n i a r o z w i n ę ł a swoją działalność. W z a k r e s i e t r a d y c y j n e g o s t r o j u ludowego P u s z c z y B i a ł e j n a w y s t a w i e z n a l a z ł y s i ę eksponaty z a r ó w n o starsze, j a k i w y k o n a n e ostatnio. Z lat 1900 p o k a z a n a została stara „kiecka" utrzymana w charakterystycz­ n y m d l a tego o k r e s u kolorze c z e r w o n y m . Z l a t 1930 w y s t a w i o n o „ k i t e l " zielony, n o w y f a r t u c h i p i ę k n i e h a f t o w a n ą koszulę — pracę E w y Mielcarek. Znacz­ nie gorzej p r z e d s t a w i a ł s i ę s t r ó j z P u s z c z y Z i e l o n a j . Eksponaty, m i m o ż e b y ł o ich wiele, nie t w o r z y ł y zwartej całości. O g l ą d a l i ś m y tam spódnicę b r ą z o w ą „ w oczka", w zielone p a s y u ł o ż o n e poprzecznie, d w a f a r t u c h y „ o d p r z y o d z i e w k u " , pasiaste (z p r z e w a g ą k o l o r ó w czerwonego i l i l a , p r z e c i ę t e c z a r n o - z i e l o n y m i p a s k a m i ) , o p r ó c z tego c z a r n y gorset zdobiony c z e r w o ­ n y m i tasiemkami, i n o w e c z ó ł k o w y k o n a n e przez K o n o p k ó w n ę d l a C P L i A . S z k o d a , ż e nie pokazano koszuli, k t ó r a — c h o c i a ż n i e t a k bogato h a f t o w a n a jak w Puszczy Białej — dostarczyłaby materiału do u c h w y c e n i a r ó ż n i c i p o d o b i e ń s t w w z a k r e s i e h a f t u na tych dwóch sąsiadujących ze s o b ą terenach, k t ó r e w i n n y c h dziedzinach w y t w ó r c z o ś c i s ą c z ę s t o ­ k r o ć do siebie z b l i ż o n e . O k r ę g s a n n i c k i r e p r e z e n ­ t o w a ł y j e d y n i e d w a gorsety, w y s z y w a n e koralika­ m i . Z a z n a c z y ć n a l e ż y , ż e s t a r s z e i do ostatnich c z a ­ s ó w c z ę ś c i e j s p o t y k a n e s ą gorsety z h a f t e m p ł a s k i m . Z tego t e r e n u w y s t a w i o n o t a k ż e „ z a r ę k a w k i " , r ó w ­ n i e ż w y s z y w a n e koralikami. Pokazanie ich w oder­ w a n i u od c a ł e g o s t r o j u s a n n i c k i e g o n i e p o z w o l i ł o n a p o d k r e ś l e n i e s p e c y f i c z n o ś c i tego s t r o j u , w k t ó r y m z a - �r ę k a w k i te o d g r y w a j ą s w o j ą r o l ę . N a j w i ę k s z y m b r a ­ k i e m tego d z i a ł u e k s p o z y c j i b y ł o c a ł k o w i t e p o m i n i ę ­ cie s t r o j u k o ł b i e l s k i e g o , k t ó r y n a w e t w obecnej do­ bie u r b a n i z a c j i w s i i z a n i k u s t r o j u ludowego j e s t j e s z c z e c i ą g l e ż y w y . J e s t to t y m b a r d z i e j d z i w n e , ż e w s i e , w k t ó r y c h s t r ó j ten p o w s z e c h n i e występuje (jak na p r z y k ł a d Rudzienko), w innych d z i a ł a c h w y ­ t w ó r c z o ś c i b y ł y bogato r e p r e z e n t o w a n e . S t r ó j k o ł b i e l s k i , b a r d z o z b l i ż o n y do s a n n i c k i e g o , m ó g ł b y w s k a ­ zać na z a p o ż y c z e n i a , upodabnianie s i ę i r ó ż n i c o w a ­ nie p e w n y c h f o r m n a t e r e n a c h s ą s i e d z k i c h . N a w y s t a w i e w a r s z a w s k i e j s t o s u n k o w o bogato r e ­ prezentowany b y ł dział wycinanek. Pokazano w y c i ­ nanki z powiatów: Ostrołęka, Gostynin, Węgrów i Mińsk Mazowiecki. O m a w i a n i e m a t e r i a ł u z a c z n i e m y od p o w i a t u O s t r o ­ ł ę k a , z k t ó r e g o dano p r z e g l ą d w y c i n a n e k ostatniego dziesięciolecia. Z o b a c z y l i ś m y w i ę c wszystkie ich ty­ py, z a c z y n a j ą c od n a j s t a r s z y c h ,,leluj" i „ k ó ł e k " jedno i w i e l o b a r w n y c h , do n o w y c h w y c i n a n e k t e m a t y c z n y c h . Bardzo i n t e r e s u j ą c e b y ł o pokazanie wielobarwnych naklejanek o k s z t a ł c i e kolistym, które dotychczas słabo było reprezentowane n a innych wystawach. Z i n f o r m a c j i z e b r a n y c h w czasie M i ę d z y u c z e l n i a n e g o O b o z u E t n o g r a f i c z n e g o w 1954 r o k u w i e m y , ż e n a terenie T a t r i W o l k o w e g o z n a n o od d a w n a w y c i ­ n a n k i w i e l o b a r w n e . B y ł y to z a r ó w n o k ó ł k a , j a k i w y ­ cinanki tematyczne. P o r ó w n a n i e „leluj" eksponowa­ nych na w y s t a w i e w y k a z a ł o nowe tendencje t w ó r c ó w ludowych polegające na zastępowaniu dawnych mo­ t y w ó w n o w y m i . W y s t ę p o w a ł o to m i ę d z y i n n y m i na przykładach zastąpienia tradycyjnych kogutków, u m i e s z c z a n y c h s y m e t r y c z n i e po obu s t r o n a c h „ l e l u i " , g o ł ą b k a m i i napisem „ P o k ó j " . Z w y c i n a n e k t e m a t y c z n y c h pokazano d w i e bardzo ciekawe prace S t a n i s ł a w y B a k u ł o w e j . R e p r e z e n t u j ą one k i e r u n e k w w y c i n a n k a r s t w i e , z a r z u c a j ą c y typo­ w ą d l a w y c i n a n e k s y m e t r i ę . S a m proces w y c i n a n i a poprzedzony jest o b r y s o w a n i e m k o n t u r ó w w y c i n a ­ n y c h postaci i p r z e d m i o t ó w . N i e w i a d o m o , czy p r a c e te m o ż n a z a l i c z y ć do w y c i n a n e k t e m a t y c z n y c h , czy też traktować je jako odrębny, nowy kierunek w twórczości ludowej. Dotychczas nikt b l i ż e j nie z a j m o w a ł s i ę t y m zagadnieniem. Wymienione prace o b r a z u j ą z a j ę c i a gospodarskie. S ą to „ W a r s z t a t t k a c ­ k i " i „Zagroda". „ Z a g r o d a " w y k o n a n a jest z papieru czarnego. M o t y w y m a j ą u k ł a d p a s o w y , p r z y c z y m w k a ż d y m z trzech poziomych p a s ó w przedstawione zostały schematycznie kontury b u d y n k ó w gospodar­ c z y c h oraz s y l w e t k i l u d z i w y k o n u j ą c y c h r ó ż n e p r a c e w o b r ę b i e zagrody. N i e b r a k t e ż s y l w e t e k z w i e r z ą t . W y c i n a n k a w y k o n a n a jest bardzo starannie i dro­ biazgowo. Uwypuklone zostały niektóre szczegóły ubioru, a n a w e t s p o s ó b z a c z e s a n i a w ł o s ó w , co s p r a w i a w r a ż e n i e d o k ł a d n e g o zdjęcia z natury. W y c i n a n k a zatytułowana „Warsztat tkacki", wykonana rów­ n i e ż z czarnego p a p i e r u , p o k a z u j e w podobnej, a z a ­ r a z e m r ó w n i e ż d e k o r a c y j n e j formie, k o l e j n e c z y n n o ś ­ ci p o p r z e d z a j ą c e proces p o w s t a w a n i a t k a n i n y . N i e pokazano w y c i n a n e k o t e m a t y c e r e l i g i j n e j , k t ó ­ re j a k o rzecz n o w a i s t n i e j ą n a K u r p i a c h od 1945 r o ­ k u , a w i ę c s ą w y t w o r e m d z i e s i ę c i o l e c i a , k t ó r e przede wszystkim ilustrowano m a t e r i a ł a m i zebranymi na w y ­ stawie. D r u g i m powiatem, z k t ó r e g o wystawiono dość du­ ż o w y c i n a n e k , j e s t G o s t y n i n , Z n a l a z ł y s i ę tu prace a r ­ tystek l u d o w y c h z S a n n i k . O k r e s o k u p a c j i n i e m i e c ­ kiej c a ł k o w i c i e p r z e r w a ł p r o d u k c j ę wycinanek w S a n ­ n i k a c h i dopic-ro z o r g a n i z o w a n y p r z e z M i n i s t e r s t w o K u l t u r y i S z t u k i w 1951 r o k u k o n k u r s p o b u d z i ł a r ­ t y s t k i s a n n i c k i e do w z n o w i e n i a tego r o d z a j u t w ó r ­ czości. W y c i n a n k i z powiatu g o s t y n i ń s k i e g o nawią­ z u j ą do ł o w i c k i c h . W i d z i m y t u w i ę c t r a d y c y j n e „ k l a poki" i „ k o d r y " . W z d o b i e n i u p o w t a r z a s i ę m o t y w pawi i k o g u t k ó w . N a w y s t a w i e pokazano p r z e w a ż n i e w y c i n a n k i tematyczne z Sannik. Wobec zbyt m a ł e j liczby w y c i n a n e k i n n y c h t y p ó w z a c i e m n i ł o to obraz t w ó r c z o ś c i w y c i n a n k a r e k z tego o k r ę g u , w k t ó r y m w ł a ś n i e w y c i n a n k i tematyczne, w y s t ę p u j ą stosunkowo rzadko. W ś r ó d tych w y c i n a n e k tematycznych zwracają u w a g ę prace Marii Król. która szuka nowych treści Ryc, 2, Dywan-narzuta. Starowsi (pow. Ryc. 3. Dywan-narzuta Wyk. Stanisława Wyk. Mińsk Julia Budzyńska Mazowiecki). ze ciemnoczerwono-seledynowy. Krzywiak z Węgrowa. 185 �Ryc. 4. Dywan-narzuta Mladzka z Rudzienka biało-turkusowy. (pow. Mińsk Wyk. Maria Mazowiecki). di a s w o j e j t w ó r c z o ś c i . N a k l e j a n k i j e j w f o r m i e n a ­ w i ą z u j ą do t e m a t y c z n y c h w y c i n a n e k ł o w i c k i c h . J e s t wśród nich cykl wielobarwnych naklejanek o tema­ tyce p r o d u k c y j n e j , p o k a z u j ą c y c h p r a c e w polu. C i e k a w e s ą dzieje w y c i n a n e k podlaskich, k t ó r e z n a l a z ł y s i ę na wystawie. N a terenie Podlasia p r o ­ d u k c j a w y c i n a n e k z o s t a ł a z a r z u c o n a j u ż d a w n o . Nie­ g d y ś znano t u j e d y n i e w y c i n a n k i z k o l o r o w e g o o p ł a t ­ k a . M i a ł y one k s z t a ł t g w i a ź d z i s t y i b y ł y j e d n o l u b w i e l o b a r w n e . W z n o w i e n i e tej dziedziny twórczości miejscowe artystki zawdzięczają plastykowi Bartod z i e j s k i e m u , k t ó r y m ł o d z i e ż w szkole n a u c z y ł r o b i ć wycinanki. K i e r o w n i c z k a miejscowej p l a c ó w k i C P L i A p r z y p o m n i a ł a kobietom p o d l a s k i m o d a w n y c h w y c i ­ nankach z opłatka, p o k a z a ł a im dawne wzory i z a ­ c h ę c i ł a do w y c i n a n i a i c h z p a p i e r u kolorowego. W y ­ c i n a n k i te u t r z y m a n e s ą w k o l o r a c h j a s n y c h , p r z y ­ p o m i n a j ą w ten s p o s ó b p a s t e l o w e kolory o p ł a t k a . W y s t a w i o n e eksponaty w y k o n a n e b y ł y j e d n a k m a ł o starannie. P o w i a t M i ń s k M a z o w i e c k i r e p r e z e n t o w a ł y cztery w y c i n a n k i k o ł b i e l s k i e . N i e ł a d n e i bardzo n i e s t a r a n ­ n i e w y k o n a n e , n i e n a d a w a ł y s i ę w ł a ś c i w i e do p o k a ­ zania na wystawie. Z powiatu W ę g r ó w eksponowano na wystawie k i l ­ k a „ w y d m u s z e k - o w i j a n e k " , w y k o n a n y c h przez S c h o ­ l a s t y k ę C h r u p e k ze w s i P o s z e w k a . W y d m u c h a n e s k o ­ rupki jajek o w i n i ę t e b y ł y spiralnie t r e ś c i ą sitowia i ozdobione k o l o r o w ą w e ł n ą . S z k o d a , ż e b y ł o i c h t a k m a ł o i ż e w s z y s t k i e r e p r e z e n t o w a ł y ten s a m t y p . S k r o m n a i l o ś ć p o k a z a n y c h w y d m u s z e k d z i w i nas t y m b a r d z i e j , ż e afisz p r o p a g u j ą c y w y s t a w ę zapowiadał u r z ą d z e n i e osobnego d z i a ł u p i s a n e k . A f i s z z a p o w i a d a ł r ó w n i e ż pokazanie przedmiotów c h a r a k t e r y z u j ą c y c h k u l t u r ę w n ę t r z a . W tym zakresie n a l i c z y l i ś m y z a l e d w i e k i l k a e k s p o n a t ó w . B y ł y to m i ę ­ dzy i n n y m i k w i a t y 2 p i ó r w y k o n a n e przez C z e s ł a w ę 186 K o n o p k ę ze w s i T a t a r y , pow. O s t r o ł ę k a . T e g o t y p u ozdoby n i e s ą z n a n e na K u r p i a c h , N i e w i a d o m o , c z y jest to r e a l i z a c j a p o m y s ł u t w ó r c z y n i , czy t e ż n a w i ą z a ­ nie do ł o w i c k i c h k u l z ciasta z z a t k n i ę t y m i w n i e p i ó r a m i . Z a l i c z o n e r ó w n i e ż do k u l t u r y w n ę t r z a p i e ­ czywo o b r z ę d o w e reprezentowane b y ł o na wystawie p a r o m a e k s p o n a t a m i . B y ł y to f i g u r k i z w i e r z ą t w y r o ­ bu M a r i i K o n o p k i ze w s i T a t a r y . C e r a m i k a b y ł a d z i a ł e m s t o s u n k o w o bardzo s k r o m ­ nie reprezentowanym na wystawie warszawskiej w p o r ó w n a n i u z t k a c t w e m czy w y c i n a n k ą . Z n a l a z ł y się tu jedynie w y r o b y Eugeniusza Piotrowskiego, g a r n c a r z a ze w s i S t a r e M i a s t o , p o w i a t P u ł t u s k : m i s k i , d z b a n k i , d w o j a c z k i oraz flasza. N a c z y n i a te — z w y ­ j ą t k i e m m o ż e misek, k t ó r e k s z t a ł t e m s w y m p r z y p o ­ m i n a ł y w y t w o r y z k a s z u b s k i e j p r a c o w n i N e c l a -— nawiązywały do t r a d y c y j n y c h form dekoracyjnego garncarstwa p u ł t u s k i e g o , Wykonane starannie, zdo­ bione k r e d o w ą l u b c i e m n o b r u n a t n ą p o l e w ą oraz o r ­ namentem r o ś l i n n o - g e o m e t r y c z n y m stanowiły przy­ k ł a d dobrej, z d e c y d o w a n i e j e d n a k n i e n a j c i e k a w s z e j t w ó r c z o ś c i tego t y p u . N i e z r o z u m i a ł y w y d a j e s i ę f a k t , ż e o r g a n i z a t o r z y w y s t a w y , m o g ą c d y s p o n o w a ć bardzo d u ż y m i r ó ż n o r o d n y m m a t e r i a ł e m , o g r a n i c z y l i s i ę do eksponowania w y t w o r ó w jednego t y l k o g a r n c a r z a . M o g ł o to n a s u w a ć z w i e d z a j ą c y m m y l n y w n i o s e k , j a ­ koby garncarstwo na Mazowszu i Podlasiu było czymś wyjątkowym, spotykanym sporadycznie. A w i a d o m o p r z e c i e ż , ż e tereny te m a j ą r o z w i n i ę t e ośrodki produkcji garncarskiej, takie jak: Płock, R a - , dzymin, Gostynin, W y s z k ó w , Ostrołęka, Myszyniec, B r o k i wiele innych. Zilustrowanie ich twórczości na w y s t a w i e w y k a z a ł o b y istnienie t u s t a r y c h i b o g a t y c h tradycji g a r n c a r s k i c h oraz z a p o z n a ł o b y zwiedzają­ c y c h z c a ł o k s z t a ł t e m z a g a d n i e n i a , a n i e t y l k o z tak d r o b n y m jego f r a g m e n t e m . Na marginesie w y s t a w y warszawskiej nasuwa się szereg u w a g , z k t ó r y c h przynajmniej najbardziej w a ż k i e trzeba b ę d z i e o m ó w i ć . Z a c z n i j m y od s t r o n y t e c h n i c z n e j , od e k s p o z y c j i . I tu od r a z u staje p r z e d z w i e d z a j ą c y m p y t a n i e : c z y organizatorzy w y s t a w y s k o r z y s t a l i z d o ś w i a d c z e ń , j a ­ kie w n i o s ł y 134 tego r o d z a j u i m p r e z y o r g a n i z o w a n e w c i ą g u d z i e s i ę c i o l e c i a n a t e r e n i e c a ł e g o k r a j u , i czy r z e c z y w i ś c i e w ł o ż y l i m a k s i m u m w y s i ł k u w to, a b y wystawa u r z ą d z o n a w Stolicy b y ł a p e ł n o w a r t o ś c i o w a tak pod w z g l ę d e m a r t y s t y c z n y m j a k i p o p u l a r y z a t o r ­ sko o ś w i a t o w y m ? W a r s z a w s k a W y s t a w a S z t u k i L u ­ d o w e j i R ę k o d z i e ł a L u d o w e g o nie s p e ł n i ł a s w y c h z a ­ dań. Układ wystawy wielodziałowej, obejmującej przy tym d o s y ć znaczne i z r ó ż n i c o w a n e terytorium, w y m a g a barzo p r z e m y ś l a n e j , logicznej i p r z e j r z y s t e j e k s p o z y c j i , i t y l k o gdy te w a r u n k i z o s t a n ą s p e ł n i o n e , z w i e d z a j ą c y wyniesie z w y s t a w y wszechstronne ko­ rzyści, a tym s a m y m w y s t a w a s p e ł n i swe zadanie. W y d a j e się, ż e najlepszy b y ł b y p o d z i a ł n a s t ę p u j ą c y : w y o d r ę b n i e n i e terytorium, a w jego r a m a c h poszcze­ g ó l n y c h z a g a d n i e ń (np. t k a c t w o , w y c i n a n k i ) w u k ł a ­ dzie c h r o n o l o g i c z n y m , p r z e c h o d z ą c od t y p ó w n a j s t a r ­ s z y c h do w s p ó ł c z e s n y c h . P o z w o l i ł o b y to n a p r z e ś l e ­ dzenie r o z w o j u p r z e d s t a w i o n y c h z a g a d n i e ń . N a o m a ­ w i a n e j w y s t a w i e zachowany jest wprawdzie u k ł a d t e r y t o r i a l n y , nie u w z g l ę d n i o n o j e d n a k k r y t e r i u m c z a ­ sowego. N i e s ł u s z n e b y ł o r ó w n i e ż p o m i n i ę c i e k r y t e ­ rium w a r t o ś c i artystycznej, k t ó r e n i e w ą t p l i w i e powin­ no b y ć u w z g l ę d n i o n e n a w y s t a w i e s z t u k i . P r z y p a d k o ­ w y u k ł a d p r z e d m i o t ó w , przemieszanie starych z no­ w y m i ^ typowych z nietypowymi, w a r t o ś c i o w y c h z bez­ w a r t o ś c i o w y m i — utrudnia zorientowanie s i ę w z a ­ g a d n i e n i a c h n a w e t f a c h o w c o m , nie m ó w i ą c j u ż o p u ­ bliczności, nie zawsze zorientowanej w skompliko­ w a n y c h zagadnieniach sztuki ludowej. Bezwzględnym zubożeniem wartości wystawy było ograniczenie s i ę do z a p r e z e n t o w a n i a n a n i e j t y l k o siedmiu p o w i a t ó w woj. warszawskiego. S ą d z ą c zas z n a z w y w y s t a w y , s p o d z i e w a ć by s i ę m o ż n a zoba­ czenia e k s p o n a t ó w o b r a z u j ą c y c h c a ł o k s z t a ł t dorobku t w ó r c z o ś c i l u d o w e j z n a c z n i e szerszego o k r ę g u . Z k a ż d e g o z p o w i a t ó w reprezentowanych na w y ­ stawie wybrano zaledwie kilka wsi. Wyroby z tych m i e j s c o w o ś c i p o w t a r z a j ą się we wszystkich d z i a ł a c h w y s t a w y , co m o ż e s u g e r o w a ć m y l n y wniosek, j a k o b y �r ó ż n o r o d n e gałęzie w y t w ó r c z o ś c i artystycznej r o z w i ­ jały s i ę tylko w p e w n y c h o ś r o d k a c h . Nie w y s t ą p i ł o ­ by to t a k j a s k r a w o , gdyby t w ó r c z o ś ć w y b r a n y c h w s i była najbardziej charakterystyczna i w y k a z u j ą c a c i ą g ł o ś ć r o z w o j o w ą d a n e j dziedziny, t y p o w ą d l a d a ­ nego o k r ę g u . W d z i a ł a c h r e p r e z e n t o w a n y c h bardzo m a ł ą liczbą e k s p o n a t ó w nie zawsze trafny b y ł ich d o b ó r , j a k to j u ż w s p o m n i a n o p r z y o m a w i a n i u d z i a ­ ł ó w kultury wnętrza i ceramiki. J e ś l i chodzi o s t r o n ę t e c h n i c z n ą o r g a n i z a c j i w y s t a ­ w y , to poza n i e z b y t t r a f n i e d o s t o s o w a n y m lokalem i z ł y m oświetleniem, d a w a ł się odczuć brak chociaż­ by j e d n e j m a p y , k t ó r a by p o z w o l i ł a z o r i e n t o w a ł s i ę osobom m n i e j o b z n a j m i o n y m z t e r e n e m M a z o w s z a i Podlasia w usytuowaniu p o w i a t ó w i o ś r o d k ó w , k t ó ­ rych twórczość ilustrowana b y ł a na wystawie. Nie u ł a t w i a ł o to p r z e ś l e d z e n i a p e w n y c h z w i ą z k ó w i po­ dobieństw w kulturze tych t e r e n ó w . W i e l e do ż y c z e n i a p o z o s t a w i a ł a r ó w n i e ż estetyka ekspozycji. T k a n i n y poprzybijane g w o ź d z i a m i wprost do ś c i a n y , w y c i n a n k i p r z y k l e j o n e do s z y b , c e r a m i k a p o u s t a w i a n a n a h a f t a c h itp. — w s z y s t k o to n i e od­ p o w i a d a ł o w a r u n k o m , j a k i e s t a w i a s i ę w y s t a w i e tego typu. Brak wyczerpujących napisów utrudniał zwiedzają­ cym uzyskanie bliższych w i a d o m o ś c i o o g l ą d a n y c h przedmiotach. K a t a l o g p o d a w a ł informacje lakonicz­ ne, niekompletne, a c z ę s t o k r o ć niezgodne z n a p i s a ­ mi o b j a ś n i a j ą c y m i przy eksponatach. Fotografował J e s z c z e j e d n a s p r a w a pozostaje do o m ó w i e n i a . J e s t to zagadnienie e l i t a r y z a c j i p e w n y c h o ś r o d k ó w a r t y ­ stycznych w y t w ó r c z o ś c i ludowej, k t ó r e sugeruje nam warszawska Wystawa Sztuki Ludowej i Rękodzieła Ludowego. F a k t powtarzania s i ę p e w n y c h w s i , a w ramach ich tych samych nazwisk, znanych nam z wielu poprzednich w y s t a w n a s u w a m y ś l , jakoby t w ó r c z o ś ć ludowa nie u p o w s z e c h n i a ł a się, o g a r n i a j ą c coraz to szersze tereny, lecz p r z e c i w n i e , o g r a n i c z a ł a s i ę t y l k o do p e w n y c h o ś r o d k ó w , r o d z i n l u b j e d n o ­ stek. Wspomniane wyżej usterki nie mogą jednak umniejszyć zasługi, jaką położyli działacze Z w i ą z k u Samopomocy C h ł o p s k i e j dla popularyzacji sztuki l u ­ dowej, W y s t a w a w a r s z a w s k a nie j e s t j e d y n ą tego rodzaju w y s t a w ą o r g a n i z o w a n ą przez Z w i ą z e k S a m o ­ pomocy C h ł o p s k i e j . W y s t a w a w a r s z a w s k a , l u b e l s k i , białostocka i inne są w y k ł a d n i k a m i polityki k u l t u ­ ralnej prowadzonej przez t ę o r g a n i z a c j ę na wsi. W tym w i ę c wypadku sprawa w ł a ś c i w e j organi­ z a c j i i e k s p o z y c j i w y s t a w y u r a s t a do w a ż n e g o p r o ­ b l e m u s p o ł e c z n e g o . N a l e ż a ł o b y s i ę w o b e c tego s p o ­ dziewać, że Z w i ą z e k Samopomocy C h ł o p s k i e j prze­ w a r t o ś c i u j e stosunek do tego r o d z a j u i m p r e z i n=» p r z y s z ł o ś ć roztoczy n a d n i m i t r o s k l i w ą o p i e k ę , z a ­ pewni im s p r a w n i e j s z ą o r g a n i z a c j ę i fachowe w y k o ­ nawstwo. I. Cywińska, Jan A. Gerlach, T. Rogalanka Swiderski PRACE I MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE, T O M X, Z E S Z Y T 1 Str. 2 7 0 ryc. 67, tablic 27, w tym 4 barwne. Wydawnictwo Zakładu im Ossolińskich, Kraków — Wrocław W r a m a c h w y d a w n i c t w r e d a g o w a n y c h przez P o l ­ s k i e T o w a r z y s t w o L u d o z n a w c z e , a w y d a w a n y c h obec­ nie p r z e z O s s o l i n e u m — u k a z a ł s i ę zeszyt 1 tomu X „ P r a c i M a t e r i a ł ó w E t n o g r a f i c z n y c h " . O b e j m u j e on część prac etnograficznych ośrodka krakowskiego, przygotowanych r e d a k c y j n i e pod k i e r u n k i e m prof. K a z i m i e r z a M o s z y ń s k i e g o . D r u g i p o d o b n y zeszyt, pod r e d a k c j ą prof. K a z i m i e r z a D o b r o w o l s k i e g o , z n a j d u j e s i ę jeszcze pod p r a s ą . T r e ś ć zeszytu 1 w y p e ł n i a pięć prac. O t w i e r a go a r t y k u ł W ł a d y s ł a w a J a r e c k i e g o pt. „ L u d o w y p r z e ­ m y s ł d r z e w n y L a s o w i a k ó w " , w k t ó r y m po k r ó t k i m wstępie, z a w i e r a j ą c y m zarys d z i e j ó w osadnictwa daw­ nej P u s z c z y S a n d o m i e r s k i e j , autor o m a w i a t e c h n i k ę obróbki drzewa i z w i ą z a n e z tym rzemiosła: bednar­ stwo, k o ł o d z i e j s t w o i ciesielstwo. W d r u g i e j z k o l e i p r a c y , pt. „ S z a ł a ś n i c t w o w l i m a ­ nowskim Beskidzie Wyspowym", Leopold W ę g r z y n o ­ wicz d a j e s u m i e n n i e z a r y s o w a n y o b r a z ż y c i a p a s t e r ­ skiego n a t y m t a k m a ł o z n a n y m terenie. P r a c ę s w ą autor r o z p o c z y n a o p i s e m p o l a n , n a k t ó r y c h o d b y w a e t ę w y p a s , n a s t ę p n i e p r z e c h o d z i k o l e j n o do o m ó w i e ­ nia p o j ę c i a „ s z a ł a s " , i l o ś c i s z a ł a s ó w i o w i e c { w l a ­ t a c h 1923—1933), o r g a n i z a c j i w s p ó l n o t y szałaśniczei, b u d o w n i c t w a i s p r z ę t u p a s t e r s k i e g o , a w r e s z c i e gospo­ d a r k i s z a ł a ś n i c z e j i t e c h n i k i w y r o b u s e r ó w . P r z y tej okazji autor wspomina o wyrobie s e r k ó w o k s z t a ł ­ tach dekoracyjnych, w y t ł a c z a n y c h z drewnianych ferm, i p u b l i k u j e r y s u n e k ( r y c . 2, str. 33) i l u s t r u j ą c y kilka charakterystycznych m o t y w ó w zdobniczych w y ­ s t ę p u j ą c y c h n a s e r k a c h w tej c z ę ś c i B e s k i d u W y s p o ­ wego. A r t y k u ł k o ń c z y k r ó t k i opis m a g i i p a s t e r s k i e j . Z d z i s ł a w S z e w c z y k p u b l i k u j e „ M a t e r i a ł y do s t r o j u m ę s k i e g o górali ochotnickich". Ochotnica — jedna z n a j w i ę k s z y c h c o do o b s z a r u w s i w P o l s c e , l e ż ą c a n a północno-zachodnich kresach powiatu nowotarskie­ go — s t a n o w i w y j ą t k o w y o b i e k t d l a b a d a ń e t n o g r a ­ f i c z n y c h , g d y ż j e s t i d e a l n y m t e r e n e m do śledze­ nia p o s t ę p u j ą c e g o procesu „ p o d h a l a n i z a c j i " k u l t u r y grup g ó r a l s k i c h s ą s i a d u j ą c y c h z P o d h a l e m i Nowotarszczyzną. Długa ta, I 7 - k i l o m e t r o w a ł a ń o u c h ó w k a w swej c z ę ś c i zachodniej j e s t j u ż w y r a ź n i e „podhalańska", podczas gdy w s c h o d n i k r a n i e c w s i z a c h o w u j e jeszcze szereg e l e m e n t ó w s w e j d a w n e j k u l t u r y . Z j a w i s k o to w y s t ę p u j e s z c z e g ó l n i e j a s k r a w o w stroju, z w ł a s z c z a m ę s k i m , który byl przedmiotem b a d a ń Szewczyka. A u t o r podaje n a j p i e r w og61ny opis w s i , ( j e d n a k ż e z p o m i n i ę c i e m danych historycznych), a następnie przechodzi do o m ó w i e n i a p o s z c z e g ó l n y c h c z ę ś c i u b i o ­ r u . O p i s y u t r z y m a n e s ą w e d ł u g jednolitego s c h e m a t u o b e j m u j ą c e g o n a z w ę g w a r o w ą , m a t e r i a ł , k r ó j i zdob­ nictwo. W ł a ś n i e ze w z g l ę d u n a ten ostatni p u n k t , s u ­ m i e n n i e p r z e z S z e w c z y k a r o z p a t r y w a n y , p r a c a ta s t a ­ n o w i p o z y c j ę , o k t ó r e j p o w i n n i p a m i ę t a ć etnografowie s p e c j a l i z u j ą c y s i ę w dziedzinie ludowego z d o b n i c t w a . W związku z omawianiem zdobnictwa stroju m ę s k i e g o n a j w i ę c e j uwagi p o ś w i ę c i ł autor wyszyciom na spodniach, Znajdujemy tam rozwój dekoracji p r z y p o r ó w „ n a s t a r ą m o d ę " — od prostego s z n u r k a , o b r z e ż a j ą c e g o k r a w ę d ź p r z y p o r a , poprzez j e d n o p ę t l i cową czerwono-niebieską „kluckę", przypominającą w k s z t a ł c i e o b c ę g i , po n a j n o w s z ą m o d ę „ g ó r a l s k ą " , k t ó r a z k u l t u r y n o w o t a r s k i e j p r z e d o s t a ł a s i ę przez 187 �p a s m o L u b a n i a do o c h o t n i c k i e j doliny, n i o s ą c ze so­ bą r o m b o w a te „ k r z e s i w k o " ( z w a n e t u „ s z p i c " ) w r a z z meandrowatym „gadzikiem" dokoła przyporów, a później i rozbudowanej formy parzenicy z pano­ s z ą c y m s i ę na hafcie p o d h a l a ń s k i m motywem dzie­ więciornika. E l e m e n t e m c h a r a k t e r y s t y c z n y m d l a d a w n y c h ochot­ nickich ubiorów męskich, choć opartym na motywach n o w o t a r s k i c h , b y ł y „ p o r t k i " z o b s z y c i a m i w postaci „ k l u c e k " , obok k t ó r y c h h a f t o w a n o po stronie z e ­ w n ę t r z n e j szereg c z e r w o n y c h k ó ł e k z n i e b i e s k i m i ś r o d k a m i . N a p o ł u d n i e od L u b a n i a o w y c h k o l i s t y c h zdobin n i e h a f t o w a n o , z a ś w T y l m a n o w e j , s ą s i a d u j ą ­ cej z O c h o t n i c ą od w s c h o d u — obok „ k l u c k i " , a c z a ­ sem zamiast niej, w y s t ę p u j e m o t y w sercowaty, p r z e ­ j ę t y d o tamtejszego s t r o j u , j a k s ą d z i autor, z p ó ł n o c y (Sądeczyzny). P o d o b n i e j a k z ozdobami n a s p o d n i a c h , m a s i ę r z e c z z i n n y m i e l e m e n t a m i m ę s k i e g o u b i o r u ochotnickiego, w k t ó r y m w p ł y w y p o d h a l a ń s k i e , a ściślej nowotarskie, nawarstwiają s i ę na starszym podkładzie miejscowym. Z e z j a w i s k i e m t y m s p o t y k a m y s i ę w sposobie w y k o ­ n a n i a .i z d o b i e n i a s u k m a n y , k a p e l u s z a , k i e r p c ó w c z y baranich s e r d a k ó w . Pracę swą Szewczyk zamyka podsumowaniem, w k t ó r y m stara s i ę n a s z k i c o w a ć w y g l ą d najstarszego ochotnickiego stroju męskiego, a następnie jego z m i e n n o ś ć w n a w i ą z a n i u do p r z e m i a n , j a k i m u l e g a ł y od wieku X I X ubiory górali całego „starostwa czorsztyńskiego", którego część stanowiła niegdyś również i Ochotnica. Autor omawia przy tym zróżni­ c o w a n i e u b i o r ó w m ę s k i c h w z a l e ż n o ś c i od z a m o ż n o ­ ś c i , w i e k u , k o ń c z y z a ś opisem u b i o r u weselnego. P r a c a S z e w c z y k a , k t ó r ą tu o m ó w i l i ś m y w d u ż y m skrócie, stanowi n i e w ą t p l i w i e pozycję wartościową, rozszerzającą naszą w i e d z ę o góralskich ubiorach l u ­ dowych. Mimo sumiennych s t u d i ó w terenowych, nie udało s i ę jednak autorowi u n i k n ą ć pewnych, drob­ nych zresztą, usterek b ą d ź n i e d o p o w i e d z e ń . D o t y c z ą one z a r ó w n o s t r o n y t e r m i n o l o g i c z n e j , j a k i o p r a c o w a ­ nia p o s z c z e g ó l n y c h e l e m e n t ó w u b i o r ó w . I tak np. p i ­ sząc o spodniach p ł ó c i e n n y c h , S z e w c z y k podaje dwie n a z w y : „ g a c i e " i „ h o l o s n i e " (str. 53). P o m i j a j ą c j u ż s p r a w ę pisowni, która powinna w y g l ą d a ć nieco i n a ­ czej ( „ c h o ł o ś n i e " ) , n a s u w a s i ę t u p e w n e z a g a d n i e n i e , które wymagałoby ze s t r o n y autora wyjaśnienia. N a z w ą „chołośnie" („chołoszni") o k r e ś l a n o bowiem — z a r ó w n o na t e r e n a c h p o l s k i c h , j a k i r u s k i c h — z r e ­ g u ł y spodnie w e ł n i a n e . J e ż e l i w O c h o t n i c y w y r a z ten u ż y w a n y jest w i n n y m z n a c z e n i u (co s i ę c z a s e m w y ­ j ą t k o w o zdarza), n a l e ż a ł o s i ę t y m faktem b l i ż e j z a ­ i n t e r e s o w a ć i w y j a ś n i ć go. O p i s u j ą c d a w n y k a p e l u s z , k t ó r y m i a l b y ć w y k o n a n y z „ c z o r n e g o s u k n a " (?), autor opisuje formę podhalańską ze skrzelaml opuszczonymi w d ó ł , nie informuje natomiast, czy przed t ą n a p ł y w o w ą f o r m ą n a k r y c i a g ł o w y n i e n o ­ szono w c z e ś n i e j j e s z c z e k a p e l u s z y ze s k r z e l a m i p o d ­ w i n i ę t y m i do g ó r y , c o w k r ę g u w p ł y w ó w s p i s k i c h jest zjawiskiem typowym (Ruś Szlachtowska, Szczawnica, Sromowce etc). P i s z ą c o s p i n k a c h do k o s z u l i , n i e w s p o m i n a a u t o r o i c h formie, k t ó r e j b y n a j m n i e j n i e p r z e s ą d z a jeszcze fakt, ż e w y r a b i a n e b y ł y p r z e z K u ­ bina, s p i n k a r z a i fajczarza p o d h a l a ń s k i e g o . Niekiedy autor zbyt bezkrytycznie p r z y j m u j e wypowiedzi i n ­ f o r m a t o r ó w , w i d o c z n e to j e s t n p . t a m , gdzie m ó w i o k o ż u s z k a c h (str. 68), k t ó r e r z e k o m o m i a ł y p o j a w i ć s i ę „ p r z e d 60 l a t y , gdy u s t a ł a m o d a n a l a j b i k i " . A u t o r jakby zapomina, że Ochotnica, jedna z najstarszych w t y c h s t r o n a c h w s i z a ł o ż o n y c h przez p a s t e r z y w o ­ ł o s k i c h (1416 r.), nie m o g ł a z k o ż u c h a m i z a p o z n a ć s i ę dopiero po w y j ś c i u z m o d y s u k i e n n y c h k a m i z e l e k , c z e m u z r e s z t ą p r z e c z ą poza t y m m a t e r i a ł y z s ą s i e d ­ n i c h t e r e n ó w g ó r a l s k i c h — c z y to p o l s k i c h { P o d h a l e , Gorce), czy r u s k i c h ( Ł e m k o w s z c z y z n a ) . W z a k o ń c z e n i u , gdzie a u t o r o m a w i a p r z e m i a n y s t r o ­ j u ochotniokiego, n i e z b y t j a s n o r y s u j e s i ę s t a r e p o d ł o ­ że i pierwsza, najdawniejsza fala w p ł y w ó w idąca z S ą d e c z y z n y (str. 75). P l a s t y c z n i e j w y s t ę p u j e do­ piero w p ł y w s t r o j u n o w o t a r s k i e g o n a u b i o r y g ó r a l i zamieszkujących „starostwo czorsztyńskie". Zagad­ n i e n i e to b y ł o j u ż j e d n a k w l i t e r a t u r z e poruszone, o c z y m a u t o r nie w s p o m i n a , p o m i j a j ą c w o g ó l e c y ­ towanie w swej p r a c y literatury etnograficznej. Po artykule S z e w c z y k a n a s t ę p u j e obszerna p r a c a T a d e u s z a S e w e r y n a , pt. „ M e c h a n i c z n a i c h e m i c z n a l u ­ d o w a b r o ń ł o w i e c k a " , k t ó r e j — ze w z g l ę d u n a b r a k p o w i ą z a n i a z zagadnieniami sztuki — n a t y m miejscu o m a w i a ć nie b ę d z i e m y . K o ń c z y z a ś tom A l f r e d Z a ­ ręba, który publikuje „ S ł o w n i c t w o Niepołomic". Praca ta, ze w z g l ę d u na d i a l e k t o l o g i c z n y c h a r a k t e r p r e d y s ­ p o n o w a n a r a c z e j do s p e c j a l n y c h c z a s o p i s m j ę z y k o ­ znawczych, łączy s i ę z p r o b l e m a t y k ą ściśle etnogra­ f i c z n ą o tyle, ż e w p a r u s t r o n i c o w y m w y b o r z e t e k s t ó w z n a j d u j e m y g w a r o w e opisy w e s e l a , pogrzebu, c h o d z e ­ n i a po s z c z o d r a k a c h o r a z k i l k a n o t a t e k z z a k r e s u m a g i i i demonologii l u d o w e j . N i e z a p r z e c z a l n ą w a r ­ tość dla b a d a ń etnograficznych m a j ą r ó w n i e ż z a ł ą ­ czone d o a r t y k u ł u t a b l i c e (20 s z t u k ) z a w i e r a j ą c e r y ­ sunki p r z e d m i o t ó w z zakresu kultury materialnej, z dokładnie oznaczoną ludową terminologią. Rss. KILKA U W A G NA MARGINESIE ARTYKUŁU „CERAMIKA POMORSKĄ" W n u m e r z e 1 „ P o l s k i e j S z t u k i L u d o w e j " z r, 1954 ukazał się artykuł Marii Przeździeckiej p t „Cera­ m i k a pomorska", w k t ó r y m a u t o r k a — o p i e r a j ą c s i ę n a zabytkowym materiale zgromadzonym n a w y s t a ­ wie „ D a w n a Ceramika Pomorska", zorganizowanej w r . 1953 przez M u z e u m P o m o r s k i e w G d a ń s k u — omawia artystyczną produkcję ceramiczną na Pomo­ r z u W s c h o d n i m . A r t y k u ł , n a p i s a n y przez m ł o d ą a u ­ t o r k ę n a o g ó ł dobrze, z a w i e r a j e d n a k u s t ę p y b u d z ą ­ ce z a s t r z e ż e n i a b ą d ź t e ż w y m a g a j ą c e s p r o s t o w a n i a . I tak K l o n o w i c z w s w y m „ F l i s i e " n i e o k r e ś l a n a ­ c z y ń bydgoskich jako „ w i e l k i c h p o d ł u ż n y c h g a r n k ó w " . S z c z e g ó ł ten, k t ó r y m ó g ł b y b y ć p r z y d a t n y p r z y i d e n ­ tyfikacji w y r o b ó w bydgoskich, z a c z e r p n ę ł a autorka zapewne z pracy K o ł a c z k ó w s k i e g o i , nie p o d a j ą c e j ź r ó d ł a tej i n f o r m a c j i , co u m n i e j s z a j e j w a r t o ś ć . ( W s k u ­ tek niejasnej w pracy K o ł a c z k o w s k i e g o stylizacji od- powiedniego z d a n i a m o ż n a o d n i e ś ć w r a ż e n i e , ż e c y ­ t u j e on K l o n o w i c z a , i to z a p e w n e w p r o w a d z i ł o a u t o r ­ k ę w błąd). W s p o m i n a j ą c o publikowanym przez Seckera- z a ­ g i n i o n y m obecnie l a w a t e r z u f a j a n s o w y m , z a w i e r a ­ j ą c y m w d e k o r a c j i h e r b G d a ń s k a i d a t ę 1697 — j e d ­ nym z najstarszych w y r o b ó w fajansowych przypi­ sywanych G d a ń s k o w i — cytuje autorka za Seckerem niemiecki napis umieszczony na n a k r y w i e : „ I c h M a r ­ tin F e h l a u w o h l b e d a c h t . H a b diesen W a s s e r k r a h n ge­ macht. D e r Meisterin zu Zier u n d E h r , Auff Stolzen­ b e r g w a r i c h i n L e h r " , po c z y m pisze: „ N a p o d s t a w i e w y ż e j przytoczonego n a p i s u , p o w t ó r z o n e g o b e z n a ­ l e ż y t e g o z r o z u m i e n i a , oraz o d k r y t e j n a o d w r o c i e n a ­ c z y n i a p l a m y zielonej S e c k e r u w a ż a , ż e jest to w y ­ r ó b osiemnastowieczny, wykonany w e d ł u g pierwo2 1 Kołaczkowski J . : Wiadomości tyczące się przemy­ s ł u i s z t u k i w d a w n e j Polsce. K r a k ó w 1888, s. 176. 188 S e c k e r H , F . : D i e alte L e i p z i g 1915, o d b i t k a z d e r s. nlb. 12. Töpferkunst Danzigs. Cicerone, Jahrg. V I I , �w z o r u 7. r, 1697." Z a s z ł o tu n i e w ą t p l i w i e n i e p o r o z u ­ mienie, S e c k e r b o w i e m nie k w e s t i o n u j e daty a n i n i e p r z e s u w a c z a s u p o w s t a n i a l a w a t e r z a n a w i e k osi :mnasty, s t w i e r d z a t y l k o , ż e n a k r y w a l a w a t e r z a doro­ biona z o s t a ł a z gipsu, p r z y c z y m p r z y p u s z c z a , w n o ­ s z ą c z p o p r a w n e g o pod w z g l ę d e m s t y l i s t y c z n y m w y ­ k o n a n i a n a k r y w v oraz z p i s o w n i i b r z m i e n i a w i e r s z a , iż odtworzono j ą n a n o d s t a w i e zniszczonego o r y g i n a ­ łu. O d n o ś n i e do p r z y p a d k o w e j p l a m y , wykonane: z i e l o n ą polewa n a odwrocie zbiornika n a w o d ę , S e c ­ k e r z a u w a ż a j e d y n i e , ż e jest to fakt godny u w a g i , p o n i e w a ż ta s a m a z i e l e ń p o c z ą w s z y od p o l e w y 18 w i e ­ k u staje s i ę j e d n y m z g ł ó w n y c h z n a m i o n r o z p o z n a w ­ czych dla zachodnio-pruskieh fajansów. W y d a j e s i ę m a ł o prowdopodobne, ż e b y k a f l e p o r ­ tretowe z p i e c a w D w o r z e A r t u s a p r z e d s t a w i a ć m i a ł y „ r ó ż n e osoby ze ś r o d o w i s k a m i e s z c z a ń s k i e g o i s z l a ­ checkiego". P o r t r e t y n a k a f l a c h renesansowych nie b y ł y w y k o n y w a n e z n a t u r y , lecz o p i e r a ł y s i ę n a p o ­ pularnych sztychach i drzeworytach, p r z e d s t a w i a j ą ­ cych m o ż n o w ł a d c ó w i znane osobistości r ó ż n y c h k r a ­ j ó w (wzory b y ł y szeroko r o z p o w s z e c h n i a n e i wę­ d r o w a ł y z k r a j u do k r a j u ) . P o r t r e t y n a k a f l a c h z D w o r u A r t u s a n a w i ą z u j ą w y r a ź n i e do w s p ó ł c z e s n y c h portretów cłworskich, a z d w ó c h portretów, które udało się zidentyfikować, jeden przedstawia Karola V (bardzo c z ę s t o p o j a w i a j ą c e g o s i ę n a r e n e s a n s o w y c h kaflach), drugi — cesarza M a k s y m i l i a n a . Portrety n a k a f l a c h z D w o r u A r t u s a n i e p o w t a r z a ł y s i ę po s z e ś ć — j a k podaje a u t o r k a — lecz c z ę ś c i e j ; n a ok. 190 k a f l i p o r t r e t o w y c h , z a w a r t y c h w t r z e c h d o l n y c h k o n d y g n a c j a c h pieca, z a s t o s o w a n o 12 w z o r ó w . Nie sądzę, aby m o ż n a b y ł o „ z a r y z y k o w a ć twierdze­ nie, ż e w k a f l a r s t w i e n i e m i e c k i m tego o k r e s u p o r t r e ­ ty, z w ł a s z c z a w s p ó ł c z e s n e , n i e s ą z b y t szeroko r o z p o ­ wszechnione"; j e ś l i w i e r z y ć l i t e r a t u r z e f a c h o w e j , o m a ­ wiany t y p dekoracji w y s t ę p u j e n a terenie Niemiec c z ę s t o i jest d l a okresu Renesansu s z c z e g ó l n i e c h a ­ rakterystyczny. P r z e c h o d z ą c do p o m o r s k i e j p r o d u k c j i s i e d e m n a s t e ­ go w i e k u , a u t o r k a pisze, i ż i m p o r t h o l e n d e r s k i c h w y ­ robów musiał zaważyć n a wyrobach miejscowych, „które tracą s w ą pierwotną barwność i ograniczają s i ę p r z e w a ż n i e do k o l o r ó w n i e b i e s k i e g o i b i a ł e g o " oraz iż z „ n i e l i c z n y c h z a b y t k ó w , k t ó r e m o ż n a n a p e w ­ no p r z y p i s a ć G d a ń s k o w i , w i d a ć , ż e s i e d e m n a s t o w i e c z ­ ne wyroby w y k a z u j ą w y r a ź n e w p ł y w y holenderskie z a r ó w n o w kolorycie, j a k i w e w z o r a c h " . Przypuszczam, ż e p i s z ą c o pierwotnej barwności w y r o b ó w miejscowych, autorka m a na m y ś l i poli­ c h r o m o w a n e k a f l e z 1 p o ł o w y X V I w., b r a k b o w i e m podstaw do p r z y p u s z c z e ń , by w X V I w i e k u p o w s t a ­ w a ć tu m i a ł y jeszcze j a k i e ś i n n e w y r o b y c e r a m i c z n e o wielobarwnej dekoracji. Trudno jednak w z u b o ż e ­ n i u pod w z g l ę d e m k o l o r y s t y c z n y m d e k o r a c j i p o m o r ­ skich kafli d o p a t r y w a ć s i ę w p ł y w ó w holenderskich, w p ó ź n o r e n e s a n s o w y m kaflarstwie europejskim bo­ w i e m w o g ó l e z a u w a ż y ć s i ę daje z a n i k a n i e z w y c z a ­ ju polichromowania reliefów na kaflach i przeważ­ nie n a w r ó t do d a w n y c h p o l e w j e d n o b a r w n y c h ( z a ­ z w y c z a j zielonej, c z a s e m c z a r n e j l u b b r u n a t n e j ) . O b o k kafli o polewach jednobarwnych w y s t ę p u j ą także — c h o ć rzadziej — kafle, w k t ó r y c h polewa t ł a różni s i ę b a r w ą od p o l e w y z a s t o s o w a n e j w reliefie. W ś r ó d nielicznych kafli siedemnastowiecznych, trafiających się n a Wschodnim Pomorzu, spotykamy tak kafle o polewach j e d n o b a r w n y c h , j a k i kafle d w u b a r n e , b i a ł o - n i e b i e s k i e , p r z y c z y m ostatnie c h a r a k t e r e m d e ­ k o r a c j i reliefowej i b a r w ą z b l i ż a j ą s i ę silnie do kafli wyrabianych w siedemnastym wieku w Luneburgu. Z wymienionych przez autorkę siedemnastowiecz­ n y c h w y r o b ó w f a j a n s o w y c h ż a d e n nie m o ż e b y ć , n i e ­ stety, „ n a p e w n o " p r z y p i s a n y p r o d u k c j i g d a ń s k i e j . D z b a n z h e r b e m G d a ń s k a i d a t ą 1637, z M u z e u m Narodowego w K r a k o w i e , j e ś l i nie jest wyrobem h a m b u r s k i m , to w k a ż d y m r a z i e k s z t a ł t e m , c h a r a k t e ­ r e m d e k e r a c j i i d a t ą b a r d z o z b l i ż a s i ę do d z b a n ó w hamburskich, a sama o b e c n o ś ć w dekoracji herbu G d a ń s k a nie m o ż e m i e ć d e c y d u j ą c e g o z n a c z e n i a d l a atrybucji. Z w i ę k s z ą p e w n o ś c i ą p r z y p i s a ć m o ż n a za S e c k c r e m G d a ń s k o w i zaginiony l a w a t e r z z h e r b e m G d a ń s k a i d a t ą 1697 — c h o ć i t u m a m y do c z y n i e ­ nia z z a b y t k i e m odosobnionym, n i e w y k a z u j ą c y m w dekoracji w i ę k s z y c h analogii z fajansami g d a ń s k i m i z p i e r w s z e j p o ł o w y X V I I I w i e k u , a napis, k t ó r y mógłby rozstrzygnąć sprawę, znajdował się, jak już o t y m w s p o m n i a n o , n a c z ę ś c i dorobionej i t y m s a ­ mym autentyczność tekstu m o ż e n a s u w a ć wątpli­ wości. D w a z a k u p i o n e ostatnio przez M u z e u m P o m o r s k i e w G d a ń s k u j a k o w y r ó b p o m o r s k i talerze f a j a n s o w e 0 roślinnej dekoracji wykonanej s z k l i w n ą farbą zie­ l o n ą (jeden z d a t ą 1686 r e p r o d u k o w a n y w a r t y k u l e „ C e r a m i k a p o m o r s k a " n a r y c . 7) z a l i c z y ć trzeba do o d r ę b n e j grupy w y r o b ó w fajansowych, k t ó r y c h g ł ó w ­ ne c e n t r u m p r o d u k c j i i d o ś ć szeroki, j a k s i ę z d a j e , z a c i ą g n i e z e s t a ł y dotychczas ustalone. O p i e r a j ą c s i ę n a p e w n y c h analogiach, w y k a z y w a n y c h przez te n i e znane m i uprzednio w y r o b y , z f a j a n s a m i p o m o r s k i ­ m i — j a k jednostronne n a k ł a d a n i e polewy, sposób k s z t a ł t o w a n i a odwrocia talerzy z d o ś ć c h a r a k t e r y ­ s t y c z n y m w a ł k o w a t y m z g r u b i e n i e m p r z y brzegu, p o ­ s ł u g i w a n i e s i ę w dekoracji s z k l i w n ą farbą zieloną, z n a m i e n n ą dla dekoracji f a j a n s ó w pomorskich d r u ­ giej p o ł o w y w . X V I I I , stosowaną jednak także w c z e ś n i e j ( j a k o t y m ś w i a d c z y o b e c n o ś ć tej f a r b y n a t a l e r z u p o m o r s k i m d a t o w a n y m : 1723, a t a k ż e p r z y p a d ­ k o w a p l a m a n a l a w a t e r z u z r. 1697) oraz p o d o b i e ń ­ stwo c z e r e p u — e k s p o n o w a ł e m o m a w i a n e d w a t a l e ­ rze n a w y s t a w i e „ D a w n a C e r a m i k a P o m o r s k a " j a k o przypuszczalny w y r ó b w a r s z t a t ó w wschodnio-pomorskich (w e t y k i e t a ż u miejsc powstania o k r e ś l o n e b y ł o jako Pomorze Wschcdnie z pytajnikiem). J u ż w cza­ sie t r w a n i a w y s t a w y kustosz M u z e u m N a r o d o w e g o w W a r s z a w i e , dr G e b e t h n e r , z w r ó c i ł m i u w a g ę , ż e b i o ­ rąc udział w akcji zabezpieczania z a b y t k ó w n a Ś l ą s ­ k u w r . 1945 n a p o t k a ł t a m podobne t y p y t a l e r z y 1 p e w n ą ich i l o ś ć z g r o m a d z i ł w M u z e u m N a r o d o w y m w W a r s z a w i e ; k i l k a t a l e r z y z tej g r u p y — j a k s ł u s z ­ nie z a u w a ż a a u t o r k a — z n a j d u j e s i ę w m a g a z y n a c h M u z e u m Ś l ą s k i e g o , a Bossert* p u b l i k u j e d w a analo­ giczne talerze ze z b i o r ó w M u z e u m N a r o d o w e g o w P r a ­ dze, p r z y p i s u j ą c j e p r o d u k c j i p ó ł n o c n o - c z e s k i e j ; ostat­ nio d o w i e d z i a ł e m s i ę z n a d e s ł a n e j k w e r e n d y , ż e w y ­ s t ę p u j ą one r ó w n i e ż n a terenie N i e m i e c i ż e i n t e ­ resuje się tam nimi Instytut Sztuki Stosowanej w B e r l i n i e , o k r e ś l a j ą c je, ze w z g l ę d u n a t e r e n n a j ­ częstszego w y s t ę p o w a n i a , roboczym mianem fajan­ s ó w ż y t a w s k i c h („Zittauern Fayencen"). — C z y istnie­ ją j a k i e ś z w i ą z k i m i ę d z y o m a w i a n ą g r u p ą f a j a n s ó w a p r o d u k c j ą p o m o r s k ą , n a co w s k a z y w a ć b y m o g ł y wzmiankowane wyżej analogie, trudno orzec — zwłaszcza ż e w y k r u s z e n i e s i ę w czasie ostatniej w o j ­ ny m a t e r i a ł u z a b y t k o w e g o n a P o m o r z u ( z n i s z c z e n i u u l e g ł o ok. 80 /c z b i o r ó w c e r a m i c z n y c h d a w n e g o M u ­ zeum Miejskiego w Gdańsku) u n i e m o ż l i w i a dziś stwierdzenie, c z y w y s t ę p o w a ł y t u one c z ę ś c i e j . (Poza t a l e r z a m i z a k u p i o n y m i przez M u z e u m P o m o r s k i e z n a ­ ny m i jest w c h w i l i obecnej jeszcze t y l k o j e d e n p o ­ c h o d z ą c y z t e r e n u P o m o r z a t a l e r z tego t y p u , z n a j ­ dujący s i ę w posiadaniu prywatnym). n W kaflarstwie wschodnio-pomorskim autorka do­ p a t r u j e s i ę p o c z ą w s z y od p i e r w s z y c h l a t X V I I I w i e ­ ku d w ó c h dróg rozwojowych: j e d n ą w i ą ż e z typem kafli o dekoracji malarskiej u j ę t e j obramieniem r e ­ liefowym, d r u g ą z kaflami o dekoracji w y ł ą c z n i e m a ­ l a r s k i e j . C h a r a k t e r y z u j ą c obie g r u p y k a f l i , p i e r w s z e j przypisuje przeciętnie wysoki poziom techniczny i przez c a ł y czas w y s o k i i s t o s u n k o w o w y r ó w n a n y p o ­ ziom artystyczny oraz p r z e w a g ę w dekoracji t e m a ­ t ó w mitologicznych, r e l i g i j n y c h , e g z o t y c z n y c h i s i e ­ lankowych; drugiej — kierunek bardziej rodzimy z a ­ r ó w n o pod w z g l ę d e m t e c h n i k i ( ? ) , j a k i r y s u n k u , a w tematyce dominowanie scen z ż y c i a mieszczanina i c h ł o p a : „ T o co w p i e r w s z e j grupie s t a n o w i r a c z e j w y ­ j ą t e k , np. c h ł o p z c i ę ż k i m b r z e m i e n i e m d r e w n a p l e ­ c a c h , w d r u g i e j staje s i ę r e g u ł ą " . s Bossert H . T h : Volkskunst 1941, tabl, 102, r y c . 1, 3. in Europa. Berlin 180 �T r o c h ę trudno s i ę z t y m z g o d z i ć . M a t e r i a ! z a b y t k o ­ w y n i e w y k a z u j e , aby kafle o d e k o r a c j i czysto m a ­ l a r s k i e j u s t ę p o w a ł y pod W z g l ę d e m p o z i o m u a r t y s t y c z ­ nego k a f l o m , k t ó r y c h d e k o r a c j a m a l a r s k a uzupełnia się z d e k o r a c j ą r e l i e f o w ą . Techniczne opracowanie n i e k t ó r y c h kafli malowanych, p o c h o d z ą c y c h z tere­ n u T o r u n i a , jest w p r a w d z i e gorsze n i ż k a f l i g d a ń s ­ k i c h z r e l i e f o w y m i k a r t u s z a m i (mniej l ś n i ą c a , t r o ­ c h ę niedobrze r o z p r o w a d z o n a , s z a r a w a p o l e w a ) , w z a m i a n k a f l e z E l b l ą g a , gdzie m a l a r s k a d e k o r a c j a — jak się zdaje — p r z e w a ż a ł a , w y k a z u j ą poziom tech­ n i c z n y r a c z e j w y ż s z y od g d a ń s k i c h . P r z e p r o w a d z o n y przez a u t o r k ę p o d z i a ł t e m a t ó w , w i ą ż ą c y c h s i ę r z e k o ­ mo b ą d ź z j e d n y m •— b ą d ź z d r u g i m t y p e m d e k o ­ r a c j i k a f l i , r ó w n i e ż nie o d p o w i a d a w y m o w i e m a t e ­ r i a ł u z a b y t k o w e g o . S p r ó b u j ę to z i l u s t r o w a ć c y f r a m i : W grupie k a f l i o d e k o r a c j i reliefowo m a l a r s k i e j : 1) t e m a t y m i t o l o g i c z n e nie b y ł y n a w y ­ stawie „ D a w n a C e r a m i k a Pomorska" w o g ó l e repre­ zentowane, s p o t k a ł e m s i ę j e d n a k w d e k o r a c j i 3 k a f l i g d a ń s k i c h z 1 p o ł o w y X V I I I w. (zawartych w piecu b ę d ą c y m p ó ź n i e j s z y m m o n t a ż e m ) z przedstawieniem B a c h u s a , W e n u s i A m o r a ; 2) t e m a t y r e l i g i j n e r e p r e z e n t o w a n e b y ł y n a w y s t a w i e przez 8 k a f l i (ze scenami z Nowego Testamentu), p o c h o d z ą c y c h jednak z jednego p i e c a ; d o d a ć do tego t r z e b a w z m i a n k o w a n y przez S e c k e r a piec ze s c e n a m i b i b l i j n y m i z p r o b o ­ s t w a S w . W o j c i e c h a ; n a p o t k a ł e m t e ż 4 kafle ze s c e ­ n a m i b i b l i j n y m i w m o n t o w a n e w d w a piece o ś w i e c ­ k i e j p o z a t y m d e k o r a c j i k a f l i ; 3) t e m a t y egzo­ t y c z n e z n a m t y l k o z d w ó c h czy trzech k a f l i pieca, w k t ó r y m o g ó ł kafli w y k a z u j e r o k o k o w e sceny r o d z a ­ j o w e ; 4) w ś r ó d r e l i e f o w y c h kafli g d a ń s k i c h z 1 p o ł o w y X V I I I w. t r a f i a j ą się stosunkowo c z ę s t o kafle w ro­ dzaju kafla reprodukowanego w artykule P r z e ź d z i e c k i e j n a r y c 21, z a w i e r a j ą c e w t r o c h ę n i e p o r a d n i e m a ­ l o w a n e j d e k o r a c j i obok m o t y w ó w z w i e r z ę c y c h , j a k j e l e n i e , p t a k i , konie, p s y itp., t y p y c h ł o p ó w c z y u b o ż s z e j l u d n o ś c i m i e j s k i e j ( n i e z a l e ż n i e od kafli, z n a j d u j ą c y c h s i ę w Muzeum P o m o r s k i m , z n a n e m i s ą jeszcze d w a piece z a n a l o ­ gicznymi kaflami), t e m a t y k ę t ę r e p r e z e n t o w a ł y na w y s t a w i e jeszcze 4 k a f l e z T o r u n i a , a n i e m o ż n a po­ m i n ą ć n i e i s t n i e j ą c e g o j u ż , l e c z p u b l i k o w a n e g o przez Seckera pieca z t y p a m i d o m o k r ą ż c ó w g d a ń s k i c h i pie­ ca ze s c e n a m i r y b a c k i m i n a probostwie w H e l u . Wśród kafli o malowniczej w y ł ą c z n i e dekoracji: 1) t e m a t y k ę z a c z e r p n i ę t ą z mitol o g i i w y k a z u j ą dwa eksponowane na w y s t a w i e kafle z przedstawieniem Merkurego i A m o r a oraz kafel ś r o d k o w y e l b l ą s k i e g o pieca w Muzeum Czarto­ r y s k i c h ( Z e u s i Io); 2) sceny b i b l i j n e od­ najdujemy w dekoracji eksponowanych na wystawie 5 k a f l i ( p o c h o d z ą c y c h z trzech p i e c ó w ) oraz n a k a f ­ lach pieca w M u z e u m Czartoryskich i na kaflach nie i s t n i e j ą c e g o j u ż pieca publikowanego w katalogu zbiorów Basnera* 3) t e m a t y k a e g z o t y c z n a r e p r e z e n t o w a n a b y ł a n a w y s t a w i e przez c z t e r y k a f l e z p o s t a c i a m i p s e u d o - C h i ń c z y k ó w ; 4) j e d e n a ś ­ cie e k s p o n o w a n y c h n a w y s t a w i e k a f l i z a w i e r a w d e ­ koracji p o s t a c i e c h ł o p ó w i d r o b n y c h m i e s z c z a n (przy c z y m n a d m i e n i ć trzeba, ż e n a k a f l a c h n a l e ż ą c y c h do tej s a m e j serii s p o t y k a m y s i ę r ó w n i e ż z p r z e d s t a w i e n i a m i tego r o d z a j u , jak pierrot, C h i n k a , p o s t a ć z k o m e d i i w ł o s k i e j itp., z a c z e r ­ p n i ę t y m i n i e w ą t p l i w i e z rycin), a w zbiorach M u ­ z e u m P o m o r s k i e g o w T o r u n i u z n a j d u j e s i ę jeszcze p a ­ rę kafli z pieca dekorowanego typami r z e m i e ś l n i k ó w . R o k o k o w e sceny r o d z a j o w e należą do n a j c z ę ś c i e j s p o t y k a n y c h t a k w p i e r w s z e j , j a k i w d r u g i e j grupie k a f l i (w grupie k a f l i o d e k o r a c j i w y ­ ł ą c z n i e m a l a r s k i e j , n i e z a l e ż n i e od z a c h o w a n y c h z a ­ b y t k ó w , t e m a t y k ę t ę w y k a z u j e jeszcze p i ę ć z n i s z c z o ­ nych p i e c ó w elbląskich, u w z g l ę d n i o n y c h na w y s t a ­ w i e p r z y p o m o c y p o w i ę k s z o n y c h fotografii). P o w y ż s z e z e s t a w i e n i e , n i e oparte n a j a k i e j ś do­ k ł a d n e j i n w e n t a r y z a c j i , lecz n a m a t e r i a l e z g r o m a d z o ­ n y m n a w y s t a w i e „ D a w n a C e r a m i k a P o m o r s k a " oraz n a z a b y t k a c h z a p a m i ę t a n y c h , n i e r o ś c i sobie p r e t e n s j i do c a ł k o w i t e g o w y c z e r p a n i a m a t e r i a ł u z a b y t k o w e g o w zakresie omawianych grup tematycznych. N i e w ą t p l i ­ w i e do k a ż d e j z t y c h g r u p m o ż n a b y jeszcze d o r z u c i ć po k i l k a p r z y k ł a d ó w — i po stronie k a f l i o d e k o r a c j i reliefowo m a l a r s k i e j , i w y ł ą c z n i e malarskiej. Nie­ m n i e j w y d a j e s i ę ono dostatecznie p r z e k o n y w a j ą c e , j e ś l i chodzi o stwierdzenie, że w o m a w i a n y c h d w ó c h typach dekoracji kafli nie p o s ł u g i w a n o s i ę o d r ę b n y m doborem t e m a t ó w . T e m a t y k a w i ą z a ł a się raczej z czasem powstania, a t a k ż e — c h o ć w mniejszym, z d a ­ j e się, stopniu — z m i e j s c e m p o w s t a n i a k a f l i . Nie w i e m , n a c z y m a u t o r k a opiera t w i e r d z e n i e , ż e „ w c z e ś n i e j s z e kafle o malowanej ornamentyce r o ś ­ l i n n e j , p o c h o d z ą c e z c z a s u o k o ł o p o ł o w y X V T I I w., są w i e l o b a r w n e " ; n i e n a p o t k a ł e m ż a d n e g o p r z y k ł a ­ du wschodnio- pomorskiego kafla o wielobarwnej d e k o r a c j i r o ś l i n n e j , k t ó r e g o czas p o w s t a n i a o d n i e ś ć by m o ż n a do p o ł o w y X V I I I w i e k u — czas p o w s t a n i a najwcześniejszych datowanych kafli z dekoracją k w i a t o w ą p r z y p a d a n a ostatnie l a t a X V I I I wieku. Najwcześniejszym datowanym kaflem w ś r ó d kafli o d e k o r a c j i w y ł ą c z n i e m a l a r s k i e j n i e jest k a f e l z d a ­ t ą 1724 ze z b i o r ó w M u z e u m w K w i d z y n i e , lecz k a f e l 2 d a t ą 1716 ze z b i o r ó w M u z e u m w E l b l ą g u . M a n g a n o ­ w a farba brunatna w y s t ę p u j e n a j w c z e ś n i e j na kaflu d a t o w a n y m : 1742 (na t a l e r z u f a j a n s o w y m j u ż w r. 1730), a nie n a k a f l u d a t o w a n y m : 1748. O p i e r a j ą c s i ę n a podanej przez G l o g e r a3 w i a d o ­ m o ś c i o kaflach w y k o n a n y c h w G d a ń s k u dla R z e ­ w u s k i c h o r a z do dostarczonej przez Ł o z i ń s k i e g o ^ w i a ­ d o m o ś c i o p i e c a c h g d a ń s k i c h w e d w o r z e w; D r o z d o w i cach (przytoczonych przez Ł o z i ń s k i e g o dla poparcia twierdzenia, iż „zdarzały się" w Polsce „piece z kafli polewanych i malowanych, najczęściej gdańskich, a wtedy b y ł y p r a w d z i w ą ozdobą i osobliwością miesz­ k a n i a " ) a u t o r k a pisze: „Z w y s t ę p o w a n i a w P o l s c e siedemnastowiecznej p i e c ó w g d a ń s k i c h n a l e ż y w y c i ą g ­ n ą ć wniosek, ż e w t y m wieku m u s i a ł a się już w y ­ k s z t a ł c i ć c h a r a k t e r y s t y c z n a dla n i c h f o r m a , któn z w ł a s z c z a w p i e c a c h e l b l ą s k i c h (?) w y k a z u j e wiele", c e c h w s p ó l n y c h ze s ł y n n y m i s i e d e m n a s t o w i e c z n y m i s z a f a m i g d a ń s k i m i . " Nie w i d z ę p r z y c z y n y , d l a k t ó ­ rej w y s t ę p o w a n i e w X V I I w i e k u w Polsce p i e c ó w g d a ń s k i c h m i a ł o b y ś w i a d c z y ć o ustaleniu się już w t y m czasie i c h c h a r a k t e r y s t y c z n e j f o r m y — z n a n e j z drugiej p o ł o w y X V I I I w i e k u , a m a t e r i a ł zabytko­ w y nie daje ż a d n y c h p o d s t a w do p r z y p u s z c z e ń — r a ­ czej p r z e c z y — by s t a ć s i ę to m i a ł o w c z e ś n i e j n i ż w c z t e r d z i e s t y c h l a t a c h osiemnastego w i e k u . Z n a n y typ „ s z a f y g d a ń s k i e j " p o j a w i a s i ę dopiero w p o c z ą t ­ k a c h w i e k u osiemnastego ( w c z e ś n i e j s z e szafy g d a ń ­ skie wzorowane b y ł y na szafach holenderskich? i a n a ­ logii m i ę d z y p i e c a m i e l b l ą s k i m i a s z a f a m i g d a ń s k i m i doszukać się m o ż n a tylko w masywnych, pośrodku p r z e ł a m a n y c h i t w o r z ą c y c h tzw. „gdański szczyt" g z y m s a c h w i e ń c z ą c y c h szaf g d a ń s k i c h z p i e r w s z e j p o ł o w y X V I I I w i e k u — b r a k z a ś analogii m i ę d z y piecami e l b l ą s k i m i a szafami g d a ń s k i m i z w i e k u siedemnastego. C h a r a k t e r y z u j ą c w o p a r c i u o p r a c ę S e c k e r a piece elbląskie, autorka twierdzi, ż e zasadniczym typem p i e c a e l b l ą s k i e g o b y ł piec t r ó j k o n d y g n a c j o w y . Nie jest to s ł u s z n e ; w p r a w d z i e w E l b l ą g u , w p r z e c i w i e ń ­ s t w i e do G d a ń s k a , w y s t ę p o w a ł y piece o trzech k o n ­ d y g n a c j a c h , p r z e w a ż a ł y j e d n a k — s ą d z ą c ze z n a n e g o obecnie m a t e r i a ł u z a b y t k o w e g o — piece o d w ó c h k o n ­ dygnacjach. Zdaniem autorki, „zasadnicza różnica m i ę d z y osiem­ nastowiecznymi piecami gdańskimi a niemieckimi polega n a tyra, ż e te ostatnie s t r a c i ł y w dobie b a r o ­ k u s w ó j c h a r a k t e r r e p r e z e n t a c y j n y " . W y g l ą d a to n a n i e p o r o z u m i e n i e ; w o k r e s i e b a r o k u piec n i e t y l k o w 5 G l o g e r Z . : E n c y k l o p e d i a staropolska. Warszawa 1901, t I I I , s. 305. Ł o z i ń s k i W . : Ż y c i e polskie w d a w n y c h w i e k a c h . L w ó w 1921, s. 50. Por. Behling Lottlisa: Der Danziger Dielenschrank u. seine h o l l ä n d i s c h e n V o r l ä u f e r . D a n z i g 1942, 6 4 W i c h m a n n H . : K u n s t u. K u n s t h a n d w e r k i m se B a s n e r in Zoppot. D a n z i g 1925, tabl. 39. 190 Hau­ 7 �N i e m c z e c h u t r a c i ł s w ą d a w n ą p o z y c j ą g ł ó w n e j do­ m i n a n t y i z e s z e d ł do r o l i j e d n e g o ze s p r z ę ­ t ó w składających się na urządzenie wnętrza — była to t e n d e n c j a r a c z e j o g ó l n a i p i e c e g d a ń s k i e s i ę w n i e j nie w y ł a m a ł y ; z d u ż y m umiarem r o z w i ą z y w a n e g d a ń ­ s k i e piece b y n a j m n i e j n i e w y r ó ż n i a j ą s i ę o k a z a ł o ś c i ą w ś r ó d w s p ó ł c z e s n y c h mebli gdańskich, a produkcja ozdobnych p i e c ó w , r o z w i j a j ą c a s i ę w t y m s a m y m czasie n a t e r e n i e N i e m i e c , u j a w n i a n a w e t n i e j e d n o ­ k r o t n i e d ą ż e n i e do u j ę ć z n a c z n i e b a r d z i e j r e p r e z e n t a ­ cyjnych. S t r a u s s w s w e j p r a c y „ K a c h e l n u . U f e n der M a r k B r a n d e n b u r g " nie p r z y t a c z a — j a k podaje a u t o r k a •— p r z y k ł a d ó w p i e c ó w hamburskich o dekoracji zdra­ d z a j ą c e j w p ł y w y h o l e n d e r s k i e , lecz s t w i e r d z a t y l k o w p ł y w y Hamburga w piecach o biało polewanych k a f l a c h i n i e b i e s k i e j d e k o r a c j i , w y s t ę p u j ą c y c h w' p ó ł ­ nocno-zachodniej części Marchii Brandenburskiej. O p i e r a j ą c s i ę n a przeprowadzonej przez C h a r l o t t e Steinbrucher charakterystyce p i e c ó w hamburskich, S t r a u s s z a u w a ż a j e d n a k , ż e w f o r m a c h piece b r a n ­ d e n b u r s k i e r ó ż n i ą s i ę od h a m b u r s k i c h — b r a k i m np. znamiennych dla p i e c ó w h a m b u r s k i c h w n ę k p ó ł cylindrycznych, zdobnych rocaille'ami n ó g fajanso­ w y c h i p i l a s t r ó w k r a w ę ż n y c h (piece b r a n d e n b u r s k i e tego t y p u , podobnie j a k g d a ń s k i e , p r z e p r u t e s ą a r k a ­ dami n a wylot i s p o c z y w a j ą n a podstawach d r e w ­ n i a n y c h ) . S t r a u s s u w a ż a , ż e do p i e c ó w b r a n d e n b u r ­ s k i c h b a r d z i e j z b l i ż o n e s ą w b u d o w i e — podobne z r e s z t ą do h a m b u r s k i c h — p i e c e w y r a b i a n e w L ü n e b u r g u , gdzie w X V I I I w , n a p i e r w s z y p l a n p r o d u k c j i w y s u n ę ł y s i ę piece o k a f l a c h b i a ł o p o l e w a n y c h z n i e ­ b i e s k ą d e k o r a c j ą . N i e k t ó r e ze z n a j d u j ą c y c h s i ę w Brandenburgii p i e c ó w omawianego typu nasuwają S t r a u s o w i podejrzenie — ze w z g l ę d u n a w y s o k i p o ­ ziom d e k o r a c j i — ż e m o g ą b y ć i m p o r t e m z k t ó r e g o ś z północno-niemieckich o ś r o d k ó w produkcji, w i ę k ­ s z o ś ć j e d n a k u w a ż a z a w y r ó b miejscowy^. J a k w y n i k a z c y t o w a n y c h d a n y c h , H a m b u r g nie b y ł „ j e d y n y m obok G d a ń s k a ( c h y b a t a k ż e E l b l ą g a i Torunia) w i ę k s z y m o ś r o d k i e m , k t ó r y w y t w a r z a ł pie­ ce tego t y p u " . P r o d u k c j a k a f l i n a w i ą z u j ą c y c h w d e ­ k o r a c j i do fliz h o l e n d e r s k i c h b y ł a b a r d z i e j r o z p o ­ w s z e c h n i o n a , n i ż s ą d z i a u t o r k a — nie j e s t w y ł ą c z o n e , że wyrabiano je także w innych dzielnicach Polski, nie t y l k o n a P o m o r z u W s c h o d n i m . N i e w p ł y w a to o c z y w i ś c i e n a pozbawienie pieców gdańskich cech oryginalności. T a k jednak p o s ł u g i w a n i e się kaflami omawianego typu, j a k i o g ó l n y nawet schemat kon­ s t r u k c y j n y — o o r y g i n a l n o ś c i t e j , same w sobie n i e rozstrzygają, spotyka s i ę je bowiem t a k ż e w innych o ś r o d k a c h . Dopiero s p o s ó b r o z w i ą z a n i a poszczegól­ n y c h e l e m e n t ó w formy i d e k o r a c j i , w r a z z d r u g o ­ r z ę d n y m i , niemniej charakterystycznymi szczegółami 9 1 0 * S t r a u s s K . : K a c h e l n u. Ö f e n der M a r k B r a n d e n ­ burg, S t r a s s b u r g 1926. S t e i n b r u c h e r C h : H a m b u r g e r F a y e n c e ö f e n des 18 J a h r h u n d e r t s . K a c h e l u n d T ö p f e r k u n s t , 3, J a h r g . 1924, H . 12. !<* P o r . M a ń k o w s k i T . : D z i e j e w y t w ó r n i c e r a m i c z ­ nych w G l i ń s k a i Żółkwi. Biuletyn Historii Sztuki i K u l t u r y , r. I X , s. 241—243, 246—247, 9 ora2 p r o p o r c j e z e s t a w u d e c y d u j ą w k o ń c o w y m e f e k ­ cie o i c h o d r ę b n e j a p a r y c j i . A u t o r k a nie m a r a c j i t w i e r d z ą c , ż e „ t r z y g ł ó w n e cechy p i e c ó w h a m b u r s k i c h , a m i a n o w i c i e : n i s z a w górnej kondygnacji, skośnie ścięte narożniki i fajan­ s o w e nogi w y s t ę p u j ą t a k ż e w p i e c a c h g d a ń s k i c h " ; ani półcylindryczne nisze, znamienne dla p i e c ó w hamburskich, ani nogi fajansowe (autorka n i e k o n ­ sekwentnie n a innym miejscu p r z y j m u j e za Secker e m , żq piece g d a ń s k i e u s t a w i a n o z a w s z e n a d r e w n i a ­ n y c h podstawach) — w G d a ń s k u nie w y s t ę p u j ą , a s f a z o w a n e n a r o ż n i k i s ą n a t y l e pospolite, ż e m o g ą być charakterystyczne dla p i e c ó w hamburskich tylko w formie p i l a s t r ó w k r a w ę ż n y c h , r ó w n i e ż n i e w y s t ę ­ p u j ą c y c h w p i e c a c h g d a ń s k i c h . (Podobne elementy spotyka s i ę natomiast w piecach e l b l ą s k i c h ) . Charakteryzując wschodnio-pomorską produkcję ce­ r a m i c z n ą w. X V I I I , autorka twierdzi: „ O d pierwszej p o ł o w y X V I I I w. p o j a w i a s i ę w p r o d u k c j i z a r ó w n o n a c z y ń f a j a n s o w y c h , j a k j k a f l i d ą ż n o ś ć do ś w i a d o ­ mego l i c z e n i a n a o d b i o r c ó w z n i ż s z y c h w a r s t w spo­ ł e c z n y c h , w z w i ą z k u z czym w ceramice pomorskiej z a c z y n a u p a d a ć f a ł s z y w a w z a ł o ż e n i u d ą ż n o ś ć do n a ­ ś l a d o w a n i a porcelany c h i ń s k i e j , j a p o ń s k i e j czy e u ­ r o p e j s k i e j i n a s t ę p u j e n a w r ó t do p r z e d s t a w i e ń r o d z i ­ mych". C o ś t u s i ę n i e zgadza. O p r o d u k c j i p o m o r s k i e j X V I I w i e k u w i e m y n i e w i e l e . - P a r ę o k a z ó w kafli i f a ­ jansów, z mniejszym lub w i ę k s z y m p r a w d o p o d o b i e ń ­ s t w e m p r z y p i s a n y c h tej p r o d u k c j i , nie n a ś l a d u j e p o r ­ celany c h i ń s k i e j a n i j a p o ń s k i e j ( j e d y n i e d z b a n z d a ­ t ą 1637 z a w i e r a w d e o k r a c j i p e w n e e l e m e n t y w s c h o d ­ nio-azjatyckie); o n a ś l a d o w a n i u porcelany europej­ s k i e j n i e m o ż e b y ć w t y m czasie m o w y , ponieważ w Europie produkcja porcelany z a c z ę ł a s i ę r o z w i j a ć dopiero w p i e r w s z e j ć w i e r c i X V I I I w i e k u ; n i e s p o ­ tykamy s i ę z tymi n a ś l a d o w n i c t w a m i także w deko­ racji w c z e ś n i e j s z y c h kafli i f a j a n s ó w z w i e k u X V I I I (samo u l e g a n i e rozpowszechnionej modzie jedno­ b a r w n e j d e k o r a c j i n i e b i e s k i e j n i e jest c h y b a w y s t a r ­ czające, ż e b y u z n a ć j e za n a ś l a d o w n i c t w a porcelany). D o p i e r o o k o ł o r o k u 1740 p o j a w i a j ą s i ę w z o r y p s e u dochińskic — przejmowane w d o ś ć swobodnych i n ­ terpretacjach z f a j a n s ó w holenderskich; w drugiej p o ł o w i e X V I I I w i e k u r o z p o w s z e c h n i a j ą s i ę w deko­ r a c j i k a f l i modne r o k o k o w e s c e n k i r o d z a j o w e , w y ­ k a z u j ą c e p e w n e z w i ą z k i z tego t y p u d e k o r a c j ą e u r o ­ pejskiej porcelany, a n a s t ę p n i e p r z y j m u j ą s i ę wzory kwiatowe — pokrewne naturalistycznym wzorom kwiatowym wprowadzonym do d e k o r a c j i fajansów pod w p ł y w e m p o r c e l a n y m i ś n i e ń s k i e j — k t ó r e u t r z y ­ m u j ą s i ę jeszcze w p o c z ą t k a c h w i e k u X I X . N a p o d s t a w i e znanego m a t e r i a ł u z a b y t k o w e g o m o ż ­ n a s ą d z i ć , ż e p r o d u k c j a obliczona n a z b y t w ś r ó d uboższych warstw społecznych rozwijała się w X V I I I w i e k u r ó w n o l e g l e do p r o d u k c j i p r z e z n a c z o n e j d l a o d ­ biorców zamożnych. Po połowie wieku X V I I I pierw­ szy k i e r u n e k z a c z y n a p r z e w a ż a ć w w y r o b a c h f a j a n ­ sowych, w produkcji ozdobnych p i e c ó w jednak od­ wrotnie, w ł a ś n i e n a t r z e c i ą ć w i e r ć X V I I I wieku przypada okres n a j w i ę k s z e g o rozkwitu, a j u ż s a m charakter p i e c ó w w y ł ą c z a m o ż l i w o ś ć przynależności o d b i o r c ó w do n i ż s z y c h w a r s t w s p o ł e c z n y c h . Jan Chranicki W ZWIĄZKU Z UWAGAMI O A R T Y K U L E „CERAMIKA POMORSKA" W cennych uwagach, k t ó r y m i uzupełnił m ó j artykuł o ceramice pomorskiej wybitny jej znawca, dyrektor Muzeum Pomorskiego w Gdańsku, Jan Chranicki, znajduje s i ę kilka p u n k t ó w w y m a g a j ą c y c h wyjaś­ n i e n i a , gdzie r ó ż n i c a p o g l ą d ó w w y n i k ł a z odmiennego ustawienia zagadnienia. P r a g n ę z w r ó c i ć tu u w a g ę jedynie n a n a j w a ż n i e j s z e z nich. W kaflarstwie renenansowym n i e w ą t p l i w i e cechą charakterystyczną kafli europejskich są przedsta­ w i e n i a portretowe znanych osobistości (wzorowane na popularnych sztychach niekoniecznie s a m y c h tylko osób koronowanych), jednak nie znamy dotychczas z a b y t k o w y c h p i e c ó w z i n n y c h k r a j ó w , gdzie b y ł a b y nagromadzona tak d u ż a i l o ś ć r ó ż n o r o d n y c h p o r t r e t ó w j a k n a k a f l a c h p i e c a g d a ń s k i e g o z D w o r u Artusa^. i P . S i m s o n ( D e r A r t u s h o f i n D a n z i g . D a n z i g 1900, str. 176) podaje, ż e n a p i e c u w D w o r z e A r t u s a b y ł o 268 k a f l i p o r t r e t o w y c h . 191 �Chodziło mi o podkreślenie zjawiska m a s o w o ś c i wy­ s t ę p o w a n i a kafli portretowych na jednym zabytku. Z u b o ż e n i e k o l o r y s t y c z n e , j a k i e n a s t ą p i ł o po w i e l o ­ barwnym renesansowym kaflarstwie reliefowym, było zjawiskiem powszechnym, k t ó r e m u uległo r ó w ­ n i e ż k o l a r s t w o pomorskie. C h a r a k t e r y s t y c z n y jest tu j e d n a k ż e fakt, ż e w p r z e c i w i e ń s t w i e do s ą s i e d n i c h t e r e n ó w n i e m i e c k i c h , gdzie w t y m o k r e s i e w y s t ę p u j ą kafle jednobarwne, w kaflarstwie pomorskim z j a ­ wiają się dwubarwne biało-niebieskie, które łączyć chyba należy z ogólnymi motywami niderlandzkimi, k t ó r e w P o l s c e s t a j ą s i ę w sztuce X V I I w i e k u d o m i ­ nujące. D u ż ą p r z y j e m n o ś ć s p r a w i ł m i fakt, ż e w y s u n i ę t e w m o i m a r t y k u l e z a s t r z e ż e n i a co do pomorskiego pocho­ dzenia talerzy eksponowanych na wystawie z n a l a z ł o potwierdzenie w e w n i k l i w y c h badaniach dyrektora Chranickiego. P r o d u k c j ę k a f l a r s k ą , p o c z y n a j ą c od p o c z ą t k u X V I I I w i e k u , p o d z i e l i ł a m n a d w i e drogi r o z w o j o w e , p r z y czym z a z n a c z y ł a m , że „jedna w y w o d z i s i ę od k a f l i ze s c e n ą r o d z a j o w ą w otoczeniu o z d ó b reliefo­ w y c h , d r u g a z a ś od k a f l i o d e k o r a c j i w y ł ą c z n i e m a ­ larskiej" . D o pierwszej grupy z a s z e r e g o w a ł a m wszyst­ k i e k a f l e p o s i a d a j ą c e o b r a m i e n i e reliefowe o r a z k a f l e n a ś l a d u j ą c e takie obramienie t e c h n i k ą malarslcą. D r u ­ g ą g r u p ę s t a n o w i ą kafle nie n a w i ą z u j ą c e w niczym do o b r a m i e ń r e l i e f o w y c h . P o d k ą t e m w i d z e n i a tego p o d z i a ł u c h a r a k t e r y z o w a ł a m t e ż grupy kafli o „ t y p i e r e l i e f o w y m " i „ z d o b i o n y c h m a l a r s k o " . Dlatego u w a g i i zestawienia statystyczne dyrektora Chranickiego, j a ­ ko p r z e p r o w a d z o n e n a zasadzie odmiennego p o d z i a ­ łu, gdzie w y d z i e l o n a j e s t j e d n a g r u p a k a f l i — ozdo­ bionych reliefami i druga — o dekoracji wyłącznie^ malowanej, z a w i e r a j ą c a r ó w n i e ż kafle o m a l o w a n y c h obramieniach w y w o d z ą c y c h się z reliefu, d a ł y w y ­ n i k i o d m i e n n e od m o i c h . 5 D r u g i m n i e p o r o z u m i e n i e m , podobnie i s t o t n y m j a k poprzednie, j e s t i n t e r p r e t a c j a o k r e ś l e n i a „ k a f l e g d a ń ­ skie", k t ó r e d y r e k t o r C h r a n i c k i r o z u m i e s e n s u stricto j a k o w y k o n a n e w G d a ń s k u , j a z a ś (co j e s t n i e w ą t p l i ­ w i e n i e w ł a ś c i w e ) t r a k t o w a ł a m w sensie s z e r s z y m , t a i : j a k w Polsce u ż y w a n o terminu „piece g d a ń s k i e " , k t ó r y m to t e r m i n e m o k r e ś l a n o o g ó l n i e p r o d u k c j ę p o ­ morską. Wzmianka w moim artykule o wielobarwnej orna­ mentyce r o ś l i n n e j w y s t ę p u j ą c e j na kaflach z o k o ł o p o ł o w y X V I I I w i e k u umieszczona została na podsta- 2 P o l s k a S z t u k a L u d o w a , n r 4/1954, s. 223. wie notatki s p o r z ą d z o n e j na wystawie w G d a ń s k u . B y ć m o ż e z a k r a d ł a s i ę tu j a k a ś p o m y ł k a w s k u t e k w a d l i w e g o o d c z y t a n i a p o d p i s u pod e k s p o n a t a m i . P r z y p o d k r e ś l a n i u o d r ę b n o ś c i X V I I I - w i e c z n y c h pie­ c ó w pomorskich, czyli g d a ń s k i c h — w szerszym u j ę ­ ciu, od w s p ó ł c z e s n y c h i m p i e c ó w n i e m i e c k i c h c h o ­ dziło o wydobycie najbardziej istotnych różnic. P i e ­ ce n i e m i e c k i e z a t r a c a j ą w t y m okresie s w o j ą t e k t o ­ niczną formę, a często nawet podział na poszczególne kafle, n a ś l a d u j ą c w k s z t a ł c i e bogato zdobione k o m o ­ dy czy inne meble. Z a ś d o s t o s o w a n y n a o g ó ł do m e b l i kolor m i a ł n a c e l u z a m a s k o w a n i e o d r ę b n o ś c i p i e c a w e w n ę t r z a c h tego okresu^. I n a c z e j s p r a w a ta p r z e d ­ s t a w i a ł a s i ę n a P o m o r z u , gdzie p r o d u k o w a n o w t y m okresie w y ł ą c z n i e piece o f o r m a c h t e k t o n i c z n y c h , z ł o ­ ż o n y c h z oddzielnych kafli pokrytych m a l a t u r ą n a b i a ł y m tle. P i e c e t a k i e n i e u t o ż s a m i a ł y s i ę a n i f o r m ą , ani k o l o r y t e m z m e b l o w y m w y p o s a ż e n i e m , s t a n o w i ł y o d r ę b n e akcenty w n ę t r z a . C e n n a jest uwaga dyrektora Chranickiego, ż e pie­ ce p o d o b n e do p o m o r s k i c h i h a m b u r s k i c h w y s t ę p o ­ w a ł y też w Ltineburgu. Ostatnia uwaga o poruszonym w m y m artykule problemie pojawiania się w pomorskiej p r o d u k c j i ce­ r a m i c z n e j od p i e r w s z e j p o l o w y w i e k u X V I I I dąż­ n o ś c i do l i c z e n i a n a o d b i o r c ó w z n i ż s z y c h w a r s t w i n a w r o t u do p r z e d s t a w i e ń r o d z i m y c h w k i e r u n k u swoistej interpretacji w z o r ó w obcych — nie jest zbyt jasno s f o r m u ł o w a n a i w y g l ą d a n a nieporozumienie. Określenie „pierwsza połowa" oznaczać może zarów­ n o l a t a p i e r w s z e , j a k i l a t a 40—50, i dlatego n i e b a r ­ dzo w i d z ę p o w ó d , aby m o ż n a b y ł o z mego t e k s t u w y ­ c i ą g n ą ć wniosek o zarzuceniu n a ś l a d o w n i c t w a porce­ lany europejskiej przed jej wynalezieniem. Nieporo­ zumieniem wydaje mi się również p o w o ł y w a n i e się tu n a w y r o b y X V I I - w i e c z n e , skoro m o w a j e s t o po­ j a w i e n i u s i ę tej t e n d e n c j i w w i e k u n a s t ę p n y m . Maria Przeździecka s A . Roeper i H . Bosch ( S a m m l u n g von Oefen in allen Stilarten von X V I bis A n f a n g X I X J a h r h u n ­ dert. M ü n c h e n 1895) p o d a j ą szereg i l u s t r a c j i tego r o ­ dzaju p i e c ó w . K . S t r a u s s : K a c K e l n e und Oefen der M a r k B r a n d e n ­ b u r g , S t r a s s b u r g 1926, str. 27 ("... so fasste m a n i h n (Ofen) i m Z e i t a l t e r des B a r o c k s l e d i g l i c h a l s W ä r ­ m e s p e n d e r auf, a l s ein „ M ö b e l " , m i t dem m a n s i c h eben a b z u f i n d e n hatte") i str. 28 ( „ M a n s u c h t e d a m i t den O f e n den s c h w a r z e n , s c h w e r e n Kichenmöbeln a n z u p a s s e n . D i e s galt ganz bezonders f ü r N o r d d e u t ­ schland"). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5960c168c19b75d01803b124512119e1.pdf ecfeb44c9afb4baf084ae721322c0233 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4063 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3797 Title A name given to the resource Sprawozdania / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t.9 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1955 t.9 z.4 ; s.251-255 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S P R A W O Z D A N I A WYSTAWA OPOLSKIEJ SZTUKI L U D O W E J Ryc. 1. Fragment wystawy w Muzeum Opolskim. BARBARA Otwarta w m a j u i czerwcu br. w Muzeum w Opolu W y s t a w a O p o l s k i e j S z t u k i L u d o w e j n i e była p i e r w ­ s z y m p o w o j e n n y m p o k a z e m l u d o w e j twórczości Z i e ­ m i O p o l s k i e j . Z końcem b o w i e m 1953 i w początkach 1945 r . została o t w a r t a p r z e z W y d z i a ł K u l t u r y i S z t u ­ k i W R N w O p o l u w y s t a w a p o d t y m s a m y m tytułem, której c e l — z a p o z n a n i e społeczeństwa z b o g a t y m m a ­ teriałem twórczości l u d o w e j Z i e m i O p o l s k i e j o r a z w y ­ k a z a n i e z w i ą z k u s a m e j twórczości z i n n y m i r e g i o n a ­ m i P o l s k i — b y ł p o w o d e m zachęcającym d o k o n t y ­ n u o w a n i a t e j p r ó b y p r z e z następne l a t a . O w ą pierwszą w y s t a w ę p o p r z e d z i ł y l i c z n e prace przygotowawcze, a i c h początek sięga n a w e t r o ­ k u 1952 — czasu, k i e d y w R a c i b o r z u o d b y ł się p r z e ­ gląd s t r o j ó w l u d o w y c h . P r z e g l ą d t e n w ł a ś n i e zrodził myśl z o r g a n i z o w a n i a w y s t a w y z g ł ó w n y m n a c i s k i e m na strój l u d o w y . D o r e a l i z a c j i t e g o p l a n u p r z y s t ą p i o ­ n o w r o k u 1953. O p o l s k i K o m i t e t B a d a ń N a u k o w y c h przeprowadził n a j p i e r w w t y m c e l u konferencję, p o której W y d z i a ł K u l t u r y P r e z y d i u m W R N w O p o l u w porozumieniu z Ministerstwem K u l t u r y i Sztuki z a a n g a ż o w a ł d w i e o s o b y (ob. ob. Dąbską i F i s c h e r o w ą ) do p r o w a d z e n i a p e n e t r a c j i i poszukiwań w terenie. B a d a n i a t r w a ł y p r z e z cały o k r e s l e t n i i skończyły się n a początku j e s i e n i . N a k o n f e r e n c j i 28 października 1953 г., która o d b y ł a się w W y d z i a l e K u l t u r y , d o k o n a ­ n o o c e n y z e b r a n e g o materiału, typując najciekawsze o k a z y n a w y s t a w ę . P o c h o d z i ł y o n e z 37 m i e j s c o w o ś c i ' z powiatów: kluczborskiego, p r u d n i c k i e g o , strzeleckiego, o l e s k i e g o i o p o l s k i e g o , c o w y k a z a n o n a niedużej m a p ­ ce całego w o j e w ó d z t w a , u m i e s z c z o n e j w ó w c z a s n a w y ­ s t a w i e . O g ó ł e m e k s p o n o w a n o 187 o k a z ó w z z a k r e s u s t r o j u i jego zdobnictwa, t k a c t w a , p i s a n k a r s t w a i n i e - 246 ВА7.1Б1 IiH co s p r z ę t ó w d o m o w y c h , a w c e l u w y k a z a n i a i c h uży­ teczności — także opartą o t r a d y c y j n e w z o r y l u d o w e produkcję C P L i A . D l a uzupełnienia o k a z ó w z e b r a n y c h w t e r e n i e P r e z y d i u m W R N ogłosiło w t e d y k o n k u r s na strój l u d o w y i i n n e z a b y t k i , za k t ó r e w d n i u o t w a r ­ cia w y s t a w y j u r y przyznało o d p o w i e d n i e n a g r o d y . Na w y s t a w i e m a t e r i a ł p o k a z a n o p o r ó w n a w c z o , zestawiając go z twórczością pochodzącą z i n n y c h r e g i o n ó w P o l ­ s k i , j a k K r a k o w s k i e g o , S i e r a d z k i e g o i M a z o w s z a . Była to więc n i e t y l k o zwykła d o k u m e n t a c j a d o r o b k u prze­ szłości i teraźniejszości, lecz w y k a z a n i e i podkreślenie polskości t y c h z i e m . P o d o b n e cele p r z y ś w i e c a ł y w i ę c r ó w n i e ż w y s t a w i e zorganizowanej w b i e ż ą c y m r o k u p r z y współudziale t y c h s a m y c h czynników i z materiału uzyskanego przy p e n e t r a c j a c h t e r e n o w y c h . J a k w r o k u ubiegłym, t a k i t y m r a z e m u w a g ę s k i e r o w a n o g ł ó w n i e n a strój, toteż o b o k pełnych k o m p l e t ó w w y s t a w i o n o i poszczególne j e g o części, j a k : c z e p k i , k o r o n k i , w s t ę g i , c h u s t y , k o s z u ­ le, z a p a s k i . S t r o j ó w m ę s k i c h n i e p o k a z a n o w c a l e — m a t e r i a ł y p o d t y m w z g l ę d e m , j a k w i a d o m o , są t r u d n e do o d s z u k a n i a w terenie, s t r o j e męskie wyszły b o w i e m z użycia jeszcze w początkach X X w i e k u . L e c z n a w y ­ s t a w i e n i e b y ł o w o g ó l e żadnych n a t e n t e m a t w y j a ś ­ nień a n i w z m i a n k i , co uznać n a l e ż y za p o w a ż n y b r a k . I n n y c h o k a z ó w p o z a s t r o j e m p o k a z a n o b a r d z o mało. Były to s k r z y n i e w i a n o w e , wieńce dożynkowe, p i s a n ­ k i w y k o n a n e g ł ó w n i e p r z e z w y s k r o b y w a n i e w z o r u na k o l o r o w y m t l e j a j a — w s z y s t k o p r z e d s t a w i o n e raczej j a k o uzupełnienie e k s p o z y c y j n e i w y p e ł n i e n i e tła, niż j a k o e k s p o n a t y przyciągające główną uwagę w i d z a . W y s t a w a t a w i ę c , j a k w i d a ć , b y ł a poniekąd w y n i k i e m prac l a t ubiegłych, z uwzględnieniem p o p r z e d n i e j w y - �stawy. Można było rozpoznać e k s p o n a t y już p o p r z e d ­ nio w i d z i a n e , n i e m n i e j j e d n a k p o k a z a n o r ó w n i e ż o k a z y nowe, będące d u ż y m p r z y c z y n k i e m d o d a l s z y c h p r a c i rozważań n a u k o w y c h w b a d a n i a c h n a d s t r o j e m l u d o ­ w y m Z i e m i O p o l s k i e j . D l a t e g o też w a r t o choćby p o ­ bieżnie przyjrzeć się i m z b l i s k a . Wśród czepków można b y ł o w y r ó ż n i ć c z t e r y i c h f o r ­ my, a m i a n o w i c i e : 1) c z e p k i z s z y w a n e z d w ó c h p r o ­ stokątnych k a w a ł k ó w b i a ł e g o płótna, zakrywające uszy, ściągane w t y l e tasiemką i h a f t o w a n e n a p o t y ­ l i c y przeważnie czerwoną b a w e ł n ą ściegiem płaskim, dziurkowanym i krzyżykiem; okazy t y c h czepców p o ­ chodzą z końca X I X i początku X X w i e k u ( r y c . 4 ) ; 2) czepki t z w . „ k a p i c e " , r ó w n i e ż płócienne, l e c z n a podszewce, p o d o b n i e k r o j o n e , b o g a t o h a f t o w a n e k o ­ lorowym jedwabiem, zdobione cekinami, drobnymi s z k l a n y m i k o r a l i k a m i , a także nicią złotą ( r y c . 5 ) ; 3) małe c z e p k i s i a t k o w e , k t ó r e w k ł a d a n o p o d „ k a p i c e " i 4) białe, t i u l o w e , h a f t o w a n e czepce z szeroką k o r o n ­ kową krezą z w z o r z y s t y m i w s t ę g a m i z w i ą z a n y m i w t y ­ le głowy n a dużą k o k a r d ę i luźno p u s z c z o n y m i z p r z o ­ du, p r z y s z y t y m i d o k r e z y powyżej uszu, noszone jeszcze w początkach X X w i e k u ( r y c . 3). W s t r o j u śląskim, a zwłaszcza o p o l s k i m c h a r a k t e r y ­ styczne j e s t u ż y w a n i e k i l k u r o d z a j ó w c h u s t , z k t ó r y c h na w y s t a w i e m o ż n a b y ł o oglądać m a ł e k w a d r a t o w e z frędzlami c h u s t k i w e ł n i a n e o w y m i a r z e około 75 c m , w kwieciste wzory, tzw. „merynki", t a k i e j samej w i e l ­ kości k o l o r o w e c h u s t k i j e d w a b n e i duże w e ł n i a n e c h u ­ sty „tureckie". N a szczególną u w a g ę zasługiwała d a m s k a k o s z u l a weselna z r o k u 1872, o o s o b l i w y m k r o j u i c i e k a w y m hafcie. W y k o n a ł a ją F r . L e l c z u k , a o b e c n i e j e s t o n a w posiadaniu F l o r e n t y n y Koszyk z K o m p r a c h c i c , pow. Opole ( r y c . 8). K o s z u l a t a , o k r o j u p r z y r a m k o w y m marszczonym, u s z y t a była z dwóch gatunków m a t e ­ riału: r ę k a w y w r a z z p r z y r a m k a m i b y ł y z płótna f a ­ brycznego, r e s z t a w r a z z p o d s z y c i e m p r z y r a m k ó w — z płótna l n i a n e g o . W całości k o s z u l a t a p r z y p o m i n a ł a zupełnie r o z b a r s k i „ k a b o t e k " , n i e sięgała w i e l e poniżej pasa, t y l k o j e j p r z o d y i p l e c y w y k o n a n e b y ł y z j e d n e j długości płótna, w m i e j s c u r ę k a w ó w r o z c i ę t e g o u g ó ­ r y n a A szerokości, z a k o ń c z o n e g o k r a w ę d z i ą o b u przodów. Górą p r z y p r z y r a m k a c h o r a z n a p r z o d a c h i z tyłu w o k ó ł o s z e w k i k o s z u l a b y ł a gęsto m a r s z c z o n a , podobnie j a k rękawy p r z y p r z y r a m k u i m a n k i e c i e ; p o d p a c h a m i z n a j d o w a ł y się w s t a w i o n e kwadratowe k l i n y , a o s z e w k ę , która b y ł a w m i e j s c u kołnierza, związywano d w o m a tasiemkami. Na przyramkach i m a n k i e t a c h k o s z u l a b y ł a gęsto h a f t o w a n a : n a m a n ­ kietach bawełną w k o l o r a c h c z e r w o n y m i c z a r n y m , na p r z y r a m k a c h — z ł o t a w y m i b r ą z o w y m . O s z e w k a obszyta była f a b r y c z n ą płócienną bortką. Całość p o ­ twierdzała, że b y ł a t o k o s z u l a w e s e l n a , i ś w i a d c z y ł a o zamożności właścicielki. Na wystawie przedstawiono w c a l e pokaźną ilość o l e s k i c h „ b u r o k ó w " , t j . k i e c e k u s z y t y c h z d w u części: samodziałowego p a s i a k a w e ł n i a n e g o , z s z y t e g o z s u ­ k i e n n y m g r a n a t o w y m s t a n i k i e m , czyli „opleckiem". Wełniaki t e , p o c h o d z ą c e p r z e w a ż n i e z t k a c k i c h w a r ­ sztatów w W i c h r o w i e ( A n n y S z c z e c i n y i G e r t r u d y M a ­ ciej), w B o d z a n o w i c a c h ( A n n y H u ć ) i w K a r m a n k a c h N o w y c h (Franciszki Winciesz), miały m n i e j więcej o d 50 do 100 l a t . B y ł y t o p a s i a k i o w ą s k i c h p a s k a c h p r z e ­ ważnie w k o l o r a c h f i o l e t o w y m i z i e l o n y m n a c z e r w o ­ n y m t l e . „ O p l e c k i " zaś m i a ł y duże w y c i ę c i a , t w o r z ą c e na r a m i o n a c h dość s z e r o k i e s z e l k i : p l e c y z s z y t e b y ł y z t r z e c h k a w a ł k ó w , a p r z o d y p r z y zapięciach { n a c z t e ­ r y g u z i k i ) o b s z y t e b y ł y wąską, falistą taśmą ( r y c . 5). S w y m i k o l o r o w y m i h a f t a m i ściągały u w a g ę w i d z a zapaski, wśród których wyróżnić można było d w a r o ­ dzaje o d m i e n n e n i e c o k r o j e m i g a t u n k i e m materiału. P i e r w s z y z n i c h t w o r z y ł y z a p a s k i płócienne — a l b o j e d n o b a r w n e , n p . białe, k r e m o w e , a l b o w w ą s k i e p a s k i biało-niebieskie, s z y t e z t r z e c h k l i n ó w i z d o b i o n e n a j ­ częściej h a f t e m j e d n o k o l o r o w y m w y k o n a n y m b a w e ł ­ n i a n y m i nićmi. D r u g i r o d z a j s t a n o w i ł y z a p a s k i z c i e n ­ k i c h w e ł e n l u b ciężkich j e d w a b i ó w , n i e s k r a w a n e , lecz z j e d n e j szerokości, o h a f c i e różnokolorowym wykonanym nicią j e d w a b n ą (na j e d w a b i a c h ) lub wełnianą (na w e ł n a c h ) . T a k n a j e d n y c h z a p a s k a c h , j a k Ryc. 2. Korona dożynkowa z ziarna żytniego, nego i jęczmiennego. Wys. 44 cm. Muz. w pszen­ Opolu. 3 Ryc. 3. Czepek ciszka Marlik biały tiulowy z wstążkami. Wyk. z Prudnika Strzeleckiego (pow. Fran­ Opole). 247 �Ryc. 4. Czepek haftowany bawełną czerwoną i białą. Haft biały dziur­ kowany, płaski. Na krawędzi haft krzyżykowy. 248 �Ryc. 7. Serwetka współczesna. H a f t tradycyjnego wzoru na rękawie Wyk. Beata bangos z Osowiecia Opole). i n a d r u g i c h w y s t ę p u j ą roślinne m o t y w y z d o b n i c z e , które h a f c i a r k i bądź s a m e w y m y ś l a ł y , bądź też o d r a ­ biały z t z w . „ m u s t r ó w " . Osobnego omówienia wymagają stroje. N a w y s t a w i e pokazano i c h zestawy t y l k o z czterech regionów, a m i a n o w i c i e strój o l e s k i , o p o l s k i , s t r z e l e c k i i r a c i ­ borski. W s z y s t k i e o n e w y r a ź n i e różnią się m i ę d z y sobą, toteż n i e m o ż n a o n i c h w s p o m n i e ć t y l k o o g ó l n i e j a k o o całości. T a k n p . n a d z i e w c z ę c y strój r a c i b o r s k i składają się: w i e n i e c ze s z t u c z n y c h k w i a t ó w i b a r w ­ n y c h b a n i e k z szeroką c z e r w o n ą , m a l o w a n ą w k w i a t y wstęgą, w i ą z a n ą w t y l e n a k o k a r d ę ; t z w . „ k o s z u l k a " biała, płócienna, z k r ó t k i m i r ę k a w a m i , obszytymi u krawędzi koronką; k i e c k a wełniana l u b z j e d w a b ­ n e g o r y p s u , f i o l e t o w a , z p l i s o w a n ą d o ł e m falbaną sze­ rokości 30 c m ; z a p a s k a z a d a m a s z k u k r e m o w e g o o r a z „ m e r y n k a " w e ł n i a n a z f r ę d z l a m i , t j . c h u s t a biała w k o l o r o w e k w i a t y , którą p o złożeniu n a r o g i p r z e ­ r z u c a się p r z e z p l e c y , s k r z y ż o w u j e n a p i e r s i a c h , a k o ń ­ ce z w i ą z u j e w t y l e p o d z w i s a j ą c y m ś r o d k o w y m r o ­ giem. Z u p e ł n i e o d m i e n n i e p r z e d s t a w i a się strój o l e s k i . J e ­ go d z i e w c z ę c y k o m p l e t stanowią п р . : „ b u r o k " , t j . spódnica z p a s i a k a w e ł n i a n e g o w k o l o r z e c z e r w o n y m , w wąskie pasy zielono-fioletowe, marszczona i obszy­ t a d o ł e m taśmą z n i e b i e s k i e g o sukna, z doszytym „opleckiem"; c i e n k a wełniana zapaska w kolorze k r e ­ mowym w różowo-fioletowe różyczki; „merynka" 0 r o z m i a r a c h 133 c m , b o r d o w a , z k w i e c i s t y m s z l a k i e m w z d ł u ż k r a w ę d z i , złożona n a r o g i i założona p o d o b n i e jak w stroju raciborskim. Pozostałe z e s t a w y t w o r z y ł y s t r o j e k o b i e t zamężnych. Nie wyglądały one jednak zbyt ciekawie, a b r a k d o ­ k ł a d n y c h w y j a ś n i e ń c o d o okoliczności i okresów, w j a k i c h b y ł y n o s z o n e , m ó g ł nasunąć b ł ę d n e w n i o s k i . O d r ę b n y dział t w o r z y ł a r t y s t y c z n y p r z e m y s ł l u d o w y n a Opolszczyźnie. T u t a j , oprócz s t r o j ó w s z y t y c h n a p o ­ t r z e b y ś w i e t l i c o w e p r z e z k r a w i e c k ą spółdzielnię r e ­ gionalną w O p o l u , p o k a z a n o jeszcze s e r w e t k i i m a k a t ­ k i , których h a f t y o p a r t o n a t r a d y c y j n y c h wzorach ( r y c . 7), o r a z w y r o b y w i k l i n i a r s k i e . Oceniając t e n m a ­ teriał, s t w i e r d z i ć należy, że r e k o n s t r u k c j e strojów 1 h a f t ó w w y k o n a n e są dość s t a r a n n i e i b l i s k i e a u t e n - według koszuli (pow. Ryc. 8. Koszula weselna z 1872 roku. Krój przyramkowy. Wyk. Franciszka Lelczuk. Własnoeć Florentyny Koszyk z Komprachcic (pow. Opole). 249 �tyczności. N i e m n i e j j e d n a k w i d a ć , że spółdzielnia n i e we wszystkich wypadkach dysponuje odpowiednim s u ­ rowcem; zwłaszcza p o d w z g l ę d e m kolorystycznym w y n i k i n i e są z a d o w a l a j ą c e , n p . taśmy n a „ o p l e c k a c h " czy też p a s i a k i w s t r o j u o l e s k i m m a j ą b a r w y n i e c z y ­ ste, złamane. O g ó l n i e s t w i e r d z i ć należy, że w y s t a w a n i e b y ł a u b o ­ ga w e k s p o n a t y , a m a t e r i a ł d o t y c h c z a s rozproszony w terenie po z g r u p o w a n i u t u t a j wykazał bogactwo i ż y w o t n o ś ć t r a d y c j i . M i m o t o d o całości e k s p o z y c j i w k r a d ł y się p e w n e niedociągnięcia, k t ó r y c h n a p r z y ­ szłość należałoby uniknąć. P r z e d e w s z y s t k i m z b y t n i e natłoczenie m a t e r i a ł u w g a b l o t a c h c z y n a w e t p o z a n i m i ( n p . k o l e k c j a „ b u r o k ó w " w s a l i d r u g i e j ) czyniło w y s t a w ę nieprzejrzystą i ciasną. O k a z y n i e b y ł y n a ­ leżycie u s y s t e m a t y z o w a n e , a poza t y m p r z e d s t a w i o n e zostały bez o d p o w i e d n i e g o k o n t e k s t u : m o ż n a j e b y ł o oglądać luźno n i e m a l w e w s z y s t k i c h t r z e c h s a l a c h ( z a p a s k i , c h u s t y , czepce). C i e k a w y p r z y k ł a d m a r z a n k i ( r y c . 9), będącej w y r a z e m z d o b n i c t w a o b r z ę d o w e g o , u m i e s z c z o n o t u t a j o b o k z e s t a w ó w s t r o j u , co p r z e c i ę t ­ n e g o w i d z a w p r o w a d z i ć m o g ł o w błąd. N i e w s z y s t k i m b o w i e m w i a d o m o , że postać m a r z a n k i , j a k o u o s o b i e n i a z i m y , c h o r o b y i w o g ó l e zła, j e s t w ł a ś c i w i e parodią, p r z e z c o j e j u b i o r u n i e można u w a ż a ć za w i e r n e o d ­ danie stroju tradycyjnego. B r a k odpowiednich m e t r y k i objaśnień o r a z p o d a n i a d a n y c h h i s t o r y c z n y c h , które o k a z y są starsze, a k t ó r e n o w s z e , s p o w o d o w a ł o b n i ż e ­ n i e wartości d y d a k t y c z n e j w y s t a w y . Oczywiście w i a ­ d o m o , że osiągnięcie t a k i c h i n f o r m a c j i p r z y z a k u p i e e k s p o n a t ó w n i e w k a ż d y c h okolicznościach j e s t m o ż l i ­ we, lecz n i e w o l n o i c h pomijać, t a k s a m o j a k określenia z a w o d u i s t a n u zamożności t w ó r c y i właściciela o r a z i c h n a z w i s k . P o d a n y na w y s t a w i e c y t a t : „Strój l u d o ­ w y j e s t w y r a z e m przynależności c z ł o w i e k a d o o k r e ś ­ l o n e j g r u p y społecznej i n a r o d o w e j " — s t w i e r d z a t e n f a k t , a l e go n i e u z a s a d n i a n a p r z y k ł a d a c h . Ryc. 9. „Marzanka" z Prudnickiego. szkolni. Muzeum w Wyk. Opolu. uczniowie Fotografował 250 O m ó w i o n e u s t e r k i są n a t u r a l n i e n i e u n i k n i o n e p r z y o r g a n i z o w a n i u tego r o d z a j u w y s t a w , m i m o to n i e zawsze wynikają one z w i n y organizatorów. Podjęta p e n e t r a c j a t e r e n u i o r g a n i z o w a n i e w y s t a w t o już p o ­ ważny sukces, a k o n t y n u o w a n i e t e j a k c j i n i e t y l k o dostarcza n o w y c h materiałów do wniosków i syntez n a u k o w y c h oraz w dziedzinie popularyzacji wiedzy, a l e t a k ż e g r u n t u j e t w i e r d z e n i e , że s z t u k a l u d o w a n a Opolszczyźnie, w szczególności strój i j e g o zdob­ n i c t w o — w y k a z u j e jedność z ogólnopolską sztuką l u d o w ą w f o r m i e i treści. Stefan Deptuszewski. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/57dafa3f9629f9a77d5c255857d8b64f.pdf 855534ab46a33ed4eefaaffd92e8a908 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5632 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5235 Title A name given to the resource Wstępniak / Barbarzyńca 2012 nr 1 (18) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2012 nr 1 (18) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text B A R B A R Z Y Ń C A Redakcja Weronika Chodacz, Przemysław Ciura, Joanna Florczak, Hubert Francuz, Katarzyna Grzywacz, Artur Karwat, Katarzyna Kleczkowska, Beata Kopacka, Małgorzata Kopecka, Krzysztof Kudlik, Antonina Lisiecka, Michał Nałęcz-Nieniewski (redaktor naczelny), Katarzyna Nowak, Oriana Radzion, Łukasz Sochacki, Monika Widzicka, Filip Wróblewski, Dariusz Żukowski Współpraca: Marcin Bartoszek, Jakub Steblik Wydawca Stowarzyszenie Antropologiczne .Archipelagi Kultury" http://archipelagikultury.org Adres kontaktowy wydawcy i redakcji ul. Gołębia 9 31-007 Kraków e-mail: redakcja@barbarzynca.com tel. 12 663 15 32 tel./faks 12 663 15 31 http://barbarzynca.com Recenzje naukowe Na progu świętości: trickster i kapłan Dr hab. Janusz Barański Podróż w stronę tożsamości Kolekcjonerzy wspomnień w cyfrowym archiwum Barbarzyńca 2.0 Po długiej przerwie „Barbarzyńca" powraca w nowym wcieleniu: w wersji elektronicznej, dostępnej za darmo na naszej stronie. Nadal nic, co ludzkie, nie jest mu obce. Przygląda się mechanizmom, które każą archiwi­ zować wspomnienia w elektronicznych bazach danych. Zastanawia się, w jakim celu człowiek stworzył postać trickstera. Odkrywa głębokie znaczenie najbardziej zdawałoby się - błahych motywów twórczości ludowej. Interesuje się wpływem pisma linearnego na nasz sposób myślenia, analizą antropologiczną literatury, fotografii i filmu. I zadaje sobie pytanie, czy to już wszystkoizm? Żeby się nie pogubić, podejmuje refleksję nad schedą etnologii, jej teraźniejszości i przyszłości w Polsce. Oto kolejny numer odzwierciedlający zainteresowania młodych badaczy. O przestrzeni i porządku pisma Świat zamknięty w obrazie Redakcja Dr hab. Dariusz Czaja Na marginesie Murzynowa Jacka Olędzkiego Między oralnością a cyrograficznością Dr hab. Marcin Brocki Projekt typograficzny Wydawnictwo Jak, http://jak.krakow.pl Projekt okładki Dariusz Żukowski, http://zen.stricte.net Z d j ę c i a na o k ł a d c e Przemek Szuba, http://footszak.blox.pl Skład Małgorzata Kopecka Fotografie Przemek Szuba Korekta Redakcja Tłumaczenie Anna Kruk Prosimy nadsyłać propozycje artykułów do publikacji przez e-mail (szczegółowe wskazówki na naszej stronie interneto­ wej). Materiałów niezamówionych nie zwracamy. Od insty­ tucji oraz firm związanych z kulturą i nauką przyjmujemy propozycje umieszczenia reklamy w czasopiśmie. BARBARZYŃCA 1(18) PD1P � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7ac2ab11b90e6d99e82a605afd92de76.pdf ad74aeb3d09a6a4c32664670e71aa403 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5631 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5234 Title A name given to the resource Spis treści i okładka/Barbarzyńca 2012 nr 1 (18) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2012 nr 1 (18) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text BARBARZYŃCA B E Z P Ł A T N E E-WVDANIE NUMER 1 (18) PD1P PISMO ANTROPOLOGICZNE ISSN 1GH3-BTD8 CENA D ZL w UWIAI W UDRAZIE o w r n n u i A n n i n r ó L Y T R U W A PAMIĘĆ T Y M D % V A T �Spis treści Z Januszem Barańskim rozmawia Filip Wróblewski 3 Łukasz Sochacki 12 Wspomnienie o Profesorze Ewa Zielińska 15 Na progu świętości: trickster i kapłan Paulina Śmigiel 27 Podróż w stronę tożsamości. Wielokulturowość Nauki bez właściwości. O śmietnisku kultury, powijakach kulturoznawstwa i badaniu zjawisk zwykłych a dojrzewanie bohatera filmu Dzienniki Agata Zysiak Kamil Pietrowiak Marta Piechocka Adam Głowacki motocyklowe 41 Kolekcjonerzy wspomnień w cyfrowym archiwum 52 Na marginesie Murzynowa Jacka Olędzkiego 60 Świat zamknięty w obrazie. Od wizualnego stylu do odczytania mitu w fotografii 78 Między oralnością a cyrograficznością. Analiza antropologiczna baśni O krasnoludkach i o sierotce Marysi 91 O przestrzeni i porządku pisma Agnieszka Jakubowska Zdjęcia: Przemek Szuba 102 O autorze (prawie) wszystkich fotografii tego numeru 105 Dariusz Czaja Gdzieś dalej, gdzie indziej 109 Agnieszka Kozyra Estetyka zen ||3 Natknięcia Recenzje Agnieszka Wolska Katarzyna Grzywacz i (18) PDIP i u � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9af96b3d7bdcd55a52f1c14fb8050882.pdf 0e280511505f39e2aa7beec34913918b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5629 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5233 Title A name given to the resource Natknięcia/ Barbarzyńca 2009 nr 3-4 (16-17) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2009 nr 3-4 (16-17) s.151 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text natknięcia 151 n a tknięcia GOŚCIE, GOŚCIE... NIEPROSZENI EUROPEJSCY LUDOŻERCY Istnieje grupa włamywaczy w Małopolsce, którzy wcale me są zainteresowana biżuterią, srebrnymi sztućcami czy sprzętem RTV Jej przedstawiciel szybko zlokalizuje kuchnię i przyrządzi sobie ucztę zakrapianą znalezionym alkoholem, napuści gorącej wody do wanny, a po ciężkim dniu pracy utnie sobie drzemkę w sypialni właścicieli. Z mieszkania oprócz konserw i przetworów zabierze co najwyżej papierosy i wszystkie znalezione lekarstwa. Nie ruszy natomiast cennych przedmiotów - laptopów, naszyjników, wieży hi-fi - które z jego punktu widzenia są bezużyteczne, gdyz me ma kontak­ tu z paserami. Takich włamywaczy kuszą domki letniskowe poza sezonem i nowe, jeszcze słabo zabezpieczone budynki, w których mogą się spodziewać wygodnej łazienki i pełnej lo­ dówki. Prawdziwi koneserzy szukają jacuzzi i zaopatrzonego w drogie trunki barku. Jedno jest pewne: mieszkania studenc­ kie nigdy nie będą ich celem. W kręgu naszej cywilizacji trudno o bardziej szokujące wiadomości, niz morderstwo połączone z kanibalizmem, cho­ ciaż wegetarianie od stuleci wskazują na podobne traktowanie przez homo sapiens innych gatunków. Z zasady me zjadamy się nawzajem, jeśli me jesteśmy do tego zmuszeni desperacją w walce o przetrwanie. Dawna moda na opowieść o kaniba­ lach me ustaje: newsy na ten temat ukazują się częściej niz „Barbarzyńca" w Empiku. W październiku niemiecki inżynier przegrał apelację od wyroku dożywocia za zabicie informatyka i stopniowe zjadanie jego zamrożonych szczątków. Rok wcze­ śniej na 30 lat skazano w Anglii kucharza, który przyrządził w ziołach pieczeń ze swojego kochanka. W tym samym czasie zwycięzca pierwszego konkursu na najpiękniejszego geja w Wielkiej Brytanii zadźgal i poćwiartował swojego partnera. Rok 2009 wypełniły wieści z Rosji: w Petersburgu kwiaciarz wraz z rzeźnikiem zabili w lutym nastolatkę, w listopadzie bezdomni z Permu sprzedali ludzkie mięso na kebab, a od marca bezskutecznie szukano pewnego ludojada w Izewsku. Środki przekazu w informowaniu o kolejnych przypadkach ludozerstwa starają się o dokładny opis zbrodni ze szczególnym uwzględnieniem momentu przyrządzania zwłok. Budzącymi grozę obrazami są w nich m. in.: rozczlonkowywanie nożem, skalpowanie, czaszka w garnku, mózg smażony na patelni, widelec wbity w ludzkie mięso, włosy ofiar wokół ogniska... Co ciekawe, z doniesień nie wynika jasno, która z czynno­ ści - zabicie czy zjedzenie człowieka - jest bardziej godna potępienia... Źródło: g a z e t a . p l SAVE THE PLANET (ANG.) - SIKAJ POD PRYSZNICEM Do europejskich mediów dotarła akcja społeczna... sikania pod prysznicem. Obyczaj ten promuje od pól roku brazylijska organizacja SOS Mata Atlantica poprzez animowane spo­ ty, w której dobry przykład dają autorytety wyjęte z historii i popkultury: od Gandhiego przez Statuę Wolności i King Konga po Hitchcocka. Trick musiał zadziałać, bo do takie­ go panteonu z chęcią dołączyły gwiazdy: Madonna i Kelly Clarkson. Komentatorzy i forowicze w sieci zaczynają się prześcigać w osobistych deklaracjach - „tez sikam", „w cudzym się krępuję, ale pewnie niesłusznie", „Polacy nieświadomymi ekologami". Co ciekawe, jednym z argumentów są dane statystyczne, obrazujące powszechność takiego zachowania - okazuje się, ze juz działamy na rzecz lasów tropikalnych. Czy okaże się rewolucją coś, co juz od dawna ma być normą dla większości ludzi? Źródło: x i x i n o b a n h o . o r g . b r , n a t u r a l n a s p r a w a . blox.pl, t i e r r a l a t i n a . b l o x . p l , femia.pl 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA Źródło: „Dziennik" BYĆ JAK KAZIMIERZ NOWAK Na początku listopada ruszyła wyprawa śladami podróżnika i reportera Kazimierza Nowaka, który w latach 1931-1936 pierwszy na świecie samotnie przemierzył Afrykę z północy na południe i z powrotem. 40 tysięcy kilometrów pokonał w różny sposób: głównie rowerem, ale tez pieszo, konno, czółnem. Przedmiotem jego zainteresowania była mentalność mieszkańców, problemy i stosunki społeczne. Na bieżąco publikował w prasie polskiej i zagranicznej re­ portaże opisujące pięcioletnią podróż. Kapuściński stawiał go w tym samym rzędzie, co Livingstone'a i Stanleya. �natknięcia 152 Celem naśladowców raczej zapomnianego podróżnika jest przede wszystkim popularyzacja jego osoby i dokonań. Ponadto wzorem obu wymienionych reporterów chcą kon­ tynuować gromadzenie, aktualizowanie i porównywanie informacji o kontynencie, na którym można dziś podobno znaleźć alternatywę dla globalizacji i komercjalizacji świata. Dlatego zależy im na wspieraniu lokalnych społeczności. Zamierzają m.in. skompletować i opublikować przysłowia „pralądu". Nie porywają się na powtórzenie wyczynu N o ­ waka, podróż ma bowiem charakter sztafety, w której każdy zespół zrealizuje jeden etap - a weźmie w mej udział łącznie dziewięćdziesiąt osób! Oddając hołd Nowakowi, korzystają z tej samej trasy i środków transportu, co on. Nawet rowery są tej samej niemieckiej firmy. Specjalnie na tą okazję skon­ struowała ona nowy model, Casimiro Bike, o wzmocnionej konstrukcji i drutowanych oponach. Oby działały dzięki temu dłużej niz model z lat 30., który po kilku tysiącach kilometrów zupełnie się zepsuł. Szczególnie, ze uczestnicy wozą na nich cały swój sprzęt i zapasy. Wyruszyli z Boruszyna, rodzinnej miejscowości re­ portera, do Poznania, gdzie uroczyście ich zegnano. Przy tej okazji wiceprezydent miasta wyraził radość, ze przy­ pomina się o wielkim poznaniaku, promując jednocześnie miasto i zdrowy, sportowy tryb życia. Nawiasem mówiąc, Kazimierz Nowak 10 miesiący po powrocie z Afryki zmarł na zapalenie płuc, osłabiony licznymi chorobami tropikal­ nymi. Jak widać, pamięć bywa wybiórcza. Po wylądowaniu w Trypohs rowerzyści udali się asfal­ tową drogą do Ghadames, by przesiąść się na wielbłądy, zdolne przemierzyć 650 km pustynnych terenów aż do Ghat. Na granicy Ugandy z Demokratyczną Republiką Konga - w górach Rwenzon - wędrowcy zamierzają uży­ wać własnych nóg, aby z kolei na łodziach pokonać rzeki Kongo i Kasai. Namibię przejadą konno. Po osiągnięciu punktu najbardziej wysuniętego na południe (Przylądka Igielnego) rozpocznie się droga powrotna - az do Algieru, gdzie dopiero zakończy się afrykańska wycieczka. Na całe przedsięwzięcie przeznaczono dwa lata. Wieści z trasy pojawiają się regularnie na stronie podróżników. Źródło: a f r y k a n o w a k a . p l , mmpoznan.pl, t v p . i n f o , naukawpolsce.pap.pl ZMIERZCH JUTRZENKI Rosyjskie Ministerstwo Obrony bierze pod uwagę możli­ wość przekształcenia ważnego dla historii Rosjan krążownika w muzeum. Ostatni raz brał udział w walkach ponad sto lat temu, a mimo to słowa „rozbrojenie" używają niektóre źró­ dła tej wiadomości. Większość z nas nie zna dziejów słynnej Aurory po tym, jak wystrzał z jej działa dziobowego odegrał rolę symbolu w propagandzie bolszewickiej w 1917 roku. Podobnie jak mało kto pamięta o opublikowanym wówczas w Prawdzie sprostowaniu załogi, której celem miało być postawienie w gotowości pozostałych okrętów, a nie wezwa­ nie do szturmu na Pałac Zimowy. Od tamtego wydarzenia krążownik był używany w celach szkoleniowych i tylko raz zmierzył się z pociskami - podczas ataku Niemców na port w 1941 roku. Dwukrotnie restaurowany, wystrojem zbliżył się do pierwotnego wyglądu. Burzliwa historia związana z kontrowersyjną rewolucją, została wzbogacona o epizody co najmniej wstydliwe. Do decyzji ministerstwa miał bowiem przyczynić się czerwcowy bankiet wydany na 150 osób przez pismo „Russian Pioneer". Wśród zaproszonych VIP-ów znaleźli się: pani minister rozwoju gospodarczego, pani prezydent Petersburga, pełnomocnik prezydenta w Północno-Zachodmm Okręgu Federalnym. Towarzyszyli im właściciele takich firm, jak Tinkoff, Odnoklassniki.ru, czy Russian Standard. Dolny pokład służył jako restauracja, górny jako miejsce występów aktor­ skich i baletu. W czasie koncertu Leningradu kilku gości - czy to z powodu oburzenia tekstami piosenek, czy odurzenia alko­ holem - zdecydowało się wskoczyć do wody. Był to oczywisty sygnał, ze należy zakończyć bankiet. Impreza na Aurorze złamała jednocześnie regulacje woj­ skowe (pod które okręt wciąż podlega) i prawo ochrony zabytków. Nic dziwnego, ze śledztwo w sprawie wykazało, ze pozwolenie na bankiet wydano nielegalnie. Odpowiedzialni oficerowie (wraz z kapitanem statku i Dowódcą Floty Bałtyc­ kiej) zostali pociągnięci dyscyplinarnie do odpowiedzialności i dostali reprymendę. To me pierwszy raz krążownik został wykorzystany w nie­ typowy sposób. Parę lat temu nakręcono na nim film pornogra­ ficzny, którego leitmotivem był wystrzał z armaty. Choć przyszłość Aurory jest wciąż niepewna, to wydaje się, ze jej służba dobiega końca w niechlubny sposób. Źródło: w y b o r c z a . p l , rusnavy.com Zebrali i opracowali: M i c h a ł N a t ę c z - N i e n i e w s k i i Antonina Lisiecka BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/777bf0dd37945accc773303e72e9306a.pdf bbc41ba69ec8efc086d9789dbb48ebb1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5628 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5232 Title A name given to the resource Recenzje/B arbarzyńca 2009 nr 3-4 (16-17) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2009 nr 3-4 (16-17) s.139-150 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text recenzje 139 islam. Orientacja. Ornament Ilość paciorków u ż y t y c h do m u z u ł m a ń s k i c h s z n u r ó w modlitewnych nie jest dowolna. Najczęściej jest to jedna z wielokrotności liczby trzy: 33, 66, 99, o z n a c z a j ą c a imiona Allaha. Po dodaniu ostatniego, znanego tylko Jemu imienia - 100. To tylko jeden przykład matematycznego u p o r z ą d k o w a n i a religijnego instrumentarium i metafizycznego znaczenia, jakie przypisuje się liczbom. „Czystość formy i doskonałość stylu świadczy o czystości duszy" - to werset Koranu ozdobnie wykaligrafowany na mosiężnej lampie z Maroka. Doskonałość sztuki w pojęciu m u z u ł m a n ó w była m o ż l i w a jedynie jako od­ wzorowanie idealnego porządku wszechświata. J u ż po przekroczeniu progu wystawy podziwiamy zawieszony nad głowami perski kobierzec z motywem ogrodu o b r a z u j ą c y m zasady kierujące kosmosem. Porządek ten poznawano dzięki naukom: astronomii, fizyce i przede wszystkim matematyce. Ich sens Islam. Orientacja. w y n i k a ł jednak z metafizyki będącej podstawą wszechrzeczy. Idąc dalej, Ornament przekonujemy się o zapomnianej przez nas bliskości p o m i ę d z y tymi gałę­ M u z e u m Etnograficzne ziami wiedzy a wierzeniami, o łączącym je j ę z y k u liczb i symboli. w Krakowie W n ę t r z e sali budzi skojarzenie ze szkatułką, swoim dopracowaniem 3.10.2009-26.09.2010 bliską dziełu sztuki. Światła gwiazd powoli p r z e s u w a j ą się po posadzce i ściankach, w których misternie wycięto wzory ze świata islamu. Oriental­ ne w n ę t r z a stają się bliskie, kolejne segmenty przywołują sfery codziennego życia: w domu, w świątyni, w podróży, na wojnie. Ekspozycja maksymalnie wykorzystuje niewielką p o w i e r z c h n i ę , przekształcając ją w świątynię liczb. Pomieszczenie p o d p o r z ą d k o w a n o zasadzie centrum - peryferia: w środkowym kręgu poznajemy znaczenie motywów, których rozwinięcie wytropimy w głębi sali. Zgodnie z tym w berberyjskim naszyjniku odkryjemy myśl o boskiej doskonałości, opozycji płci i ziemskiej w ę d r ó w c e . S z k a t u ł k a okazuje się być łamigłówką, bo jej zaszyfrowaną zawartość m o ż n a odczytać dopiero po z ł a m a n i u kodu; wcześniej jesteśmy tylko analfabetami zachwyconymi barwami szatami, wyszywanym obuwiem, l u sterkiem-oczkiem pierścienia, biżuterią i amuletami. Posługując się specjalnym „dekoderem", m o ż e m y odczytać informacje zapisane w dywanach koczowników. Wystawa pozwala nam pogodzić estetyczną kontemplację z intelektualną lekturą. Cenzura literacka owocuje czasami z a g a d k o w ą literaturą. Dyscyplina islamu spowodowała natomiast n i e z w y k ł y rozwój sztuki charakteryzującej się horror vacui w kierunku ornamentyki. Z takich form sym­ bolicznych, jak koło (Allah), trójkąt (człowiek) czy gwiazda sześcioramienna (rozprzestrzenianie się reli­ gii) wyprowadzano w geometryczny sposób coraz bardziej fantazyjne motywy dekoracyjne. Jednak tabu sporządzania w i z e r u n k ó w stworzeń nie zawsze było poparte lękiem przed numinosum, stąd naginano zakaz, nadając wzorom kształt kojarzący się z poszczególnymi z w i e r z ę t a m i . Wśród figur geometrycznych m o ż n a zatem napotkać postacie zwierzęce i ludzkie. Pieczołowicie przygotowana ekspozycja o starannie p r z e m y ś l a n y m kształcie prezentuje nieprzypadkowość form, jakie przybierały przedmioty codziennego u ż y t k u i ewolucję zdobiących je ornamentów. Ujaw­ nia tropy z n a c z e ń w przystępny sposób, poprzez strukturę równie regularną j ak one. Z budynku muzeum wyjdziemy z dopracowanymi na ś w i a t o w y m poziomie materiałami informacyjnymi - przewodnikiem i „dekoderem dywanowym", ale co w a ż n i e j s z e , bogatsi o jeden z kluczy do kultury świata islamu. Michał 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA Nałęcz-N leniewsk �recenzje 140 Czy barbarzyńcy marzą o r ó ż o w y c h owcach? Wydaje się, że zmiany w postrzeganiu ludowości, polegające na rozsze­ rzaniu pola jej definiowania, przyswajaniu muzeum najpopularniejszych m e d i ó w (fotografii, video), zmienianiu instytucji z a m k n i ę t e j i sierjoznej w otwartą i a w a n g a r d o w ą - to robota na całe pokolenie. Ludzie M E K - u od dwóch lat konsekwentnie oczyszczają kulturę etnograficzną z obciachowości i przywracają ją do u ż y t k u publicznego. Robiąc burze m ó z g ó w w jakuzzi w y p e ł n i o n y m k a w ą (inaczej być nie m o ż e ) , w y t w a r z a j ą kolejne pro­ jekty w ramach szeroko zakrojonego programu powodowania, że na widok zawartości muzeum z tak trudnym PR-owo materiałem jak eksponaty etno­ graficzne człowiek m ó w i : „Wow". Co jest dziś najbardziej trendy? Dizajn. Co to jest etnodizajn? Pokazali więc dizajn zaszczepiony etnografią, czyli etnodizajn. Wydaje się, oraz Naturalne zasoby że tym dokonaniem uderzyli w sufit, bo nie da się w y m y ś l i ć j u ż nic bardziej polskiego dizajnu „wow" - lecz w y g l ą d a na to, że ich nie interesuje, co się komu wydaje. M u z e u m Etnograficzne W g ł ó w n y m gmachu M E K - u (wystawa Co to jest etnodizajn?), niczym w Krakowie w n u k i na kolanach dziadków, siedzą eksponaty etnodizajnerskie wśród 3.10.2009-26.09.2010 obiektów stałej ekspozycji zastanych in situ. Te nowe m a s k u j ą się wśród starych jak drapieżniki w d ż u n g l i , dlatego na podłodze p r z e r y w a n ą linią wykreślono kierunek zwiedzania, a czerwonymi iksami - obecność etnodizajnu. Jest to r o z w i ą z a n i e naj­ prostsze z m o ż l i w y c h - niczego nie r u s z a ć , tylko umieścić obiekt przetworzony dziś obok pierwowzoru sprzed wieku - a j ednocześnie trudne chyba do w y m y ś l e n i a , bo naturalnym odruchem muzealniczym j est ustawienie eksponatów w pustej, białej sali. Czerwone krzesło o ośmiu nogach umieszczono obok krzesła wiejsko-przaśnego, lampa „ d m u c h a w i e c " z metalowych profili wisi przy podobnym „ d m u c h a w c u " , czyli ludowym „świecie" z papieru i wstążek. Nałożenie na siebie dwóch przestrzeni wystawienniczych daje potrójny efekt. Legitymizuje dizajnerski przedmiot. T ł u m a c z y go widzowi (czasem m o ż e zbyt dosłow­ nie, a czasem poza pierwotnym sensem, ale przecież chodzi o wzór, nie o sens). Przy okazji zaś w y c i ą g a przedmiot prototypowy z kurzu i półmroku „ekspozycji stałej" - pokazuje, że potencjalnie on też mógłby stać się pokarmem dizajnera albo nawet widza. Wszak k a ż d y z nas ma w sobie coś z bricoleura. W o d z ą c spojrzeniem dookoła etnodizajnerskie) rzeczy, dostrzega się mnóstwo eksponatów, które też m o ż n a by przejąć, przerobić, postawić sobie w domu. Efekt poznawczy takiego działania jest fenomenalny. Starocie zaczynają żyć. N o w i n k i nabierają prestiżu. W i d z zamienia się w uczestnika. W sierpniu z w i e d z i ł e m prze­ krojową w y s t a w ę dizajnu włoskiego w muzeum Triennale w Mediolanie. Była liczebnie bogatsza, umieszczo­ na w szeregu przestronnych białych sal, ale zarazem zimna specyficznym chłodem, który powstaje z lęku zwy­ kłego przechodnia wobec wzornictwa przemysłowego (bo taki l ę k jest, to lęk bycia nie na czasie). W dodatku i m bardziej ergonomiczny, pluszowy czy wygodny, tym większą czuło się frustrację z powodu tabliczki: „Nie dotykać" (i spojrzenia czujnej pani). „ N i e d o t y k a ć " w m u z e u m przed­ miotów, w które gromady d i z a j n e r ó w BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �recenzje 141 i fabrykantów włożyły swoje naj­ lepsze koncepcje i środki właśnie po to, by je u c z y n i ć dotykalnymi! W M E K - u niestety frustracja „Nie dotykać" pozostaje - nie m o ż n a usiąść na krześle ani pojeździć na rowerze - ale przynajmniej znika chłód w atmosferze radosnego sa­ fari, w y ł a w i a n i a dizajnu z ciepłej, zagęszczonej przestrzeni etno. W Esterce są z kolei Naturalne zasoby polskiego dizajnu przywie­ zione ze Stalowej Woli i wyeks­ ponowane w ś r ó d autentycznej, p a c h n ą c e j słomy, która leży na podłodze. Tylko polskie wyroby: od n a d r u k ó w na koszulki, przez dziwne,pustewśrodkuskorupy,po drewniany k r z y ż z pamięcią flash. Że też to się w Polsce dziej e. Serce rośnie i u ś m i e c h na twarz wypływa. („Chłopska miłość", gejowski T-shirt z nadrukiem a la wycinanka kaszubska). Obie te wystawy w M E K - u są takie ciekawe, bo p o k a z u j ą przedmioty, które chciałoby się m i e ć , wyj ść znimi.Samzchęciąodjechałbymdodomunaetnorowerze,natomiastredaktornaczelnanamoichoczach, pod nieobecność obsługi, głaskała różową owcę i fdcowy fotel. Rzeczy b u d z ą tęsknotę, a w r ę c z p o ż ą d a n i e : to z u p e ł n i e odwrotnie n i ż na typowej ekspozycj i , gdzie c z ł o w i e k porusza się w ś r ó d wyalienowanych o b i e k t ó w o niejasnych znaczeniach. Efektem aureoli r o z c i ą g a j ą e t n o d i z a j n e r s k ą fajność na etnograficzność w ogóle. J e d n o c z e ś n i e m o t y w u j ą do d z i a ł a n i a , g d y ż takie eksponaty m o ż n a m i e ć , m o ż n a ich skutecznie p o s z u k i w a ć - są w sprzedaży, i n s p i r u j ą c o d z i e n n o ś ć . Po zaliczeniu MEK-owskich wystaw, c h o d z ą c w T-shircie z ludowym kogutkiem, m o ż n a się w dodatku p o c z u ć k i m ś bardziej wtajemniczonym. M o ż e to prozaiczne, ale tego typu powierzchowne wtajemniczenia są w stanie z m i e n i a ć ludz­ kie postawy. I jeszcze jedno: wystawa nie wymaga prawie ż a d n e j w s t ę p n e j wiedzy, by m o ż n a c z e r p a ć z niej d u ż o satysfakcji. W dysku­ sji, którą prowokuje (czy ta rzecz jest etno czy eko?, a w tej rzeczy co takiego jest etno?, a czy ta p a s o w a ł a b y m i do d u ż e g o pokoju?), u c z e s t n i c z y ć m o ż e i chce k a ż ­ dy. Krakowskie muzeum, t w o r z ą c p e w n ą o d m i a n ę ponowoczesnej c h ł o p o m a n i i , po raz kolejny pokazuje, ż e etnograficzność to niekoniecznie obciach. To w z b i e r a j ą c a fala. Dariusz 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA Żukowski �recenzje 142 Jak być dewiantem Wydana przez P W N w serii Biblioteka Socjologiczna książka Outsiderzy to sztandarowy przykład pracy poświęconej dewiacji i tekst kluczowy dla teo­ rii etykietowania. Materiał empiryczny Howard S. Becker zebrał w barwnym otoczeniu palaczy marihuany i m u z y k ó w rozrywkowych w końcu lat czterdzie­ stych w słynnym z badań terenowych nad grupami marginalizowanymi mieście Chicago. U w a ż n a obserwacja, dokładna analiza uzyskanych danych prowadź, autora do ciekawych wniosków, dz.ęk, którym tworzy bogaty obraz dewiacji. Becker stara się opisać outsiderów zarówno jako członków grup dewiacyj­ nych, jak i ludzi uwikłanych w sieć relacji z konformistami - osobami które nie dopuszczają się czynów uznawanych za dewiacyjne. Dlatego pisząc o muzy­ kach, obserwuje, jaki wpływ na ich decyzje mają opinie ich małżonek, pisząc o palaczach marihuany, przygląda się policjantom .prawodawcom usiłującym stworzyć formalne b J e r y unieniożUwiaiace dostęp do konop,, Przez a n a l L ę Howard S. Becker stanowiska osób łamiących społecznie uznane normy opowiada o tych którzy je Outsiderzy. Studia tworzą, przestrzega,ąich Jednocześnie sygnalizuje ze prosty podz,ał'naosoby które popełniają czyny dewiacyjne, te które tego nie robią nie wyczerpuje da­ z socjologii dewiacji jących s,ę zaobserwować postaw dlatego wyróżnia jeszcze owa typy zachowam P W N , Warszawa 2009 fałszywe oskarżanie i działanie skrycie dewiacyjne! Punktem wviśria dla teoretvrznei stronv nrarv Iwłn zwrócenie nwacri na to iak nsnłw trzecie klawfiknia zachowana ustano" S y c h o s ó b Ł zaczynu fcór3S (U J > ^ konsekwencją zastosowania przez mnych reguł sankc,, wobec Becker, jak i inni przedstawiciele nurtu interakcjonizmu symbolicznego, wykorzystuje pojęcie kariery do opisu zmiennego stosunku podmiotu do czynów dewiacyjnych. Słowo to, użyte poza kontekstem życia zawo­ dowego, nie implikuje tendencji wzrostowej, wspinania się po szczeblach. Przebieg kariery zależy od rodzaju i jakości interakcji człowieka - w tym przypadku dewianta - z otoczeniem. Dlatego też może prowadzić do chwilowego wycofania, porzucenia czynów dewiacyjnych bądź ich nasilenia. Bardzo przyjemna w lekturze jest część pracy poświęcona analizie materiału empirycznego. Autor, sta­ rając się pokazać, jak może się potoczyć kariera palacza marihuany, śledzi proces opanowywania techniki palenia, podkreśla rolę bardziej doświadczonych dewiantów w toku nauki dostrzegania efektów palenia i, co kluczowe, czerpania z nich przyjemności. Do tego jednak dojść może dopiero wtedy, gdy przyszły palacz zbagatelizuje obawy ewentualnych sankcj, ze strony otaczających go niepalących oraz gdy znajdzie źródło dystrybucji narkotyku Pracując jako muzyk rozrywkowy Becker poznał język ideały i dylematy tej grupy zawodowe, Przedstawia konflikt pomiędzy muzykam,, ich odbiorcami oraz związany z tym problem grania muzyk, komercyjnej kosztem rezygnacji z osobistych ambicji Doprowadza to do polaryzacji postaw wśród m u z y k ó w z których każdy racjonalizuje swój wybór Osobny rozdział poświęcony jest wojującym reforma­ torom" krzyżowcom moralis om" którzy według Beckera chcąc osiągnąć swój cel - stworzyć nowe reguły - wykorzystują wsparcie profesjonalistów, ń a przykład, psychologów .psychiatrów. W ostatnim rozdziale, który powstał kilka lat po napisaniu pozostałych, autor ustosunkowuje się do krytyki przedstawianych przez siebie tez . Wytykano mu, że nie wytłumaczył, dlaczego niektórzy decydują się łamać powszechnie przyjęte normy. Becker przyznaje, że to, co niefortunnie nazwano „teorią etykietowania", teorią sensu stncto nie jest. To jednak me zmienia faktu, ze serdecznie polecam lekturę tej książki, bo nawet jeśli me odpowiada napytame „dlaczego?", mów, w,ele o tym „jak?". e d n o s t k a Katarzyna BARBARZYŃCA Nowak 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �recenzje 143 Brud to coś, co nie jest na swoim miejscu arjun appadurai Te słowa Mary Douglas z Czystości i zmazy są trafną metaforą pojęcia mniejszości. Jednostki inne, różniące się od ogółu przeszkadzają - są jak brud i trzeba je usunąć. Problem znika, gdy mniejszości pozostają na swoim esej o geografii gniewu miejscu, w swoim kraju. Na obcej ziemi stają się zapalnikiem konfliktu, któ­ ry wybuchnie nieuchronnie i nieodwołalnie. O logice, zalążkach i skutkach tego procesu traktuje najnowsza książka Arjuna Appaduraia. We wstępie autor wyjaśnia, że Strach przed mniejszościami jest próbą znalezienia sposobów na to, by „globalizacja zaczęła działać na rzecz tych, którzy potrzebują jej najbardziej i mają z niej najmniej" (s. 9). Appadurai szuka odpowiedzi na zasadnicze pytanie: dlaczego idea globalizacji wpro­ wadzona w życie czasem skutkuje czystkami etnicznymi czy skrajnymi formami przemocy politycznej wymierzonej w ludność cywilną. Zwraca uwagę na to, że istnieje prosta droga od narodzin ducha narodowego i to­ A r j u n Appadurai talnej kosmologii świętego narodu do pojęcia czystości etnicznej, którego Strach przed mniejszościami. konsekwencją jest etnocyd. Ów schemat powstawania przemocy nałożony Esej o geografii gniewu na współczesną dynamikę globalizacji potęguje wzrost nierówności pomię­ P W N , Warszawa 2009 dzy narodami, klasami, regionami. Kto jest lontem w tym dynamicie, dowiadujemy się z pierwszych stron książki, ale co działa jak płomień? Refleksja Appaduraia, oparta na wła­ snych obserwacjach oraz wnioskach innych komentatorów rzeczywistości, prowadzi do dwóch wniosków. Pierwszy z nich to „lęk przed niezupełnością". Przemoc jest nienawiścią w akcji, a nienawiść pojawia się, gdy istnienie nielicznych przypomina większości „o niewielkiej luce pomiędzy ich kondycją jako większości a horyzontem nieskalanej narodowej całości, czystego i nieskażonego narodowego ethnosu" (s. 18). Autor dostrzega niepokojącą prawidłowość w dobie nowoczesności: na coraz większąskalę rozwija się podejrzliwość różnych narodów co do prawdziwej tożsamości etnicznej sąsiadów. Powoduje ją ciągłe liczenie i określanie populacji oraz troska o własną narodowość, która w konsekwencji może prowadzić do poczucia wyjątkowości własnej nacji, a tym samym chęci chronienia jej czystości. Historia dostarcza nam przykładów pokazuj ących, co się dziej e później. Appadurai ilustruj e swoj e rozważania przypadkiem muzułmanów w Indiach, a dokładnie ich pogromem w stanie Gudżarat w 2002 roku. Drugi wniosek dotyczy strachu. Strachu przed małymi liczbami. Przed jednostkami, które kojarzą się z elitami, oligopolami i tyraniami. Przed wybudzonym upiorem spiskowca, szpiega, zdrajcy czy rewolu­ cjonisty. Przed wprowadzanym w sferę interesów publicznych wątkiem prywatności. Appadurai naświetla problemy, które, choć niewątpliwie istotne, są niezauważalne i zanurzone w mroku codzienności. Strach przed mniejszościami stawia przed nami wielki znak: „STOP" i zmusza do zastanowienia. Esej napisany jest przystępnym językiem i zabarwiony ironią, a teorię popierają przykłady z prze­ szłości i współczesności. Obraz rzeczywistości, który wyłania się z książki, przytłacza. Do kogo ten tekst jest skierowany? Nie tylko do przeciwników podążającej w złą stronę globalizacji czy globalizacji w ogó­ le, lecz przede wszystkim do entuzjastów tego procesu, by dostrzegli to, na co dotychczas nie zwracali lub nie chcieli zwracać uwagi. Na postępującą geografię gniewu, na ideobójstwo i cywilizacjobójstwo, na skutki, których nie wzięli pod uwagę. Beata 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVÑCA Turek �recenzje 144 Mówiąc o n i e w y r a ż a l n y m Pojednanie powinno oznaczać Polityka pojednania oznacza równy podział zaufanie. nieufności. - Innocent Rwililiza Strategia antylop to wstrząsająca opowieść o losach m i e s z k a ń c ó w powiatu Nyamat leżącego na południe od Kigali, stolicy Rwandy. Kraju, w k t ó r y m w 1994 roku dokonano ludobójstwa - w jego wyniku śmierć poniosło blisko milion ludzi. 1 stycznia 2003 roku wszedł w życie prezydencki dekret po­ z w a l a j ą c y na warunkowe zwolnienie z w i ę z i e ń części u c z e s t n i k ó w masakr. S k a z a ń c y po odbyciu zorganizowanego przez rząd szkolenia powrócili w ro­ dzinne strony. Tam zobaczyli własne pola, które j u ż do nich nie należały. Spotkali swoich bliskich, którzy często, w ciągu dziesięcioletniej rozłąki, Jean Hatzfeld o ułożyli sobie życie. Musieli stanąć twarzą w twarz z przyjaciółmi Strategia antylop [ krewnymi swoich ofiar. Ale przede wszystkim ci, którzy kilka lat wcześniej Czarne, Wołowiec 2009 ukrywali się przed uzbrojonymi w maczety sąsiadami, dziś z n ó w mieli żyć obok nich. Jean Hatzfeld pracował jako korespondent wojenny na terenie Konga, Haiti, byłej Jugosławii, Algierii, Burundi. Jednak to właśnie Rwanda i konflikt p o m i ę d z y H u t u i Tutsi stały się jego obsesją, której owo­ cem są książki Dans le nu de la vie („Nagość ż y c i a " ) , Une saison de machettes („Sezon maczet"), Strategia antylop. O ile w pierwszej z nich autor w y s ł u c h u j e relacji ocalałych, o tyle w drugiej oddaje głos katom. Trzecia to p o r u s z a j ą c a dokumentacja procesu pojednania m i ę d z y jednymi i drugimi. Francuski reportażysta z a u w a ż a , że osoby, które ocalały z klęsk żywiołowych lub katastrof, takich jak wojny, czystki etniczne, okupacje, potrzebują dać świadectwo tego, czego doświadczyły i robią to w spo­ sób spontaniczny. Ale „po p r z e ż y c i a c h z czasów ludobójstwa ocaleni i zbrodniarze wybierają milczenie, z trudem przychodzi i m opowiadanie o eksterminacji, której doświadczyli" (s. 86). Hatzfeldowi udaje się skłonić ich do rozmów. Pisarz długo powstrzymuje się od własnych komentarzy. Dzięki temu czytelnik pozostaje sam na sam z bohaterami, musi się z nimi z m i e r z y ć osobiście. N i k t nie pomaga, nie amortyzu­ je tego d o ś w i a d c z e n i a . Autor pojawia się w momencie, gdy ciężar tego „bezpośredniego" kontaktu staje się niemal nie do u d ź w i g n i ę c i a . Przychodzi z pomocą, m ó w i , czym dla niego jest dramat rwandyjskiego ludobójstwa i jak sam się z n i m zmaga. Z wypowiedzi ofiar i oprawców w y ł a n i a się świat n a b r z m i a ł y od niepewności i nieufności, niewypo­ wiedzianych oskarżeń, ale też k o m p r o m i s ó w i nadziei na b e z k r w a w ą przyszłość. Wydaje się, że wysiłek włożony w bezkonfliktowe życie w sąsiedztwie jest tak niewyobrażalny, jak n i e m o ż l i w e jest ostateczne pojednanie, którego podstawy starają się tworzyć rząd i organizacje humanitarne. M i e s z k a ń c y Kraju Tysiąca W z g ó r z co dzień mierzą się z tymi emocjami, żyjąc obok siebie, chodząc do tych samych barów i kościołów. K a ż d e g o dnia zastanawiają się, jak w tej sytuacji z a c h o w a ć godność. Czy podanie ręki lub wypicie piwa z mordercą jest r ó w n o z n a c z n e z brakiem szacunku dla bliskich? Jaka jest różnica m i ę d z y z a p o m n i e ć a w y b a c z y ć ? Jak m ó w i ć o ludobójstwie, kiedy jest się jednym z nielicznych, którzy ocaleli? Czy mamy prawo w y p o w i a d a ć się w imieniu tych, którzy stracili życie ? Pytania, które nurtują r o z m ó w c ó w Hatzfelda, dają poruszający obraz sytuacji H u t u i Tutsi. Jednocześnie m ó w i ą jednak o tym, co wspólne nam wszystkim: wspomnieniach, wybaczeniu, pojednaniu, nadziei. n a n o W Katarzyna BARBARZYŃCA Nowak 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �recenzje 145 Emocjonalni socjologowie Kiedy August Comte tworzył podwaliny nauki pozytywnej, w s k a z u j ą c na jej królową socjologię jako najbardziej rzetelną z nauk, pragnął wyeli­ m i n o w a ć spekulację i emocje z metod poznania. Te drugie nie tylko nie powinny targać duszą badacza, który w n i e z m ą c o n y m spokoju tworzył po­ zytywny wymiar praw naukowych, ale nawet nie n a d a w a ł y się na porządny przedmiot obserwacji, k t ó r y m były fakty fizyczne. Niespełna sto pięćdzie­ siąt lat po śmierci Comte'a rodzi się jednak dziedzina, której nazwa brzmi jak oksymoron w kontekście nauk wielkiego mistrza. Najbardziej ciemny i nieopanowany element w człowieku, coś, co wydostaje się spod w s z ę d o ­ bylskiej w ł a d z y butnego rozumu - emocje - staje się nową k a n w ą r o z w a ż a ń naukowych, kanonem w dziedzinie wiedzy, która od niego uciekała i która z założenia nie była n i m zainteresowana. W latach siedemdziesiątych rodzi się socjologia emocji. Rozróżnienie Jonathan H . Turner Maxa Webera na d z i a ł a n i a racjonalne i afektywne nie tylko traci na ostrości, ale chyba także gubi swój sens. Najnowsze badania neurobiologiczne Socjologia emocji w s k a z u j ą jednoznacznie, że emocje i rozum nie są j u ż p r z e c i w i e ń s t w a m i , > Warszawa 2009 a co w i ę c e j , rozum nie jest m o ż l i w y bez afektywnego komponentu psychiki. Emocje są żyroskopem postępowania. Pozwalają na utrzymanie kursu pod­ jętej działalności w różnych sytuacjach i dzięki n i m jednostki mogą doświadczać pozytywnych przeżyć a u n i k a ć negatywnych. Skąd emocje pojawiły się w socjologii? C o ś musiało ulec zmianie - czy emocje zmieniły się na tyle, by mogły w k r o c z y ć do b a d a ń socjologicznych, czy m o ż e z m i e n i ł a się socjologia? Jak się przekonamy, z a r ó w n o jedno, jak i drugie. W ciągu trzydziestu lat istnienia socjologia emocji przerodziła się w samodzielną dyscyplinę z dość pokaź­ nym dorobkiem i wieloma znanymi w środowisku socjologicznym nazwiskami, dlatego nie dziwi pojawienie się całościowego opracowania i zbiorczego zestawienia jej dotychczasowych osiągnięć. Nakładem Wydaw­ nictwa P W N ukazała się na polskim rynku książka Jonathana H . Turnera i Jana E. Stetsa Socjologia emocji. Publikacja ta ma przedstawiać stan badań nad emocjami. Autorzy, dostrzegając złożoność i wieloaspektowość dotychczasowych prac badawczych, wyróżniają siedem różnych podejść teoretycznych, w których pojawiają się emocje w socjologii. Są to: teorie dramaturgiczne i kulturowe, teoria rytuału, interakcjonizm symboliczny, interakcjonizm symboliczny z elementami psychoanalitycznymi, teoria wymiany, teoria strukturalna oraz teoria ewolucyjna. Należy dodać, że zaproponowany podział nie jest ani wyczerpujący, ani jedyny możliwy, w opinii autorów ma ułatwić orientację w prezentowanej materii badań. Każdy rozdział pokazuje dotychczasowy dorobek i sposób prowadzenia badań nad emocjami w poszcze­ gólnych szkołach. W latach siedemdziesiątych pierwszorzędnym przedmiotem zainteresowania socjologów emocji był wpływ emocji na jaźń, a także sposób, w jaki interakcje są kształtowane przez emocje, „jak w lu­ dziach wytwarza się przywiązanie i zaangażowanie emocjonalne wobec struktur społecznych i symboli kul­ turowych, jak emocje podtrzymują i zmieniają struktury społeczne i symbole kulturowe oraz jak struktury społeczne i symbole ograniczają doświadczenie i ekspresję emocji" (s. 38). Z kolejnych rozdziałów książki dowiadujemy się, dzięki czemu możliwe stało się wkroczenie tematy­ ki emocji do socjologii. Od czasów Comte'a zmieniła się i sama dyscyplina, i sposób podejścia do emocji. Teorie dramaturgiczne oraz kulturowe akcentują występ jako sposób funkcjonowania człowieka w świecie społecznym. „Scenariuszem przedstawienia są przekonania kulturowe i normy dotyczące tego, jakie emocje mogą i powinny być doświadczane oraz w y r a ż a n e w określonych sytuacjach" (s. 38). Teorie rytuału wskazują na znaczenie interakcj i, które synchronizuj ą i rytmizuj ą ludzkie stosunki. Emocj e są pobudzane właśnie przez relacje i rytm, a następnie reprezentowane symbolicznie, szczególnie w sytuacjach solidarności grupowej. Po zajściu procesu symbolizacji j u ż same myśli o symbolach mogą wywoływać emocje. T a n E P 3-1 (1G-11) 3 0 0 3 BARBARZYŃCA W N S t e t s �recenzje 146 Teorie interakcjonizmu symbolicznego akcentują znaczenie potwierdzania i podtrzymywania własnej kon­ cepcji siebie jako jednostki określonego rodzaju, co przynosi pozytywne emocje. Interakcjonizm symboliczny z elementami psychoanalizy podkreśla również, że gdy jaźń nie jest potwierdzana w interakcji, jednostki czę­ sto stosują strategie obronne i odwołują się do mechanizmów obronnych, które zakłócają ich doświadczenie i ekspresję emocji. W teoriach wymiany jednostki postrzegane są jako dążące do zysku i dysponujące pewnym kapitałem, który należy korzystnie wymienić. Tym kapitałem mogą być same emocje lub reakcje emocjonalne towarzy­ szące procesowi wymiany. Osiągając zysk, odczuwają pozytywne emocje, gdy tracą - pojawiają się emocje negatywne. Teorie strukturalne zajmują się emocjami w kontekście umiejscowienia jednostki w strukturze społecz­ nej - emocje uzależnione są od prestiżu zajmowanej pozycji. Jednostki wchodzą w interakcje i w momencie uzyskania potwierdzenia własnego miejsca, doznają emocji pozytywnych, zaś rodzące się w przeciwnym wy­ padku emocje negatywne mają moc mobilizującą. Mówią o tym teorie statusu i władzy. Ostatnim kierunkiem jest podejście ewolucyjne, które ujmuje afektywność jako skutek doboru naturalnego. Ewolucjoniści badają mechanizmy biologiczne będące podstawą wytwarzania ludzkich emocji. Zajmują się także związkiem między tymi procesami a istniejącymi formacjami społeczno-kulturowymi. Każda z zaprezentowanych teorii wyjaśnia inny moment dynamiki emocjonalnej, pokazując, jak wielo­ aspektowo ujmowana jest tematyka emocji we współczesnej socjologii. Autorzy prezentowanego tomu, poza skategoryzowaniem stanu wiedzy o emocj ach w socj ologii, postawili sobie j eszcze j eden, chyba ważniej szy, cel pragnęli w kontekście tak różnorodnego dorobku teoretycznego zrobić pierwsze kroki ku stworzeniu wspólnej i zunifikowanej teorii socjologicznej traktującej o emocjach. Jest to przedmiotem ostatniego rozdziału. Książka w sposób czytelny prezentuj e pokaźny dorobek trzydziestu lat pracy socjologów nad trudną materią emocji. Typologia jest przejrzysta i dobrze dobrana. Prezentowany podział nie jest, co prawda, wyczerpujący, a przy wielu autorach nie do końca uzasadniony, rzuca j ednak światło na dorobek teoretyczny poszczególnych badaczy. Książka z powodzeniem może pełnić funkcję zarówno wprowadzenia w tematykę emocji w socjo­ logii, jak i katalogu dostępnej wiedzy. Mariusz Nieroda Pożegnanie Woltera Leszek Kołakowski Czy Pan Bógmoiebyć szczęśliwy i inne pytania Znak, K r a k ó w 2009 Jedni mówią o nim jako o wielkim filozofie, inni temu zaprzeczają, podając całkiem rozsądne argumenty. Z pewnością był jednym z najbardziej rozpozna­ walnych, utytułowanych i nagradzanych polskich filozofów ostatnich dziesięcio­ leci (wykładał w Yale, Berkeley, na Oksfordzie). Publikacje w prasie codziennej, uczestnictwo w programach radiowych i telewizyj nych pozwalały Kołakowskie­ mu dotrzeć do wyobraźni szerokiej grupy osób, na pewno o wiele większej od tej zgromadzonej przez niedawno zmarłych profesor Barbarę Skargę oraz profesora Jerzego Perzanowskiego. Ze swojej strony Leszka Kołakowskiego postrzegałem jako polskiego Woltera, a może nawet Woltera X X wieku. Idee Woltera nie wpłynęły w istotny sposób na historię filozofii, jednak znacząco oddziaływały na wielu ludzi, którzy filozofią nie zajmowali się „zawodowo". Nie twierdzę, że obaj panowie interesowali się rzeczami błahymi, nic podobnego! Książki Koła­ kowskiego poruszają problemy nadal żywo dyskutowane w wąskim środowisku filozofów, lecz są również ciekawe dla przeciętnego Kowalskiego. Ostatnia publikacja radomskiego myśliciela to zbiór już wcześniej publiko­ wanych a rozproszonych tekstów, które z jakichś powodów znalazły się w jed­ nym tomie. Nadinterpretacją byłoby uważać go za formę testamentu lub garść BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 G - 1 1 ) 3DD3 �recenzje 147 wróżb. Nie łączyłbym śmierci autora z wydaniem książki. Tak bywa - nie pierwszy i nie ostatni raz jesteśmy świadkami zbiegu okoliczności. Przyznać muszę, że publikacja wymaga od recenzenta znajomości wielu zagadnień, których niepodobna poznać w czasie przeznaczonym na lekturę. Nie sposób odnieść się do wszystkich poruszonych w niej tema­ tów. Należałoby odpowiedzieć książką, nie recenzją. Warto zastanowić się nad tym, co łączy zgromadzone eseje. Można myśleć o tej publikacji jak o zbiorze anegdotycznych opowieści, skądinąd ciekawych i pouczających. Wtedy każdy rozdział będzie osobną całością, którą z kolejnym łączy tylko sąsiedztwo. Takie czytanie wydaje się być uzasadnione i wcale nie zuboży lektury. Niemniej poszukajmy czegoś innego Być może zestawienie tekstów nie było dziełem przypadku. We wstępie autor zastrzega, że jest to książka o wszystkim. Pisanie o wszystkim stać się może pisaniem o niczym. Zatem o czym pisze Leszek Kołakowski ? O wszystkim, ale o takim wszystkim, nad którym zastanawia się od lat: o historii fdozofii. Wydał już na jej temat kilka książek, doskonałych uzupełnień tekstów kanonicznych. Od wielu lat komentował też bieżące wydarzenia z życia politycznego i społecznego. W ostatniej publikacji szczególnie interesuje go los Europy. W części O tym, co dobre i co prawdziwe śledzi sprawy, które wydają się przyrodzone, lecz w rzeczywistości są sprawą konwenansu i to powstałego niedawno. Na myśli mam przede wszystkim dwa rozdziały o prawie naturalnym, którego Kołakowski nie dewaluuje, lecz wskazuje trudności z jego uzasadnieniem oraz potoczne sposoby posługiwania się nim w sposób nie zawsze słuszny. Nie mogło też zabraknąć tematu Boga. Radomski myśliciel od lat stara się przekonać czytelnika o możliwości bycia fdozofem (szerzej, naukowcem) i człowie­ kiem wierzącym w Jego istnienie (Ciekawą odpowiedzią na stanowisko Kołakowskiego jest książka Heleny Eilstein Jeśli się nie wierzy w Boga... Czytając Kołakowskiego). Oprócz tego znajdziemy kilka komentarzy do encykliki Jana Pawła II. Jeżeli być wierzącym, to z pewnością wierzącym uważnym i refleksyjnym. Podsumowaniem i swego rodzaju kluczem do książki jest rozdział ostatni. Leszek Kołakowski parafra­ zuje w nim koncepcję bycia-w-świecie Martina Heideggera. „Jest zatem czas rzeczywistością najzwyklejszą, ale też najbardziej przerażającą. Cztery byty wspomniane są sposobami naszymi uporania się z tym przera­ żeniem" - pisze. Te cztery sposoby to: Rozum, Bóg, Miłość, Śmierć. Metafizyka Kołakowskiego zamyka się w nieubłaganym Czasie. W końcu Czas każdego z nas się skończy. Filozoficzne, teologiczne i codzienne spory nie są niczym innym jak sposobami oswajania, zrozumienia rzeczywistości. Byleby tylko nie przykryły istoty naszej egzystencji - Czasu. Leszek Kołakowski pisał o rzeczach ważnych. Pisał o nich w sposób szczególny, bo na ogół zrozumiale. Pytanie, czy przystępne przedstawienie spraw trudnych i zawiłych to zaleta czy wada? Eseistyczny styl Koła­ kowskiego budzi ambiwalentne uczucia: zachwytu i wątpliwości. Najpierw o wątpliwościach. Zapewne profesor zdawał sobie sprawę z zagrożeń, jakie niesie misja popu­ laryzowania myśli filozoficznej, nakłaniania do refleksji. Ale do jakiego momentu myśl popularyzatorska nasyca czytelnika? Czy w pewnej chwili nie mamy wrażenia uproszczenia sprawy, omijania detali, ale detali znaczących? Eseistyka musi zawierać w sobie nutkę trywialności, inaczej nie będzie spełniać swojej roli. Twór­ czość Kołakowskiego rzadko bywała filozoficzna w sensie ścisłym. Był on raczej historykiem filozofii bądź historykiem idei. Wśród pokolenia naukowców, do którego należał, znajdują się postaci mogące pochwalić się bardziej „filozoficznymi" osiągnięciami. Nie jest moim celem umniejszanie zasług Kołakowskiego, są one niezaprzeczalne, chciałbym jedynie nakłonić do postrzegania go nie jako filozofa, ale myśliciela, jako Diderota lub Woltera XX wieku. Na koniec o zachwycie. Leszek Kołakowski kolejny raz czaruje swoim kunsztem. Swoboda, z którą po­ rusza się między zagadnieniami, łączy fakty, argumentuje, przypomina lekkość i skuteczność ruchów mi­ strza fechtunku. Doprawdy mało znam eseistów, którzy piszą w taki sposób. Słowem książka udowadnia, że filozofia i problemy dnia codziennego wcale nie są od siebie odległe. Filozofa i Kowalskiego interesują te same zagadnienia. Różni ich subtelność odpowiedzi. Publikacje Kołakowskiego podobne do ostatniej książki uwrażliwiają na skomplikowanie świata, mnogość dróg, dowodów i argumentów. Łukasz 3 - 3 ( I G - l l ) 3DD3 BARBARZYŃCA Sochacki �recenzje 148 Pitrrc W p o ś p i e c h u nie daje się myśleć BOURDIEU Û telewizji. PjniMVjnit d z i e l i n i k j r ï h i i i cyjny. Teraz mogą dodatkowo poprzeć swój lifestyle autorytetem Bourdieu. Książka jest króciótka, w dodatku zrozumiała i napisana za pomocą klarownych akapitów, które wręcz proszą się o cytowanie jak pasaże Beniamina albo refleksie Ciorana. pięLe rz etłurnaczona ra ca zawiera'dwa wykłady wygłoszone w 1996 roku C ą p C ] P p i i i l i l i i i i ^ wszelkiej z n i u a n s o w a n e j ś l i o d r e f e r e n e m a s , c z t e z t o , c o dziennikarze wyobramy Pierre Bourdieu O telewizji. Panowanie dziennikarstwa PWN, Warszawa 2009 • ¡ • P P q • y ¡ • 1 Jeszcze dzisia/rano s i a ł e m w r ^ ostami bestseller, powiedział: .Filozofia jest w tym roku modna, ponieważ Świat Zofii wmmmimm przez media telewizyjnych socjologów. „Dziennikarze", mówi Bourdieu, „ze swoimi okularami, ze swoimi kategoriami r^ardz^ct^ rzyXem^cTslçr^ Dariusz Ż u k o w s k i BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �recenzje 149 Witajcie w szoku Henryk Dederko, znany z kontrowersyjnego filmu odsłaniającego kulisy działalności korporacji Amway Witajcie w życiu, w roku 2008 nakręcił materiał poświęcony subkulturze gotyckiej. Zdjęcia do dokumentu rozpoczęły się w lip­ cu na festiwalu Castle Party 2008 w Bolkowie, największej gotyckiej imprezie w Europie środkowowschodniej, a zakończyły w październiku 2008 w Łodzi, gdzie spotkali się wszyscy bohaterowie tumu. Ich dobór obejmuje szerokie spektrum indywidualności realizujących się w ramach szeroko pojętego „mroku". Warto pokrótce omówić te postaci. Montur i Sybilla to założyciele pierwszej polskiej strony poświęconej tematyce nekrofilii, na co dzień przedsiębiorcy pogrzebowi, sami mówiący o sobie „tanatolodzy", „archeolodzy śmierci". Są znam w związku z serią artykułów, które ukazały się niedawno na ich temat w mediach. Mefisto - wampir energetyczny z Łodzi Witajcie w mroku rei. Henryk Dederko 79 min., 2008 Sam reżyser twierdzi w wywiadzie dla łódzkiego „Echa", ze meritum są tu jednak kwestie inne mz „mroczna" estetyka i image sceniczny: chodzi o „inne sposoby przeżywania duchowości", poglądy na temat śmierci, bólu, przemijania, miłości, piękna. Film Witajcie w mroku z pewnością będzie budził emocje. Dla osoby memającej pojęcia o gotach może wiązać się z L k i e m w L J y m i światopoglądowym, ' a ludzi ziazanycS z s ^ u l t u r ą ^ o t y c k ą me będzie przełomem, za to na pewno spowoduje ożywione dyskusje. Reżyserowi zależało być może na rzetel­ nym przedstawieniu subkultury, lecz nawet osoby związane z gotykiem spierają się między sobą o to, czym on faktycznie jest, gdzie lezą granice „mroku", jak odróżnić autentyczność od fałszu i pozerstwa. Podkreśla się różnicę między gotykiem sprzed dekady czy dwóch a obecnym, spod znaku nowej kolekcji ubrań H & M . z a ś dl WMËËÈÈË poglądem. Ich model życia w znaczący sposób odbiega od tego wszystkiego, co u w a ż a się za normalne, i choć mag chaosu jest gotem?, czy każdy fanatyk body modifications jest gotem?, czy każdy wampir jest gotem?, a 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVNCA �recenzje 150 mmmmm ra dokumentów! wiarygodność. Warto wspomnieć o tym, ze jedna z bohaterek dokumentu, autorka pokazu M e i n A i L e m A . k u m L u jes, rozbieżno^ m i ę / , , „tulem, am,e,ze„,em , o z s t a K c z „ m efek.em. y nych zjawisk - jako osoba zorientowana w tematyce byłam w stanie odebrać produkcję świadomie, ale ktoś W filmie występuje antropolog Jan Witold Suliga, który w różnych kulturach i religiach przez lata poszu- filmie dokumentalnym. Zabiera on widza w kolorowa podróż po estetyce okołogotyckiej raczej mz w świat subkultury gotyckiej. Jeśli takie było jego zamierzenie, można powiedzieć, ze w dużym stopniu odniósł sukces i wówczas uzasadnione jest przedstawienie wampiryzmu, nekrofilu, obrazu własnego pogrzebu, performansu artystycznego z pogrania S M, upodobania d o ^ i a n g u , spania w trumnach i w s f e l f c i innydr scen łamiąP & T r u d n o jednoznacznie powiedzieć, o czym jest dokument Dederki, jednak z całą pewnością me jest to reportaż o przebierańcach kołyszących się do muzyki na bolkowskim zamku lub gimnazjalistkach, chowa­ jących żyletki do plecaków w kształcie trumienek. Reżyser podejmuje próbę przedstawienia motywów, które kręgi okołogotyckie wykorzystują do budowania własnego imageu i które stają się elementem „gotyckości" nOW i światopoglądem kręgów okołogotyckich. Fora, na których toczą się dyskusje na temat filmu Dederki: darknation.pl, mysteriousart.dbv.pl, castleparty.com/forum. W filmie wykorzystano muzykę m.in. Trumny (www.freewebs.com/trumnaproject), Deathcamp Project (www.deathcampproject.com), Closterkelleru. Agnieszka B u k o w c z a n - Rz e s z u t BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/08bd751a166020579c2168f2eacf3673.pdf 780b7344d07160ddbc68207d589e0830 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:849 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:781 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1, s.193-196 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia P o l s k a " , t. X I X z. 1 SPRAWOZDANIE Z PRAC EKSPEDYCJI MONGOLSKIEJ ZAKŁADU IHKM ETNOGRAFII P A N W R O K U 1973 P r o w a d z o n e w 1973 r. p r a c e e k s p e d y c j i mongolskiej Zakładu E t n o g r a f i i I H K M P A N były kontynuacją d o t y c h c z a s o w y c h studiów n a d przeobrażeniami t r a d y c y j n e j k u l t u r y k o c z o w n i c z e j w w a r u n k a c h rozwijającego się państwa socjalistycznego. S k o n c e n t r o w a n o się n a t e m a t y c e społecznej s y t u a c j i młodych p a s t e r z y ; z a g a d n i e n i e to s t a n o w i od 1971 r. płaszczyznę wspólnej p r a c y M o n g o l s k i e j A k a d e m i i N a u k i P A N , a p o d s t a w o w e założenia badań były p r z e d s t a w i a n e w k o l e j n y c h sprawozdaniach z prac ekspedycji . 1 T e g o r o c z n e b a d a n i a trwały 6 t y g o d n i w l i p c u i s i e r p n i u i objęły somony O l d z i j t i Erdene-dałaj w a j m a k u środkowogobijskim. T e r e n y t e położone około 200 k m n a południe o d U ł a n B a t o r stanowią strefę przejściową pomiędzy t z w . p a s e m e h a n g a j s k i m a półpustynnymi r e j o n a m i G o b i . A j m a k środkowogóbijski należy do przecięt­ n y c h p o d względem p o z i o m u gospodarki a j m a k ó w M R L . Podstawą gospodarki j e s t h o d o w l a wielbłądów, e k s t e n s y w n a z u w a g i n a n i e d o b o r y p a s z o w e i r z a d k i e z a l u d ­ nienie. Ukształtowana w t y c h t r u d n y c h w a r u n k a c h k u l t u r a j e s t z pewnością s k r o m ­ n i e j s z a niż n a o b s z a r a c h północnych Mongolii, a l e też w p e w n y c h a s p e k t a c h j e s t od n i e j b a r d z i e j z a c h o w a w c z a . P r z y b a d a n i u mongolskiej t r a d y c j i n i e może j e d n a k stanowić źródła d l a o r z e k a n i a o k u l t u r z e d a w n e j M o n g o l i i ze względu n a s p e c y ­ ficzną odrębność. W d z i e d z i n i e społecznej w a r t o c h y b a zasygnalizować i s t n i e n i e z j a w i s k a n a z w a n e g o p r z e z n a s u m o w n i e „gobijskim m a t r i a r c h a t e m " . W y r a ż a się o n o w dominującej r o l i kobiety w g o s p o d a r s t w i e i r o d z i n i e (kobieta w y k o n u j e t u t e n a w e t n a j t r u d n i e j s z e i n a j b a r d z i e j męskie zajęcia, j a k ujeżdżanie k o n i i w i e l b ł ą d ó w ) . P o z y c j a męża — który może być wręcz o k r e s o w y m p r z y b y s z e m w j u r c i e — j e s t niestała, w związku z c z y m n a G o b i u ż y w a się m a t r y l i n e a r n e g o s y s t e m u pokrewień­ s t w a . S y t u a c j a t a w p ł y w a n a u t r z y m y w a n i e się o d m i e n n e g o niż w północnej M o n ­ golii s y s t e m u t r a n s m i s j i treści k u l t u r y t r a d y c y j n e j i innego p o z i o m u znajomości tej t r a d y c j i . W b a d a n i a c h wyraziło się t o w prawidłowości, zgodnie z którą k o b i e t y były n i e r z a d k o l e p s z y m i i n f o r m a t o r a m i niż mężczyźni. W y d a j e się n a w e t , że c i o s t a t n i n a ogół gorzej z n a l i problematykę j u r t y i g o s p o d a r s t w a d o m o w e g o niż mężczyźni z i n n y c h regionów. W interesującej n a s s y t u a c j i młodego p o k o l e n i a okoliczność t a p r z e j a w i a się s t o s u n k o w o n i e z n a c z n y m i t e n d e n c j a m i m i g r a c y j n y m i . O d d a l e n i e o d U ł a n B a t o r , b r a k i n n y c h rozwiniętych ośrodków m i e j s k i c h , p r z y z w y c z a j e n i e do P a t r z : J . S. W a s i l e w s k i , Mongolia 1971. Nowa faza badań polskiej ekspe­ dycji etnograficznej, „Etnografia P o l s k a " , t. 17: 1972, z. 2; S. S z y n k i e w i c z , Z badań Zakładu Etnografii IHKM PAN nad kulturą i społeczeństwem Mongolii w roku 1971, „Etnografia P o l s k a " , t. 18: 1974, z. 1; t e n ż e , O badaniach nad spo­ łeczeństwem mongolskim prowadzonych przez Zakład Etnografii w 1972 г., „ K w a r ­ t a l n i k H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j " , r o c z n i k X X I , 1973, z. 3. 1 13 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I X , z. 1 �194 KRONIKA t r a d y c y j n e g o b y t o w a n i a , które — może właśnie dlatego, że przebiega w ciężkich w a r u n k a c h — jest d l a w i e l u młodych mieszkańców G o b i jedyną dopuszczalną formą egzystencji — w s z y s t k i e te c z y n n i k i powodują, że znajomość m i a s t a i a k c e p t a c j a m i e j s k i e g o t r y b u życia są n i e w i e l k i e , a d e k l a r a c j e n a t e m a t p o r z u c e n i a p r a c y w p a ­ s t e r s t w i e n a r z e c z zajęć m i e j s k i c h s p o r a d y c z n e . Materiałów n a t e n t e m a t dostarczyły o d p o w i e d z i n a p y t a n i a k w e s t i o n a r i u s z a , który z n i e w i e l k i m i m o d y f i k a c j a m i w y k o r z y ­ s t y w a n y j e s t o d 1971 r. W t y m r o k u z r e a l i z o w a n o 30 a n k i e t dotyczących w a r u n k ó w b y t o w y c h , p r a c y z a w o d o w e j i a s p i r a c j i młodych p a s t e r z y . J e s t to l i c z b a pokaźna, wziąwszy pod u w a g ę trudności d o t a r c i a do n i c h (młodzież przeważnie poza domem, w sezonie l e t n i m o d d e l e g o w a n a n a a k c j e sianokosów). Duże r o z p r o s z e n i e ludności (odległość między poszczególnymi g r u p a m i j u r t sięgała w s o m o n i e O l d z i j t n i e r z a d k o kilkadziesiąt kilometrów) utrudniało p r o w a d z e n i e badań i odbiło się n a i c h r e p r e ­ zentatywności, d a w a ł o j e d n a k materiał s p e c y f i c z n y , uzupełniający d o t y c h c z a s z e b r a n e i n f o r m a c j e . W y d a j e się zresztą, że w w a r u n k a c h m o n g o l s k i c h n i e może być m o w y 0 z a c h o w a n i u w y m o g ó w badań s t a t y s t y c z n y c h w postaci d o b o r u próby r e p r e z e n ­ t a c y j n e j . Można c o najwyżej dążyć d o osiągnięcia proporcjonalności w doborze informatorów, zwłaszcza ze względu n a i c h płeć i w i e k . Oprócz a n k i e t n a t e m a t s y t u a c j i z a w o d o w e j młodzieży z e b r a n o p o n a d 40 w y ­ w i a d ó w dotyczących znajomości t r a d y c j i , w t y m 30 z młodymi p a s t e r z a m i , pozostałe zaś j a k o w y w i a d y k o n t r o l n e ze s t a r c a m i . Umożliwią o n e odpowiedź n a pytanie, j a k postępuje między g e n e r a c y j n y p r z e k a z k u l t u r o w y i j a k w obrębie d z i e d z i c t w a treści t r a d y c y j n y c h p r z e k a z y w a n e są poszczególne e l e m e n t y , zwłaszcza znajomość e t y k i e t y 1 f o r m współżycia z g r u p ą rodzinną i lokalną. Niżej podpisany realizował również b a d a n i a n a d kategorią p r z e s t r z e n i w k u l ­ turze mongolskiej. Przyniosły o n e w s u m i e około 20 w y w i a d ó w n a t e m a t o r g a n i z a c j i p r z e s t r z e n n e j j u r t y , o b o z o w i s k a , k o c z o w i s k , s y m b o l i k i p r z e s t r z e n n e j , wartościowania stron świata itp. Częściowym p o d s u m o w a n i e m jest o p u b l i k o w a n a w n i n i e j s z y m tomie p r z e s t r z e n n a a n a l i z a j u r t y , n i e b a w e m p r z e d s t a w i o n e z o s t a n i e o p r a c o w a n i e następ­ nych sfer przestrzeni. Z e b r a n y w ciągu t r z e c h k o l e j n y c h w y j a z d ó w materiał — w s u m i e p o n a d 100 w y w i a d ó w — dotyczący młodych p a s t e r z y w y m a g a j e s z c z e n a p e w n o uzupełnień; n i e prowadziliśmy d o t y c h c z a s badań a n i w północnej Mongolii w t e r e n a c h tajgi, a n i n a z a c h o d z i e w ś r ó d różnorodnych g r u p e t n i c z n y c h zamieszkujących góry Ałtaju. B a ­ d a n i a będą z a t e m k o n t y n u o w a n e , a s t r o n a m o n g o l s k a z a m i e r z a wprowadzić do n i c h grupę s a m o d z i e l n y c h badaczy, realizujących w t e r e n i e wspólny k w e s t i o n a r i u s z . S z k o ­ l e n i e t a k i e j g r u p y rozpoczęliśmy już w t r a k c i e e k s p e d y c j i , p r z y g o t o w y w a n y j e s t też s p e c j a l n y instruktaż. Dzięki zwiększeniu l i c z b y badających można będzie osiągnąć granicę istotności próby i poprawić j e j reprezentatywność, t a k trudną do osiągnięcia w w a r u n k a c h stepu. Z e b r a n y d o t y c h c z a s materiał posłużył n a m do sporządzenia wstępnego r a p o r t u d l a w ł a d z M o n g o l s k i e j A k a d e m i i N a u k , w którym przedstawiliśmy p o d s u m o w a n i e d o t y c h c z a s o w y c h w y n i k ó w badań. Znalazły się t a m zarówno c h a r a k ­ t e r y s t y k a s y t u a c j i społecznej, w a r u n k ó w b y t o w y c h , k w a l i f i k a c j i z a w o d o w y c h i a s p i ­ r a c j i młodego p o k o l e n i a , j a k i p e w n e sugestie kroków, których podjęcie w y d a j e się niezbędne d l a u r e g u l o w a n i a procesów a d a p t a c j i młodzieży do z a w o d u pasterza. S p r a w o z d a n i e to zostało b a r d z o pozytjnwnie przyjęte p r z e z stronę mongolską; będzie o n o n i e b a w e m p r z e d s t a w i o n e w rozszerzonej postaci n a łamach „Etnografii P o l s k i " . J e s t to p i e r w s z y k r o k w k i e r u n k u wdrożenia rezultatów badań e k s p e d y c j i w p r a k t y c e społecznej M o n g o l s k i e j R e p u b l i k i L u d o w e j . Jerzy Sławomir Wasilewski �195 KRONIKA W Y S T A W A RZEŹBY W D R E W N I E P L E M I E N I A M A K O N D E E T N O G R A F I C Z N Y M W Z A G R Z E B I U , 1973 W MUZEUM O b o k e k s p o z y c j i ukazującej chorwacką kulturę tradycyjną w z a g r z e b s k i m m u ­ z e u m e t n o g r a f i c z n y m są również p r e z e n t o w a n e k u l t u r y pozaeuropejskie. E k s p o n a t y znajdujące się w d z i a l e : V a n e v r o p s k e Kulturę pochodzą p r z e d e w s z y s t k i m z d a r o ­ w i z n podróżników, m i s j o n a r z y , artystów i i n ­ n y c h osób, które odwiedzały różne k r a j e i t a m wchodziły w p o s i a d a n i e zabytków k u l _ turowych. Z b i o r y afrykańskie zawdzięcza m u z e u m przede w s z y s t k i m Dragutinowi Lermanowi z miejscowości Pożega, który był u c z e s t n i ­ k i e m e k s p e d y c j i S t a n l e y ' a , a następnie (w o k r e s i e 1882-1896) zarządcą w s c h o d n i e j części K o n g a . Również b r a c i a M i r k o i S t e v o S t e l j a n o w i e z K a r l o v c a , pozostający w l a t a c h 18"89-1901 w służbie M e n d i k a I I w E t i o p i i , w i s t o ­ t n y sposób p r z y c z y n i l i się do wzbogacenia kolekcji afrykanistycznej. T a tradycja z prze­ łomu ubiegłego i obecnego s t u l e c i a j e s t k o n ­ t y n u o w a n a również i d z i s i a j . W i e l u Jugosław i a n przebywających z a granicą k o l e k c j o n u ­ j e z a b y t k i s z t u k i , które następnie po p o w r o ­ cie do k r a j u e k s p o n u j e w s a l a c h m u z e a l n y c h . Przebywające służbowo w T a n z a n i i m a ł ­ żeństwo V a n d a i B r a n i s l a v Vukovič z B e l ­ g r a d u skierowało s w o j e z a i n t e r e s o w a n i a k o ­ l e k c j o n e r s k i e n a sztukę p l e m i e n i a M a k o n d e , p r z e d e w s z y s t k i m n a rzeźbę w d r z e w i e . Z e ­ b r a n e p r z e z n i c h z a b y t k i pochodzą z terenów, które plemię to z a j m u j e w c h w i l i obecnej, to j e s t z Południowej T a n z a n i i o r a z północ­ nego M o z a m b i k u ( p r o w i n c j a C a b o Delgado). AFRIKA S w o j e z b i o r y małżeństwo V u k o v i c z a ­ prezentowało s z e r s z e m u ogółowi n a w y s t a ­ w i e , która została z o r g a n i z o w a n a w M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w Z a g r z e b i u i odbywała się w d n i a c h : 20 września — 10 października 1973 r. N a w y s t a w i e z a p r e z e n t o w a n o 26 w y ­ •TNOGRAFSKI MUZEJ tworów sztuki Makonde z drzewa, rzeźb Z A G R E B i płaskorzeźb; większość z n i c h u m i e s z c z o n a 20.9. - 10. IO. była w 5 s z k l a n y c h gablotach. Z g r o m a d z o n e e k s p o n a t y pokazały b o g a c t w o s z t u k i M a k o n ­ de, j e j głęboki c h a r a k t e r e s t e t y c z n y , i rozległość tematyczną. W i d z miał możność z a z n a j o m i e n i a się z r e a l i z m e m i n a d r e a l i z m e m tej s z t u k i , stylizacją abstrakcyjną, antropomorfizacją i personifikacją w rzeźbie M a k o n d e . Trudno dostatecznie byłoby poznana scharakteryzować ją w k i l k u słowach, jako i dopiero od k i l k u n a s t u l a t z a i n t e r e s o w a n o D l a t e g o też poniższe krótkie u w a g i oparte zostaną n a w y p o w i e d z i r MOORAFH że n i e jest o n a się nią szerzej. właściciela zbio- �196 KRONIKA r ó w z a w a r t e j w folderze do w y s t a w y . Jego z d a n i e m rzeźby M a k o n d e , w s z y s t k i e i c h d e t a l e mają głębokie z n a c z e n i e s y m b o l i c z n e . W i ą z a n e są o n e z reguły z magią o r a z obrzędami, ceremonią zaślubin, przyjęcia młodzieńca d o społeczności dorosłych, p o ­ s z a n o w a n i e m przodków. W rzeźbach p o k a z u j e się często walkę ze złymi d u c h a m i ; również p r z e d m i o t y codziennego użytku b y w a j ą z a o p a t r z o n e w podobne m o t y w y . K a ż d a rzeźba M a k o n d e uważana może być z a u n i k a t , ponieważ d u p l i k a t y n i e zdarzają się. Pokazują o n e b o g a c t w o d u c h o w e g o życia tego l u d u i zdolności i m a g i n a c y j n e twórców — samouków, i c h m i s t r z o s t w o i zamiłowanie do rzeźbienia. I n s p i ­ r a c j a a r t y s t y c z n a j e s t b a r d z o s z e r o k a : o d f a n t a z y j n y c h t w o r ó w do s p r a w s e k s u a l ­ nych i polityki. T o co n a j b a r d z i e j r o d z i m e , a u t e n t y c z n e w rzeźbie M a k o n d e — to w y t w o r y z m o t y w a m i m i t o l o g i c z n y m i o r a z z życia d u c h o w e g o tego l u d u . M o t y w y t e mają długą tradycję, a l e w dzisiejszej rzeźbie M a k o n d e n i e b r a k i w p ł y w ó w zewnętrz­ n y c h . T a c z y s t o b a n t u s k a s z t u k a przyjęła a r a b s k i e i chrześcijańskoeuropejskie m o ­ t y w y . T a k więc w dzisiejszej rzeźbie s p o t y k a m y s y m b o l i c z n e e l e m e n t y zaczerpnięte z mitologii, a l e też figurę m a t k i , która t r z y m a d z i e c k u książkę, c z y figurę mówcy z m i k r o f o n e m , przemawiającego n a z g r o m a d z e n i u p o l i t y c z n y m . W s u m i e w y s t a w ę należy ocenić z a cenną i pożyteczną. Umożliwiła o n a z a p o z ­ n a n i e się szerszego ogółu z e s t o s u n k o w o mało poznaną sztuką l u d u M a k o n d e , a z a ­ r a z e m w y j ą t k o w o r z a d k o eksponowaną — ják i s z t u k a i n n y c h g r u p e t n i c z n y c h A f r y k i — w naszej części E u r o p y . J a k o d o d a t k o w e e l e m e n t y n a s a l i w y s t a w o w e j p o k a z a n o f r a g m e n t nogi słonia o r a z słomiany kobierzec, n a ścianach zaś u m i e s z c z o n o niezbędne t a b l i c e i n f o r m a c y j n e . Bogusław Żydok � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/89f60ac3e673724e349a5104b71b4243.pdf 8666d0b074dfbd8da07b38516350a908 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:852 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:783 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.2, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT POLSKA AKADEMIA NAUK HISTORII KULTURY MATERIALNEJ ETNOGRAFIA POLSKA XIX Zeszyt 2 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • GDAŃSK ZAKŁAD N A R O D O W Y IMIENIA WYDAWNICTWO POLSKIEJ 1975 OSSOLIŃSKICH AKADEMII NAUK �REDAKTOR: WITOLD DYNOWSKI SEKRETARZ REDAKCJI: KRYSTYNA MAŁKOWSKA CZŁONKOWIE K O M I T E T U R E D A K C Y J N E G O : JÓZEF B U R S Z T A , M A R I A F R A N K O W S K A , JADWIGA KLIMASZEWSKA, ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA, DANUTA MARKOWSKA, ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWICZ Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, Świerczewskiego 105 Okładkę projektował ZBIGNIEW KLIMCZYK Teksty angielskie: Piotr Graff Teksty rosyjskie: Stanisław Nikoniuk Redaktor Zyta Kwiecińska Redaktor techniczny Jacek Printed in Sikorski Poland Z a k ł a d N a r o d o w y i m . O s s o l i ń s k i c h — W y d a w n i c t w o . W r o c ł a w 1975. N a k ł a d : 680 egz. O b j ę t o ś ć : a r k . w y d . 21,40, a r k . d r u k . 18, ark. f o r m . A i 23,90. P a p i e r p o w i e k , k l . V , 80 g, 70 X 100. O d d a n o do s k ł a d a n i a 20 I 1975. P o d p i s a n o do d r u k u 8 V 1975. D r u k u k o ń c z o n o w maju 1975. W r o c ł a w s k a D r u k a r n i a N a u k o w a . Z a m . 2047/75 — C e n a z ł 55.— �SPIS TREŚCI Maria Ossowska 1896-1974 — Elżbieta N e y m a n Andrzej Waligórski 1908-1974 — Leszek D z i ę g i e l 11 19 Część I Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a — Etnografia polska w trzydziestoleciu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (związek z tradycją i nowe kierunki badań) . Streszczenie w j . angielskim Wanda P a p r o c k a — Biblioteka Etnografii Polskiej Janusz B o h d a n o w i c z — Osiągnięcia Atlasu Etnograficznego w okresie XXX-lecia Witold D y n o w s k i — P a ń s t w o w e Muzeum Etnnograficzne w Warszawie Maria W o ź n i a k — Problemy wytwórczości ludowej w pracach Zakładu Badawczego Związku „Cepelia" 25 63 67 73 79 91 Część II Gerhard К 1 o s к a — Refleksje nad trzema modelami nauk społecznych . Streszczenie w j . angielskim Tadeusz Maciej C i o ł e k — Some theoretical and methodological aspects of studies in human communicational behavior Mirosława P o s e r n - Z i e l i ń s k a — Źródła relatywnej deprywacji a geneza shakeryzmu Jan K i e n i e w i c z — Porządek kastowy w Kerali przedkolonialnej Marek Arpad K o w a l s k i — Plemienna sztuka Afryki — problemy nazwy i treści 109 136 139 149 183 197 KRONIKA V Etnograficzne Seminarium Amerykanistyczne, P o z n a ń 19-20 I V 1974 r. — Maria Paradowska Wieloaspektowe ujęcie problematyki gminy — V I seminarium Ośrodka Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie w dniach 6-8 V I 1974 w ośrodku Z H P w Waszecie — Małgorzata Orlewicz 221 225 �6 SPIS TREŚCI Etnografia w pracach Instytutu Informacji Nauk Społecznych A N Z S R R — Zbigniew Jasiewicz 227 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E Lech M r ó z — Nie przeskoczysz własnego cienia. Recenzja z książki: ł a n Yoors, Cyganie, K r a k ó w 1973 Leszek D z i ę g i e l — Burzliwe dzieje górskiego narodu Mariusz Z i ó ł k o w s k i — Najnowsze badania nad kompleksem miejskim Tiwanaku Henryka Czajka, Bohaterska epika ludowa S ł o w i a n południowych (Struktura treści), P A N , Komitet S ł o w i a n o z n a w s t w a , Ossolineum 1973 — Ryszard Tomicki Juozas Kudirka, Lietuvos puodžiai ir puodai, Vilnius 1973 — Maria Woźniak Narodnoje iskusstwo SSSR, Moskwa 1972 — Barbara Bazielich . . . . Ellen Marie Magerey, Norsk treskurd, Oslo 1972 — Barbara Bazielich . Randi Asker, Rose-painting in Norway, Oslo 1971 — Barbara Bazielich . . Aagot Noss, Johannes Flintoes draktakvarellar, Oslo 1970 — Barbara Bazielich Aagot Noss, Joachim Frich draktakvarellar, Oslo 1973 — Barbara Bazielich Vrulje — glasilo Narodnogo Muzeja u Zadru, Zadar 1972 — Barbara Bazielich Aboriginal Man and Environment in Australia, E d . D. J . Mulvaney, J . Golson, Canberra 1971 — Adam Paluch A. Treichel, Unser Vátererbe. Beitrag zur Kulturgeschichte des Deutschtums in Dobriner Land, Braunschweig 1969 — Teresa Karwicka M. W. Kriukow, Sistema rodstwa kitajcew (ewoliucija i zakonomiernosti). Moskwa 1972 — Sławoj Szynkiewicz Książki nadesłane — Adam Paluch, Ryszard Tomicki, Bogusław Zydok 229 235 241 247 255 256 260 263 265 267 269 271 275 278 283 �СОДЕРЖАНИЕ Мария Осовска 1896-1974 — Ельжбета Н е й м а н Анджей Валигурски 1908-1974 — Лешек Д з е н г е л ь 11 19 Часть I Анна К у т ж е б а - П о й н а р о в а — Польская этнография за тридцать лет существования Польской Народной Республики (связь с традицией и новые напралвения иссле­ дований) Резюме на английском языке Ванда П а п р о ц к а — Библиотека Польской Этнографии Януш Б о г д а н о в и ч —Достижения Этнографического Атласа за тридцать лет сущест­ вования ПНР Витольд Д ы н о в с к и — Государственный Этнографический Музей в Варшаве . . . . Мария В о з ь н я к — Проблемы народного производства в работах Исследователь­ ского Института Союза „Цепелия" 25 63 67 73 79 91 Часть II Герхард К лёска — Размышления над тремя моделями общественных наук Резюме на английском языке Тадеуш Мацей Ц и о л е к — Some theoretical and methodical aspects of studies in human communicational behavior Мирослава П о с е р н - З е л и н ь с к а — Источники релятивново лишения должности и генезис шейкеризма Ян К е н е в и ч — Кастовая система в доколониальной Керали Марек Арпад К о в а л ь с к и — Племенное искусство Африки — проблемы названия и содержания 109 136 139 149 183 197 ХРОНИКА V этнографический американоведческий семинар, Познань 19-20 I V 1974 г. — Мария Парадовска 221 Многогранная трактовка проблематики гмины — V I семинар Центра по научным исследованиям им. В. Кентжиньского в Олынтыне 6-8 VI 1974 в центре СПХ в Вашеце — Малгожата Орлевич 225 �8 Этнография в Трудах Института информации общественных наук АН СССР гнее Ясевич — Зби227 СТАТЬИ-РЕЦЕНЗИИ И РЕЦЕНЗИИ Лех М р у з — Не перепрыгнешь собственной тени. Рецензия книги: Иан Иоорс, Цыгане, Краков 1973 Лешек Д з е н г е л ь — Бурная история горного народа Мариуш З ю л к о в с к и — Новейшие исследования по городскому комплексу Тиванака Хенрыка Чайка, Героическая народная эпика южных славян (Структура содержания), ПАН, Комитет Славяноведения, Оссолинеум 1973 — Рышард Тв.чицки Юозас Кудирка, Lietuvos puodžiai ir puodai, Вильнюс 1973 — Мария Возьняк. . . Народное искусство СССР, Москва 1972 — Барбара Базелих Ellen Marie Magery, Norsk treskurd, Осло 1972 — Барбара Базелих Randi Asker, Rose-painting in Norway, Осло 1971 — Барбара Базелих Aagot Noss, Johannes Flintoes draktakvarellar, Осло 1970 — Барбара Базелих . . . . Aagot Noss, Joachim Frich draktakvarellar, Oslo 1973 — Барбара Базелих Vrulje — glasilo Narodnogo Muzeja u Zadru, Задар 1972 — Барбара Базелих . . . . Aboriginal Man and Environment in Australia, Ed. D. J. Mulvaney, J. Gilson, Канберра 1971 - Адам Палюх A. Treichel, Unser Vátererbe. Beitrag zur Kulturgeschichte des Deutschtums in Dobriner Land, Брауншвейг 1969 — TepecaКарвицка M. В. Крюков, Система родства китайцев (эволюция и закономерности), Москва 1972 — Славой Шинкевич Новые книги — Адам Палюх, Рышард Томищи, Богуслав Жидок 229 235 241 247 255 256 260 263 265 267 269 271 275 278 283 �T A B E L E OF CONTENTS Maria Ossowska 1896-1974 — Elżbieta N e y m a n Andrzej Waligórski 1908-1974 — Leszek D z i ę g i e l 11 19 Part I Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a — Etnography in Poland during the Thirty Years of the Polish People's Republic (Traditions and New Directions) A Summary in English Wanda P a p r o c k a — The Library of Polish Ethnography Janusz B o h d a n o w i c z — Achievements of the Atlas of Ethnography during the Recent Thirty Years Witold D y n o w s k i — The State Ethnographical Museum in Warsaw . . Maria W o ź n i a k — Problems of Folk Art in Works of the Research Workshop of the „Cepelia" Association 25 63 67 73 79 91 Part II Gerhard К 1 o s к a — Reflections on Three Models of Social Sciences . . A Summary in English Tadeusz Maciej C i o ł e k — Some Theoretical and Methodological Aspects of Studies in Human Communicational Behavior Mirosława P o s e r n - Z i e l i ń s k a — The Sources of Relative Deprivation and the Origins of the Shakers Movement Jan K i e n i e w i c z — The Caste Order in Precolonial Kerala . . . . Marek Arpad K o w a l s k i — Tribal Art in Africa — Its Name and Its Contents 109 136 139 149 183 197 CHRONICLE The 5th Ethnographical Seminar in American Studies, Poznań, April 19-20, 1974 — Maria Paradowska A Multiaspect Approach to the Problem of Authority on Community Level — the 6th Seminar of the W. Kętrzyński Research Center in Olsztyn, June 6-8, 1974, held in the Z H P Center at Waszeta — Małgorzata Orlewicz 221 225 �10 SPIS TREŚCI Ethnography in Works of the Institute of Information of the Social Sciences of the Soviet Academy of Sciences — Zbigniew Jasiewicz 227 S U R V E Y S AND R E V I E W S Lech M r ó z — Y o u cannot jump over your own shadow. Review of the book Gypsies by Ian Yoors, Cracow 1973 Leszek D z i ę g i e l — The Stormy History of a Mountain Nation . . . . Mariusz Z i ó ł k o w s k i — Recent researches on the urban complex at Tiwanaku Henryka Czajka, Heroic Folk Epics of Southern Slavs (Contents Structure), PAN, Komitet S ł o w i a n o z n a w s t w a , Ossolineum 1973 — Ryszard Tomicki Juozas Kudirka, Lieutuvos puodžiai ir puodai, Vilnius 1973 — María Woźniak Narodnoe isskustvo SSSR, Moskva 1972 — Barbara Bazielich . . . . Ellen Marie Magery, Norsk treskurd, Oslo 1972 — Barbara Bazielich . . Randi Asker, Rose-painting in Norway, Oslo 1971 — Barbara Bazielich Aagot Noss, Johannes Flintoes draktakvarellar, Oslo 1970 — Barbara Bazielich Aagot Noss, Joachim Frichs draktakvarellar, Oslo 1973 — Barbara Bazielich Vrulje — glasilo Narodnogo Muzeja u Zadru, Zadar 1972 — Barbara Bazielich Aboriginal Man and Environment in Australia, D. J . Mulvaney, J . Gilson eds., Canberra 1971 — Adam Paluch A. Treichel, Unser Vatererbe, Beitrag zur Kulturgeschichte des Deutschtums in Dobriner Land, Braunschweig 1969 — Teresa Karwicka . . . . M. W. Kriukov, Sistema rodstva kitaytcev (evoluciya i zakonomernosti), Moskva 1972 — Sławoj Szynkiewicz Books Received — Adam Paluch, Ryszard Tomicki, Bogusław Żydok . . . 229 235 241 247 255 256 260 263 265 267 269 271 275 278 283 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/58aaad1f1eed37dba63d68a4d289e153.pdf 4c85605a53e8c70f4e8ddb80b875e878 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:850 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:782 Title A name given to the resource Recenzje i artykuły recenzyjne / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1, s.197-221 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E I A R T Y K U Ł Y R E C E N Z Y J N E „Etnografia P o l s k a " , t. X I X z. 1 CZESŁAW ROBOTYCKI C Y W I L I Z A C J A WSPÓŁCZESNA A SPOŁECZNOŚCI PLEMIENNE W n u m e r z e c z w a r t y m z 1973 r. c z a s o p i s m a „Current A n t h r o p o l o g y " , w jego stałej r u b r y c e k o m e n t a r z y i r e c e n z j i odbyła się c i e k a w a d y s k u s j a o książce A n d r e a e a L o m m e l a Fortschritt ins Nichts (Postęp do nikąd)К W formie, z której często k o r z y s t a r e d a k c j a C A p r z e d s t a w i o n o c y k l r e c e n z j i autorów pochodzących z różnych ośrodków e t n o l o g i c z n y c h w świecie ( E u r o p a , A z j a , A m e r y k a , A u s t r a l i a ) . Treść i poglądy z a w a r t e w p r a c y L o m m e l a dotyczące, ogólnie mówiąc, s y t u a c j i współczesnych społeczności p l e m i e n n y c h w k o n t a k c i e z cywilizacją wzbudziły — w s w o i m c z a s i e — duże z a i n t e r e s o w a n i e , a j e j k o m e n t a t o r z y w C A z a p r e z e n t o w a l i p o s t a w y o d pełnej a p r o b a t y d o potępienia. M a m nadzieję, że p o p r z e z s k o m e n t o w a n i e tła t a k i c h p o s t a w wskażę n a sferę p r o b l e m a t y k i , j a k a p o w i n n a , m o i m z d a n i e m , towarzyszyć rozważaniom etnologów. M a m n a myśli p e w i e n t y p r e f l e k s j i filozoficznej, j a k i można by uprawiać w y k o r z y ­ stując osiągnięcia etnologii, umożliwiając t y m s a m y m pełniejsze włączenie się do d y s k u s j i toczących się współcześnie n a g r u n c i e antropologii filozoficznej, a dotyczą­ cej osobowości człowieka w w a r u n k a c h c y w i l i z a c j i technologicznej. Przyjmuję, że antropologia filozoficzna, m i m o n i e z b y t p r e c y z y j n i e i s z e r o k o zakreślonej p r o b l e m a t y k i , jest najogólniejszą nauką o człowieku . E t n o l o g , z r a c j i p r z e d m i o t u d y s c y p l i n y j a k i osiągnięć t e o r e t y c z n y c h , p o w i n i e n uczestniczyć w w y ­ jaśnianiu c y w i l i z a c y j n y c h niepokojów, j a k też w rozważaniach n a t u r y a k s j o l o g i c z n e j . 2 Myślę, że n i e o d b i e g a m y o d t e m a t u z a p r o p o n o w a n e g o w tytule, a l e n a d a j e m y m u określony w y m i a r . N i e c h o d z i t u o szczegółową i faktograficzną analizę k o n t a k t u c y w i l i z a c j a — społeczności p l e m i e n n e , a l e o pewną ogólniejszą refleksję z tego f a k t u wypływającą. Postęp do nikąd to r e z u l t a t badań t e r e n o w y c h p r z e p r o w a d z o n y c h p r z e z a u t o r a w 1955 r. w północno-zachodniej A u s t r a l i i . Była to jego d r u g a , po s i e d e m n a s t u l a t a c h , w y p r a w a n a t e n s a m t e r e n , p o b a d a n i a c h p r o w a d z o n y c h w 1938 r. p r z e z I n s t y t u t F r o b e n i u s a w e F r a n k f u r c i e n a d M e n e m . W obu w y p r a w a c h c e l e m p r a c t a m p r o w a d z o n y c h było s k o p i o w a n i e malowideł n a s k a l n y c h i p o z n a n i e i c h k o n t e k s t u Fortschritt ins Nichts, by Andreas Lommel, „Current A n t h r o p o l o g y " v o l . 14, no 4, O c t o b e r 1973, s. 455-560. W ś r ó d w i e l u p r a c f i l o z o f i c z n y c h najczęściej s p o t y k a m y tego t y p u definicję antropologii f i l o z o f i c z n e j : „...zajmuje się o n a teoretyczną refleksją n a d człowie­ k i e m , strukturą jego osobowości, m o t y w a m i i m e c h a n i z m a m i jego zachowań, m i e j ­ s c e m w świecie p r z y r o d y i h i s t o r i i , s e n s e m życia...", por. пр. Т. M . J a r o s z e w ­ s k i , Pojęcie praktyki w filozoficznej antropologii, „Studia F i l o z o f i c z n e " , n r 8; 1973, s. 8. 1 2 �198 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E mitologicznego. R e z u l t a t e m drugiej było ponadto dokładne p o z n a n i e tubylców a u s t r a l i j s k i c h , a szczególnie wierzeń i w i d o w i s k obrzędowych j a k mówi L o m m e l , wyjątkowe m i e j s c e w i c h k u l t u r z e . życia g r u p y zajmujących, O b s e r w a c j e współczesnych f o r m życia tubylców, i c h s z t u k i i obrzędów, skłoniły a u t o r a do n a p i s a n i a książki, w której n a k a n w i e o p i s u k u l t u r y g r u p y s n u j e n a poły filozoficzne rozważania o d e s t r u k t y w n y m w p ł y w i e c y w i l i z a c j i t e c h n i c z n e j n a s t r u k ­ turę psychiczną człowieka, ukształtowaną w k u l t u r z e t r a d y c y j n e j . "W k i l k u krótkich t e z a c h poglądy L o m m e l a można streścić następująco: 1. W życiu g r u p y p i e r w o t n e j s z t u k a i obrzęd zajmują m i e j s c e w y j ą t k o w e i t a k istotne d l a j e j i n t e g r a c j i , a także u t r z y m a n i a r ó w n o w a g i p s y c h i c z n e j j e d n o s t k i , j a k i e są niemożliwe w e współczesnym świecie. 2. B a d a n e p r z e z L o m m e l a obrzędy są t y p o w e d l a a r c h a i c z n y c h społeczności p l e ­ m i e n n y c h , a stany e m o c j o n a l n e towarzyszące twórczości a r t y s t y c z n e j odpowiadają przeżyciom l u d ó w e p o k i l o d o w c o w e j tworzącym r y s u n k i n a s k a l n e w j a s k i n i a c h południowej F r a n c j i . 3. N i e m a n a d z i e i n a to, a b y te s p e c y f i c z n e s t a n y p s y c h i c z n e mogły zachować się n a d a l współcześnie, t j . w epoce c y w i l i z a c j i i technologii. 4. W y n i k a to z destruktywnego w p ł y w u c y w i l i z a c j i n a społeczności plemienne. 5. K o n t a k t , b o w i e m , c y w i l i z a c j a — k u l t u r a p l e m i e n n a , p r o w a d z i do d e g e n e r a c j i i u t r a t y wartości. Z a w z r o s t e d u k a c j i , standardów m a t e r i a l n y c h i d o b r o b y t u płacą k u l t u r y p l e m i e n n e u p a d k i e m t r a d y c y j n e j k u l t u r y i r o z p a d e m życia psychicznego. T a k więc, „postęp" d l a l u d z i „prymitywnych" to k o n i e c w s z y s t k i e g o poza fizyczną egzystencją. 6. K a ż d a c y w i l i z a c j a , oprócz m a t e r i a l n y c h , p o t r z e b u j e także p e w n y c h standardów d u c h o w y c h . W e d ł u g L o m m e l a c y w i l i z a c j a t e c h n i c z n a (zachodnia) n a s t a w i o n a t y l k o n a d o b r a m a t e r i a l n e , t a k i c h standardów d u c h o w y c h n i e w y t w a r z a . T y m c z a s e m p r z y ­ szłość ludzkości zależy od i n t e g r a c j i „mas trzeciego świata" z nowoczesną społecz­ nością industrialną. W y n i k i e m tej k o n i e c z n e j i n t e g r a c j i może być t y l k o p o w s t a n i e m a s y „proletariatu" pozbawionego w a r s t w y przeżyć p s y c h i c z n y c h , w y k o r z e n i o n e g o z t r a d y c j i , pełnego p o c z u c i a niższości, walczącego o p r a w o do dóbr m a t e r i a l n y c h , ale n i e potrafiącego wśród n i c h żyć. 7. Stąd L o m m e l wątpi w ideę postępu, naczelną d l a nowoczesnego świata o d czasów r e w o l u c j i f r a n c u s k i e j , stawiając tezę, że większość r e a l n y c h problemów współczesnego świata n i e d a się rozwiązać. Rozwijać się o n e będą zgodnie z właściwą sobie wewnętrzną logiką, a o p a n o w a n i e i c h leży poza l u d z k i m i możliwościami . 3 Artykuły r e c e n z y j n e , komentujące tezy L o m m e l a , można uporządkować w p e w ­ ne grupy, przyjmując z a k r y t e r i u m z a w a r t e w n i c h s t w i e r d z e n i a . J e d n e podtrzymują p r z e k o n a n i a autora, i n n e są i m p r z e c i w s t a w n e , t r z e c i e w r e s z c i e , n i e podważając zasadności tez, wskazują n a i n n e możliwe aspekty p r o b l e m u podniesionego przez L o m m e l a . W s u m i e p r z e d s t a w i o n e niżej poglądy uznać można z a c h a r a k t e r y s t y c z n e d l a różnych środowisk etnografów, n a t a k ważki problem, j a k i s t a n o w i niewątpliwie r o z p a d k u l t u r t r a d y c y j n y c h i s t r u k t u r y p s y c h i c z n e j człowieka pod w p ł y w e m c y w i l i ­ z a c j i technologicznej. Zasługą L o m m e l a jest podniesienie podkreślają niektórzy r e c e n z e n c i . tego p r o b l e m u , może zbyt impresyjne, co P r z y r e f e r o w a n i u w s p o m n i a n y c h poglądów p o m i j a m umyślnie te p a r t i e k r y t y k i , które dotyczą metodologicznych potknięć c z y też niektórych szczegółów życia t u b y l ­ ców a u s t r a l i j s k i c h . N i e stanowią o n e głównego p r z e d m i o t u m o i c h rozważań, a p r z y t y m zajęcie s t a n o w i s k a w o b e c n i c h wymagałoby szczegółowej znajomości książki. 3 , , C u r r e n t A n t h r o p o l o g y " , v o l . 14 no 4, October 1973, s. 455. �199 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E Racje przeciwstawiane twierdzeniom L o m m e l a podkreślają, że to właśnie tzw. „proletariat" trzeciego świata m a s z a n s e zaproponować światu n o w e ideały (H. J . M . C l a e s e n , H o l a n d i a ) . 4 N a t o m i a s t J . F r i d l (Ohio, U S A ) podkreśla, że w p ł y w ó w „zachodu" n i e d a się odłożyć n a później. J a k o u c z e s t n i c y c y w i l i z a c j i t e c h n i c z n e j powinniśmy żałować t y c h p o d n i e s i o n y c h p r z e z L o m m e l a skutków e k s p a n s j i k u l t u r o w e j , a l e j a k o n a u k o w c y antropolodzy jesteśmy zobowiązani zaoferować l u d o m p l e m i e n n y m coś więcej niż n a s z e współczucie . 6 W p r z e k o n a n i u S. F u c h s a ( B o m b a j , I n d i e ) l o s tubylców a u s t r a l i j s k i c h n i e jest s y m p t o m a t y c z n y d l a w s z y s t k i c h społeczności p l e m i e n n y c h świata. J e s t wręcz u n i ­ k a l n y . A u s t r a l i j c z y c y w s w o i m r o z w o j u nigdy n i e w y s z l i p o z a s t a d i u m k u l t u r y z b i e racko-łowieckiej. N a i n n y c h o b s z a r a c h świata społeczności t a k i e istniały obok m n i e j l u b b a r d z i e j rozwiniętych k u l t u r r o l n i c z y c h , które były pośrednim e t a p e m -rozwoju w k i e r u n k u c y w i l i z a c j i . Stąd też proces a s y m i l a c j i przebiegał i n a c z e j . T u b y l c y a u s t r a ­ l i j s c y , p i s z e dalej F u c h s , n i e będąc w s t a n i e opanować środowiska, w y t w o r z y l i świat wierzeń i f a n t a z j i , który dał podstawę i c h k u l t u r o w e g o życia. A l e świat t e n stał się p o w o d e m s t a g n a c j i występującej już p r z e d p r z y b y c i e m Europejczyków. C y w i l i z a c j a n a t o m i a s t d a j e szansę przejścia z e świata urojeń do rzeczywistości . 6 Sprzeczność między mentalnością tradycyjną a nowoczesną, mówi k o l e j n y r e ­ c e n z e n t V . M a c o n i ( G e n u a , Włochy), n i e polega n a nieroaróżnianiu świata snów i wierzeń od rzeczywistości. R z e c z w t y m , że t r a d y c y j n a mentalność społeczności p l e m i e n n y c h r e a l i z u j e się w s p e c y f i c z n e j p o s t a w i e w o b e c Białych. P o l e g a o n a n a lęku i pogardzie, jaką przejawiają do n i c h , p r z y j e d n o c z e s n y m p r z e j m o w a n i u p e w ­ n y c h wartości m a t e r i a l n y c h ' . J . J e l i n e k (Brno, Czechosłowacja) gdzie i n d z i e j u p a t r u j e p r z y c z y n r o z p a d u systemów p l e m i e n n y c h . J e s t o n konsekwencją w y z y s k u i p r z e w a g i e k o n o m i c z n e j , która prowadzi- do rozdziałów społecznych i u t r a t y o w y c h wartości d u c h o w y c h . I s t n i e j e j e d n a k także p o z y t y w n a a l t e r n a t y w a : w t r a k c i e m o d e r n i z a c j i przemysłowej e l e m e n t y t r a d y c j i mogą ulegać przewartościowaniu, przekształcając się w f o l k l o r (np. t a k dzieje się w J a p o n i i , C h i n a c h , r a d z i e c k i e j S y b e r i i ) . 8 W e d ł u g F . R o s e ' a ( B e r l i n , N R D ) p r o b l e m y podnoszone p r z e z L o m m e l a są w y ­ n i k i e m n e o k o l o n i a l n e j i n d u s t r i a l i z a c j i i przeciwstawić i m można j a k o rozwiązanie np. politykę Z S R R w o b e c mniejszości n a r o d o w y c h . 9 P r z y t o c z o n e do tego m i e j s c a głosy mają c h a r a k t e r p o l e m i c z n y w o b e c t e z L o m ­ m e l a . A l e w w i e l u p u n k t a c h a u t o r z y r e c e n z j i zgadzają się z n i m podkreślając, że w y b i e g a o n p o z a g r a n i c e etnologii wprowadzając do niej e l e m e n t y filozoficzne i etyczne. Dotyczą o n e ważnych problemów współczesności, w t y m między i n n y m i , losów małych narodów w w a r u n k a c h c y w i l i z a c j i t e c h n i c z n e j (V. B . K a b o , L e ­ ningrad) . 10 Postępów c y w i l i z a c j i n i e d a się zatrzymać, a „trzeci świat" n i e c h c e p o w r o t u do b u s z u . Wyłącznie więc m a t e r i a l n y rozwój, p o z b a w i o n y h u m a n i s t y c z n e j ideologii, n i e może wypełnić e m o c j o n a l n e j p u s t k i , j a k a p o w s t a j e po u t r a c i e k u l t u r y . P o d o b n e 4 5 6 7 8 9 10 Tamże, s. 455, 456. Tamże, s. 456. Tamże, s. 456, 457. Tamże, s. 458. Tamże, s. 457. Tamże, s. 459. Tamże, s. 457, 458. �200 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E zresztą p r o b l e m y obserwować można w kręgu s a m e j c y w i l i z a c j i ( z a n i e c z y s z c z e n i e środowiska, możliwość w o j n y biologicznej). "W niej też n i e narodził się żaden s y s t e m filozoficzny zasługujący n a m i a n o „weltanschaung", j a k piszą T . G . H . S t r e l h o w i S. F u c h s . 1 1 J a n J e l i n e k podkreśla natomiast, że współcześnie istniejąca k u l t u r a tubylców a u s t r a l i j s k i c h i l u s t r u j e szczególnie wyraźnie w s z y s t k i e k o n s e k w e n c j e kontaktów z cywilizacją. S t o i o n a n a j e d n y m z krańców całej g a m y k u l t u r z r o d z o n y c h i , do­ d a j m y od siebie, z n i s z c z o n y c h p r z e z dwudziestowieczną technikę . 12 R e c e n z e n c i p r a c y L o m m e l a n i e o g r a n i c z y l i się wyłącznie do p o l e m i k c z y p o d ­ t r z y m a n i a t e z autora. R e c e n z j e zawierają także s z e r e g interesujących przemyśleń dotyczących c h a r a k t e r u c y w i l i z a c j i i r o l i etnologii, jaką p o w i n n a o n a spełniać w kształtowaniu l u d z k i c h przekonań. H . J . M . C l a e s e n w s k a z u j e , że p o c z u c i e zmę­ c z e n i a i n i e p o k o j u w z r a s t a w naszej c y w i l i z a c j i . R u c h y „dzieci k w i a t ó w " , życie w k o m u n a c h , można interpretować j a k o w a l k ę o n o w e i d e a ł y . S . F u c h s odnosi wrażenie, że L o m m e l o d c z u w a wręcz masochistyczną satysfakcję obwiniając c y w i ­ lizację zachodnią o ruinę życia a u s t r a l i j s k i c h tubylców . T . G . S t r e l h o w w s k a z u j e z k o l e i n a potrzebę umiejętności emocjonalnego przeżycia i n n e j k u l t u r y , s u p o n u j e , że ludność k o l o r o w a mogłaby rozwinąć t e z e s w o i c h t r a d y c y j n y c h ideałów, które w e współczesnych w a r u n k a c h n i e straciły n a wartości, a poprowadziłyby cywilizację p o z a p u n k t oznaczający, j a k w i e l u się tego o b a w i a , k o n i e c j e j drogi ¥. 13 u W p r z e k o n a n i u V . B . K a b o postęp j e s t z w y k l e m i e r z o n y w k a t e g o r i a c h m a ­ t e r i a l n y c h , a t y m c z a s e m p o s i a d a o n n i e m n i e j ważny w y m i a r społeczny i d u c h o w y . S t a r e wartości zastępowane są n o w y m i n i e t y l k o wśród ludów „zacofanych", a l e w całym współczesnym świecie. W y n i k zaś kontaktów z cywilizacją może być o d ­ m i e n n y od w s k a z a n e g o p r z e z L o m m e l a . 16 Z a formę wstępnego uogólnienia p r z e d s t a w i o n y c h wyżej poglądów służyć mogą s t w i e r d z e n i a z a w a r t e w r e c e n z j i R . W a g n e r a ( E v a n s t o n , I l l i n . U S A ) . U w a ż a o n , że antropologia oddziałuje n a świadomość społeczną wyjaśniając w sposób r a c j o n a l n y „odmienne s t y l e życia". Różnorodność kulturową tłumaczy w o b i e k t y w n y c h n a u k o ­ w y c h k a t e g o r i a c h społecznie z d e t e r m i n o w a n y c h procesów i f u n k c j i . W społecznej p e r c e p c j i n i e p o d s u w a t y m s a m y m problemów budzących r e f l e k s j e i przemyślenia n a t u r y etycznej. A n t r o p o l o g i a jest nauką, a n i e j e s t mądrością w s e n s i e f i l o z o f i c z n y m . P o t r z e b n a j e s t j e j w i ę c s z e r s z a p e r s p e k t y w a pozwalająca dostrzec wartość człowieka jako takiego . 17 T e różnorodne, z r e f e r o w a n e wyżej poglądy posiadają s p e c y f i c z n y nastrój, w y ­ wołany już samą problematyką książki L o m m e l a , o d którego większość komentują­ c y c h n i e c h c e a l b o n i e potrafi się uwolnić. J e s t to p e w n e p o c z u c i e w i n y z a los, j a k i przyniosła społecznościom p l e m i e n n y m c y w i l i z a c j a . L o s , j a k chcą niektórzy, n i e u ­ c h r o n n y . T o niewątpliwie refleks p e w n e j ogólniejszej t r o s k i m o r a l n e j , j a k a t o w a ­ rzyszy naszej c y w i l i z a c j i lat ostatnich. Myślę, że g d y b y przyszło c y t o w a n y m a u t o r o m oceniać podobną książkę l a t t e m u dziesięć l u b piętnaście, t o n i c h w y p o w i e d z i byłby z a s a d n i c z o i n n y . C y w i l i z a c j a w n i c h jawiłaby się j a k o coś uporządkowanego i celowego, j e j p o w s z e c h n y rozwój 11 12 1 3 1 4 15 1 6 1 7 Tamże, Tamże, Tamże, Tamże, Tamże, Tamże, Tamże, s. 457, 459. s. 457. s. 456. s. 457. s. 459, 460. s. 458. s. 460. �R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E 201 i p a n o w a n i e miały przynieść ludzkości n i e t y l k o wygodę, a l e i szansę pełniejszego życia, wolność od przesądów, nową moralność itp. T a k i e o p t y m i s t y c z n e prognozy znajdowały u z a s a d n i e n i e w rozwijających się n i e z w y k l e d y n a m i c z n i e c y b e r n e t y c e , teorii i n f o r m a c j i , t e o r i i gier i i n n y c h n a u k a c h . T e , wyrosłe z p o g r a n i c z a w i e l u , d y s c y p l i n y w i e d z y z a s t o s o w a n e w n a u k a c h społecznych otwierały n o w e i i n n e p e r ­ s p e k t y w y b a d a w c z e . W p r z e k o n a n i u l i c z n y c h u c z o n y c h dzięki osiągnięciu t y m s a m y m wyższego s t o p n i a w i e d z y o społeczeństwie możliwe będzie m a k s y m a l n e n i m s t e r o ­ w a n i e . W p e r s p e k t y w i e więc także i antropologii można będzie przewidzieć i k i e r o ­ w a ć sytuacją n a s t y k u c y w i l i z a c j a —'społeczności p l e m i e n n e . P r z e k o n a n i a t a k i e można znaleźć w p r o p o n o w a n y c h wówczas niektórych t e o r e ­ t y c z n y c h k o n c e p c j a c h a n t r o p o l o g i c z n y c h dotyczących r o z w o j u k u l t u r y . N i e są o n e p r z y t y m explicite formułowane, a l e dadzą się z t y c h teorii wywieść. Dobrą i c h ilustracją mogą być formuły neoewolucjonistów. A u t o r z y i c h podejmują w s w o i c h rozważaniach różne wątki dawnego, a wciąż żywego pojęcia e w o l u c j i j a k o p a r a d y g ­ m a t u s y s t e m u teoretycznego, rozwijając j e n a p o d s t a w i e s t w i e r d z e n i a zaczerpniętego z f i z y k i teoretycznej, t e o r i i i n f o r m a c j i , c y b e r n e t y k i i t p . 1 8 W j e d n y m z w a r i a n t ó w n e o e w o l u c j o n i z m j a w i się n a m j a k o k o n c e p c j a u n i w e r s a l i s t y c z n a , przyjmująca z a k r y t e r i u m r o z w o j u k u l t u r y l u d z k i e j j a k o całości c z y n n i k t e c h n o l o g i c z n o - e n e r g e t y c z n y ( L e s l i e A . W h i t e ) . A u t o r tej k o n c e p c j i przyjął z a p o d ­ stawę s w o i c h rozważań przeniesioną z f i z y k i teoretycznej I I zasadę t e r m o d y n a m i k i . W jego ujęciu k u l t u r a i o r g a n i z a c j a społeczna są funkcją najwyższej fazy o r g a n i ­ z a c j i m a t e r i i , jaką jest m a t e r i a o b d a r z o n a świadomością. W w y n i k u t a k i c h założeń k u l t u r a jest r o d z a j e m s y s t e m u t e r m o d y n a m i c z n e g o , którego z m i a n y zależą o d r e l a c j i między r o d z a j e m w y t w a r z a n e j energii i technologią. T e c h n o l o g i a d e c y d u j e też o p o ­ zostałych a s p e k t a c h k u l t u r y (ideologicznych, p s y c h o l o g i c z n y c h itp.). C e l e m p r z e ­ kształcania energii, p o z y s k i w a n e j z zasobów środowiska n a t u r a l n e g o , j e s t p o d t r z y ­ m a n i e i s t n i e n i a i r o z w o j u ludzkości. I n n a z w e r s j i n e o e w o l u c j o n i z m u zakłada wielokierunkowość e w o l u c j i ( J u l i a n H . S t e w a r d ) , a regularności r o z w o j u układają się w tej k o n c e p c j i w o g r a n i c z o n e teorie średniego zasięgu. Są o n e p o d b u d o w a n e teorią t z w . ekologii k u l t u r o w e j , sprowadzającej się do stwierdzeń o procesie stałej a d a p t a c j i k u l t u r y do w a r u n k ó w e k o l o g i c z n y c h . Ogólnie r z e c z biorąc, między w a r u n k a m i środowiska geograficznego a technologią z a c h o d z i sprzężenie z w r o t n e i o n o d e t e r m i n u j e potrzeby społeczeństwa i t y p k u l t u r y . I n n y m i słowy, k u l t u r a z m i e n i a środowisko, z m i e n i o n e środowisko w a ­ r u n k u j e p o w s t a n i e n o w e j technologii, dzięki której k u l t u r a m a s z a n s e p r z e t r w a n i a i r o z w o j u . N i e mają t y c h s z a n s k u l t u r y n i e z d o l n e do s z y b k i e j a d a p t a c j i , do w y t w o ­ r z e n i a n o w y c h technologii. T a k i m k u l t u r o m grozi s t a g n a c j a i upadek. W o b u k o n c e p c j a c h s i l n i e podkreśla się i to, że z m i a n o m t e c h n o l o g i c z n y m towarzyszą przekształcenia s t r u k t u r społecznych idące w k i e r u n k u różnicowania się społeczności i c e n t r a l i z a c j i ośrodków i n t e g r a c j i społecznej. Występuje w n i c h p r z e ­ świadczenie, że ludzkość zdąża w e w ł a ś c i w y m k i e r u n k u , czego d o w o d e m są z m i a n y technologiczne i wzrastające t e m p o r o z w o j u . W poglądach t y c h z a w a r ł a się też j e d n o z n a c z n a prognoza d l a społeczności p l e m i e n n y c h . Postęp j e s t n i e o d w r a c a l n y i dokonuje się p o p r z e z gwałtowne r e w o l u c j e technologiczne, które zmieniają i p r z y ­ spieszają aktywność gospodarczą człowieka. Prowadzić to m a do u n i f o r m i z a c j i egzystencji l u d z k i e j w s k a l i świata i p o w s t a n i a j e d n e g o globalnego s y s t e m u s p o ­ łecznego. E l e m e n t y myśli n e o e w o l u c j o n i s t y c z n e j referuję n a podstawie wnikliwego studium A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Odrodzenie ewolucjonizmu, „Etnografia P o l ­ s k a " , t. 15: 1971 z. 2, s. 103-134. 1 8 �202 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E Poglądy neoewolucjonistów są niewątpliwie w y n i k i e m f a s c y n a c j i współczesną cywilizacją i w w i e l u m i e j s c a c h korespondują z rozwijającymi się równolegle do nich koncepcjami technokratycznymi. Ogólnie mówiąc t e c h n o k r a t y z m głosi, że d e c y z j e w społeczeństwie przemysło­ w y m p o w i n n y podejmować g r u p y f a c h o w y c h elit ( w t y m p r z e d e w s z y s t k i m t e c h ­ ników), ponieważ tego w y m a g a c h a r a k t e r n a s z e j c y w i l i z a c j i . Całą b o w i e m c y w i l i ­ zację industrialną łączą wspólne w y m o g i t e c h n i c z n o - e k o n o m i c z n e , stąd też p o t r z e b a powołania do życia w a r s t w y specjalistów — menagerów. W t a k i m świecie postę­ pującym t r e n d e m życia społecznego jest ustępowanie ideologii n a r z e c z i n f o r m a c j i i p r o g n o z o w a n i a społecznego, c o wynikać m a z większej wartości i n f o r m a c j i w o k r e ­ sie r e w o l u c j i n a u k o w o - t e c h n i c z n e j . D o p r o w a d z i t o do p o w s t a n i a n o w e g o społeczeń­ s t w a , „naukowego", w którym naczelną rolę odgrywać będzie s t e r o w a n i e o c h a ­ r a k t e r z e t e c h n o l o g i c z n y m . N a m a r g i n e s i e w a r t o t u podkreślić, że tezy powyższe mają swój ideologiczny w y r a z w t z w . „teorii k o n w e r g e n c j i " ( u p o d o b n i a n i a się systemów) . w T y m c z a s e m osiągnięty k o l e j n y próg r o z w o j u c y w i l i z a c j i , z w a n y powszechnie rewolucją naukowo-techniczną, przyniósł z e sobą w i e l e n o w y c h problemów n a t u r y społecznej i e k o n o m i c z n e j , n i e rozwiązując, j a k się tego spodziewano, d o t y c h c z a ­ sowych. I n s t r u m e n t a l n e d e z y d e r a t y t e c h n o k r a t y c z n e odnoszące się do technologii (ener­ getyka, t r a n s p o r t itp.) pokrywały się w w i e l u m i e j s c a c h z o d d a w n a p o s t u l o w a n y m i p r z e z humanistów, a głównie p r z e z filozofów, z a s a d a m i współpracy ogólnoludzkiej. A l e p r z e c i w r e a l i z a c j i t y c h d o d a t n i c h aspektów technologii stanęły n i e z l i c z o n e a n t a g o n i z m y współczesnego świata. W y p ł y w a j ą c a z r o z w o j u technologii określona p o l i t y k a gospodarcza k r a j ó w i n ­ d u s t r i a l n y c h , oferując s z e r e g wartości m a t e r i a l n y c h , pozostawiła producentów s u r o w ­ ców, t j . „trzeci świat", w roli pariasów c y w i l i z a c j i . N i e m n i e j istotne j e s t i to, że w kręgu s a m e j c y w i l i z a c j i technologicznej dało się słyszeć głosy oznajrnujące światu apokaliptyczną wizję głodu s u r o w c o w e g o i trwałego n i e d o b o r u żywności. O d c z a s u słynnego „Raportu r z y m s k i e g o " pojawiło się w l i t e r a t u r z e e k o n o m i c z n e j pojęcie z e r o w e g o t e m p a w z r o s t u , oznaczające stagnację gospodarczą, jedyną alternatywę katastrofy grożącej światu w p r z y p a d k u u t r z y m a n i a się o b e c n y c h t e n d e n c j i r o z ­ wojowych. K o n f l i k t y gospodarczo-społeczne i p o l i t y c z n e , m n i e j l u b b a r d z i e j k o n i u n k t u r a l n e p r o g n o z y e k o n o m i c z n e , a także i i n n e n i e w y m i e n i o n e t u c z y n n i k i to źródło k l i ­ m a t u , w którym narodziły się o d m i e n n e od t y c h z l a t sześćdziesiątych p o s t a w y w o b e c c y w i l i z a c j i . W l i c z n y c h próbach c h a r a k t e r y s t y k i współczesnej c y w i l i z a c j i n i e d a się dziś oddzielić a n a l i z c z y s t o n a u k o w y c h od ocen i wartościowania. W y p o w i a d a j ą się p r z e d s t a w i c i e l e różnych d y s c y p l i n (głównie h u m a n i s t y k i ) , m e r y ­ t o r y c z n i e zaś i c h poglądy skupiają się wokół s z e r o k o r o z u m i a n e j antropologii f i l o ­ zoficznej. W sferze myśli filozoficznej z j a w i s k o r e w o l u c j i n a u k o w o - t e c h n i c z n e j j e s t często s y n o n i m e m n o w y c h jakości w k u l t u r z e i b y w a w d w o j a k i sposób t r a k t o w a n e . R e ­ w o l u c j a n a u k o w o - t e c h n i c z n a może podlegać ocenie m o r a l n e j j a k o źródło p r z e m i a n c y w i l i z a c y j n y c h albo można analizować j e j w p ł y w n a s t o s u n k i międzyludzkie c z y osobowość w z a s a d z i e b e z o c e n y m o r a l n e j . T a d r u g a możliwość zakłada n i e o d w r a ­ calność przeobrażeń, j a k i e niesie c y w i l i z a c j a związana z p r o g r a m e m modelowania przyszłych z j a w i s k społecznych. J . B a ń k a , Wprowadzenie n r 7: 1973, s. 71-83. 19 w model technokratyzmu, „Studia F i l o z o f i c z n e " , �R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E 203 O c e n y r e w o l u c j i n a u k o w o - t e c h n i c z n e j , m i m o że są f o r m a l n i e nieprawomocne, mają b a r d z o bogatą tradycję. Podstawą i c h jest najczęściej s t a r e p r z e c i w s t a w i e n i e n a t u r a — c y w i l i z a c j a , p r z y c z y m z góry przesądza się ocenę negatywną członowi przeciwległemu do tego, z a którym d e k l a r u j e się d a n y autor. O c e n a t a najczęściej niekorzystnie wypada dla cywilizacji . 20 Współczesnym w y r a z e m t a k i e g o s t a n o w i s k a może być k o n c e p c j a „nowej a n t r o ­ p o l o g i i " H . Marcusego. W jego p r z e k o n a n i u epoka c y w i l i z a c j i technologicznej rozwiązała p r o b l e m potrzeb d o t y c h c z a s w k u l t u r z e dominujących, tzn. p r o b l e m głodu, a występujące j e s z c z e w świecie jego o b s z a r y wynikają z niewłaściwego podziału dóbr m a t e r i a l n y c h . Naczelną n a t o m i a s t potrzebą człowieka stała się współ­ cześnie p o t r z e b a wolności. D a się o n a osiągnąć p r z e z „rewolucję e s t e t y c z n o - e r o tyczną", której c e l e m m a być z m i a n a obyczajów, s t y l u życia, wartości m o r a l n y c h i e s t e t y c z n y c h . J e s t to j e d y n a d r o g a do ukształtowania n o w e j , głębszej osobowości człowieka. P o s t u l a t y r e w o l u c j i M a r c u s e g o w y m i e r z o n e są przede w s z y s t k i m p r z e c i w s t y l o w i życia przyjętemu w p o s t i n d u s t r i a l n y c h „państwach dobrobytu", kształtu­ jących t z w . „jednowymiarową osobowość". W y r a ż a się o n a w k o n f o r m i s t y c z n y m typie człowieka, akceptującym s f e t y s z y z o w a n y c h a r a k t e r dóbr m a t e r i a l n y c h , k o n f o r m i s t y c z n y t y p myślenia, podporządkowanie i podległość. Człowiek t a k i a f i r m u j e więc cywilizację, której manifestacją jest k o n k u r e n c y j n a gospodarka, n i s z c z e n i e zasobów i środowiska naturalnego, t r w o n i e n i e energii l u d z k i e j i doprowadzanie w i e l o r a k i m i sposobami p s y c h i k i człowieka d o napięć do g r a n i c wytrzymałości. W s u m i e c y w i l i z a c j a ta, s p r z e c z n a w każdym w y m i a r z e z n a t u r a l n y m i skłonno­ ściami człowieka, p r o w a d z i do n e r w i c , lęków i f r u s t r a c j i . Rozwiązaniem tej s y t u a c j i może być, powtórzmy, w s p o m n i a n a „rewolucja e s t e t y c z n o - e r o t y c z n a " prowadząca do u k o n s t y t u o w a n i a n o w e j osobowości „wielowymiarowej", której odpowiadałby s t y l życia p r o p o n o w a n y p r z e z M a r c u s e g o j a k o „egzystencja u s p o k o j o n a " . N a c z e l n y m j e j założeniem może być hasło życia spokojniejszego i zgodnego z naturą, r e z y g n a c j i z l u k s u s u n a r z e c z p e w n e j skromności i z d r o w i a . 2 1 Poglądy M a r c u s e g o (widać w n i c h wątki zaczerpnięte z F r e u d a , M a r k s a , H e g l a ) t r u d n e są do oceny. N i e d a się p r z y t y m w pełni i c h zaakceptować a n i obalić. N i e można i m j e d n a k odmówić zasługi w s k a z a n i a n a z a c h w i a n i e wartości d o k o n u ­ jące się w c y w i l i z a c j i , gdzie z a c h o d z i proces r e w o l u c j i n a u k o w o - t e c h n i c z n e j , a o g a r ­ niające większość sfer stosunków międzyludzkich. Oddziaływanie n a u k i i t e c h n i k i n a s t o s u n k i społeczne i osobowość j e s t d z i s i a j n i e u n i k n i o n e , a dzięki n a u c e możemy n i m i sterować, to n a c z e l n a t e z a c i e k a w y c h , a n t r o p o l o g i c z n y c h ,i a k s j o l o g i c z n y c h p r o p o z y c j i J . F o u r a s t i e . 22 C z a s y , w których żyjemy — pisze a u t o r — zmieniły s y s t e m u z n a w a n y c h p r z e z n a s wartości. J e s t . to r e z u l t a t ogromnego w z r o s t u stopy życiowej. Z a s a d y d o t y c h ­ c z a s o w e j moralności to n o r m y c h a r a k t e r y s t y c z n e d l a społeczeństwa rolniczego. O p i e ­ rają się n a r o d z i n i e j a k o p o d s t a w o w e j grupie społecznej. Współczesne w a r u n k i życia w m i a s t a c h rozluźniły d a w n y s y s t e m więzi doprowadzając do k r y z y s u r o d z i n y i moralności. S a m a zaś moralność oparła była n a z a c h o w a n i a c h i n s t y n k t o w n y c h . N o w a moralność m a s z a n s e oprzeć się n a i n f o r m a c j i n a u k o w e j . I n s t y n k t o w n e p o c z u - H . P r o m i e ń s k a , Rewolucja naukowo-techniczna a etyka, „Studia F i l o ­ z o f i c z n e " , n r 7: 1973, s. 120-121. S z k i c o w e j p r e z e n t a c j i poglądów H . M a r c u s e g o dokonałem na podstawie E . i F . R y s z k o w i e , Między zwątpieniem a utopią, W a r s z a w a 1970; J . В ogrosz, Homo novus Herberta Marcusego, „Studia F i l o z o f i c z n e " , n r 5: 1973; s. 91-108. J . F o u r a s t i e , Myśli przewodnie, W a r s z a w a 1972. 2 0 2 1 2 2 �204 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E cie zła i d o b r a j a k o n a c z e l n y c h n o r m m o r a l n y c h będzie można zastąpić pojęciem błędu w z n a c z e n i u n a u k o w y m . O d tego r n o m e n t u moralność zależy od zespołu p o s i a d a n y c h i n f o r m a c j i , a jeżeli n i e jest o n pełny, d o k o n u j e m y m a k s y m a l n i e ś w i a ­ domego w y b o r u . W y b ó r m o r a l n y s t a j e się ,świadomą reakcją łagodzącą b r a k l u b niedostatek i n f o r m a c j i . Moralność byłaby więc z b i o r e m i n f o r m a c j i nieszczegółowych, które zastępują człowiekowi podejmującemu decyzję ogół brakujących i n f o r m a c j i szczegółowych" . I s t n i e j e .szansa, że dzięki współczesnym możliwościom i n f o r m a ­ c y j n y m rozstrzygnięcia w s z e l k i e będą m o t y w o w a n e n a u k o w o . W y t w o r z y się n o w a „mentalność n a u k o w a " , różna od mentalności t r a d y c y j n e j . P o z w o l i o n a człowiekowi n a postęp t e c h n i c z n y , automatyzację itp., a l e p o z b a w i go p e w n e j s f e r y e m o c j o n a l n e j życia, którą F o u r a s t i e n a z y w a „życiem żarliwym". Stąd płynie jego n a c z e l n y p o s t u ­ l a t d l a antropologii filozoficznej: t r z e b a znaleźć n o w e wartości i p o s t a w y , zgodne z nauką, a które chroniłyby l u d z i p r z e d utratą o w e j s f e r y „życia ż a r l i w e g o " . n A 24 25 P r z e d s t a w i o n e d w i e , różne bardzo, c h a r a k t e r y s t y k i współczesnej c y w i l i z a c j i w r a z z i c h k o n s e k w e n c j a m i d l a człowieka sygnalizują z a l e d w i e złożoność o c e n i o c e ­ n i a n y c h s y t u a c j i . P r o j e k c j e n o w e g o świata z t y c h a n a l i z w y p ł y w a j ą c e zawierają a k c e n t y z n a n e etnologowi. A b y j e uwypuklić posłużę się j a k o przykładem j e s z c z e inną wizją społeczeństwa — t z w . „wychowującego" albo „edukacyjnego". M ó w i się w n i e j , że k o n s u m p c y j n a o r i e n t a c j a życia współczesnego okazała się a n t y k u l t u r a l n a , antyspołeczna i a n t y p e r s o n a l i s t y c z n a . M i m o u w o l n i e n i a człowieka z w i ę z ó w nędzy, w y n i e s i e n i a go w s f e r y dobrobytu, pogłębiła się a l i e n a c j a , pozo­ stawiając go w pustce bez wartości. K o n c e p c j a „społeczeństwa e d u k a c y j n e g o " m a wyprowadzić człowieka z zaułka k o n s u m p c y j n e g o . Zachowując w r a c j o n a l n y c h g r a ­ n i c a c h obowiązki p r o d u k c y j n e i k o n s u m p c y j n e w s k a z u j e o n a n a f o r m y i n t e n s y w n e j działalności służącej r o z w o j o w i osobowości. Działaniem t y m p o w i n n o stać się b e z ­ i n t e r e s o w n e kształcenie. P o w i n n o ono p r z y t y m posiadać c h a r a k t e r ciągły. R o z b u ­ dzenie tego r o d z a j u potrzeb w człowieku jest w a r u n k i e m k o n i e c z n y m r e a l i z a c j i „społeczeństwa e d u k a c y j n e g o " . J e d n y m z celów takiego społeczeństwa m a być przywrócenie p o c z u c i a więzi z i n n y m i , pogłębienie autentyczności przeżyć, p o s z u ­ k i w a n i e n o w y c h f o r m wspólnot, gdzie najpełniej wyrażać może się o s o b o w o ś ć . 2S G d y b y uogólnić p r z y t o c z o n e koncepcje, to w n i o s k i e m , j a k i się n a s u n i e , będzie s t w i e r d z e n i e , że współczesna c y w i l i z a c j a p r o w a d z i do z a p o z n a n i a w s z e l k i c h t y c h wartości osobowości, j a k i e p r z e z w i e k i uchodziły z a n a c z e l n e w kręgu k u l t u r y e u r o p e j s k i e j . Próby r a t o w a n i a h u m a n i s t y c z n y c h aspektów l u d z k i e j e g z y s t e n c j i w z u n i f o r m i z o w a n y m i m a s o w y m społeczeństwie mają c h a r a k t e r różnorodny i znajdują o d b i c i e w r o z l i c z n y c h ideologiach, a często z ideologii w y p ł y w a j ą . Z a d a n i e m h u m a ­ n i s t y k i p o w i n n o być w s k a z y w a n i e wartości i p o d e j m o w a n i e p r o b l e m a t y k i , dzięki której będzie można przezwyciężyć t e t e n d e n c j e c y w i l i z a c j i , które prowadzą do technokratyzmu i uniformizmu kulturowego. 27 Szczegółowa d y s c y p l i n a h u m a n i s t y c z n a , jaką j e s t etnologia, d z i e l i z i n n y m i n a u k a m i o człowieku podobne niepokoje, n i e m n i e j posiadają one s p e c y f i c z n y d l a niej charakter. F o u r a s t i e , op. cit, s. 128 n . F o u r a s t i e , op. cit, s. 145, 146. F o u r a s t i e , op. cit., s. 152. B. S u c h o d o l s k i , Człowiek w perspektywach społeczeństwa konsump­ cyjnego i społeczeństwa wychowującego, „Studia F i l o z o f i c z n e " , n r 5: 1973, s. 5-17. Zauważmy, że w i e l e stwierdzeń M a r c u s e g o stało się hasłami „rewolucji s t u ­ d e n c k i e j " w Paryżu z m a j a 1968 г., s a m zresztą M a r c u s e występował p u b l i c z n i e n a w i e c a c h w U S A . Z k o l e i t e c h n o k r a t y z m w y k o r z y s t u j e m . i n , ideologiczną tezę o u p o d o b n i a n i u się systemów. W r e s z c i e różne są s z a n s e r e a l i z a c j i ( w zależności właśnie od u s t r o j u ) k o n c e p c j i społeczeństwa e d u k a c y j n e g o . 2 3 2 4 2 5 2 8 2 7 �R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E 205 Z a u w a ż o n a została p r z e z recenzentów L o m m e l a , a n i e t y l k o od n i c h przecież z n a n a , d w u z n a c z n a r o l a technologii, która z i m p e t e m działa w kręgu k u l t u r „trzeciego świata". Realizujące się w i n n y c h w y m i a r a c h niż c y w i l i z a c j a k u l t u r y łatwo w k o n t a k c i e z nią ulegają r o z p a d o w i . G w a ł t o w n e w p ł y w y c y w i l i z a c y j n e d o ­ konać mogą wśród n i c h etycznego s p u s t o s z e n i a , ponieważ m e c h a n i z m y a d a p t a c y j n e n o r m i obyczaju, z natury powolniejsze, za z m i a n a m i technologicznymi nie n a ­ dążają. W y d a j e m i się, że etnolodzy znając powyższy k u l t u r o w y m e c h a n i z m , w o c e ­ n a c h s y t u a c j i l u d ó w p l e m i e n n y c h projektują własne w y n i e s i o n e z kręgu c y w i l i ­ z a c j i t r o s k i i n i e p o k o j e . W określonych s z a n s a c h p r z e t r w a n i a c z y sposobach a s y ­ m i l a c j i k u l t u r o w e j widzą możliwość u r a t o w a n i a niektórych p r z y n a j m n i e j z t y c h wartości, j a k i e s a m i zagubiliśmy w r o z w o j u c y w i l i z a c y j n y m . T o właśnie w kręgu etnologii powstały albo do niej się odwołują tezy o p e w ­ n y c h n i e z m i e n n y c h , m i m o o l b r z y m i e j plastyczności, c e c h a c h n a t u r y l u d z k i e j c z y n i e z w y k l e trwałych n a w y k a c h k u l t u r o w y c h . Z a c h o w a n e w k u l t u r a c h p l e m i e n n y c h , a ukształtowane w d a w n y c h f o r m a c h k u l t u r o w y c h n a w y k i , zostały z zachowań l u d z k i c h p r z e z cywilizację w y r u g o w a n e l u b zepchnięte n a , w y d a w a ł o b y się, n i e znaczący m a r g i n e s . T y m c z a s e m o k a z u j e się, że d l a właściwego funkcjonowania l u d z k i e j p s y c h i k i są one j e s z c z e ciągle ważne. F u n k c j o n o w a n i e w obrębie c y w i l i z a c j i mitów, archetypów, elementów a g o n a l ­ n y c h i z a b a w o w y c h c z y j e s z c z e i n n y c h n a w y k ó w , o których głośno w n a j n o w s z e j l i t e r a t u r z e n i e t y l k o c z y s t o e t n o g r a f i c z n e j , w s k a z u j e n a niektóre t r w a l e ukształ­ t o w a n e p r z e z kulturę c e c h y l u d z k i e j n a t u r y . G d y więc p r z y c h o d z i do f i l o z o f i c z n y c h d y s k u s j i o n a t u r z e człowieka, możli­ wościach kształtowania osobowości i prób p r o g r a m o w a n i a (czy j a k się c z a s e m m ó w i t e c h n o l o g i i e t y k i ) , etnolog p o w i n i e n w s k a z y w a ć n a p o d n i e s i e n i e wyżej c e c h y , podkreślając t y m s a m y m dodatnie wartości d a w n y c h systemów k u l t u r o w y c h . C z y ­ n i to n i e dlatego, że w świat odchodzący j e s t z a p a t r z o n y , j a k to sugerują niektórzy socjolodzy. P r z e k o n a n y j e s t e m o ciągle istotnej r o l i etnologa w s t u d i a c h n a d czło­ w i e k i e m współczesnym, w b r e w p r z e k o n a n i o m M . Czerwińskiego, który uważa w s p o m n i a n e p r z e z e m n i e „archaiczne" s f e r y p s y c h i k i l u d z k i e j z a m a r g i n a l n e l u b g r u n t o w n i e przekształcone p r z e z współczesne f o r m y życia. W y w o d z i z tego tezę o c o r a z m n i e j s z e j przydatności n a u k e t n o l o g i c z n y c h w b a d a n i a c h n a d współczes­ n y m człowiekiem i jego k u l t u r ą . 28 W rozważaniach o r o l i i m i e j s c u człowieka w h i s t o r i i i świecie p o w s z e c h n i e p r z y j m u j e się p r z e k o n a n i e o nieuchronności i nieodwracalności c y w i l i z a c j i . N i e m a w n i e j m i e j s c a d l a społeczności p l e m i e n n y c h . W p r o g n o z a c h p r z y j m u j e się i c h z a n i k . E t n o l o d z y w d y s k u s j a c h t y c h propagują z a c h o w a n i e p e w n y c h i c h f o r m w imię r a t o w a n i a różnorodności k u l t u r o w e j j a k o źródła trwałej o d n o w y wartości. P r a k t y c z n y c h dróg r e a l i z a c j i t y c h h u m a n i s t y c z n y c h postulatów n i e znaleziono. T o j e s z c z e j e d e n z niepokojów wyrosłych n a g r u n c i e porównywania k u l t u r y w s p ó ł ­ c z e s n y c h społeczeństw p i e r w o t n y c h i c y w i l i z a c j i t e c h n i c z n y c h . K a t e d r a E t n o g r a f i i Słowian U J G r o d z k a 52, 31-044 K r a k ó w 2 8 M. C z e r w i ń s k i , Magia, mit, fikcja, W a r s z a w a 1973. �LESZEK DZIĘGIEL Z P R O B L E M A T Y K I WSPÓŁCZESNEGO AFGANISTANU Są k r a j e , które p o m i m o s w o j e g o o d d a l e n i a od centrów n a u k o w y c h i c y w i l i ­ z a c y j n y c h posiadają s t o s u n k o w o obszerną literaturę. Są i n n e , które m i m o r o z w o j u g l o b a l n y c h systemów k o m u n i k a c y j n y c h i p r z e k a z y w a n i a i n f o r m a c j i do d n i a d z i ­ siejszego pozostają n i e j a k o n a u b o c z u głównego n u r t u zainteresowań różnych d y s ­ c y p l i n w i e d z y . D o tej drugiej g r u p y należy — j a k się w y d a j e — w d a l s z y m ciągu A f g a n i s t a n , m i m o że w o s t a t n i c h l a t a c h n a jego o b s z a r a c h rozwinęła się dość o s o b l i w a k a t e g o r i a t u r y s t y k i i że r a z po r a z r e l a c j e z t a m t y c h terenów stają się p r z e d m i o t e m sprawozdań w y p r a w a l p i n i s t y c z n y c h . W s z e l k i e te b o w i e m relacje mają j e d n o s t r o n n y , podróżniczy — w t y m t r a d y c y j n y m z n a c z e n i u — c h a r a k t e r , a w y p r a w y wysokogórskie operują z konieczności w b e z l u d n y c h , m a r g i n a l n y c h d l a r e s z t y k r a j u m a s y w a c h . W każdym r a z i e z u w a g i n a skąpość i w y r y w k o w y c h a r a k t e r dostępnej w P o l s c e l i t e r a t u r y n a u k o w e j n a t e m a t A f g a n i s t a n u należy c h y b a s k r u p u l a t n i e sygnalizować każdą pozycję, j a k a z n a j d u j e się w n a s z y c h b i b l i o t e k a c h n a u k o w y c h . D o n i c h zaliczyłbym więc pracę uczonego amerykań­ skiego R . N e w e l l a Polityka Afganistanu j a k o książkę s t o s u n k o w o nową i dającą s z e r e g interesujących i n f o r m a c j i zarówno d l a zajmujących się p r o b l e m a m i p o l i t y c z n o - g o s p o d a r c z y m i , j a k i d l a etnografa i socjologa studiującego p r o b l e m y t r z e ­ ciego świata. 1 P r o f e s o r R i c h a r d S . N e w e l l w y k ł a d a historię A z j i Południowej n a U n i w e r s y ­ tecie Północnej I o w y . W połowie l a t sześćdziesiątych badał s k u t k i r e f o r m y r o l n e j w I n d i a c h północnych. W o k r e s i e od r o k u 1966 do 1967 był p r z e d s t a w i c i e l e m A s i a F o u n d a t i o n w o p i s y w a n y m p r z e z siebie A f g a n i s t a n i e . J e g o i n f o r m a c j e , j a k wspomnieliśmy, są s t o s u n k o w o n o w e , a c z już pod s z e ­ regiem względów zdeaktualizowane, przede w s z y s t k i m jednak w dziedzinie z j a ­ w i s k u s t r o j o w y c h . N i e b a w e m po w y d a n i u książki opisującej A f g a n i s t a n ostrożnie ewoluująca k u m o n a r c h i i k o n s t y t u c y j n e j a r m i a przejęła rządy, obaliła nieobecnego w t e d y w k r a j u króla Z a h i r a S z a c h a , a n a c z e l e państwa stanął p r e z y d e n t M u h a m m e d D a u d , e n e r g i c z n y p o l i t y k , k u z y n obalonego m o n a r c h y , odznaczający się doświadczeniem w działalności p o l i t y c z n e j już w l a t a c h p o p r z e d n i c h . T y m n i e m n i e j należy wątpić, ażeby i n f o r m a c j e dotyczące układu sił w obrębie p l e m i o n zamieszkujących A f g a n i s t a n , i c h problemów k u l t u r o w y c h , s p r a w awansu c y w i l i z a c y j n e g o całego społeczeństwa i trudności, j a k i e n i e s i e konieczność m o d e r ­ n i z a c j i z a w a r t e w książce A m e r i k a n i n a stały się n i e a k t u a l n e . Spróbujmy z a t e m R . S . N e w e l l , The Politics of Afghanistan, I t h a c a a n d L o n d o n 1972, C o r n e l l U n i v e r s i t y P r e s s . W a r t o nadmienić, że zarówno o m a w i a n a t u książka, j a k i w y m i e ­ nione w d a l s z y c h p r z y p i s a c h p o z y c j e dostępne są w bibliotece I n s t y t u t u R o l n i c t w a i Leśnictwa K r a j ó w T r o p i k a l n y c h i S u b t r o p i k a l n y c h A k a d e m i i R o l n i c z e j w K r a ­ kowie. 1 �207 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E zatrzymać się nieco dłużej p r z y t y c h częściach książki, które mogłyby szczególnie pożyteczne d l a b a d a c z y że będzie tematu. nią Na końcowy pozór rozdział, bibliografia zjawisk kulturowych omawiający ta jest Afganistanu. szczegółowo bogatsza, niż to i N e w e l l pisze, że s a m y c h .pozycji n a t e m a t A f g a n i s t a n u źródła się w się okazać Wydaje i powszechnie uważa języku r o s y j s k i m w y ­ m i e n i a n i e m n i e j j a k 56®0 w y d a n a w r o k u 1965 p r a c a r a d z i e c k a Bibliografia nistanu. N a ogół j e d n a k krajach i najcenniejsze p r a c e te r o z s i a n e są p o różnych b i b l i o t e k a c h , źródła, p i s a n e po p e r s k u , w Się, bibliografię Afga­ rozmaitych języku p u s z t u , a r a b s k i m c z y t u r e c k i m zalegają nieuporządkowane a r c h i w a państwowe w K a b u l u . T y m pożytecz­ n i e j s z e z a t e m są wskazówki a u t o r a o m a w i a n e j t u książki. E t n o g r a f a zainteresują p r z e d e w s z y s t k i m początkowe rozdziały p r a c y , traktujące 0 l u d a c h zamieszkujących A f g a n i s t a n , i c h p o c h o d z e n i u , języku a l e także i i c h p o z y c j i we współczesnym t y m państwie środkowoazjatyckim. Nader ciekawe i zasługujące n a z a s t a n o w i e n i e są jego u w a g i o e w o l u c j i c y w i l i z a c y j n e j , jaką przeszły t e o b s z a r y po s p u s t o s z e n i u i c h w układów średniowieczu p r z e z a r m i e Dżyngis C h a n a i po z n i s z c z e n i u nawodnieniowych kierunku głównych n a rzekach. Regres szlaków kulturowy komunikacyjnych w Azji w y w o ł a ł a także z m i a n a Środkowej i przerzucenie p u n k t u ciężkości h a n d l u a z j a t y c k i e g o z dróg lądowych n a m o r s k i e . A l e c h y b a słusz­ nie autor w s k a z u j e także n a z j a w i s k o s t o p n i o w e g o zacieśniania horyzontów czności zamieszkujących Trwająca Afganistan do rozmiarów własnej przez setki l a t a n a r c h i a polityczna w wyższego potrzeb mie niż ród społe­ i rodziny. tej części A z j i , u s t a w i c z n i e niające się układy p o l i t y c z n e i m i l i t a r n e , z a w s z e t y c h , które były poprzednio, wioski, rodu zmie­ niemal radykalnie odmienne od doprowadziły do z a n i k u j a k i e j k o l w i e k więzi społecznej i rodzina szczebla. integracyjnych zjawisko do czasów o s t a t n i c h w T o groźne z punktu d a się zaobserwować w Afganistanie, widzenia dzisiejszych szczególnie j a s k r a w e j l e c z występowało i występuje for­ również 1 w w i e l u i n n y c h częściach świata. Innym z kolei elementem jest o p i s y w a n e przez Newella rzemieślniczo-kupieckiej. kulturowym, zjawisko Osobliwa jaki słabości symbioza, w zainteresowałby c h y b a c z y t e l n i k a , miast afgańskich jakiej ludność i ich miast warstwy żyła przez całe p o k o l e n i a z otaczającymi ją p a s t e r s k i m i n o m a d a m i , w n i e w i e l k i m t y l k o s t o p n i u prowadziła do w z a j e m n e j wymiany nowości kulturowych. Wojowniczy koczownik, stojący n a ogół z n a c z n i e niżej o d mieszkańca m i a s t , uważał się równocześnie z a coś lepszego i f a k t y c z n i e to o n s p r a w o w a ł władzę, miał w s w o i m ręku siłę. N i e k o r z y s t n y układ e t n i c z n y m i a s t a i w s i sprawiał, że władali t y m i o b s z a r a m i w ę d r o w n i p a s t e r z e podporządkowując sobie rolników i kupców, co n i e sprzyjało b y n a j m n i e j Tragiczne skutki z punktu widzenia rozwoju rywalizacji o wpływy w monarchii z jednej Z drugiej n i m Rosjan i Anglików w strony zapewniał n o m i n a l n i e s t r o n y skłaniał w ł a d c ó w afgańskich rozwojowi. k r a j u miał d l a A f g a n i s t a n u X I X wieku. Status (i to n i e z a w s z e ) fakt buforowej niezależny byt. do bojaźliwego, s e l e k t y w n e g o korzy­ s t a n i a z w p ł y w ó w c y w i l i z a c y j n y c h . W s z y s t k o , c o prowadziło do szerszej m o d e r n i z a c j i ówczesnego A f g a n i s t a n u , stwa z jednej stawiało p o d z n a k i e m z a p y t a n i a r e s z t k i suwerenności p a ń ­ strony, a z drugiej działało j a k o siła dezintegrująca. Elementy naj­ b a r d z i e j z a c h o w a w c z e , a więc b a r d z o k o n s e r w a t y w n y k l e r muzułmański i f a n a t y c z n a starszyzna plemienna, R. N e w e l l daje Afganistanu olbrzymią stawały stanęli w rolę o d g r y w a t y m zagadnieniom się z konieczności gwarantami jedności n a m cały w a c h l a r z p r z y c z y n , d l a których twórcy obliczu trudności ubóstwo k r a j u niemal n i e do p o k o n a n i a . kraju. nowoczesnego Wśród i jego n i e k o r z y s t n e ukształtowanie. poświęca sporą część książki. Może m n i e j będzie szczegółowa a n a l i z a s y t u a c j i p r a w n o - p o l i t y c z n e j ważna d l a nich Autor etnografa poszczególnych grup władzy �208 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E w A f g a n i s t a n i e l a t p o w o j e n n y c h zważywszy, że p o o s t a t n i m p r z e w r o c i e w o j s k o w y m s y t u a c j a uległa d a l s z y m z m i a n o m . T u j e d n a k wypadałoby zwrócić uwagę n a p r o b l e m kształcenia n o w y c h k a d r f a c h o w e j i n t e l i g e n c j i i właściwego o b s a d z a n i a s t a n o w i s k t y m i f a c h o w c a m i . T u , j a k w z w i e r c i a d l e , odbijają się niedomogi współczesnego życia p u b l i c z n e g o n i e t y l k o t a k ubogiego k r a j u , j a k A f g a n i s t a n , a l e i w i e l u i n n y c h , b o ­ g a t s z y c h i znajdujących się w o w i e l e l e p s z y m położeniu k r a j ó w trzeciego świata . Odstępowanie od t r a d y c y j n e g o n e p o t y z m u r o d o w e g o czy p l e m i e n n e g o , f a w o r y z o w a n i a s w o i c h kandydatów b e z względu n a i c h zdolności i k w a l i f i k a c j e d o p i e r o s o b i e t o ­ r u j e drogę w p r a k t y c e życia codziennego t y c h społeczeństw. Z drugiej s t r o n y n i s k i p o z i o m p r z y s w a j a n e j sobie w i e d z y , mała intensywność studiów i niezgodna często z potrzebami k r a j u moda n a pewne k i e r u n k i i dyscypliny przy pomijaniu i n n y c h — ciążą n a d edukacją współczesnego A f g a n i s t a n u . 2 Pozostawiając szczegółowe a n a l i z y dziewiętnastowiecznego państwa buforowego h i s t o r y k o m A z j i R . N e w e l l daje przegląd zaangażowania się gospodarczego w A f g a ­ n i s t a n i e A m e r y k i , E u r o p y Z a c h o d n i e j i Związku R a d z i e c k i e g o . Wyjaśnia p r z y c z y n y , d l a których k r a j t e n uzależniony j e s t absolutnie o d p o m o c y z zewnątrz i s t a r a się o b i e k t y w n i e scharakteryzować p o c z y n a n i a poszczególnych rządów. Ogólnie biorąc, książka N e w e l l a n i e j e s t ściśle pracą etnograficzną c z y socjologiczną, l e c z s t a n o w i rodzaj w p r o w a d z e n i a w problematykę afgańską. Już chociażby z tego tytułu w a r t o polecić ją każdemu, k t o i n t e r e s u j e się Azją Środkową w ogóle, a A f g a n i s t a n e m w szczególności . 3 Akademia Rolnicza I n s t y t u t R o l n i c t w a i Leśnictwa Krajów T r o p i k a l n y c h i Subtropikalnych A l . M i c k i e w i c z a 21 31-120 K r a k ó w Zobacz, co pisze o młodej e l i c i e i n t e l i g e n c k i e j A f g a n i s t a n u współczesnego o r a z o źródłach siły roboczej d l a powstającego przemysłu socjolog i h i s t o r y k n i e ­ m i e c k i e g o p o c h o d z e n i a , W o l f r a m E b e r h a r d , prowadzący b a d a n i a w t y m k r a j u w l a t a c h 1957 i I960 (Settlement and Social Change in Asia, H o n g K o n g 1967, H o n g K o n g U n i v . P r e s s , s. 39T-438). Z a o b s e r w o w a n e p r z e N e w e l l a i E b e r h a r d a z j a w i s k a w środowisku studentów afgańskich zostały w sposób ogólny p r z e a n a l i ­ z o w a n e d l a całej A z j i Południowej p r z e z G u n n a r a M y r d a l a w jego Dramacie Azji (Asian Drama, H a r m o n d s w o r t h 1968, P e n g u i n B o o k s ) . A k t u a l n e p r o b l e m y A f g a n i s t a n u w d z i e d z i n i e p o l i t y k i międzynarodowej, jego s t a n o w i s k o w o b e c idei „Pusztunistanu" i jego spór z P a k i s t a n e m o r a z I r a n e m p r z e d ­ stawiają wyciągi z p r a s y f r a n c u s k i e j z a m i e s z c z o n e w t y g o d n i k u „Forum" n r 7 (463) z 14 I I 1 9 7 4 , s. 12-13. 2 3 �DOROTA SIERAWSKA WIELKIE ODKRYCIA A STAROPOLSKA MENTALNOŚĆ S t o s u n k i e u r o p e j s k i e przełomu X V i X V I w . należy rozpatrywać p o d kątem w z r o s t u aktywności s z l a c h t y w e w s z y s t k i c h d z i e d z i n a c h życia, a szczególnie w s f e ­ r z e e k o n o m i c z n e j . O f e n s y w a s z l a c h e c k a przybierała różnorodne f o r m y : o d p r z e d ­ sięwzięć t y p u w c z e s n o k a p i t a l i s t y c z n e g o w A n g l i i , p o p r z e z a k t y w n y udział w e k s p a n ­ s j i k o l o n i a l n e j ( H i s z p a n i a , P o r t u g a l i a ) , skończywszy n a t r y u m f i e g o s p o d a r k i f o l warczno-pańszczyźnianej w P o l s c e i r o z s z e r z e n i u j e j w p ł y w u n a W s c h o d z i e . T r u d n o j e d n a k przypuszczać, a b y w i e l k i e o d k r y c i a geograficzne miały d l a R z e c z y ­ pospolitej S z l a c h e c k i e j (położonej z d a l a o d i c h e p i c e n t r u m ) z n a c z e n i e p i e r w s z o ­ rzędne. E k s p a n s j a k o l o n i a l n a rzeczywiście p r z y s p i e s z a zarysowujący się o d d a w n a podział gospodarczy E u r o p y ; d y n a m i z u j e gospodarkę R z e c z y p o s p o l i t e j w z a k r e s i e e k s p o r t u artykułów r o l n y c h powodując k o r z y s t n y d l a niej w z r o s t c e n n a zboże. D o Gdańska napływają o g r o m n e ilości złota, l e c z — j a k słusznie podkreśla a u t o r — nie należy przeceniać g o s p o d a r c z y c h skutków odkryć, gdyż ówczesna potęga gospo­ d a r c z a P o l s k i jest p o z o r n a ; bogaty s z l a c h c i c n a t y c h m i a s t w y d a j e pieniądze w ręce zagranicznego kupca. Paralelným s k u t k i e m k o n i u n k t u r y jest zwiększenie w y m i a r u pańszczyzny, co w k o n s e k w e n c j i p r o w a d z i do r o z w o j u procesów r e f e u d a l i z a c y j n y c h n a w s i o r a z do „zawężenia s p o j r z e n i a n a rozwój gospodarczy k r a j u do e k s p o r t u zboża". J a n u s z T a z b i r jednak w swej beletrystycznej (aczkolwiek nie pozbawionej n a u ­ kowości) p r a c y , z d e c y d o w a n i e więcej u w a g i poświęca w p ł y w o w i w i e l k i c h odkryć n a zmianę staropolskiej mentalności, co ściśle w i ą ż e się z ogólnym t r e n d e m jego badań *. Analizę s w ą p r z e p r o w a d z a opierając się n a s z e r o k i m m a t e r i a l e p o r ó w n a w ­ c z y m , c o jest z k o l e i nieuniknioną konsekwencją pośredniczącej roli, jaką odgrywały państwa z a c h o d n i e w p r z e k a z y w a n i u n a m i n f o r m a c j i o z a m o r s k i c h k r a j a c h . W n a j ­ b a r d z i e j i s t o t n y m o k r e s i e bezpośrednie k o n t a k t y P o l a k ó w z> n o w o o d k r y t y m i l ą ­ d a m i — z wyjątkiem mieszkańców p o r t o w y c h m i a s t , którzy zaciągali się do m a r y ­ n a r k i h o l e n d e r s k i e j o r a z m i s j o n a r z y , szczególnie p r o t e s t a n c k i c h , których działalność związana była z emigracją wyznaniową — były n i e w i e l k i e . Większość kupców p o l ­ s k i c h wyżej ceniła gwarancję s w e g o bezpieczeństwa, niż n i e p e w n e z y s k i ; s z l a c h t a zaś dostrzegała możliwość szybkiego w z b o g a c e n i a się p o p r z e z s k o l o n i z o w a n i e leżą­ c y c h n a w s c h o d z i e D z i k i c h Pól. O g r o m n e z n a c z e n i e miały w tej s y t u a c j i podróże P o l a k ó w do Niderlandów, Włoch, H i s z p a n i i c z y F r a n c j i , dające możliwość k o n t a k t u z u c z e s t n i k a m i w y p r a w m o r s k i c h ; stwarzające okazję do oglądania statków wypełnionych korzeniami J. Tazbir, Rzeczpospolita szlachecka 1973, W i e d z a P o w s z e c h n a , S e r i a O m e g a . 1 14 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I X , z. 1 wobec wielkich odkryć, Warszawa �210 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E i k r u s z c e m . N a podkreślenie zasługuje fakt, że c h a r a k t e r d o s t a r c z a n y c h informacji uzależniony był w dużej m i e r z e o d zainteresowań s a m y c h informatorów: t a k więc lakoniczne raporty kupców — składane radzie miejskiej — wyrażały b o g a c t w przywożonych z N o w e g o Świata; m e d y c y ' i b o t a n i c y z d a w a l i podziw dla relacje o od­ k r y t y c h t a m środkach l e c z n i c z y c h ; Kościół zaś — przekazywał i n f o r m a c j e dotyczące p r o b l e m u s z e r z e n i a w i a r y n a n o w o o d k r y t y c h t e r e n a c h i n a w r a c a n i a i c h mieszkań­ ców. Zresztą terenie o rola, Europy, jaką odgrywała stwarzała instytucja szczególnie Kościoła dogodne o b c y c h lądach i i c h mieszkańcach, t y m b a r d z i e j wyłącznie do wszelkiego przekazywania rodzaju informacji pisanych, sztychów ukazujących Rzymsko-Katolickiego ramy kształtowania że Kościół a l e także n i e ograniczał wizualnych: s c e n y c h r z t u c z y męczeństwa; wień o c h a r a k t e r z e t e a t r a l n y m , gdzie w y k o r z y s t y w a n o w z o r y na wyobrażeń a się więc przedsta­ eksponatów przywożo­ n y c h z j e z u i c k i c h placówek m i s y j n y c h . Kształtowanie się o b r a z u N o w e g o Świata (w świadomości mieszkańców ówczes­ nej P o l s k i ) oraz związanych z t y m wartościowań, uzależnione było od środowiska społecznego i dominujących w n i m t e n d e n c j i ; i n a c z e j w y g l ą d a ł o n więc w oczach m i e s z c z a n , l u d u c z y s z l a c h t y , d l a której p o z a g r a n i c a m i j e j własnego k r a j u świat obcy, rządzący się odrębnymi panujące w prawami. Odmienne kołach k a t o l i c k i c h i różnowierczych — poglądy istniał n a t e n temat były o d b i c i e m stosunków — spo­ łecznych i p o l i t y c z n y c h ówczesnej E u r o p y . Zbiegnięcie się w c z a s i e w i e l k i c h odkryć geograficznych 'i r o z w o j u reformacji — j a k również początków k o n t r r e f o r m a c j i prowadziło d o istotnego podziału o p i n i i w towali hiszpańskie zdobycze n a półkuli z a c h o d n i e j nagrodę z a wypędzenie muzułmanów z a s t r a t y , j a k i e poniósł Kościół w kontekście pełne nialne oraz j a k o zrządzenie Opatrzności z Półwyspu Iberyjskiego w y n i k u przewrotnej usprawiedliwienie w oczach znajdujący się w opozycji oraz zyskiwały wobec — rekompensatę działalności L u t r a . W katolików osoba c e s a r z a , p o d sztandarami" którego Kościół poganom. P r o t e s t a n c i — — środowiskach r e l i g i j n y c h : k a t o l i c y t r a k ­ tym podboje narzucał kolo­ swą wiarę cesarza i Hiszpanii — k w e s t i o n o w a l i i c h p r a w a d o podbojów. T o , t a k c h a r a k t e r y s t y c z n e d l a z a c h o d n i e j E u r o p y zróżnicowanie o p i n i i n a t e m a t kolonizacji i działalności misyjnej, znajdowało w pewnym stopniu oddźwięk w R z e c z y p o s p o l i t e j . Z u w a g i j e d n a k n a panującą u n a s tolerancję o r a z ze względu na fakt, skich że w wojnach Litwinów i z Krzyżakami Tatarów, część szukaliśmy opinii polskiej sprzymierzeńców potępiła wśród przymus w pogań­ sprawach w i a r y o r a z s t o s o w a n i e p r z e m o c y w o b e c pogan. O b r a z mieszkańców N o w e g o był więc ,w odbiorze mieszkańca polskiego Siłą r z e c z y j e d n a k f r a g m e n t a r y c z n i e o nowych kańców w szlacheckiej n a kształtowanie się o b r a z u Polski. Tazbir stara się ukazać o b r a z u , począwszy o d t a k c h a r a k t e r y s t y c z n e g o e t a p u p o z n a n i a , j a k nieznanych marginalnych elementów „dziwów n a t u r y " . P i e r w s z e obcej subiektywne kultury, spojrzenie Świata zobiektywizowany. docierające do P o l s k i (do X V I I I k o n t y n e n t a c h w p ł y w a ć musiały umysłach -nieco bardziej „śmiesznych w.) dane ich miesz­ ewolucję tego wychwytywanie obyczajów" n a obcą kulturę, czy przypadkowe z e s t a w i e n i e d a n y c h — w p ł y w a ł o poważnie n a kształtowanie się s t e r e o t y p u mieszkań­ ca A m e r y k i czy Afryki. Niewielka tyczny wizerunek początkowo ilość d a n y c h ukształtowała s c h e m a ­ I n d i a n i n a ubranego w pióra i spódniczki, w „płaszczu bogatym z e szczerego złota"; M u r z y n a — w b a r a n i c h skórach ze strzałami w ręku. O b y d w a j o n i w i d z i a n i b y l i od strony c z y s t o zewnętrznych k o n t r a s t o w y c h c e c h (tak j a k o d n a j ­ dujemy macji i c h opisy powoduje biektywny: oto w w X I X - i XX-wiecznej jednak konieczność Europie zachodniej pieśni l u d o w e j ) . zmiany obrazu Dalszy n a również, kształtuje Się o b r a z przyrost co p r a w d a , infor­ su­ „dobrego d z i k u s a " , któ- �R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E regó c h a r a k t e r y z u j e w r o d z o n a do e w a n g e l i c z n y c h cnót. szlachetność, prostota, nieuświadomiona 211 skłonność W P o l s c e f u n k c j o n u j e początkowo — j a k już w s p o m n i a n o — m i t „egzotycznego barbarzyńcy", a b y w X V I I I w. w o b l i c z u zagrożenia z zewnątrz, a następnie klęsk p o l i t y c z n y c h możliwe było dostrzeżenie a n a l o g i i pomiędzy Rzecząpospolitą a upadły­ m i c y w i l i z a c j a m i amerykańskimi. O i l e j e s z c z e w X V I I w . wyraźnie zazdrościmy k o n k w i s t a d o r o m — w i e k X V I I I p r z y n o s i potępienie C o r t e z a , P i z a r r a ; napiętnowa­ n i e w s z e l k i e j a g r e s j i niezależnie od j e j m o t y w a c j i . Postać I n d i a n i n a s t a j e się u n a s s y m b o l e m w a l k i o niepodległość, podczas gdy n a Z a c h o d z i e a n a l o g i c z n a z m i a n a w u s t o s u n k o w a n i u się do mieszkańców N o w e g o Świata p r o w a d z i do p o s t a w i e n i a I n d i a n i n a w r o l i oceniającego s t o s u n k i p o l i t y c z n e i społeczne E u r o p y . Z a p u n k t wyjścia — u k a z a n e g o e w o l u c y j n i e p r o c e s u kształtowania się p o s t a w e u r o p e j s k i c h w s t o s u n k u do N o w e g o Świata — u w a ż a T a z b i r fakt, iż to właśnie E u r o p e j c z y c y d o k o n a l i o d k r y c i a n o w y c h lądów, poszerzając t y m s a m y m krąg z n a ­ nej sobie k u l t u r y . T o , że d o k o n a l i tego b e z s p e c j a l n y c h trudności, stało się d l a n i c h podstawą p r z e k o n a n i a o własnej wyższości. Z b y t mały zasób w i e d z y o i n n y c h k o n ­ t y n e n t a c h powodował zaś określanie i k l a s y f i k o w a n i e i c h k u l t u r n a p o d s t a w i e k r y ­ t e r i u m podobieństwa do k u l t u r y e u r o p e j s k i e j . Zwiększanie się z b i o r u wiadomości 0 i n n y c h c y w i l i z a c j a c h pociągnęło z a sobą u z n a n i e i c h r z e c z y w i s t e j wartości; p o ­ j a w i e n i e się pojęcia s w o i s t e g o u n i w e r s a l i z m u czyniącego z E u r o p e j c z y k a o b y w a t e l a Z i e m i . Konsekwencją a k c e p t a c j i o b c y c h c y w i l i z a c j i (szczególnie w P o l s c e ) był z w r o t w z a i n t e r e s o w a n i a c h w ł a s n y m k r a j e m , c o dało p o d s t a w y i o r o z w o j u f o l k l o ­ r y s t y k i i w dalszej k o n s e k w e n c j i — etnografii. Skądinąd w z r o s t z a i n t e r e s o w a n i a z a m o r s k i m i k r a j a m i wiązał się też w dużej m i e r z e z k o n k r e t n y m i korzyściami n a t u r y m a t e r i a l n e j — z napływem t o w a r ó w k o l o n i a l n y c h , których R z e c z p o s p o l i t a s t a j e się j e d n y m z poważniejszych odbiorców. N a Z a c h o d z i e u p a t r u j e się wręcz przyczynę słabości u s t r o j o w e j P o l s k i w „zaraźliwej skłonności do z b y t k u " . S z y b k o postępujący u n a s i m p o r t z a m o r s k i c h towarów n a przełomie X V I 1 X V I I w . s t a j e się ze względów i d e o l o g i c z n y c h i e k o n o m i c z n y c h przyczyną z a n i e ­ p o k o j e n i a w ś r ó d kaznodziejów, ekonomistów, l e k a r z y — c o powoduje, że z a m o r s k i e specjały s z y b k o obrastają w n e g a t y w n e m i t y . D l a przykładu: późne p o j a w i e n i e się w P o l s c e k o n s u m p c j i h e r b a t y s p o w o d o w a n e było j e j rzekomą szkodliwością d l a z d r o w i a . D o p i e r o wejście w s t o s u n k i h a n d l o w e z A n g l i ą i w z o r o w a n i e się n a p a ­ nującej t a m m o d z i e zmieniło opinię l e k a r z y — h e r b a t a weszła w p o w s z e c h n i e j s z e użycie, a l e z e względu n a wysoką cenę i k o s z t o w n y sposób j e j przyrządzenia t r a k ­ t o w a n a była w w i e l u środowiskach j a k o l e k a r s t w o i t r z y m a n a w d o m o w y c h a p t e c z ­ k a c h . W y s o k i e c e n y s p r o w a d z a n y c h towarów sprawiały, że niżej stojące społecznie w a r s t w y — wzorując się n a a r y s t o k r a c j i i bogatej s z l a c h c i e — pijały k a w ę c z y herbatę, jadały czekoladę — a l e j a k z a p e w n i a a u t o r — p r o d u k t y te n i e miały z a u t e n t y c z n y m i p r z y s m a k a m i „nic wspólnego z wyjątkiem n a z w y " . P o d o b n y p r z y ­ kład: o d c i n a n i e się górnych w a r s t w społecznych od związków z niżej p o s t a w i o ­ n y m i znajdywało w y r a z w t z w . „społecznej d e k l a s a c j i k a r t o f l a " : s p r o w a d z o n y — h o d o w a n y był początkowo j a k o roślina o z d o b n a ; później t r a k t o w a n y j a k o z a m o r s k i p r z y s m a k , z chwilą u p o w s z e c h n i e n i a się jego u p r a w y — p r z e s t a j e być ozdobą p a ń ­ s k i c h stołów. O b r a z w p ł y w u w i e l k i c h geograficznych odkryć n a Rzeczpospolitą u k a z a n y jest więc wielopłaszczyznowo; zarówno o d s t r o n y f u n k c j o n o w a n i a n o w o powstałych i d e i , j a k i skutków p o j a w i e n i a się n a r y n k u z a m o r s k i c h towarów. Dzięki t e m u p r a c a T a z b i r a o k a z u j e się z b i o r e m wiadomości, które mogą posiadać n i e j e d n o k r o t n i e sporą wartość etnograficzną. A u t o r u k a z u j e wszakże wyobrażenia mieszkańców Starego �212 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E Świata o d w e w n ą t r z : n a t l e epoki, w której żyją, później dopiero uwzględniając historyczną perspektywę. Próbuje pokazać kształtowanie się p i e r w s z y c h prób k l a s y ­ f i k a c j i o b c y c h k u l t u r w świadomości ówczesnego E u r o p e j c z y k a (podział w s z y s t k i c h mieszkańców N o w e g o Świata n a t r z y r o d z a j e barbarzyńców o d b y w a ł się w o p a r c i u o „ich b r a k w i e d z y o B o g u , nieznajomość r o l n i c t w a , u p r a w i a n i e k a n i b a l i z m u o r a z o b y w a n i e się bez j a k i c h k o l w i e k f o r m społecznej o r g a n i z a c j i " ) . W p ł y w y o b c y c h k u l t u r zaznaczały s w ą obecność w obrzędach i odświeżały n i e c o d a w n e wyobrażenia: pojawiają się w P o l s c e w c z a s i e zapustów murzyńskie i i n ­ diańskie m a s k i ; c o r a z częściej — począwszy o d połowy X V w i e k u — j e d e n z t r z e c h króli oddających pokłon C h r y s t u s o w i w bożonarodzeniowej s z o p c e — p r z e d s t a w i a n y j e s t % ciemną twarzą. I m p o r t e g z o t y c z n y c h roślin w z b o g a c a słownictwo c z e r p a n e pośrednio z języka p i e r w o t n y c h mieszkańców N o w e g o Świata p o p r z e z k r a j e E u r o p y Z a c h o d n i e j : n p . t a k p o p u l a r n e w tej c h w i l i słowo c z e k o l a d a pochodzi z włoskiego cioccolata, hiszpań­ s k i e g o chocolate, a p o w s t a n i e jego w y w o d z i się z języka Azteków, w którym w y r a z t e n brzmiał c h o c o l a t l . Książka p i s a n a w l e k k i sposób z a w i e r a w i e l e c i e k a w y c h d a n y c h , n i e przytła­ czając p r z y t y m c z y t e l n i k a nużącym s p o s o b e m n a r r a c j i . Z e względu n a c h a r a k t e r p o d a w a n y c h i n f o r m a c j i o r a z zważywszy fakt, iż j e s t to j e d n a z p i e r w s z y c h p r a c s y n t e t y c z n i e ujmująca p r o b l e m s t o s u n k u R z e c z y p o s p o l i t e j s z l a c h e c k i e j do w i e l k i c h odkryć, może być p o l e c a n a zarówno a m a t o r o m , j a k również z n a w c o m tego o k r e s u w historii. Katedra Etnografii N o w y Świat 69 00-046 W a r s z a w a UW J . Ś M I A Ł O W S K I , Zarobkowanie w latach pozarolnicze przeduwlaszczeniowych (1815-1864), ludności rolniczej w królestwie Łódź 1973, W y d . U Ł Polskim powiel. F a k t w y k o n y w a n i a p r z e z ludność chłopską r o z m a i t y c h p r a c n i e r o l n i c z y c h w e p o ­ ce feudalnej a później kapitalistycznej wręcz, gdyż spośród l u d u w i e j s k i e g o historykom, oczywisty r e k r u t o w a l i się różni rzemieślnicy był dobrze znany pracujący n a usługi i n n y c h chłopów i i c h panów, r e k r u t o w a l i się r o b o t n i c y palń, hut, flisacy i inni. W epoce c o r a z l i c z n i e j s z y c h robotników gospodarki, kapitalistycznej proletariat dla budownictwa, l e c z i chłopi posiadający manufaktur, wiejski przemysłu i 'pozostałych gospodarstwa podejmowali ko­ dostarczał się p r a c działów zarobko­ w y c h . Z a r o b k o w a n i e p o z a r o l n i c z e stawało się koniecznością d l a c o r a z l i c z n i e j s z y c h r o d z i n chłopskich dysponujących małymi g o s p o d a r s t w a m i . Stało się o n o z j a w i s k i e m m a s o w y m n a przełomie X I X i X X w . zwłaszcza w b. G a l i c j i (głównie p o p r z e z emi­ grację zarobkową do N i e m i e c i A m e r y k i ) , p o t e m uległo p o I w o j n i e światowej z a ­ hamowaniu, dawniej w a p o r a z drugi rozpowszechniło się n a n i e spotykaną dużej części P o l s k i w p i e r w s z y c h l a t a c h p o w y z w o l e n i u , a zwłaszcza w skalę okresie r e a l i z a c j i p l a n u 6-letniegO. W l a t a c h pięćdziesiątych i później w i e l u u c z o n y c h , n i e mówiąc o p u b l i c y s t a c h , potraktowało to z j a w i s k o j a k o zupełnie n o w y , u b o c z n y s k u t e k s z y b k o postępującego uprzemysłowienia k r a j u . N a p i s a n o n a t e n t e m a t s e t k i p u b l i k a c j i , l e c z dopiero �213 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E 2 książki: M . D z i e w i c k i e j i R . T u r s k i e g o , ogłoszone w l a t a c h .1963 i 1965 dały p e w n e g o r o d z a j u całościowy pogląd n a p r o b l e m chłopów-robotników, wyjaśniły s p o r o nieporozumień, n a w e t mitów. T u r s k i był też p i e r w s z y m a u t o r e m , który sięgnął bliżej do h i s t o r i i z j a w i s k a i przedstawił w s w e j książce krótki z a r y s p r z e ­ obrażeń s t r u k t u r y społeczno-zawodowej chłopów-robotników n a z i e m i a c h p o l s k i c h w epoce k a p i t a l i s t y c z n e j i u schyłku f e u d a l i z m u . Z a r y s t e n , choć t r a f n i e ujęty, n i e może zastąpić brakujących opracowań szczegółowych, o p a r t y c h n a źródłach . T e m a t p o z a r o l n i c z e j p r a c y chłopów występował w p r a c a c h s a m y c h historyków r z a d k o i m a r ­ g i n a l n i e (głównie w związku z b a d a n i a m i n a d kształtowaniem się r y n k u p r a c y o r a z k l a s y robotniczej), dlatego zwłaszcza e k o n o m i s t o m i socjologom badającym w s p ó ł ­ czesność brakowało z w y k l e potrzebnej p e r s p e k t y w y h i s t o r y c z n e j d l a właściwego ujęcia p r o b l e m a t y k i chłopów-robotników. Także n a początku naszego s t u l e c i a , gdy wejście chłopów n a poząrolniczy r y n e k p r a c y stało się m a s o w e i długotrwałe, z a ­ brakło b a d a c z a , który b y t e n p r o b l e m w P o l s c e ukazał tak, j a k to uczynił L e n i n d l a R o S j i , K a u t s k y zaś „dla N i e m i e c i A u s t r i i . 1 2 3 B a d a n i a n a d pozarolniczą pracą p o l s k i c h chłopów w przeszłości posiadają d w o ­ j a k i e , poważne z n a c z e n i e . J e d n o z n i c h wiąże się z samą potrzebą p o z n a n i a f o r m , rozmiarów i z n a c z e n i a p r a c y chłopów w y k o n y w a n e j p o z a r o l n i c t w e m w epoce kształ­ t o w a n i a się i r o z w o j u stosunków k a p i t a l i s t y c z n y c h n a z i e m i a c h p o l s k i c h , drugie zaś w y n i k a z e w s p o m n i a n e j potrzeby p o z n a n i a h i s t o r y c z n y c h u w a r u n k o w a ń z j a w i s k , które współcześnie zachodzą. S t u d i u m o z a r o b k o w a n i u p o z a r o l n i c z y m ludności chłopskiej w Królestwie P o l ­ s k i m w o k r e s i e przeduwłaszczeniowym, oparte w całości n a źródłach a r c h i w a l n y c h , a p o m o c n i c z o n a d a w n y c h p u b l i k a c j a c h , jest pierwszą samodzielną rozprawą p o ­ święconą t e m u z a g a d n i e n i u . J e j autor, docent U L Józef Smiałowski, dotarł do b a r d z o l i c z n y c h dostępnych źródeł, w których były z a w a r t e jakieś istotne i n f o r m a ­ cje na opracowywany temat, zwłaszcza do rękopiśmiennych a k t z g r o m a d z o n y c h w 17 a r c h i w a c h , w t y m a r c h i w a c h h i s t o r y c z n y c h M o s k w y i L e n i n g r a d u . Zawartość t y c h źródeł j e s t b a r d z o różna, w i e l e z n i c h wniosło t y l k o i n f o r m a c j e f r a g m e n t a ­ r y c z n e l u b pośrednie. Zasadniczą podstawę do o p r a c o w a n i a stanowią t z w . tabele p r e s t a c y j n e , sporządzone w 1846 r. w związku z regulacją s p r a w użytkowania i własności gospodarstw chłopskich w d o b r a c h p r y w a t n y c h . Zachowało się o d 50 do 100°/o tabel d l a 14 południowych i środkowych p o w i a t ó w Królestwa, n a j b a r ­ dziej uprzemysłowionych. D a n y c h d l a w s i z dóbr rządowych dostarczyły a k t a k o ­ m i s j i rządowych K . P . i d y r e k c j i górniczych. P r z e d m i o t e m b a d a n i a uczynił a u t o r chłopów zarobkujących p o z a r o l n i c t w e m , którzy użytkowali g o s p o d a r s t w a o p o w i e r z c h n i c o n a j m n i e j 3 morgów, a więc r o l ­ ników, d l a których własna z i e m i a miała p o d s t a w o w e l u b p r z y n a j m n i e j ważne z n a ­ c z e n i e gospodarcze. Cała k a t e g o r i a zarobkujących chłopów składała się z w i e j s k i c h rzemieślników i h a n d l a r z y o r a z z n a c z n i e b a r d z i e j l i c z n y c h t y c h , którzy p r a c o w a l i p r z y b u d o w i e dróg, k o l e i i fabryk, w zakładach przemysłowych, p r z y w y r ę b i e lasów o r a z t r u d n i l i się t r a n s p o r t e m materiałów, głównie j a k o f u r m a n i i flisacy. W p r o g r a m i e s w y c h badań uwzględnił a u t o r w s z y s t k i e p o d s t a w o w e p y t a n i a , j a ­ k i e s t a w i a się p r z y b a d a n i u współcześnie p o z a r o l n i c t w e m pracujących chłopów, wysunąwszy j e d n a k n a czoło „poszukiwanie o d p o w i e d z i n a p y t a n i e : jaką rolę o d e - M. D z i e w i с к a, Chłopi-robotnicy. Wyniki badań ankietowych przeprowa­ dzonych przez IER, W a r s z a w a 1963. R. T u r s k i , Między miastem a wsią. Struktura społeczno-zawodowa chło­ pów-robotników w Polsce, W a r s z a w a 1965. Por. recenzję książki T u r s k i e g o w „Studiach H i s t o r y c z n y c h " , z. 1-2: 1967. 1 2 3 �214 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E grało z a r o b k o w a n i e p o z a r o l n i c z e chłopów w p r o c e s i e kształtowania się k a p i t a l i z m u w Królestwie P o l s k i m i j a k i e było jego z n a c z e n i e w t a k i c h p r o c e s a c h , j a k 'upieniężnienie gospodarki w i e j s k i e j , kształtowanie się r y n k u siły roboczej, świadomości społecznej i w z a k r e s i e z m i a n w s t r u k t u r z e wewnętrznej w s i " (s. 15). P o d z i e l o n a n a t r z y części r o z p r a w a składa się z 5 rozdziałów, wstępu i zakoń­ c z e n i a o r a z 15 m a p . Treść rozdziałów: 1. R o d z a j e i f o r m y z a r o b k o w a n i a p o z a r o l n i czego; 2. P r ó b a c h a r a k t e r y s t y k i gospodarstw, których właściciele l u b użytkownicy z a r o b k o w a l i p o z a r o l n i c z o ; 3. Z a r o b k o w a n i e p o z a r o l n i c z e w o p i n i i chłopów, w ł a d z a d m i n i s t r a c y j n y c h , ziemiaństwa i przedsiębiorców; 4. Z n a c z e n i e z a r o b k o w a n i a p o z a rolniczego d l a gospodarki chłopskiej; 5. P r o b l e m y świadomości. Z omawianą r o z ­ p r a w ą j e s t związany ściśle artykuł o płacach i z a r o b k a c h p o z a r o l n i c z y c h chłopów, ogłoszony p r z e z a u t o r a w „Przeglądzie H i s t o r y c z n y m " . 4 C h a r a k t e r źródeł, n i e j e d n o l i t y c h i niepełnych, narzucił do p e w n e g o s t o p n i a a u t o r o w i metodę o p r a c o w a n i a , którą o n s a m określił j a k o tradycyjną, opisową (s. 13). W y k o r z y s t a n e zostały też p e w n e e l e m e n t y m e t o d y porównawczej t a k w a s ­ pekcie czasowym, j a k i terytorialnym. Opracowanie jest drobiazgowo udokumento­ w a n e , pełne szczegółów. N a p o d s t a w i e tej d o k u m e n t a c j i stwierdził autor, że z a ­ angażowanie chłopów w p r a c e p o z a r o l n i c t w e m , w y w o ł a n e p r z e z narastający rozwój i n w e s t y c j i k a p i t a l i s t y c z n y c h w Królestwie P o l s k i m , przybrało już w p i e r w s z e j p o ­ łowie X I X w. s z e r o k i e r o z m i a r y . W z a r o b k o w a n i u pozarólniczym u c z e s t n i c z y l i chło­ p i r o l n i c y z przeszło 31°/o w s i okręgu włókienniczego i ok. 6 0 % w s i okręgu górni­ czego, a także z l i c z n y c h w s i rejonów r o l n i c z y c h . A u t o r zebrał dane d l a 1995 w s i , które stanowiły n i e więcej niż kilkanaście procent w s z y s t k i c h w s i Królestwa, l e c z z a c h o w a n e źródła dotyczą właśnie przeważnie w s i okręgów wówczas uprzemysło­ w i o n y c h l u b uprzemysławianych. Z a r o b k o w a n i a p o z a r o l n i c t w e m podejmowały się różne k a t e g o r i e chłopów, p r z y c z y m n a j l i c z n i e j występowali chłopi pańszczyźniani, których było najwięcej. P a ń ­ s z c z y z n a , choć utrudniała p o d e j m o w a n i e p r a c z a r o b k o w y c h , n i e uniemożliwiała go przecież. Największy udział zarobkujących występował j e d n a k w k a t e g o r i i chłopów o c z y n s z o w a n y c h o r a z posiadających g o s p o d a r s t w a z a k u p n e , którzy potrzebowali więcej pieniędzy, a m i e l i też więcej s w o b o d y w d y s p o n o w a n i u c z a s e m . Mając do w y b o r u z a r o b k o w a n i e p r z y p r a c a c h r o l n i c z y c h w f o l w a r k a c h o r a z inną możność z a r o b k o w a n i a , p o z a r o l n i c t w e m , w y b i e r a l i chłopi z reguły tę drugą. Dokonując t a k i e j d e c y z j i podejmować m u s i e l i t e n rodzaj zajęcia, który i m się nadarzał n a i c h terenie, przeważnie bez możliwości dalszego w y b o r u . Całe w s i e wykonywały więc przeważnie j e d e n l u b 2-3 r o d z a j e zajęć p o z a r o l n i c z y c h , zwłaszcza w okręgach przemysłowych. W ś r ó d n a j l i c z n i e j występujących ok. 1846 r. f o r m z a r o b k o w a n i a w Królestwie P o l s k i m , które a u t o r zestawił w tab. 7, n a p i e r w s z y m m i e j s c u znalazło się f u r m a ­ nienie i flisactwo: 532 spośród 1416 uwzględnionych w s i (37,5%), następnie w y r ą b d r z e w a w l a s a c h (457 w s i — 32,3%), z a r o b k o w a n i e w m i a s t a c h (275 w s i ) i n a końcu z a r o b k o w a n i e w zakładach przemysłowych: 218 w s i (15,4%). W ś r ó d 371 w s i w okręgach górniczo-hutniczych, w y m i e n i o n y c h w tab. 2, n a j l i c z n i e j występowała j a k o zajęcie główne p r a c a d l a kopalń i h u t — w 95 w s i a c h , ponadto w kamienioło­ m a c h i w a p i e n n i k a c h — 6 wsi, w c u k r o w n i a c h — 6 w s i i w papierni — 3 wsie. R a z e m 110 w s i , t j . p r a w i e 3 0 % , było związanych z pracą bezpośrednio w przemyśle. N a 473 w s i e w okręgu włókienniczym (tab. 4) 48 wykazało pracę w f a b r y k a c h włókienniczych, 23 w c u k r o w n i a c h (w t a b e l i j e s t m y l n i e 16), 15 w kamieniołomach 4 skim J . S m i a ł o w s k i , P r a c e i zarobki pozarolnicze (1831-1864), „Przegląd H i s t o r y c z n y " , z. 2 : 1973. chłopów w Królestwie Pol­ �215 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E i wapiennikach, 8 w h u c i e szkła, r a z e m 94 w s i e , 123 w s i e (;23,8°/o) wykazało ogólnie z a r o b k o w a n i e czyli 20°/o, a prawie ponadto w m i a s t a c h . N a 1151 w s i w okrę­ gach r o l n i c z y c h (tab. 6) 88 (7,в°/о) wykazało pracę w różnych zakładach przemysło­ w y c h . Ogółem więc mieszkańcy 292 w s i (a więc o 74 więcej, niż a u t o r uwzględnił w końcowym z e s t a w i e n i u ) związanych było bezpośrednio z pracą w przemyśle. Najbardziej rozpowszechnionym użyciu własnego sprzężaju. gdyż chłopi w y n a j m o w a l i a wyjątkowo umowy przeciąg w charakterze materiałów pełniejsze w było f u r m a n i e n i e ścisłym z n a c z e n i u przedsiębiorców czy towarów c z a s u . Chłopi p o d e j m o w a l i ogół lżejsza o d różnych f o r m na zarobkowania przy najemna, się do tego r o d z a j u p r a c z własnymi środkami t r a n s p o r t u , występowali o transport sposobem N i e była to więc p r a c a się tej p r a c y pracy ręcznej wykorzystanie posiadanych przewozowych. podejmowały całe w s i e chętnie, ponieważ (zwłaszcza środków w lasach) transportowych była oraz i Często n a dłuższy ona n a pozwalała zwierząt po­ ciągowych. "W związku pracowali z t y m pozostaje zarobkowo poza doniosłe s t w i e r d z e n i e rolnictwem chłopi autora, posiadający a n a w e t duże, niż małe. Właściciele n a j m n i e j s z y c h nadziałów gów) nie mieli niecznością z reguły odrabiania wynajmowania się własnych zaprzęgów, obciążeni znacznej ilości na folwarkach. С pieszej zaś pańszczyzny, biedni chłopi że b a r d z i e j gospodarstwa licznie średnie, (od 3 do ok. 7 m o r ­ byli przeważnie k o ­ a także znajdowali zmuszani poza do rolnictwem d o r y w c z e z a r o b k i w m i a s t a c h , c u k r o w n i a c h c z y kamieniołomach, p o d c z a s gdy p o s i a ­ dający sprzężaj wynajmowali się do usług t r a n s p o r t o w y c h d l a przemysłu i górni­ c t w a , d l a d o s t a w y t o w a r ó w do m i a s t itp. O z a p o t r z e b o w a n i u świadczy m . i n . fakt, Łodzi i z Łodzi rów potrzeba wozów że p r z e z kilkadziesiąt były transportowane konno. było d l a tego m i a s t a Ok. 1850 r. c o n a j m n i e j furmanki. Przedsiębiorstwa chłopski dostarczane Sądząc z ilości przewożonych k o n n y c h , których z n a c z n a część, l u b może chłopskie n a transport łat w s z y s t k i e t o w a r y k i l k a s e t tysięcy k u r s ó w nawet przemysłowe, w do towa­ większość, t y m należące wykonywały do ziemian, chętnie korzystały z chłopskiego t r a n s p o r t u , gdyż w t e n sposób n i e ponosiły r y z y k a z a z n i s z c z e n i e własnego sprzętu i u b y t e k zwierząt, co p r z y ówczesnym s t a n i e dróg i żywienia następowało dosyć s z y b k o . N a p o d s t a w i e p r z y t o c z o n y c h źródeł J . Smiałowski stwierdził, że r o z m i a r y chłop­ skiego zarobkowania stąd dochody p o z a r o l n i c t w e m p r z e d z n i e s i e n i e m pańszczyzny o r a z u z y s k a n e były z n a c z n i e wyższe, niż d o t y c h c z a s sądzono. W p r a w d z i e tyczące płac są t y l k o b a r d z o co do s k a l i zarobków fragmentaryczne, indywidualnych l e c z pozwalają i ogólnych. S e z o n z a r o b k o w a n i a czego t r w a ł d l a chłopa-rolnika około 100 d n i w korzystanych. W połowie X I X w. n a ok. 2 m i l i o n y zarobków wynosiła tendencję narastającą. Autor (a więc i aktualnych c e n — kilka korcy usługi t r a n s p o r t o w e wykonane tylko w d l a górnictwa i h u t ­ kilku złotych rocznie, tj. ok. 350 tys. r u b l i . zapewne 5 kilka m a niewątpliwie rację chłopi p r a w i e pozarolni- b a r d z o l i c h a , kosztowała ponadto t y l k o 6 r u ­ bli. Sumę zarobków chłopskich z a s a m e autor do­ t y m czasie, j a k stwierdził autor, zarabiał chłop przeciętnie około zboża l u b parę świń; k r o w a , z a p e w n e w dane orientację r o k u , r a c z e j częściowo t y l k o w y ­ 20 r u b l i , z a c o mógł kupić — zależnie od potrzeby nictwa n a ogólną milionów stwierdzając, wyłącznie n a z a s p o k a j a n i e zł w całym że z a r o b i o n e doraźnych potrzeb, powiatach) ocenił Suma wszystkich Królestwie, * wykazując pieniądze p r z e z n a c z a l i n a płacenie czynszów i podatków, którymi o b a r c z e n i b y l i chłopi t a k c z y n s z o w i , j a k i pańszczyźniani, n a s Smiałowski, op. cit., s. 318-320. �216 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E z a k u p sprzętu transportowego, budowę n o w y c h d o m ó w w m i e j s c e z n i s z c z o n y c h , z a k u p żywności w c z a s i e głodu itp., a s t o s u n k o w o b a r d z o r z a d k o n a d r o b n e i n w e ­ s t y c j e i z a k u p z i e m i . D o w y j ą t k ó w należało i n d y w i d u a l n e bogacenie się chłopów n a h a n d l u l u b p o d e j m o w a n i u m a s o w y c h przewozów. A u t o r p r z y t a c z a o p i n i e w s p ó ł ­ czesne, że d o m y chłopów zarobkujących w okręgach górniczych wyglądały b a r d z i e j k o r z y s t n i e niż t r a d y c y j n e domy chłopskie. W a r t o w r e s z c i e przytoczyć końcowe w n i o s k i autora, w y p r o w a d z o n e z analizy s y t u a c j i odległej o d n a s o około 120 lat. Chłopskie z a r o b k o w a n i e p o z a r o l n i c t w e m : a) drenowało podaż siły roboczej w r o l n i c t w i e , w p ł y w a j ą c n a kształtowanie się zwyżkowej t e n d e n c j i c e n n a j m u ; b) przygotowywało chłopów do podjęcia, w p r z y p a d k u 'potrzeby l u b k o n i e c z n o ­ ści, stałej p r a c y z a w o d o w e j p o z a r o l n i c t w e m , stanowiąc n i e j e d n o k r o t n i e „szkołę zawodu"; c) często przyśpieszało decyzję o p o r z u c e n i u gospodarstwa i emigracji do m i a ­ sta; d) w wyjątkowych p r z y p a d k a c h mogło stanowić podstawę do rozwinięcia p r z e z chłopa s a m o d z i e l n e j działalności h a n d l o w e j l u b przemysłowej; e) pozwalało chłopom n a g r o m a d z e n i e p e w n y c h r e z e r w pieniężnych, służących do p o r a t o w a n i a gospodarstwa w w y p a d k u klęsk l o s o w y c h l u b do p r z e p r o w a d z e n i a i n w e s t y c j i w sprzyjających okolicznościach; f) przedsiębiorstwom pozwalało oszczędzać n a nakładach i n w e s t y c y j n y c h i f u n ­ d u s z u płac, prowadząc t y m s a m y m do obniżki kosztów p r o d u k c j i ; g) w y w i e r a ł o poważny w p ł y w n a upieniężnienie gospodarki w i e j s k i e j , rozwój p r o d u k c j i t o w a r o w e j i stosunków r y n k o w y c h . W t y m c z a s i e właśnie chłopski t r a n s ­ port pełnił rolę (choć n i e zaspokajając w t y m z a k r e s i e potrzeb) c z y n n i k a scalające­ go r y n e k Królestwa P o l s k i e g o ; h) w p ł y w z a r o b k o w a n i a n a świadomość zarobkujących chłopów był r a c z e j n i e ­ w i e l k i , przejawiał się zwłaszcza w s o l i d a r n y c h wystąpieniach chłopów domagają­ c y c h się l e p s z y c h w a r u n k ó w płac i p r a c y , m . i n . p r z e z s o l i d a r n e b o j k o t o w a n i e n i e ­ których rodzajów p r a c (s. 261-262). Czytając te s t w i e r d z e n i a można sobie zadać pytanie, c z y a u t o r n i e zasugerował się trochę wiedzą o społecznych a s p e k t a c h p o z a r o l n i c z e j p r a c y chłopów w c z a s a c h współczesnych, a l e p r z y t o c z o n y materiał d o w o d o w y j e s t wystarczająco mocnym a r g u m e n t e m , by t a k i e p o d e j r z e n i e odsunąć. Zbieżność t y c h wniosków z oceną, którą by można odnieść do s y t u a c j i z ostatniego ćwierćwiecza j e s t w niektórych s z c z e ­ gółach rzeczywiście uderzająca, l e c z n i e p o w i n n a zadziwiać. O s t a t e c z n i e dopiero r e w o l u c j a s o c j a l i s t y c z n a przekształciła n a s z e społeczeństwo z przeważnie r o l n i c z e g o i t r a d y c y j n i e w i e j s k i e g o w społeczeństwo o d o m i n a c j i z a w o d ó w n i e r o l n i c z y c h , a t y ­ siące zubożałych chłopów pracowało p r z y b u d o w i e zakładów przemysłowych i m i a s t , w których l i c z n i z n i c h stali się p r a c o w n i k a m i i mieszkańcami. C e n n y m uzupełnieniem r o z p r a w y J . Smiałowskiego j e s t z e s t a w 15 m a p p r z e d ­ stawiających zróżnicowanie f o r m z a r o b k o w a n i a pozarolniezego w 14 p o w i a t a c h i w całym Królestwie P o l s k i m . Porównanie r o z m i e s z c z e n i a zarobkujących wówczas w s i ze współcześnie występującymi s k u p i s k a m i w i e j s k i e j ludności n i e r o l n i c z e j d o ­ s t a r c z a c e n n y c h d a n y c h d l a s t w i e r d z e n i a dawności i ciągłości p r a c y p o z a r o l n i c z e j w różnych r e j o n a c h w o j e w ó d z t w c e n t r a l n y c h . W o m a w i a n e j r o z p r a w i e można znaleźć trochę szczegółowych ujęć d y s k u s y j n y c h c z y n a w e t wątpliwych, l e c z t e n i e rzutują u j e m n i e n a całość w y w o d ó w i wniosków a u t o r a . W s p o m n i a n i n a s. 32 robotnicy z a t r u d n i e n i p r z y b u d o w i e zakładów s t a r a ­ c h o w i c k i c h r e k r u t o w a l i się r a c z e j z p r o l e t a r i a t u w i e j s k i e g o niż z chłopów-rolników. S t w i e r d z e n i e , że zarobkujący p r z y b u d o w i e fortec pochodzili z najbliższych w s i �217 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E (s. 83) n i e z b y t się z g a d z a z zasięgiem tego z a r o b k o w a n i a o z n a c z o n y m n a m a p a c h . N a s. 55 w a r t o było przeliczyć s z a c u n k o w o ilości przewożonych t o w a r ó w n a ilość f u r m a n e k p o t r z e b n y c h d l a p r z e w i e z i e n i a t y c h towarów. Parę fragmentów można było przenieść n a i n n e m i e j s c e , b a r d z i e j ujednolicić wypadało s y g n a t u r y n a m a p a c h s t o s o w n i e do określonych g r u p zajęć. R o z p r a w a została n a p i s a n a r a c z e j ostrożnie, a u t o r unikał s z e r o k i c h porównań, a l e n i e zrezygnował z n i c h całkiem. Nawiązując do uogólnień L e n i n a i K a u t s k y ' e g o udowodnił, że i c h s t w i e r d z e n i a dotyczące m a s o w e g o p o d e j m o w a n i a p r a c y p o z a r o l ­ n i c t w e m p r z e z p r o l e t a r i a t w i e j s k i n i e mogą być odniesione do stosunków p o l s k i c h w o k r e s i e n a r o d z i n p r o d u k c j i f a b r y c z n e j u schyłku u s t r o j u feudalnego. W y d a j e się, że p r z y s z e r s z y m uwzględnieniu r o l i pieniądza w życiu chłopów o m a w i a n e g o o k r e s u , sposobów z d o b y w a n i a go i w y d a t k o w a n i a n a t l e r u c h u c e n , r o z p r a w a J . Ś m i a ł o w s k i e g o mogłaby się stać szczególnie c e n n a także j a k o źródło o r a z p u n k t o d n i e s i e n i a d l a o d p o w i e d n i c h badań porównawczych, w t y m także w y k o n y w a n y c h p r z e z e t n o ­ grafów i socjologów. W a r t o pomyśleć o t y m p r z y książkowym w y d a n i u tej r o z p r a w y , a p r z y n a j m n i e j o k o n t y n u o w a n i u badań w t y m k i e r u n k u i o s o b n e i c h o p r a c o w a n i e . N a przełomie b o w i e m e p o k i f e u d a l n e j i k a p i t a l i s t y c z n e j nastąpiły duże z m i a n y w s t r u k t u r z e c e n , ważne d l a gospodarki chłopskiej (m. i n . w z r o s t c e n z i e m i , d r z e ­ w a itp.), które wpłynęły poważnie n a s z e r e g c e c h chłopskiego życia i gospodaro­ wania. i' Edward GRUZINSKOJE NARODNOJE POETICZESKOJE E . Wirsaladze, K . Sicharulidze, M. Czikowaniego), Pietraszek TWORCZESTWO (pod red. Akademija Nauk Gruzinskoj S S R , I n s t i t u t I s t o r i i G r u z i n s k o j L i t i e r a t u r y i m . S z . R u s t a w e l i , w y d . „Merani", T b i l i s i 1972, s. 550. Omawiana monografia tycznym opracowaniem rosyjskim jest pierwszym podstawowych Przygotowana w radzieckiej problemów folkloru folklorystyce gruzińskiego systema­ w języku została p r z e z zespół pracowników Działu F o l k l o r u I n s t y ­ t u t u L i t e r a t u r y Gruzińskiej i stanowi podsumowanie dotychczasowych badań nad gruzińską literaturą l u d o w ą . Przekładu n a język r o s y j s k i dokonano z d w u t o m o w e g o 2 w y d a n i a gruzińskiego o p u b l i k o w a n e g o w l a t a c h 1960-1968. Z a n i m przejdę do r e f l e k s j i , które n a s u w a l e k t u r a tego obszernego b y m pokrótce omówić jego treść i układ. t o m u , chciał­ W krótkim w p r o w a d z e n i u omówione zostały w z a j e m n e związki między f o l k l o ­ r e m a literaturą, r o l a f o l k l o r u w r o z w o j u l i t e r a t u r y gruzińskiej o r a z niektóre z a ­ g a d n i e n i a metodologiczne badań f o l k l o r y s t y c z n y c h z e szczególnym podkreśleniem konieczności historycznego t r a k t o w a n i a p r z e d m i o t u badań. Rozdział I , Ludowa twór­ czość poetycka, pióra z n a n e g o gruzińskiego folklorysty, prof. M . C z i k o w a n i e g o , p o ­ święcony został twórcom i n o s i c i e l o m ustnej twórczości l u d o w e j — pieśniarzom i b a j a r z o m . Rozdziały I I i I I I , tego samego autora, zawierają przegląd wiadomości 1 nowa 1895. P i e r w s z a w języku r o s y j s k i m próba takiego o p r a c o w a n i a t o : A . Chacha( C h a c h a n a s z w i l i ) , Oczerki po istorii gruzinskoj słowiesnosti, t. I , M o s k w a W e współczesnej f o l k l o r y s t y c e r a d z i e c k i e j t e r m i n e m "folklor' o b e j m u j e się j e d y n i e ludową twórczość literacką, por. Słownik folkloru polskiego, pod r e d . J . K r z y ­ żanowskiego, W a r s z a w a 1965, s. 106. 2 �218 RECENZJE I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E o gruzińskiej l i t e r a t u r z e l u d o w e j w n a j s t a r s z y c h źródłach p i s a n y c h o r a z krótką historię badań f o l k l o r y s t y c z n y c h w G r u z j i . Następne rozdziały poświęcone zostały poszczególnym g a t u n k o m gruzińskiej l i t e r a t u r y l u d o w e j : pieśniom śpiewanym p r z y p r a c y (T. O k r o s z i d z e ) , przysłowiom ( K . S i c h a r u l i d z e ) , z a g a d k o m (M. C z i k o w a n i ) , m i t o m ( E . W i r s a l a d z e ) , b a j k o m ( E . W i r s a l a d z e ) , eposowi (M. C z i k o w a n i ) , pieśniom b o h a t e r s k i m ( K . S i c h a r u l i d z e ) , b a l l a d o m (M. C z i k o w a n i ) , u t w o r o m o t e m a t y c e h i s t o ­ rycznej (K. Sicharulidze), liryce (E. Wirsaladze), utworom o charakterze religijnym (A. C a n a w a ) , d r a m a t o w i l u d o w e m u (M. C z i k o w a n i ) , f o l k l o r o w i r o b o t n i c z e m u (A. C a nawa). T a k a różnorodność gatunków l i t e r a c k i c h w y k l u c z a oczywiście możliwość o m a ­ w i a n i a i c h p r z e z poszczególnych autorów według jednego, ustalonego d l a całego o p r a c o w a n i a s c h e m a t u . W większości j e d n a k rozdziałów z n a j d u j e m y oprócz t e o r e ­ t y c z n y c h rozważań n a t e m a t g a t u n k u , z a s a d y k l a s y f i k a c j i utworów w jego obrębie, analizę i c h f o r m y i treści, a często również przeglądu d o t y c h c z a s o w y c h badań w tej dziedzinie. T e n b a r d z o pobieżny przegląd gatunków n i e u k a z u j e oczywiście całego b o g a c t w a f o r m i o d m i a n występujących w i c h obrębie, daje j e d n a k p e w n e wyobrażenie o róż­ norodności gruzińskiej l i t e r a t u r y l u d o w e j . Z b o g a c t w e m gatunków i f o r m l i t e r a c k i c h wiąże się też różnorodność sposobów i c h p r z e k a z y w a n i a . Oprócz pieśniarzy i b a ­ j a r z y amatorów, a z t a k i m i przeważnie m a m y do c z y n i e n i a w chłopskich k u l t u r a c h t r a d y c y j n y c h środkowej E u r o p y , i s t n i e l i w G r u z j i , podobnie j a k i w i n n y c h k r a ­ j a c h A z j i i w A f r y c e , o d w c z e s n e g o średniowiecza aż p o w i e k X I X pieśniarze traktujący swą sztukę p r o f e s j o n a l n i e l u b półprofesjonalnie. Pieśniarzy t a k i c h w z a ­ leżności o d r e p e r t u a r u , a także i n s t r u m e n t u , n a którym sobie a k o m p a n i o w a l i , o k r e ­ ślano różnymi t e r m i n a m i . J e d n y m z n a j b a r d z i e j r o z p o w s z e c h n i o n y c h , s p o t y k a n y c h już w źródłach z X w i e k u był t e r m i n mgosani. Mgasani t o z a w o d o w i pieśniarze, n a których r e p e r t u a r składały się pieśni i poezja l i r y c z n a i l i r y c z n o - e p i c k a . B y l i o n i n i e t y l k o odtwórcami, l e c z przeważnie również i a u t o r a m i z n a c z n e j części w y ­ k o n y w a n e g o r e p e r t u a r u . ' Występowali podczas w s z y s t k i c h n i e m a l l u d o w y c h u r o c z y ­ stości, recytacją, pieśniami i grą n a i n s t r u m e n t a c h ściągając tłumy słuchaczy. N a przełomie X i X I w i e k u , choć chrześcijaństwo w G r u z j i miało już wówczas kilkuwiekową tradycję, d a w n e przedchrześcijańskie w i e r z e n i a pozostawały n a d a l żywotne. J e d n y m z czynników podtrzymujących d a w n e w i e r z e n i a była t r a d y c y j n a poezja l u d o w a , której n o s i c i e l a m i b y l i mgosani. Stąd też w z m i a n k i w d o k u m e n t a c h c e r k i e w n y c h z tego o k r e s u , świadczące n i e t y l k o o w r o g i m s t o s u n k u wyższego d u ­ chowieństwa do o w y c h l u d o w y c h pieśniarzy, l e c z również o prześladowaniach t y c h , którzy szczególnie u p o r c z y w i e t r w a l i w d a w n y c h w i e r z e n i a c h . M i m o wyraźnie w r o ­ giego s t o s u n k u gruzińskiego duchowieństwa do mgosani, i c h popularność w e w s z y s t ­ k i c h w a r s t w a c h społeczeństwa była o g r o m n a : występowali zarówno n a t a r g o w i s k a c h , j a k i n a d w o r z e królowej T a m a r , S z o t a R u s t a w e l i zaś n i e wyobrażał sobie u c z t y bez i c h pieśni. A ż do X I X w i e k u b y l i mgosani n a j b a r d z i e j p o p u l a r n y m i , choć n i e j e d y n y m i odtwórcami l u d o w e j poezji. Dużą popularnością c i e s z y l i się również t z w . chumari (zarówno z a w o d o w i , j a k i a m a t o r z y ) , specjalizujący się w u t w o r a c h o c h a r a k t e r z e s a t y r y c z n y m — anegdotach, przysłowiach, k a l a m b u r a c h , baśniach; muszaiti (akrobaci) wykonujący utwory, którym towarzyszyły popisy taneczne, o r a z mestwire (kobziarze), których m u z y k a i pieśni towarzyszyły w e w s i gruzińskiej obrzędom d o ­ rocznym i rodzinnym. D a w n y m , średniowiecznym j e s z c z e t e r m i n e m mepandure określano pieśniarza grającego n a i n s t r u m e n c i e panduri. Z n a c z n i e późniejsza, bo X V I I I - w i e c z n e g o p o ­ chodzenia, jest n a z w a meczongure, wywodząca się o d rozpowszechnionego w G r u z j i �219 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E i n s t r u m e n t u s t r u n o w e g o czonguri. ważnie pieśni obrzędowe. Zarówno jedni, j a k i drudzy wykonywali prze­ Z w p ł y w a m i k u l t u r y mahometańskiego W s c h o d u związane jest r o z p o w s z e c h n i e ­ n i e poezji t z w . aszugów. N a j w y b i t n i e j s z y m a s z u g i e m X V I I I w i e k u był n a d w o r n y poeta króla H e r a k l i u s z a I I — S a j a t N o w a , którego u t w o r y weszły do k l a s y k i g r u ­ zińskiej poezji l i r y c z n e j . W e wstępie do o m a w i a n e g o t o m u znaleźć można m. i n . s t w i e r d z e n i e , że l i t e r a ­ t u r a l u d o w a jest p r z e k a z y w a n y m w a r t y s t y c z n e j f o r m i e o d z w i e r c i e d l e n i e m r z e c z y ­ wistości. S t w i e r d z e n i e to n i e t y l k o n i e jest nowe, l e c z b r z m i wręcz b a n a l n i e . D o ­ piero w z e s t a w i e n i u z p r z e d s t a w i o n y m w o p r a c o w a n i u materiałem n a b i e r a ono żywszej treści: w pieśniach, przysłowiach, b a j k a c h , eposie c z y l i r y c e z n a j d u j e o d ­ b i c i e cała s p e c y f i k a k u l t u r y l u d o w e j G r u z j i . Z a przykład 'posłużyć mogą pieśni śpie­ w a n e p r z y p r a c y (rozdział V ) . Duża i c h różnorodność jest o d z w i e r c i e d l e n i e m w i e l o kierunkowości gospodarki w i e j s k i e j w G r u z j i . W ś r ó d pieśni t y c h szczególnie bogato r e p r e z e n t o w a n e i n a j b a r d z i e j różnorodne są t z w . gutnuri (dosłownie „pieśni pługa"), śpiewane p r z y orce. N a j b a r d z i e j c h a r a k t e r y s t y c z n e były t e pieśni d l a W s c h o d n i e j G r u z j i , gdzie o r k a stanowiła zajęcie zespołowe. Ciężkie t a m t e j s z e gleby w y m a g a ł y b o w i e m s t o s o w a n i a pługa z siłą pociągową składającą się p r z y n a j m n i e j z 6 p a r wołów i obsługiwanego p r z e z k i l k u l u d z i : 4-5 p o g a n i a c z y o r a z gutnis deda — o r a c z a prowadzącego pług i kierującego całym zespołem. W pieśniach gutnuri znajduje odbicie o r g a n i z a c j a o r k i i w s z y s t k i e j e j r e a l i a . Opiewają one m . i n . umiejętności gutnis deda, jego uprzywilejowaną pozycję w społeczności w i o s k o w e j , mówią o r o l i poganiaczy d z i e n n y c h i n o c n y c h i sposobie i c h w y n a g r a d z a n i a , o c o d z i e n n y m życiu o r a c z y i i c h świecie wewnętrznym, o z a l e t a c h zwierząt pociągowych i narzędzi. P o w s z e c h n e m u w G r u z j i o d w i e k ó w z w y c z a j o w i p o m o c y w z a j e m n e j p r z y orce. s i e w i e , żniwach, w i n o b r a n i u , z b i o r z e k u k u r y d z y t z w . nadi, towarzyszyły pieśni naduri. C e l e m i c h było złączenie pracujących w z w a r t y zespół roboczy, r y t r n i z a c j a r u ­ chów, p o b u d z a n i e e n e r g i i . Pieśni te wyznaczały też r y t m d n i a roboczego. J e d n e z n i c h śpiewano p r z y rozpoczęciu p r a c y , i n n e gdy zbliżało się południe, j e s z c z e i n n e zwiastowały k o n i e c p r a c y . Odrębną grupę stanowiły pieśni śpiewane p r z y łuskaniu kukurydzy — tzw. chwelchwawi. Charakterystyczną rytmikę i wzrastające tempo posiadały r o z p o w s z e c h n i o n e n i e ­ m a l w całej G r u z j i pieśni żniwne. Było t y c h pleśni k i l k a rodzajów: j e d n e t o w a r z y ­ szyły żęciu zboża, i n n e o s t r z e n i u sierpów c z y młócce z a pomocą t r i b u l u m . Pieśni śpiewane p r z y s i a n o k o s a c h — mtibluri, r o z p o w s z e c h n i o n e były przede w s z y s t k i m w górskich r e j o n a c h G r u z j i , gdzie h o d o w l a o d g r y w a w gospodarce d o ­ minującą rolę. Pieśni związane z u p r a w ą winorośli śpiewane były n i e m a l w całej G r u z j i . P r z y p r a c a c h w w i n n i c y i tłoczeniu w i n a w y k o n y w a n o j e przeważnie chóralnie, p r z y m y c i u zaś o g r o m n y c h k i l k u s e t l i t r o w y e h w k o p a n y c h w ziemię dzbanów do p r z e ­ c h o w y w a n i a w i n a kwewri — solowo. Szczególne m i e j s c e wśród pieśni śpiewanych p r z y p r a c y zajmują t z w . urmuli, pieśni woźniców. P o z b a w i o n e r y t m u , mają zróżnicowaną tematykę. Nastrojowe, smętne urmuli odznaczają się szczególnie piękną melodyką. Częstym i c h t e m a t e m były trwające n i e r a z po k i l k a d n i podróże po sól. D l a b e z w o d n y c h rejonów G r u z j i c h a r a k t e r y s t y c z n e były pieśni kobiet idących po wodę. W gruzińskiej obrzędowości dorocznej (por. rozdział V o poezji obrzędowej K . S i c h a r u l i d z e i T . O k r o s z i d z e ) szczególne m i e j s c e zajmują obchodzone w k w i e t n i u i listopadzie uroczystości k u c z c i św. Giorgiego. Popularność tego świętego w G r u z j i w y b i t n y h i s t o r y k gruziński J . Dżawachiszwili wiąże z f a k t e m , iż jego k u l t s t a n o w i chrześcijańską transformację d a w n e g o k u l t u księżyca. Uroczystości Giorgoba, choć �220 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E obchodzone p o w s z e c h n i e w całej G r u z j i , największą rolę odgrywały w r e j o n a c h górskich. S y s t e m r e l i g i j n y gruzińskich górali łączył w sobie e l e m e n t y wierzeń p r z e d ­ chrześcijańskich, prawosławia o r a z p e w n e w p ł y w y i s l a m u . T e n s y n k r e t y z m r e l i g i j n y z n a j d u j e wyraźne o d b i c i e w pieśniach śpiewanych w T u s z e t i i podczas Giorgoba, zawierających n i e k i e d y szczegółowy opis rytuału tej uroczystości. W przeszłości p o g r a n i c z n e r e j o n y G r u z j i — T u s z e t i a , P s z a w - C h e w s u r e t i a , C h e w i , były n i e j a k o tarczą chroniącą k r a j p r z e d ciągłymi n a j a z d a m i niechrześcijańskich p l e m i o n północnokaukaskich. Zachowały o n e aż do początków X I X w i e k u d a l e k o idącą autonomię wewnętrzną, a p o m o c w o j s k o w a , w y s o k o zresztą c e n i o n a p r z e z w ł a d c ó w G r u z j i , b y ł a p r a k t y c z n i e j e d y n y m i c h obowiązkiem w o b e c państwa. D l a P s z a w a , C h e w s u r a c z y T u s z y n a udział w w y p r a w i e w o j e n n e j był m o r a l n y m obo­ wiązkiem, a śmierć n a p l a c u b o j u — z a s z c z y t e m . W e w z o r c u o s o b o w y m gruzińskie­ go górala wybijały się n a czoło t a k i e c e c h y , j a k o d w a g a , wierność d a n e m u słowu, poczucie h o n o r u i godności osobistej. T e r y c e r s k i e ideały, t a k b l i s k i e k o d e k s o w i r y c e r s k i e m u średniowiecznej E u r o p y , znajdowały swój w y r a z n i e t y l k o w pieśniach b o h a t e r s k i c h i u t w o r a c h o treści h i s t o r y c z n e j (por. rozdziały X I i X I I I , K . S i c h a ­ r u l i d z e ) , l e c z n a w e t w obrzędowości w e s e l n e j . W C h e w i np. podniosły, wielogłosowy h y m n Dżwwruti („krzyżowy") śpiewano j e d y n i e p o d c z a s w o j n y , p r z y w y n o s z e n i u ze świątyni sztandarów b o j o w y c h o r a z w c z a s i e obrzędów w e s e l n y c h . D o n a j b a r d z i e j r o z p o w s z e c h n i o n y c h gatunków w l i t e r a t u r z e l u d o w e j , n i e t y l k o zresztą gruzińskiej, należą przysłowia, z a g a d k i i b a j k i . W społeczeństwach chłop­ s k i c h utrzymujących i przekazujących s w ą kulturę p r z e d e w s z y s t k i m n a p o d s t a w i e t r a n s m i s j i ustnej istnieją s w o i s t e narzędzia pomagające zabezpieczać w sposób w i e r ­ n i e j s z y i t r w a l s z y niż zwykłe p o u c z e n i a i p o k a z y działania, u t r z y m y w a n i e potrzebnej w i e d z y o świecie i życiu. T a k i m i narzędziami są zwięzłe, często r y m o w a n e s f o r m u ­ łowania zawierające nagromadzone . przez pokolenia doświadczenia praktyczne i w s k a z a n i a r e l i g i j n o - m o r a l n e . Większość t y c h sformułowań należy do kategorii przysłów. W bajce, t r a k t o w a n e j j a k o narzędzie t r a n s m i s j i społecznej, n a czoło w y ­ suwają się w s k a z a n i a o c h a r a k t e r z e m o r a l n y m . W przysłowiach i b a j k a c h w n a j ­ większym bodajże s t o p n i u z n a j d u j e m y o d b i c i e elementów c h a r a k t e r y s t y c z n e g o d l a każdego społeczeństwa s y s t e m u wartości. T a k np. w b a j k a c h gruzińskich do n a j ­ częstszych m o t y w ó w p r z e w o d n i c h należą p o s z u k i w a n i a u k o c h a n e j , z a g i n i o n e j l u b p o r w a n e j p r z e z złego deivu, b o h a t e r s t w o i ofiarność w n i e s i e n i u p o m o c y osobie, z którą łączy b o h a t e r a b a j k i p o b r a t y m s t w o . N i e jest p r z y p a d k i e m , że w z a s a d z i e n a t y c h d w u m o t y w a c h o p i e r a się największe arcydzieło l i t e r a t u r y gruzińskiej — Witeź w tygrysiej skórze Szoty R u s t a w e l e g o . W gruzińskich b a j k a c h szczególnym p o ­ ważaniem i s z a c u n k i e m otoczeni są z a w s z e rodzice, p r z e d e w s z y s t k i m zaś m a t k a . W s p o m i n a n i e m a t k i , z w r a c a n i e się do n i e j w myślach, często o c a l a b o h a t e r o w i życie. Częstym m o t y w e m w b a j k a c h i t e m a t e m l i c z n y c h przysłów j e s t gościnność. 3 Dokładne o m a w i a n i e treści całego o p r a c o w a n i a n i e j e s t c e l e m n i n i e j s z e j r e ­ cenzji. J e d y n i e d l a przykładu omówiłem n i e c o szerzej niektóre g a t u n k i l i t e r a t u r y ustnej, w których s p e c y f i k a gruzińskiej k u l t u r y l u d o w e j znalazła najwyraźniejsze odbicie. Przykładów t a k i c h gatunków można b y dać zresztą więcej, należą do riich p r z e d e w s z y s t k i m epos i m i t . Rozdział I X , poświęcony m i t o m ( E . W i r s a l a d z e ) z a ­ w i e r a m . i n . nieco wiadomości o przedchrześcijańskich w i e r z e n i a c h p l e m i o n g r u - S z o t a R u s t a w e l i , Witeź w tygrysiej skórze, przekł. I . S k i r y c k i e g o , W a r ­ s z a w a 1961 (podstawę przekładu stanowiło r o s y j s k i e w y d a n i e d l a młodzieży); n i e ­ pełny j e s t także n o w s z y przekład J . Zagórskiego p t : Wiciądz w tygrysiej skórze, K r a k ó w 1966. I s t n i e j e również ХГХ -wieezne tłumaczenie K . Łapczyńskiego, p t : Skóra tygrysia, „Biblioteka W a r s z a w s k a " , 1863. 3 �221 RECENZJE I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E żińskich i współczesnym (a właściwie X I X - w i e c z n y m ) s y s t e m i e r e l i g i j n y m gruziń­ s k i c h górali. Wiadomości te, t y m bardziej cenne, że większość d o t y c h c z a s o w y c h , n i e z b y t zresztą l i c z n y c h opracowań n a t e n t e m a t w y d a n a została w języku gruziń­ s k i m , p o w i n n y zostać w w y d a n i u r o s y j s k i m rozszerzone. P o d o b n e u w a g i narzucają się również w s t o s u n k u do rozdziału poświęconego h i s t o r i i badań f o l k l o r y s t y c z ­ n y c h (M. C z i k o w a n i ) . Biorąc pod uwagę b r a k w języku r o s y j s k i m (a o i l e m i w i a d o m o również i w gruzińskim) większych opracowań dotyczących h i s t o r i i e t n o ­ grafii i f o l k l o r y s t y k i w p r z e d r e w o l u c y j n e j G r u z j i , rozdział t e n mógłby być s z c z e ­ gólnie c e n n y . Jednakże z a w a r t y w n i m materiał p r z e d s t a w i o n y został w sposób dosyć s c h e m a t y c z n y . A u t o r o m a w i a k o l e j n o s y l w e t k i poszczególnych folklorystów i z b i e r a c z y f o l k l o r u bez szerszego u k a z a n i a w a r u n k ó w i p r z y c z y n , które legły u p o d ­ łoża r o z w o j u zainteresowań l u d o z n a w c z y c h w G r u z j i I połowy X I X w i e k u . Przekłady gruzińskiej l i t e r a t u r y l u d o w e j n a język p o l s k i są b a r d z o n i e l i c z n e . N a p i e r w s z y m m i e j s c u należy wymienić t o m i k zawierający oprócz f o l k l o r u ormiań­ skiego w y b ó r .gruzińskich przysłów, b a j e k i zagadek przełożonych z oryginału p r z e z j e d y n e g o bodajże polskiego k a r t w e l o l o g a , doe. J a n a B r a u n a . Kilkanaście utworów reprezentujących różne g a t u n k i gruzińskiej poezji l u d o w e j , tłumaczonych z języka rosyjskiego, z a w i e r a w y d a n a p r z e d k i l k u n a s t u l a t y Antologia poezji gruzińskiej . Przekładem z języka r o s y j s k i e g o j e s t również zbiór baśni o p a r t y c h w części n a wątkach gruzińskiej l i t e r a t u r y l u d o w e j pt. O mądrości rzeczy zmyślonych, S u l c h a n - S a b y Orbelianiego, znanego gruzińskiego p i s a r z a i działacza politycznego z przełomu X V I I i X V I I I w i e k u . P o j e d y n c z e b a j k i gruzińskie w y d a w a n e też były w różnych Z b i o r a c h b a j e k narodów Związku R a d z i e c k i e g o . 4 5 6 Andrzej Woźniak Pod Araratem i Kazbekiem. Przysłowia, bajki, zagadki, w y b r a l i i przełożyli z oryginałów ormiańskich i gruzińskich K . R o s z k o , J . B r a u n , W a r s z a w a 1962. Antologia poezji gruzińskiej, pod r e d . L . L e w i n a , W a r s z a w a 1961,. Już po n a ­ p i s a n i u n i n i e j s z e j r e c e n z j i w y d a n a została p r z e z P I W p o d r e d . L . L e w i n a , w w y ­ borze gruzińskiego poety M i c h y K w l i w i d z e antologia p t : D a w n a poezja gruzińska ( W a r s z a w a 1974), zawierająca m . i n . p o n a d 30 pieśni l u d o w y c h . S. Orbeliani, O mądrości rzeczy zmyślonych, przeł. T . M o n g i r d , W a r s z a ­ w a 1954. 4 5 6 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4216cb4ed82fc742fb7c3f0294394d9a.pdf a111c94506ccd9e7ee79342cdd4d0d7b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4900 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4546 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1968 t.22 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1968 t.22 z.3 ; s.164-165 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text bogato m a l o w a n e , d o c h o d z ą c e prawie do wysokości metra, w formie przypominające barokowy ołtarz. P ó ł r o k u t e m u r z e ź b i a r z a p o r a z i ł p i o r u n . O d tej p o r y b a r d z o ź l e w i d z i i j u ż n i e r z e ź b i . G d y go n a m a w i a ł e m , powiedział, że s p r ó b u j e , m o ż e w i ę k s z e kapliczki będzie Również w kapliczka stojąca Warszawie. Moja II. K R !. fi?c:bmr? Adres Szeligi: poczta Pyzówka O Z Szeliga ze N sicoimi 96, pow. znajduje się na kolor Nowy Targ poważaniem Janusz ( w y s o k o ś ć 48 c m ) . Stanisław strony jest b e j c o w a n a orzecha i złocona. m ó g ł r z e ź b i ć . O k u l a r ó w nie nosi i nie m o g ł e m się do­ w i e d z i e ć , czy b y ł u o k u l i s t y . K a p l i c z k a w i d o c z n a w ś r o d ­ k u ( i l . 1) j e s t o b e c n i e m o j ą w ł a s n o ś c i ą z lewej kapliczka kapliczkami. I Fot. Janus: K Eysymont Ej/sj/mowt. A za okres IV - VI 1968 Dnia 2 czerwca z m a r ł śmiercią t r a g i c z n ą dr Franciszek K l o n o w s k i , kustosz i wicedyrektor Muzeum M a z u r s k i e g o w O l s z t y n i e . Jego za­ sługą było zorganizowanie działu etnografii w muzeum jak również dokonanie pełnej inwentaryzacji b u d o w n i c t w a d r e w n i a n e g o na t e r e ­ nie W a r m i i i Mazur. N i e m a ł e za­ sługi o d d a ł dr K l o n o w s k i przy orga­ n i z o w a n i u jednego z najciekawszych m u z e ó w s k a n s e n o w s k i c h w Polsce 164 — p a r k u etnograficznego w Olsz­ tynku. Problematyce kultury ludo­ wej regionu w a r m i ń s k o - m a z u r s k i e g o p o ś w i ę c i ł szereg a r t y k u ł ó w n a u k o ­ wych i prac popularnonaukowych. Za z a s ł u g i na p o l u b a d a ń n a u k o ­ w y c h odznaczony b y ł Z ł o t y m K r z y ­ żem Zasługi, odznaką ministra k u l ­ tury i sztuki „Zasłużony Działacz K u l t u r y " oraz złotą o d z n a k ą ,,Za­ s ł u ż o n y dla W a r m i i i M a z u r " . Konferencje, muzeów zjazdy, działalność W d n i a c h 27—28 m a j a w s a l a c h lubelskiego Z a m k u t o c z y ł y się ob­ rady Ogólnopolskiego Zjazdu T w ó r ­ c ó w L u d o w y c h . W zjeździe uczest­ n i c z y l i poeci, pisarze oraz t w ó r c y sztuki ludowej — rzeźbiarze, ko­ wale, wycinankarki, tkaczki. Na obrady przybyli przedstawiciele władz województwa, ZSL oraz �przedstawiciele w ł a d z kulturalnych, instytucji naukowych i wydawnictw popularyzujących twórczość ludo­ w ą . R e f e r a t p o ś w i ę c o n y sztuce l u ­ dowej wygłosił prof. dr Roman Reinfuss. W czasie d w u d n i o w e j dyskusj' delegaci poruszyli problemy roli sztuki i pisarstwa ludowego w ogól­ nonarodowym dorobku kulturalnym, roli t w ó r c y ludowego w środowisku oraz s y t u a c j i m a t e r i a l n e j t w ó r c ó w , pomocy i opieki w ł a d z terenowych nad s z t u k ą l u d o w ą . W czasie t r w a n i a z j a z d u u c z e s t n i ­ cy o d b y l i i n d y w i d u a l n e s p o t k a n i a autorskie, czynna była wystawa sztuki ludowej, pisarstwa chłop­ skiego i k i e r m a s z k s i ą ż e k . Na z a k o ń c z e n i e zjazdu p o w o ł a n o nowe w ł a d z e Stowarzyszenia T w ó r ­ ców Ludowych. Przewodniczącym został Bronisław Pietrak-kowal i poeta z G u t a n o w a p o w . Puławy, w i c e p r z e w o d n i c z ą c y m do s p r a w p i ­ sarstwa — Jan Pocek — poeta z Lubelszczyzny, wiceprzewodniczącą do s p r a w t w ó r c z o ś c i p l a s t y c z n e j — Czesława Konopkówna — wycinankarka kurpiowska. W kwietniu w Muzeum Okręgo­ w y m w Rzeszowie o t w a r t o w y s t a w ę Pii. „ N a b y t k i d z i a ł u etnograficzne­ go". C e l e m w y s t a w y , k t ó r a r o z p o ­ c z ę ł a c y k l c o r o c z n y c h tego r o d z a j u °kspozycji, było przedstawienie plo­ nów/ z a k c j i n a b y w a n i a zabytków kultury ludowej. Wydano katalogskładnnkę z krótkim tekstem wpro­ wadzającym i wykazem ofiarodaw­ ców. W y s t a w ę zorganizowali mgr T. Szteia i m g r K . Ruszel. * W maju otwarto w Pcimiu pow. Myślenice p i e r w s z ą w powiecie izbę p a m i ą t e k r e g i o n a l n y c h . P r e l e k c j ę na t e m a t znaczenia izb regionalnych w życiu kulturalnym regionu w y ­ głosił w dniu otwarcia prof. dr Roma.n Reinfuss. Wystawy, festiwale, dni folkloru W k w i e t n i u czynna b y ł a w salo­ nie B W A w Olsztynie w y s t a w a m a ­ l a r s t w a N i k i f o r a oraz r z e ź b y Leona K u d ł y . P o k a z a n o 38 p r a c N i k i f o r a i 22 r z e ź b y K u d ł y . W y s t a w a c i e ­ szyła się o g r o m n y m powodzeniem, b y ł a to p i e r w s z a e k s p o z y c j a dzieł p r y m i t y w i s t ó w w Olsztynie. W kwietniu w Domu Kultury „Zacisze" w Warszawie czynna była wystawa kołbielskiej sztuki ludo­ w e j . Na w y s t a w i e eksponowano do­ robek Spółdzielni Pracy P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycznego w Ś w i ­ drach Wielkich. Szczególnie efek­ townie p r e z e n t o w a ł y się różnoko­ lorowe k i l i m y i zapaski, pokazano również krosna tkackie. * W dniu 5 maja w M D K w L u ­ baniu otwarta została w y s t a w a pn. „Współczesna plastyka obrzędowa na w s i d o l n o ś l ą s k i e j " z o r g a n i z o w a ­ na p r z e z M u z e u m E t n o g r a f i c z n e w e W r o c ł a w i u z okazji obchodzonych na Dolnym Śląsku Dni Folkloru i Sztuki L u d o w e j . Do w y s t a w y w y ­ dano folder o p r a c o w a n y przez M a r i ę G o ł u b k o w pt. „ W s p ó ł c z e s n a p l a s t y ­ ka wsi d o l n o ś l ą s k i e j " . * Z okazji Dni Oświaty Książki i Prasy otwarto w m a j u szereg wystaw sztuki ludowej; m i n . M u ­ zeum Regionalne w Myślenicach p r z y g o t o w a ł o 2 w y s t a w y objazdowe: haftu ludowego pow. myślenickiego i sztuki l u d o w e j tego regionu. W Krzczonowie eksponowano r ó w n i e ż haft oraz pisanki. W e w s i Jaszkowa G ó r n a (pow. k ł o d z k i ) c z y n n a b y ł a w y s t a w a pn. „ L u d o w a plastyka ob­ rzędowa". W Zalipiu odbył się finał k o n k u r s u na „ m a l o w a n e c h a t y " ; w ramach konkursu malarki pokazały swoje domy, hafty, w y c i n a n k i a dzieci szkoine m a i o w a n k i na pa­ pierze. * W czerwcu czynna b y ł a w lokalu Stowarzyszenia H i s t o r y k ó w Sztuki w Krakowie wystawa drzeworytów ludowych z Płazowa i grafiki ludo­ w e j z M a ł o p o l s k i p o c h o d z ą c y c h ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w K r a k o w i e . Ekspozycja pn. „Polski drzeworyt ludowy" obejmowała ko­ lekcję 50 g r a f i k i drzeworytów, wśród nich drzeworyty płazowskie Macieja Kostryckiego. * 3 czerwca otwarto w Muzeum Etnograficznym we W r o c ł a w i u po­ k o n k u r s o w ą w y s t a w ę pn. „Wiosen­ na p l a s t y k a o b r z ę d o w a w s i d o l n o ­ ś l ą s k i e j " . N a k o n k u r s 50 t w ó r c ó w z g ł o s i ł o 507 p r a c , 39 o s ó b o t r z y m a ł o nagrody i wyróżnienia ufundowa­ ne p r z e z M i n . K u l t . i S z t u k i , W y d z . Kult. PWRN we Wrocławiu oraz W D K . Na w y s t a w i e pokazano p i ­ s a n k i , p a l m y , b u k i e t y ze s z t u c z n y c h kwiatów, pająki oraz ozdoby ze słomy. * W czerwcu rozstrzygnięto konkurs na p i s a n k ę l u d o w ą o g ł o s z o n y przez W y d z i a ł y K u l t u r y M R N i P R N oraz Muzeum w Częstochowie. W kon­ k u r s i e w z i ę ł o u d z i a ł 12 u c z e s t n i k ó w , k t ó r z y n a d e s ł a l i 69 p r a c . W W D K otwarta została w czerw­ cu z o k a z j i „ W i o s n y O p o l s k i e j " w y ­ stawa współczesnej twórczości l u ­ dowej Opolszczyzny zorganizowana przez dział etnografii M u z e u m Ś l ą ­ ska Opolskiego. Prezentowane na niej eksponaty pochodziły w w i ę k ­ s z o ś c i z k o n k u r s ó w na twórczość ludową organizowanych kilkakrot­ nie w ostatnich latach przez m u ­ zeum. N a w y s t a w i e pokazano w y ­ cinanki, pająki, pisanki, wieńce ż n i w n e , rózgi weselne i inne r e k w i ­ zyty obrzędowe oraz c e r a m i k ę i rzeźbę. * W ramach corocznych obchodów Mazowieckiej Wiosny Kulturalnej z o r g a n i z o w a n o od m a j a d o c z e r w c a Dni Kultury Kurpiowskiej, Dni Zie­ m i Przasnyskiej, D n i K u l t u r y Pod­ l a s k i e j o r a z c a ł y szereg i m p r e z r e ­ gionalnych będących przeglądem folkloru różnych regionów woj. war­ szawskiego. Obok p r z e g l ą d ó w a m a ­ torskich zespołów artystycznych i regionalnych zorganizowano wysta­ w y , pokazy i kiermasze sztuki l u ­ dowej. Na z a k o ń c z e n i e tegorocznej wiosny odbył się I I F e s t i w a l F o l ­ kloru Ziem Nadwiślańskich. * W ramach D n i Sieradza o t w a r t o 9 czerwca p o k o n k u r s o w ą wystawę sztuk; ludowej zorganizowaną z okazji 25-lecia P R L . T w ó r c o m l u ­ d o w y m rozdano nagrody u f u n d o w a ­ ne p r z e z M i n . K u l t . i S z t u k i o r a z Wydz. Kult. M R N w Sieradzu i W R N w Lodzi. Bardzo interesująco z a p r e z e n t o w a ł o się w y c i n a n k a r s t w o , zdobnictwo w n ę t r z a (bukiety, pa­ jąki) oraz k o w a l s t w o i garncarstwo. W tkaninach dominowały pasiaki Iniano-weŁniane, wycinanki nawią­ zywały do starych tradycyjnych wzorów. W d n i a c h 9—16 czerwca odby­ w a ł y się D n i Skoczowa. Otwarto w y s t a w ę prac t w ó r c ó w ludowych i artystów amatorów, odbyło się szereg i m p r e z e s t r a d o w y c h . * W k o ń c u maja i pierwszych dniach czerwca o d b y ł y się w Szubinie D n i K u l t u r y P a ł u c k i e j . O d b y ł o s i ę sze­ reg i m p r e z estradowych, k o n c e r t ó w i spotkań autorskich. W P D K w Szubinie otwarto w y s t a w ę p a ł u c k i e j twórczości ludowej. Wystawa cie­ szyła się ogromnym powodzeniem, część e k s p o n a t ó w zakupiło M u z e u m Etnograficzne w Toruniu. * Muzeum Archeologiczne i Etno­ graficzne w Łodzi otworzyło w c z e r w c u szereg w y s t a w w trzech d z i a ł a c h . W dziale e t n o g r a f i c z n y m pokazano o b r ó b k ę d r e w n a na t e r e ­ nie P o d h a l a , p o d l a s k i e o b r z ę d y l u ­ dowe, r y b o ł ó w s t w o kaszubskie oraz sztukę ludowa Ziemi Łowickiej. 22 c z e r w c a o t w a r t o D n i F o l k l o r u Pogórza Dynowskiego. Z okazji D n i o d b y ł a się w y s t a w a sztuki ludowej, pokazano p r o g r a m folklorystyczny pt. „ P o g ó r z e D y n o w s k i e t a ń c z y i śpiewa" i obrzędy dożynkowe z Bachorza. * W M u z e u m O k r ę g o w y m w Rze­ s z o w i e o t w a r t o 22 c z e r w c a w y s t a w ę i k o n ze z b i o r ó w m u z e ó w w o j . r z e ­ szowskiego. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8405bd1dee0fc7808986575a9acfbb58.pdf 4a17b1b32bed9d288d64b34cc9d3fd83 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4901 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4547 Title A name given to the resource Summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1968 t.22 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1968 t.22 z.3 ; s.166-167 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L I S Q U A R T E R L Y F U B L I S f í ED 3 R F O L H K t3Y TlíTÍ AIÎ.T I N S T I T U T E OF T H E FOL I SU A-CADE M Y OF SCIENCES YEATí BOOK X X I I T 19b!j SUMMARY OF A R T I C L E S R o m a n R e i n f u s s - S K A N S E N M U S E U M OF F O L K I N D U S T R Y A T ETERA (Bulgaria). I n Bulgaria, apart from preserving whole groups of historical buildings, single objects are also under protection. The Museum at Etera is of a special cha­ racter: i t houses a collection of r u r a l i n d u s t r i a l equip­ ment (fulling presses, mills, turneries, blacksmiths' workshops, saw-mills, etc). Some of them are local ir. origin, others have been brought there or reconstructed. The situation of the Skansen Museum (at the foot of the mountains on the banks of streams) creates excellent conditions for the exploitation of the equipment. Part of the production of the workshops is sold on the spot as tourist souvenirs (flints from the blacksmiths', wooden plates and bowls from the turnery) (fig, 10). There is also a workshop producing twisted cords for the galloons of Bul^aria-i folk costumes. The author savs that the museum a t Etera is not a dead display l i k e most centres of this type. The w o r k s ­ hops w o r k for the village, producing souvenirs for tourists. The workers are retired craftsmen. I n a few vears time, when a l l the workshops have been set in motion, the museum w i l l be self-supporting. The author stresses that the idea of organizing this Bulgarian Skansen Museum is a good one and that i t w o u l d be a good thing if one was organized i n Poland. I n this way, m a n y folk crafts could be reactivated. B a r b a r a B a z i e l i c h — FASHION I N REGIONAL CUSTUMES T H E SUBJECT OF E X H I B I T I O N I N S I ­ LESIA ii,. A n exhibition entitled "Fashion i n Regional Costu­ mes was opened i n June 1967 i n the Katowice Y o u t h Palace. On the m a r g i n of her remarks about the e x h i b i ­ t i o n , the authoress touches upon the problem of the m o ­ dification of Silesian costumes from the middle of the 19th century t i l l todav. The costumes were presented i n two groups: everyday and Sundav clothes W i t h i " the f r a m e w o r k of these groups, summer and w i n t e r costumes were shown, attention also being paid to the time of the day they are w o r n . The exhibition was completed w i t h f a m i l y photographs from the t u r n of the 19th and 20th centuries, (fig. 19). So far, exhibitions have shown the t e r r i t o r i a l traditions of groups of S i ­ lesian costumes. The authoress, i n presenting a picture of the exhibition, gives prominence to the differences i n folk costumes, depending on their function the status of those who wear them and the occasion or the year for w h i c h they are w o r n . A p a r t from sets of costumes of a t r a d i t i o n a l cha­ racter, sets showing the influence of elements of urban clothes are also displayed. The costumes of the brido and bridegroom and the best man and chief bridesmaid (fig. t>) formed a separate firoup, and also children's costumes, w h i c h were modelled on adult costumes a t the beginning of the 20th century. Today, the children's costumes are onlv for special occasions,' and are w o r n above a l l , for church ceremonies. The exhibition was an opportunity to follow the changes that Silesian costumes have undergone in various t e r r i t o r i a l groups. One of the signs of changes was the use of factory made fabrics (cashmir wool, foulard, Chinese silk) imported from France and Austria. Some form^ and elements of the costumes have become more modest and others have been abandoned a l t o ­ gether, w h i l e s t i l l others have been adapted to the prevailing fashions. The peasants' costumes w o r n i n Silesia gave the wearers a feeling of national distinctness. The costumes emphasized that thev belonged to a certain region and nation. 166 Some sets of certain parts of the costumes and ornamentation, for instance, embroidery and laee (fig. 14), etc. were also on show at .the exhibition, w h i c h demonstrated the character of the changes t a k i n g place i n the Silesian countryside under the influence of fashion. S t e f a n i a K r z v s z t o f o w i c z — T H E O R I G I N OF I C O N O G R A P H I C PICTURES OF T H E EYE OF PRO­ VIDENCE The authoress discusses a group of folk paintings o f the Eye o f Providence. A l l o f them are painted according to one compositional pattern. The upper part of the p i c ­ ture shows the Eye of Providence i n a triangle s u r r o u n d ­ ed w i t h clouds, garlands of flowers and wreaths. O w i n g to the compositional differences i n the lower part of the pictures, the authoress divides them into several groups of different types. The first group are pictures w i t h a scene showing adoration of the Eye of P r o v i ­ dence by one person (fig. 1), the second group is o f pictures where the Eye of Providence is adored by two or more persons (fig. 2—6, 8). The folk paintings discussed i n the article constitute an example of the penetration of official iconographic patterns into folk art. The authoress discusses p u b l i ­ cations spreading the cult of Providence. They appeared in Poland in the 17th and 18th centuries. The folk p a i n ­ tings date back to the 19th century. I t is certain that the compositional patterns were t a k e n from illustrations. Drawings i l l u s t r a t i n g the texts of prayers, sermons and litanies (fig. 10) were used b y the folk artists as examp­ les. The authoress says t h a t the folk paintings w i t h the Eye of Providence are one of the few examples of the cult of the abstract notion of Providence. The w a y of interpreting this cult shown i n official art suited the m e n t a l i t y of the folk artists. Elżbieta CARRIERS Królikowska — WANDERING CRIB The crib is one cf the forms of the folk puppet theatre that has lasted t i l l this verv day i n some regions of Poland. The authoress w r i t e s about the t r a d i t i o n of crib-shows i n B e ł c h a t ó w district (Łódź Voivodship). One of the villages there was, u n t i l the second w o r l d war a centre of wandering crib-carriers. A t present there is only one c r i b - c a r r i e r left w h o takes his crib¬ -show round the neighbouring villages every year at Christmas (fig 2) Jan Jasicha is 71 vears old and is the last of the wandering crib-carriers of B e ł c h a t ó w district * Jasicha's crib-show is based on the old traditional models. The l i t t l e wooden puppets only differ from each other by the wav they are dressed. They have no arms or legs (fig 3—9) The text of the crib-show is partjy spoken and p a r t l y sung. The authoress gives the text and music for the parts that are sung. Insufficient source material made i t impossible for the authoress to trace the evolution of the f o r m and subject of the crib-show. There is a constant decline of interest i n the crib-shows and there is nobody to continue the traditions. The T V , radio and the cinema are a better f o r m of entertainment for the people. S t a n i s ł a w S k i b i ń s k i — THE HARVEST-HOME "GOAT" I N T H E CHEŁM DISTRICT The rite k n o w n as "the Goat" consists i n l e a v i n g handfuls of uncut w i n t e r corn and t y i n g them up at the top A t the place where i t is tied, the "goat" i s adorned w i t h flowers and herbs (fig. 2, 3). The earth bet­ ween the uncut clumps is dug w i t h a sickle and tho grain from the ears of uncut corn is used to make �the first sowing. The author analyses the names given to the rite i n the Chelm L u b e l s k i district. There are two names, the boundary between them is sot by the author as r u n n i n g f r o m the north-east to the north-west (fig. 1). The rite is acampanied b y the singing of couplets, several of w h i c h are quoted by the author. The r i t e k n o w n as "the Goat" is d y i n g out, one of the reasons for this being the ever more generally applied mecha­ nical methods of harvesting corn. Ewa S n i e z y r i s k a - S t o l o t — ADEODATUS MAR­ T Y N S K I , STONE M A S O N F R O M B O R Z E C I N (1833—1895) D u r i n g studies conducted by the laboratory for r e ­ search on folk a r t of the P A S A r t Institute, i n Brzesko district (Cracow Voivodship) several figures signed bv the stone mason A . M a r t v n s k i were recorded i n the inventory (fig. 1—5). The compositional p a t t e r n of several others give grounds to assume that they were also made bv M a r t y n s k i (fig. 8). T h e Martynsiki f a m i l y came to Poland f r o m Slovakia. The authoress w r i t e s about the figures found by the wayside ( M a r t y n s k i also d i d interior decoration i n churches), analysing their f o r m and ornamentation. She classifies M a r t y n s k i ' s w o r k to the so-called sculpted figures w h i c h have l i m i t e d architectural elements and w e l l developed w o r k m a n s h i p i n carving. M a r t y n s k i ' s mastery of his a r t can be seen p a r t i c u l a r l y w e l l L i carvings where there is a group of figures (fig. ft), and the m o t i f Df b i l l o w i n g clouds is characteristic i n h i ^ w o r k . The columns of the figures are adorned w i t h bas relief carving. The authoress discusses i n brief the problem of the patterns on w h i c h the stone mason's w o r k was based. They originated f r o m Leipzig, M u n i c h and Grbd-en. There is no doubt that M a r t y n s k i based his w o r k on reproductions of these patterns. H i s w o r k is based on the old craftsman's traditions. The artistic level of his figures distinguishes them f r o m other stone mason's w o r k s to be found i n the Cracow Voivodship. n O J l b C K O E KBAPTAJIbHHKE 3 JKYPHAJI J ó z e f P ó ł ć w i a r t e k — M A K E R S O F PIPES A N D TOYS I N L E Ż A J S K Y E S T E R D A Y A N D T O D A Y Basing himself on archive m a t e r i a l f r o m the 17th and 18th century, the author discusses the w o r k of the makers of pipes and toys i n L e ż a j s k and the surrounding parts. A p a r t f r o m artisans affiliated i n guilds and en­ gaged i n the production of toys, there were also "bot­ chers" i n small towns and villages. The archive docu­ ments reflect the struggle of the guilds against the "botchers". They sold their products at religious festi­ vals and at fairs. The studies of the author have shown that the p r o ­ ducers of pipes and toys were w h e e l w r i g h t s and coopers. Today, the toymakers produce wheelbarrows, coaches and horses, w i n d m i l l s , birds, etc. (fig. 2—5>, U p t o the First W o r l d W a r manv of the tov-makers were engaged exclusively i n the production of pipes. Toy m a k i n g is now on the decline. F r a n c i s z e k K o t u l a — C O M P L 2 X S T U D I E S OF THE FOLK CULTURE I N MIELEC DISTRICT The ethnographic section of the Museum i n R z e s z ó w organized a stationary camp i n Mielec district i n 196S. The subject of the studies carried out was the geography, settlement, history, building, methods of healing, magic practices and the customs and folk rites of the district. The a i m of the studies was to establish the boundary line between the ethnic groups of Lasawiaks and Eastern Krakowiak.**, neighbouring on each other. D u r i n g the research w o r k an interesting historical object was discovered, namely a glass j u g w i t h etched ornamenta­ tion (fm 2—4), made at the nearby sjlass w o r k s i n L i o nica. The author describes the colour and ornamentation of the j u g and apalyses the motifs used i n the decoration. Another interesting object o r i g i n a t i n g - f r o m the neighbouring glass w o r k s i n N i w i s k o is the glass chandelier discovered i n a wooden church (fig. 8). H f l P O t f H O E H C R Y C C T B O J43,n,ABAEMblH M H C T H T Y T O M P I C K y C C T B A TIOJILCKOl/I A K A A E M M M I"OA M3flAHM5I X X I I HAYK 196& PE3IOME P o M a H P e i i H t p y c c — CKAHCEHOBCKMH M y 3 E i f HAPO,n;HhIX x y f l O J K E C T B E H H B I X ITPOMHCJIOB B ETER A (Eojirapwj) B BojirapiiH oKpyjKaioT KOMrcJieKCLt a p x H T e K T y p i r b i x s a ó o T o i i He TOJIŁKO u e j i b i e n a M H T H H K o a , HO o S e p e r a i O T TaJOKe oTse.tnwe OG-LCKTM. My3eił B Etera HOCMT c n o - HnaJTbi!bix x a p a K T e p : D HeM c o G p a n w ^ e p a B e H C K t i e n p o M L m w e n H b i e o S t e K T b i (cy-KHoua.ibHM, MejiŁHwubi, T i w a p HH, Ky3HHU,feT, J i e C O O K J I b H H H T.TI.). H a C T b H3 H H X MCCTn o r o x a p u K T e p a , a ' l a c r b n e p e n e c e H a jinf>o p e K O H C T p y n pOBaHa. CKaHceii pacnojiojKeH y noflHOJKhH r o p , HLI.I n o T O K t i M i i , IJTO f 0 3 f l a e r n p e K p a c i i b i e y c j i o B M H RJIR S K C njiyaTaiyiH 3THX o 6 i . e K T o a . H a c T b K 3 A e j i n w M a c x e p c K w x npo/jacTCH Ha MecTe B K a i e c T B e TypMCTHnecKwx cyBCHHPOB ( o r n i i B O H 3 K y 3 H M U b r , a e p e B f l i i H b i e T a p e j i K H w MHCKH M3 T O K a p H o f i . w a c r e p c K O f i ) (MJIJI. 10). Ha TeppHTOpHH OKaHceHa paSoraeT T a K J K e MacTepcKaa, B Ł i n y c K a r o m a H BHTbie u i H y p b i fljifl y K p a i n e H M H S o J i r a p c K w x KOCTKXMOB. i ABTOP MepTBWM rmiueT, oo'bOKTOM MTO 3 T e p o K M K i wy3e« H e HBJiaeTCfl K 3 K fioJibiiiMHCTBO nofloSnwx My3eee. MacTepcKHe n y s e n paooTaroT flJifl HyJKfl flepeBiui, w3roTOBJiHK>T c y a e H t i p w flJifl TypwcToB. PaGDTaiOT r a n peMecjieHHHKH-nencMoHOpbt. Hepea H e c K o j i b K o jier, KOTA* BCTVTlJIT B CTpoft B C e O O ^ e K T b l , M y 3 e f t CTQHeT 3 K 0 H O M W Hecxw He3aBHCHMbiM. ABTOP HaxoflHT K o i ^ e n u H i o opraHH3au.jiw C o J i r a p c K o r o c j c a n c e H a o n e H b y a a H H o i i vs. n p e a j i a r a e r y c r p o H T b T a K o r o poAa Mysen a BoccTaiiOEiiTb H o j i M u e . TDKMM o ó p a 3 0 M MOHCHO 5MJTO 6M pna i i a p o H H b t x n p o M i d c n o B . E a p 6 a p a E a 3 e . i u x — MOflA B P E I ' I f O H A J I b H b l X HAPH/1AX — K A K TEMA CHJIE3CKOH B H C T A B K M B Hfone 1967 r. B K a T o n m j K O M jiBopne MOJIOA^HM O T K p b M a c b B M C T a B K a no;i na3BaniieM Mofla B p e r t f o n a j i b i r i i i x napfmax. A B T O P B CBOHX s a M e H a n i i n x o B b r c T a s K C saTparaiaaeT, MeiKay npoHHM, n p o 5 j i e M y MOAMCpHKa^ni C K J i e a c K o r o KOCTioMa c cepeflMHbi X I X B . nacToamero B p e w e H M . Ha BbicraeKe 5buin npCTCTaBjieHbr ppe r p y n n b i o^eMCAw: 5y^HMH-noM u rrpaaftHWHHon. B K a j K f l o i l r p y n n e Gbura noKasatia 3MMHjra H JieTHHft oaejKAa, n p H i e M y i M Bpe3KCin03MHHIO BbtCTaBKH ^OnO.TIHfiJIH c e M e w H b i e opoTorpaobHM K o m j a X I X u H a n a j i a X X B B . (H.IJI. 19). n p e j K HHe 3KCn03HUHM TpanMUHOiniO ACMOHCTpHpOBajIH T P p p H TopwajibHbie r p y n n b i C K J i e 3 C K H x KOCTIOMOB. A B T O P , r o TOBH CUeHOPMK B b l C T a B K M , OTHeTJIWBO y K a 3 a j i Ha p a 3 J1HHHH B HapO,HHOM KOCTTOMe B SaBWCIfMOCTH OT d p y H K I ( H K , MCHH. MaTepnajibHoro Hapnfly c nojioateHHfl, KOMnjieKTaMH TOpjKecTB H BpeaieHH TpaflwrrMOHHoro rofla. xapaKTepa GbUlH npeflCTaBJieHW KOMnjISKTbt c SJieMeHTaMH, 3awMCTBODaHHtiMM M3 M e u i a s j c K o i i MOau, O T ^ e j i b H y i o rpyimy cocTaBJifljiw KocTMMbi H O B o S p a H i i w x H uiadpepoB (MJIJI. 6). a T a K i K e flSTCKMe n a p a f l b i , K o T o p b i e B n a n a j i e X X B. AejiaJiHCfc n o o6pa3iry KOCTIOMOB Bspocibix H a n a j i a X X a. CoBpeiMenHbie A e r c K w e H a p n / i b i oT.TOHatOTca H C K J I I O I M - 167 �TejibHo npa3flHWHHbiM x a p a K T e p o M Byio H oAesaiOTca B nep- onepeflb n o cjiynaio K»cTejibHbrx TopatecTB. Ha BbieTaBKe MOJKHO 6MJIO n p o c j i e f l M T b K3MeHeHHH, K O T O p b i M nofflBeprajiicH CMjie3CKKM KOCTIOM B p a 3 j i M H H b i x T e p p w r o p w a j i b H b i x r p y o n a x . OAHMM M3 n p o a B J i e H M i i 3TMX KWOmmA Sbuio ynoipeSjieHMe cpa6pMHHbrx TKaHeń (KameMMp, cbyjiap, K M T a w c K M M i n e J i K ) , n p M B 0 3 M M b i x MS O p a m i H M M ABCTPMM. H e K O T o p b i e c p o p M b i M OJieMeiiTbi H a p n f l a CTaHOBMJTHCb cKpoMHee, flpyrne c o B e p m e H H o OT6nacbiBajiMCb, MHbie JKe npMHopaBjiMBajiwcb K rocnoflCTBonaBrneił Mo e. f l „KpecrbHHCKaa" o exAa A B CnjiesMM erejibCTBo- OTJW o HauMOHajibHaM c-BoeoopaawM. O f l e j K ^ a Bajia Bajia noflHepKM- pernoHajibHyK) M HairMOHajibHyio n p w H a f l j i e ł K H o c T b . Ha BbicTaaice 3KcnoHnpoBajica r a k s c e Ha6op neKOTOp w x n p H H a f l j i e s t H o c T e w oflejKflbi M y K p a i n e H M M , K a K H a l i p M M e p B b l l l I M B K M , K p y j K C B a U4JIJI. 14) M T . n . 3 K C n 0 3 M U , H H B b r c T a s K H 0 T o 6 p a 3 i n j i a x a p a K T e p M3MeHeHMM, n p o n c x o f l H LU.MX B cMJieaoKOM flepoBHe n o « B J I M H H H B M uoĄbi. CTecpaHMH — KjKMuiTocpoBMH JlKOHOrPAOM- 4 E C K M E M C T O H H H K H 1IO M30BPA>KEHMK) BWAHllJ,ErO O K A 11POBMAEHMH ABTOP 5KaK>mwx e«MHOił oBcyjKflaeT npoMbiceji rpynny OOJKMM. K0Mno3jmnoHHOM BCE- HapoflHbix KaprMH, H 3 o 5 p a B c e OHM n p M A e p j K M B a i o T c n cxe bi. M a M BepxHeń naciM K a p T M H b i x a p a K T e p e H MOTUB B c e B H f l a m e r o O K a — M 3 o 6 p a JKGHHoro B j i y n a x cpeAM TpeyrojibHMKa, yKpanieHHoro r w p j i H H f l a M M UBOTOB M B e H K a M w . B B M f l y K 0 M i n o 3 M U , « O H H b i x pa3jrMHMM B HMJKHeJł HaCTM, S B T O p B b m e j i a e r H e C K O J I b K O TwnoBbix r p y n n . K n e p B o w r p y n n e OTHOCHTCH K a p r a u b i co c u e n o M npeKJioHeHMa oflHoro j m u a n e p ą ą BceBMAamMM OKOM (MJIJI. 1), B c u e H a x B T o p o w r p y n n b i y i a c T B y e T H e CKOJIbKO JIMII (MJIJI. 2—6, 8). PaccMaTpwBaeMbie B c i a T b e n a p o A H b i e K a p T W H b i CBMflexejibCTByioT o n p o H M K a H M i i ocpMij,MajibHbix MKOHorpaCDMHeCKMX 0 6 p a 3 ą O B B H a p O f l H O e T B O p H e C T B O . A B T O P m i uieT o ny6jniKan,HHx, nonyjiapM3MpyiorHMx K y j i b T ripoBMfleHHH. O H H C T a j i w n o H B J i a T b C H B Hojibme B X V I I w X V I I I BB. H a p o f l H b i e K a p n i H b i flanupyioTca X I X B. K O M no3MUHOHHbie o6pa3n,bi H ©C OM H ©HH O 3aHMCTB0BaHbi M3 M J i j n a c T p a r i M M . P M c y H K M ITOM T e R C T a x MOJiwTB, i r p o n o B ą ą e ń M jnrraHJiił (MJIJI ) c j i y j K M J i M oopaanaMM fljia HapoflHWx jKMBonncu,eB. ABTOP c T a T b M o T M e H a e r , HTO HapoflHbie KapTMHbi c MSoopasceHMeM sceBM^amero O K a npMHafljiescaT K HeMHoruM npMMepaM KyjibTa oOCTpaKUMOHiioro n o H a T M a , KaKMM a B j i a e r c a noHaTMe npoBMfleHMH. Cnoco6 MHTepnpeTauHH s r o r o KyjibTa, npeflcraBjiaeMbiM B ocpMUMajibHOM MCKyccTBe, oTBenaji oopasy MbimjieHHa HapoflHoro xyAOJKHMKa. 3 j i b a c 6 e T a — K p y j i M K O B C K a CTPAHCTByiO- HJ,ME K y K O J I b H M K M Beprein ceń flem, — oflHa M3 cbopM w 3epHa M3 K O J i o c b e B ynoTpef>jiaioT K nepBOMy ceBy. A B T O P aHajiM3wpyer n a s B a i i M e 3Toro oSpaAa Ha TeppMTOPMM X e j i M C K o r o p a i i o H a . O H O a s j i a e T c a ABOHKMM: c M e a t - Hyio npaHMi;y OOOMX HaaBaHMM aBTop HaMenaeT c c e Bepo-BocTOKa H a c e B e p o - 3 a n a A (MJIJI. 1). OdpaA c o n p o B O J K f l a e T c a pa3JIMHHbiMM H a n e B a M M . H e K o r o p b i e ta HMX aBTop npMBOAMT K TeiccTe. OSpaA „ K 0 3 b i " n o c T e n e H H O M C H e 3 a e T ; OAHOM M3 IIPMHMH STOTO a B J i a e r c a MexaHMHecKaa y S o p K a 3epHa, n o j i y n a i o m a a s e e Gojibuiee p a c n p o - crpaneHMe. 3ea C b H e j K M H b C K a - C T O J i e T — AAEOAATYC M A P T b I H b C K M . BOXCEHTMHCKMH K A M H E P E 3 (1833 —1895) B o BpeMa pa5oT, KOTopbie Beji K a S M H e r n o MccjieAoBaHMK) H a p o A H o r o T B o p n e c T B a n p M H H C T M T y T e M C K y c c r e IIoJibCKOM A » a A e M M M H a y K , B B s t e c K O M paMOHe ( K p a KOBCIKOe BOSBOACTBO) 5bIJIO 3 a H e c e H O B M H B 6 H T a p b H e ­ CKOJIbKO C K y j i b n r y p , n o f f l n M c a H H b i x K a M H e p e a o M A. MapTblHbCKMM ,MJIJI. 1—5). KOM'n03MI^M0HHaH C X e M a H e C K O J I b KMX A P y r M x c p M r y p H a a o A M T na M b i c j i b , HTO OHM T a K H c e n p M H a A J i e x a T K p a S o i a M M a p r M H b C K o r o (MJIJI. 8). CeMb* M a p T M H b C K M x n p M S b i j i a B n o j i b u i y M3 C j i o a a K M M . ABTOP M3ynaeT npMAopoHiHbie cpMrypbi (MaprbiHbCKM Monojinaji TaKace AeKopaTMBHbie pafcoTbi B K o c T e j i a x ) , a H a j i M 3 M p y a MX c p o p M b i M p e 3 H 0 M o p H a M e H T . n o MHBHMIO aBTopa cpMrypbi MapTMHbCKoro oTHocaTca K T a K Ha3. C K y j i b n T y p H b i M cpMrypaM c orpaHMHeHHbrMw apxMTeKTOHMnecKMMM 3JieMeHTaMM M Oojiee pasBMTbiMw p e s u w M M c p o p MaMM. X a c T e p c T B o M a p T M H b C K o r o o c o O e H H o 6pocae T ca B raasa B r p y n n o B b i x M3o5pajKe Max (MJIJI. 9); xapaKTepH HbiM MOTMBOM e r o p a o o T OcHOBaHMe cpMryp MacTep HBjiaiOTca KyneBbie oOJiaKa. yKpamaji SapejibecbaMM. CTaTbM BRpaTu,e o 6 c y » c A a e T n p o ó j i e n i y K a M H e ma6ji0HOB, OTMenaa, HTO MX POAMHOM 6buin JIeM ^^M^, MIOHXCH, u TpeAeH. M a p T b i H b C K M HecoMHeHHO noJib30Bajica p e n p o A y K i | M a M M 3TMX o5pa3upB. Ero T B O P necTBo onMpajiocb H a CTapyio peMecjieHHyio TpaAMUHio. XyAOJKecTBeHHbiM y p o B e m , cpMryp MapTMHbCKoro B H A e j i a e T ero r r p o H S B e A e H M a c p e A M pa6oT A'pyrMX MacrepCKMX K a M H e p e 3 H b I X K p a K O B C K O M 3eMJIM. ABTOP pesHbix 1 W a e c b n y j i i i b B H p T e K - JIEJKAlłCKME MACTEPA H H I 1 I A J I O K M flETCKMX M r P y i U E K B H E P A M CETOflHH i . , ( , Ha ocHosaHMM a p x M B H b i x M a x e p M a j i o B X V I I — ^ X V H I BB., a B T o p C T a T b M r i H i i i e T o M a c T e p a x M r y u i e n H b i x M3AejiMM B JlejKaMCKe M ero oKpecraocTax. K p o M e u , e x o s b i x peMeCJieHHMKOB, M3rOTOBJiaBUJ,MX M r p y m K M , cymecTBOBajiM „xajiTypmMKM" B - MecTenKax M flepesHax. ApxMBHbie AOKyMeHTbi oTo6pa»aiOT 5opb6y u e x o s c „xajiTypmHK a M M " . CBOM M3AeJiMa w r p y m e H H M K M n p o A a J i M BO s p e M a n p e c T o j i b H b i x npa3AHMKOB M H a a p M a p K a x . a B HapoflHoro Tearpa c o x p a H M J i c a B HeKOTopwx p a M O H a x — no nojibiun. ABTOP onwcbiBaeT TpasMUMio B e p T e n o B B E e j i x a T O B C K O M paiiOHe ( B e j i x a T y B , J I o f l S M H C K o e BoeBOflCTBo). OAHa M3 6ejixaroBCKMX flepesenb Bwna o B T O O M MMPOBOM BOMH M r^eHTpoM nepeflBM3KHbix B e p r e n o B . Tenepb TOJibKO OAMH K y K o j i b H M K e a c e r o f l H O cTpaHCTtayeT c BeprenoM no oKpecTHbiM jiepeBHaM (MJIJI. 2). H n y H c M x e , nocjieflHeMy M3 CTpaHCTByK)Lu;MX K y K O J i b H M K O B B B e j i x a T O B C K O M p a i i o He. 71 r o A . fl P BepTen HCMXM H B J i a e T c a o T p a © H M G M n p e 3 K H M X 0 6 pa3u,0B. flepeBaHHbie KyKOJrKM-MiapMOHerKM po3HHTca M e s t A Y CO5OM TOJibKO H a p a A O M , n p M n e M OHM j i M u i e n w p y K w HOT (MJIJI. 3X9). T a K C T n p e A C T a B J i e H M H n a c T M H H O p a 3 r o BOPHblM, HaCTMHHO HCe n e « e H H b I M . A l B T O p C T a T b M n p M B O AMT T e K C T M H O T H y i o T p a H C K p M n u M i o K n e c e H H b i M n a p T M a m . OrcyTCTBMe A*OC T a T O H H o r o KOAMnecTBa MaTepMaAOB JIMUIMJIO aBTOpa B03M05KHOCTM n p O C J I C A M T b 3BOJHOLCI1K) cpopMbi M c o A e p a c a H M a npeACTaBJieHMH. MHTepec K BepTenaM ace 6ojibuie ocjia6eBaeT. H e A O C T a e T n p o A O J i J K a T e j i e M TpaflMr^MM. T e j i e B M A e H M e , paAMO w KMHO HBJiaioTCa Sojiee M H T e p e c H o i i dapoMOM pa3BjieHeHMH, d a H M C J i a B cepnoM C K H Ó H H b C K H — fl02KMHKOBAH „K03A" B XEJIMCKOM PAHOHE OSpaA „ K 0 3 b i " a a K J i i O H a e T c a B TOM, HTO BO BpeMa x a T B W o c T a B J i a i O T H e c j K a T y i o r o p c T b 03MMM M n e p e B a 3 b i B a i o T e e , y K p a u i a a B a e p x y y3eji LCBeTaMM M T p a s a n n (MJIJI. 2 , 3). 3eMJiK> M e s t A y STMMM n y H K a M M oKanbmaioT H c c j i e A O B a H M a a B T o p a n o K a a a j i M , HTO MsroTOBJieHMeM riMmajioK M M r p y u i e K 3 a H M M a J i w c b KOACCHMKM M DOHAapM. CoBpeMeHHbie M r p y u i e H H M K M A S J i a i O T TaHKM, 6PMHKM C J i o i u a A K a M M , B e i p a H b i e M e j i b H M i ; b i , c p M r y p K M n r M r i M T.n. (MJIJI. 2—5). flo n e p B O M MMPOBOM BOMHW MHorMe M r p y u i e H ­ HMKM 3aHMMajiMCb TOJibKO M 3 r o T O B j i e H M e M nwmajiOK (CBMpejiefi). npocbeccMa MrpyrueHHMKOB npMXOAMT Tenepb B ynaAOK. < J > p a H i i M i i i e K K o T y j i a — K O M n J I E K O H H E MCCJIEflOBAHMH H A P O ^ H O H K Y J I b T y P b l B MEJIEU;KOM PAHOHE B 1966 r. STHorpacbMHecKoe oAejieHMe XCeniOBCKoro My3ea o p r a H M 3 0 B a j i o CTar^MOHapHbiM j i a r e p b B Mejibue. MccjieAOBaHMM Sburw r e o r p a c p M a , nocejieH- npeAMeroM n e c T B O , M C T o p n a , c T p o M T e j i b C T B o , 3 A p a B 0 0 x p a H e H M e , M-arMa, H a p o A H b i e o O b i n a M M o6paAbi. M c c j i e A O B a T e j i M noerasMJiH ce5e n;ejibio y c r a H O B M T b npaHMirbi Mempy CMOKHBIMII 3THMH6CKMMM rpynaMM J l a C O B M K O B M BOCTOHHWX K p a K O B a K O B . B o BpeMa MccjieAOBaHMM 6bijia o S H a p y s c e H a MHTepecHaa n a x o A K a — C T e K j i a H H b i M K y B u i H H c T p a B j i e H b i M y 3 o p o M (MJIJI. 2—4), p a G o T b i 6jiM3jiexaui,ero CTeKOJibHoro M a B ^„Lf™iSMKa^ TMBbI. flpyroił MHTepecHoii naxoAKOM a B j i a e r c a cTeKJiaimaa j i i o c T p a (MJIJI. 8), o B H a p y s c e H H a a B A e p e B a H H O M KOCTejie. J I i o c T p a S b i j i a M 3 r o T O B J i ę H a 7 5 S - < p c e A H e M HMBHCKOM C T e KOJIbHOM 3 a B 0 A 6 . ^ '(mm �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI PAN [ wydawane przez: 't' P.P. W Y D A W N I C T W A A R T Y S T Y C Z N E I F I L M O W E ' B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t a l n i k , ponad 100 str. dużego f o r m a t u , około 100 i l u s t r a c j i . Cena 24 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 48 zł, roczna — 86 zł. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , k w a r t a l n i k , 64 str. dużego f o r m a t u , bogaty m a t e r i a ł ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. * f P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 170 str. d r u k u , około 100 ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna —72 zł, M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 str. druku, liczne p r z e k ł a d y nutowe. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. Wszystkie czasopisma n a b y w a ć m o ż n a regularnie jedynie w prenu­ meracie. j f W A R U N K I PRENUMERATY „POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ" P r z e d p ł a t y na p r e n u m e r a t ę przyjmowane są w terminie dc dnia 10 m i e s i ą c a p o p r z e d z a j ą c e g o okres prenumeraty. P r e n u m e r a t ę ; na k r a j dla c z y t e l n i k ó w indywidualnych p r z v j m u j ą u r z ę d y pocztowe oraz listonosze. Czytelnicy i n d y w i d u a l n i m o g ą d o k o n y w a ć w p ł a t r ó w n i e ż na konto P K O nr 1-6-100020 — Centrala K o l p o r t a ż u Prasy i W y d a w n i c t w „ R u c h " — Warszawa, ul. Wronia 23. Wszystkie instytucje p a ń s t w o w e i społeczne m o g ą z a m a w i a ć prenume­ rato w y ł ą c z n i e za p o ś r e d n i c t w e m O d d z i a ł ó w i Delegatur „ R u c h " . Cena prenumeraty: półrocznie zł 36, rocznie zl 72. Cena prenumeraty za g r a n i c ę jest o 40"/* droższa od ceny podanej w y ż e j . P r z e d p ł a t y na tę p r e n u m e r a t ę przyjmuje na okresy półroczne i rocz­ ne P r z e d s i ę b i o r s t w o K o l p o r t a ż u Wydawnictw Zagranicznych Ruch" w Warszawie, u l . Wronia 23, za p o ś r e d n i c t w e m P K O Warszawa' konto nr 1-6-100024, teł. 20-46-88. SPRZEDAŻ I Egzemplarze n u m e r ó w zdezaktualizowanych m o ż n a nabvwac w P u n k eie W y s y ł k o w y m Prasy A r c h i w a l n e j „ R u c h " , Warszawa, u l . Nowomiejska nr 15/17 na miejscu, lub na n a m ó w i e n i e za zaliczeniem poczto­ w y m . Konto PKO Nr 114-6-700041 V I I O/M Warszawa. A k t u a l n e numery czasopism I n s t y t u t u Sztuki P A N posiada O ś r o d " ' ' Rozpowszechniania W y d a w n i c t w Naukowych P A N \ v P a ł a c u K u l t u r y i N a u k i w Warszawie. ' , \ 6 P Do C z y t e l n i k ó w P u d j o l i Ś L i n w ^ z ^ t k i f m e z b e d r e tvn.<i. aoy w m . w n a ć opóźnienia w c w gu b i e ż ą c e j ; r.»ku i z a c h o w a ć i>a j j r z > s . : ) o ś r pełną r r t m i c / n ^ s c u kar.'wauia się p i s m a . Redakcja ' ' Z a k ł a d y G r a f i c z n e . . T a m i s a " . 7.Msú X r ; . W - w a , P o d c h o r ą ż y c h 39. Z a m . 492. l l u s u . k l . I I I , 113 s D l k,.i-;on b i a ł y kl. I I I . 220 « . S I . N a k ł a d león . ¿ / . t I ' ! ' Pap. K-ZI. i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/638c61c0318982f6f1021510c8fbfee1.pdf c2fb67c537c71305358844ac564b2907 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4898 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4544 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1968 t.22 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1968 t.22 z.3 ; s.161-163 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N T ó t h Janos: G O C S E J N E P I E P I T E S Z E T E ( B u d o w n i c t w o l u d o w e B u d a p e s z t 1965, s. 156, ilustir. 270 + 8 r y c i n k o l o r . W d r u g i m n u m e r z e P o l s k i e j S z t u k i L u d o w e j w 1967 z a m i e ś c i ł e m r e c e n z j ę p r a c y J. T ó t h a o w ę g i e r s k i e j a r c h i ­ t e k t u r z e l u d o w e j . O b e c n i e d o s z ł a do n a s z y c h r ą k i n n a p r a c a tego a u t o r a o l u d o w y m budownictwie regionu Gocsej w p o ł u d n i o w o - z a c h o d n i c h W ę g r z e c h , w pobliżu granicy jugosłowiańskiej, w komitacie Zala. K s i ą ż k a m a cztery rozdziały. W pierwszym, k r ó t k i m rozdziale, autor p o d s u m o w a ł dotychczasowe w y n i k i ba­ d a ń nad o s a d n i c t w e m . O n sam dla s w y c h c e l ó w p r z e ­ b a d a ł p o n a d 100 o s i e d l i z a r ó w n o w t e r e n i e , j a k i na p o d s t a w i e m a p k a t a s t r a l n y c h z 1860 r. N a j b a r d z i e j i s t o t ­ n y jest f a k t , że n i e w i e l k i ten region, o p o w i e r z c h n i za­ l e d w i e 1600 k m , p o k r y t y j e s t g ę s t ą s i e c i ą o s i e d l i n i e posiadających dawniej prawie żadnych dróg dojazdo­ w y c h . P o w o d o w a ł o to z n a c z n ą i z o l a c j ę , a t y m s a m y m wytworzenie w przeszłości indywidualnych form w bu­ downictwie wiejskim. 2 A n a l i z u j ą c t y p y osiedli, a u t o r m . i n . z w r a c a uwagę na c h a r a k t e r y s t y c z n ą , ś r e d n i o w i e c z n ą , r o z p r o s z o n ą for­ m ę osadnictwa wojskowego, zwanego „szer", oraz na osiedla u l i c o w e w y t w o r z o n e w rezultacie r y t m i c z n e g o rozmieszczenia d o m ó w . Z a j m u j e się on t u r ó w n i e ż roz­ przestrzenieniem zagrody „ o k o ł o w e j " z w i ą z a n e j z ho­ d o w l ą z w i e r z ą t na w o l n y m p o w i e t r z u , s t w i e r d z a j ą c p r z y t y m , że ten t y p z a b u d o w a ń b y ł w X V I I I i l.poł. X I X w . p o w s z e c h n y nie t y l k o w Gocsej, ale r ó w n i e ż w O r s é g , w s ą s i e d n i m k o m i t a c i e Vas oraz w S t y r i i . Drugi, najobszerniejszy rodział p o ś w i ę c i ł autor ana­ lizie i opisowi b u d y n k ó w z a c z y n a j ą c od o b i e k t ó w sytuo­ wanych w winnicach, a p o s i a d a j ą c y c h jedno pomiesz­ czenie n a t ł o c z n i ę w i n n ą i . d r u g i e — n a b e c z k i z m o s z ­ czem. T e n gospodarczy b u d y n e k r o z r a s t a się przez d o ­ danie d o ń s t a j n i , i z b y i t d . K o n t y n u a c j ą tego jest d o m zwany „szorosz" — w układzie jednotraktowym, w k t ó ­ r y m środek b u d y n k u zajmuje kuchnia z w e j ś c i e m z d w o ­ r u , obok niej z j e d n e j s t r o n y jest izba, z d r u g i e j k o m o r a , a nieraz też część gospodarcza r o z c i ą g a się przez do­ d a n i e s t a j n i i szopy. K o l e j n y t y p b u d y n k u to d o m z ł o ż o n y j a k i p o p r z e d n i z izby, k u c h n i i k o m o r y , z d o s t a w i o n y m od s t r o n y k o ­ m o r y , pod k ą t e m prostym, b u d y n k i e m gospodarczym, w s k ł a d k t ó r e g o wchodzi nieraz druga k o m o r a , dalej stajnia i stodoła. W ten sposób cała zagroda m a w r z u ­ cie k s z t a ł t l i t e r y „ L " , a n i e k i e d y , r o z r a s t a j ą c się w d r u g ą stronę, uzyskuje kształt litery ,,T". P e w n ą o d m i a n ę stanowi dom, k t ó r y oprócz g ł ó w n e j k o m o r y m a jeszcze m a ł ą k o m ó r k ę z p r z e z n a c z e n i e m n p . na p r z e c h o w y w a n i e n a p o j ó w alkoholowych. Niekiedy k o m ó r k a ta z a m i e n i o n a na d r u g ą i z b ę m i e s z k a l n ą jest d o s t a w i o n a do s z c z y t u i z b y w p o ł o w i e j e j s z e r o k o ś c i , zawsze od s t r o n y u l i c y . Z e w z g l ę d u n a j e d n o l i t ą k o n ­ strukcję dachu przed k o m ó r k ą powstaje n a r o ż n y podcień. C a ł k o w i c i e odmiennie k s z t a ł t u j e się t y p o w y dla a r c h i ­ t e k t u r y w G ô c s e j b u d y n e k z w a n y na W ę g r z e c h „ c s o n kakontyos", w k t ó r y m analogiczna k o m ó r k a dostawio­ na jest do d ł u ż s z e j ś c i a n y izby p r z y jej zewnętrznym narożu, ewentualnie w niewielkiej o d l e g ł o ś c i od izby, t a k ,że t w o r z y s i ę p o m i ę d z y n i m i w o l n e p r z e j ś c i e , z a ­ m k n i ę t e j e d n a k od s t r o n y u l i c y d r z w i a m i . T e g o r o d z a j u sytuacja k o m ó r k i m i a ł a s w o j ą g ł ę b o k ą konsekwencję, a l b o w i e m ta w ł a ś n i e c z ę ś ć d o m u s t a n o w i f a s a d ę f r o n ­ tową, nad którą dach posiada swoistą konstrukcję i bryłę. O m ó w i o n e rodzaje b u d y n k ó w są w regionie G ô c s e j t y p o w e . W i d a ć to w y r a ź n i e n a l i c z n y c h r y c i n a c h , , k t ó r y ­ m i autor ilustruje k a ż d e o m a w i a n e zagadnienie. C e c h ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą , na k t ó r ą n a l e ż y z w r ó c i ć s z c z e g ó l n ą b u d o w n i c t w i e tego u w a g ę , jest to, ż e w t r a d y c y j n y m r e g i o n u , s z c z e g ó l n i e w ó w c z a s , g d y m a m y do c z y n i e n i a Z w regionie J Gocsej), E wyd. MUszaki K6nyvkiadó. z chałupami o konstrukcji z r ę b o w o ^ w ę g ł o w e j , nie ma przejść w e w n ę t r z n y c h p o m i ę d z y p o s z c z e g ó l n y m i pomiesz­ c z e n i a m i . C h c ą c z i z b y p r z e j ś ć do k u c h n i czy k o m o r y , m u s i się w y c h o d z i ć na z e w n ą t r z d o m u . Po o m ó w i e n i u p o w y ż s z y c h z a g a d n i e ń a u t o r a n a l i z u j e bogatą dekorację m a l a r s k ą i ciesielską, wiążąc je z k o n ­ re­ kretnymi stylami historycznymi. Przejawem stylu nesansowego są d r e w n i a n e szczyty d a c h ó w zdobione za­ r ó w n o malaturami, jak i m o t y w a m i wycinanymi na s t y k u desek l u b i c h p o w i e r z c h n i . W y s t ę p u j ą t u zdob­ nicze elementy w postaci p o j e d y n c z y c h k w i a t ó w czy r o ś l i n l u b c a ł y c h b u k i e t ó w , serca, g w i a z d y , k r z y ż e , m a ­ lowane w strojach regionalnych f i g u r k i ludzkie itp. Prze­ j a w e m baroku i klasycyzmu są w budownictwie ludo­ w y m g a n k i i podcienia k o l u m n o w e , k t ó r e b ą d ź to obie­ gają dom z k i l k u nieraz stron, b ą d ź też t w o r z ą w n ę k i w ś r o d k o w e j części b u d y n k u . Natomiast z okresu eklek­ t y z m u p r z e s z ł y do a r c h i t e k t u r y w i e j s k i e j n i e k t ó r e f o r ­ m y g a n k ó w i f i l a r y na r o g a c h b u d y n k u . Sporo miejsca p o ś w i ę c i ł autor r ó w n i e ż w y p o s a ż e n i u w n ę t r z a i jego s k ł a d o w y m e l e m e n t o m , w ś r ó d których widzimy bogato zdobione r ó ż n y m i t e c h n i k a m i szafy, skrzynie m a l o w a n e ( X V I I I w.), zydle m a l o w a n e i r z e ź ­ b i o n e ( X V I I I w . ) , s t o ł y n a w i ą z u j ą c e do m e b l i s t y l o w y c h , no i o c z y w i ś c i e s k r z y n i e s a r k o f a g o w e z bogato r y z o w a ­ nym wzorem geometrycznym. N i e p o m i j a J. T ó t h r ó w n i e ż u r z ą d z e ń ogniowych, wśród których omawia zarówno prymitywne kuchenne piece b u d o w a n e z k a m i e n i a , j a k i piece ogrzewalne u dołu czworoboczne, u g ó r y o k r ą g ł e , a w y k o n a n e z k a f l i kwadratowych o miskowatym wgłębieniu. Załączone i l u s t r a c j e p o z w a l a j ą z o r i e n t o w a ć się, że tego rodzaju p i e c e s ą do d z i ś j e s z c z e u ż y w a n e . Osobne zagadnienie s t a n o w i k o n s t r u k c j a dachu, k t ó ­ r e g o r ó ż n e p r z y k ł a d y s t o p n i r o z w o j o w y c h z a c h o w a ł y sie w ł a ś n i e w regionie Gocsej. N i e z m i e r n i e i n t e r e s u j ą c a jest pewna odmiana konstrukcji na sochy i ś l e m i ę , k t ó r e j ( u w a g a m o j a — J.C.) o d p o w i e d n i k a n i e z n a j d u j e m y w Polsce. Polega ona na t y m , że pod k a l e n i c ą c a ł e g o b u ­ d y n k u biegnie ślemię (węgierskie: „ s e l e m e n a " ) leżące w w i d e ł k a c h k i l k u p a r k o z ł ó w . D o p i e r o na ślemieniu s p o c z y w a j ą k o ń c e k r o k w i , k t ó r e s t a n o w i ą szkielet po­ szycia dachu. N i e k i e d y ś l e m i ę p o d p a r t e jest t a k ż e socha­ mi (węgierskie: „soha"). Jednym z istotnych zagadnień, k t ó r e m u autor po­ ś w i ę c a w i e l e miejsca, są b u d y n k i gospodarcze, a w ś r ó d n i c h s t o d o ł y . S z c z e g ó ł o w o zajmuje się on s t o d o ł a m i w i e l o b o c z n y m i , z k t ó r y c h obecnie jeszcze k i l k a z a c h o w a ł o się w terenie na z a c h ó d od D u n a j u , w północnych W ę g r z e c h j e s t i c h z n a c z n i e w i ę c e j . U w a ż a j e za n a j s t a r ­ szy t y p s t o d o ł y n a W ę g r z e c h , p o l e m i z u j ą c p r z y tym z r ó ż n y m i p o g l ą d a m i o d n o ś n i e c e l o w o ś c i b u d o w y tego r o d z a j u s t o d ó ł (np. ż e k o ń c ó w k a p o l i g o n a l n a jest w ł a ś ­ ciwsza p r z y u s t a w i a n i u b u d y n k u pod w i a t r l u b że w t a k i e j stodole jest w i ę c e j miejsca). Sam autor jest s k ł o n ­ ny widzieć pewne pokrewieństwo pomiędzy stodołami wielobocznymi a architekturą kościelną. Jakkolwiek wiadomo m u o istnieniu takich stodół we wschodniej E u r o p i e , to j e d n a k n i e w i ą ż e an tego z a g a d n i e n i a z d r u ­ gim problemem, a mianowicie konstrukcją dachu na s o c h y i ś l e m i ę . M o ż l i w e w y d a j e s i ę ( u w a g a m o j a — J.C.) z a p o ż y c z e n i e o b u t y c h e l e m e n t ó w od S ł o w i a n . S u g e r u j ą to z r e s z t ą w y r a ź n i e s ł o w i a ń s k i e n a z w y sochy i ś l e m i e ­ n i a . T y m b a r d z i e j , ż e za p o ż y c z k a s ł o w i a ń s k ą t y c h o s t a t ­ nich w y p o w i a d a ł się j u ż przed . k i l k u l a t y węgierski etnograf, J. Barabasz. Z a s ł o w i a ń s k i e n a t o m i a s t u w a ż a J. T ó t h znane w r e g i o n i e ' Gocsej . pod n a z w ą „ k a s t u " k t ó r e (uwaga m o j a — J.C) ze w z g l ę d u n a spichlerze („kaaste"), swą kon- m �s t r u k c j ę s t a n o w i ą a n a l o g i ę dla pospolitych w Czecho­ s ł o w a c j i , a z n a n y c h i w p o ł u d n i o w e j Polsce, t z w . s y p a ń c ó w , ze z r ę b o w y m b e c z k o w a t y m s k l e p i e n i e m . Z kolei o m a w i a J. T ó t h b u d o w l e sakralne, a w ś r ó d nich przede w s z y s t k i m liczne odmiany dzwonniczek, analizując kompozycyjne metody ich konstrukcji. Z z a g a d n i e ń k o n s t r u k c y j n y c h poruszonych przez auto­ ra n a l e ż y w y m i e n i ć t r a d y c y j n o ś ć i p o w s z e c h n o ś ć kon­ strukcji zrębowej, przy czym poszczególne w i e ń c e w i ą ­ zane s ą n a n a r o ż a c h na w ę g i e ł , t z w . o b ł a p . O p r ó c z tego do d z i ś jeszcze z a c h o w a ł y s i ę s t a r e d o m y , i c h c z ę ś c i (np. s t a j n i a ) l u b b u d y n k i z w i ą z a n e z p r o d u k c j ą i p r z e ­ chowywaniem wina, k t ó r y c h ściany s ą wyplatane z ga­ łęzi na osnowie z d r ą ż k ó w , a n a s t ę p n i e polepione w a r ­ s t w ą g l i n y i pobielone. W t r z e c i m rozdziale swej p r a c y z a z n a j a m i a nas J. Tóth z planami budowy muzeum budownictwa ludowe­ go, n a w o l n y m p o w i e t r z u , z r e g i o n u G o c s e j , u m i e j s c o ­ wionego w w o j e w ó d z k i m m i e ś c i e tej okolicy — Zalaeger- szeg. B ę d ą t a m p o m i e s z c z o n e r ó ż n e t y p y z a g r ó d i d o ­ m ó w , w o j n o s t o j ą c e o b i e k t y gospodarcze, d z w o n n i c z k i itd. Całość została zlokalizowana wokół stojącego t a m w naturalnych warunkach zabytkowego wodnego m ł y n a . W k o ń c o w e j części pracy autor daje k r ó t k i e i n f o r ­ macje o z a b y t k o w y c h b u d y n k a c h w r ó ż n y c h m i e j s c o ­ w o ś c i a c h r e g i o n u . P o n a d t o , w i d z ą c zatracanie s i ę cech tradycyjnych we współczesnej architekturze wiejskiej kopiującej wzory miejskiego budownictwa, wskazuje m o ż l i w o ś c i zastosowania p o s z c z e g ó l n y c h d a w n y c h ele­ m e n t ó w w obecnej zabudowie w s i w ę g i e r s k i e j . Z w r a c a p r z y t y m u w a g ę , ż e t y l k o szacunek i p o w a ż a n i e dla tradycji może właściwie ustosunkować wiejskich budow­ n i c z y c h do d a w n e j a r c h i t e k t u r y l u d o w e j . Praca J. T ó t h a , w y d a n a bardzo starannie na k r e d o ­ w y m , w y s o k i e j k l a s y p a p i e r z e , m o ż e s ł u ż y ć za w z ó r d l a tego r o d z a j u e d y c j i . Jerzy Czajkowski Georgi K o ż u c h a r o w : B A Ł G A R S K A T A K A S Z T A P R E Z P E T S T O L E T I J A ( B u ł g a r s k i d o m w c i ą g u p i ę c i u stuleci). W y d . B a ł g a r s k a A k a d e m i j a n a N a u k i t e , S e k c i j a za T e o r i j a n a G r a d e u s t r j s t w o i A r c h i t e k t u r a t a . S o f i a 1967, s. 267, r y c . 202, t a b l . 8. W serii prac p o ś w i ę c o n y c h b u d o w n i c t w u l u d o w e m u w Bułgarii praca K o ż u c h a r o w a zajmuje pozycję w y ­ j ą t k o w ą . Jest t o p i e r w s z a p u b l i k a c j a o c h a r a k t e r z e s y n ­ tetycznym d a j ą c a obraz b u ł g a r s k i e g o b u d o w n i c t w a l u ­ dowego w t a k rozległej p e r s p e k t y w i e historycznej. A u t o r podzielił s w ą p r a c ę na dwie części. Pierwsza o b e j m u j e czasy od k o ń c a w . X I V do p o c z ą t k ó w o d r o ­ dzenia narodowego B u ł g a r ó w w 2jpołowie w . X V I I , d r u g a z a ś czasy p ó ź n i e j s z e do oswobodzenia Bułgari s p o d j a r z m a t u r e c k i e g o w r . 1878. K a ż d a z w y m i e n i o n y c h części dzieli s i ę na rozdziały o b e j m u j ą c e k r ó t s z e okresy historyczne. W rozdziale k o ń c o w y m autor omawia w s p o s ó b s k r ó t o w y dzieje b u d o w n i c t w a l u d o w e g o w B u ł ­ g a r i i p o czasy n a j n o w s z e . J a k z w y k l e w p o d o b n y c h o p r a c o w a n i a c h czasy n a j ­ dawniejsze a ż po koniec X V I w . p o t r a k t o w a n e s ą w spo­ s ó b o g ó l n i k o w y , co u z a s a d n i o n e j e s t b r a k i e m m a t e r i a ­ ł ó w faktograficznych. N a r ó d b u ł g a r s k i znosił w ó w c z a s ciężką n i e w o l ę t u r e c k ą . K r a j p l ą d r o w a n y b y ł przez n a ­ jeźdźców, l u d n o ś ć m i e j s c o w ą wysiedlano, a na j e j miejsce sprowadzano p r z y b y s z ó w z M a ł e j Azji. Wiele budowli 0 charakterze m o n u m e n t a l n y m uległo zniszczeniu, a b u ­ d o w n i c t w o w i e j s k i e , j a k w y n i k a ze s z c z u p ł y c h t r e ś c i o w o relacji podróżników, przedstawiało się nad wyraz nędz­ nie. M a ł e d o m k i p a r t e r o w e l u b p i ę t r o w e , budowane z drewna na w ę g i e ł l u b o konstrukcji ramowej w y p e ł ­ nionej p l e c i o n k ą o b r z u c o n ą gliną, b y ł y ubogie i brudne. N a w e t siedziby t u r e c k i c h f e u d a ł ó w nie p r z e d s t a w i a ł y się okazale, g d y ż nie p o z w a l a ł y na to dość ograniczone środki materialne T u r k ó w j a k również ciągła obawa przed e w e n t u a l n ą k o n f i s k a t ą mienia, k t ó r a w krajach p o z o s t a j ą c y c h p o d b e r ł e m s u ł t a n ó w n i e n a l e ż a ł a do r z a d ­ kich wypadków. Dopiero w w i e k u X V I I i w pierwszej połowie X V I I I w . w związku z postępującym upadkiem potęgi tureckiej 1 w z r a s t a j ą c y m w p a ń s t w i e r o z p r z ę ż e n i e m sytuacja zmie­ niła się na k o r z y ś ć B u ł g a r ó w , k t ó r z y dzięki swej ogrom­ nej p r a c o w i t o ś c i , z n a j o m o ś c i r z e m i o s ł a i t a l e n t o m h a n ­ d l o w y m z a c z y n a j ą p o d n o s i ć s i ę e k o n o m i c z n i e , co z n a j ­ duje r ó w n i e ż s w ó j w y r a z w b u d o w n i c t w i e . Z tego w ł a ś ­ n i e o k r e s u p o c h o d z ą najstarsze, zachowane do d z i ś za­ b y t k i b u d o w n i c t w a m i e s z k a l n e g o : czy to w i e j s k i e g o n p . w miejscowości Gradec leżącej na B a ł k a n i e Wsch. koło p r z e ł ę c z y K o t l e n s k i e j , K o p r i w s z t i c a (obecnie m i a s t e c z k o na p ó ł n o c n y m p o d n ó ż u Szysztin), B o ż e n c i (k. G a b r o w a ) , S t o j n o w c y (k. T r j a w n y ) , B e l i c a (k. R a z ł o g ) , A r b a n a s i (k. W e l . T i r n o w o ) , czy m i e j s k i e g o , k t ó r e g o przykłady znajdujemy w Samokowie, Bansku i wielu i n . Jak w y n i k a z o m a w i a n y c h przez autora o b i e k t ó w , b u d o w n i c t w o b y ł o j u ż w ó w c z a s d o ś ć znacznie z r ó ż n i c o ­ wane. D o m m i e j s k i z S a m o k o w a jest p a r t e r o w y , z b u d o w a n y z d r e w n a na s u m i k i ł ą t k ę . S k ł a d a się on z d w u m n i e j więcej r ó w n y c h wielkości izb. W s p ó ł c z e s n e m u domy zachowane w Bansku m a j ą charakter obronny. S ą jedno­ piętrowe, o masywnych ścianach budowanych z ka­ 162 m i e n i a . W c z ę ś c i p a r t e r o w e j poza o b s z e r n y m p o d c i e n i e m s ł u p o w y m z n a j d u j ą s i ę trzy pomieszczenia, z k t ó r y c h jedno służyło jako stajnia, d w a pozostałe zaś jako s k r y t ­ k i połączone schodami z pomieszczeniami z n a j d u j ą c y m i się n a d n i m i . P i ę t r o w y p e ł n i a obszerna, o t w a r t a w e ­ randa zwana „czardak", znajdująca się nad podcieniem, i dwie d u ż e izby z w e j ś c i e m w p r o s t z czardaka. C h a ł u p y wiejskie były częściowo murowane a częścio­ wo wykonane z drewna przy wykorzystaniu różnych możliwości konstrukcyjnych. Np. dom w e w s i Bożenci m i a ł c z ę ś ć p a r t e r o w ą z b u d o w a n ą z k a m i e n i a , podczas gdy p i ę t r o z obszernym n a r o ż n y m czardakiem w y k o n a n e było częściowo z drewna na sumik i łątkę, częściowo zaś'posiadało ściany o konstrukcji ramowej wypełnionej plecionką z glinianą polepą. Trzy znajdujące s i ę na p i ę t r z e pomieszczenia t w o r z y ł y k ą t p r o s t y z izbą za­ o p a t r z o n ą w ognisko p o ś r o d k u . Z izby tej zwanej „ k a s z ­ ta" w i o d ł y d r z w i na lewo do drugiej izby zwanej „soba", n a p r a w o z a ś do k o m o r y z w a n e j „ k i l e r " . W K o p r i w s z t i c y p a r t e r o w y dom zbudowany w l.pol. X V I I I w . posta­ w i o n y b y ł z d r e w n a , c z ę ś c i o w o n a w ę g i e ł , c z ę ś c i o w o na s u m i k i ł ą t k ę . S k ł a d a ł się z sieni zwanej „ p r u s t " i izby z o g n i s k i e m (kaszta) oraz szerokiego p o d c i e n i a s ł u p o w e ­ go, b i e g n ą c e g o w z d ł u ż c a ł e j d ł u g o ś c i ś c i a n y licowej. Z a c z y n a j ą c y się j u ż na p r z e ł o m i e X V I I i X V I I I w . okres p r o s p e r i t y gospodarczej B u ł g a r ó w o s i ą g n ą ł s w ó j p u n k t k u l m i n a c y j n y w 2.poł. w . X I X . W m i a r ę j a k p o ­ stępował w e w n ę t r z n y rozkład p a ń s t w a tureckiego i j a k pogłębiał się ekonomiczny upadek w o b r ę b i e Turcji w ł a ś c i w e j coraz w i ę k s z e znaczenie w ż y c i u gospodarczym kraju grali Bułgarzy,' którzy s w ą produkcją towarową p o k r y w a l i 1/5 h a n d l u z a g r a n i c z n e g o c a ł e g o p a ń s t w a t u ­ r e c k i e g o i jeszcze w i ę k s z ą c z e ś ć h a n d l u w e w n ę t r z n e g o . Z a r o b k i u z y s k i w a n e p r z e z B u ł g a r ó w ze s p r z e d a ż y p r o ­ d u k t ó w z w i e r z ę c y c h , r o l n y c h oraz w y r o b ó w r z e m i e ś l n i ­ czych p r o w a d z i ł y do a k u m u l a c j i z n a c z n y c h k a p i t a ł ó w , k t ó r e z u ż y w a n e b v ł y r ó w n i e ż n a cele b u d o w l a n e . D l a ­ tego t e ż w n i e k t ó r y c h o k o l i c a c h b u d o w n i c t w o l u d o w e r o z w i n ę ł o s i ę wspaniale. J e d n y m z p r z y k ł a d ó w tego roz­ w o j u s ą bogate wsie w Rodopach, k t ó r y c h m i e s z k a ń c y prócz w y p a s u owiec i produkcji t k a n i n w e ł n i a n y c h p r o ­ w a d z o n y c h na o g r o m n ą s k a l ę z a j m o w a l i się również r z e m i o s ł e m b u d o w l a n y m , na czym doskonale zarabiali. Strefą działania tych ludowych budowniczych były roz­ ległe obszary s i ę g a j ą c e na p ó ł n o c po P l o w d i w a na p o ­ łudniu obejmujące całą niemal dzisiejszą Grecję i w y ­ b r z e ż e M a ł e j A z j i , ze s z c z e g ó l n y m u w z g l ę d n i e n i e m K o n ­ stantynopola, gdzie b y ł o t y c h sezonowych, w ę d r o w y c h rzemieślników najwięcej. Jak w y n i k a z m a p y oublikowanej w pracy K o ż u c h a ­ rowa podobnych ośrodków ludowego rzemiosła budowla­ nego b y ł o n a t e r e n i e B u ł g a r i i w i ę c e j . S p o t y k a m y s i ę z n i m i p r z e w a ż n i e w rejonach górskich (np. Riła, S t r a n ża, Stara P ł a n i n a ) . Stawiane przez w i e j s k i c h a r c h i t e k t ó w b u d o w l e czy to w e wsiach (Bożenci. Smolian, K o p r i w ­ sztica, A r b a n a s i i w i n n y c h ) , czy w m i a s t a c h ( P l o w d i w , �Samokow, Gabrowo) b y ł y n i e z w y k l e o k a z a ł e , zdobione w s p a n i a ł ą s n y c e r k ą , k t ó r e j najbogatsze p r z y k ł a d y sta­ n o w i ą d r e w n i a n e stropy, t z w . t a w a n y . Tego r o d z a j u do­ m o s t w a b y ł y o c z y w i ś c i e w ł a s n o ś c i ą l u d z i b o g a t y c h , ale w o m a w i a n y m okresie z a m o ż n o ś ć nawet mieszkańców w s i b y ł a taka, że znalazła ona w y r a z w charakterze zabudowy c a ł y c h osiedli (Smdlian, Rajkowo, Arbanasi i innych). K o ż u c h a r o w daje liczne ilustracje zdobnictwa d o m ó w b u ł g a r s k i c h , ale szerzej n i e z a j m u j e s i ę t y m p r o b l e m e m , i n t e r e s u j ą go p r z e d e w s z y s t k i m z a g a d n i e n i a typologiczne i rozwój d o m u bułgarskiego. P r z y j m u j ą c jako p o d s t a w ę systematyki wzajemne usy­ tuowanie pięciu g ł ó w n y c h części s k ł a d o w y c h d o m u b u ł ­ garskiego, a m i a n o w i c i e i z b y z o g n i s k i e m (kaszta), sieni (prust), k o m o r y (kiler), izby z piecem ogrzewalnym (soba) o r a z w e r a n d y ( c z a r d a k ) , w y r ó ż n i a a u t o r d w a z a ­ sadnicze t y p y . Jeden s t a n o w i dom, k t ó r e g o p l a n r o z w i j a się d o k o ł a czardaka jako p u n k t u centralnego, obejmu­ j ą c y s w y m z a s i ę g i e m p o ł u d n i o w ą część B u ł g a r i i po r z e k ę M a r i c e na p ó ł n o c y , i d r u g i t y p , k t ó r y r o z w i j a się w o k ó ł izby z o g n i s k i e m (kaszta), w y s t ę p u j ą c y na p o z o s t a ł y c h obszarach k r a j u z w y j ą t k i e m okolic g ó r S t r a n ż a . P o ­ dział n a b u d o w n i c t w o części p ó ł n o c n e j i p o ł u d n i o w e j m a r ó w n i e ż swe uzasadnienie jeśli chodzi o zagadnienie u r z ą d z e ń ogniowych. W części p ó ł n o c n e j w o b r ę b i e do­ m u jest jedno t y l k o pomieszczenie p o s i a d a j ą c e ognisko do g o t o w a n i e , p o d c z a s g d y w c z ę ś c i p o ł u d n i o w e j u r z ą ­ dzenia t a k i e z n a j d u j ą się w k a ż d y m w n ę t r z u m i e s z k a l ­ nym. D o m y b u ł g a r s k i e z a r ó w n o w części północnej, jak i p o ł u d n i o w e j s ą w zasadzie s z e r o k o f r o n t o w e . T y p b u ­ downictwa wąskofrontowego z szeregiem wnętrz w amfiladzie, z w e j ś c i e m w węższej ścianie b u d y n k u , w y ­ stępuje w rejonie gór S t r a n ż a i w z d ł u ż w y b r z e ż a Morza Czarnego a ż poza Burgas n a p ó ł n o c y . D a w n i e j p o d o b n y u k ł a d (obok szerokofrontowego) s t o s o w a n y b y ł w c h a ł u ­ pach t y p u ziemiankowego, k t ó r e w y s t ę p o w a ł y w szero­ k i m pasie c i ą g n ą c y m się w z d ł u ż D u n a j u . N a t l e p o d ­ stawowego zróżnicowania wyodrębniło się w 2.poł. X I X w . .szereg o d m i a n l o k a l n y c h , k t ó r e a u t o r o m a w i a w sposób szczegółowy, przedstawiając k a ż d o r a z o w o ich rozwój w postaci bardzo interesujących schematów. Tekst uzupełniają mapy ilustrujące zasięgi w y s t ę p o w a ­ nia p o s z c z e g ó l n y c h t y p ó w i odmian w p a r u przekrojach czasowych. Jak j u ż wspomniano w y ż e j , w d a w n y m budownictwie b u ł g a r s k i m u ż y w a n y b y w a ł budulec drewniany. W y ­ s t ę p o w a ł on przede w s z y s t k i m na terenach g ó r s k i c h , L I S SZANOWNA Przesyłam sują. W zówka T Rss. D O W a m 2 zdjęcia, 1967 pow. Nowy Skupień. Pyzówce, k t ó r e może Was r. b y ł e m na Targ. Poznałem biarza kapliczek S t a n i s ł a w a samej Praca K o ż u c h a r o w a dzięki przejrzystości konstrukcji, zgromadzeniu sporego m a t e r i a ł u faktograficznego, in­ teresującym rekonstrukcjom naświetlającym problemy genetyczne i rozwojowe p o s z c z e g ó l n y c h t y p ó w a r c h i t e k ­ tonicznych m a d u ż ą w a r t o ś ć n a u k o w ą . Jest ona j e d n ą z n a j w a ż n i e j s z y c h pozycji dla p r z y s z ł y c h prac w dzie­ dzinie b a d a ń nad l u d o w y m b u d o w n i c t w e m w rejonie k a r p a c k o - b a ł k a ń s k i m . Z pracy tej w y n i k a jednak, że budownictwo Bułgarii wykazuje wiele analogii z budow­ nictwem południowej i południowo-wschodniej Rumunii. Wiąże je z n i m dawne w y s t ę p o w a n i e b u d o w n i c t w a zie­ m i a n k o w e g o po o b u s t r o n a c h D u n a j u , d o m ó w p i ę t r o w y c h z pomieszczeniami gospodarczymi w części parterowej a m i e s z k a l n y m i i c z a r d a k i e m na p i ę t r z e . A n a l o g i e te, k t ó r y c h s z c z e g ó ł o w y rejestr m o ż n a by znacznie rozsze­ rzyć, kańczą się u podnóża Karpat p o ł u d n i o w y c h . B u ­ downictwo Siedmiogrodu w sposób w y r a ź n y odcina się o d tego, co s p o t y k a m y n a t e r e n i e B u ł g a r i i i p o ł u d n i o w e j R u m u n i i . T r u d n o b y ł o b y d o s z u k a ć s i ę p o d o b i e ń s t w a czy bardziej czytelnych z w i ą z k ó w p o m i ę d z y b u d o w n i c t w e m b u ł g a r s k i m a t y m , k t ó r e w y s t ę p u j e na terenach K a r p a t , szczególnie zaś wschodnich i zachodnich. R E D A K C J I REDAKCJO sierpniu wiskiem p o d c z a s -gdy w d o l i n a c h s t o s o w a n y b y ł t z w . p a j a n t , t j . konstrukcja ramowa w y p e ł n i o n a plecionką z chrustu polepionego gliną. Dziś k o n s t r u k c j a p a j a n t o w a panuje już w całej Bułgarii, zaś chałupy budowane z drewna n a w ę g i e ł czy s u m i k i ł ą t k ę n a l e ż ą do b a r d z o r z a d k i c h zabytków. Z b u d o w n i c t w a wiejskiego w y w o d z ą się genetycznie budowle miejskie, których najwspanialsze przykłady stanowią domy bogatych k u p c ó w w starej dzielnicy Plowdiwu. Po u z y s k a n i u n i e p o d l e g ł o ś c i w z w i ą z k u z k o n i e c z n o ś ­ cią b u d o w y reprezentacyjnych g m a c h ó w dla w ł a d z a d m i ­ n i s t r a c y j n y c h , s z k o l n i c t w a etc. p o j a w i a s i ę w m i a s t a c h bułagarskich architektura typu zachodnioeuropejskiego. Wprawdzie z początkiem X X w. architekci bułgarscy p r ó ­ b o w a l i w s w y c h p r o j e k t a c h n a w i ą z y w a ć do l o k a l n y c h tradycji, jednak nie u d a ł o i m się z a h a m o w a ć naporu kosmopolitycznych w z o r ó w , k t ó r e ostatecznie zadecydo­ w a ł y o obliczu większości miast b u ł g a r s k i c h . Bardziej konserwatywna o k a z a ł a się natomiast w i e ś , k t ó r a m i m o przemian gospodarczych i s p o ł e c z n y c h , j a k i e zaszły po I I wojnie światowej, nawet w s w y m najnowszym, w dużej mierze zmodernizowanym b u d o w n i c t w i e nie z r y w a całkowicie więzów z przeszłością. Kilka przy urlopie we tam zaintere-. m o g ł e m s i ę d o w i e d z i e ć , czy w i n n y c h w s i a c h s ą wsi jego ludowego kapliczek znajduje drodze, jedna przy stacji kobieta, której syn zginął Skupień kapliczki rzeź­ swoje m a l u j e i złoci. F i g u r e k kich się pelii. Żalił się nawet, w kolejo­ również kapliczki. przez­ Szeligę, znanego pod jego Py­ nie rzeźbi. K a p l i c z e k że b y l i u niego i n a m a w i a l i go, a b y r z e ź b i ł ludz­ żadnej jacyś „ r ó ż n e t a k i e pajace", ale jego d w a rodzaje: jeden — „ p o l n e " , stosunkowo m a ł e i proste, równię? w sąsiedniej wsi Sieniawie. Nie a inne przeznaczone do jego wnętrz, można podzielić on m i e j s c u p o d p o c i ą g i e m ) . P o z a t y m r o z p o z n a ł e m 2—3 kapliczki Kapliczki Ce­ z Krakowa na ją przystał. w tym (ufundowała nie sprzedaje w wej to nie precyzyjnie na rzeźbione, 163 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/00e5b2d718c66bc9fecb94ef5312cc71.pdf 46618ccf05670fc91bcf0201039a3dac Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4899 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4545 Title A name given to the resource List do redakcji / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1968 t.22 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1968 t.22 z.3 ; s.163 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Samokow, Gabrowo) b y ł y n i e z w y k l e o k a z a ł e , zdobione w s p a n i a ł ą s n y c e r k ą , k t ó r e j najbogatsze p r z y k ł a d y sta­ n o w i ą d r e w n i a n e stropy, t z w . t a w a n y . Tego r o d z a j u do­ m o s t w a b y ł y o c z y w i ś c i e w ł a s n o ś c i ą l u d z i b o g a t y c h , ale w o m a w i a n y m okresie z a m o ż n o ś ć nawet mieszkańców w s i b y ł a taka, że znalazła ona w y r a z w charakterze zabudowy c a ł y c h osiedli (Smdlian, Rajkowo, Arbanasi i innych). K o ż u c h a r o w daje liczne ilustracje zdobnictwa d o m ó w b u ł g a r s k i c h , ale szerzej n i e z a j m u j e s i ę t y m p r o b l e m e m , i n t e r e s u j ą go p r z e d e w s z y s t k i m z a g a d n i e n i a typologiczne i rozwój d o m u bułgarskiego. P r z y j m u j ą c jako p o d s t a w ę systematyki wzajemne usy­ tuowanie pięciu g ł ó w n y c h części s k ł a d o w y c h d o m u b u ł ­ garskiego, a m i a n o w i c i e i z b y z o g n i s k i e m (kaszta), sieni (prust), k o m o r y (kiler), izby z piecem ogrzewalnym (soba) o r a z w e r a n d y ( c z a r d a k ) , w y r ó ż n i a a u t o r d w a z a ­ sadnicze t y p y . Jeden s t a n o w i dom, k t ó r e g o p l a n r o z w i j a się d o k o ł a czardaka jako p u n k t u centralnego, obejmu­ j ą c y s w y m z a s i ę g i e m p o ł u d n i o w ą część B u ł g a r i i po r z e k ę M a r i c e na p ó ł n o c y , i d r u g i t y p , k t ó r y r o z w i j a się w o k ó ł izby z o g n i s k i e m (kaszta), w y s t ę p u j ą c y na p o z o s t a ł y c h obszarach k r a j u z w y j ą t k i e m okolic g ó r S t r a n ż a . P o ­ dział n a b u d o w n i c t w o części p ó ł n o c n e j i p o ł u d n i o w e j m a r ó w n i e ż swe uzasadnienie jeśli chodzi o zagadnienie u r z ą d z e ń ogniowych. W części p ó ł n o c n e j w o b r ę b i e do­ m u jest jedno t y l k o pomieszczenie p o s i a d a j ą c e ognisko do g o t o w a n i e , p o d c z a s g d y w c z ę ś c i p o ł u d n i o w e j u r z ą ­ dzenia t a k i e z n a j d u j ą się w k a ż d y m w n ę t r z u m i e s z k a l ­ nym. D o m y b u ł g a r s k i e z a r ó w n o w części północnej, jak i p o ł u d n i o w e j s ą w zasadzie s z e r o k o f r o n t o w e . T y p b u ­ downictwa wąskofrontowego z szeregiem wnętrz w amfiladzie, z w e j ś c i e m w węższej ścianie b u d y n k u , w y ­ stępuje w rejonie gór S t r a n ż a i w z d ł u ż w y b r z e ż a Morza Czarnego a ż poza Burgas n a p ó ł n o c y . D a w n i e j p o d o b n y u k ł a d (obok szerokofrontowego) s t o s o w a n y b y ł w c h a ł u ­ pach t y p u ziemiankowego, k t ó r e w y s t ę p o w a ł y w szero­ k i m pasie c i ą g n ą c y m się w z d ł u ż D u n a j u . N a t l e p o d ­ stawowego zróżnicowania wyodrębniło się w 2.poł. X I X w . .szereg o d m i a n l o k a l n y c h , k t ó r e a u t o r o m a w i a w sposób szczegółowy, przedstawiając k a ż d o r a z o w o ich rozwój w postaci bardzo interesujących schematów. Tekst uzupełniają mapy ilustrujące zasięgi w y s t ę p o w a ­ nia p o s z c z e g ó l n y c h t y p ó w i odmian w p a r u przekrojach czasowych. Jak j u ż wspomniano w y ż e j , w d a w n y m budownictwie b u ł g a r s k i m u ż y w a n y b y w a ł budulec drewniany. W y ­ s t ę p o w a ł on przede w s z y s t k i m na terenach g ó r s k i c h , L I S SZANOWNA Przesyłam sują. W zówka T Rss. D O W a m 2 zdjęcia, 1967 pow. Nowy Skupień. Pyzówce, k t ó r e może Was r. b y ł e m na Targ. Poznałem biarza kapliczek S t a n i s ł a w a samej Praca K o ż u c h a r o w a dzięki przejrzystości konstrukcji, zgromadzeniu sporego m a t e r i a ł u faktograficznego, in­ teresującym rekonstrukcjom naświetlającym problemy genetyczne i rozwojowe p o s z c z e g ó l n y c h t y p ó w a r c h i t e k ­ tonicznych m a d u ż ą w a r t o ś ć n a u k o w ą . Jest ona j e d n ą z n a j w a ż n i e j s z y c h pozycji dla p r z y s z ł y c h prac w dzie­ dzinie b a d a ń nad l u d o w y m b u d o w n i c t w e m w rejonie k a r p a c k o - b a ł k a ń s k i m . Z pracy tej w y n i k a jednak, że budownictwo Bułgarii wykazuje wiele analogii z budow­ nictwem południowej i południowo-wschodniej Rumunii. Wiąże je z n i m dawne w y s t ę p o w a n i e b u d o w n i c t w a zie­ m i a n k o w e g o po o b u s t r o n a c h D u n a j u , d o m ó w p i ę t r o w y c h z pomieszczeniami gospodarczymi w części parterowej a m i e s z k a l n y m i i c z a r d a k i e m na p i ę t r z e . A n a l o g i e te, k t ó r y c h s z c z e g ó ł o w y rejestr m o ż n a by znacznie rozsze­ rzyć, kańczą się u podnóża Karpat p o ł u d n i o w y c h . B u ­ downictwo Siedmiogrodu w sposób w y r a ź n y odcina się o d tego, co s p o t y k a m y n a t e r e n i e B u ł g a r i i i p o ł u d n i o w e j R u m u n i i . T r u d n o b y ł o b y d o s z u k a ć s i ę p o d o b i e ń s t w a czy bardziej czytelnych z w i ą z k ó w p o m i ę d z y b u d o w n i c t w e m b u ł g a r s k i m a t y m , k t ó r e w y s t ę p u j e na terenach K a r p a t , szczególnie zaś wschodnich i zachodnich. R E D A K C J I REDAKCJO sierpniu wiskiem p o d c z a s -gdy w d o l i n a c h s t o s o w a n y b y ł t z w . p a j a n t , t j . konstrukcja ramowa w y p e ł n i o n a plecionką z chrustu polepionego gliną. Dziś k o n s t r u k c j a p a j a n t o w a panuje już w całej Bułgarii, zaś chałupy budowane z drewna n a w ę g i e ł czy s u m i k i ł ą t k ę n a l e ż ą do b a r d z o r z a d k i c h zabytków. Z b u d o w n i c t w a wiejskiego w y w o d z ą się genetycznie budowle miejskie, których najwspanialsze przykłady stanowią domy bogatych k u p c ó w w starej dzielnicy Plowdiwu. Po u z y s k a n i u n i e p o d l e g ł o ś c i w z w i ą z k u z k o n i e c z n o ś ­ cią b u d o w y reprezentacyjnych g m a c h ó w dla w ł a d z a d m i ­ n i s t r a c y j n y c h , s z k o l n i c t w a etc. p o j a w i a s i ę w m i a s t a c h bułagarskich architektura typu zachodnioeuropejskiego. Wprawdzie z początkiem X X w. architekci bułgarscy p r ó ­ b o w a l i w s w y c h p r o j e k t a c h n a w i ą z y w a ć do l o k a l n y c h tradycji, jednak nie u d a ł o i m się z a h a m o w a ć naporu kosmopolitycznych w z o r ó w , k t ó r e ostatecznie zadecydo­ w a ł y o obliczu większości miast b u ł g a r s k i c h . Bardziej konserwatywna o k a z a ł a się natomiast w i e ś , k t ó r a m i m o przemian gospodarczych i s p o ł e c z n y c h , j a k i e zaszły po I I wojnie światowej, nawet w s w y m najnowszym, w dużej mierze zmodernizowanym b u d o w n i c t w i e nie z r y w a całkowicie więzów z przeszłością. Kilka przy urlopie we tam zaintere-. m o g ł e m s i ę d o w i e d z i e ć , czy w i n n y c h w s i a c h s ą wsi jego ludowego kapliczek znajduje drodze, jedna przy stacji kobieta, której syn zginął Skupień kapliczki rzeź­ swoje m a l u j e i złoci. F i g u r e k kich się pelii. Żalił się nawet, w kolejo­ również kapliczki. przez­ Szeligę, znanego pod jego Py­ nie rzeźbi. K a p l i c z e k że b y l i u niego i n a m a w i a l i go, a b y r z e ź b i ł ludz­ żadnej jacyś „ r ó ż n e t a k i e pajace", ale jego d w a rodzaje: jeden — „ p o l n e " , stosunkowo m a ł e i proste, równię? w sąsiedniej wsi Sieniawie. Nie a inne przeznaczone do jego wnętrz, można podzielić on m i e j s c u p o d p o c i ą g i e m ) . P o z a t y m r o z p o z n a ł e m 2—3 kapliczki Kapliczki Ce­ z Krakowa na ją przystał. w tym (ufundowała nie sprzedaje w wej to nie precyzyjnie na rzeźbione, 163 �bogato m a l o w a n e , d o c h o d z ą c e prawie do wysokości metra, w formie przypominające barokowy ołtarz. P ó ł r o k u t e m u r z e ź b i a r z a p o r a z i ł p i o r u n . O d tej p o r y b a r d z o ź l e w i d z i i j u ż n i e r z e ź b i . G d y go n a m a w i a ł e m , powiedział, że s p r ó b u j e , m o ż e w i ę k s z e kapliczki będzie Również w kapliczka stojąca Warszawie. Moja II. K R !. fi?c:bmr? Adres Szeligi: poczta Pyzówka O Z Szeliga ze N sicoimi 96, pow. znajduje się na kolor Nowy Targ poważaniem Janusz ( w y s o k o ś ć 48 c m ) . Stanisław strony jest b e j c o w a n a orzecha i złocona. m ó g ł r z e ź b i ć . O k u l a r ó w nie nosi i nie m o g ł e m się do­ w i e d z i e ć , czy b y ł u o k u l i s t y . K a p l i c z k a w i d o c z n a w ś r o d ­ k u ( i l . 1) j e s t o b e c n i e m o j ą w ł a s n o ś c i ą z lewej kapliczka kapliczkami. I Fot. Janus: K Eysymont Ej/sj/mowt. A za okres IV - VI 1968 Dnia 2 czerwca z m a r ł śmiercią t r a g i c z n ą dr Franciszek K l o n o w s k i , kustosz i wicedyrektor Muzeum M a z u r s k i e g o w O l s z t y n i e . Jego za­ sługą było zorganizowanie działu etnografii w muzeum jak również dokonanie pełnej inwentaryzacji b u d o w n i c t w a d r e w n i a n e g o na t e r e ­ nie W a r m i i i Mazur. N i e m a ł e za­ sługi o d d a ł dr K l o n o w s k i przy orga­ n i z o w a n i u jednego z najciekawszych m u z e ó w s k a n s e n o w s k i c h w Polsce 164 — p a r k u etnograficznego w Olsz­ tynku. Problematyce kultury ludo­ wej regionu w a r m i ń s k o - m a z u r s k i e g o p o ś w i ę c i ł szereg a r t y k u ł ó w n a u k o ­ wych i prac popularnonaukowych. Za z a s ł u g i na p o l u b a d a ń n a u k o ­ w y c h odznaczony b y ł Z ł o t y m K r z y ­ żem Zasługi, odznaką ministra k u l ­ tury i sztuki „Zasłużony Działacz K u l t u r y " oraz złotą o d z n a k ą ,,Za­ s ł u ż o n y dla W a r m i i i M a z u r " . Konferencje, muzeów zjazdy, działalność W d n i a c h 27—28 m a j a w s a l a c h lubelskiego Z a m k u t o c z y ł y się ob­ rady Ogólnopolskiego Zjazdu T w ó r ­ c ó w L u d o w y c h . W zjeździe uczest­ n i c z y l i poeci, pisarze oraz t w ó r c y sztuki ludowej — rzeźbiarze, ko­ wale, wycinankarki, tkaczki. Na obrady przybyli przedstawiciele władz województwa, ZSL oraz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/383c78a44a5e4e11ccccebe4464a6d7a.pdf 1b0699cf373a4fca5ccfb5d2b6bdb182 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4903 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4548 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1968 t.22 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1968 t.22 z.4 ; s.169-170 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text IMMH �T R E S C Stanisław Błaszczyk P o z n a ń s k i e obrazy z l i t o g r a f i a m i Wacław Sułkowski Strój łukowski Halina W ó j c i k Rzeszowskie ł y ż n i k i schodkowane Barbara Poloczkowa K o r o n k i koniakowskie Aleksander Jackowski Nikifor KRONIKA SUMMARY PE3KDME OF ARTICLES z Krynicy 171 181 (Wspomnienie . . . . 199 209 pośmiertne) 241 . 243 245 . 247 Na okładce: Tkanina na spódnicę, wyk. Weronika Wereszczyńska, ok. 1910 r. Zdżary pow. Łuków. Fot. Stanisław Stępniewski. Wieśniaczka z okolic Łukowa, XIX w. Repr. z: „Wisła" T. III, 1889 z. 2. Na stronie tytułowej: Ubiór króla Heroda, pow. Trzebnica, 1966 r. Fot. Jan Swiderski. ��R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa (z-ca red. nacz.,), Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Jacek Olędzki, Ksawery Piwocki, Ro­ m a n Reinfuss (z-ca red. nacz.). Sekretariat redakcji — K r y s t y n a Chojnacka. Redaktor techniczny — Maria K l u k o w s k a . U k ł a d graficzny - • Jadwiga Jarnuszklewiczowa. T ł u m a c z e n i a — Doris Ronowicz (angielski), Natalia S t a s i ń s k a (rosyjski). Red.: I n s t y t u t Sztuki P A N , Warszawa, ul. Długa 28, tel. 31-32-71, w e w n . 20 l u b 84. W y d . i administr.: P.P. W y d a w n i c t w a Artystyczne i Filmowe, Warszawa, u l . P u ł a w s k a 61, tel. 44-50-19. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/42de271732757faad4807f451b8b1b3c.pdf 9295f3aa661731e786feb08f721f71f7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1162 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1071 Title A name given to the resource Varia / LUD 1971 t. 55 Description An account of the resource LUD 1971 t.55, s.381-385 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text VII. A V NAJWAŻNIEJSZE BIBLlOTEKI POLSKIEGO R NABYTKI A ZAGRANICZNE TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO ZA ROK 1970 (BEZ CZASOPISM) zestawiła I IM. J. CZEKANOWSKIEGO J. Gerlach-Kłodnicka OGOLNE DANZEL THEODOR-WILHELM: Ethnologische Kulturkunde. Versuch einer universalen Systematik der Kulturwissenschaften. Hamburg 1967, ss. 1119. ANTHROPICA. Gedenkschrift zum 100. Geburtstag von P. Wilhelm Schmidt. Sto Augustin 1968, ss. 452. LOMMEL ANDREAS: Die Welt del' friihen Jager. Medizinmanner, Schamanen, KiiJlstIer. Mtinchen 1965, ss. 196. HOFFMANN-KRAYER Eduard: Kleine Schriften zur Volkskunde. Mit einen Lebensbild. Basel 1946, ss. 248. FOLKLOR I ETNOGRAFIJA pod red. B. N. Putilova. Leningrad 1970, ss. 254. ETNONIMY. Red. V. A. Nikonov. Moskva 1970, ss. 267. VRABIE GHEORGHE: FalcloruI. Obiect - principii - metoda - categorii. Bucuresti 1970, ss. 550. MEAD GEORGE R.: The Matrifocal Family; Transition, Economics, and Stress. Museum of Anthropology, Miscellaneous Series no. 7. Greeley 1968, ss. 23. SCHMIDT LEOPOLD: Volksglaube und Volksbrauch. Gestalten, Gebilde, Gebarden. Mit 4 Karten. Berlin 1966, ss. 420. TARVYDAS STANISLOVAS: Indoeuropieciai. Vilnius 1970, ss. 94. BIBLIOGRAFIE AN ETHNOGRAPHIC Bibliography of New Guinea. Vol. 1 - Author Index. ss. 313. Vol. 2 - District Index, ss. 110. Vol. 3 - Proper Names .Index, ss. 255. Canberra 1968. BIBLIOGRAPHIE d'Etudes Balkaniques vol. II - 1967. Sofia 1969, ss. 362. FRASER LYNETTE: A Bibliography of Publications Relative to Afro-American Studies. Museum of Anthropology Miscellaneous Series nr. 10. Greeley 1969, ss. 9;~. INTERNATIONAL Bibliography of the Social Sciences. Anthropology vol. 6-10. London 1962-1966. MICKEY BARBARA H.: A Bibliography of Studies concerning the Spanish-Speaking Population of the American Southwest. Museum of Anthropology Miscellaneous Series, nr. 4. Greeley 1969, ss. 42. OSTERREICHISCHE volkskundliche Bibliographie. Verzeichnis der Neuerscheinun- �382 Varia gen fur die Jahre 1965 bis 1967. Bearbeitet von Klaus Beitl, Ernst Burgstaller, Elfriede Grabner, Maria Kundegraber. Wien 1969, ss. 192. ROUSovA JIRINA, SVOBODOvA VLASTA: Soupis narodopisnych pi'ispevku v regiom'llnich casopisech zapadni Moravy. Brno 1967, ss. 47. KONFERENCJE A SYMPOSIUM on East European Ethnography edited by Zdenek Salzmann. Research Reports nr 6. Amherst 1970, ss. 115. FORMS of Symbolic Action. Proceedings of the 1969 Annual Spring Meeting of the American Ethnological Society. Robert F. Spencer, editor. Seattle 1969, ss. 233. MAN AND CULTURE t. II. Contributions of the Czechoslovak ethnologists for the VIII International Congress of Anthropological and Ethnological Sciences in Tokyo 1968. Prague 1968, ss. 119. XII NAUCNAJA KONFERENCIJA Gosudarstvennogo etnograficeskogo muzeja Estonskoj SSR 14-16 aprelja 1970 g. Tartu. Tallin 1970. ss. 27. TRUDY VII Mezdunarodnogo Kongressa Antropologiceskich i Etnograficeskich Nauk. Moslwa (3-10 avgusta 1964). T. 5. Sekcija 8. Materialnaja kultura pod red. G. S. Maslovoj, 1970, ss. 829; T. 6. Sekcija 13. Ustnoje narodnoje tvorcestvo pod red. V. K. Sokolovoj, 1969, ss. 471; T. 7. Sekcija 14. Narodnoje izobrazitelnoje iskusstvo pod red. I. V. Makoveckogo, 1970, ss. 565. ETNOGRAFIA SLOWIAŃSKA CESKOSLOVENSKA Vlastivecta, t. III. Lidova Kultura. Hmotna a duchovni kultura Ceskeho a Slovenskeho lidu. Praha 1968, ss. 783. FOJTIK KAREL, SIROVATKA OLDfuCH: Rosicko-Oslavensko. Zivot a kultura lidu v kamenouheinem reviru. Praha 1961, ss. 352, il. 73. KARNEJCYK J.: Belaruskaja nacyja. Minsk 1969, ss. 308. KOLESSA F. M.: Melodii ukrainskych narodnych dum. Kyiv 1969, ss. 586. KRANDZALOV DIMITR: Probiernatika puvodu moravskych Valachu. Brno 1968, ss. lO. KREMENŚEK SLA VKO: Ljubjansko naselje Zelena jama kot etnoloski problem. Razred za Zgodovinske in Druzbene Vede t. 16. Ljubljana 1970, ss. 145. NARODNOSTNA i bitova obscnost na rodopskite balgari. Sbornik ot statii. Sofija 1969, ss. 241. PIŚUTOvA IRENA: Ludove marby na skle. Martin 1969, ss. HO, il. 244. PL YNIESZ OLZO... Zarys kultury duchowej ludu cieszyńskiego pod red. D. Kadłubca. Ostrava 1970, ss. 221. SALZMAN ZDENEK: A Contribution to the Study of Value Orientations among the Czechs and Slovaks. Research Reports nr 4. Amherst 1970, ss. 100. SIROV ATKA OLDRICH: Ceska lidova slovesnost a jeji mezinarodni vztahy. Rozpravy Ceskoslovenske Akademie V,ed. Rada Spolecenskych Ved R. 77 z. 15. Praha 1967, ss. 70. UMENI Ceskoslovenskeho Lidu. 192 reprodukce typickych staveb, i'ezeb, maleb, praci umeleckeho i'emesla a kroje lidoveho v Ceskoslovensku od XVII do konce XIX stoleti. Sestavil Zdenek Wirth. Praha 1928, ss. 48, 192 il. VACLAVIK ANTONIN: Luhacovske Zalesi. Pi'ispevky k narodopisne hranici Valasska. Slovenska a Hane. Luhacovice 1930, ss. 671, tabl. 181. VANCIK FRANTISEK: Kalendarni obyceje z jihoceskeho Sobenova. Terenni vyzkum z let 1962-1963. Opera Ethnologica t. 4. Praha 1969, ss. 78. �Varia ETNOGRAFIA 383 POZASŁOWIAŃSKA EUROPA A MAGYAR Nepmil.veszet Evszazadai II. Kepek es szobroJe Jahrhunderte del' Ungarischen Volkskunst II. Bilder und Bildwerke. Szekesfehervar 1970, ss. 44, il. 42. ART POPULAIRE Travaux artistiques et scientifiques du I er Congres International des Arts Populaires Praque 1928. Introduction par Henri Focillon. t. I, ss. 249, tab!. 100, t. II, ss. 210, tabl. 100. Paris 1931. BAUMGARTEN KARL: Hallenhauser in Mecklenburg. Eine historische Dokumentation. Bel'lin 1970, ss. 164. BRUNHES DELAMARRE MARIEL JEAN: Geographie et Ethnologie de l'attelage au joug en France du XVIIe sieele a nos jours. Kultura a Tradice fada B, t. 1. Uherske Hradiśte 1969, ss. 116. EESTI rahvakunst tekstiilis. Niiitusekataloog. Tartu 1969, ss. 15, il. 24. EESTI talupoja toolid (Stulja v zilisce estonskogo krestjanina). Tartu 1969, ss. lO, il. 57. ETNICESKIJE processy v stranach zarubeznoj Jevropy. Red. O. A. Ganckaja, J. N. Grozdova, M. Ja. Salmanovic. Moskva 1970, ss. 282. FRANKISCHE Volkskunst von 1780-1820. Zeitloser und zeitgebundener Stil. InaugUl'al-Dissertation zur Erlangung der Doktorwurde der Philosophischen Fakultat der Julius-Maximilians Universitat Wtirzburg vorgelegt von B. Armbruster. WUJ'zburg 1970, ss. :12:3. HISTORlSCHE Volkssagen zwischen Elbe und Niederrhein herausgegeben von Gisela Burde-Schneidewind. Veroffentlichungen des Instituts fUr deutsche Volkskunde t. 49. Berlin 1969, ss. 350. KOEKIRJALISED kindad ja sukad (Percatki i culki s vvjazanymi uzorami), Tartu 1969, ss. 6, il. 44. KONSIN K.: Eesti rahvakunst (Estonskoje narodnoje tvoreestwo). Tallinn 1970, ss. 63. LAANEMERESOOMLASTE Rahvakultuurist. (O narodnoj kulture pribaltijsko-finskich narodov). Tallinn 1970, ss. 260. MUZEJI un kulturas pieminekli. Riga 1969, ss. 103. NEUMANN SIEGFRIED: Ein Mecklenburgischer Volkserzahler. Die Geschichten des August Rust. Zweite, erweiterte Auflage. Veroffentlichungen des Instituts fur deutsche Volkskunde t. 48. Berlin 1970, ss. 182. RUDOLPH WOLFGANG: Segelboote del' deutschen Ostssekuste. Veroffentlichungen des Instituts ro.r deutsche Volkskunde t. 53. Berlin 1969, ss. 160. STROESEU SABINA CORNELIA: La Typologie Bibliographique des Faceties Roumaines, t. I i II, Bukarest 1969 ss. 1767. TURVILLE-PETRE E. O. G.: Myth and Religion of the North. The Religion of Ancient Scandinavia. New York 1964, ss. 340. VILKUNA KUSTAA: Finnisches Brauchtum im Jahreslauf, Helsinki 1969, ss. 365. WACKERNAGEL HANS GEORG: Altes 'Volkstum del' Schweiz. Gesammelte Schriften ZU1' historischen Volkskunde. 2 Auflage. Basel 1959, ss. 326. AFRYKA BAX D.: Zuid-Afrika's eerste openbare verzameling op het gebied van kunst en etnologie 1764-1821. Schenkel's: Von Dessin, James Cook, James King. With a summary in English. Verhandeligen del' Koninklijke Nederlandse Akademie van Weten- �384 Varia schappen, Afd. Letterkunde, Nieuwe Reeks t. 75, nr. 3. Amsterdam 1970, ss. 156. GARIJI RENE: Unter afrikanischen Handwerken. Bern 1969, ss. 24:3. GIRARD JEAN: Genese du pouvoir charismatique en basse Casamance (Senegal). Initiationes et Etudes Africaines nr 27. Dakar 1969, ss. 369. PLOTNICOV LEONARD: Strangers to the City. Urban Man in Jos, Nigeria. Pittsburgh 1967, ss. 320. ZWERNEMANN JURGEN: Die Erde in Vorstellungswelt und Kultpraktiken del' Sudanisehen Volker. Berlin 1968, ss. 545. AZJA DENTAN ROBERT KNOT: The Semai. A Nonviolent People of Malaya. New York 1968, ss. 110. DOLGICH B. O.: Ocerki po etniceskoj istorii Nencev i Encev. Mosk\'a 1970, ss. 267. GAFFERBERG EDIT G.: Beludzi Turkmenskoj SSR. Ocerki chozjajstva, materialnoj kultury i by ta. Leningrad 1969, ss. 238. GONDA J.: Notes on Names and the Name of God in Ancient India. Ver'handelingen der Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen, Afel. Letterkunde, Nieuwe Reeks t. 75. nr. 4. Amsterdam 1970, ss. 113. GRANTOVSKIJ EDVIN A.: Rannaja istorija iranskich plemien Perednej Azji. Moskva 1970, ss. 393. HOLE FRANK, FLANNERY KENT V., NEELY JAMES A.: Prehistol'Y and Human Ecology of the Deh Luran Plain, an Early Sequence from Khuzistan. Iran. Ann Arbur 1969, ss. 480. IVANOVA ELENA V.: Tajskije narody Tailanda, Moskva 1970, ss. 197. MIHAYL MARION: The Changing Status of Women in the Middle East. A Statement of Cultural Change. Museum of Anthropology, Miscellaneous Series nr 6. Greeley 1969, ss. II. OBŚCESTVENNYJ stroj u naroelov severnoj Sibiri. XVII- nacalo XX v. Moskva 1970, ss. 453. ODEZDA narodov Sibiri. Sbornik statej Muzeja antropologii i etnografii. Leningrad 1970, ss. 222. POTAPOV LEONID P.: Ocerki narodnogo by ta Tuvincev. Moskva 1969, ss. 400 .. PREOBRAZOVANIJA v chozjajstve i kulture i etniceskie processy u narodov Severa. Moskva 1970, ss. 278. WIRGHT HENRY T.: The Administration of Rural Production in an Early Mesopotamian Town. Antropological Papers Museum of Anthropology, University of Michigan nr. 38. Ann Arbor 1969, ss. 162. AMERYKA FAY GEORGE E.: An Indian-Mexican House Type in Sonora, Mexico. Museum of Anthropology Miscellaneous Series no. 5. Greeley 1969, ss. 9. FAY GEORGE E.: Arts and Crafts of Mexico. Museum of Anthropolm;y Miscellaneous Series nr. 16. Greeley 1970, ss. 13. FAY GEORGE E.: Treaties between the Menominee Indians and the United States of America, 1817-1856. Museum of Anthropology Miscellaneous Series nr. 12. Greeley 1970, ss. 40. FJELLSTRbM PHEBE: Swedish-American Colonization in the San Joaquin Valley in California. A Study of the Acculturation and Assimilation of an Immigrant Group. Uppsala 1970, ss. 157. �385 Varia FORD or ,JAMES the Washington GANS A.: Psychic A Comparison Unity HERBERT J.: Series INDIANER The Urban Villagers. vom nr. 2. Greeley Amazonas. Gegenstande Herausgegeben Cultures KILPATRICK Group and Handwel'k to FREDERICK AND .JAMES ROBERT: Ritual of Flowers" and Medieval "Melee" Militarism. Museum WILLIAMS Anthropology ANNA of Anthropology C.: Smithsonian and Sandpaintings ANSWERING your Questions 1969. ss. H. G.: KENNEDY T. F.: A Descriptive 8cing lvlelanesia, C. G. R.: Life 11, of Halian- New Chaco. nr and Series of the 5, Tonkawa Washington 6, 1969. of a Cherokee Washington of the 1970, Aztec Development "War of Maya nr. 9. Smithsonian Contributions Navaho Shootingway and the t. 13, Washington to Walcott 1970, ss. 102. I OCEANIA Aborigines. Atlas Siida- Gran Process. of the a Palauan. tropischen dem Notebook Parkville 1969, York of the 1960, ss. 32. of Australia. 90 full-colour n. BARNETT nr Comparison Origin to Anthropology about 2, t. 2, A the Miscellaneous Contl'ibutioDs des Culture t. BAGLIN DOUGLASS, MULLINS BARBARA: Aborigines their fast-vanishing traditional way of life, featuring over Polynesia. MC KAY t. of Anthropology und GRITTS: Combat. AUBREY W.: Navojo Political t. 9, Washington 1970, ss. 75. LELAND in the Museum Material Anthropology A USTRALIA Sydney Diffusion 1960, ss. 160. Anthropology to ss. 125. MORIARTY WYMAN Americas Anthropology del' Indianer Historyand Contributions the class Ostbrasilien MUnchen on the Contributions Smithsonian Collection. the to America. Guayana, Lommel. K.: Notes JACK und Amazonien, von 'Andreas Smithsonian Shaman. in Contributions 1967, ss. 2l. Kunst aus WILLIAM Indians. ss. 81. Smithsonian London 1969, ss. XVI, :367. B. C.: Religions Syncretism in Spanish Miscellaneous JONES of Formative Man. 1969, ss. 21l. -Americans. HEDRICK merika. of A record of photographs. ss. 87. Pacific Islands. New Micronesia, Philippines. Wellington 1968, Samoaml. A personal story of the Samoan Zealand, ss. 64. Islands. Australia. Wellington 1969, ss. 177. MEAD S. M.: Traditional Change. Wellington NEWMAN PHILLIPPS PHILIP Maori L.: Knowing W. J.: lVlaol'i Life An Clothing. A Study of Technological Illustr'ated the and Gururumba. Custom. York 1965. 1969, ss. 180. REED A. W.: A. W.: An Illustrated Encyclopedia of Maori Life. A. W.: Myths and Legends of Maoriland, Wellington REED A. W .. HAMES 1967, ss. 251. ROWLEY THE 25 - C. D.: Aboriginals JAMES: Polynesia AUSTRALIAN Roland Lud. INEZ: Robinson. L 55. 1971 Myths and in Aust.ralian in Colour. Aboriginal Sydney Encyclopedia New Wellington REED REED SIERS and Functional 1969, ss. 238. of Aboriginal Legends Society. Wellington in Colour. 1968. ss. 112. Life. of Fiji Melbourne ss. 1969, ss. 175. Wellington 1966, 1967, ss. 246. ss. 2US. and Sydney 110. Rotuma. 1968, Wellington ss. 19. 1968, ss. 112. Photographs by Douglass Baglin. Text by � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/acbbaa3b242ec3ea47eac7ab28201c62.pdf 8c15c002e8c75869d7427cc1ae05fec2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1161 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1070 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1971 t. 55 Description An account of the resource LUD 1971 t.55, s.377-380 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text VI. I N M E M o R I A M Lud, t. 55, 1971 WŁADYSŁA W ŚWIRSKI 6 VI 1894 - 15 II 1971 Dnia 15 lutego 1971 r. zmarł we Wrocławiu, po długotrwałej i ciężkiej chorobie, dr praw Władysław Świrski, dlugoletni członek Oddziału Wrocławskiego PTL, jego były prezes i członek Komisji Rewizyjnej, dziennikarz i socjolog. Odszedł od nas Człowiek prawy, zasłużony i skromny, gorący patriota, wytrwały w pracy i długoletnich cierpieniach. W czasie okupacji hitlerowskiej pełnił WLADYSLA W ŚWIRSKI funkcję zastępcy delegata rządu na okręg lwowski AK, redaktora tygodnika "Wytrwamy". pisma Polski Podziemnej we Lwowie. Po długoletniej nieobecności w kraju powr()c.ij do Lwowa w sierpniu 1956. Od 1957 r. współpracowal stale, już we Wrocławiu, z Krajową Agencją Informacyjną, która l"Ozsyłała informacje do wszystkich bez wyjątku pism polskich w całym świecie i do głównych organizacji i działaczy Polonii zagranicznej. Srogo doświadczony przez niesprzyjający los, użyczył swego pióra nie przypadkowo Kra- �378 In memorIam jowej Agencji Informacyjnej, chciał bowiem służyć informacjami r07.siun.vITIpo świecie i podobnie jak On dotkniętym przez los. Wszechstronne Jego zainteresowania na niwie dziennikarskiej najlepiej obrazują przypadkowo wybrane z Jego spuścizny tytuły odbitek, jak np. BibHoteka gdańska - dokumentem polskiej kultury (Nr 1, 1958); Prace antropologów wrocławskich (Nr 7, 1959); Marm ury sla u:nowickie (Nr 25, 1961); Wrocławska Leopoldina (Nr 29, 1962); Ciekawa książka o ludności Ziem Zachodnich (Nr 23, 1963); Pomyślne wyniki gospodarki rolnej na Ziemiach Zachodnich (Nr 12, 1964); Kino i telewizja w Polsce (Nr 51, 1969). Zmarły współpracował nadto z Instytutem Śląskim w Opolu i na jego zlecenie badał współczesne przemiany na wsi opolskiej. Owocem tych badań są bogate materiały, z których przytaczam wybrane tematy, jak np.: "Chłopi-robotnicy a struktura ekonomiczno-społeczna i funkcjonowanie gospodarstwa rolnego w wybran.vch miejscowościach Opolszczyzny" (maszynopis, ss. 101), "Czynniki przyspieszające adaptację ludności napływowej na Śląsku Opolskim" (maszynopis, ss. 27) albo też ..Procesy urbanizacji na wsi opolskiej wśród ludności napływowej" (maszynopis, ss. ;l(;). W ramach prac badawczych Oddziału Wrocławskiego dr Świrski prowadził mimo ciężkiego stanu zdrowia badania wiejskich społeczności lokalnych na Dolnym Śląsku, w czasie których opracował kilkanaście set ankiet, stanowiących dziś już cenny materiał badawczy. Problemy socjologii wsi były pasją Jego życia, w którym Zmarły nie znalazł czasu na uporządkowanie licznych materiałów. Nie przywiązywał także uwagi do gromadzenia odbitek publikowanych prac. Kiedy tuż po śmierci starałem się ująć choć cząstkę twórczego dorobku Zmarłego, dzieląca z Nim ciężkie losy życia Zona Zmarłego wręczyła mi pożółkłe dwie odbitki Jego prac: Geneza i rozwój wiejskich społeczności lokalnych na Ziemiach Zachodnich, "Roczniki Socjologii wsi", t. IV, 1965 oraz pracę wydaną w nakładzie własnym w Inst~'tucie Śląskim w Opolu w 1965 r., pt. Nowa społeczność wsi Grzybowice. Długoletnie ciężkie cierpienia dr Świrski zabrał ze sobą. Ciekawych dla nauki spostrzeżeń o dalekich ludach nie spisał, ze stratą dla historii, ze stratą dla etnografii powszechnej. Cześć Jego pamięci. Konrad Wypych LUTOSLAWA HAJOWNA (1909-1971) Dnia 28 IX 1971 r. zmarła w Krakowie długoletńia kierowniczka biblioteki Muzeum Etnograficznego i długoletni członek zarządu Oddziału Krakowskiego PTL Lutosława Hajówna. Ur. 11 VI 1909 r. w Krakowie, po złożeniu matury w r. 1928 rozpoczęła studia w zakresie etnografii i geografii na UJ, będąc m. in. uczennicą prof. Kazimierza Moszyńskiego. 15 V 1937 rozpoczęła pracę w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. współpracując jeszcze z założycielem Muzeum Sewerynem Udzielą. Oprócz zajęć codziennych, związanych z inwentaryzacją zbiorów, dała poważny wkład pracy w organizację filii Muzeum Etnograficznego, które pod nazwą Muzeum Ziemi Krakowskiej otwarte zostało w czerwcu 1939 r. i którego kierownictwo faktycznie objęła. Po wybuchu wojny pracowała z pełnym poświęceniem przy zabezpieczaniu �379 In memorIam narażonych na wywiezienie do Niemiec zbiorów, ukrywając co cenniejsze okazy w prywatnych mieszkaniach i przechowując u siebie w domu przez cały okres okupacji główny katalog zbiorów, złożony z 8000 kartek, który po wojnie posłużył jako podstawa do akcji rewindykacyjnej. Po wyzwoleniu natychmiast powróciła Lutosława Hajówna do pracy w Muzeum Etnograficznym, biorąc czynny udział w porządkowaniu i inwentaryzowaniu uratowanych zbiorów, co pozwoliło na szybkie ustalenie strat wojennych. W r. 1951 objęła stanowisko kiewwniczki biblioteki muzealnej, na którym pozostawała aż do przejścia na emeryturę w r. 1969. Obok swych obowiązków zawodowych prowadziła Lutosława Hajówna również prace naukowo-badawcze. Należała do współpracowników Polskiego Atlasu Etnograficznego i Instytutu Historii Kultury Materialnej Oddziału Krakowskiego PAN oraz czynnie uczestniczyła w badaniach terenowych. Oprócz uczestnictwa w organizowanych pt'Zez Muzeum Etnograficzne obozach naukowo-badawczych, kontynuowała od szeregu lat indywidualne badania, zainicjowane przez PTL w Tyt'tcu pod Krakowem, gmmadząc wiele interesujących materiałów z zakresu obrzędowości i medycyny ludowej, na podstawie których ogłosiła w Roczniku Muzeum Etnograficznego dwa artykuły: Lecznictwo ludowe w Tył1cu i Zimowe obrzędy i zwyczaje w Tyńcu pod Krakowem. Ponadto ogłosiła tamże, wraz z Jerzym Czajkowskim, art.ykuł pL Kultura ludowa Starej Wsi w pow. oświęcimskim w świetle testamentów, inwentarzy i innych aktów prawnych w XIX w. W ostatnim okresie rozszerzyła swoje zainteresowania o problematykę pożywienia ludowego, przygotowując artykuł do zbiorowego tomu, zawierającego materiały z sesji naukowej, poświęconej zagadnieniu pożywienia, zorganizowanej przez Oddział Krakowski PTL w r. 1970. Smierć przerwała jej przygotowanie obszerniejszego opracowania tego problemu na przykładzie pow. chrzanowskiego i oświęcimskiego. Od r. 1957 wchodziła Lutosława Hajówna nieprzerwanie w skład zarządu Oddziału Krakowskiego PTL, pełniąc w nim funkcję skarbnika i czynnie uczestnicząc we wszystkich organizowanych przez Oddział imprezach. Odznaczona była Złotym Krzyżem Zasługi i dyplomem Zasłużonego Działacza Kultury. Bolesław Łopuszański JAN ROMPSKI Dnia 30 XII 1969 r. zmarł w Toruniu mgr Jan Rompski - kustosz Muzeum Etnograficznego w Toruniu, członek zarządu i skarbnik torut'tskiego Oddziału PTL, zasłużony dla muzealnictwa pomorskiego, regionalnego ruchu kaszubskiego i kaszubskiej literatury. Urodził się 8 XII 1913 r. w Kartuzach, tam też ukończył szkołę podstawową. Egzamin dojrzałości złożył w Państwowym Gimnazjum w Poznaniu w 1937 r. W okresie okupacji hitlerowskiej brał aktywny udział w pracach tajnej organizacji "Gryf Pomorski", co stało się przyczyną zesłania Go jako więźnia politycznego do obozu koncentracyjnego w Stutthofie. Studia etnograficzne rozpoczął po wojnie na Uniwersytecie M. Kopernika w Toruniu, ukończył je w 1950 r. Od 1951 r. do końca życia pracował w muzeach toruńskich początkowo w Mu- �380 In memoriam zeum Okręgowym, później w Etnograficznym. Położył także duże zasługi w organizowaniu muzeów w woj. bydgoskim. Poza pracą zawodową przez cały czas brał udział w pracach wielu organizacji polityczno-społecznych i naukowych. Był jednym z założycieli Zrzeszenia Kaszubskiego, w latach 1945-1947 pełnił funkcję redaktora czasopisma "Zrzesz Kaszebskoa". Jego różnorodna działalność spotykała się z dużym uznaniem ze strony władz i społeczeństwa, o czym świadczą między innymi, przyznane Mu odznaczenia: w 1945 r. - Medal Zwy·cięstwa.i Wolności; w 1955 - Medal X lecia PRL, w 19571'.Srebrny Krzyż Zasługi. Niespodziewana śmierć wyłączyła Go nagle z realizacji głębokich idei, dla których żył i pracował i którym pozostał wierny do końca życia. ZOFIA DURBAS W dniu 6 I 1970 r. zmarła w Mszanie Dolnej Zofia Dm'bas, nauczycielka Szkoły Podstawowej nr 2, członek Oddziału PTL w Mszanie Dolnej. Do ostatnich swoich dni brała czynny udział w pracach organizacyjnych i merytorycznych Oddziału. Jako miłośniczka kultury ludowej Zagórzan wielokrotnie upowszechniała wiedzę o niej łącząc to ze swoją pracą zawodową i społeczną. JOZEF KUPIEC W dniu 27 III 1970 1'. zmarł w Mszanie Dolnej Józef Kupiec, wieloletni członek Oddziału w Mszanie Dolnej. Brał on zawsze aktywny udział w pracach Oddziału. na podstawie materiałów ODiIE opracowała Elżbieta Królikowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/da37afb51146be23b369f44919be6be1.pdf d15f5c764fd47214c88332e6873bb3f3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1165 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1073 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.1, s.5-8 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA AKADEMIA NAUK INSTYTUT HISTORII KULTURY MATERIALNEJ ETNOGRAFIA POLSKA XXVIII Zeszyt 1 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • GDANSK • ŁÓDŹ ZAKŁAD NARODOWY IMIENIA OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK 1984 �REDAKTOR: WITOLD DYNOWSKI S E K R E T A R Z R E D A K C J I : IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ CZŁONKOWIE R A D Y R E D A K C Y J N E J : JÓZEF B U R S Z T A , M A R I A B I E R N A C K A (PRZEWODNICZĄCA), M A R I A F R A N K O W S K A , J A D W I G A K L I M A S Z E W S K A , ANNA K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , WANDA P A P R O C K A , ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWICZOWA Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, ul. Ś w i e r c z e w s k i e g o 105 Okładkę projektował Edward Kostka Redaktor Zyta Kwiecińska Redaktor techniczny Anna © Copyright Kowalska-Grygajtis by Zakład Narodowy im. Ossolińskich — Wydawnictwo, Wroclaw 1983 Printed in Poland Zakład Narodowy Im. Ossolińskich — Wydawnictwo. Wrocław 1983. Nakład: 700 egz. Objętość: ařk. wyd. 18,70, ark. druk. 15,63, ark. A j - 21. Papier druk. sat. k l . I V , 70 g, 70 X 100. Oddano do składania 30 V I 1983. Podpisano do druku 21 1X1 1983. Druk ukończono w listopadzie 1983. Wrocławska Drukarnia Naukowa. Zam. 2280/83 — U-7. Cena zł 200.— �SPIS T R E Ś C I Maria G ł a d y s z o w a — Wprowadzenie 9 Streszczenie w języku niemieckim 14 Zofia S z r o m b a - R y s o w a , Danuta T y l k o w a — Ogólna charaktery­ styka regionu 17 Streszczenie w języku niemieckim 32 Maria G ł a d y s z o w a — Budownictwo i struktura osadnicza 35 Streszczenie w języku niemieckim 71 Krystyna H e r m a n o w i c z - N o w a k — Strój ludowy 73 Streszczenie w języku niemieckim 102 Zofia S z r o m b a - R y s o w a — Biesiady wiejskie ,105 Streszczenie w języku niemieckim 130 Teresa D o b r o w o l s k a , Elżbieta D u s z e ń k o — Pobaba — forma pomo­ cy wzajemnej 133 Streszczenie w języku niemieckim 155 Krystyna K w a ś n i e w i c z — Zwyczaje i obrzędy doroczne 157 Streszczenie w języku niemieckim 198 Danuta T y l k o w a — Lecznictwo ludowe 201 Streszczenie w języku niemieckim 222 Urszula L e h r — Wierzenia w istoty nadzmysłowe 223 Streszczenie w języku niemieckim 249 �СОДЕРЖАНИЕ Мария Г л а д ы ш о в а — Введение Резюме на немецком языке София Ш р о м б а - Р ы с о в а , Данута Т ы л ь к о в а — Общая характеристика региона Резюме на немецком языке Мария Г л а д ы ш о в а —Поселенческое строительство и структура Резюме на немецком языке Крыстына Х е р м а н о в и ч - Н о в а к — Национальный костюм Резюме на немецком языке София Ш р о м б а - Р ы с о в а — Сельские пиршества Резюме на немецком языке Тереса Д о б р о в о л ь с к а , Эльжбета Д у ш е н ь к о — Побаба — вид взаимопомощи . . Резюме на немецком языке . Крыстына К в а с ь н е в и ч — Ежегодные обычаи и обряды . Резюме на немецком языке Данута Т ы л ь к о в а — Народная медицина Резюме на немецком языке Уршуля Л е х р — Верования в сверхчувственных существ Резюме на немецком языке 9 14 17 32 35 71 73 102 105 13Ó 133 155 157 198 201 222 223 249 �CONTENTS Maria G ł a d y s z o w a — Introduction Summary in German Zofia S z r o m b a - R y s o w a , Danuta T y l k o w a — General characteri­ stic of the region Summary in German Maria G ł a d y s z o w a — Building and settlement structure Summary in German . Krystyna H e r m a n o w i c z - N o w a k — Folk costumes Summary in German Zofia S z r o m b a - R y s o w a — Village feasts Summary in German Teresa D o b r o w o l s k a , Elżbieta D u s z e ń k o — Pobaba — form of mu­ tual assistance Summary in German Krystyna K w a ś n i e w i e z — Annual customs and rites Summary in German Danuta T y l k o w a — Folk art of healing Summary in German Urszula L e h r — Beliefs in transcendental beings Summary in German 9 14 17 32 35 71 73 102 105 130 133 155 157 198 201 222 223 249 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d717a89e29926c1cb0a58bb0154e4cbe.pdf 49ef0114f743d93f25cc8f0236cc64eb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1163 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1072 Title A name given to the resource Indeksy / LUD 1971 t. 55 Description An account of the resource LUD 1971 t.55, s.386-403 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INDEKS Adormo Theodor 245 Aitken R. T. 167 Ajdukiewicz Kazimierz 232 Albert H. 226, 230 Alexandrov Vadim 326 Allison Philip 250 AlveI' B. 375 Anderson J. A. 328 Andersson E. 106 Andert A. 305 Andrzejczak Barbara 261-265 Antoniević Dragoslav 270 Antoniewicz Włodzimierz 361 Aoy,agi M. 156 Appun C. F. 93 Arc.iszewski Krzysz,tof 334 Arnaudov Michaił 254 Ast Hiltraud 308 Bachmann A. 306 Bachofen J. J. 84 Bacon Franciszek 57 Baczewski Józef, poseł, 12 Baeksted A. 375 Balfet H. 373 Bandtkie Jerzy Samuel 18 Baranowski B. 173 Barańska Zofia 350 Barjaktarović Mirko 326 Barnett H. G. 121 Basham A. L. 161 Bastide R. 89, 99, 100, 373 Bausinger Hermann 245, BeiU Klaus 30B, 374 Belov-Wrzalik Ewa 352 Berg G. 328 Berliner R. 57 Berndt R. M. BO Bialy Zbigniew :327 Biegeleisen H. 267 Biernacka M. 359 Biernacki J. 322 Bloch M. 97, 226 Blaszak Jan Tadeusz 352 Blasz'czyk Stanisław 269, 321, :359. 361, 363 247, 323, 372, 375 Bazielich Barbara 276-279, Bąk Stanisław 358, 359, 361 Bednarczuk Alicja 247-250 Befu Harumi 292 OSOBOWY 281 270, 313, Bobrowska Mirosława 350 Bohler E. 226 Bottger Walter 303 Brandt Gustav 58, 59 Bratanić Branimir 326 Brednich R. W. 372 Bringeus Nils-Arvid 327. :128 Brown K. 292 Brodowska Helena 324 Bromlej Julian V. 288, n6, :373, :175 Brii.ckner W. 314 Brunhes-Delamarre M. J. 373 Brzeska Wanda 181, 184, 185 Brzezicha Józef 351 Brzozowska T. 22, 251, 259 Brykczyński Piotr 334 Bucek Margareta .308 Bugaj R. 258 Bu.hler Teodor .310 Bujak Jan 354 Bukowski A. 18 Burian V. 283 Burszta Józef 15-28, 51. 85, 244-245, 256-258, 267, 268, 269, 270. 271, .313- .315, 321, 322, 325, 359, 361, 363, 367, 372 �387 Buschan G. 133 Biisching J. G. 33, 34 Butinov N. A. 133 Butkevicius Izidorius 248 Butt J. A. 93 Bystroń Jan Stanisław 75, 174, 190, 267 Callier E. 176 Caraman Piolr 26:~ Cejnowa (Ceynowa) Florian Charbonnier Georges 241 Chętnik A. 203 Chmielowski Stefan 352 Chodakowski Z. 251 Chojnacka J. i W. 22 Choroszajewa 1. F. 89 Chrobak L. 34, 36 Chwojka Anna :351 Ciążyński Wiesław 352 Cieślak Tudeusz 190 Cilingirov Stiljan 255 Cinciala Andrzej 18 Ciolek Tadeusz M. 350 Ciupak E. 363 Cohen M. C. 296 Cohn Norman 96 Collins J. J. 294 Cranstone B. A. L. 145 Cuisenier J. 372, 374 Czernik Stanisław 261, 262 Czmok O. 34 Cytowska Hanna 352 HI, 260 Dahrendorf R. 226 Dalska Urszula 351 Damm Hans 302 Damrosz Jerzy 355 Danielsson B. 155, 162, 165 Davenport W. 167 Dąbrowska Grażyna 269, 321 Dejna Karol 69-82 Dekowski Jan 324, 354, 359, 361 Delinikolova Zorka 301 Delmas S. 156 Dembińska Maria Anna 328 Dias Jorge 270, 375 Dinekow Pelr :n6-337 Dobrowolska Agnieszka 281 Dobrowolska Teresa 325 Dobrowolski Kazimierz 51, 178, 358 Dobrowolski T. 281 Dodziuk Anna 350 Dolle M. P. 374 Diimotiir Tekla 270, 323 Domson R. M. 374 Drager Lothar 304 Drljaca Dusan 326 Drohojowski Jan 334 Drost Dietrich 302 Drozdowska W. 175 Dubiel Ludwik 352 Dujcev Ivan 254 Dunare N. 373 Dunin J. 259 Durbas Zofia 380 Durkheim E. 226 Dzierżanowska Maria 352 Dydowiczowa J. 363 Dygacz Adolf 258, 352 Dynowska Wanda 222 Eckert G. 93 Eilers A. 141 Elkin R. E. 293 Faris J. C. 297 Federowski M. 266 'Festinger L. 235 Finney B. R. 153, 157, 162, 169, 293 Finsch Otto 121, 132, 136 Firth R. 86, 153, 166 Fischer Adam 19, 267 Flizak Sebastian 208, 358 Florescu Florea Bobu 278 Fontanes M. de 374 Frankowska Maria R9, 108, 330, 334, 359, 363, 364, 367 Friederici G. 137 Frobenius L. 139 GaM K. 328 Gajek Józef 70, 80, 82, 190, 267, 367 Ganckaja Olga A. 271 Gandev Christo 326 Gantner T. 328 Gardos Isolde 290 Gaugin P. 155 Gavazzi Milovan 287 Gawęcki Marek 351 Gąsiorowski Józef 259 �388 Georgieva Milica 301 Germer Ernst 131, 302 Gębik W. Hl GiełżyJiski W. 84 Giersz Marcin 17 Girschner M. 142 Gizewiusz Gustaw 17, 252 Glapa Adam 363 Gloger Z. 267 GluziJiski Wojciech 53--f17. 359 Gładysz Mieczysław 327 Gładyszowa Maria 324 Gobel Peter 303 Godlewski A. L. 155, 159, 164. 359 Goldberg H. E. 297 Gołębiowski L. 251 Gołubkowa M. 348 Gołuchowska Maria 351 Goswami B. B. 217 Górski Konrad 190 Górski Ryszard 251, 260, 266 Grabowski E. 35 Graebner F. 138, 140 Greimas J. :374 Grimble A. 160 Grodecka Zofia 271-282 Grzeszczuk S. 259 Guariglia G. 92. 100 Guiart J. 92 Gulgowski Izydor 18 Gutwirth J. 374 Gutzeit Teresa Regina :351 Habermas Ju.rgen 245 Haboviitiak Anton 289 Haid Wolfgang 308 Hajówna Lutosława 373-379 Hanczka- Wrzosek Bożena 350 Hanika J. 40. 41 Hartwig Werner 304 Haubert M. 93 Haupt J. L. 306 Havernick Walter 228. :314 Heilfurlh G. 314, 372 Heim Walter :310, 312 Heim'jch A. C. 293 Hensel W. 287 Hernas Czesław 267 Herskovits M. 153 Heymann Jerzy 351 Hiditz Wilhelm 309 Hilska V. 161 Hochenegg Hans 308 Hofmann 39 Holas B. 106 Hopkins N. A. 296 Horak J. 305 Horkheimer Max 245 Howard A. 168 Hrankowska Teresa :n:J Hugger Paul 312 Hughes D. T. 298 Huizinga J. 175 Hultkranz A. 39. 97 Hunt E. 296 Hyckei G. 34, 35 Ikonomov Nikołaj 255 Iłowski S. :322 Irime Cornel 27G ltman Leszek liO,:l48, 359 Iwaszkiewicz Jarosław 2(;6 Jackowska Jadwiga :352 Jackowski A. 271. 275 Jacobeit W. 372. :)7:'; Jaenecka-Nickel Johanna :311 Jagiełło J. 259 Jakóbiec Marian :J:35-:3:36 .Jakunina J. L. 214 Janeuk N. 267 Jankawerny W. 22 Januszkiewicz Bolesław 17:1-1110. 271- 27:3,274-276 Jarvie J. C. 101 Jasiewicz Zbigniew :322. :324. 359,361.363 Jastrzębski Józef :352, 359. Jaworski M. 271 Jeggle Utz 225-2:34. 245 Jech Jaramir 327. :375 Jęezalik Ewa 356 Jnstnwa Wanda :354,:350 Jurkowski H. 259 KacHubiec Daniel :325 Kacllubiec K. 260 Kaleciuk PialI' :359.:;61 Kane E. 293 Kapełuś H. 260. 267 361 :J:l3. 355. �Kapucyn P. 175 Karadzić Vuk S. 253 Karwicka Teresa :~55 Karlowicz J. 267 Kaznowska-Jarecka Barbara 194, 207 Kay P. 158, 165 Keesing R. M. 292 Kern J. 34 Kętrzyński Wojciech 17 Klapper J. :37, 41 Klemm Gustav Friedrich 302 Klickova Vera 301 Klimaszewska Jadwiga :324, 335, 361, 367 Klimova Dagmar :326 Kloska Gerhard 225-2:l9, 241-24:3, 245~-ł7 Kloskowska A. 63 Kniezović S. :J7:~ KobeJl :)9 Koch A. 1liZ Koch G. 154 Koetschau K. (Hi Kohutnicki B"gdan :332 Kolberg Oskar 1Ii-17, 31. :n, 173, 176, 200, 2(jli-269 Koleva Elena :327 Kolewa Tatiana :326 Kollqtaj Hugo Hi Kołodziejska Barbara 360 Komaro\Vski,j Georgij 273 Komorovsky' .Tan :325-327 Kondratiukowa K. 211 Konopczanka Antonina 260 Konig Wolfgang :)04 Koprak J;jn :127 Kopczyńska-Jaworska Bronisława :~30, :359, :HiO-:171, :nJ Kopernicki I. 267 Korytko E. 251 Kostrzewski J. 2B7 Kotula Francisz:··k 21i5, 266 Kovarova SOllil TW Kowalcwsl,i Z. M. 94 Kowalska Lewicka Anna 286-290, 325, :127-:1:20, :359, 361, :363, 367 Kozioi'Owska Jolanta :152 Koz.\'fa Anna 129-152 Kramer A. 1:~:3 Kl'an1('r Dieter :~1:3 Kriimcr August 121, 155, 164 Krasicka-Meuszyńska Grażyna :~51 Krause A, F. 32 Krawczyk Violetta 321-32:3, 873 Krcek F. 267 Kl'ólikowska Elżbieta 339-346, 354--357, :353, 379-380 Kruszelnicki Zygmunt 181 Krii,TIitz Johann Georg 57 Krzanowski Andrzej 335 Krzywicki L. 267 Krzyżanowski Julian 32, 251, 260, 2G1, 267, 305, 367, :374 Kuba Ludvik 299, 305 Kuba S. 305 Kubary Jan Stanisław 116-119 Kubisz 260 Kucharska Jadwiga 324 Kuczyński A. 359 Kuhn W, 41 Kilhnau Richard 32, 36-37 Kukier Ryszard 25, 181, 306, 359 Kukuiska M. 251 Kula Marcin 333 Kulikowska Pranas 248 Kunczyńska-Iracka 374 Kundegraber Maria 308 Kuoni J. :312 Kup.iec Jan 31, 33 Kup'iec Józef 380 Kusche Rolf 304 Kuśnierkiewicz-Szumska Danuta 352 Kutrzeba-Pojnarowa Anna' 51, 181. ~24, :359, 361, 367, 371-375 324, 323- Kutrzebianka Anna 22 Kuźniewski Ignacy 359, 3Gl Kwaśniewi·cz Władysław 361. ~67 Kwaśniewski Krzysztof 322, 354 Kwiatkowska-Jastrzębska Mirosława Kwilecki A. 26 Lacoste C. 37:3 Lam S. 267 Lambert B. 160 Lamzer Vaclav 316 Lange Kristine 303 Langer-Karasek Alfred Lanternari V. 100, 111 Lapccvić DragiSa 299 La;tković Vido 252 Lauffer Otto 58, 62 40, 41 :l53 �390 Law J. A. 296 Leach E. 155 Lech J. 359 Lechowa Irena 325 Lecotte R. 374 Leopold Wanda 357 Leśnodorski Bogusław 190 Levi-Strauss Claude 114. 94, 241-243 Lew Stefan 359, 361 Lewicki Antoni 353 Libelt K. 2611 Licenoska Zoe 301 Ligęza J. 32, 258 Linette Bogusław 269, 321. 355, 359, 361 Lips J. E. 120 Lompa Józef Ill, 31, 33, 36, 37 Linton R. 100, lOll Lorentz Fryderyk 30 Loukatos D. 372, 375 Lowie R. H. 111 Lozar-Podlogar Helena 326 Ławreckij 1. R. 99 Łepkowski J. 32 Łepkowski Tadeusz 333, 335 Łopaciński H. 267 Łopuszański Bolesław 3711-379 Łowmiański H. 98 Łęgowski-Nadmorski Józef 18 ~achaczek J. 260 ~aciejewska Anna 269-271 ~ajchrzak Józef (J. ~.) 349-350 ~ajeranowski K. 251 ~ajewski K. llll ~ajkowski Aleksander 18 ~ajumdar D. N. 217 Mak 34 ~akarenko A. A. 193 ~akulski Krzysztof 94, 324, :356, 374 Malicki Longin 359, 361 ~alinowskj B. 110, 153, 159. 161 ~alinowski Lucjan 19, 32 ~alkowska Krystyna 87, 335 ~an E. H. 164 ~ańka K. 34 ~ańkowska R. 335 ~ańk{)wski T. 214 ~arcel-Dubois C. 372, 374 ~arczak Krystyna 354 ~aresch Franz 309 Marinov V. 328 ~arkiewicz W. 86 ~arkowska Danuta :356 Markowski R. 271 Markus Michal 327 Martinet A. 226 Mastonytć ~arija 249 ~aser R. 306 ~c Elhanon K. A. 29:3, 297 Mead ~. 84 ~etge J. 94 Metraux A. 93, 141 Metzen Thomas 245 Miarka Karol 18 Michalek Jan 287. 290 ~i'chelsen P. 372 Mikolajczyk Andrzej 250. 251 Milewski T. 13:3, 160 Milius Vacys 249 Millerowa Elżbieta 25fl-260 Minsberg F. 34 Misińska ~aria 211, :324 lVIiśkiewicz B. 88 Mjartan Jan :325 Mładenov Stefan 255 Modzelewska T. 272 Molier Daniel 56-57 ~ontandon G. 131. 1:38 Mooney James 109 Morgan L. H. 114. 154 Morson Ewa :151 Moser H. 323 ~oszyński K. 211. 2fl7 lVIoszYl1skiL. 2115 ~rongowiusz Krzysztof Celestyn Mulkiewicz-Goldbergowa O. 373 Murdock G. P. 291 Musial Siegmund 290 MilUer W. 121 Milhlmann W. 114, 100 Mycieiski St. 363 Myrdal G. 226, 229 Nahodil Otakar 244 Narr Roland 245, 246, 247 Nasz Adolf 350, 359 Natanson-Leski J. 76 Nawka B. 306 Nehring Wladysław 33, 267 III �391 Neickelius Caspar Friedrich 57 Neisser Horst 245 Neyman Zofia :361 Nicolaisen W. 372, 375 Niederer A. 314 Niederle Lubor 287 Niedermeier Hans 308 Niedźwiedzińska Sławomira 351 Niedżwiedziński P. 359 Nikolov Velimir 301 Nimuendaju-Ungel C. 93 Nitsch Kazimierz :31. 285 Niunkiene-Tałłat-Kelpsairte Giedre Nordland O. 328 Nowak Henryk 284 Nowicka Ewa 332 Nyrkowski S. 259 249 Oberlander R. 1:37 Oelsner T. 33, 34 Olesiejuk Feliks 356, 361 Olędzid JRcek 175, 279 Olszewicz Boleslaw 334, 358 Ondrusz J. 260 Opieński H. 267 Optołowicz .Janusz 359, 361 Ortutay C. 375 Orynżyna Janina 272, 358 Ossowski S. 226 Ozgowicz Edward 273-274, 279-280 Pandey T. N. 29:3 Panoff M. 156, 162, 16:3 Pantelić Nikola 326 Paradowska Maria 329-335, 355 PaJ:'CzewskiAlfons 18 Parkinson R. 134 Parrain Ch. 373 Paulini z Drygal 17 Pavković N. 373 Pavlović Jeremija 299 Pawłowska J. 25 Pazaurek G. 65 Peeters K. C. 374 Pelczarska-Parzyńska Teresa 352 Perchonock N. 29fl Pereira de Queiroz L M. 97, 99, 100, 108 Perli ck Alfons 34, 35, 40-41 Peseva Rajna 326 Pesić-Maksimović N. 373 Peter L. 323 Petrović Pop Atanasije 299 Petruseva Ani-ca 300 Peuckert W. E. 37, 41 Piekarczyk S. 111 Pieprzyk Józef 355, 363 Pietkiewicz A. 267 Pietkiewicz Kazimierz 359, 361 Pietrewicz Eugenia 351 Pilk Georg 306 Pinon R. 375 Piotrowska Zofia 319-321, 350-353 Pischel Barbara 42 Piskorz Jerzy 351 Poblocki Franciszek 18 Pochwicki M. 322 Podol<'lk Jan 289, 325 Podwiń ska Anna 352 Pok-rovskaja L V. 373 Polenaković Haralampij 338 Polenaković Radmila :300 Pop M. 374 Posern-Zielińska Mirosława 94, 290-298, 332, 363 Posem-Zieliński Aleksander 83-113, 315-318, 331, 334, 359, 363 Posem-Zieliński W. 335 Pośpiech J. 251 Pranda Adam 326 Prejs Julian (Sjerp-Polaczek) 18 Profeta G. 373 Prus-Wiśniowski Tadeusz 359, 360, 361 Pudlo Kazimierz 359 Pujanek Irena 351 Pulec M. J. 305 PutiIov Boris N. 326 Pypin A. 267 Radcliffe-Brown 153 Radovanović S. Vojislav 299 Ranke K. 372 Ratzel F. 142 Reche O. 145 Redfield R. 226 Reinfuss Roman 190, 211, 359 Riedel Karl Vett 228, 314 Ribeiro R. 93 Rimantiene Rimute 248 �392 Ritzenthaler R. E. 119, 121, 126 Rivere G. H. 372 Robotnicki Z. 327 Rompski Jan 379-380 Romer B. 328 Romer F. 57 Rappel L. 260 Rosiński S. 340 Rostworowska M. 347, :348 Roubin L. 373 Różanowski Kazimierz 361 Ruchlewicz-Oblizajek Jolanta 351 Rud Stanisław 351 Rusić Branislav 326 Rybakow B. A. 287 Rybiński Adam 351 Rychlewska M. 214 'Sismanov Ivan 254 Siverts H. 106 Skalnikova Olga 326, 373 Skrukwa Agata 251-252, 260 Skurpski H. 22 Sobieska Jadwiga 358 Sobieski M. 267 Sobisiak Walerian 284-286, 305-~H2, 363 Sokołova V. K. 373 Speiser F. 132 Sperschneider H. 305 Spooner B. 297 Stahl P. H. 373 Stanner W. E. H. 297 Starek E. 208 Stein Lothar :304 Stelmachowska Bożena 19, 21, 22, 181- Sadownik J. 22 'Safarik P. J. 287 Samar D. L. 218 Sauter Wiesław 11-14 Scharfe Martin 245, 246, 314 Scheffler H. W. 155 Schellhammer K. Ernst 39, 41 Schenda Rudolf 245, 314 Schilling H. 315 Schlee Ernst 314 Schlosser K. 106 SchmaleI' J. E. 305 Schmeltz J. D. E. 121 Schmidt Leopold 308 Schoolcraft H. R. 88 Schock Gustav 245 Schone B. 306 Schuller Linde 307 Semper Karol 116 Senti Alois 311 Service E. R. 155, 162 Seweryn T. 205 Shusky F. 94 Siarkowski W. 260 Sierżputowski A. K. 193 Simiczijew Kole 252-256, 299-302, Stika Jaroslav 326 Stillfried Bernhard 121 Stingl Heinz 303 Stoiłow Anton 299 Stojancević V. 374 Strobach H. 305 Strugarek Przemysław :351 Suboczowa Maria :359. 361 Sumdlder B. G. M. 90, 106 Surzyńska Anna :351 'Svecova Sona :326 'Svehhlk Svetozar :326 Szacki P. 374 Szajbel Jan 181--192 SZ3ityńska-Kurella Joanna :351 Szembekówna Zofia 358 Szmydtowa Zofia 259 Szromba-Rysowa Zofia 324 Szurmiak Aleksandra 352 Szyfelbein-Soknlewicz Zofia 324, :355 Szyfer Anna 23, 45-52, 356, 359 192 335- 338 Simon F. 372 Simonides Dorota 20, 29-43, 256, 355, Slaski J. 259 Siedzi ew ski A. :348 Swiątkowska J. 196, 197 Swderczyńska Krystyna :156 SWieży J. 204, 207 Swirko D. 22 Swirko S. 251, 259 Swirski Władysław 377-:37B 359 Siracky Jan 327 Sirovatka Oldi'ich 289, 372 Talmon Y. 100 Tarko Medard 266-269, :152 �393 Tax Sol 87 Tazbir Janusz 331 Telakowska Wanda 274-276 Tentori T. 375 Terentieva L. N. 373 Teuira H. 165 Thiel Helga 309 Thomaside 17 Thrupp S. 102 Tokarev S. A. 133, 287, 373 Udziela S. 267 Urban Anna 334. :{35 Urbań·czyk 287 Urgacz Barbara 351 U,ivary Zoltan 2lJ9 Vakarelski Christo 288, 326, 372, 375 Vanagas A. 24lJ Vareka Josef 283 Vatulo S. 297 Vidugiris A. 248 Vogt F. 32, 33 Vulcanescu R. 374 Wakarz 363 Walendowska Barbara 333, 334 Walicki A. 111 Waligórsk,i A. 153 Wallace A. F. C. 100, 108 Wallis L. :31 Wallis W. D. 100 Walkowska H. 161 Wawrowski Franciszek 259 Weber M. 226, 228 Weber-Kellermann I. 372 Weinhold Karl 32-33 White L. A. 84 Wiegelmann G. 314, 328 Wieruszewska-Adamczyk Maria 324, 354 Wierzejewska Małgorzata 351 Wildhaber R. 372, 375 Wilson H. 116 Wirz P. 132 Wissler Clark 88 Witczak .T.353 Woeller W. 42 Wojciechowska A. 363 Wojciechowski R. 251 Wójaicki K. W. 251, 252, 267 Wokroj Franciszek 359, 361 Wolfram R. 314 Wolniewicz J. 151 Wolski K'rzysztof 217-224, 363 Wołuchowa E. S. 194 Worsley P. 92, 106 Wróblewski Tadeusz 21, 184, 361, 363 Wrzesiński W. 20 Wunster K. 34 Wypych Konrad 115--128, 302-304, 346-· 349, 357-360, 377-378 Zaborowska Maria 184 Zagrodzka Ewa 352 Zaniewski Bogusław 153-172, 352 Zawiliński R. 267 Zawistowicz-Adamska Kazimiera 267, 324, 325, 359, 361, 365, 367 Zecević Slobodan 288, 375 Ziarko M~rosława 352 Zienkiewicz R. 252 Zinyc Volodymyr 326 Zmorski Roman 18 Znamierowska-PriiHerowa Maria 22, 359, 361, 374 Żydok Bogusław 351 Żywirska M. 258 Yadava J. S. 297 Y'oder D. 328 �INDEKS RZECZOWY Adaptacja kulturowa 354, 378 Adopcja dzieci 153-172, 352 Akultumcja 84-89, 172, 352 Atlasy gwarowe i etnograficzne 69 Architektura ludowa w Polsce 188 Astronomia ludowa 23, 356 - historyczna 247 - tradycyjna 246-247 - przesiedleńców 21 Etnografii zadanie 247 Etnograficzne badania 246 Etnograficzny atlas świata 291 Etnologia 75 Badania folklorystyczne polskie 251-252 - małych miast.46 - strukturalno-fun~cjonalne w stylu Parsonsa 246 Bajki jugosłowiańskie 253 - śląskie 37 Ballada 259-260, 305, 373 Baśnie ludowe śląskie 32 Bibliografia folkloru 22 Budownictwo kultowe 188 - ludowe 248-249, 352, 363 - - l'umUl1skie 278 - Slowińców 189 - wiejskie Francji :373 Broń łowiecka 141 - wojenna 129-152 Film etnograficzny 373 Flisacy opolscy 29 Folklor 188, 257, 269-271, 319-320 - kaszubski 22 - Łużyczan 287, 290 - muzyczny 269, 321 - śląski 22 - wiślany 363 - zachodnio-pomorski 22 - Ziemi Lubuskiej 12-13, 30-31. Folklorystyka polska 256-260 - śląska 18-19, 32 Folkloryści kaszubscy 18 Folkloryzm 269, 274, 321-323, 350 Chutor 248 Cierlica 210 Garncarstwo 194, 351, 352 - rumuńsktie 279 Grupy etni'czne Pomorza 187 Gwara 71-72 Demony 37 Dialekt 73 Dialektografia, deninicja 71 Dialektologia 72-73 Dialekty polskie 75-79 Dwojaki 187 Dziedziczenie majątku 168-170 EtnobOitanika 294 Etnogeneza Bałtów 248 Etnograf'ia 15, 16, 75, 231-232, 313 355 Haft ludowy 281-282 Historia pisma 188 Integracja kulturowa 25, 26, 45-52, 359 Instrumenty muzyczne 219, 320 Instytucje społeczne 350 235-238, Kanibalizm 373 Klocki do drukowania płócien 211 354, �39il Kolędy 253 Kolowrotek 210 Kostiumologia 133 Krosienka tabliczkowe 211 Krosno poziome 211 Kult "cargo" 101 - drzew 355 - przodków 160, 171,250 - św. Rocha 173-179 - zmarłych 159 Kultowe obrazy 276-277 Kultura, teoria 244-245 - karpacka 289 materialna Polski 188 odpustowa 308 prasłowiańska 286 samochodowa 307-308 Kulturowe pogranicze 289 - przemiany :323-325, 351, 357 - zachowania 46-48 Legendy 312 Lecznidwo ludowe 363, 379 Literatura ludowa 138, 252-254, :l59 - - opolska 29-43 - - Pomorza Zachodniego 30 - - Śląska 20 - sowizdrzalska 259 Ludoznawstwo 15 - szewskie 194, 212-213 - tkackie 210-212 - wlókiennicze 194 Nazwiska polskie 183 Nożyce do strzyżenia owiec 210 Obrzęd kolędowania 261-262 Obrzędowość doroczna 301, 363, 373 - peyotystyczna 294 - rodzinna 351, 363 Obrzędów funkcja 324 Obrzędy bulgarskie 288 dożynkowe 310 inicjacyjne :356 pogrzebowe 249 weselne 252, 356 węgierskie 239 - zimowe 379 OdZiież 249-250, 279, 325 - mieszczańska 213 Opowieści ludowe :325,355 260, Luki 151 Maczugi 150 Magia 130, 131, 354 Malarstwo ludowe 276-278, 356, 374 Maski 302-:l03, 351 Meble ludowe 249 Metoda geograficzno-kartograficzna 326 Metody etnograficzne 138, 247 Meteorologia ludowa 2:3 Miecze 30:3 Miedlica 210 Miotacze bambusowe 150 Młyny 309, ,'373 Muzealnictwo etnogl'afiiczne 53-67, 134, 193, 314, 339-343, 353, 354, 374 Muzyka ludowa 318, 352 Narzecze 72 Narzędzia rolnicze 188, 194, 372 Pasterstwo 139, :354,356 Pasy 213-215 Pieniądze palauskie 115-128 Pieśni kolędnicze 253, 261 - ludowe 253-254, 259-260, 352 - mazurskie 17, 259 - wielkopolskie 259 Pisanki 301 Piwnice wolnostojące 249 Plecionkarstwo 194, 352 Podania historyczne 37, 351 - ludowe szwajcarskie 312 - - śląskie :36 Poezja ludowa 372 Pokrewieństwa systemy 291-293, 296·293 Pożywienie 309, 324, 327-329, 354 Pożywienie obrzędowe 49, 309 Prawo zwyczajowe 164, 163 Przęślica 210 Proza ludowa śląska 256-258 Przyslowia bałkańskie 255-256 - łużyckie 290 RadIo 187 Region 59-60, 355 Regionalizacja dialektologiczna 69-82 �396 - etnograficzna 82 Religie pierwotne 363 - Słowiian 287-288 - synkretyczne 329-335 Religijno-społeczne ,ruchy 83-113 Religiologia 188 Rodzina, ród 153, 188, 351, 354, 356 Rolnictwo 189, 301, 351 Rozplanowanie wnętrza 278 Rybołówstwo Słowińców 189 Rzemiosło ludowe 360 Rzeźba ludowa 273, 301, 346 Rzeźby kamienne 250-251 ~ Skanseny 309, 344-346 Spichlerze 249 Starosta weselny 305 Stodoły 249 Stroje ludowe 186, 188, 189, 194-209, 219, 320, 363 Sztuka ludowa 278-280, 188, 271-273, 274-276, 315, 320, 321, 350 Sztuka ludowa Radżastanu 218-219 - społeczeństw pierwotnych 243 Suszenie zbóż 49 Tabakierki 215 Tańce ludowe 218, 220, 269 Taniec wojenny 130-131 Tarcze 151 Teatr ludowy lllll, 224 Tkactwo 209-211, 249. 278, 252 Tkanina ludowa :120 Ulicówka 248 Uprząż 194 W,iatraki 283-284 Widowiska radżastańskie 221-223 Wierzenia ludowe 188, 294, 355, 356 Więź społeczna l8B Wijadła 210-211 Wnętrze mieszkalne 194, 352, :154 Wojny międzyplemienne 130 Wozy 49 Wrzeciona 210 Wychowanie dzieci 351, :15:l Zagrody czworoboczne 373 Zdobnictwo ludowe l81l. 314, 354 Zwyczaj święcenia bydła 1n-180 Zwyczaje dOl'Oczne 50. :)09, 326, 372. 373 - pogrzebowe 312 - prawne 363 Zwyczaje rodzinne 352 - rolnicze 355 - rybackie 187, 189 - świętojańskie 305, 309 Zwyczajowość 188 �INDEKS ETNO-GEOGRAFICZNY Afryka Afryka 90, 92. 94, 106, 188, 251, 356, 357 Kenia 2911 Mauretania :ł6:3 Nigeria 304, 357 _ Wschodnia 250 Sahara 363, 35(; Senegal %:ł Sudan 297 Z.R.A. :ł04 Ameryka Ameryka 92, 188, 329-335 Ameryka PIn. 29:ł, 363 Ameryka Płd. 93, 353 Antyle 3:ł:l Brazylia 3:n-:ł34 Indianie Amazonki :l6;ł _ Ameryki Płn. 88, 94, 97, 109, 304 - Nahua 29(; -- Pueblo 29:l. 294 _ Tupi-Gum'ani :nl-332 Meksyk 89. 292, 296, 330-331, 363 Nawahowie 2911 Paragwaj :nl Azja Azja 183, 36;ł Beludżystan 363 Borneo 303 Celebes 122 Chiny 161, 303 Indie 161, 217, 297. :ł04 Indonezja 12:ł Irak 355 Izrael 297 Japonia 161, 273, 292 Kazachowie :l51 Mindanao 293 Persj.a 297 Pigmeje Andamańscy 164 Półwysep Malajski 122 Sumatra 363 Sybir 326 Taiwan 296 Turkmeni 304 Uzbecy 355 Australia i Oceania Australia 129, 153, 188, 353 Bainingowie 303 Jap 115, 121-122 Karoliny 125, 298 Melanezja 92, 94, 106, 352 Mikronezja 160 Nowa Brytania 302 Nowa Gwinea 92, 106, 130, 293, 297 Nowa Zelandia 94, 294 Oceania 129-152, 153, 363 Palau 115-128 Polinezja 153-172, 294 Ponape 298 Europa Austria 309 Bałkany 255-256 Bułgaria 254-256, 282, 288, 326 Cyganie Alzacj,i 374 Czechosłowacj.a 283-284 Dzukowie 247-250 Francja 373 Góry Bałkańskie 281 - Dynarskie 281 Irlandia 293 Jadźwingowie 248 Jugosławia 252-254, 282, 316, 326 �398 Karpaty 281, 289, 326 Litwa i Białoruś 251 Litwini 248 Lużyce 305-306 Luży,czanie 290 Macedonia 299~302 Morawy 281 N. R. D. 89 N. R. F. 89, 245, 313 Rodopy 281 Rumunia 276-279, 282, 373 Serbia 288-289 Slawonia 309 Słowacja 281 Słowianie 189, 287-290, 355 - Zachodni 188 Szwajcaria 310-312 Szwecja 89 Ukraina 281 Węgry 282, 323 Związek Radziecki 89 Żydzi 374 Polska Polska 188, 251-252, 363 Chazacy 284-286 Kaszuby 18, 22, 183, 186, 187 Kieleckie 205-207 Kurpie 23, 175, 279-280, 356 Lubelskie 207, 352, 354, 356 Łowickie 195-202, 209, 210, .211, 355 Małopolska 205-209 Mazowsze 202 Mazury p. Warmia Opoczyńskie 211 Orawa 325-327, 354 Podhale 320, 324 Podlasie 204, 209, 213, 356 Pomorze 184, 1B6, 187, Illll - Kaszubskie 181, 1B2 - Zachodnie 21, 22, 30 Puszcza Zielona 203 Radzyń PodlaskJi, powiat 210, 211, 212, 215 Rzeszowskie 261-265 Słowińcy Hn, 182, 184. 1116.1B7, lB9 Suwalszczyzna 248 Śląsk 19, 31, 1B7, 256-25B. 281, 354 - Dolny 18, 60, 61. 184. :H6-:350, 356, 360,37B - Górny 17, 324, 352 - Opolski 20, :31,352, :371l - Zaolziański 325 Warmia i Mazury 17, IB. 22, 2:1, 45-,52, 356, 359 Wielkopolska płd. 21. 173. 319, :363, 352 Ziemia Lubuska 11-14. 22, :10. 184, 187, 352, 355, 360 Ziemie Zachodnie 15-2B, 45, 86. 11l1,T24. 359, 360, 378 Ziemia Złotowska 20 �SPIS ILUSTRACJI Ryc. 1. Pieniądze lokalne z wysp Palau Tab!. I. Ornamentacja broni Tab!. II. Maczugi z głowicą płaską Tab!. III. Maczugi z głowicą bryłowatą Tab!. IV. Maczugi z Nowej Zelandii Tab!. V. Proce Tab!. VI. Miotacze oszczepów Tab!. VII. Luki i strzały Tab!. VIII. Sztylety Tab!. IX. Tarcze prostokątne Tab!. X. Motywy zdobnicze na tarczach z okręgu Telefomin Tab!. Xl. Tarcze owalne Tab!. XII. Pancerze . Ryc. 1. Św. Roch Ryc. 2. Święcenie bydła w odpust św. Rocha Ryc. 3. Zabieranie wody święconej w odpust św. Rocha Ryc. 1. Rabudzi Rathar poluje na dziki Ryc. 2. Dhola przybywa do domu Maruwani Ryc. 3. Dhola i Maruwani jadą do Nagaur Ryc. 1. Matka z dzieckiem Ryc. 2. "Smutek" Ryc. 3. Św. Jadwiga Śląska Ryc. 4. Kobieta Władysław Świrski 118 130 132 135 136 137 138 140 144 na Nowej Gwinei 146 147 148 149 174 177 179 220 221 223 347 347 348 349 377 SPIS MAP Mapa 1. Dialektologiczna regionalizacja polskiego obszaru etnicznego z uwzględnieniem przedpiastowskich skupisk plemiennych Mapa 1. Występowanie broni ofensywnej uderzeniowej w świetle literatury wydanej w latach 1873-1965 Mapa 2. Występowanie broni ofensywnej kłującej na podstawie literatury pochodzącej z lat 1873-1965 . Mapa 3. Występowanie broni defensywnej w świetle literatury wydanej w latach 1873-1968 81 132 140 148 �CONTENTS 1. THE 25TH ANNIVERSARY OF THE WESTERN TERRITORIES Stanisław N o wac z y ń s k i, Allocution Wiesław S a u t e r, The National Role of Folklore in the Lubusz Region (Ziemia Lubuska). (Summary in English) Józef B u r s z t a, Polish Ethnography and the Western Territories (Summary in English) Dorota S i m o n i d e s, Opole Folk Literature in the FolklOl'e of the Odet' Lands (Summary in English) Anna S z y f e r, Research into Processes of Socio-Cultural Integration in Masuria and Varmia (Summary in English) Wojciech G l u z i ń s k i, On the Nature and Functions of Regional Museums (Summary in English) 9 11 15 29 45 53 II. STUDIES, ARTICLES, PAPERS Karol D e j n a, Dialectological Regionalization of the Polish Ethnic Area (Summary in English) Aleksander P o s e r n - Z i e l i ń s k i, An Anthropological Interpretation of Socia-Religious Movements in the Third World. Appreciation and Propositions, (Summary in English) Konrad W y P Y c h, Native Money on the Palau Islands (Summary in English) Anna K o z y r a, Weapons of the Peoples of Oceania (Summary in English) Bogusław Z a n i e w s k i, Child Adoption among Polynesian Islanders (Summary in English) 69 83 115 129 153 III, DISCUSSIONS AND MATERIALS Bolesław J a n u s z k i e w i c z, The Living Tradition of Consecreating Animals in Southern Great Poland (Summary in English) Jan S z a j b e l, The Manuscripts of Bożena Stelmachowska in the Archives of the Polish Academy of Sciences (Summary in English) Irena T u r n a u, The Polish Collection in the State Ethnography Museum of the Nations of the Soviet Union in Leningrad (Summary in English) Krzysztof Wal s k i, The Indian Institute of Folk Art in Udaipur (Summary in English) Gerhard K l a s k a, The Problem of Judgment in Ethnography (Summary in English) In 181 19:3 217 225 �401 IV. REVIEWS OF PUBLICATIONS AND JOURNALS Georges C h a l' b o n n i e r, Conversations with Claude Levi-Strauss. Translated by Jacek Trznadel and with his introduction. Warsaw 1968, p. 163 (Gerhard Kloska) 241 Otakar N a h a d i l, Kultur und Humanitat. Prolegomena einer Theorie der Kultur. Bad Krotizgen, Erich May Verlag, 1970, 41 S. Abhandlungen zur Theorie der Kultur, I (Józef Burszta) Abschied vom Volksleben. Untersuchungen des Ludwig-Uhland-Instituts del' Universitiit Ttibingen im Auftrag der Ttibinger Vereinigung filI' Volkskunde, published by Hermann Bausinger, Gottfried Korff, Martin Schade and Rudolf Schenda, Tiibingen 1970 (Gerhard Kloska) Panemuniu D z u k a i, Lietuvos TSR Moksiu Akademijos Institutas, Vilnius 1970 (Alicja Bednarczuk) (Agata Skrukwa) L a t k a v i ć, (Kole knjizevnost I (Folk literature). Belgrade 1967 Simiczijew) 252 czak) 254 256 2511 261 Uwagi autora Hej, leluja auth01' of Hej. leluja (Fmnciszek do uwag recenzentki tejże pracy (Notes from the according the notes of the reviewer of this book) Kotula) Ryszard Gór s k i. Oskar Kolberg. Zarys życia i dzialalności (Oskar Kolberg. His life and activity). Warszawa 1970 (Meda1'd Ta1'ko) Folklor w życiu wspólczesnym. Materialy z Ogólnopolskiej Sesji Naukowej w Po;-;naniu (Folklor in contemporary life. Materials from the Allpolish Scientific Session in Poznań). Poznań 1970 (Anna Maciejewska) Olga A. G a n c k Gl ja. Narodnoje iskustwo Polszi (Polish folk art). Moscow 1970 (Bolesław Januszkiewicz) Georgij K o m a l' () W s kij, Pjat tysjacz budd Enku (Five thousand Budds by Enku). Moscow 1968 (Edward Ozgowicz) Wanda T e l a k o w s k a, W kręgu chłopskiej kultury. Inwencja ludowa we wsp(,!czesnej wytwórczości (In the sphere of rural culture. Folk invention in contemporary production). Warszawa 1970 (Bolesław Januszkiewicz) Cornel I l' i m e, Marcela F o c s a, Romanian icons painted on glass. Bucharest 1961J (Barbara Bazielich) Florea Bobu F lor e s c u. Paul P e t l' e s c u, Paul H. S t a hl, Artta popuLo.td. 250 251 Narodna Balkanska nawdna m'drost. Usporedici na b'lgarski, sr'bski, turski, rum'nski, gr'cki ialb,mski poslovici i pogovorki (Balcan folk wisdom. Paralles in Bulgarian, Serbian, Turkey, Roumanian, Greece and Albanian proverbs and confabs). Sofia 1969 (Kole Simiczijew) Dowta S i m o n i d e s, Współczesna śląska proza ludowa (Contemporary folk prose from Silesia). Opole 1969 (Józef Burszta) W świecie pieśni i bajki (In the World of song and tale). "Studia folklorystyczne", Wrocław-Warszawa-Kraków 1969 (Elżbieta Millerowa) Franciszek K a t u l a, Hej, leluja - czyli o wygasających starodawnych pieśniach kolędniczych w Rzeszowskiem (Hey leluja - Ol' about oldfashioned carol songs in the district of Rzes;-;ów). Warszawa 1970(Barbara Andrzej- 21i - 245 247 Philip A 11 i s o n, Cwss River Monoliths, Lagos 1968 (Andrzej Mikolajczyk) Dzieje folklorystyki polskiej IlJOO-1863. Epoka przedkolbergowska. The History of Polish folkloristic. The pre-Kolberg period Wrocław-Kraków 1970 Vido 244 t. 55, 1071 265 266 20n 271 2n 274 276 �402 lara de pe Valea Bistritei (Barbara (Folkart in the village Bistritei). Bucharest 196!! Bazielich) 27a Jacek O l ę d z k i, Sztuka Kurpiów (Art of the inhabitants of Puszcza Kampinoska and of the district of Myszyniec). Wrocław-Warsaw-Kraków 1970 (Edward 279 Ozgowicz) Barbara B a z i e l i c h, Barwne wyszycia na płótnie u górali karpackich (Coloured embroiders on cloth among the Carpathian highlanders). Bytom 1970 (Zofia 281 Grodecka) Josef Val' e k a, Vetrne mlyny na Morave a ve Slezsku (Windmills in Moravia and Silesia). Uherske HradiSte 1967 (Henryka Wesołowska) Henryk N o w a k, Gwary chazackie w powiecie rawickim (Dialects of Hazacy - habitants of an ethnographic group of Great Poland - in the district of Rawicz). Poznań 1970 (Walerian Sobisiak) Ethnologia Slavica. Bratislava 1970 (Anna Kowalska-Lewicka) Ethnology. An International Journal of Cultural and Social Anthropology. Pittsburgh 1968, vol. 7 (Mirosława Posern-Zielińska) Ethnology. An International Journal of Cultural and Social Anthropology. Pittsburgh 1968, vol. 8 (Mirosława Posern-Zielińska) Glasnik na Etnoloskiot Muzej. Skopje 1960 (Kole Simiczijew) Jahrbuch des Museums fUJ' Volkerkunde zu Leipzig. Vol. XXVI. Berlin 1969 (Konrad Letopis. Wypych) 1970 (Walerian des Instituts fiir sorbische Volksforschung. 286 290 290 299 Bautzen Sobisiak) Zeitschrift 3U5 fiir Volkskunde. Vol. 73, Vienna 1970 (Walerian Sobisiak) 307 Schweizerisches Archiv flir Volkskunde. Vol. 64, no 3/4 and vol. 65, no :~/4. Basel 1968 and 1969 (Walerian Sobisiak) Zeitschrift flir Volkskunde, vol. 66, Stuttgart 1970 (Józef Bursz ta) Kultura. Casopis za teoriju i sociologiju kulture i kulturnu politiku, (Journal for the theory and sociology of culture and culture politics), Belgrade 1970 (Aleksander 284 302 Jahresschrift Osterreichische 283 Posern-Zieliński) 310 313 315 V. CHRONICS Festivals, "days", competitions in 1969 (Zofia Piotrowska) On the margin of folklorism (Violetta Krawczyk) The IV Allpoland ethnographic conference devoted cultural changes. Arturówek in the neighbourhood of Łódź, 13-14 November 1970 (Anna Kowalska-Lewicka) The conference 323 . of Slovacian ethnographers in the region of Orava (Jan Ko- morovsky) The first international food, Lund 21-25 The IVth ethnographic 325 symposium devoted ethnographic investigations about August 1970 (Anna Kowalska-Lewicka) Seminar of Americanists in Poznań (Maria Paradow- ska) The 60th birthday of Prof. Dr. Marian Jakóbiec (Kale Simiczijew) The 60th birthday of the Bulgarian academician Petra Dinekow (Kale Simiczijew) The jubilee of academician Haralampije Polenaković (Kale Simiczijew) Investigations made by museums in the years 1968-1970 (Elżbieta Królikowska) 319 321 327 329 335 336 338 339 �403 Index of the LV-th volume of Lud (Jadwiga Gerlach-Klodnicka) Open-ail' museums (Elżbieta Królikowska) Days of folklor and folkart in Lower Silesia (Konrad Wypych) Foll<1oristic festival and scientific session in Lubań (J. M.) List of MA c1egl'ees in ethnography on Polish Universities 1970 (Zofia Piotrowska) 386 344 346 349 350 Appendix to the list of MA degrees in ethnography in Polish Universities during XXV anniversary of the Polish People's Republic (Zofia Piotrow3~ sk~ Ethnographi:: exhibilions in 1970 (Elżbieta Królikowska) Doclor's degrees and habilitations in ethnography in the (Elżbieta 353 years 1968-1970 Królikowska) 35'1 The XLV -th Meeting and scientific session Międzyrzecz (Konmd Wypych) Report of the management of the Polish 22 X 1967 to III IX 1970 (B1"Onislawa The I Kongres of European ethnology in of the Polish Ethnologic Society in 357 Ethnologic Society for the period Jaworska) Paris 24-28th 360 August 1971 (Anna Kutrzeba-Pojnarowa) 371 VI. IN MEMORIAM Władysław Świrski (Konrad Wypych) Lutoslawa Hajnówna (Boleslaw Łopuszański) Jan Rompski Zofia Durbas Józef Kupiec (Elżbieta Królikowska) 377 378 379 380 380 VII. VARIA More important abroad publications sent to the J. Czekanowski the Polish Ethnologic Society in 1970 (J. Gerlach-Klodnicka) Library of 381 �Cena zł 50.- WYDAWNICTWA POLSKIEGO TOWARZYSTWA w latach 1895-1971 -----.-.---~~----.----------~------. 0/3 L --- T. 5j~971 LUD (1895-1971) Tomy I-LV PRACE I MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE Tomy I - (1934-1971) XXVI PRACE ETNOLOGICZNE Tomy I - (1947-1971) IX ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH (1949-1971) Zeszyty 1-31 część I POMORZE I WARMIA zeszytów: 3 część II WIELKOPOLSKA I KUJAWY zeszytów: 4 . część III ŚLĄSK zeszytów: 5 część IV MAZOWSZE i SIERADZKIE zeszytów: 8 część V MAŁOPOLSKA zeszytów: 11 ARCHIWUM ETNOGRAFICZNE (1951-1971) Nr 1-31 BIBLIOTEKA POPULARNONAUKOWA Tomy I - LITERATURA (1958-1971) V LUDOWA (1957-1971) Roczników 11 ŁÓDZKIE STUDIA ETNOGRAFICZNE (1959-1971) Tomy I-XIII DZIEŁA WSZYSTKIE OSKARA KOLBERGA (1961-1971) wyszło: Reedycja - 36 tomów. Edycja - Zamówienia POLSKIE 18 tomów przyjmuje: TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE WROCŁAW, ul. Szewska 36 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/78627f5bdc52c27789cd1c8e9a153557.pdf 094a84d6de750c8715b45daa55e2f212 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3879 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3635 Title A name given to the resource Dział informacyjny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty1949 t.3 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.1- 2; s.63-64 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S P R A W O Z D A N I E Z D Z I A Ł A L N O Ś CI P A Ń S T W O W E G O I N S T Y T U T U B A D A N I A S Z T U K I L U D O W E J ZA R O K 1 9 4 8. (s к i ot) Sekcja budownictwa początkowo zorganizowana zo­ stała w oparciu o Zakład Architektury Polskiej Poli­ techniki Warszawskiej, ze względu jednak na trudno­ ści w obsadzie kierownika sekcji przestała działać w kwietniu, a w maju została reaktywowana w K r a ­ kowie pod kierunkiem dr. Romana Reinfussa (asy­ stent: Zofia Kurkowa). Z braku funduszów przepro­ wadzono jedynie próbne inwentaryzacje w Kaszow'e koło Krakowa i пч Orawie. Dotychczasowe poczyna­ nia reaktywowanej Sekcji Budownictwa stwierdziły, że może ona rozwinąć efektywną działalność. Sekcja literatury — (Kierownik prof. dr. Julian K r z y żnowski, asystent Jan Sadownik). Kierownik przygotowywał materiały do rekon­ strukcji 3-go tomu swej „Bajki ludowej w układzie systematycznym" oraz kończy! druk tomu 2-go. Czynności te utrudniał mu brak specjalnej biblio­ tek korzystał natomiast z biblioteki podręcznej, która wobec rzadkości źródeł bajkowych w naszych zbiorach publicznych, takich nawet jak komplet „Ludu" K o l ­ berga, staje się powoli jedynym warsztatem pracy folklorystycznej na terenie Warszawy. Biblioteka ta, skoro się ją wspomniało, złożona z nabytych przez Instytut t o m ó w Kolberga, z depo­ z y t ó w Korbutianum i książek kierownika, licząca ok. 400 tomów, obsługiwała nietylko personel S^kcii, ale również pracowników z poza niej, studentów U. W., autora „Klechd polskich" St. Dzikowskiego, komisję konkursu bajkowego w M. K . i S. i in. Asystent Sekcji J . Sadownik zajmował się od po­ ł o w y roku doprowadzeniem do porządku kartoteki pieśni ludowej ze zbiorów prof. Bystronia. Porządko­ wanie to polegało na sprawdzaniu każdego zapisu z jego źródłem i systematyzowaniu pozycji spraw­ dzonych, tak by z biegiem czasu dojść do dokładnego indeksu, obejmującego wszystkie drukowane zbiory pieśni polskich. W czasie tym Asystent Sadownik sporządził 2000 nowych kart, uzyskanych drogą daru. W półroczu pierwszym asystent Z. Kamykowski zajęty był fotografowaniem tekstów literatur ludo­ wych, zachowanych w rękopisach i unikatach. Spo­ rządził mianowicie podobiznę „Legendy o Madeju' M. Chodźki, kilku zbiorków kolędowych pochodzenia klasztornego z okolic Krakowa (Siemiątki, Kalwaria Zebrzydowska i in.), oraz ogromnej kantyczki z X V I I i X V I I I , udostępnionej przez prof. A. Chybińskiego. W rezultacie tej pracy Sekcja posiada 740 zdjęć fotograficznych, które w przyszłości winny stać się podstawą krytycznego wydania naszych kolęd i pa­ storałek. , W związku z wymienionymi pracami pojawiły się w druku następujące studia kierowniku sekcji: 1. Polska bajka ludowa w układzie systematycz­ nym TNW, W-wa 1948, str. 220. 2. Morfologia bajki, L u d . 1948. 3. Baśń w teatrze (Wstęp do A. Buterlewicz, Teatr z baśni). 4. O poznanie literatury ludowej, PSztL 1, str. 11—15. Sekcja malarstwa i rzeźby: (Kierownik Dyr. dr. Józef Grabowski, asystent — M. Osiecka). Sfotografowano i opracowano eksponaty z zakresu tkaniny, ceramiki, rzeźby i sprzętu zdobionego wysta­ wy w Olsztynie — „Sztuka ludowa Mazur i Warmii". Wyniki opublikowano w Nr 4—5 rok 1948 P, Szt. L . Sfotografowano i opracowano eksponaty wystawy w Krakowie — „Sztuka ludowa w Polsce". Wyniki opublikowano w Nr 6 — 7 — 8 Polskiej Sztuki Ludo­ wej. Sfotografowano dla celów archiwalnych Instytutu eksponaty wystaw: sztuki ludowej woj. rzeszowskie­ go w Łańcucie, sztuki ludowej woj. kieleckiego w K i e l ­ cach, wycinanki kuroiowskiej w Kadzidle oraz ekspo­ naty z konkursu na malowanki dąbrowskie w Zalipiu. Prace sekcji zostały zahamowane w listopadzie skut­ kiem ustąpienia z Instytutu dyr. dr. J . Grabowskiego. Sekcja muzyki (Kierownik — mgr. Marian Sobie­ ski, asystent — mgr. Jadwiga Sobieska). Ogromną ilość czasu i energii pochłania konstruo­ wanie, konserwacja i wymiana zużytych części apa­ ratów fonograficznych, akumulatorów i aparatów pomocniczych. W roku sprawozdawczym Sekcja sfinalizowała kon­ strukcję aparatu sprężynowego do nagrywań w tere­ nie według planów własnych. Pod koniec 1948 zakup ono aparat synchroniczny do nagrywań oraz aparat synchroniczny do przegrywali. W* zakresie prac przygotowawczo - naukowych pro­ wadzi się katalog w y k o n a w c ó w ludowych, okolic i miejscowości Rodnych uwagi oraz informatorów te­ renowych, katalog alfabetyczny dudziarzy i koźlarzy wielkopolskich, księgę nagrań i alfabetyczny kataloR nagrań. Dla celów oneniacyjnych Sekcja gromadzi też zapisy melodii ze słuchu, których posiada przeszło 200. Zakuoiono 19 tomów do podręcznej biblioteki. Z w ł a ś c i w y c h prac naukowych Sekcja dokonała z muzyki i śpiewu ludowego 448 nagrań na płytach decelitowych, podnosząc stan zbiorów z pozycji 569 do 1015. Wszystkie nagrania pochodzą z terenu Wielkopolski, co jest wymownym świadectwem jai< hamująco na geograficzny zakres pracy Sekcji w p ł y w a brak odpo­ wiedniego środka lokomocji. O pracach terenowych przeprowadzanych w jesieni obszerniejsze sprawozdanie opublikowane zostało w Nr 9 — 10 Polskiej Sztuki Ludowej str. 58 i 59. W roku 1948 pracownicy Sekcji opublikowali 8 prac oraz przygotowali 3 prace dla Centrali Instytutu, I n ­ ternational u oik Music council i Min. Kultury i Sztu­ ki, wygłosili 6 referatów w różnych instytucjach, go­ ścili wycieczkę muzykologów czechosłowackich, któ­ rym udzielili pisemnych materiałów informacyjnych, oraz zapoczątkowali siaią w y m i a n ę materiałów паикоwych. W roku 1948 Sekcja służyła materiałami i pora­ dami instytucjom, profesorom, nauczycielom, pracow­ nikom o ś w i a t o w y m i innym osobom. Obaj pracow­ nicy Sekcji otrzymali w roku sprawozdawczym nomi­ nacje na Członków Komisji Muzykologicznej Polskiej Akademii Umiejętności oraz członków koresponden­ tów International Folk Music Council. Sekcja tańca. (Kierownik — mgr. Tadeusz Zygler). W zakresie prac przygotowawczo naukowych zapro­ wadzono: 1. kartotekę informatorów terenowych. 2. opracowano instrukcję dla informatorów tere­ nowych, 3. kartotekę bibliografii tańca, 4. zakupiono aparat filmowy'16 mm. Zakupiono dla wewnętrznego użytku-Instytutu pra­ cę A. Glapy i A. Kowalskiego — zbiór 41 tańców wielkopolskich, zanotowanych w terenie w czasie od 1945 do 1948 roku. W sezonie jesiennym przeprowa­ dzono w terenie dalsze badania nad tańcami wielko­ polskimi (A. Glapa i A. Kowalski) w wyniku czego zanotowano dalszych 16 tańców. Ogółem Sekcja po­ siada dokładny opis 57 tańców wielkopolskich. Opu­ blikowano 6 artykułów w fachowej prasie krajowej oraz jeden w Tanecznich Listach (Czechosłowacja). W czasie podróży kierownika Sekcji w maju do P r a ­ gi Festiwal Tańca i Pieśni Ludowej Słowiańskiej zo­ stał nawiązany ścisły kontakt z wydziałem tanecznym Konserwatorium w Pradze oraz badaczami folkloru. Sekcja zdobnictwa (Kierownik — dr. Roman Reinfuss, asystent — Zdzisław Szewczyk). Prace Sekcji szły w trzech głównych kierunkach: 1. B a d a w c z e p r a c e t e r e n o w e w okresie sprawozdawczym prowadzone były głównie na terenie Małopolski zachodniej w krakowskim i koło Tarnowa oraz na terenie góralszczyzny (Gorce, Podhale, okolice Szczawnicy, Orawa, rozpoczęto też pierwsze poszuki­ wania w sądeczyźnie). Przyczyną tego ograniczenia terytorialnego były trudności finansowe nie pozwala­ jące pokrywać kosztów dłuższych przejazdów kolejo­ wych. ; �Nie mniej, wykorzystując nadarzające się okazje, uda!o się roszerzyć badania i na inna okolica Polski. Dzięki bliskiemu kontaktowi Sekcji z Zakładem Etno­ logii Uniwersytetu Wrocławskiego, przeprowadzono kopiowanie względnie fotografowanie obiektów zdob­ nictwa ludowego w muzeach w Karpaczu. Niemczy, Jeleniej Górze, Wrocławiu i Brzegu. Ponadto przekop'' owano okazy meblarstwa ludowe­ go w muzeum w Szczecinie. Prowadzono badania na Kurpiach, w Częstochowskim, na Lubelszczyźnie (po­ wiat biłgorajski i tomaszowski). Przekopiowano też. zabytki ludowego zdobnictwa w muzeum lubelskim i w Zamościu. Na prośbę Departamentu Twórczości Ministerstwa Kultury i Sztuki przeprowadzano w kwietniu 1948 ba­ dania malarstwa ściennego na Powiślu Dąbrowskim. Wyniki tych badań stały się podstawą do urządzenia tam przez Ministerstwo konkursu na najpiękniej ma­ lowaną izbę. Szereg plansz wykonanych przez pracow­ ników Sekcji zostało nabyte do zbiorów P a ń s t w o w e g o Muzeum Kultur Ludowych w Warszawie skąd zostały i w ę r m i e wypożyczone na w y s t a w ę do Moskwv. W krakowskim odkryte zostały trzy ośrodki pro­ dukujące nieznane dotychczas typy skrzyń, zostało przebadane meblarstwo ludowe Gorców, zebrane bardzo bogate materiały do kowalstwa artystycznego w Małopolsce. Poczyniono też pierwsze kroki umożliwiającf rozpoczęcie systematycznych poszukiwań te­ renowych na obszarach wschodniej i północnej Polski. W cyfrach dorobek Sekcji przedstawia się następująco: 198 plansz okuć na wozach z 49 miejscowości 435 ., skrzyń z 96 ' ., 100 ,, innych mebli z 10 83 ., parzenic góralskich z 21 441 ,. ubiorów z 8 5 „ wnętrz z 1 54 próbki tkanin i kopie z 8 47 zл 2^ 11 kopie Kopie druków QiUKuw na na tkaninach иь-аиишеи ,, W dniu 31 grudnia 1948 zbiory Sekcji Zdobnictwa po włączeniu materiałów dostarczonych przez Dr. Gładysza (685 poz.) liczą 2443 pozycje. 2. O p r a c o w a n i e materiałów. Opracowywanie polega na kartografowaniu bada­ nych zjawisk i przeprowadzaniu ich systematyki. W r. 1948 opracowano podział typologiczny skrzyń krakowskich, który stanie się bazą wyjściową do analogicznego opracowania obejmującego skrzynie całej Polski. W ciągu r. 1948 opublikowano z materiałów Sekcji 5 artykułów. 3. U d o s t ę p n i a n i e m a t e r i a ł ó w . W kwietniu 1948 r. w związku z odbywającym się w Krakowie Walnym Zjazdem Polskiego Tow. Ludo­ znawczego, w pomieszczeniach przyległych do sali po­ siedzeń, urządzono w y s t a w ę materiałów Sekcji, którą zwiedzili wszyscy uczestnicy zjazdu a ponadto sporo młodzieży szkolnej. Materiały sekcji używane były do ilustrowan'a odczytów publicznych organizowanych przez Oddział Krakowski Polskiego Tow. Ludoznaw­ czego i w czasie w y k ł a d ó w o sztuce ludowej w Wyższej Szkole Sztuk Plastycznych a także Wyższej Szkole Nauk Społecznych. Na zamówienie Departamentu Twórczości przy Mi­ nisterstwie Kultury i Sztuki z materiałów Sekcji wy­ konanych zostało 20 kopii skrzyń malowanych jako materiał dla przyszłych wystaw. Sekcja wydawnicza (Kierownik mgr. Barbara Suchodolska), powstała dn. 15 października 1947 r. Po uzyskaniu zezwolenia na druk miesięcznika „Polskiej Sztuki Ludowej'' i uzyskaniu przydziału na papier i karton na okładkę, sekcja wydała na bezdrzewnym papierze I I I klasy w okładce z. kartonu również bezdrzewnego I I I klasy, w obwolucie z tonofanu, podwójny egzemplarz czasopisma liczący 64 stro­ ny za miesiące: listopad — grudzień 1947 r. W roku 1948 zostały wydane 3 pojedyncze numery po 32 strony w miesiącach — styczeń, luty, marzec — 2 podwójno: kwiecień — maj. wrzesień — październik, potrójny: czerwiec — lipiec — sierpień. Dwa zeszyty mają charakter monograficzny — kwie­ cień — maj są omówieniem wystawy olsztyńskiej, zaś potrójny: czerwiec — lipiec — sierpień jest poświęco­ ny wystawie sztuki ludowej w Krakowie. Nakład pisma wahał się od 2.000 egzemplarzy do 2.900 z wyjątkiem numeru poświęconego wystawie w Krakowie, który wydano w nakładzie 4.850 egzemp­ larzy. Ogółem wydano w roku 1947-48 za 12 miesięcy po­ jedynczych zeszytów 36.850. Pismo jest rozprowadzane po całej Polsce. Za gra­ nicę pismo jest wysyłane do Czechosłowacji, Węgier, Szwecji, Francji, Anglii i Ameryki w charakterze egzemplarzy wymiennych. Na Kongresie Intelektualistów we Wrocławiu zo­ stały wręczone uczestnikom po 2 numery Polskiej Sztuki Ludowej Nr 4 — 5 i 6 — 7 — 8. Archiwum i biblioteka. (Kierownik mgr. Władysława Kolago). Na archiwum składają się: 1) plansze wielobarwne, 2) zbiór zdjęć fotograficznych wraz z opisami. 3) 10 teczek kopii ornamentów obrazów ludowych na szkle, oraz 4) zapoczątkowany zbiór tkanin ludowych. Plan­ sze obejmują głównie nadokienniki z powiatu OstrówMazowiecka i Ostrołęka. Zbiory fotograficzne powsta­ ły ze zdjęć dokonanych podczas badań terenowych po­ szczególnych sekcji. Zbiory te są inwentaryzowane i wkrótce będą katalogowane. W książce inwentarzowej odbitek zainwentaryzowano ogółem 1.300 fotografii, zaopatrując je opisami. 250 pozycji dotyczy zakresu zdobnictwa, 310 rzeźby, 460 malarstwa, 40 grafiki, i 240 budownictwa ludowe­ go. Prócz książki inwentarzowej fotografi, archiwum prowadzi książkę klisz, gdzie do dnia 31 grudnia 1948 r. zainwentaryzowano 400 pozycji. Kopie ornamentów obrazów na szkle pochodzą ze wszystkich prawie muzeów w Polsce, posiadających takie obrazy. Prócz archiwum w centrali dwie sekcje posiadają swoje archiwa odrębne: zdobnictwa w K r a ­ kowie i muzyki w Poznaniu. W roku ubiegłym archiwum dostarczyło 84 fotogra­ fie o formacie pocztówki do katalogu Wystawy Pol­ skiej Sztuki Ludowej w Paryżu. Na Kongres Intelektualistów we Wrocławiu wyko­ nano z 5 klisz 3.000 odbitek. Dla Departa­ mentu Plastyki Ministerstwa dostarczono 100 zdjęć wycinanek i 10 odbitek haftów kurpiowkich. Wreszcie do opracowania katalogu na Wystawę Wycinanki Pol­ skiej do Pragi dostarczono 80 zdjęć. Zbiór tkanin, posiadanych przez Instytut obejmuje próbki kurpiowskie z terenu puszczy Zielonej (okolice Myszyńca i Kadzidła) i puszczy Białej (między Seroc­ kiem a Ostrołęką Mazowiecką) — liczy 609 sztuk. Mniej tkanin bo 103 sztuki jest z pow. Opoczyńskiego i Rawskiego. Biblioteka składa się z 75 tomów książek i kilku czasopism. Biblioteka służy przede wszyskim pracow­ nikom Instytutu, a poza tym osobom współpracują­ cym. W roku 1948 z biblioteki skorzystało dwadzieścia dwie osoby. Sekcje fotograficzne. (Kierownik Stefan Deptuszewski). W dniu 1 października 1947 г., pracownia posia­ dała 60 tuz. płyt i 700 szt. papieru fotograficznego, W okresie sprawozdawczym zakupiono materia­ łów fotograficznych za sumę 320.480 zł, zużyto na wy­ konania prac laboratoryjnych 1 wydano dla Sekcyi za s u m ę 231.580 zł. Stan obecny przedstawia war­ tość 188.838 zł. Sprzętu i urządzeń dla Pracowni za­ kupiono za sumę 718.190 zł. Zdjęć w terenie wykonano 1155 szt., na miejscu 283. Pracownia w okresie sprawozdawczym wykonała 2,965 odbitek lub powiększeń, które zostały wykorzy­ stane do wydawnictwa i znajdują się w archiwum. Pobyt w terenie w związku z wykonaniem prac fotograficznych zleconych wynosi 80 dni, w związku z zakupem materiałów fotograficznych i sprzętu wy­ nosi 14 dni, razem 94 dni. W roku sprawozdawczym Instytut rozporządzał budżetem administracyjnym 6.000.000 zł, kredytem do­ datkowym na wydawnictwa — 2.000.000 zł oraz bud­ żetem inwestycyjnym — 2.000.000 zł. Ogółem więc 10.000.000 zł. Z tego wydatkowano na wydawnictwo zł 5.500.000, na zakup aut półcieżarowych. nrzvstosowanvch do wyjazdów ekip badawczych w teren — 1.200.000 zł, na aparaty badawcze 800.000 zł. Na badania i wydatki rzeczowe 2.500.000 zł. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a67f81c1fa52b1945e1c4d8943d80112.pdf eee14b672ce38cee8637eeacf8ac9e29 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3881 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3636 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.3 -4 ; s.65-66 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ROK IH MARZEC-KWIECIEŃ 1949 NR 3-4 �Redaguje zespól kierowników Sekcji Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej Redaktor Naczelny Tadeusz Zygler * Wydawca Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej * Sekretarz Redakcji okładka i układ graficzny Barbara Suchodolska * klisze Państwowe Warszawskie Zakłady Graficzne * tłoczono w drukarni Ministerstwa Sprawiedłiwości w Warszawie pod kierunkiem Tadeusza Galewskiego * Redakcja i Administracja Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej — Warszawa, Krakowskie Przedmieście 15. �M A R Z E C - K W I E CIEŃ 1949 NR 3-4 �POLSKA SZTUKA LUDOWA Miesięcznik, Organ Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej ПОЛЬСКОЕ НАРОДНОЕ ИСКУССТВО Ежемесячный журнал L'ART POPULAIRE В e v u e P O L I S H mensuelle P E A S A N T M o n t h l y T R O Witold P R Seweryn S — H i s t o r u c y z m ш sztuce l u d o m e j cz. I V . A C Tadeusz — O W A N Czechosłowacka Sztuka cz. Modzelewska I . Szczyt. I Wanda Milan ludomej. Reinfuss Gaspar Żakowska N F O Roman — Parę R Maria M uujag — Bratyslama. — Wełniane M A R Z E C - A C Y J N o przemlekaniu O słomackiej Y na sztuce Słupi Z piśmiennictma. Z Kro­ niki Sekcji zdobnictma i budouinictuia III Ludouja Warszamie). — B l u z k a haftouiana ze Starej. L u d o u i a r z e ź b a ś i u i e c k a . ROK ш A góralskie. D Z I A Ł tiulu. I M a r i a — Z d o b i e n i e r z e ź b ą ш d r e u m i e chaty k u r ­ piowskiej torby С T E O R E T Y C Z N E (na tle i r u s t a m u ш M u z e u m N a r o d o m y m Żywirska A R T r e v u e E A R T Y K U Ł Y Dynowski POLONAIS P. I . B. S. L. K W I E C I E Ń 1949 Nr 3 — 4 �Rye. 1. Polichromowany piec. Słowacja wg. Vaclavika. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ee395c9fcdcea78a29fb987b9cbfdd72.pdf 2ce527828975d8726af2ac0a160e531d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:222 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:194 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1962 t.48 Description An account of the resource LUD 1962 t.48, s.5-8 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text u L D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO ORGANE DE LA SOCIETE ZAŁOŻONY OGÓLNEGO POLONAISE D'ETHNOLOGIE W ROKU 1895 ZB IORU TOM ZA ROK 1962 XLVIIl WYDANE Z ZASIŁKU POLSKIEJ AKADEMII NAUK PL WROCIJAW POLSKIE TOWARZYSTWO W R O C Ł AW LUDOZNAWCZE 1963 �L- ';'>J WYDA WNICTWA POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO LUD Tom Tom Tom Tom Tom XXXIX za lata 1948-1951 pod red. J. Gajka i T. Seweryna XL Indeks 39 tomów, pod red. J. Gajka . XLI za rok 1954 XLII za rok 1955 (ku czci Oskara Kolberga) XLIII za rok 1956 Suplement: H. Bittner-Szewczykowa - Materiały do bibliografii etnografii polskiej Tom XLIV za rok 1957 . Suplement: J. Gajek, Kwestionariusz do badań nad budownictwem wiejskim Tom XLV - za rok 1958/59 Tom XLVI za rok 1960 Tom XLVII za rok 1961 PRACE 87.87.140.130.75.55.85.10.88.8B.85.- TT I MA TERIAŁ Y ETNOGRAFICZNE Tom VIII/IX Prace zbiorowe, pod red. J. Gajka I K. Zawistowicz-Adamskiej, Łódź, Lublin 1950.'51 (wyczerpany) . Tom X cz. I pod red. K. Moszyńsklego, Kraków 1955 . cz. II pod red. K. Dobrowolsk'ego, Kraków 1957 • Tom XI Marian Szulc, Fotografia na usługach etno gr. (wyczerpany) Tom XII Antonina Wozaczyńska, Strulttura pieśni kurpiowskich, pod red. J. Gajka i T. Strumilly, Wrocław 1956 (wyczerpany) . Tom XIII Prace zbiorowe. Tom łódzki pod red. K. Zawistowicz-Adamskiej, Wrocław 1959 Tom XIV prace zbiorowe. Sląsk Cieszyński, pod red. M. Suboczowej, Katowice-Cieszyn 1959 (wyczerpany) Tom XV St. Wallis i J. Ondrusz, przysłowia śląskie pod red. SI. Bąka i M. Suboczowej, Wrocław 1961, 2 vol. . Tom XVI Prace zbiorowe. Tem szczeciński pod red. J. Gajka i Z. Jankowskiego. Szczecin 1959 (wyczerpany) Tom XVII W. Łęga, Ziemia Chełmiilska pod red. J. Gajka i M. Znamierowskiej-PrUfferowej, Wrocław 1961 Tom XVIII Prace zbiorowe. Tom lubelski pod red. O. Gajkowej Tom XVIII, część II - Anna Czekanowska: "Pieśni Biłgorajskie" Tom XIX - Praoe zbiorowe Olsztyńskie 'I'om XXII - Konferencja Pomorzoznawcza w Szczecinie PRACE •._..:..~ ,_ •.~. 120.25.-45.- 4. Uprawa wg K. 17.-· 68.- Strona 224, legenda XLVII 20.-72.46.32.45.15.- .' LUDU. do mapy 7. Winno i tradycje uprawy Kwaśniewskiego ln\l 4. 394, lege~da 2. chałup wąskofrontowych, 3. pomieszczeń gospodarskich pod jednym dachem z domem mieszkalnym z biegnącym przeważnie przez środek wzdłuż osi dłuższej przejSClem (korytarzem). Wg. K. Kwaśniewskiego. 78.- 37.14.45.-45.- do tomu Strona 16.- 4.50 Errata Jest: ETNOLOGICZNE Tom II Witold Klinger, Wschodnio-europejskie rusałki i pokrewne postaci demonologii ludowej, a tradycja grecko-rzymska, Lublin-Kraków 1950 . Tom III Marian Plezia, Greckie i łacińskie źródła do najstarszych dziejów Słowian cz. I (do VIII wieku), Poznań-Kraków 1952 . Tom IV Edward Karwot - Katalog magii Rudolfa (wyczerpany) . Tem V R. H. Nocoń - Dzieje, kultura i upadek Inków (wyczerpany) Tem VI J. Czekanowski, W głąb lasów Aruwimi '1'om VII Ch. Vakarelski, Etnografia Bułgarii (w druku) . •••••• ł•1i:st ••• •••• ,liMi"'~ •••"'•••• •··••• · ••• _..-_-....:.- cena zł być: Uprawa i tradycje uprawy wg K. Kwaśniewskiego. do mapy bru 4. 2. pomieszczeń gospodarskich pod jednym dachem z domem mieszkalnym, z przejściem (korytarzem) biegnącym przeważnie przez środek, wzdłuż osi dłuższej domu. Wg K. Kwaśniewskiego. 3. chałup wąsko·· frontowych. Wg K. Kwaśniewskiego. �V KONGRESOWI SLAWISTYCZNEMU w Sofii poświęca XLVIII REDAKCJA POLSKIEGO tom LUDU I ZARZĄD TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO �u L D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO ORGANE DE LA SOCIETE ZAŁOŻONY POLONAISE W ROKU D'ETHNOLOGIE 1895 O G Ó L N E G O Z B lOR U T O M XLVIII ZA ROK 1962 WYDANE POLSKIEJ Z ZASIŁKU AKADEMII NAUK PL WROCJ:,AW POLSKIE TOWARZYSTWO W R O C Ł A W • I LUDOZNAWCZE 1963 �KOMITET REDAKCYJNY SPIS RZECZY K. ZAWISTOWICZ-ADAMSKA w. ANTONlEWrCZ, J. CZEKANOWSKI, J. GAJEK, A. L. GODLEWSKI, M. ZNAY1IEROWSKA-PRUFFEROWA 1. Rozprawy J oach im M a i - , REDAKTOR J Ó Z E E-'I"G ",A J E K ,.'<, , :':(-'t! .i...~;t,\ .l-·"j..rw .11 /I' , . .: 013 Yom tJbergang zur imperialistischen -pomorskie. . A g n i e s z k a D o b r o w o l s k a - Z badań nad kulturą materialną Pomorza Zachodniego. 'W a l t r a u d Woe 11 e r - Sozialer Protest in den Volksmarchens Mecklenburgs und Pommerns Jar o m i r J e c h _ Wpływy inter-etniczne na prozę ludową na Ziemiach Odzyskanych R Y s z a r d Kuk i er - Pochodzenie etniczne i specyfika etnograficzna ludności powiatu Miastko w latach 1945-1960 II. P o s z u k i wan Obwolutę Z. J ózef Gaj ek - wykonał Klimczyk III. Dzwonniczka 1961, _ TOWARZYSTWO REDAKCJA, _._--- LUDOZNAWCZE WROCŁAW, NANKERA WROCŁAW 4 1963 .•.. Naklad 1800 egz. Obj. ark. wyd. 48,25. Ark. druk. 43,25+2 wkl. Papier ilu,tr. IlJ kl. 100 g 70 X lCO. Oddano do' skladania w styczniu 1963 r. podpi.aoo do druku w sierpniu 1963 r. Druk ukończono we wrześniu 1963 r. Cena zł 85.- Nr zam. 1011163 S-7 (Anastazja 9 19 257 277 299 321 367 337 39!J ia do odganiania 445 burz gradowych SP r aw ozd a n ia i r ecen zj e J ó z e f G a j e k - podsumowanie tez Międzynarodowej cji Pomorzowawczej . SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJ A A. N. ZSRR, ZO 1, 2 POLSKJE Polen-Po- Htik Preussen-Deutschlands im "Pomorze". B a r b a r a S z y d ł o w s k a - C e g lowa - Materialna kultura luf) o dowa Drzewian połabskich w świetle poszukiwań słownikowych. K a z i m i e r z P o l a ń s k i - Stan badań nad językiem połabskim. R e n a t e W i n t e r _ Slawische Entlehnungen im niederdeutschen Wortschatz des ehemaligen Hinterpommerno J i f i D a m b o r s k Y - Niektóre wspólne cechy językowe hanacko- Kojdecka) Konferen451 3, Moskwa . 474-4c82 485-496 Mo482 SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA A. N. ZSRR, z. 2, s. 24-39, skwa 1961, (Józef Gajek) RUSSKIJ FOLKLOR, Materiały i issledowanija, t. V, IzdaUelstwo Akademii Nauk SSSR. 1960. (A. Zyga) . W. M. S i d i e l n i k o w, POETIKA RUSSKOJ NARODNOJ LIRIK1. posobije dla wuzow. Uczpiedgiz, Moskwa 1959. (A. Zyga) . 496 502 �8 M. ·M. S a kij e w, TIURSKAJA I ARABSKAJA LIEKSYKA W KABARDINO-CZERKIESKOM JAZYKlE. (Z. Ciesielski) . Vera Vall i n h e i m o, DAS SPINNEN IN FINNLAND UNTER BESONDERER BERUCKSICHTIGUNG SCHWEDISCHER TRADITION, Helsinki 1959. (Halina Bittner-Szewczykowa) . Reinhard P e e s c h, DIE FISCHERKOMMtl'NEN AUF RUGEN UND HIDDENSEE, Akademie Verlag, Berlin 1961. (Jadwiga Kucharska) R 503 Adam C h ę t n i k, STROJ KURPIOWSKI PUSZCZY ZIELONEJ, Atlas Polskich Strojów Ludowych, cz. IV ,z. 7, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1961. (Kazimierz Pietkiewicz). Józef G a je k - VI Kongres Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Paryżu . Uchwały powzięte przez Stałą Radę i przedstawione Kongresowi. (K. W.) . Statut Międzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych. (A. L. G.) . Włodzimierz A n t o n i e w i c z - Zjazd Stałej Rady Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Pradze w dniach 2-3-11 sierpnia 1962 r. . IV. Kro JOACHDf (E. Jeleniewski) R A w y r: nirersiWt (jreijstl:ald VO.M UBERGAXG ZUR 1J.łIPERIALISTISCHEN POLENPOLITII( PREeS8EN-DEUTSCHLANDS IJ[ "PO~7J!IORZE". 523 529 542 545 548 56:l 571 578 531 581 590 599 623 632 633 Różne Streszczenie w językach angielskim i rosyjskim. Indeks XLVIII t. Ludu. (O. G.) Spis tablic, map i rycin . Spis treści w językach angielskim i rosyjskim p ::'IIA I Ernst-Jloritz-Anult. nik a Profesor dr Eugeniusz Frankowski. (Tadeusz Dziekoński) Profesor dr Witold Klinger. (Tadeusz Wróblewski) Janusz Świeży. (Henryk Zwolakiewicz) . Jan Edward Zaremba. (Waldemar Babinicz) . Sprawozdanie z Międzynarodowej Konferencji PomorzoznawczeJ, PTL w Szczecinie, 3-6. IV. 1960 r. (Olga Gajkowa) . Sprawozdanie z XXXVII Walnego Zgromadzenia PTL w Łańcucie w dniach 28-29 września 1962 r. (piotr Kaleciak) . Sprawozdania z działalności Oddziałów PTL . Łańcuckie w książce, prasie i akwarelii. (Eugenia Czado) Etnograficzna sesja naukowa w Poznaniu. (L. M. Szwengrub) Przedruk z Katalogu rozpraw doktorskich i habilitacyjnych Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego. 1959-1962 z 506 513 . o 639 662 685 687 ~ Die Geschichte del' deutsch-polnischen Beziehungen gegen Ende des 19. Jh. hat von bii.rgerlicher Seite in del' jungsten Zeit eine sehr bezeichnende DarsteUung erfah.ren: In del' vom Gbttingel' Arbeitskreis herausgegebenen Schrift "Deutschlands Ostproblem - Eine Untersnchung del' Beziehungen des deutschen Volkes zu seinen ostlichen ~achbarn" heii3t es: "Es gab in Preui3en niemaIs diskriminierende Mai3nahmen gegen die Polen auf wirtschaftlichem odeI' rechtlichem Gebiete ... es herrschte Meinungsfreiheit" und "zunehmender vVohlstand". Die "Assimilierung" der polnischen 13evblkerung ist nach Auffassung der IIerausgeber fbrmlich von selbst VOl' sich gegangen und saUte lediglich "durch bestimmte Verwaltungsakte beschleunigt werden"l. H. Rothfels legte aufs neue die Ansicht dar, Bismarck sei kein Feind des polnischen Volkes gewesen, sondern habe nur die Interessen des deutschen Volkes gegenuber den Polen verteidigt und keine "Drang -nach - Osten" - Politik betl'ieben 2. In derselben Front steht del' amerikanische Historiker H. C. Meyer, der auf dem X. Internationalen Historikerkongrei3 den deutschen "Dmng nach Osten" mI' die Zeit von 1860 bis 1914 faktisch abstritt und fill' die Jahre bis 1890 nul' einen "bedrohlichen Aspekt" der Staatsmison Bismarcks gelten liei33• Diese drei Beispiele sind typisch; sie zeugen davon, dai3 maBgebliche btirgerliche Historiker rm:fang und Chamktel' der preuBischdeutschen Polenpolitik entste1lt widergeben. Der ~achwei" dafur � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1f37db9bbe14155438c418ac2f9b461a.pdf 11871187b34e9232a496eeeaa4b60684 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:217 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:190 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje / LUD 1961 t.47 Description An account of the resource LUD 1961 t.47, s.469-595 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ·HiS porcji do ogólnej ilości 336 wsi przebadanych daje to pewne przybliżeni(~ statyst.yczne. oddające pewien stosunek przestrzenny, gdyż punkty badane są równomiernie rozrzucone na całym obszarze Polski. 19 Por. np. Encyklopedia Rolnicza Warszawa 1879, t. V, s. 3. ~o K. !VIo S 7. Y r. s ki: Polesie wschodnie, Warszawa 1928, s. 51. 21 Por. K. K w a ś n i e w s ki: Znaczenie nazwy "obora". \v: Polski Atlas Etnograficzny, zeszyt próbny, Wrocław 1958, mapa 17. 22 Od ,,'obwora" - por. A. B r u c k n e r: Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa 1957, s. 371; S. L i n d e: Słownik języka polskiego Lwów 1854---60, t. III, s. 404; J. Kar ł o w i c z, A. Kry ń s k i, W. N i e d ż w i e d z k i: Słownik języka polskiego, Warszawa 1904, t. III, s. 494; por. także H. F r i s c h b i e r: Preussisches Worterbuch, Berlin 1883, t. II, s. 106 i T. Ż e b ro w s k i: Słownik wyrazów technicznych tyczących się budownictwa, Kraków 1883 o zagrodach przy łowieniu ryb s. 18 i 188. ~:: Zagroda pasterska u Hucułów, tzw. grażda por. Poniatowski j. w. s. 238 2~ Por. A. H a b e r l a n d t: Karte der Hausformen im deutschen Volksgebiet, w: G. B u s c h a n: Illustrierte Volkerkunde, Stuttgart 1926 po s. 176. 2; Choć inną etymologię podaje Bruckner, j. w., s. 279. 26 Także wyplatany poziomo chlewik dla świń z kopulastym, słomianym dachem, bez drzwi (Vjestnik Etnografskog !VIuzeja v Zagrebu, Zagreb 1936, t. II, s. 301). 27 K. Kwaśniewski, j. w. 28 Por. K. N i t s c h: Mapka narzeczy polskich, Kraków 1919. 29 K. Kwaśniewski, j. w. 30 K. Kwaśniewski, j. w. 31 K. Kwaśniewski, j. w. SPRAWOZDANIA SOWIETSKAJA Z. 3, AN-ZSRR L in J a oL1Ldowej, jako RECENZJE I ETNOGRAFIJA ::\loskwa, 1956 r. H u a : Zagadnienie narodowościowe problem badań naukowych palqcy w Chińskiej Republice etnografów chińskich. L i n J a o - H u a podaje przebieg osiedlania się grupy Chań na terenie Chin, związane z tym migracje ludności miejscowej oraz charakteryzuje wpływy i przenikanie się kultur i języków różnych grup narodowościowych Chin. Wraz z powstaniem Chińskiej Republiki Ludowej powstało zagadnienie, które grupy ludności deklarujące swoją odrębność narodową należy uważać za mniejszość narodową, lub naród czy też grupę ludności Chań zasymilowaną na terytorium dawnej mniejszości narodowej. Autor charakteryzuje ogólnie liczne grupy etniczne Chin, które zgłaszają swoją odrębność kulturową i językową i na tej zasadzie uważają się za samodzielne grupy narodowościowe, uprawnione do reprezentowania swych interesów we władzach Chińskiej Republiki Ludowej. L i n J a o - H u a podzielił grupy narodowościowe autonomii wg wspólnych im cech na 7 grup: dążące do pewnej 1. Grupy narodu Chań, które po zajęciu terytorium ludności tubylczej przybrały nazwę mniejszości narodowej zachowując jednak odrębność kulturową. 2. Grupy narodu Chań, które osiedliły się na tym samym terytorium w różnych okresach czasu co za tym idzie, różniły się w rezultacie obyczajami i językiem. 3. Grupy mniejszości narodowych, które w obawie przed uciskiem nacjonalistycznym nie deklarowały swojej odrębności narodowej. 4. Rozproszone wśród ludności Ch ań części grup mniejszości narodowych, które jednak zachowały świadomość swojej odrębności narodowej. 5. Grupy osiedleńców tej samej narodowości rozproszone na różnych terytoriach, które straciły więż ekonomiczną, zachowując wspólny język, obyczaje i tradycje. 6. Grupy zjednoczone wspólnotą terytorialną, mówiące różnymi językami a różnych obyczajach. �4-71 470 7. Grupy narodowości mówiących bliskimi sobie językami i o podobnej przeszłości historycznej, które nie mogą porozumieć się co do swej wspólnoty narodowej. W drugiej części artykułu Lin .Jao Hua analizuje mniejszości narodowe Chin dzieląc je na trzy grupy: 1. Społeczeństwa, które zachowały cechy ustroj u pierwotnego (np. Ołuńczynie osiadli w lasach gór Chinganu); 2. Społeczeństwa zachowujące w swym ustroju społecznym cechy niewolnictwa (u podnóża gór Daliańszań w prowincji Syczuan); 3. Społeczeństwo feudalne lub z przeżytkami feudalizmu w ustroju społecznym (Ujgurzy z Sinkiangu). Autor wskazuje na konieczność przeprowadzenia badań nad przeżytkami ustroju społecznego, celem ich skuteczniejszego zwalczania, nie zapominając jednak o tym, że Chiny przeżywają ,.przeskok" z ustrojów pierwotnego i feudalnego do ustroju socjalistycznego, a reformy muszą być podejmowane ostrożnie i z głęboką wiedzą o środowisku społecznym tej lub innej grupy narodowości. w. L. R Andhra a o: Uwagi o życiu rodzinnym niektól'ych obyczajach Ludu (TeLu[Ju). Autor artykułu jest postępowym pisarzem i działaczem społecznym stanu Andhra w Indiach. Zamieszcza on w artykule kilka informacji o przemianach w życiu społecznym ludu Andhra, po wyzwoleniu z ucisku kolonialnego. Lud Andhra zamieszkuje tereny stanu Andhra oraz wschodnią część stanu Hajderbad. W jego ustroju społecznym przetrwały dotąd liczne przeżytki ustroju patriarchalnego. Ojciec jest głową rodziny i jej głównym żywicielem, chociaż jednolita wielka rodzina zaczyna rozpadać się, szczególnie wśród warstw uboższych ludności, która w poszukiwaniu zarobków odpływa ze wsi do miast i ośrodków przemysłowych. W związku z tym zmieniła się również sytuacja kobiet; wyszły one poza zamknięty krąg rodzinny i zaczęły zdobywać konieczne kwalifikacje zawodowe . .JednakŻe nadal rodzice decydują o wyborze mężów dla córek i żon dla synów. zniknął natomiast zwyczaj wypłacania posagu zięciowi, jako warunek zawarcia małżeństwa. Małżeństwo nadal jest uwsżane za akt religijny. Niechętnie jest widziane powtórne małżeństwo wdów, ongiś zupełnie niedopuszczalne. Członkowie rodziny spędzają wolny od zajęć czas poza domem. Zdaniem autora jest to wpływ dawnych tradycji, wzbraniających mężczyznom i kobietom kontaktów publicznych. Do dziś mąż i żona unikają rozmÓw w obecności dzieci, rodziców lub znajomych. Rao sądzi, że na taki stan rzeczy wpływa również szczupłość pomieszczeń mieszkalnych. Dom średnio-iicznej rodziny sldada się z pokoju dla gości, sypialni i kuch'lL Tradycyjny dom wielkiej rodziny był budynkiem kwadratowym, z podwórzem, brukowanym lub wykładanym podłogą. Przy pokojach mieszkalnych znajdowały się przestronne werandy. Pokój gościnny posiadał niewielki podest, na którym głowa rodziny przyjmował gości. Podwórze gospodarcze, chlewy i stajnie znajdowały się na tyłach domu mieszkalnego. Domy mieszkalne były murowane z cegieł. Wraz ze znikaniem wielkiej rodziny traci również swój charakter ten typ domu mieszkalnego, dzielony na pomieszczenia dla małych, samodzielnych rodzin. Nowe typy domów są znacznie skromniejsze, składają się zazwyczaj z jednego pokoju, podzielonego na dwie części. Dom jest otoczony werandami z 4 stron. Dach jest kryty trawą lub palmowymi liśćmi. Typowym strojem męskim ludu Andhra jest koszula i tzw. dhoti tkanina długości ok. 3,52 m., szerokości ok 75 cm., z brzegiem ozdobionym kolorowym szlakiem, którą owija się wokół bioder, końcami do przodu. Dhoti wychodzi stopniowo z użycia, wypierana przez strój europejski. Bogatszy i bardziej wyszukany jest strój kobiecy, na który składają się: bluzka z rękawami do łokcia, z połami zawiązywanymi z przodu oraz sary, długości ok. 7 m. bogato drapowana, ponadto liczne bransolety i naszyjniki ze złota lub miedzi; talię opasuje złoty pas. Włosy są splatane w warkocz, bądź upinane w węzeł. Forma stroju jest jednakowa dla wszystkich warstw społecznych, różnice zachodzą w gatunku materiałów. z którego są zrobione ubrania i ozdoby. Kobiety Andhra cechuje dbałość o wygląd zewnętrzny. W rodzinach, które zachowują stare obyczaje, kobiety jedzą osobno, po mężczyznach. Zamożniejsze rodziny używają srebrnych talerzy, biedniejsze podają potrawy na liściach platanu. Zasadniczym pokarmem Andhra jest: ryż; fasola i owoce; potrawy są zaprawiane czerwonym i czarnym pieprzem z domieszką owoców mango lub cytryny. Ludność warstw biedniejszych jada 2 razy dziennie, zamożniejsi 5 razy. Na przyjęciach gości i w święta sporządza się tradycyjne potrawy słodkie z fasoli, rozgotowanych ziaren pszenicy i ryżu. W drugiej części artykułu Rao zamieszcza krótkie informacje o tradycyjnych zabawach młodzieży. Autor wymienia 3 dniowe święto uro~z~ju, sankranti obchodzone 'N styczniu, po grudniowych żniwach, oraz SWlętO Nowego Roku obchodzone w marcu lub kwietniu. Wyzwolenie z ucisku kolonialnego rozbudziło w ludności. Andhra świadomość narodową, mimo, że hamującym czynnikiem szybkiego Jej rozwoju jest niski poziom oświaty. IV dziale "Kroniki" znajduje się obszerne sprawozdanie ze zjazdu etnograficznego w 1956 1'. W Leningradzie, zorganizowanego przez Instytu~ Etnografii AN ZSRR. �Sprawozdanie zawiera krótki przebieg dyskusji nad referatami plenarnymi i sekcyjnymi. W końcowym podsumowaniu obrad przy ogólnej ocenie rozwoju nauk etnograficznych w okresie 1951-1956 r. nie pominięto nadal istniejących niedociągnięć w badaniach naukowych nad zagadnieniami bytu i kultury socjalistycznej narodów ZSRR, nad teoretycznymi zagadnieniami etnogenezy, stwierdzono nie dostateczne zainteresowanie zagadnieniami etnografii i antropologii krajów demokracji ludowej. Wciąż pozostają zaniedbane zagadnienia historii religii i jej przeżytków w życiu współczesnych narodów; nie zapoczątkowano prac etnograficznych w muzeach krajoznawczych nie zrealizowano uchwały uczestników zjazdu z 1951 r. o konieczności zorganizowania Muzeum Narodów ZSRR. Zebrani jednogłośnie podjęli rezolucję, że na najbliższe 5 lat, w planie prac cały wysiłek powinien być skierowany na zagadnienia wynikające z uchwał XX Zjazdu Komunistycznej Partii ZSRR tzn. na badania naukowe kultury i bytu narodów ZSRR i narodów kolonialnych; podniesienie i ożywienie prac orientalistów; rozwinięcie i pogłębienie prac naukowych nad zagadnieniami składu etnicznego i etnicznych właściwości narodów świata. Zwrócono uwagę na konieczność kompleksowych badań nad problemem etnogenezy i historii etnicznej. Dalsze uchwały podkreślają \vażkość badań naukowych nad zagadnieniami społeczeństwa pierwotnego, nad historią religii i jej przeżytkami. Jedna z uchwał zjazdowych dotyczy konieczności opracowania metod współpracy etnografów z folklorystami. Punkty 13-20 rezołucji wskazują na potrzebę rozwijania badań antropologicznych, na konieczność współpracy z resortem Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego i Ministerstwa Oświaty oraz rozszerzenia i ożywienia współpracy z etnografami zagranicznymi. W. A. T u g o łuk o w publikuje krótkie sprawozdanie z wyprawy nad morze Ochockie i tereny zamieszkałe przez Ewenków i Ewenów, zorganizowanej przy pomocy Komisji badań problemów Północy. Tugołukov,,' zebrał materiały o gospodarce, kulturze i życiu Ewenków na terenie okręgów: Tuguro-Czumikańskiego i Ajano-Majkowskiego Chabarowskiego kraju, oraz nCl terenie okręgu Ochockiego. W dwu pierwszych okręgach przebywa około 2 000 Ewenków, w okręgu Ochockim - około 1 000, osiadłych w kołchozach. Autor informuje, że z dawnych przeżytków zachowała się tu dość duża swoboda obyczajów młodzieży przed małżeństwem, pomoc wzajemna wśród licznych krewnych, stosunkowo podrzędna pozycja kobiety w rodzinie i częściowo zachowany lewirat. Tugołukow stwierdza. że wpływy jakuckie na Ewenków i Ewenów były tak silne, iż prawie całkowicie wyparły język Ewenków, a niektórzy z nich uważają siebie za Jakutów. Znikła również świadomość przynależności rodo\vej. Te z osiedli kołchozowych, które uprawiają rybołówstwo, myślistwo l ub hodowlę renów są dobrze zagospodarowane i cieszą się zamoż- nością. Gorzej wiedzie się kołchozom, które na skutek złej polityki gospodarczej, podjęły hodowlę bydła rogatego lub zajmują się ogrodnictwem i sadownictwem. Nie sprzyja tej uprawie ani klimat ani gleba. Autor zapowiada obszerniejszą pracę na temat Ewenków okręgu Ochockiego. W dalszym ciągu "Kroniki" D. S. War d u m i a n zamieszcza krótkie sprawozdanie z prac etnograficznych prowadzonych w Armenii w ostatnich dwóch latach. Wysiłkiem nie licznej kadry etnografów Armenii zdołano opracować i opublikować w tomie "Narody Kaukazu" z serii "Narody świata" prace: E. T. K a l' a p e t i a n a "Byt armeńskich robotników do rewolucji i u; okresIe radzieckim"; B. A. B o l o j a n a i D. S. War d u m i a n a "Byt chłopstwa kolclwzowego Armenii" oraz A. A w d a ł a "Byt Kurdów"; ponadto pracę pt. "Rodzina i byt rodziny kołchozowego chłopstwa Armenii" E. T. K a l' a p e t i a n a i D. S. War d u m i a n a, która ukazała się w zbiorze "Rodzina i byt rodziny narodów ZSRR" opracowanym przez Imtytut Etnografii AN ZSRR. SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA Z. 4, lVloskwa, 1956 r. :\1. T. L o m o w a: Wybitny etnograf (Z okazji 100-lecia urodzin). ukraiński Iwan Jakowtewicz Franko Działalność 1. J. F l' a n k o jako etnografa i folklorysty była oceniana w okresie przedrewolucyjnym bądż to z pozycji rewolucyjno-demokrat.ycznych, bądź to - burżuazyjnych. Pracami jego w okresie porewolucyjnym zajmowali się etnografowie radzieccy: E. Kiriluk, A. Dieja, N. Matwiejczuk itd. O jego działalności jako folklorysty pisał M. Woźniak. Jednakże M. T. Lomowa nadmienia, że jest to zaledwo początek poważniejszych badań nad spuścizną naukową tego uczonego. 1. J. Franko urodzony w 1856 r. w Borysławiu, syn wiejskiego kowala, łatwo włączył się w rewolucyjny ruch robotniczy Galicji, a wychowany pod wpływem Bielińskiego, Czernyszewskiego, Hercena i Szewczenki nauczył się służyć interesom narodu całą swoją działalnością naukową. Zainteresowanie jego etnografią tłumaczy się tym, że uważał ją za środek służący pogłębieniu znajomości życia klasy robotniczej. I J . Franko uważał etnografię za samodzielną dyscyplinę naukową wśród nauk o czło\vieku i jego kulturze, służącą poprawie bytu mas pracujących, nie zaś jako cel sam w sobie. Pozostawił ponad 40 prac z zakresu etnografii, ,zr,reg rccpnzji i wypowiedzi o pracach ukraińskich, rosyjskich, polskich i cZ0skich etnografów. Prace jego są nowatorskie, cechuje je śmiałość we \'.'nioskach i nowe metody badawcze. �-17..j. Prace jego ukazywały się w postępowych dziennikach tego czasu takich, jak "Drug", "Dzwin", "Mołot", "Praca" itp. Za swą działalność rewolucyjno-demokratyczną 1. J. Franko był trzykrotnie uwięziony. W 1883 r. zorganizował we Lwowie młodzieżowe kółko etnograficznostatystyczne, które m. innymi prowadziło badania w terenie celem zapoznania się z życiem i kulturą ludu. Z niespożytą energią i uporem zdobywał konieczną dla prac kółka literaturę, starając się przede wszystkim o prace działaczy postępowych. Zachęcał członków do wygłaszania i publikowania referatów na wybrane przez siebie tematy. Starał się zgrupować ich wokół najpoczytniejszych dzienników Galicji: "Naród" oraz ,,2ytie i słowo" przodujących działaczy nie tylko Galicji, ale i całej Ukrainy. Wciągnął do swych prac M. Kociubinskiego i Łesię Ukrainkę. Materiały etnograficzne kółka ukazywały się również w "Etnograficznym zbirnyku", założonym w 1895 r., w 1899 ponadto zaczął się ukazywać \ve Lwowie periodyk "Materiały do ukrainsko-ruskoji etnologii". W 1898 r. powstaje przy historyczno-filologicznej sekcji Towarzystwa naukowego im. Szewczenki we Lwowie komisja etnograficzna, w której pracach L J. Franko bierze czynny udział, początkowo jako członek, później, jako p~zewodniczący. Vlraz z sekretarzem komisji W. Hnatiukiem rozwijają szeroką działalność w terenie. Wielką wagę przykładał 1. Franko do stworzenia możliwie wyczerpującej bibliografii prac etnograficznych. Uważnie śledził nowe wydawnictwa etnograficzne, pisał o nich recenzje i uwagi. Obszerniejsze recenzje jego ukazały się o pracach: W. Szuchiewicza, S. Podolinskiego, B. Limanowskiego, E. Korytki oraz czeskiego autora F. Rżegorża i in. Cenił wysoce prace ;.vr. Kociubinskiego. Był również jednym z założycieli Towarzystwa Ludoznawczego w 1894 r. we Lwowie. W przeciwieństwie do etnografów burżuazyjnych, którzy upewniali czytelnika o wielkiej pobożności ludu ukraińskiego, Franko w podaniach i legendach ludowych stwierdził wiele cech ateistycznych i ironiczny stosunek do duchowieństwa i życia pozagrobowego. Do zagadnień kultury duchowej zaliczał Franko również praWd zwyczajowe, jako zjawisko rozwoju życia ludu, zależne od historycznych i ekonomicznych warunków. Swoje długoletnie spostrzeżenia i notatki o kulturze i życiu chłopstwa galicyjskiego uzupełnił materiałem zebranym w badaniach na terenach powiatów: stryjskiego, horodeckiego a w 1904 r. na terytorium Bojkowszczyzny. Równie wnikliwie badał Franko byt robotników Galicji. Poruszał ciągle zagadnienia konieczności podjęcia przez etnografów badań nad bytem i życiem klasy robotniczej, sam zaś opublikował wiele materiałów i U\vag o życiu robotników Lwowa, Borysławia i Drohobycza; zachęcił 47,) pisarza S. Kowalewa do wydania drukiem materiałów z życia robotników Borysło.wi::l. Z prac jego o życiu chłopów galicyjskich należy wspomnieć przede wszystkim: "Lisy ta pasowyska". "Domasznij promisieł", "Dobryj zarobok", "Swinska konstitucija" i obrazki z życia robotników: "Ripnik", ..,Na roboti", "Zadlia praznyka", "Połujka". Franko nie pomijał w swej działalności naukowej zagadnień teoretycznych etnografii. Rozwój i uznanie etnografii za samodzielną dyscyplinę naukową wiąże Franko z rewolucyjną walką narodu o socjalne i narodowe wyzwolenie. Zwalczał pogląd etnografów burżuazyjnych o pełnej odrębności narodu ukraińskiego i jego indywidualiżmie. Pochodzenie i rozwój kultury każdego narodu starał się badać nie w oderwaniu od kultury i bytu narodów sąsiadujących, lecz w powiązaniu z nimi. N. L L e b i e d i e w a i G. S. M a s ł o w a: Rosyjski ubiór i na początku XX w., jako materiał do etnicznej historii (Na podstawie historyczno-etnograficznego Atlasu Rosji). "UJ XIX chłopski narod1L. Kartografia rosyjskiego ubioru przygotowana w związku z pracami wydawniczymi historyczno-etnograficznego Atlasu Rosji, została oparta na bogatym materiale, który rÓwnocześnie służył do badań nad zagadnieniami etnicznymi narodu rosyjskiego. Autorki artykułu wymieniają instytucje naukowe, współpracujące z Atlasem, podkreślają również jego wartość naukową i szerokie możliwości badań nad nowymi zagadnieniami. W drugiej połowie XIX w. najwięcej cech tradycyjnych zachował ubiór chłopski. Różnice w ubiorze różnych klas społeczeństwa pogłębiły się wyrażnie na pocz. XVIII w. i tak klasa panująca zaczyna używać ubiorów na modłę zachodnioeuropejską. Piotr I wydał rozporządzenie obowiązujące wszystkich, prócz duchowieństwa i chłopów, o noszeniu ubioru węgierskiego i niemieckiego. Każde stanowisko miało swój ubiór, jak o tym wspomina 1. T. P o s o s z k o w w pracy Kniga o skudosti i bogatstwie. W ubiorze mieszczan i kupiectwa jeszcze długo zachowały się formy ubioru chłopskiego. Sarafan i kokosznik noszono w wielu miastach jeszcze w XIX w., zmiany w ubiorze zaczęły z;,J.chodzić już w okresie prawa pańszczyżnianego. Po reformie 1861 r. proces zmian w tradycyjnej odzieży upowszechnił się. Zasadnicze zmiany zachodzące od drugiej poł. XIX w. w bycie chłop_ stwa, które odbiły się również na formie ubioru, były wynikiem wc;drówki ze wsi do miast, w poszukiwaniu zarobku, oraz wynikiem rozwoju przemysłu i wciągnięcia chłopów w sferę stosunków towarowo-pieniężnych. W użycie wchodzą materiały fabryczne, powstają nowe formy ubioru, odpowiadające modzie miejskiej. �477 w końcu XIX w. i w pocz. XX w. przewazaJą nowe formy odzieży szczególnie w ośrodkach przemysłowych, wokół Moskwy, Petersburga, na Uralu. i na południu. ~a północy jednak i środkowym obszarze Rosji zachował się nadal ubiór tradycyjny. Nowe formy stroju przynosili ci mieszkańcy wsi, którzy emigrowali do pracy w fabrykach i w miastach. Natomiast emigracja związana nadal z zajęciami rolnymi i gospodarczymi nie wywierała tak dużego wpływu na zmianę ubioru, a czasami wręcz przeciwnie - sprzyjała zachowaniu form tradycyjnych. Chłopi zaangażowani do pasania owiec na Kaukazie otrzymywali jako zapłatę wełnę owczą, którą następnie zużywano na tkaniny domowe. Ogólnie przyjęty pogląd, że w XIX w. i na pocz. XX w. z samodziałów sporządzali ubranie tylko biedniacy, a z fabrycznych ludzie zamożni, nie jest w pełni uzasadniony, bowiem chociażby w guberni Pskowskiej, gdzie była szeroko rozwinięta uprawa lnu, uważano, że znacznie wygodniej jest sprzedawać len i wzamian kupować perkal. Mieszkańcy południowo-wielkoruskich dzielnic, zamożniejsi od swoich sąsiadów, zachowali długo tradycyjny ubiór z samodziału, gdyż rozporządzali wielkimi zapasami surowca. Wzmożony rozwój stosunków pieniężnych pozwalał na zakup tkanin fabrycznych nie tylko przez wiejską burżuazję, ale i przez sproletaryzowaną część wsi. Tradycyjny ubiór ludowy może być podzielony na trzy zasadnicze grupy: 1) z sarafanem, 2) z andaraką czyli spódnicą i 3) z poniewą rodzajem zapaski. Najpierw poniewę zastąpił sarafan, a ten z kolei został wyp8rty przez spódnicę i bluzkę lub sukienkę· Opracowana przez W. P. S e m i o n o waT i a n - S z a n s k i e g o mapa najbardziej rozwiniętych przemysłowo okręgów Rosji z 1897 r. potwierdza pogląd N. 1. Lebiediewej i G. S. Masłowej. Tam gdzie intensywnie rozwijały się stosunki towarowo-pieniężne występuje ubiór miejski, tam zaś gdzie te stosunki były słabsze, zachował się ubiór z poniewą, lub wyjątkov;o z sarafanem. Obszar zasięgu sarafana w pol. XIX w. był znacznie większy niż poniewy. Wprawdzie, gdzieniegdzie w tym okresie, sarafan był zastępo\vany odzieżą miejską, wciąż jednak widoczna jest tendencja ku jego dalszemu rozprzestrzenianiu się na południe, W wypadku gdy pewne formy sarafana znikały, poj awiały się nowe typy ubioru. Etnograficzne i historyczne materiały dowodzą, że sarafan był w XV do XVII w. powszechnym ubiorem na Wielkorusi. Nazwa sarafan znana jest już w XIV w.; co nie wyklucza, że ubiór tego typu mógł być wcześniejszy. Sarafan pojawił się najwcześniej na starym terytorium Nowogrodu, gdzie zgodnie z materiałami etnograficznymi, nie było nawet śladu poniewy ani ubioru do niej zbliżonego. Sarafan z tego terenu był bez przecięcia, był to sarafan "głuchy", szuszun, szuszpan, sukm(Ln z wełny, genetycznie związany ze starożytnym, tunikowym ubiorem Słowian. Podobny typ sarafanu znany był również na południu. Drugi typ sarafanu ze skośnych klinów, rozcięty z przodu bez zapięcia lub z guzikami - pochodzi od zwierzchniej odzieży nie zapinanej; noszony był na terenie północno-wschodniej Rosji i właśnie od tego typu ubioru pochodzi nazwa sarafan, przejęta następnie dla wszystkich ubiorów o podobnym charakterze. Trzeci typ sarafanu, prostego podpasanego - powstał w Moskwie. Czwarty typ, najpóźniejszy - związany jest z ubiorem białorusko-ukraińskim (sajan, andaraka). Ta forma sarafanu spotykana początkowo w zachodnio-rosyjskich obwodach w końcu XIX i na por;z. XX w. rozprzestrzeniła się również w centralnych i północnych dziE:lnicach. Sarafan był głównym ubiorem kobiet środkowego Powołża i Podurala, gdzie w końcu XV do XVII w. była naj intensywniejsza emigracja oraz na Syberii, której ludność w tym samym mniej więcej czasie skonsolidowała się. Sarafan nosili i staroobrzędowcy, którzy uchodząc przed prześladowaniem osiedlali się na Syberii, Ukrainie, na terenach Nadbałtyckich i Powołża. Od XVIII w. zaliczali oni sarafan do ubioru obrzędowego. Można więc wnioskować, że ubiór z sarafanem pochodzi z okresu powstania i rozwoju rosyjskiego państwa; równocześnie tworzył się ogólnorosyjski ubiór narodowy. Zarówno Białorusinki, jak i Ukrainki nie nosiły sarafanu; dowodzi to, że rozpowszechnił się on w okresie odizolowania Wielkorusów od innych wschodnio~łowiańskich narodów. W ciągu kilku wieków sarafan i związany z nim ubiór nieustannie zmieniał krój i materiał, zmieniało się terytorium jego rozprzestrzenienia jak i związana z nim terminologia. Ubiór z pasiastą wełnianą spódnicą samodziałową t. zw. andaraką noszony był w południowych obwodach od XVI w. Wełniana spódnica mało noszona przez Rusów, popularna była wśród Białorusinów, Ukraińców, na terenach przy bałtyckich, wśród Polaków i innych narodów Zachodniej Europy. Na południe Rosji przybyła prawdopodobnie wraz z wychodżcami z pogranicza Litwy, którzy często przenosili się z racji urzędu lub służby wojskowej. Drugim okręgiem, na terenie którego spotyka się andarakę jest SmoJeńszczyzna, lecz i tu nie jest ona zasadniczym strojem, przeplata się często z ubiorem poniewa; szereg powiatów tej guberni zachowuje wyłącznie poniewę. Smoleńszczyzna. szczególnie jej zachodnia część, wchodziła w skład Księstwa Litewskiego, co za tym idzie w skład Królestwa Polskiego, a więc występowanie tu ubioru z andaraką jest wytłumaczalne więzami białorusko-polsko-litewskimi w XVI i XVII w. �Zdaniem autorek, ubiór z wełnianą spódniczką pojawił się na południowo-wschodnich terenach na Dolnym Powołżu i na Kubaniu dzięki przesiedlaniu się grup ukraińskich. Ubiór z poniewą jest ubiorem najstarszym. Nazwa poniewa wymieniona jest już w XI-wiecznych kronikach. Jest to ubiór wspólny wszystkim narodom słowiańskim. Znany jest obrzęd związany z pierwszym włożeniem poniewy przez dziewczynę, co było świadectwem jej dojrzałości. Do grupy ubiorów z poniewą należą najbardziej archaiczne stroje głowy, formą przypominające rogi bydła, czuby ptaków itp., charakterystyczne zjawisko z okresu pogaństwa. Poniewa nie występowała w strojach klas panujących, w XIX w. była wyłącznie ubiorem chłopskim na terenie południowo-wielkoruskich guberni. W XIX w. terytorium jej rozprzestrzenienia znacznie zawęziło się. W XVIIIw. poniewa była jeszcze znana na terenie guberni Władymirskiej i 1VI0~kiewskiej, w końcu XIX w. zniknęła nic tylko z tych terenów, ale i dalej na południe, z północnych okręgów guberni Riazańskiej i Kałuskiej. W omawianym okresie był to typ ubioru zanikający, chociaż miejscami utrzymał się aż do Rewolucji Październikowej, CI nawet można go spotkać dziś jeszcze. Typ ubioru z poniewą nie był dominującym strojem w okresie powstania pal1stwa rosyjskiego. Rosjanie osiedlający się na ogromnym terytorium państwa przynosili z sobą raczej ubiór typu sarafana. Należy przypuszczać, że ubiór z poniewą dominował w okresie powstania starożytnych narodów wschodnio-słowiańskich. Ubiór z poniewą można podzielić na dwa typy: 1) poniewa z basenu Oki, z granatową, kraciastą, zapinaną lub "głuchą" poniewą, 2) poniewa z basenu górnego Dniepru, Dzisny i Sejny w formie płachty. Są to okręgi zamieszkiwane przez naj starsze plemiona w~chodniosłowiańskie. Granica owych dwćch typów odzieży przebiegała mniej więcej wzdłuź Dzisny; równocześnie jest to granica pomiędzy starożytnymi Wiatyczami i Siewierzanami. Zagadnienie dlaczego tam do XX w. zachowały się najstarsze typy odzieży wymaga ~pecjalnych badań. Być może sprzyjał temu konserwatywny układ społeczny i pewna izolacja tych dzielnic w okresie feudalnym i w okresie pańszczyźnianym. Podstawową częścią każdego z wyżej wymienionych typów ubioru była koszula. Do ubioru z sarafanem należała koszula z prostymi połami uszyta poprzecznie. Ubiór z andaraką miał koszulę z wywijanym kołnierzem, charakterystyczną również dla Białorusinów. W skład ubioru z poniewą wchodziła koszu~a ze skośnymi połami lecz przy poniewie-płachcie km,zula raczej byla z prostymi polami. podobna do ukraińskiej soroczki. Kartografia ubiorów głowy pozwala określić ich powiązanie z oma\danymi typami ubiorów oraz wyjaśnia teren ich zasięgu. Jednym z naj- starszych był ręcznikowaty ubi:'>r, charakterystyczny dla Smoleńszczyzny i zachodnich okręgów Orłowskiej guberni; występowanie innych licznych elementów odzieży wspólnej dla Białorusinów i Ukraińców wskazuje na to, że ludność tego terytorium jest pokrewna naj starszym grupom ludności, która weszła w skład Rosjan, Ukraitlców i Białorusinów. Po.wszechnym u~iorem głowy była kiczka i jej wiele odmian. W artykule Jest 6. rysunkow obrazujących ten typ ubioru głowy, ubiór mniej znany na połnocnym i południowym wschodzie, na skutek tego, że na tych terenach ludność rosyjska zorganizowała się później niż w dzielnicach centralnych. Ubiór ten również rzadko występuje na północnym zachodzie, gdzie prawdopodobnie dość wcześnie pojawiły się kokoszniki, które zupełnie wyraźnie są powiązane z ubiorem głowy zwanym soroką. Jeden z rodzajów kiczki to "raga", charakterystyczny ubiór kobiet z basenu Oki i na południe gdzie przeważał ubiór żeński typu poniew3. (dzi::Jnice: Riazańska, Tulska, Kału~ka, Orłowska i in.). Odmiany w for"ie kopyta lub łopaty ludność nazywała ong.iś ,rogatymi". Obszarem, na którym najczęściej występowały te formy były gubernie Ołoniecka, Archangielska i częściowo Wołogodzka. "Kiczka" była strojem głowy chłopskim, w mieście noszono ją bardzo rzadko, natomiast "kokoszniki" były w miastach popularne, K.okoszniki na wsi uważane były za ubiór odświętny, w niektórych zaś miejscowościach używane były tylko do ślubu. Kokoszniki szyli specjaliści \V miastach, w dużych wsiach lub klasztorach. Sorokę umiała ~zyć każda chłopka. Kokosznik był ubiorem w pełni obejmującym głowę, twardym, bogato zd~bionym, Przegląd zbiorów muzealnych wyraźnie wskazuje na jego zWIązek z kiczką-soroką. Ubiór ten rozpowszechniony był na 4 obszarach: 1. na obszarze północno-zachodnim - wyraźnie powiązany z formą soroki, obejmował ziemię Nowogrodzką i dzielnice silnych wpływów Nowogorodu, dzielnice Pskowa i Twieru, 2. na terenach obwodów; Władymirskiego Kostromskiego, Niżgorodzkiego, Jarosławskiego i Moskiewskiego oraz w okręgach przyległych do tych obwodów, Są to tereny starej' Władymirsko-suzdalskiej Rusi, 3. na terenie południowo-zachodnim z centru:n w Kurskim obwodzie, gdzie noszono szczególny rodzaj kokosznika t. zw. dwugrzebieniasty lub siodłowaty, spotykany rÓwnież w zachodniej części Orłowskiej guberni, w powiecie Bogoduchowskim guberni Charkowskiej i 4. na terytorium obejmującym obwody: Riazański, Tombowski i Woroneski oraz dzielnice wysunięte bardziej na zachód. Dla tego obszaru był charakterystyczny kokosznik nazwany odnodwoTczeskim noszony przede w~zystkim przez ludność urzędniczą i wojskową XVI i XVII w. Ubiór tr.n jest zbliżony do nowogrodzkiej kiczki, wyróżniającej się mnogością t. zw. ,.uszu", to jest części ubioru glowy opadające po bokach. Ta forma ubioru głowy Wielkorusów, związana jest z ubiorem typu sarafana. Ciekawe. że obsza;':'- występowania różnych typ:'>w kokosznika w dużym stop- �480 niu odpowiadają granicom księstw feudalnych. Zarówno Psków, Nowogorod. Twier, Władymir, Suzdal, Kostroma, Halicz, Biełoziersk były ongiś ośrodkami księstw feudalnych. Prócz szeroko rozpowszechnionych ubiorów głowy typu: kiczka, soroka i kokosznik istniały formy ubiorów głowy charakterystyczne dla mniejszych okręgów. np. Permski i Wiatski. Na terenie Wołogodzkiego i Niżgorodzkiego obwodu znany był odmienny typ samszury - podobny nieco do kiczki. Na południowym wschodzie, jako strój głowy kobiecej noszony był kołpak, przypuszczalnie dońskie kozaczki przejęły go od Turków. W trakcie kartografowania różnych elementów ubioru wyraźnie zarysowały się trzy obszary etnograficzne: 1) dnieprowski, którego mieszkańcy są bliscy Ukraińcom i Białorusinom, 2) obszar Oki, ludność tych terenów zachowała zasadnicze cechy, starej wschodnio-słowiańskiej kultury tworząc równocześnie formy jej tylko właściwe i 3) obszar i1meński lub nowgorodzki, którego mieszkańcy zachowali wiele naj starszych elementów ubioru \vspólnych wschodnim Słowianom, przede wszystkim zaś Białorusinom. Metodą kartografowania zdołano wyjaśnić powstanie wspólnego dla Wielkorusów narodowego ubioru, obejmującego rozległe terytorium z ośrodkiem na terenach północno-wschodniej Rusi, ponad to wyodrębniono specyfikę ubioru ludności obszarów południowo-wschodnich i północno-wschodnich rubieży. Odrębność w ubiorze tych grup tłumaczy się historyczno-kulturalnymi stosunkami Rosjan z innymi narodami oraz w pewnej mierze ilością różnojęzycznych komponentów w ich składzie. W pierwszym rzędzie powstaje zagadnienie stosunku Słowian do plemion "czudzkich"; Nazwą tą autorki obejmują ludność fińską, zamieszkującą leśne obszary Wschodniej Europy, częściowo zasymilowaną przez Słowian w XI w., a być może nawet wcześniej. Etnograficzne materiały z XIX w. i pierwszego ćwierćwiecza XX w. świadczą o wspólnych cechach ubioru lłosjan i narodów Powołża. Zjawisko to nie zawsze można tłumaczyć jedynie wpływem jednego narodu na drugi, chociaż należy z nim się liczyć. Ubiory w formie tuniki, strój głowy w formie łopaty i "jednorogi" są wspólne dla Rosjan i ludów czudzkich; być moż.e jednak powstały one równocześnie zarówno u jednych jak i drugich. Rogata forma ubioru głowy jest formą starożytną. W pewnym stopniu występuje ona w ubiorze głowy Białorusinów i Ukraińców stosunkowo jednak słabo wyrażona, najczęściej w formie pęczka lnu podłożonego pod ręcznik noszony na głowie. Rozwój ubioru głowy w formie kiczki nie jest pochodzenia starosłowiańskiego jest raczej zjawiskiem póżniejszym, z okresu ścisłych powiązań Słowian z wschodnimi Finami. 481 Autorki wymieniają szereg form i ozdób ubioru glowy wspólnych Rosjanom i plemionom czudzkim, jako zjawisko świadczące o asymilacji tych ostatnich przez ludność rosyjską. Cytują one liczne porównania innych części ubioru świadczące o wzajemnych wpływach rusko-czudzkich. Podkreślają też, że ograniczyły się do zagadnienia wzajemnych wpływów fińsko-ruskich; wśród innych grup ludności proces asymilacji zachodził w okresach wcześniejszych, świadczą o tym badania nad ubiorem i ornamentyką ozdób. Hen I' i Vallo i s: Aktua rna sytuacja antropologii i etnografii we Francji. Artykuł jest powtórzeniem referatu H. Vallois, który został wygłoszony na zjeździe etnografów w Leningradzie w 1956 r. Do drugiej wojny światowej zarówno antropologia j ak i etnografia nie istniały w programach wykładów francuskich uniwersytetów. Badania antropologiczne i etnograficzne przed II wojną światową prowadzone były w dwóch ośrodkach: 1) przy Katedrze antropologii w Muzeum nauk przyrodniczych; a kierownik katedry był równocześnie dyrektorem Muzeum etnograficznego w Trocadero i 2) w zakładzie antropologii fizycznej. Prócz tego istniały dwie organizacje naukowe specjalistyczne: 1) Antropologiczna szkoła z 8 katedrami, na których wykładano antropologię, etnografię i archeologię oraz 2) Instytut paleontologii człowieka, w zakres którego wchodziły badania nad człowiekiem kopalnym. Po 1938 r. sytuacja zmieniła się powstało bowiem Muzeum Człowieka, Musee de l'Homme. lVIuzeum to powstało w oparciu o Katedrę antropologii przy Muzeum nauk przyrodniczych, o Muzeum etnograficzne w Trocadero, przy którym znajdowały się kolekcje, laboratorium antropologii fizycznej Broca oraz Paryskiego Towarzystwa Ant:-opologicznego. Zorganizowano 11 pracowni zajmujących się antropologią,. paleont~.logią i etnografią Europy, Azji, "czarnej" Afryki, Ameryki, Oceanu, ludów Arktvki Północnej "białej" Afryki i Bliskiego Wschodu. Nadto istnieją pra~o~nie technologii, etnografii muzykologicznej i kinografii ctnogrRficznej. Muzeum d:,;sponuje dużymi zbiorami o wielkiej wartości naukowej; tu mają siedzibę Towarzystwa naukowe antropologiczne, afrykanistyczne, amerykanistyczne i ludów Oceanii. . ''''-ykłady z wkresu etnografii i antropologii, poza Sorboną, podjęły równieź Uniwersytety w Lyonie, Bordeaux, Rennes i Algerze. Centre Nationale des Recherches Scientifiques zreorganizowano całkowicie w 1944 r. powolano Sekcję antropologii, etnografii i archeologii. Do zadań Sekcji należy: 1) organizowanie i finansowanie ekspedycji; 2) pomoc \V zakresie aparatury i personelu technicznego; 31 - ..Lud". t. XLVII �482 3) utrzymywanie badawczą. kadry pracowników, zajmujących się pracą naukowo- Zatrudniono 70 uczonych, w tej liczbie 20 pracowników nauki zatrudnionych w Musee de I'Homme, 10-ciu w Instytucie paleontologii człowieka, pozostaii pracują bądź w uniwersytetach bądź poza granicami Francji. Prace antropologów i etnografów ukazują się w 7-miu periodykach: "Antropologia", "Biuletyny i notatki Towarzystwa antropologicznego", "Prace Instytutu Etnografii", "Prace Towarzystwa afrykanistów", "Prace Towarzystwa amerykanistów", "Prace Towarzystwa oceanistów", "Archiwa Instytutu paleontologii człowieka". Niektóre z nich poruszają zagadnienie powszechnej antropologii fizycznej. Przedyskutowano na łamach pism szereg zagadnień technicznych oraz zagadnień standaryzacji dla przyszłego międzynarodowego porozumienia. Przeprowadzono wnikliwe badania nad zagadnieniem etnogenezy, przy czym wzięto pod uwagę materiały o pochodzeniu ras i dla tego celu wypróbowano materiały antropologii fizj ologicznej. Prowadzono również badania nad narodami południowo-wschodniej Azji i "czarnej" Afryki. Ekspedycja antropologiczna na terenie Zachodniej Afryki przeprowadziła w ciągu 3 lat badania 12000 Murzynów. We Francji podjęto pracę nad wszystkimi zbiorami czaszek i szkieletów z neolitu oraz wszczęto, zaniedbane od 60-u lat, badania nad ludnością współczesną Francji. Etnograficzne badania polegały przede wszystkim na pracach licznych ekspedycji; większość ich działała w Afryce i Ameryce Łacińskiej. 8 ekspedycji pracowało w Sudanie; prowadziły tam badania etnograficzne ze specjalnym uwzględnieniem ustroju spolecznego i języka Dahomejów. Ekspedycje z lat 1955 i 1956 objęły' swoimi badaniami Guatemalę, Meksyk, Ziemię Ognistą, Nową Gwineę, Arabię, Tybet, Sudan, Brzeg Kości Słoniowej, jezioro Czad, Kamerun, Kongo Belgijskie i Francuskie. Prace ekspedycji przyniosły Muzeum Człowieka ponad 200 nowych eksponatów, opublikowano wyniki badań oraz opracowano monografie o ludach Afryki. Również w zakresie etnografii zorganizowano szereg stałych placówek poza Francją, jak Instytut w Dakarcie, z 5-ciu pracownikami, którzy pracują w Sudanie, Kamerunie i na Brzegu Kości Słoniowej; Instytut w Brazzaville liczy 3 etnografów, w tym l muzykologa; Instytut w Tanarive na Madagaskarze i w Numei (Nowa Kaledonia). W dziale: "Materiały i issliedowanija po zarubieżnych stran" należy wspomnieć o artykule etnografii i antropologii Kustaa V i l k u n a "Badania etnograficzne przemysłu łososiowego w Finlandii", poświęconym historii, sposobom, i narzędziom połowu łososi; Przemysł ten \V Finlandii \vy\vodzi się z zamierzchłych czasów, a niektóre jego sposoby połowu przetrv,;aly z czasów okresu kamienia. S o l c h e j m a, pt. Badania nad rozwojem form norwezawiera przegląd prac norweskiego I~stytutu badań porównawczych nad zjawiskami kulturowymi od 1928-195::> r.. ~nsty:ut k .nął badania torenowe za pomocą ankiet i ekspedycJ I, ktore szero o rozwl ~ .. . b t hłop . sły bogaty materiał dotyczący zwyczajów, tradycJI I y U C przymo . ł.... _ skiego Norwegii. Instytut opublikował trzy tomy matena 0\\. pI.erwszy . poświęcony badaniom filologicznym o nazwach ~et~rów, czyli let~lch z~gro~ w dolinach górskich; drugi tom zawiera obraz zycm chłopstwa 1 poezję lu dową; trzeci tom podaje szczegółowo ~pis. go~podarcz~go rozw~Ju form go: d k' seterów W opracowaniu znajdUJą SIę matenały dotyczące gospo spo ar l . h" kich darki t. zw. gordów, czyli miejsc stałego zamieszkania c ropow norwes , wsi, tzw. greund oraz historii miast. " W Trzecim z kolei artykułem jest odczyt. N. A. B UII n o wal A t kuł Swale skiej ::Pólnoty chłopskiej T 'J. Wstępne omówienie badań nad piśmiennictwem • wyspy .. . t d "f', Leninto referat wygłoszony na zJezdzle e no",r.," o"': w . w 1956 r ., w którym autorzy wymieniają muzea posIadaJące ekspogra d Zje . . naty z pismem hieroglifowanym" odkryte na .wyspie .. Nie W~kl~CZaJ.ą o~ wpływu peruwiańskich hieroglifow na archaIczne pIsmo wy spy WIelka K n o r o z o w a, lVielkanocnej. Jest nocnej. . .. d" . P raca N . R ., G U s i e we J' Ornament tka.nin mdYJsktch po aJe tkrozne . sposoby farbowania i drukowania tkanin w Indiach. ~YSU~~k anm indyjskich jest wielce różnorodny, od geometryc~~ego,. I ros.mneg~ do wielopostaciowych kompozycji z ludźmi, zwierzętamI I ~rchltekturą. G:usle~: omawia znaczenie tkanin archaicznych o wzorze fl~u~alnym, ~tor~ d większości Hindusów były rodzajem księgi dostępneJ. I zrozumlał:J dla wszystkich. Podaje ona charakterystyczne cechy tkamn z poszczegolnych dzielnic Indii. " n." Druga część artykułu Gusiewej poświę~on~ Jest haftom l ap l mCJ!. Wiele miejsca zajmuje opis słynnych k aszmlrs k Ich szali oraz opis haftów dywanowych i na wojłoku. . .. . J. D. L e b i e d i e w: Fu-Nan i poczqtki hlStOT/.l Kambodz!J. Ar.tYkuł Lebiediewa jest zarysem historii archaicznego państwa Fu-Nan, sąs~adującego z Indiami i Chinami, podlegającego wpły,,:,om ..ob~ przemoznY~h . d' Lebiediew kończy artykuł przeglądem hIs toru pIerwszych w esąsla ow. .. h' t . K bodży ków Kambodży, i wysuwa do dyskusji zagadmeme, czy IS o~la am. jest dalszym ciągiem historii państwa Fu-Nan, czy stanowIła ona Jedno z księstw suwerennych Fu-Nanu we władaniu krewnych ces~rzy ~u-Nan, czy też była samodzielnym państwem podbitym przez :-rładcow wlę~szego j silniejszego państwa, jakim był w pierwszych WIekach naszej ery Fu-Nan. d l d' sp Zdaniem Lebiediewa kultura Fu-Nan była zbliżona o u ow Wy. nieJszym stopmu Oceanii, z wiekov,Tymi wpływami kulturowym: . I n d"u,. w chińskimi, mimo że kontakty z Chinami musiały byc dosc częste, o czy m n:. , �485 484 wspominają kroniki chińskie oraz cesarzy Fu-Nanu władcom Chin. świadectwa o płaceniu daniny przez W dziale dyskusji G. F. D i e b i e c zamieszcza artykuł polemiczny p. t. O zasadach klasyfikacji ras ludzkich na tle artykułu W. W. B u n a k a Rasy ludzkie i drogi ich kształtowania się (Nr 1 "Sowietskoj etnografii"). G. F. Diebiec podkreśla znaczenie prac nad klasyfikacją ras człowieka mimo, że wszelki schematyzm zaciera rzeczywiste związki zjawisk, jednakże jako środek poznania naukowego jest nieodzowny. Antropologowie radzieccy opracowali w ciągu dziesięciu ostatnich lat 3 schematy. W zasadzie nie ma między nimi różnic istotnych; wszystkie są oparte na zasadzie genealogii nie zaś wyłącznie na wynikach badań morfologicznych. Rasy i typy antropologiczne łączono nie wg podobieństwa, lecz pochodzenia. Innymi słowy, ustalenie stopnia podobieńst\va jest podstawą, chociaż nie jedynym sposobem określenia stopnia pokrewieństwa, co rzecz jasna nie wyklucza kryteriów morfologicznych. Zagadnieniem dyskusyjnym w pracy Bunaka jest zagadnienie o związkach ras człowieka współczesnego z rasami neandertalskimi. Z kolei podważa autor twierdzenie Bunaka na temat metodologii badań i dyskutuje schemat klasyfikacji ras, na którym Bunak oparł swoją pracę (szczególnie dużo jego zastrzeżeń budzi "pień" europoidalny). Podsumowując Diebiec stwierdza, że w części teoretycznej pracy Bunaka znajduje się szereg istotnych niedociągnięć i sprzeczności. Także układ schematu klasyfikacyjnego ras ludzldch budzi zastrzeżenie autora gdyż sugeruje jak gdyby niższy stopień pochodzenia Negrów. VI części zeszytu poświęconej drobnym notatkom, Wo I' o b i e w a pokrótce obrazuje rozwój zdobnictwa w drzewie u Czuwaszów. Rzeżba była stosowana przez Czuwaszóv/ na przedmiotach użytku codziennego i meblach. Skromny początkowo rysunek geometryczny wzbogaca się ~topniowo o ornament roślinny i przybiera formy reliefu lub rzeźby nakładanej na futryny i ramy okienne. Rzeżba w drzewie na przedmiotach użytku codziennego zniknęła zupełnie, natomiast domy mieszkalne Czuwaszów są nadal bogato nią pokrywane. Waj n s z t e j n w artykule swym podkreśla, że Tuwińcy są jedynym ludem Południowej Syberii, który do dziś zachował znajomość najstarszych form odlewu metali; rzemioslo to uprawiali Tuwińcy juź przed 2-ma tysiącami lat p. n. e. Artykuł jest ilustrowany oraz zaopatrzony w biblio_ grafię· W związku z opracowaniem AttaSl~ Srodkowej Azji i Kazachstanu. S. P. R u s i a j k i n a daje opis zbiorów muzealnych, z których korzystano przy opracowywaniu obrazu życia gospodarczego, kultury i bytu Uzbeków, Tadżyków, Turkmenów, Kirgizów i Karakałpaków. Nadto autorka wskazuje na szereg braków w zbiorach muzealnych. Poszukiwania P. 1. K a I' a l k i n a zaprowadziły autora do Krasnojarska, gdzie z miejscowego archiwum doniesiono mu o is~nieniu doś~ dużej ilości rękopisów G. 1. Spaskiego: notatek, korespondenCJI z uczonymI rosyjskimi i zagranicznymi, zajmującymi się historią, archeologią i filologią ludów Svberii, Nadczarnomorza. Ponadto znajdują się tam również rękopisy dzieł przekazanych Spaskiemu do recenzji lub druk~. ~daniem Karalkina odnalezione dokumenty stanowią cenne żrodła do hlstorn etnografii i języka ludów Syberii. SO\VlETSKA,JA ETKOGRAFIJA Z. 1, ;\loskwa, 1959 r. S. G. K l i a s z t o I' n y j, Sogdyjczycy z Siedmiorzecza S. G. Kliasztornyj podkreśla, że dla każdego z badaczy etnogenezy licznych i różnorodnych narodów Środkowej Azji, ważnym problemem staje się oświetlenie stosunków tiursko sogdyjskich w VI. i . VII w. Problem niesłYchanie trudny z uwagi na brak dostatecznych zrodel. To też naukowc; raz po raz wracają do lapidarnych run starotiurskich, szczególnie zaś, do dokumentu poświęconego pamięci Kiul- Tegina, zawierającego opis poselstw, które przybyły na jego pogrzeb. S. G. Kliasztornyj polemizuje z wielu komentatorami tego dokumentu, i stawia hipotezę: 1) w pierwszej polowie VIII w. w Siedmiorzeczu istniała terytorialna federacja miast sogdyjskich, której nominalna, pozorna zależność od zachodnio-tiurskich Kahanów maskowała stały wpłY~'" na polityczne stosunki wschodniej części Środkowej Azji; 2) w trakcIe badań nad etnogenezą narodu kirgizkiego należy mieć na uwadze ~łu_ gotrwałe istnienie na terytorium Siedmiorzecza sogdyjskiej masy etl1lc~nej, która została zasymilowana przez miejscową ludność pochodzema tiurskiego. Artykuł zaopatrzony jest w liczne przypisy. A. W. S m o l i a k Przyamurza i Niektóre zagadnienia starożytnej historii narodów Przymorza. A. W. S m o I i a k podkreśla, że dla historii ludów Dalekiego W~chod.U granicach Związku Radzieckiego niezmiernie ważne jest rozw.lązame zagadnienia etnogenezy ludów osiadłych na terytorium Przyamurza l Przy\V morza. d l' Pierwsze systematyczne badania nad historią mieszkańcó.w o my rzeki Amur i terenów Przymorza zostały podjęte przez archImandrytę Palladiusza w drugiej połowie XIX W., kontynuowane następnie przez F. Bussego. �487 48/; W oparciu o chińskie zródła pisane powstał ogólnie przyjęty obraz plemion osiadłych na terenach dawnej Mandżurii w głębokiej starożytności, a więc przed w. III n. e. były to plemiona: Suszeń, między IV a V wiekiem n. e. Hou, od V-IX wieku Moche; w X w. powstaje na tym terytorium państwo Bochaj, w XII-XIII wieku - państwo Cziń (Dżurdżeniów). W ślad za F. B u s s e m większość uczonych zachodnioeuropejskich i radzieckich orientalistów przyjmuje pogląd, że są to plemiona z których wywodzą się Mandżurowie. A. W. Smoliak uważa jednak, że pogląd taki, nie poparty dostatecznym materiałem faktograficznym, zbyt łatwo rozwiązuje b. złożony, zdaniem jego, problem etnogenezy przodków Mandżurów. Nie zostały dotąd bowiem wyjaśnione zagadnienia ich kształtowania sil!;, ani też granice ich osiedlania się. Komentuje wzmianki z kronik chińskich o terytoriach zamieszkania poszczególnych plemion oraz poddaje krytyce poglądy A. P. Okładnikowa, autora dzieła "U źródeł kultury narodów Dalekiego Wschodu". Zdaniem A. W. Smoliaka, konieczny jest dalszy wysiłek archeologów, przy współpracy etnografów i językoznawców, nad zdobyciem źródeł wyjaśniRjących etnogenezę ludności Przyamurza i Przymorza. A. B. L e t n i e w: wsi Północnej Zagadnienie stosunków socjalnych we współczesnej Rodezji. A. B. L e t n i e w traktuje swoją pracę jako próbę naśvvietlenia Lvorzących się nowych stosunków społecznych we wsi Północnej Rodezji na przykładzie plemion, które zostały objęte ogólną nazwą Bemba (Luunda. Twa, Unga, Ngumbu i in.), osiadłych na terenach Płn. Rodezji, błotnistych, przeciętych rzekami Czambezi i Luapula. Bemba są to rolnicy o pierwotnych niemal narzędziach pracy. Zajmują się głównie uprawą prosa, manioku, ryżu, batatów i tykwy. Po wyeksploatowaniu uprawianej przez siebie ziemi przenoszą się na nowe tereny. Rybołówstwo jest obok rolnictwa głównym zajęciem Bemba, u niektórych plemion stanowi ono poważne źródło dochodu. Osiedlają się przeważnie na pograniczu błot, brzegach jezior i rzek. Bemba zachowali do dziś wiele zwyczajów z okresu matriarchatu, jednakże przeżytki ustroju rodowego występują w formie mocno zmienionej, a ród nie jest już dziś wspólnotą ekonomiczną. Odpływ mieszkańców wsi do ośrodków przemysłowych ma dwojaki wpływ na stosunki. osłabia je, z drugiej zaś strony, sprzyja zachowaniu pozostałości matriarchatu, bowiem rola kobiety w domu, z którego dorośli mężczyźni wywędrowali na zarobki, jest dominująca. Wskutek tej specy_ ficznej sytuacji wśród Bemba ród matriarchalny nie został w pełni zastąpiony przez ustrój patriarchalny. Splot wewnętrznych i zewnętrznych sprzeczności utrudnia analizę stosunków społecznych i organizacji rodowoplemiennej Bemba. Etnograf angielski A. 1. R i c h a r d s podaje, że wódz uważa za swoją własność zarówno ziemię jak i siłę roboczą, ludzi oraz wytworzone przez lIich produkty rolnicze. Wprawdzie wódz nie może sprzedać ziemi i formalnie nie jest jej właścicielem jednakże w praktyce chłop uprawiający ziemię jest w pełni zależny od wodza i uważa siebie za poddanego. Bez zezwolenia wodza nie może osiedlić się we wsi i uważać się za pełnoprawnego członka wspólnoty. Członkowie wspólnoty winni oddawać wodzowi szereg usług i świadczeń materialnych w naturze lub, jak ostatnio, w pieniądz3ch. Danina zbierana przez starszyznę każdej wsi, przeznaczona jest na utrzymanie wodza i jego świty. Wódz również udziela zezwolenia na założenie nowej wsi, po przedłożeniu przez starszyznę spisu 15 podatni~ów, którzy zobo~ wiązują się uznawać jego władzę i służyć mu. powstaje obraz feudalnej daniny i feudalnych stosunków. Zarówno danina w naturze jak i w pracy występuje tu w formie bardzo specyficznej, patriar~halnej, zgo~nie .ze starym obyczajem, jako "pomoc" oddana wodzowi. Wodz występuJe WIęC jako reprezentant stosunków patriarchalno-feudalnych. Poglądy etnografów amerykańskich na feudalizm w Afryce są zasa~~ niczo różne od poglądów A. B. Letniewa. Zdaniem ich nieustalona wysokosc podatku, nieustanna wędrówka Bemba z miejsca na miejsce, bogactwo ziemi uprawnej budzą wątpliwości uczonych zachodnio-europejskich, czy należy daninę składaną wodzowi uważać za dzierżawę. Uważają o~i daninę za element" w systemie stosunków współzależności poddanego l wodza. Zal~żność od wodza, polega na tym, że chłop godzi się na uznanie poli~Yc~nej władzy wodza, w zamian za to, ten zapewnia mu prawo upraWlal1la ziemi. Zależność zaś wodza od poddanego polega na konieczności p~siadania siły roboczej dla uprawy jego roli i środków na utrzymal1le świty. . Stosunki towarowo-pieniężne we wsi rodezyjskiej powstały dople~o w XX wieku, wraz z organizacją kopalni miedzi. Rozwój. ich .sprz~Ja wzbogaceniu się przedstawicieli górnej warstwy rodowo-plemlenneJ, kto~a równocześnie ma możność nakładania daniny pieniężnej i powiększal1la swych gospodarstw rolnych. Typowym przykładem takiego stanu rzeczy jest udział wodzów w przemyśle solnym i rybnym. Wzrastający szybko stan posiadania wodzów i górn:j warstwy ~hłoPstwa rodezyjskiego odciął ich szybko od reszty wspolnoty pl~mlenno-rodowej. Stosunki kapitalistyczne rozwijają się szybko tam gdzle sprzyjają temu warunki, pozwalające na uprawę kultur wysokodoCho?owyCh na eksport. Płn. Rodezja pozostaje daleko w tyle w tym. zakresl~ poza Brzegiem Kości Słoniowej, Senegalem, Ugandą i Tangal1lką. Zamteresowanie i pierwsze poczynania w zakresie uprawy ~awy, ka~ao, bawełny itd. przyniosą niewątpliwie rezultaty, ale dopl~ro po kllku latach. To też wytwórczość towarowa gospodarstw plemiOn grupy Bemba �', 11 1 , jest niewielka. Przemysł solny, związany z ciężką wyczerpującą pracą przynosi niewielki dochód wytwórcy. W szczęśliwych warunkach znajdują się rybacy, osiadli na brzegach rzek Luapuli i Czambezi oraz na wybrzeżach jezior. Łatwiej jest im obrócić wytwórczość ich gospodarstwa \V towar niż rolnikowi uprawiającemu proso. Prócz wymiany towarowej większość połowów jest sprzedawana za pieniądze. Stosunkowo łatwy zbyt połowów i ich obfitość przyciągają uwagę plemion, które dotychczas ,lie zajmowały się rybołówstwem. Rozwój przemysłu rybnego jest coraz bardziej intensywny. Utrzymujące się zwyczaje rodowe podziału połowów a przynajmniej oddania ich części biednym krewnym budzą niezadowolenie wśród bogatych rybaków; to też w okresie połowów starają się oni przenieść jak naj dalej od swych osiedli. Starszyzna wsi zakazuje młodym rybakom zbytniego oddalania się od wsi i zaniedbywania spraw domowych. Zdaniem A. B. Letniewa jest to przejaw antagonizmu między rodową, kolektywn:l władzą a indywidualnymi dążeniami do wzbogacenia się. Innym elementem rozsadzającym dawne stosunki społeczne wsi rodezyjskiej są wychodźcy, którzy po zaoszczędzeniu pewnych s um, zdobytych ciężką pracą w kopalniach miedzi powracają na wieś, by zorganizować własne, gospodarstwo. Z reguły popadają oni w konflikt z przedstawicielami górnej warstwy rodowo-plemiennej. Nowe dla afrykańskiej wsi stosunki kapitalistyczne utrwalają się w uporczywej walce ze starymi. Walka kapitalistycznych elementów przeciwko tendencjom utrzymania ustroju rodowego przybiera czasami bardzo ostre formy. Rozwój rybołówstwa wpłynął również na wygląd osiedli i domostw plemion Bemba. Osiedla przeniesiono z lasów na brzegi błot i rzeki Luapuli, wzrosła również ilość osiedli i zmienia się gęstość zaludnienia tego terenu. Dziś przez wieś przebiega autostrada, domy są blisko siebie ustawione, nie istnieje centrum tak charakterystyczne dla starych osiedli, wokół którego skupiały się chatki z bitej gliny, kryte słomianym, stożkowatym dachem. Domy w nowych osiedlach są murowane, lub z bitej gliny. M. W. Raj t, Somalijczycy Mniej więcej pół wieku wstecz, Somalijczycy zostali podzieleni na cztery kolonie: francuską, włoską, angielską, Somali i Kenię, część zaś pozostała w granicach Etiopii. Ogólna liczba Somalijczyków wynosi około 3 mln. osób; stanowią oni 97 0J0 ludności zamieszkałej na terenach północno-wschodniej Afryki. Na północ i północny zachód od francuskiego Somali graniczą z nimi, zbliżeni językiem i kulturą Danakijczycy, na południe, na terenach dawnej kolonii włoskiej zamieszkują ludy Bantu: Wagosza, Waboni f j -ł-SH i Amarani. Inne narody, jak Arabowie, Hindusi i Europejczycy stanowią stosunkowo nieduży procent ludności osiadłej na terenach Somali. Włosi, Francuzi, Anglicy i Grecy są przeważnie zatrudnieni w administracji kolonialnej lub są posiadaczami plantacji i niewielkich przedsiębiorstw handlowych. Somali rozciąga się na płaszczyźnie, która jest częścią etiopskiego płaskowzgórza. Klimat jest na ogół suchy i gorący, ziemia pokryta na pół pustynną roślinnością. Nawodnienie Som?Ji jest raczej skąpe; są to małe rzeczki, których źródła w okresie letnim wysychają. Na południu Somali jest znacznie lepiej, rzeki Bebi-Szebeli, Dawa-Parma, Ganak-Dorija i Bebi Dżistro przecinają teren, przy czym 3 ostatnie łączą się w rzekę Dżubu wpadającą do Oceanu Indyjskiego. Głównym bogactwem naturalnym północnej Somali są drzewa żywiczne, dające mirrę i kadzidło, podstawowy przedmiot handlu z krajami śródziemnomorskimi i Indiami. W głąb i na poł udnie roślinność jest znacznie bogatsza, rosną tam cedry i palmy. Wybrzeża rzeki Dżuby otoczone są gęstymi lasami. Do drugiej wojny światowej nie było badań nad historią Somali. Skromne zbiory archeologiczne składały się z przedmiotów zbieranych na powierzchni ziemi. Materiałami tymi zajmował się J. D. C l ark, który swoje znaleziska opracował i opublikował w książce "The prehistoric Cllltures of the Horn of Africa (Cambridge, 1954). Znaleziska kamiennych narzędzi i kości ludzkich typu neandertalczyka świadczą, że półwysep Somalijski był zamieszkały od zamierzchłych czasów. Ceramiczne znaleziska są z różnych okresów; wykopaliska z okresu późnego paleolitu i mezolitu reprezentują kultury miejscowe: somalijski magosian, chargejsan, wilton i doin. Obie kultury ostatnie naJeży odnieść do początków neolitu, bowiem obok krzemiennych narzędzi występują znaleziska ceramiki. W wielu pieczarach płaskowzgórza Somalijskiego zostały odkryte malowidła na skale wykonane ochrą lub wysiekane ostrym kamieniem; w rysunkach występują najczęściej zwierzęta rogate typu zebu i wielbłądy. Okres pochodzenia rysunków nie został określony, są one niewątpliwie z okresu mezolitu. Wg Clark'a rysunki te powstały w pierwszych wiekach n.e. Odkryto również pozostałości urządzeń nawadniających, świadczące o znajomości techniki teras owej uprav·:y roli. Okres pochodzenia urządzen irygacyjnych jest dotychczas nie zbadany, nieznane są równieź przyczyny jego poniechania. Wzdłuż wybrzeży półwyspu odkryto liczne ślady dawnych osiedli, wsi i miast. \\Tg A. T. CurIe są to zabytki z XIV -XVI w. osiedli i miast muzułmaliskich sultanatów. Powojenne prace datują je na wcześniejsze wieki z okresu paJistwa Aksumskiego. �-wo .S~ma!ia znana była już w III w. p.n.e. zarówno Egipcjanom, jak FemcJanom, Grekom i. Rzymianom. Staroegipskie dokumenty wspominają o :,yprawac~ ~o "kraJu Punt". Polożenie geograficzne Punt jest do dziś dma zagadmemem spornym. Jedni umiejscowiają je na całym wybrzeżu ~zerwo~ego D Morza, Bab-el-Mandeb i zatoką Adeńską. Inni uważają, ze kral~a ,unt znajdowała się bardziej na południe, na wybrzeżach ,",:scho~mc.h Oceanu Indyjskiego, mniej więcej w okolicach jeziora ZanzIbar, .mm są skłon~i uważać wybrzeża somalijskie za Punt; niewątpliwie Somaha pokrywa SIę z dawnym terytorium państwa Punt. \V okresie Nowego cesarstwa, w okresie panowania faraonów XVIII i .XIX dynastii stosunki handlowe Egiptu z Puntem były bardzo ożywione. Ciekawym dokumentem tego okresu są reliefy świątyni Dejr-el-Bachari przedstawiające życie mieszkańców Punt i ich spotkanie z uczestnikami wypraw morskich Egiptu. Ożywiony handel z Hindusami, Persami a przede wszystkim z Ara_ bami Południowej Arabii, z mieszkańcami afrykańskich wybrzeży Morza C~er.won.ego. miał miejsce na długo przed pojawieniem się islamu. Szczegolme ozywlOne były stosunki handlowe w okresie państwa Aksumskiego. Od VII w. Arabowie zaczęli masowo osiedlać się na półwyspie Somali. Powstawały miasta i nowe osiedla. Islam zaczął rozpowszechniać się szero~o .. W XII-;-,XVI w. powstały tu dość duże sułtanaty, nazywane przez ~hopow. "Kat '. przez Arabów "sułtany". Ludność ich zajmowała SIę roll1lctwem l hodowlą wielbłądów, owiec i kóz. W miastach rozkwitły rzemiosła i handel. Sułtanaty prowadziły ożywiony handel z Egiptem Arabią, Persją i Chinami; początkowo były one podporządkowane Etiopii; "': XIII do XVI w. wszczęły walki z negusami Etiopii, celem wyzwolenia SIę spod ich władzy. Większość uczonych zachodnioeuropejskich uważa, że do X - XI w. SOmalijczycy zamieszkiwali na terenach północnych półwyspu Somalijskiego,. w dzisiejszej Somali Brytyjskiej. Zdaniem ich były to plemiona Galla l narody mówiące językiem Bantu. Zgodnie zaś z arabskimi geografami w XII i XIII w. Somalijczycy zajmowali już większość terytorium współczesnej Somali. Wydaje się. że w wiekach XII-XVI na terytorium Somali mieszkały te ludy, które do dziś stanowią trzon jej mieszkańców. Wielowiekowe stosunki z Arabami nie pozostały bez wpływu na ~OmalijczYków, jednakże przeważająca większość zachowała zarówno swój Język. kulturę jak i obyczaje. W końcu XV i na pocz. XVI w. szereg miast na wybrzeżach somC'lijskich Oceanu Indyjskiego zostało podbitych przez Portugalczyków. Równocześnie na wybrzeżach afrykańskich Morza Czerwonego i zatoki Adeńskiej umocnili się osmańscy Turkowie. którzy wystąpili przeciwko Etiopii. Naturalnym ich sprzymierzeńcem okazały się sułtanaty somalijskie. Wojna zakończyła się porażką Turków. a muzułmańskie państewka , i( I 491 rozpadły się na drobne emiraty, niezwiązane ze sobą. W XVII w. sułtani Maskata wyparli Portugalczyków z somalijskich wybrzeży Oceanu Indyjskiego a w pol. XIX w. tę część Somali uzależniono od sułtanów Zanzibaru. Natomiast północne wybrzeża Somali w XIX w. znajdowały się w nominalnej zależności od wasali Turcji i Egiptu. Wraz z otwarciem Kanału Sueskiego znaczenie strategiczne i handlowe półwyspu wydatnie wzrosło. Francuzi byli pierwszymi, którzy ocenili powstałą sytuację i w konsekwencji zręcznej polityki w 1896 r. zostali posiadaczami kolonii somalijskiej pod nazwą "Francuski Brzeg Somali". Niemniej szybko zakrzątnęła się również Anglia, przeprowadzając szereg układów z wodzami somalijskimi o uznanie ich protektoratu i tak w 18a7 r. stali się posiadaczami portów Zeila, Berbera i Bułchar. Oficjalnie powiadomili inne państwa o protektoracie nad wybrzeżem somalijskim od Dżibuli do Bender-Ziada. Prawie jednocześnie Włochy wszczęły starania i negocjacje z sułtanami Obbii o dzierżawę portów Benadira, którą uzyskali na okres 50 lat a w następstwie wykupili je na własność. W 1908 r. stworzyli oficjalną kolonię "Włoską Somali". Somalijczycy, którzy zawsze cierpieli na brak ziemi, w okresie włoskiego panowania, popadli w zupełną nędzę, gdyż ziemię uprawną odebrano im. Kolonizatorzy zainteresowani położeniem strategicznym Somali inwestowali kapituły w rozbudowie portów, natomiast nie interesowali się zupełnie rozwojem przemysłu. To też rolnictwo jest tu na bardzo niskim poziomie. Towarem eksportowanym są banany, futra, skóry oraz bawełna. Głównym zajęciem Somalijczyków jest hodowla, czasami połączona z uprawą roli. Najbardziej cenionym zwierzęciem w gospodarstwie jest wielbłąd i koń. Ilość posiadanych wielbłądów klasyfikuje Somalijczyka do jednej z warstw gminy wiejskiej. Hodowcy prowadzą żywot na pół koczowniczy. W poszukiwaniu pastwisk wyrufzają całymi wsiami na wędrówkę w ustalonym niezmiennie porządku: dzieci z kilku dorosłymi prowadzą stada owiec i kóz, za nimi młodzież z wielbłądami, karawanę zamykają kobiety prowadząc wielbłądy objuczone dobytkiem domowym. Po rozbiciu namiotów, mężczyźni i młodzież z wielbłądami szukają dalszych pastwisk, kobiety pozostają przy namiotach z owcami i kozami. Zgodnie ze starym zwyczajem wielbłądy doją tylko mężczyźni, krowy młodzież, owce i kozy doją kobiety i dziewczęta. Koczownicy żywią się głównie mlekiem i jego produktami, z produktów rolniczych spożywają przede wszystkim kukurydzę, proso i bób. Rolnictwo jest kultywowane przeważnie na południu Somali; zie_ mia jest uprawiana motyką; (ostatnio zaczęto stosować pługi) zasiewów dokonują po okresie deszczowym, uprawia się głównie: kukurydzę, proso, �!'łodkie kartofle, maniok, bób, popaję, banany, sezam i bawełnę; w niektórych miejscowościach uprawiają ryż. Osiadli rolnicy sieją i zbierają proso dwa razy w roku. Z mąki i kukurydzy wypieka się placuszki, z kukurydzy, bobu i prosa sporządza się różnego rodzaju kasze, ponadto ulubionym przysmakiem Somalijczyków są ziarna kawy smażone w maśle. Wzdłuż rzek i na wybrzeżach zatoki Adeńskiej ludność zajmuje się rybołówstwem. Połowy są natychmiast solone, Suszone na słońcu i zakopywane na jeden dzień w gorącym piasku. Ludność pól nocnych i półIlocno wschodnich części Somali po dziś dzień zajmuje się zbieraniem aromatycznych smół. lVIyślistwo miało swego czasu niepoślednie znaczenie. W okresie suszy zajmują się polowaniem na gazele, antylopy itp., przy użyciu łuków, strzał i kopii. Na całym wybrzeżu somalijskim, szczególnie na południu, dość szeroko jest rozpowszechnione garncarstwo. Naczynia są toczone z drzewa. Ubiór kobiet somalijskich jest sporządzany z delikatnej, jednokolorowej przeważnie tkaniny; składa się nań długa i szeroka spódnica oraz duży kawałek tkaniny, którym owija górną część ciała spinając na prawym ramieniu. Żony szejków i duchownych muzułmańskich odróżniały się kolorową kamizelką i pończochami. Strój ten w miastach stopniowo zanika. Ubiór męski składał się z dwóch kawałków tkaniny, jeden owinięty wokół bioder w postaci spódniczki, drugi narzucany na plecy. Okryciem głowy mężczyzn, głównie wyznania muzułmańskiego, jest czapeczka kOfija na to zaś przychodzi tzw. czaima. Zwykłym obuwiem są skórzane sandały. Mieszkania Somalijczyków koczowniczych i osiadłych różnią się zasadniczo. Aggal lub gurigi koczownika jest przewiewnym, owalnym karkasem pokrytym grubą warstwą suszonej trawy, na którą narzuca się skóry. Wewnątrz, po obu stronach wejścia, znajdują się legowiska do spania. Aggaly bywają ustawione obok siebie tak, że wewnątrz ich powstaje zagroda dla bydła. Mondullo jest siedzibą Somalijczyków osiadłych; forma jego jest zazwyczaj okrągła, o stożkowatym słomianym dachu. Plecione ściany są pokryte gliną; nie posiadaj ą ani okien ani otworu dymnego, wewnątrz lekka przegroda dzie~i pomieszczenie na część męską i kobiecą. jest typem domu miejskiego, czworokątnego o dachu płaskim lub dwuspadowym; ściany są tu plecione i pokryte gliną; dom posiada wewnątrz kilka pomieszczeń. Arisz Somalijczycy żyją w małych rodzinach. Jeżeli Somalijczyk ma kilka żon, zgodnie z obyczajem muzułmańskim, każda z żon zamieszkuje w Osobnym domu i posiada na swój użytek parę sztuk bydła. Wielożeństwo spotyka się raczej wśród zamożniejszych warstw społeczeństwa. Somalijczycy są narodem pogodnym, pełnym ra~ości życia, lubiącym . 'nl' l' tańce' to też mają piękny folklor, zamkmęty w pełnych mąpIes, '. l" k drości bajkach i przypowieściach, a i wspołczesna hteratura soma lJS a wywodzi się z folkloru. W. E. G u s i e w: słowiańskiej twórczości IV Międzynarodowy ludowej (1-10 Zjazd wrzesień Slawistów. Podsekcja 1958 r.). Głównym tematem obrad zjazdowych była historia języków, literatur i folkloru narodów słowiańskich. .., W posiedzeniach Podsekcji twórczości ludowej wZlęł,o udział. ponad 200 osób, przedstawicieli 17 krajów; wygłoszono 11 referatow, 7 z mch zostało opracowanych przez gości zagranicznych. . . Przedmiotem obrad był epos bohaterski. Żywą dysk~SJę wywołały referaty W. M. Żirmunskiego, C. Romanskoj- Wranskoj l M. Br~un~, W. J. Proppa, Stender Petersona i S. Pirkowa-Jakobsona. Wystąp~eme S. Pirkowa-Jakobsona dyskutowane było szeroko przez S. ~. Tokanewa i K. W. Czistowa. Jednym z bardziej interesujących referatow był referat A. Melichercika z Bratysławy *. . . '. W podsumowaniu Gusiew podkreśla, że obrady były owocne w wymkl, wystąpiono z wnioskiem, ażeby w obradach V Międzynaro~owego Zjazdu Slawistów zorganizować udział szerszego grona folklorystow, ~ progr~m obrad rozszerzyć na szereg aktualnych zagadnień folklorystyki n~rodow słowiańskich i różne rodzaje poezji ludowej, jak bajki, poezja hryczna i folklor robotniczy. . . . Podsekcja wystąpiła ponadto z wnioskami stworzel1la. fOI~IOryst: c~nego pisma międzynarodowego i wymiany pomiędzy .kraJam~ SłOWl~~~ skirni ekspedycji terenowych, powołanie WszechzwIązkowej KomlSJ~ K oor- d ynuJaceJ . . Badanl'a przy AN ZSRR , o uporządkowanie folkloryst:-czneJ . l . terminologii i opracowanie międzynarodowego słownika .te~mll10 ?glcznego. W dziale "Krytyki i bibliografii" N. Buti~ow, R. K~nzałow l J. Knorozow opublikowali surową krytykę książkI norwesluego auto~a Thor H e y e r d a h l'a pt. Aku-Aku (Oslo, 1957 r.), opracowaną w opa~clU ,~, wy. .. z lat 1955-56 zorganizowanej na WyspIe \\ ,~lkakopahska e k-spe d YCJl " nocnej. h d poglądów autora na zagadnienie poc o zeJ'est rozwinięciem Praca ta . .. . o dwóch nia kultur v wysp wschodniej PohnezJl, sformułowanych w Jeg Oceanie Spokojwcześniejszych dziełach p.t ".A mery k a ńscy Indianie ;'a nym" i "Podroż na Kon-tiki. ------' ł 35 referatów dotyczących językoznawstwa. • Z PolskI zg oszono . S l ., k'ego J Czekanowskiego początkami Slowian (ref. T. Lehlap awms '. '.' .. Z pol8kich go. Si. Responda i J. Gajkn) i literatUl"OZn8\\st"n. Patlz. teistycznych 2 tomy. P.W.N. warszawa 1958. badań nad . .T. Otrębskl'2studiów s/<I- �4!H Prace Instytutu ukazują si~ w dwóch seriach wydawniczych: 1) "EastAfrican Studies", zawierające prace etnograficzne i ekonomiczne oraz 2) "Linguistic Studies" - prace językoznawcze. Instytut opublikował szereg monografii poświęconych ludom Ugandy jak np. praca angielskiego etnografa S. W. Southall, badacza społecznej organizacji Ałur na terenach Ugandy i pogranicza Konga Belgijskiego. Etnograf amerykański E. H. W i n t e rwydał 2 prace o plemieniu Bwamba, zamieszkującym górzyste połacie Ugandy i pogranicze Konga Belgijskiego. W obu pracach jego poruszone sa zagadnienia u~troj u społecznego i formy małżeństwa oraz zagadnienia ekonomiczne. Praca L. A. F a 11 e r s'a pt. "Bantu Bureaucracy" poświęcona jest zagadnieniom politycznej roli feudałów i miejscowych wodzów w kraju Busoga. Autor szczegółowo omawia strukturę społeczeństwa i charakter stosunków społecznych nacechowanych pozostałościami okresu feudalnego. Toż samo zagadnienie porusza praca socjologa angielskiego H. C o r y: Hipotezę T.. Heyerdahl'a o pochodzeniu cywilizacji na Wyspie Wielkanocnej pokrotce mozna sprowadzić do twierdzenia że starożytna _ '1' . M k Ś· ' cy lZ~CJa e :yku, rodkoweJ AmC'ryki i okręgu And pochodzi od taJemmcz~go, meznanego l udu rasy białej, którego resztki przepłynęły Ocean Spokojny by osiedlić się na wyspach wschodniej Polinezji. Autorz~ polemizują z zasadniczymi tezami autora, powołując się na prace w~blt~YCh zn~wców zagadnienia etnogenezy ludów Polinezji i kultury Inkow l Aztekow takich jak W. Ellis, R. Heine. Geldern J. Haekel E. D. lVIerill, H. Kahler, W. W. Bunak, S. A. Tokariew P. H' A Sn th' S E ,," ' " ea, .. n&1ert, A. Metraux, H. D. Disselhof, K. Giinther, T. Janssen l J. M. Brown. :VI . Artykuł ~amYka się uwagami, że być może badania ekspedycji przymos; nowy. 1 cenny m.at.eriał dla historii kultury Wyspy Wielkanocnej, dot} chczas Jednak wymkl prac nie zostały opublikowane. Sporadyczne kontakty pomiędzy Ameryką a Polinezją istniały napewno, o czym było wiadomo wcześniej, nim ukazała się praca T. Heyerdahl'a. Charakter :ych związków, jak też zagadnienie podróży Inków przez Ocean Spokojny do Ameryki wymaga dalszych badań. The Indigenous tical J. T a ł a n o w a: :v Narody Prace Afryki. Wschodnio-Afrykańskiego Instytutu Nauk związku z sytuacją polityczną i zmianami społeczno-ekonomiczn~ml .w . Afryce powstała potrzeba reorganizacji badań naukowych nad histoną l współczesnością tej części świata w kierunku rozszerzenia pro?lemów, sku?i nia uwagi na zjawiskach nowych, spowodowanych rozwojem stosunkow kapitalistycznych. W 1948 r. etnograf angielski W. S t a n n e r zorganizował Instytut ';sc.hodnio_AfrYkański nauk społecznych (The East-African Institut of Social Researsches), od 1956 r. pod kierownictwem D. Richards'a, zaś od 1956 r. - .L. A. Fall~rs'a. Instytut jest od czasu do czasu dotowany przez UNESCO .1 amerykanską korporację Carnega. W ramach Instytutu działaJą s~~~Je: ant~~pologiczna, socjologiczna, lingwistyczna, psychologii, ekonomll 1.geogr~fll .. Instytut liczy 10 pracowników, poza tym udział w jego pr.acach .blOrą hczm naukowcy angielscy i amerykańscy oraz działacze ml~JSCOWl. Instytut ściśle współpracuje z Kolonialnym instytutem bad~~ społecznych przy Ministerstwie Kolonii w Londynie; współdziała rówmez z Inst~tutem badań społecznych krajów południowej Sahary, Instytutem badan naukowych Środkowej Afryki oraz z uniwersytetami Anglii i USA. - System Of the Sukuma and Proposals for Polli- Instytut podjął badania nad ludnością miasta Dżindża, które staje się wielkim ośrodkiem przemysłowym Wschodniej prowincji, w skład której wchodzi kraj Busoga. W 1956 r. Instytut wydał zbiór prac, poświęconych zagadnieniu przyszłości proletariatu rolniczego - tzn. imigrantom - bezrolnym w Ugandzie. Zbiór ukazał się pod redakcją A. I. R i c h a r d s'a zatytułowany: .,Economic Development and Tribal Change" (A Study of Immigrant Labour in Buganda). Materiały zawarte w pracach tego zbioru przekraczają zagadnienia immigracji i pozwalają szerzej prześledzić układ stosunków kapitalistycznych w gospodarce rolniczej Ugandy. Temuż zagadnieniu poświęcił swą pracę miejscowy ekonomista A. B. JVI u k way a ,!wierd~eni~ T .. Heyerdahl'a o tym, że jakiś lud w całości lub jego częsc przesledhła Się z Ameryki na wyspy Polinezyjskie jest całkowicie bezpodstawną hipotezą, niepopartą żadnym dokumentem. Spolcc.znych, Pollitical Reform. Land ) Tenure in Buganda. Instytut pracuje wg sześcioletniego planu badań, w którym pierwsze miejsce zajmują badania nad ludami Bant.u, a więc w Ugandzie: Baganda, Basoga, Batoro, Banaro, Bwamba, Bagisza, w TangC'.nice: Bacha i Bazinza. W drugiej kolejności będą podjęte badania Bantu Kenii: grupy Kawirondo, Tiriki, Wanga i w Tanganice: Dżagga, Irakw, Barawan, Aczoli, Lugbara, Lango i Niloto w Kenii. Dział "Krytyki i bibliografii" zamyka się oceną Nowej serii Zbioru etnografii Oceanii, t. XXXVIII (M., 1957, 252 str.), wydanego przez Instytut Etnografii AN ZSRR. Przegląd 4 prac zamieszczonych w Zbiorze daje D. D. T u m ark i n. Pierwsza recenzja artykułu A. 1. B u l i n o w <1, ~,laoTyjskie wojny (1843-1872 r.) poświęconego wielolet.niej walce zbrojnej autochtonów Nowej Zelandii z kolonizatorami angielskimi. Artykuł N. A. B u l i n o w a mówi o historycznym roz\Veju Maorys-Jw od czasó\v ich osiedlenia się w Nowej Zelandii do chwili obecnej, przy �..HHi 497 czym najwięcej uwagi poświęca autor zagadnieniu kształtowania się narodowości maoryjskiej. Cenne jest w pracy Butinowa zestawienie materiałów etnograficznych. Pewne zc'.strzeżenia budzi periodyzacja historii r'Iaorysów. TvIaorysi stanowią samodzielną całość etniczną; zachowały się wśród nich pozostałości ustroju plemiennego oraz przeżytki, które są czynnikiem hamującym rozwój życia społecznego. Maorysi mają swoją bogatą kulturę. Następny artykuł W. M. B a c h t y poświęcony jest zagadnieniu sił wytwórczych Papuasów zatoki Astrolabe. Artykuł E. M. M e l e t i n s k o w o, mówi o mitologii i legendarnym eposie Melanezji, przy czym za podstawę swych rozważań Meletinskij przyjąl folklor Gunantuna, zamieszkałych na północno-wschodnim wybrzeżu półwyspu Gazel (Nowa Brytania) i na najbliższej wyspie Buatom. Ta część pracy Mcletinskowo, która analizuje bajki i opowiadania jest najbardziej cenna, zdaniem Tumarkina, bowiem przedstawia proces rozpadu rodu matriarchalnego, a tym samym upadek w ogóle ustroju rodowego. Meletinskij rezultaty swych badań nad folklorem Gunantuna skłonny jest rozciągnąć na folklor całej Melanezji; takie szerokie uogólnienie wydaje się Tumarkinowi zbyt ryzykowne. SOWIETSKAJA nienia roli wodzów. Na przykładzie niepodległej Ghany można stwierdzić jak wielkie są jeszcze ich wpływy. Na przeszkodzie w stworzeniu jednolitego narodowego frontu Afryki stoi również separatyzm religijny. Każda kolonia pokryta jest siecią misji religijnych reprezentujących różne wyznania, wzajemnie zwalczające się i ubiegające się o wpływy polityczne. Obok licznych misji europejskich działają w Afryce chrześcijańskie sekty miejscowe, rozszerza się również muzułmanizm tak dalece, że wyznawcy islamu tworzą partie polityczne jak najbardziej reakcyjne. Równocześnie żywe są jeszcze stare kulty i wierzenia afrykańskie. Zagadnienie walki z s<!paratyzmem religijnym jest zadaniem niewątpliwie trudniejszym niż walka z instytucjami tradycyjnymi. Nic w tym kierunku nie zdziałali i nie mogli zdziałać historycy i etnografowie europejscy i amerykańscy, nic też w tym zakresie nie uczynili uczeni radzieccy - poza jedyną pracą B. L Szariewskiej. Przed uczonymi stoi więc zadanie pomocy w naświetleniu drażliwej sprawy granic; konieczne staje się opracowanie szczegółowej mapy etnicznej kontynentu afrykańskiego, przeprowadzenie badań nad zasadniczymi masami etnicznymi, nad stopniem ich konsolidacji, granicami osiedlenia słowem - nad etnicznym składem każdego państwa lub kolonii oraz wielkich okręgów etnograficznych. ETNOGRAFIJA Z. 2, :Vloskwa, 1959 r. 1. 1. P o t i e c h i n, a zadaniach afrykanistyki Narodów L. P. P o t a p o w, 11.' zwi,!zkll W marcu 1958 r. zrodziła się koncepcja zorganizowania Konferencji wszystkich narodów Afryki. Konferencja odbyła się \" dniach 5 - 13 XII 1958 r. w Akrze i stala się zdarzeniem o wielkim znaczeniu historycznym nie tylko dla narodó\v Afryki. Wprowadzenie w czyn postanowień Konferencji jest sprawą niezmiernie trudną i tu zaczyna się rola afrykanistów, szczególnie etnografów, od których można i należy oczekiwać pomocy w opracowaniu problemu tradycyjnej kultury, miejsca i jej roli w życiu współczesnym narodów Afryki. Zachodnioeuropejscy i amerykańscy etnografowie dokonali olbrzymiej pracy w zakresie- badali afrykańskich instytucji tradyc\-jnych i opublikowali sporą ilość prac, właściwą jednak ccenę trad~'cyjnych instytucji, ich roli w życiu narodów Afryki. dają etnografowie radzieccy \V pracach opublikowanych w monografii "Narody Afryki". Potiechin zwraca uwagę na konieczność szerszego rozwinięcia badań nad feudalizmem w krajach Afryki, szczególnie na południe od Sahary. Wiąże się z tym problem zag~ld- wczesnych form rodziny religijnych wyobrażeń. z l{':Jn;cTcncjq Afryki. Z historii Pierwsza część artykułu Potapowa poświęcona jest kultowi łabędzia wśród plemion syberyjskich. Kult ten trwał jeszcze do niedawna a starzy ludzie pamiętają go dziś. Kult łabędzia przybierał różne formy; pewne z nich świadczą o totemicznym pochodzeniu tego kultu. Tunguzi uważali łabędzie i orła za bóstwa opiekuńcze myśliwych. Wśród Selkupów, Buriatów i Jakutów łabędź nosi wyraźne cechy totemu, a pewne rody wywodzą od niego swój rodowód. W pomieszczeniach przeznaczonych pamięci przodków znajdowały się wyobrażenia łabędzia; przeloty łabędzi na wiosnę były witane uroczyście. Zabijanie łabędzia było zabronione, jeżeli jednak przez przypadek łabędż został zabity zdejmowano z niego ostrożnie skórę, suszono i wraz z kościami przechowywano, jako idole; nie było na tomiast zakazu zj adania mięsa łabędziego. Sąsiedzi Selkupów - Ketowie uważali łabędzia za ulubionego ptaka dobrej bogini Tomam i pramatkę ich plemienia. Zagadnienie kultu łabędzia wśród Buriatów i Jakutów zostało dość szczegółowo opracowane. Kult łabędzia rozpowszechniony był też w starożytności wśród niektórych plemion ałtajskich, o czym pisał M. P. G r i a z n o w na podsta3:0 - "Lud", t. XLVII �499 ·198 wie wykopalisk archeologicznych z kurhanów Górnego Altaju. Potwierdzają to również kroniki chińskie. Wśród współczesnych mieszkańców Ałtaju istnieje nadal zakaz zabijania łabędzia, wywodzący się z przeświadczenia, że łabędź był ongiś człowiekiem. W części drugiej L. Potapow omawia szczegółowo zwyczaje Chakasów związane z łabędziem zabitym, składanym w darze najbliższemu ~ąsiadowi lub najbogatszemu mieszkańcowi okolicy. W zasadzie zabicie łabędzia uważane było wśród większości plemion syberyjskich za przestępstwo sprowadzające na zabójcę nieszczęście. Rewanż za zabitego łabędzia był obowiązujący i nikt nie uchylał się przcd tym. Obdarowany obdarowywał z kolei swoich przyjaciół lub sąsiadóv, i z kolei otrzymywał od nich dar. Bywało, że zabity łabędż wędrował z rąk do rąk aż do pełnego rozkładu. Najbogatsi członkowie plemion pozwalali sobie na inne rozwiązanie, a mianowicie zdejmowali skórę i wyjmowali kości, które zachowywali jako idole, a z mięsa przygotow,; .. :l.; ucztc; dla krewnych i przyjaciół. W trzeciej części Potapow analizuje pochodzenie tego zwyczaju. Ceremonia przygotowawcza do wizyty z zabitym łabędziem nosila nazwę "odprawienie w gości", po chakasku torgin. Termin ten oznacza t wizytę u krewnych ze strony macierzystej lub wizytę u krewnych żony, zawsze z własnym winem i w jakimś celu, czy to z prośbą a usługę czy też a podarek. Torgin jest starą nazwą w językach mongolskich i tiu;-kskich z okresu matriarchatu. Znaczenie jego przetrwało zarówno w języku Chakasów, jak u Ałtajczyków i Teleutów. Zdaniem Potapowa, w okresie matriarchatu oznaczało ono wizytę li brata matki, celem starań o jego córkę, była to bowiem w owym czasie obowiązująca forma małżeństwa. Łabędż odgrywał przy tym rolę totemu, naj starszego przodka i opiekuna rodu, strażnika tradycji. Jest wielce prawdopodobne, że łabędzia zabijano ce:owo, jadąc z oświadczynami. W okresie tym nie otrzymywano wzamian za łabędzie ani darów ani opłaty. Z biegiem czasu nastąpiła zmiana w obyczajach i w miejsce córki, brat matki ofiarowywał konia, lub krowę. Można przypuszczać, że obyczaj ten był właśchvy tylko tym rodom, które wywodziły swój rodowód od łabędzia. Póżniej, po przemieszaniu się rodów zwyczaj wożenia łabędzia w "gości" stał się dość powszechny wśród Chakasów. Obyczaj ten w tej formie zniknął właściwie już w XIX w., pozostały tylko wzmianki w starych legendach i opowiadaniach. Potapow kończy artykuł twierdzeniem, że istniejący do niedawna obyczaj Chakasów przywożenia w gości zabitego łabędzia pochodzi z zamierzchłych czasów, z okresu, matriarchatu, związany był ze specyficzną formą małżeństwa tego okresu, i totemicznych wyobrażeń dalekich historycznych przodków współczesnych Chakasów i Altajczyków. W. 1. K a c z n i c w, Ludność Cejlonu :'Jicpodległe państwo Cejlonu zajmuje obszar 65,6 tys. km2., zamieszkały przez 8,9 mln. ludności. Położenie geograficzne Cejlonu określa skład etniczny jego mieszkańców. Najstarszą i dziś już bardzo nieliczną grupą są Weddowie wywodzący się z Południowych Indii, chociaż reprezentują typ antropologiczny zbliżony do Bhilów Indii Środkowych. Zgodnie z podaniem, w pierwszym tysiącleciu p. n. e. istniało na wyspie państwo Lala, założone przez wychodżców z Indii, którzy nazwali siebie Syngalez, co oznacza "z lwiego rodu". Syngalezi stanowią zasadniczą ludność Cejlonu. W pierwszych wiekach n. e. na Cejlonie istniały 3 niewolnicze państwa. Napotężniejszym z nich była Radżaratta ze stolicą Anuradhapuraja. W III w. p. n. e. przeniknął tu buddyzm. Poczynając od VIII w. do drugiej połowy XIII w. Cejlon był terenem najazdów państw południowo indyjskich i wewnętrznych walk książąt [eudalnych. W rezultacie nastąpił upadek ekonomiczny a sławne miasta Anuradhapuraja i Polunnaraja obróciły się w ruiny. Ośrodek cywilizacji przesunął się na górzyste tereny wyspy. Główną rolę odgrywały tu dwa państwa: Kandyjskie ze stolicą Kandy i Kotte zajmujące południowo zachodnie wybrzeże. Na północy wyspy usadowiło się państwo Dżafna, którego ludność składała się z Tamilów. W XVI w. pojawili się na wyspie pierwsi Europejczycy. W 1517 r. ?ortugalczycy zagarnęli Kolombo, czyli państwo Kotte. W 1602 r. Holendrzy zajęli południowe wybrzeże z portem Galla. Bogactwo naturalne Cejlonu i ważne położenie strategiczne wyspy przyciągały uwagę i innych państw zachodnich. W 1815 r. Anglicy osiągnęli ostatnią część Cejlonu - Kandy. W drugiej części artykułu K o c z n i e w naświetla skład ludnościowy i stosunki społeczne. Największą grupę ludności Cejlonu stanowią Syngalezi (5,6 mln.), zamieszkali na zachodnich i południowo zachodnich górzystych terenach wyspy. Syngalezi dzielą się na dwie grupy: Kandyjców, którzy zachow-ali najwięcej cech tradycyjnych bytu i kultury oraz Syngalezów z wybrzeży i gór. Drugą z kolei liczebnie grupą ludności Cejlonu są Tamilowie (1,9 mln.). Tamilowie są podzieleni na cejlońskich i indyjskich. Tamilowie indyjscy przybyli na wyspę do pracy na plantacjach angielskich, w połowie XIX w. Cejlońscy Tamilowie nie współżyją ze swoimi pobratymcami indyjskimi mimo, że językiem, kulturą i religią prawie nie różnią się. Poza tymi dwiema zasadniczymi grupami ludności na wyspie zamieszkują Maurowie, Biurgerowie, Malajczycy, Patanowie, Bełudżowie i niewielka liczba Europejczyków. �500 501 . Oficjalnym językiem Cejlonu jest język synegalezki, należący do grupy Języków indoeuropejskich, bliski językom północno-indyjskim. Inne grupy ludnościowe posługują się językiem właściwym swojej grupie. Byddyzm Jest religią większości Syngalezów, Tamilowie wyznają hinduizm obrządku szyitskiego. Liczni są muzułmanie i chrześcijanie. W porównaniu z innymi krajami Południowej i Południowo Wschodniej Azji na Cejlonie jest stosunkowo wysoki procent mieszkańców piśmiennych. Nauczanie w szkołach podstawowych odbywa się w języku synegalezkim lub tamilskim. . D.o dziś. ~trzymuje się na Cejlonie podział kastowy, różny u Syngale~ow l TamIlow. Syngalezi dzielą się na około 20 kast. Niedopuszczalny Jest nadal wspólny stół i małżeństwo pomiędzy członkami różnych kast. Najliczniejszą kastą wśród Synegalezów są rolnicy, przeważnie osiadli w okręgu Kandy. Dzielą się oni na 9 grup, których nazwy pochodzą od wydzierżawianej ongiś ziemi lub funkcji spełnianych na dworze cesarskim i przy świątyniach. Drugą z kolei kastą są rybacy. Dalej idą kasty poszczególnych rzemiósł lub usług oddawanych wyższym w hierarchii kastom. Na naj niższym szczeblu społecznym znajduje się kasta zwana rodii _ nieczysty, której pochodzenie jest dotąd niewyjaśnione. Położenie socjalne członków tej kasty było dotąd przerażające, byli oni pozbawieni wszelkich praw do mieszkania w normalnych domach, do korzystania ze studni publicznych, do uprawy roli; kobiety tej kasty nie miały prawa okrywać ubraniem górnej części ciała. Sytuacja rodii po II wojnie światowej zmieniła się nieco na lepsze, zajmują oni jednak nadal ostatni szczebel w hierarchii społecznej. Rodii mają wśród siebie wielu rzemieślników artystów w wyplataniu mat i koszyków z włókna palmowego. . Cechą charakterystyczną w gospodarce Cejlonu jest współistnienie kapitalistycznej gospodarki plantatorskiej i drobnego gospodarstwa. Na 6,5 mln. ha ziemi Cejlonu uprawna ziemia wynosi 1,3 mln. ha z czego 2/3 są to plantacje. Główną kulturą uprawianą jest herbata. Cejlon zajm~je drugie miejsce w świecie, po Indiach, w eksporcie herbaty, czwarte zas w przemyśle kauczukowym. Trzecie miejsce w gospodarce plantatorskiej zajmuje palma kokosowauprawiana przeważnie w małych gospodarstwach rolnych. Przetwórstwo owoców i włókna palmy kokosowej oddaje nieocenione korzyści drobnym gospodarzom. Prócz tych kultur uprawnych, hoduje się na Cejlonie rodzynki, cytryny, kakao, kardamon, czarny pieprz, tytoń, goździki, ananasy itd. Ok. 1/3 ziemi uprawnej jest przeznaczona pod zasiewy ryżu. Zbiory ryżu mają miejsce dwa razy do roku w tzw. dużym i małym sezonie. Prócz ryżu uprawia się na wyspie proso, kukurydzę, sorgo i inne strączkowe kultury oraz hoduje się drzewa owocowe, których owoce w wyżywieniu mieszkańców Cejlonu odgrywają niepoślednią rolę. Uprawa roli jest prymitywna, najczęściej za pomocą sochy lub nawet motyki, po uprzednim oczyszczeniu pola z zarośli przez spalenie. Chłopi najczęściej dzierżawią ziemię. Ryż, z ostrymi przyprawami, jest zasadniczym pokarmem Syngalezów. Obok tego spożywają oni mleko kokosowe, banany, mango, ananasy i inne owoce. Rybołówstwo i hodowla bydła nie odgrywają dużej roli w życiu gospodarczym Syngalezów, jedynie Maurzy i Afgańczycy przykładają wagę do potraw mięsnych. K (l c z n i e w daje krótki przegląd kultury materialnej ludności Cejlonu. Mimo przemian życia społecznego, zachowała się, jako niższa jednostka administracyjna - gmina wiejska. Zgodnie z tradycją, życiem jej kieruje wiejska rada, która rozstrzyga lokalne spory, czuwa nad naprawą różnych urządzeń, przede wszystkim nawadniających pola. Domy Syngalezów są zbudowane z bambusu, kryte palmowymi liśćmi lub słomą; ściany są oblepione gliną. Domy są zazwyczaj jednopiętrowe z dwuspadowym dachem. Celem łatwiejszego dopływu świeżego powietrza ściany często nie dochodzą do dachu; w takich wypadkach dach wspiera się na słupach narożnych. Dom otoczony jest szeroką werandą, do wnętrza prowadzi szerokie wejście bez drzwi, zakrywane na noc zasłoną, bogata zaś przyroda tropikalna kryje dom przed obcymi. Wsie cejlońskie są bardzo malownicze. Urządzenie wnętrza jest bardzo skromne; składa się nań kilka taburetów o trzech nóżkach, ławeczek i kulumbasów to jest ociosanych niskich bierwion, jako siedzenie dla młodszych członków rodziny. Jedynie głowa domu posiada łóżko z twardym, materacem, pozostali członkowie rodziny śpią na podłodze, podścielając czasami cienkie, pikowane kołdry, którymi równocześnie przykrywają się. Pomieszczenie jest oświetlone lampką napełnioną olejem kokosowym, do którego wkłada się knot ze skręconej waty. Lampki bywają wykute z brązu, pokryte pięknym orna_ mentem stanowią one nieraz prawdziwe dzieła sztuki. Na ozdobnych półkach leżą naczynia gliniane pięknej roboty. Naczynia do gotowania potraw mają specjalne dno. Jedzenie gotuje się na ogniskach poza domem. Używane są również przenośne gliniane piecyki. Narodowym strojem Syngalezów jest sarong i długa, zapięta na głucho, ze stojącym kołnierzem kurtka. Sarong jest to długi kawałek tkaniny, którym owija się dolną część ciała. Tradycyjnym kolorem stroju Syngalezów jest kolor biały. Syngalezi z wybrzeży noszą pod kurtką europejską koszulę. Tamilowie noszą indyjskie dhoti - jest to kawałek tkaniny okręcony wokół bioder z jednym końcem przeciągniętem pomiędzy nogami. Buddyjscy kapłani wyróżniają się żółtą togą, sandałami i do czysta wygoloną głową. �,J(j~ Wed dowie rolnicy zamieszkują wsie, liczące kilka chatek. Uprawiają proste kultury, którymi po zasiewie nikt się nie zajmuje, aż do zbiorów. Czas wolny pomiędzy zasiewem a zbiorami zużywają na polowanie i zbieranie płodów leśnych. Niektóre wsie weddyjskie zostały zasymilo- noszą rówl1lez sarong z krótką bluzeczką . M'lesz k an k'I wy. Syngalezki l b rzezy ą Jaskrawą szeroką spódnicę, zamiast saronga. KobIety noszą, mnóstwo ozdób: pierścienie, naszyjniki, kolczyki, bransolety, brosze I kosciane szpile we włosach. mężczyźni ' jak i kobiety zWIJaJą ... ł N Zarówno b' wosy w grecki węzeł a wy rzezu do uczesania uźywa się Z-ch grzebieni' . d .. \~łosy n~d czo~em drugim przytrzymuje się kok: hr:~i~~~:t:ZY:~~~ CIane, n:lsterneJ roboty. Tamilki noszą włosy rozpuszczone na l ąh Zarowno mał' . t . k P ecac . . zens wo, Ja rozwód są sprawą u Tamilów nie k plIkowaną. Rozwody są jednak rzadkie ' gdyz' mał' zens . t wa zawiera . s 0n:l Się z wo nego wyboru. Chłopiec przychodzi do wybrane' d' z od " . d b . J zlewczyny Zlezą l. oz o a.ml w podarku, Wesele trwa kilka dni. Przed małżeń~twem kOl1leczne Jest zaciągnięcie porady astrologa czy g . d JaJą związkowi. Małżeństwo diga oznacza'e .' b' ~Iaz y sprzy.. d" ' z mąz za lera zonę z domu JeJ. 1'0 ZICOW do domu świekra, małżeństwo bini . . oSiedla się na ziemi lub w domu teścia. gdy małzensLvo '::0 wane przez Tamilów. Leśni Wed dowie mieszkają w pieczarach lub schronach pod skałami. Weddowie, którzy przeszli na uprawę roli nie posiadają stałych budynków; zami2szkiwac szałasy. Weddowie polują na zwierzęta za pomocą łuków i strzał, którymi posługują się z wielką precyzją. Dopiero od niedawna Weddowie używają żelaznych grotów. Groty i topory są to chyba jedyne metalowe przedmioty w użyciu Weddów, które nabywają u handlarzy drogą wymiany towarów. Wszystkie inne przedmioty wyrabiają sami, przede wszystkim zaś bardzo prymitywne, lepione naczynia gliniane. Ogień niecą Weddowie za pomocą tarcia dwóch kawałków drzewa. strojem Weddów - męźczyzn jest krótki kawałek bawełnianej tkaniny przesuniętej pomiędzy nogami i przymocowanej u pasa sznurkiem lub tasiemką. Kobiety noszą coś w rodzaju krótkiego sarongu. Górna część 1.01<\ Syn~alezi są łagodni i pełni szacunku dla żon. Brutalni mężowie podlegaJą powszechnemu bojkotowi. Dzieci odnoszą Sl'ę do rod' . z 'elk 'ł" . ZICOW WI .ą mi OSClą. Urodzmy dziecka są wielkim uroczystvm zda . w rodzmie i w t. dk rzenlem . ' . ym wypa u horoskop astrologa jest konieczny i służy na całe zycie. '" :eremoniał pogrz.ebowy jest nieskomplikowany ; duchowny odczytuje ...odntwy u we.zgłowla Z~arłego. Zmarłych chowają w ogrodach, lasach lub około drogi; na groble układa się kamień czasami z napisami. Po~rzeby duchownych lub osób wybitnych są znacznie uroczystsze. Ciała I~h są spa~~ne na stosie, żałobnicy są przyodziani w żałobny ciemno-szafirowy stroJ. Po spaleniu ciała obecni są częstowani palmowym . i lepioszkami z ryżu. wmem ei,.]a pozostaje odkryta. Weddowie dzielą się na rody i chociaż niektóre z nich nie pamiętają już swej nazwy, zachowują nadal świadomość swej odrębności i samodzielności. Większość grup surowO przestrzega egzogamii. Wśród Weddów zachowało się wiele przeżytków matriarchatu. Rodzina składa się z rodziców i dzieci, w tym córki wraz z ich mężami. Żonaty syn rzadko pozostaje z rodzicami. Małżeństwa są zawierane wcześnie. Kobiety weddyjskie cieszą się tymi samymi prawami co mężczyźni. Wspólnota składa się z dwóch do pięciu rodzin; wszystkie rodziny wspólnoty posiadają prawo do terenów łowieckich, połowów ryb, korzystania z pieczar. Wed dowie żyją raczej w małych zespołach; mają swoje wierzenia a szamani odgrywają powaźllą rolę. Pewien wpływ na ich wierzenia wyvvarł teź buddyzm. Wed dowie sztukę znają z rysunku na skałach przeważ- 'J Wśród Syngalezów rozpowszechnione są wI'erzenl'a animistycznc. Wierzą on~, ż: z~emia prócz !udzi i zwierząt jest zasiedlona przez duchy, zdolne wClelac Się w drzewa, domy i ludzi. Duchy dzielą się na dobre l złe. ~ duchami .złymi mogą walczyć szamani; na skutek obcowania szaman~w ze złymi duchami stosunek społeczeństwa do nich jest nieco pogardlIwy. Wypędzenie złego ducha jest ceremoniałem długim i skomphkowa.nym. Towa.rzyszą mu rytualne tańce toil, szaman i jego pomOCl1lcy przywdziewają dziwaczne kostiumy maski. Obyczaje te są bardzo stare. Ostatnia część artykułu K o c z n i e w a jest poświęcona Weddom najstarszeJ ludności Cejlonu. Weddowie dzielą się na dwie grupy, rolnikÓw za;11l~SzkalYCh .na wybrzeżach wyspy i ludzi leśnych lub górali, którzy ~.raw~e w. pelm zachowali formy życia swoich przodków, zajmują się my.-JJSl\, em I pro\\'adzą koczownicze życie. nie o tematyce myśliwskiej. \V Kronice W. A. A l e k s a n d r o w zamieszcza przegląd prac Instytutu Etnografii AN ZSRR. Instytut największy nacisk położył na badania no.d problemem etnicznym i etniczną specyfiką narodów świata. W tym zakresie opublikowano pierwszą część tomu "Narody Ameryki" (redaktorzy: A. W. E::mow, s. A. Tokariew). W druku znajduje się również tom "Narody Indostanu" (Indie, Pakistan, Nepal i Cejlon, redaktorzy tomu: A. M. Diakow, N. R. Gusiewa, M. K. Kudrjawiec) oraz zakończono prace nad tomem "Narody Kaukazu"; kontynuowane są prace nad tomami "Narody $rodkowej Azji" i "Narody Wschodniej Azji", "Narody Poludniowo_Wschodniej Azji", "Narody Środkowej i południowo-Wschodniej Europy". b .• �303 504 Poza wymienionymi pracami Instytutu i organizowanymi przez niego bezpośrednio ekspedycjami, pracownicy uczestniczyli w ekspedycjach organizowanych przez instytuty naukowe Republik Związku Radzieckiego. Filologowie afrykaniści pod kierunkiem D. A. Olderogge przygotowali do druku pierwszy tom żródeł arabskich od VII do X w. do historii i geografii Afryki oraz pierwszą część słownika Suahili. Instytut nawiązuje coraz żywszą współpracę z krajami zagranicznymi i uczestniczy w międzynarodowych zjazdach. Poszczególne zagadnienia znalazły mleJsce w trzech tomach wydanych pod redakcją M. O. K o s w i e n a - Zbiór Kaukaski, L L P o t i e c h i n aZbiór Afrykański, N. A. K i s l i a k o w a i A. L P e r s z i c a - Zbiór Bliskiej Azji, ponadto wydano podstawowe dzieło W. N. B i e l i c e r a Zarys etnografii narodów Komi w XIX i pocz. XX w. i mapę narodów Afryki opra(:()waną nowymi metodami, obrazującą gęstość zaludnienia, etniczny skład, i polityczne granice poszczególnych krajów. Drugim z kolei centralnym problemem prac Instytutu jest problem "Socjalistyczna kultura i byt narodów ZSRR". Instytut Etnografii AN ZSRR zajmuje się też zagadnieniami związanymi z praktyką budownictwa socjalizmu i ma za sobą poważne osiągnięcia. Jednym z nich jest praca: Wieś Wiriatino w przeszłości i współczesności (red. P. L K u s z n i e r. Drugim dziełem jest Byt kołchoźników kirgizkich osiedli Darhan i Ciczkan (red. S. M. A b r a m z o n). Obie prace stanowią część serii "Kultura i byt tadżyckiego chłopstwa kołchozowego". Pod kierownictwem W. J. Krupiańskiej kontynuuje się gromadzenie materiału do monografii "Kultura i byt robotników rosyjskich na Uralu". Angarski zespół ekspedycji etnograficznej L. M. Saburowa zakończył badania terenowe okręgów dzielnicy Irkuckiej. Zespół Dalekiej Północy, pod kierunkiem B. O. Dołgih, opracował zbiór poświęcony zagadnieniom rekonstrukcji gospodarstwa i bytu narodów Syberii; z prac indywidualnych ukazała się praca L S. G u r w i c z a i K. G. K u z a k o w a, Koriacki okręg narodowy. Mimo wysiłków i 5tarań Instytutu nad przyśpieszeniem badań naukowych nad współczesnością, wciąż należy je uważać za niedostateczne, szczególnie na Dalekiej Północy. Wśród publikacji Instytutu należy wymienić dwa tomy (II i III) prac Chorezmijskiej ekspedycji archeologiczno-etnograficznej. Tom II zawiera wszechstronny obraz życia Uzbeków i Karakałpaków. Tom III zawiera prace historyczno-etnograficzne o Karakałpakach (od XVIII w. do pocz. XIX w., tzn. od okresu ich osiedlenia się na nizinach Amu Darii do dni dzisiejszych). Chorezmijska ekspedycja pod kierunkiem S. P. Tołstowa kontynuowała w 1958 r. swe prace wykopaliskowe i etnograficzne, przy czym na lewym wybrzeżu Chorezmu odkryto kilka większych zabytków antycznych i stare urządzenia irygacyjne. Etnografowie ustalili etniczny skład ludności wysp morza Aralskiego. Zespół antropologiczny Instytutu kontynuował prace nad problemem pochodzenia człowieka i ludzkich ras; przygotowano do atlasu rekonstrukcję typów antropologicznych starożytnej ludności na terytorium ZSRR -- rozdział "Neolit". Wydano drukiem jedno z dzieł podstawowych, pracę M. G. L e w i n a, Etniczna antropologia i problem etnogenezy narodów Dalekiego Kilka Instytutu zostało :vI. O. K o s w i e n a, Zarys kultury kanistów w "Presence Africaine". opublikowanych pierwotnej w za granicą, jak Japonii i prace afry- W dziale "Krytyki i bibliografii" A. Perszic zamieszcza recenzję wznowionej książki M. O. Koswiena, Zarys historii kultury pierwotnej. Ocena pracy Koswiena jest wysoka, Perszic ma jednak zastrzeżenia co do niektórych zagadnień, zbyt ostrożnie przez autora potraktowanych, jak pominięcie ważnego, faktu, że przejście od matriarchatu do patriarchatu było wyrazem nie rozkwitu ustroju rodowego, a jego rozpadu, że okres wojennej demokracji był nie początkiem lecz ostatnim etapem tego rozkładu. Uchylił się również M. O. Koswien od wiążącej wypowiedzi o charakterze związków małżeńskich w pierwotnym stadzie ludzkim, mimo szerokiej dyskusji na ten temat A. M. Zołotariewa, S. A. Tokariewa, D. A. Olderogge i D. D. Tumarkina. Najbardziej szczegółowe i bogate w materiały są rozdziały mówiące o okresie ustroju rodowego. Poruszone są w nich zagadnienia historii narzędzi pracy, pierwotne rolnictwo i hodowla oraz historia pochodzenia odzieży. Jednym z najbardziej interesujących rozdziałów książki, jest rozdział o ustroju rodowym, szczególnie zaś w okresie matriarchatu, bowiem jest to problem zasadniczych zainteresowań naukowych Koswiena. Jednakże i tu recenzent widzi konieczność dalszych badań nad okresem najwyższej formy matriarchatu, jak zresztą podobnie i patriarchatu, które zapowiadają upadek pierwotnej demokracji i początek społeczeństwa klasowego. Krótko też zostaly wspólnoty pierwotnej. Książka zaopatrzona potraktowane jest przez doskonałymi autora ilustracjami zagadnienia rozkładu i bibliografią. Dział "Krytyki i bibliografii" zawiera recenzję L L Gohmana z pracy P. B Y s t r o w a, Przeszłość, teraźniejszość i przyszłość człowieka, Książka z bardzo obszernym wstępem, szczegółowo omawia ewolucję w oparciu o liczne przykłady. Autor polemizuje z pewnymi tezami DarA. Wschodu. 'l' prac t �wina i innych uczonych zachodnioeuropejskich. Książka dzieli się na eWlc, nierównc obJętością i znaczeniem, części. Druga część, obliczona na szeroki ogół czytelników ma charakter popułaryzacyjny. Recenzja W. K. Sokołowej omawia pośmiertne wydanie pracy :VI. K. A z a d o w s k i e g o, Historia rosyjskiej foLkLorystyki, która ukazała się pod redakcją E. W. Pomierancowej (w 1958 r.). Praca nosi charakter podsumowania wieloletnich jego badań naukowych. Przedmiotem badań Azadowskiego były nie tylko prace naukowe o folklorze, zajmował się on również wypowiedziami pisarzy, publicystów, historyków. Folklorystykę pojmował Azadowski jako odrębną gałęż nauki, ściśle jednak związaną z etnografią i literaturoznawstwem. Jego dzieło opracowane jest w oparciu o historię społeczno-politycznych walk i daje wyraz poglądom ideowym panującym w danym okresie. Największą jej wartością jest nowe oświetlenie całego procesu rozwoju folklorystyki rosyjskiej. Książka jest zaopatrzona wstępem W. M. Żirmunskiego, który mimo skromnego tytułu "Zarys bibliograficzny" j est pełną charakterystyką działalności naukowej Azadowskiego i oceną opublikowanej pracy. Recenzja Riazańskiego N. I. L e b i e d i e w e j jest poświęcona zbiorowej pracy państwowego instytutu pedagogicznego pt. Riazańska wieś ](orabIino. Seria "Naukowe zapiski Riazańskiego Instytutu pedagogicznego", t. XVIII, Riazań, 1957 r. Książka omawia historię, ekonomikę, byt, kulturę i sylwetki mieszkańców wsi Korablino. Mimo wielu zasadniczych braków i błędów, sama inicjatywa podjęcia badań nad współczesnością wsi rosyjskiej jest zjawiskiem cennym i godnym poparcia i zainteresowania. Tu też znajduje się recenzja 1. W. Własowa książki W. W. P i m i en o w a i E. M. E P s z t e j n a "Rosyjscy badacze KareW (XVIII w.)", wyd <\l1ej w Pietrozawodsku \,v 1958 r. Książka poświęcona jest sylwetkom badaczy Karelii XVIII w., zaopatrzona w spis literatury i żródeł archiwalnych oraz mapę Ołonieckiego powiatu. Znaczenie książki polega na wydobyciu nieznanych lub mało znanych żródeł, z których mogą korzystać zarówno etnografowie, jak historycy. Pomniejsza jej wartość naukową opisowy charakter badań i brak analiz uogólniających. Zastrzeżenia I. W. Własowa budzi podział mieszkańców Karelii na trzy typy: "pomorski", "swirskooneżski" i "karelskoprz~'ładożski", nie poparty dostatecznie przekonywając~'m materiałem. Dział "Krytyki i bibliografii" zamyka recenzja 1. S. Wdowina olbrzymiej bibliograficznej prac~' Romana Jacobsona, Gerty Hliffl- Worth, John'a się w 1957 r. pt. PaLeosiberian PeopLes (Hraf press, New Haven). Książka składa się z 5-ciu rozdziałów wstępu i suplementu. Rozdziały noszą następujące tytuły: Źródła badań bibliograficznych, R. 1. Prace zawierające ogólne informacje o wszystkich lub niektórych narodach paleozjatyckich, R. 2, Giliakowie, R. 3, Grupa czukocka (Czukcze, Koriacy, Kamczadale), R. 4, Jukagirska (Jukagirzy, Czuwańcy, Omocy). R. 5, Jenisejska (Ketowie, Kottowie, Assanowie, Arinowie). W każdym rozdziale wydzielone są grupy "anonimowych i zespołowych prac" oraz :~;q: llblikowane źródła archiwalne. Bibliografia obejmuje około 1 tys. tytułów książek, artykułów i rękopisów z zakresu historii etnografii, archeologii, antropologii, ekonomii, geografii i języków paleozjatyckich narodów. Bardzo wyczerpująco i szczegółowo zostały opracowane pozycje z terenu Związku Radzieckiego, natomiast informacje o materiałach z obszaru USA nie zawsze są pełne. Bibliografia kończy się krótką rozprawą R. Jacobsona o językaCh i narodach paleoazjatyckich. Wdowin podważa twierdzenie Jacobsona o językach paleoazjatyckich, jako zajmujących pośrednie miejsce między uralo-ałtajskimi i północno-amerykańskimi językami, szczególnie wątpliwe jest duże podobieństwo języków uralskich z językami grup jukagirskich i czukockich. Zdaniem Wdowi na błędem jest również dzielenie języka Czukczów na dwa dialekty: dialekt Czukczów osiadłych i Czukczów koczowników. Błędne są również opisy zasadniczych zajęć Czukczów, nie uwzględ· nił on bowiem w swej rozprawie przemian życia społecznego jakie zaszły wśród małych narodów Północy w okresie władzy radzieckiej. A przecież miał do swej dyspozycji wydane "Narody Syberii", które zreszta wymienia w bibliografii. Wdowin kończy recenzję uwagą, że wydanie bibliografii jest wielkim osiągnięciem naukowym, wymaga jednak dalszych uzupełnień i poprawek. and Fred Beebe, Languages, która ukazała a bibLiographicaL guide, "SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA", Z. 3, Moskwa, 1959 r. Zeszyt 3-ci rozpoczyna 5ię omówieniem 7-letniego planu badań naukowych Instytutu Etnografii AN ZSRR im N. N. lVIikłucho - Makłaja. Prace Instytutu Etnografii będą w tym okresie rozwijane w trzech głównych kierunkach: 1) Badanie procesów przemian socjalnobytowego i kulturalnego systemu narodów ZSRR w okresie przejścia od socjalizmu do komunizmu; 2) Kształtowanie się narodowości i problemy narodowościowe; 3) Pochodzenie człowieka i ras ludzkich oraz zagadnienia historii społeczeństwa pierwotnego. �509 ;:;08 Na dalszych stronicach tego wstępu jest krótkie podsumowanie dotychczasowych osiągnięć i zadania na najbliższy okres. Artykuł kończy się omówieniem planu badań terenowych i ekspedycji kompleksowych ściśle związanych z problemami badań. w L. G u m i l i e w, Suwerenno-hierarchiczny VI-VIII w. (Z zagadnień o wczesnych system formach u Tiurków państwowości). Na przykładzie panowania tiurskiej dynastii Aszina, której historia jest ściśle związana z historią powstania imperium, Gumiliew wyjaśnia przyczyny dla których zrodził się system dziedziczności, zwany po rosyjsku "udieLno-Liestwicznaja sistiema", system znany również z historii Rusi Kijowskiej (Liestwica skórzane liczydła, supełkowaty rzemyk, na którym liczono ilość pokłonów wykonanych w czasie modlitwy, przebierając supełkami na rzemyku). System udieLno-Hestwicznyj rozszerzał krąg osób spokrewnionych z tronem, uprawnionych do objęcia władzy wg hierarchii następstwa, a więc młodszy brat dziedziczył po starszym, stryj po bratanku. Pretendenci do tronu otrzymywali tzw. "udziały", czyli pod ich pełnym zarządem znajdowały się podbite dzielnice. System ten miał utrzymywać w wierności i lojalności dla tronu. Istotnie, jeżeli chodzi o imperium tiurskie, system ten zapewnił mu 200 lat potęgi i panowania. Gumiliew omawia poglądy innych badaczy na losy dynastii Aszina i działanie systemu "udielno-liestwicznego", oraz systemy dziedziczenia u narodów związanych z Tiurkami, jak: Ujgurzy, Kirgizi, Karahamdowie i Osmanowie. Artykuł kończy się tłumaczeniem nazw pewnych tytułów tiurskich tego systemu i podsumowaniem zamkniętym w trzech tezach Gumiliewa: 1) Udielno-liestwiczny system był czysto administracyjnym wytworem, zupełnie niezwiązanym z przeżytkami ustroju rodowego. Jego celem było utrzymanie całości wielkiego i różnoplemiennego państwa; 2) Udzielnohierarchiczny system był związany z chańskim rodem Aszina i upadł wraz z nim; występuje już jako przeżytek; 3) Podbite przez starożytnych Tiurków narody: ujgurski, kirgiski i kidanowski nie posiadały w swym władaniu rozległych terytoriów, nie miały też potrzeby przyswajania sobie suwerenno-hierarchicznego systemu. L. A. weseLe P 11 S z kar chłopskie i e wa, M. N. S z m i e l e w a, Współczesne rosyjskie (Wg. materiałów ekspedycji w okręgu Kalininowskim w latach 1956-1958). Jest to przegląd starych obrzędów weselnych, które przetrwały do dziś w swej pierwotnej lub nieco zmienionej formie w uroczystościach weselnych wsi okręgu Kalininowskiego. Przegląd ten został dokonany w celu wykazania, jak złożone są procesy kształtowania się współczesnych obyczajów w społeczeństwie kołchozowym. Obrzęd weselny składał się ongiś z trzech cyklów uroczystości: przedweselnych, weselnych i poweselnych. Każdy z tych cykli składał się z szeregu obrzędów, którym towarzyszyły pieśni. . Z dawnych obrzędów utrzymało się tzw. "swatostwo", rodzaj wyWiadu przeprowadzanego przez krewnych. Jeżeli swaty kończyły się pomyślnie, rodzina narzeczonej przesyłała młodemu "zakład" w postaci futra, butów, lub szala. Dziś instytucja swatów zniknęła. W niektórych wsiach zachował się również stary zwyczaj oględzin domu narzeczonego, którego rodzice starają się zaprezentować bogactwo swojej zagrody. Dziś zwyczaj ten ma charakter czysto tradycyjny a uroczystość oględzin kończy się wesołym poczęstunkiem. Zniknęły także stare obrzędy, jak bogomoLie, rukobitie i zapój. Bogomolie polegało na wspólnych modłach. Po modlitwach panna nie mogła wychodzić z domu. W tym czasie zajmowała się wraz z przyjaciółkami szyciem wyprawy. Narzeczony przychodził z podarkami na tzw. pobywaszki. Znikły również obrzędy otbiwanie zor i diewisznik, były to płacze z zawodzeniem nad rychłą utratą dziewictwa. Przed dziewiczym wieczorem był zwyczaj mycia panny; musiało się ono odbywać u sąsiadów aby zapewnić szczęśliwe pożycie w małżeństwie. Wodę na kąpiel przynosiły dziewczęta z różnych studni wiejskich. Ten sam zwyczaj obowiązywał pana młodego. Zwyczaje te były organizowane w wigilię ślubu znane i u nas "dziewiczy wieczór" i "kawalerski wieczór". Przyjaciólki przynosiły młodej przybraną choinkę lub brzózkę, ona zaś darowywała im wstążki. Do dziś utrzymał się zwyczaj obdarowywania panny młodej choinką lub brzózką, którą następnie zawiesza się na domu państwa młodych z towarzyszeniem pieśni SuLiko, w miejsce zapomnianej a właściwej temu obrzędowi pieśni dawnej. Najwięcej starych obrzędów zachowało się w ceremoniach samego ślubu i wesela, jak wykup posagu lub miejsca koło panny młodej, zagradzanie drogi państwu młodym, obdarowywanie panny młodej, niskie obrzędowe pokłony, zamiatanie podłogi i przynoszenie wody przez pannę młodą po nocy poślubnej. Wszystkie te obrzędy noszą dziś charakter wesołej zabawy. Utrzymał się również zwyczaj obsypywania młodych ziarnem, smażenie jajecznicy i pieczenie weselnego pieroga przez swatkę, bicie garnków itp. Zwyczaje te straciły dawne swoje symboliczne znaczenie. Wesela organizowano przeważnie zimą, obecnie pora roku nie odgrywa większego znaczenia. �:510 Wesela są wystawne; z tradycyjnych dań zachowała się studzienina, SEr własnej roboty, pierog z twarogiem, kisiel, bliny i ołatki. Na wesele zapraszano tylko krewnych bliższych, dziś uczestniczą w nim przyjaciele i przedstawiciele zarządu kołchozu. Autorki podają dość szczegółowy opis jednego wesela we wsi kołchozowej, w którym uczestniczyły, cytują rówmez plesm towarzyszące niektórym obrzędom. Pan młody zajechał po narzeczoną osobowym autem kołchozowym. Wszedłszy do domu wykupił miejsce za stołem obok panny młodej, po czym nastąpił poczĘ'stunek winem. W tym czasie kobiety śpiewały liryczne piosenki a zebrani kołchoźnicy słuchali uważnie, niewiasty zaś i panna młoda płakały. J\!Iatka udzieliła błogosławieństwa, po czym młodzi udali się dróżką wysłaną chodnikami do auta. W drodze musiało się ono wielokrotnie zatrzymywać się i składać wykup za otworzenie drogi. Po rejestracji małźeństwa w urzędzie, młodzi musieli objechać nie tylko własną wieś, ale i okoliczne. Tymczasem goście z domu młodej śpieszyli do domu młodego, dziewczęta zaś wiozły pościel i inne przedmioty, które krewni młodego musieli wykupić. Rodzice pana młodego witali nowoźeńców u wrót zagrody; matka obsypywała młodą parę ziarnem, które oni starali się uchwycić. Po czym nastąpiło weselne przyjęcie, tzw. pir. Po uczcie goście przenosili się ponownie do domu panny młodej, by wieczorem wrócić znów do zagrody młodożeńca na słanie pościeli dla młodej pary. Następnego dnia przybywały kobiety z domu młodej; tańcząc biły garnki i poszukiwały młodcj. Za nimi szły swaty; swatka z jajecznicą i pierogiem ozdobionym drobną monetą. Jeden z gości starał się skraść jajecznicę i uciec, młodzi zaś byli zmuszeni ją wykupić. Na pierogu goście składają pieniądze, nazywa się to sierebriat niewiestu. Prócz pieniędzy przyjął się obecnie zwyczaj składania naczyń, podarków itd. W niektórych okręgach praktykuje się zwyczaj składania na pierog wesołych podarków: lalki, smoczka itp. Po tej ceremonii młoda małżonka wręcza podarunki rodzinie pana młodego. Z cyklu zwyczajów poweselnych zachowały się tzw. otwodiny, przyjęcia w ciągu roku małżeństwa, organizowane kolejno przez krewnych. Są to przyj ęcia trwaj ące nieraz po parę dni, urozmaicone różnymi grami i zabawnymi scenkami z życia. W niektórych wsiach zachował się obrzęd magiczny: wciągania młodej żony w czasie żniw do rzeki a przynajmniej oblanie jej wodą. 'Współczesne obrzędy weselne są znane \ve wszystkich okręgach badanych przez autorki, z małymi odchyleniami lokalnymi. W pełni zachowują się one we wsiach okręgu Wiesiegońskiego i Sandowskiego. Natomiast w okręgu Bożeckim ludzie 70-letni już nie pamiętają starych obrzędów weselnych, ceremoniał zaś weselny jest tu bardzo skrócony i prosty. i-; 11 Stare pieśni weselne są śpiewane przez starsze niewiasty z własnej inicjatywy, rzadko zdarza się by je proszono o śpiew za niewielką opłatą. Tm dalej od ośrodka kołchozowego, tym uporczywiej utrzymują się stare pieśni obrzędowe, weselne, zresztą niektóre z nich wzruszają liryką i melodią. Nie przestrzegano rygorystycznie dawniej a dziś tymbardziej kolejności pieśni obrzędowych. Liczba pieśni weselnych maleje, gdyż idą one coraz bardziej w zapomnienie. Niektóre z pieśni radzieckich zaczynają wchodzić do repertuaru pieśni weselnych. Zdaniem autorek utrzymywanie się a nawet ożywienie się starych obrzędów we współczesnym ceremoniale weselnym należy tłumaczyć tym, że nie ukształtowały się dotąd ostatecznie nowe zwyczaje rodzinne, a szczególnie weselne, brak również nowych pieśni weselnych. Próbą nowych zwyczajów jest tzw. "wesele komsomolskie". W. A. Artykuł lVI a r t y n o w, Warunki zamieszczony w dziele życia Afrykańczyków "Narody Świata". Konga Belgijskiego. Przekonanie państw zachodnich o idyllicznych stosunkach panującycL w Kongo Belgijskim pomiędzy kolonizatorami i ludnością autochtoniczną runęły w 1959 r., w chwili wystąpienia tej ostatniej z żądaniami niezależności. Kongo liczy ponad 13 mln. mieszkańców z czego ok. 75°" ludności zamieszkuje tereny rolnicze. Większość ludności wiejskiej żyje w wielkich patriarchalnych rodzinach, zjednoczonych we wspólnotach i plemionach. Warunki życiowe w kolonii belgijskiej muszą być trudne skoro ludność autochtoniczna wymiera: w 1884 r. na terytorium Konga zamieszkiwało 30 mln. Afrykańczyków, na początku XIX W. już tylko 19 mln., a w 1914 r. - 15 mln. Najcięższy jest los rolników, którzy prymitywnymi narzędziami uprawy, zdobywają pokarm potrzebny do utrzymania rodziny. Drobni rolnicy afrykańscy dostarczają przemysłowi bawełny, produktów palmy kokosowej, co stanowi ok. 50 Ofo ogólnej produkcji rolniczej Konga. W 1952 r. 1 kg. bawełny oceniany na 15 fr. belg. z czego rolnik otrzymywał 4 fI. belg.; przeciętnie rolnik może wyprodukować około 200 kg, za które otrzymuje 800 fr., z tej sumy potrąca się 10 Ofo podatku, ponadto uiszcza się pewne opłaty na utrzymanie władz miejscowych, naprawę dróg itp. Pozostała skromna suma jest dochodem rolnika i jego rodziny. Ostatnio administracja kolonialna, przystąpiła do organizacji spółdzielni rolniczych tj. indywidualnych ferm pod zarządem państwowym. Jest to likwidacja gospodarki naturalnej i początek gospodarki kapitalistycznej, rolnik zaś upodabnia się do farmera. �fJ12 Cytowane przez Martynowa cyfry ilustrujące duktów żywnościowych oraz czynsze mieszkaniowe że sytuacja materialna robotników jest ciężka. 513 zarobki i ceny prowskazują wymownie, D~iał Kroniki rozpoczyna się sprawozdaniem A. A s t a c h o waz Ogól:lO-z\'llą~kowego Zjazdu folklorystów, w 1958 r. w Leningradzie. Organizatorem Zjazdu był Instytut Literatury Rosyjskiej AN ZSRR. Obrady Zjazdu dotyczyły trzech zasadniczych problemów: 1) Problem teoretyczny folkloru - referował W. E. Gusiew, 2) Problem badań histori.i folkloru rosyjskiego - B. N. Putilow, 3) Porównawczo-historyczne badama folkloru - W. M. Zirmunskij. Gusiew w swym referacie, po przeprowadzeniu analizy pojęcia lud dochodzi do określenia na czym zasadza się "ludowość" w twórczośc{ folklorystycznej. Jego zdaniem są to wyrażone w różnych formach w określonym okresie czasu istotne zainteresowania mas ludowych. ' . . Gusiew stwierdza, że naj istotniejszą cechą twórczości ludowej jest Jej Poc~odzenie kolektywne. Ulega ona zmianom zależnie od epoki w której powstaje. Istota samego procesu twórczości kolektywnej zawiera się w językowej wspólnocie. Folklor jako sztuka, zdaniem Gusiewa, jest "syntetyczny", stanowi nierozdzielną całość słownych, rytmicznych i inn~ch środków. wyrazu dla różnych form i rodzajów twórczości, jednoklerunkowe WlęC badania nad folklorem, bądź to przez językoznawców bądź też przez muzykologów lub historyków sztuki jest zbędne i Chybi; celu. Do liczby najważniejszych zagadnień teoretycznych folkloru zalicza Gusiew problem artystycznych metod i stylów, podkreśla też różnice między metodą a stylem, "żanrem" a rodzajem. . B: N. Putilow ograniczył swój referat do zagadnienia historii gatunkow l problemu wspóczesnej twórczości ludowej. Zgodnie z wyrażonymi przez Gusiewa poglądami, źe historia folkloru nie ogranicza się do historii poszczególnych gatunków. Putilow określa gatunek, jako historyczną formę artystyczną, za pomocą której realizuje się różne rodzaje i style twórczości ludowej; wyraża on równocześnie artystyczny stosunek do rzeczywistości. W zakresie problemu badań nad współczesną twórczością ludową Putiłow nie zdołał wysunąć nowych koncepcji, stwierdzając, że od 1953-1954 r. nie posunięto się w tym zakresie naprzód, z braku materiałów i nie sprecyzowanych metod pracy terenowej. ·W. M. Żirmunski wyraża w swym referacie pogląd, że badania porównawcze nad podobieństwami i różnicami zjawisk są elementem koniecznym w badaniaCh historycznych. Podkreśla przy tym, że badania porównawcze metodą marksistowską nie mają nic wspólnego z burżuazyjną komparatystyką. Badania porównawcze mają na celu wYJasmenie: 1) pokrewieństwa lub pochodzenia zjawisk i późniejsze historyczne różnice (porównania historyczno-genetyczne), 2) proces powstawania podobieństw na skutek podobieństwa rozwoju społecznego (porównania historyczn'o-typologiczne), 3) międzynarodowe wzajemne wpływy kulturalne, uzasadnione historycznym sąsiedztwem narodów. Zasadnicze tezy referatów zostały przez większość zebranych przyjęte, cały zaś ciężar wystąpień skierowany został na zagadnienia współczesnej twórczości ludowej i przyszłe losy folkloru tradycyjnego. Zjazd zakończył się rezolucją zebranych, skierowaną do Prezydium AN ZSRR o zorganizowanie operatywnego organu wydawniczego dla zagadnień folklorystycznych, o opublikowanie zbiorów materiałów folklorystycznych, o opracowanie metodologii zapisów przy zbieraniu i publiko_ waniu materiałów twórczości ludowej. P. Boriskowskij, L. Ławrow, A.Okładnikow i L. Potapow podają krótką historię działalności naukowej i charakterystykę zmarłego 5 listopada 1958 r. S i e r g i e j a N i koł a j e w i c z a Z a m i a t n i n a, starszego pracownika nauki Instytutu Etnografii AN ZSRR, kierownika oddziału archeologicznego w Muzeum antropologii i etnografii. A. P. Smirnow: dów Korni, XIX kłucho-Makłaja 392 str., 150 ił. recenzja pracy W. N. B i e l i c e r, Zarys etnografii narodo pocz. XX w. Prace Instytutu Etnografii im N. N. MiAkademii Nauk ZSRR, Nowa Seria, t. XLI, M., 1958, Praca ta jest oparta na szerszej bazie, autorka wykorzystała bowiem stare i nowe źródła archiwalne, muzealne, literackie i etnograficzne materialy oraz swoje własne spostrzeżenia z prac terenowych, przy zastosowaniu metod badawczych marksistowsko-leninowskich. Praca składa się z krótkiego wstępu, określającego założenia badawcze, z czterech rozdziałów, zatytułowanych: "Ogólne wiadomości historyczne o ludach Komi", "Zajęcia gospodarcze", "Kultura materialna" i "Byt rodzinny i Jmltura duchowa", oraz zakończenia, w którym Bielicer wysuwa wnioski uogólniające. Książka jest zaopatrzona w wykaz podstawowej literatury o ludach Komi, słowniczek niektórych określeń w języku Komi i spis ilustracji. Smirnow uważa, że dla czytelnika jednak byłby pożądany osobny rozdział historiograficzny. Tym bardziej, że ostatni przegląd i ocena literatury o ludach Komi były dokonane w końcu wieku ubiegłego przez 1. N. Smirnowa. Od tego czasu ukazało się wiele nowych prac i źródeł, zmieniła się równi ż metodologia badań. Nie można pomijać problemu Biarmii, bezpośrednio związanej z historią ludów Komi, w związku z tym konieczna jest analiza starych legend norweskich; nieobojętny 3J - .. Lud". t. XLVIl �jest również mentów. dla historii Komi żywot św. Stefana i szereg innych doku- Pomijając pewne nieścisłości w określeniu gospodarki plemion ananińskiej kultury, podstawę której stanowiła hodowla i rolnictwo mot ykowe. a nie myślistwo i rybołówstwo, reszta rozdziału o gospodarce Korni jest Ila poziomie osiągmęć współczesnej nauki. Zastrzeżenia Smirnowa budzi etniczna interpretacja niektórych zabytków archeologicznych. Smirnow uważa, że Bielicer zbyt śmiało rozstrzyga zagadnienie terytorium powstania języka ludów ugrofińskich; zdaniem jego jest to problem wymagający dalszych badań i to nie etnograficznych, lecz językoznawczych. Natomiast podkreśla on dobrze i głęboko opracowane zagadnienie kultury starożytnych Korni oraz proces kształtowania się feudalizmu pod wpływem Rosjan. Zasadnicze momenty historycznego rozwoju XV-XIX w. opracowane dostatecznie, by rozumieć historię kultury ludów Komi. Rozdział poświęcony gospodarce ludów Komi opracowany jest poczynając od okr su wczesnego żelaza. Bielicer, popełnia w nim jednak błąd. przypisując rozwój hodowli c,kresowi poananińskiemu tzn. pierwszym wiekom n. e.; praca A. W. Z.b r u j e w e j uzasadnia dostatecznie tezę o rozwoju hodowli już w okresie ananińskim. Inne okresy rozwoju gospodarki plemion Komi nie nasuwają zastrzeżeń. Cennym materiałem jest opis zajęć domowych, rzemiosła i przemysłu. Autorka dokonuje szczegółowej analizy typÓW osiedli, pomieszczeń mieszkalnych, motywów dekoracyjnych budownictwa i obrzędów związanych z budową domu. Skrupulatna analiza historii odzieży ludowej, przedmiot wielu poprzednich opracowań Bielicer, pozwala na rozstrzygnięcie szeregu historyczno-kulturalnych zagadnień. Praca Bielicer jest niewątpliwie cennym wkładem ZSRR i jednym z poważniejszych osiągnięć etnografii N. N. Stiepanow się kształtowanie - recenzja narodowości pracy L, P. chakaskiej, do historii narodów radzieckiej. P o t a p o wa, Pochodzenie Abakan, 1957 r., 307 str. Wydanie książki Potapowa jest związane z 250-leciem zjednoczenia Chakasji z Rosją, Książka dzieli się na dwie części: I. "Ludność Minusińskiej Kotliny w XVII w," i II. "Kształtowanie się współczesnej narodowości chakaskiej w XVIII i XIX w." Zagadnieniom tym autor poświęcił pracę z 1952 r. wydaną również w Abakanie pt. Krótki zarys historii i etnografii Chakasów (XVII-XIX w.), w której starał się dać ogólny obraz ustroju społecznego, kultury i bytu ludności chakaskiej, W ostatnio wydanej monografii autor skupia uwagę na zagadnieniu pochodzenia i kształtowania się ludności chakaskiej na szerokim tle życia politycznpgo Poludniowej Syberii w XVII W., w przeddzieti jej . k'Ie go . Feudalne rozdrobnienie, eksploaw skład państwa rosYJs I' ,, "vlączenia . " feudalną warstwę rządzącą, za eznosc tacja jenisejskich Klrglzow przez. bl'" Chakasów do Rosjan, ' D' g ów sprzYjały z Izemu od Oiratów I zun ar . ł . feudałowie kirgiscy zaintereso• k l' opieki Zrozumla e ze , h u których szu a I ' ~ , y bronili zaciekle SWOIC . dotychczasowego stanu rzecz , wam , utrzymamem ," .. i występowali zbrojnie przecIwko RosJI, zJ'ednoczenia POZYCJI, wowi pominięcie problemu . Stiepanow zarzuca Potapo t go sam problem przyłączema z Rosją całej Syberii, bowl,em wyma~a ,e może być oświetlony wszech... I w takIm tylko UJęCIU Cl,akasó\v do R OSJI, stronnie. . t eres owanl'e historyków i etno. . tpliwie zam Monografia wzbudzI mew,ą tl' , Minusińskiej rozstrzygały się bowIem w Ko Ime kI' grafów oraz tur a agaw, "b" achodziły poważne procesy , . narodowoscl Sy eru, z h losy wielu plemlOn I ł óżnorodnych grup etnicznyc etnograficzne, skompli~ow~ne pr:;~kr:e;:r:dowości odbywało się w stoz północy, Kształtowame SIę. cha" ~ bowiem protektorat Rosji ukro~unkowo sprzyjających okohcz.n~sclac., l' J'ednak sądzić że były to h' 'g ableze' me na ezy " cił miejscową anarc lę I r ., l' d" stracji rosyjskiej umieli rowstosunki idylliczne, przed~taw~cI,e e a ,m~~1 iero Rewolucja Pażdziernikonież eksploatować ludnośc mIeJscową, p "ł adniczo ten stan rzeczy, wa zmlem a zas .., ka kojbalskiego i języka moK "k kończy się słowmczkaml Języ t a ,SląZ . a. i w 1806 r. przez członka S. P. B, Towarzys w torsklego, opracowan~m.. 'ztuki _ Grigoria Spasskiego. mi!ośn'ików nauki, plsmlenmctwa I s Jakowlewej, Małe narodowości . Ch barowsk 1957 r. str, 77.. a , Przya:nurza po dzieckich narodach Dalekiego Wschodu, Literatura naukowa o ra . t niezwykle uboga. Poza pracą ," , odach Przyamurza Jes szczegolme zas o nar . . Ulczach nic ponadto nie uka, N . ach i A ZołotaneweJ o . . I. Łopatma o anaJc ' l" budzi zainteresowanie, choclaz " t . E W Jakow eweJ wz .. zało SIę· To ez p~aca, '. ,', 'ci oraz nie sprawdzonych informaCJI. dużo \v niej błędow l mescIslos d' 'ci' Małe narodowości Przya, d' l" 'ę na trzy zasa mcze częs , Ksiązka zle I SI "' S . l' tycznej Przejście małych 'd' "kowej RewolucjI oCJa IS, , murza do Paz zlerm .' . h Ino-rodowego ku socjalizmowI narodowości Przyamurza od ustroju patnalc a . . , ' a w okresie socJahzmu. :'.'121c narodowoscI Przyamurz, .' że nadmierna archaizacja Praca Jakowlewej pozostawIa wrazeme, . la J'askrawiej uwypuklić . b"t ludności Przyamurza mla przedrewolucYjnego 'j u .. nie usprawiedliwia jednak osi"o'nięcia współczesne. TendenCja teJ pracy ł ' " ąb . I I dności Przyamurza w przesz OSCI. nieznajomości bytu I ku tury u .' 'ci mówiącej o przejściu Wartość książki zawarta jest w drugIeJ ~~::c~alno-rOdOWegO ku 50malych narodów Przyamurza od ustroju pa n cjalizmowi. A. W. Smoliak . recenzja l pracy ., rewo uCJ! E,. W . socjaltstyczne). �516 517 , Mimo licz~ych ~łędów i zasadniczych braków, praca Jakowlewej da' e og~lny o~ra: zY.Cla l ~rzemian spo!ecznych w życiu narodów przyamur~a oruZ \:,yslłkow l rlązen ze strony władz, celem zapewnienia dalszep'o I'ch rOZWOJu. ~ G. I M. Was i l i e w i c z - recenzja tomu ,,-Naukowe zapis. k'I PaństwoA ego nstytutu Pcdagogicznego im. A. L Hercena", t. 132, wyd. Fakultet ?\farodów Dalekiej Północy, L., 1957 r., 277 str. ,, . ,Recenzowany tom zawiera 3 artykuły poświęcone budownictwu socJ~hstyczne,mu na terenach Dalekiej Północy w związku z 25-leciem istnie~lat okręgow narodowych, 3 artykuły dotyczące poszczególnych zagadnień 11~ or:czhnych, 2 prace o folklorze i 4 prace zawierające materia!y aj ac narodów Dalekiej Północy. Artykuł N. ~. S t i e p a n o wa i N. M. K o w i a z i n a 25-lecie narodowych okręgow Dalekiej Północy" jest krótko ". n d' P 'ł Im zarysem historycznym aro Owonocy w okresie przedrewolucyjnym. ° ~rtYkUł Nanaja S. N. n i n k o noszący tytuł "Radzieckie budownictwo Nanajski~" daje wszechstronny obraz życia socjalistycznego l u ura neg~ NanaJow oraz ich udział w pierwszej wojnie światowe' "Budowmctwo socjalistyczne w Jamale" t t J.. l' L W· ema opracowany Jest Pl zez . '. . C h o m I c z na materiale zebranym przez nią w trakcie e ,spedYCJI w 1953 r. :vk °lt ręg~ A. N. B a ł ~.n d i n pisze ,,0 pochodzeniu teza o etymologu tego etnonimu. nazwy Manii", jest to nowa . A,rtykuł E: P. L e b i e d e w e j pt. "Osiedla mandżurskich wl,onc,~ XVI I pocz. XVII w." jest przekładem części mandżurskiego 642 roaow. rodów spisu ° Artykuł pt. "Władimir Atłasow" opracowany przez I I k podaje h l' . .. g l' Y z o . c rono oglczme okresy działalności Atłasowa i jego historyczne znaczeme. "E. ~'. N.o w o ~ o l' o d o w a poświęca swój artykuł źródłom ludowym h\ orczosCI hteracklej pisarza jakuckiego Erilika Eristina, Artykul Z N K u P l' J' a n o . t Ch e" .. . w e J p." arakterystyka niemieckiego posu. oparta Jest na osobistych zapiskach autorki z lat 1948-1949 . materiałach A M S b k . , I na . '. zczer a owej z 1946 r. oraz na zapiskach M A K _ stnena. . . a Ostat~ie cz~ery artykuły: W. J. Cincius "Bajki Negidalczyków" A. P. PutmceweJ "Nanajskie bajki", M. G. WoskoboJ'nikoweJ' Ewenk" k" bajki" i A N Ż k" " IJS Ie . .. .. u owej "Wzory bajek Koriaków Penzeńskiego obWOdu" da.lą rozwlązame zagadek i ocenę form artystycznych Wa .l . . podkre 'l k' , . Sl I e w l c Z . s a o~lecznosć wyjaśnienia terminu "zagadka", w poszczególnych t) tulach bOWiem raz jest mowa o baJ'kach in , nym razem o zagadkach. W. A. Tugołukow Ewenków wotnych w ujęciu wierzeń, - recenzja pracy historyczno-genetycznym Wydawnictwo A. F. A n i s i m o w a pt. Religia problemu pochodzenia pier- AN ZSRR, L., 1958 r., str. 233. Praca A. F. A n i s i m o w a jest jak gdyby dalszym ciągiem wydanej w 1936 r. książki o rodowym społeczeństwie Ewenków. Książka zaopatrzona wstępem autora, dzieli się na sześć rozdziałów. Treścią zasadniczą pracy Anisimowa jest geneza i ewolucja religijnych wyobrażeń Ewenków poczynając od okresu ustroju matriarchalno-rodowego do okresu poprzedzającego radziecką kolektywizację Ewenków. Schemat książki jest następujący: wierzenia totemiczne (okres wczesnorodowego ustroju matriarchalnego); kult przyrody i żywiołów "ze smutnym wyobrażeniem bóstw" (okres rozwiniętego matriarchatu); politeizm (okres patriarchalno-rodowego społeczeństwa). Praca Anisimowa jest oparta na założeniu, uznanym dziś przez wielu etnograiów radzieckich, że ustrój rodowy - matriarchalny i ustrój rodowy patriarchalny są różnymi etapami społeczeństwa pierwotnego w zakresie socjalno-ekonomicznych warunków, przy czym patriarchalno-rodowy ustrój jest etapem przejściowym ku społeczeństwu klasowemu. Metoda pracy Anisimowa jest w dużym stopniu dedukcyjna, a materiały faktograficzne służą do uzasadnienia z góry powziętego stanowiska. Szerokie uogólnienia historyczne, nie poparte źródłami lub słabo uzasadnione pozostawiają u czytelnika uczucia niezadowolenia. Tugołukow, który ma wiele zastrzeżeń co do rozwiązania przez Anisimowa poszczególnych zagadnień, kończy recenzję uwagą, że w pracy tej znalazł odbicie obraz skonstruowany przez autora, a nie faktyczny, obiektywny stan rzeczy. Zdaniem Tugołukowa wypływa to z tego, że autor oparł się wyłącznie na materiałach folklorystycznych zebranych przez siebie, pominął natomiast źródła archiwalne i literaturę. Mimo to, książka jest pożyteczna ze względu na stosunkowo dobrze zobrazowane zagadnienie powstania i rozwoju różnorakich wierzeń animistycznych. Książka jest napisana ciężkim stylem, przeładowana terminologią specjalistyczną, czyta się ją z trudem. L. L Ł a \V r o w - ocena Kaukaskiego, etnograficznego zbioru, II. Prace Tmtytutu Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja, Nowa seria, t. XLVI, M., 1958 r., str. 275. Wydany trzy lata temu pierwszy tom zbioru spotkał się z niezmiernie żywym zainteresowaniem. Należy przypuszczać, że i drugi tom będzie cieszył się popularnością wśród czytelników, Ł. L Ławrow wyraża żal, że nakład został zmniejszony o 200 egzemplarzy w stosunku do tomu I-ego. Tom II rozpoczyna się artykułem rodowitej Kumyczki S. SZ. G ad ~ i e \V o j, pt. "Kajakentscy Kumycy". �519 518 Drugim gejskie Jest \'1 z kolei artykułem plemiona w końcu to b8.rdzo dobra i Adydze. Zbiór zamyka praca jest praca XVIIIw. ścisla pierwszej charakterystyka badań Kaukazu O. w s k i e g o Ady- potowy stosunków K osw ien a XX wieku. społecznych do historii jest to druga część tej pracy. Pierwsza została wydana w "Kaukaskim etnograficznym zbiorze", I, M., 1955 r. Dzieło jest zakrojone na szeroką skalę, Lawrow powstrzymuje się od oceny tej części pracy. Całość jest pożytecznym materiałem dla naukowców i interesującą lekturą dla szerszego ogółu czytelników. W dziale "Krytyki i bibliografii" J. Żurawlew zamieszcza informację o v·,,-ydawnictwach poświęconych Tybetowi i Tybetańczykom, a więc o albumach: "Tybet", wydanym w Chinach w 1954 r., "Put w Lhasu" opracowany przez 2 czeskich kinooperatorów, "Tybet" - P. F. Mele wyd. w 1957 r. książka Imre P a t k o i Miklós R e w, Tybet, 1957 r. Budapeszt, interesując; szczególnie etnografów, album E. S i a o i H. H a u s e r Tybet Lipsk. 1957 r. Nieco odmiennego typu od poprzednich jest album opracowany przez L. J i s l, V. S i s i J. Van i s: Tybetańska sztuka i Liu I-sy Sztuka b1~dd.yjska Tybetu, wyd. w Pekinie w 1957 r. Z literatury naukowej o Tybecie, bardzo zresztą skąpej, Żurawlew wymienia książkę Hans'a S t u b e l, The Mewu Fantzu. A Tibetan tribe of Kansu, wyd. New Haren (1958 r.) mającą zresztą całkowicie opisowy r:harakter, ale cenną dla etnografów. T. f. Aristowa podaje notatki bibliograficzne nowych wydawnictw o Iranie, które ukazały się w języku perskim. Dział krytyki kończy się recenzją L. Fajnberga książki Diamond Je nn.e s s, Dawn in Arctic, Alaska, wybitnego etnografa kanadyjskiego, o jego pIerwszej ekspedycji na Alaskę w 1913 r. Książka zawiera bogaty materiał etnograficzny traktujący o gospodarce, mieszkaniach, odzieży, pokarmach obyczajach Eskimosów. Autor, poza materiałem faktograficznym, daje szereg głębokich uogólnień. Praca Jennes jest nie tylko dorobkiem naukowym autora, ale wkładem w dzieło obrony pokoju na terenie międzynarodowym. etnograficznych M. M. W. P o kro - w nauce rosyjskiej Materiały - SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA Z. 6, Moskwa, 1959 r. artykuł Komitetu redakcyjnegtJ Zeszyt szósty rozpoczyna wstępny etnografii" poświęcony 75-leciu "F. Engels i problemy współczesnej rodziny, wlasnośc: wyjścia w świat książki F. E n g e l s a, O pochodzeniu prywatnej i państwa. Autorzy artykułu dokonują przeglądu prac gów radzieckich w świetle teorii zawartych w etn'ografów i archeolodziele Engelsa; zgodnie z. naczelną zasadą marksistowską, głoszącą: "Nasza teoria jest teorią rozwoju a nie dogmatem, który należy przyjąć i mechanicznie powtarzać" (l\.. Marks i F. Engels, Socz. t. XXVII, str. 614). Artykuł kończy się ogólnymi wytycznymi: Szerokie pole działalności radzieckiej nauki obejmuje szereg problemów prehistorii, w ogólnej formie genialnie zestawionych przez Marksa i Engelsa, wymagających jednak nadal opracowania szczegółowego. W literaturze wydanej po Engelsie niedostatecznie pozostają opracowane zagadnienia kształtowania się własności, rodziny patriarchalnej, niewolnictwa patriarchalnego, przejścia od zwiąków rodowych do terytorialnych, procesy przemian organów demokracji wojskowej w organa władzy państwowej. Szczególnej uwagi wymaga zagadnienie, zaledwo dotknięte przez Engelsa na skutek braku materiałów żródłowych: znaczenie męskich związków i tajnych stowarzyszeń w umoc_ nieniu wczesno klasowych stosunków, oraz problem powstania prawa obyczajowego. W końcu, w problemie pochodzenia religii, zasadniczo opracowanej w zakresie oceny wszelkiego rodzaj u teorii o starożytności religijnego światopoglądu i pierwotnego monoteizmu, pozostają niedostatecznie opracowane zagadnienia historycznego układu stosunków najwcześniejszych form religijnego światopoglądu animizmu, totemizmu i magii. G. F. C h r u s t o w, c::eńsf,wie pierwotnym Do zagadnienia (O charakterze o stosunkach wtasności ziemi wtasności w społe- u Australijczyków). Artykuł G. F. Chrustowa jest polemiką z poglądami uczonych zachodnich na zagadnienie indywidualnej własności u plemion australijskich. Przytłaczająca większość przedstawicieli nauki świata zachodniego, cytowanych przez Chrustowa, dąży do utwierdzenia poglądu o indywidualnej własności ziemi wśród autochtonów Australii, mimo, że w ich monografiach opisane są równocześnie formy kolektywnego władania ziemią na określonym terytorium przez całe plemię. Chrustow wnioskuje o istnieniu obu form, z których własność indywidualna jest formą li tylko nominalną, druga zaś - kolektywnego korzystania z ziemi jest rzeczywistym prawem panującym. Zdaniem Chrustowa indywidualna własność ziemi ma swój początek w sferze pojęć ideowych, nie zaś praw materialnych, zrodzonych z totemu, kultu przodków, przywiązania do miejsc urodzenia itp. Uzasadnienie o faktycznie istniejących stosunkach własności kolektywnej ziemi u Australijczyków, Chrustowopiera na analizie pojęcia własności ziemi, stwierdzając, że własność ziemska w wąskim pojęciu ekonomicznym powstaje w momencie włączenia gleby w proces wytwórczości. Ziemia jest pojęciem ekonomicznym szerszym, gdyż obejmuje płody i zwierzęta na jej powierzchni, które stanowią poszczególne elementy wytwórczości społeczeństwa na danym etapie ich rozwoju. �320 Analizując prawa rządzące u austrajijskich plemion autor stwierdza że nie jest u nich przestępstwem przekroczenie granic danego terytorium: jest natomiast przestępstwem cel w jakim się je przekracza, tzn. polowanie na zwierzęta, lub zbieranie płodów ziemi. A więc ochrona terytorium przed innymi plemionami nie wynika z prawa własności do ziemi lecz z ochrony obiektów na niej znajdujących się i stanowiących istotny ;rzedmiot posiadania. Bezpośrednim dowodem wspólnoty wytwórczej w granicach danego terytorium i plemion jest podział produktów myślistwa indywidualnego. Chrustowobala w pełni teorię o własności indywidualnej ziemi wśród społeczeństwa na tym etapie rozwoju, na jakim znajdują się plemiona australijskie. A. 1. P i e r s z i c, O kolektywnej własności bydła u koczowników hodowców. W ramach problemu pierwotnej własności, jednym z zagadnień naj. mniej zbadanych jest zagadnienie wczesnych form własności stad, równocześnie zaś ma ono doniosłe znaczenie dla pełnego rozwiązania i ogólnego obrazu ekonomicznego ustroju społeczeństw pierwotnych. Na podstawie, skąpych materiałów etnograficznych, wziętych z publikacji A. Musil i H. R. P. Dickson'a, A. 1. Pierszic postuluje współistnienie obu form własności: społecznej i indywidualnej. Skromne te informacje znajdują potwierdzenie w poglądach Engelsa na problem powstania i rozwoju form własności pierwotnej. Zagadnienia poruszone przez Pierszica wymagają dalszych badań naukowych nie tylko na terenie Arabii, ale i w Afryce, Środkowej Azji, i na Kaukazie. N. N. C z e b o k s a r o w, Zasadnicze etapy rozwoju etnografii w Chi- nach. Czeboksarow rozpoczyna artykuł przeglądem stanu prac i materiałów etnograficznych w Chinach, poczynając od okresu feudalnego; wprawdzie \v owym okresie nie istniała etnografia, jako samodzielna dyscyplina, jednakże materiały dotyczące kultury i bytu narodów Środkowego państwa i krajów sąsiednich, pochodzenia ludności, jej liczebności oraz składu, gromadziły się i nawet były systematyzowane już od XVI w. Po pierwszej tzw. "opiumowej" wojnie w latach 1839-1842, kiedy to nastąpił głęboki kryzys chińskiego feudalizmu, rozpoczęły się stopniowe podboje Chin przez mocarstwa imperialistyczne osiągając najwyższe nasilenie w końcu XIX w. Chiny stały się państwem na pół feudalnym na pół kolonialnym, ekonomicznie zacofanym i politycznie słabym. Spośród inteligencji, wywodzącej się z bardzo różnych warstw ludności, zaczęła wyłaniać się grupa rewolucyjno-demokratyczna, na czele, z cenionym przez Lenina, Sun-Jut-sen. Inteligencja przejmowała wiele różnorodnych koncepcji filozoficznych, politycznych i społecznych zachodnioeuropejskich, przede wszystkim zaś amerykańskich, jednakże tematem ich zainteresowań i twórczości był byt, ciężkie życie rolników i biedoty miejskiej. Nie są to naturalnie wyniki badań ściśle etnograficznych, jednakże materiał zawarty w powieściach i opowiadaniach jest skarbnicą wiadomości dla etnografów. Szczególnie powinna etnografów interesować książka Lu E pt. Podróż Lao Czan, wyd. w przekładzie (~\loskwa 1958 r.). Po powstaniu 4 maja 1919 r. ożywiło się ogromnie zainteresowanie bytem, kulturą, szczególnie zaś poetycką twórczością ludową. W jednym z najbardziej poważnych ośrodków naukowych, jakim był Uniwersytet Pekiński działał i wykładał jeden z pierwszych chińskich antropologów i etnografów - prof. Caj Juań-pej. Nie mógł niestety rozwinąć szerszej działalności na polu etnografii. Zdołano jedynie powołać do życia "Towarzystwo badań obyczajów". Najwybitniejszy pisarz współczesny Lu Sun wiele prac poświęcił kul· turze chińskiej, a przede wszystkim poezji ludowej, wśród nich w pierwszym rzędzie: "Krótka historia chińskiej artystycznej prozy" oraz cykl wykładów "Historyczna ewolucja chińskiej prozy artystycznej (1924 r.). W latach dwudziestych niektóre uniwersytety podjęły prace etnograficzne, i tak np. przy Uniwersytecie Cinchua w Pekinie otwarto dwa fakultety socjologiczny i antropologiczny. Pierwszy z nich zajmował się wyłącznie badaniami Chió'czyków, drugi mniejszości narodowych. Podział typowy dla etnografii burżuazyjnej, przy zastosowaniu metodologii nauk społecznych, badaó' dla pierwszej grupy -- a nauk biologicznych dla grupy drugiej. Ponadto istniały fakultety antropologii przy Uniwersytecie im. Suń Jut-sena w Huańczou i przy Katolickim Uniwersytecie Fużeń w Pekinie; prace obu fakultetów ograniczały się do badań kultury i bytu mniejszości narodowych. Fakultetów socjologii było znacznie więcej, istniały one niemal przy każdym uniwersytecie, ponadto przy instytucjach misjonarskich o charakterze wyższych uczelni. Prace tych fakultetów pozostawały pod wpływem "funkcjonalizmu" zachodnioeuropejskiego. Wpływom tym ulegał najwybitniejszy współczesny etnograf Liń Yueh-hwa, autor wielu cennych prac etnograficznych. W trakcie reżymu Kuomintangowskiego centralną instytucją naukową była Chińska Akademia, w skład której wchodził Instytut badań spolecznych, kierowany przez prof. Tao Men-che oraz Instytut historii i filologii z czterema wydziałami: historycznym, językoznawczym, archeologicznym i antropologicznym. Przy wydziale antropologii działał oddZIał etnografii. W wymienionych instytutach panował wpływ, modnych w tym czasie w USA, teorii filozoficznego pragmatyzmu. �523 Po wyzwoleniu początkowo części terytorium chińskiego, zarówno Komunistyczna Partia Chin, jak czynniki rządowe, położyły główny nacisk na rozwiązanie drażliwych zagadnień teoretycznych i praktycznych licznych mniejszości narodowych na terenie Chin. Prace etnograficzne podjęte w wyzwolonych okręgach przygotowały nową linię badań w tym zakresie. Wyraz tego znajdujemy w dziełach Ho Mo-żo i Fan Wen-lama O starożytnej historii Chin. Nie są to dzieła bezpośrednio etnograficzne, dają jednak wiele materiałów do wyjaśnienia etnogenezy i etnicznej historii Chin. Wraz z powstaniem w 1949 r. Chińskiej Republiki Ludowej powołano trzy Komisje rządowe: północno-wschodnią, środkowo-południową, i po_ łudniowo.zachodnią celem opracowania etnicznego składu ludności, stanu gospodarki, ustroju społecznego, kultury i bytu rozlicznych narodowości na terytorium Chin. W skład Komisji weszli również etnografowie. W latach 1951-52 prace Komisji zostały opublikowane, zawierają one cenny materiał etnograficzny. W 1950 r. Państwowa Rada Administracyjna podjęła uchwałę o konieczności wykształcenia kadry pracowników rekrutujących się z mniejszości narodowych, równocześnie powołano do życia Centralną Akade·. mię Mniejszości Narodowych w Pekinie. W 1952 r. przy Akademii powstał oddział prac etnograficznych, który skupiał większość chińskich etnografów, do chwili powołania Wydziału historycznego w 1956 r. Prace wydziału były publikowane w serii "Badania zagadnień narodowościowych w Chinach", która poczęła ukazywać się od 1955 r. Ponadto ukazało się wiele zbiorów nieperiodycznych. W latach 1954---1958 ukazywał się również "Dziennik tłumaczeń o zagadnieniach narodowościowych". Prócz Centralnej Akademii zorganizowano 7 instytutów prowincjonałnych o tym samym profilu co Akademia Centralna. Prace etnograficzne były rozwijane i publikowane również przez pracowników Komitetów prowincjonalnych. Należy również wspomnieć o pracach muzeów i towarzystw naukowych, wśród których żywą działalnością wyróżniają się Towarzystwo Muzułmańskie i Towarzystwo Buddystów. C z e b o k s a r o w podkreśla, że w tym czasie prawie nie istniały badania etnograficzne nad ludnością chińską, cały niemal wysiłek był skiero\vany na mniejszości narodowe. Niezależnie od opracowań etnograficznych bardzo rzadkich i sporadycznych, w muzeach gromadził się bogaty materiał a w literaturze pięknej znalazło swoje odbicie wiele zagadnień wziętych z życia i twórczości ludności chińskiej. Rozdział 5 artykułu poświęca Czeboksarow przebiegowi reformy rolnej IV Chinach na tle pięcioletniego planu rozwoju gospodarki narodowej. Przemiany społeczne i rozwój ekonomiczny kraju wymagały WCląZ rozszerzania i v/ciągania naukowej kadry etnograficznej do badań terenowych. Z inicjatywy Komisji do spraw narodowościowych przy Stałym Ogólnochińskim Komitecie i Akademii Nauk ChRL zorganizowano 8 ekspedyc,ii terenowych z udziałem 20 etnografów. W latach 1956-1957 znacznie ożywiły się stosunki naukowe pomiędzy etnografami Chin i Związku Radzieckiego. W roku 1957 wśród pracowników zajmujących się zagadnieniami narodowościowymi doszło do starć z reprez"ntatami szkoły funkcjonalnej. Wszystkie ich prace zostały poddane ostrej krytyce. Lata 1958 i 1959 były w życiu ekonomicznym, politycznym i naukowym wieikim skokiem naprzód. Udział etnografów w tym pomyślnym ogólnym rozwoju Chin Ludowych miał swoje poważne miejsce. W 1958 r. został powołany przy Akademii Nauk nowy Instytut naukowy badań narodowości z trzema wydziałami: badań narodowościowych, historii i etnografii. W tymże roku miała miejsce trzecia konferencja podsumowująca wyniki prac ekspedycji w żywej dyskusji krytycznej i samokrytycznej. Szczególnie ostre dyskusje toczyły się nad zagadnieniami metodologii prac etnograficznych. Na tej konferencji został ustalony i przyjęty plan prac na lata 1958-1959. W 1958 r. zaczął ukazywać się periodyk Instytutu "Minzu Yanjia", którego zadaniem jest propaganda narodowościowej polityki Komunistycznej Partii Chin i władzy ludowej, opracowanie zagadnień narodowościowych na podstawie metodołogii marksistowsko-łeninowskiej, publikowanie oryginalnych i tłumaczonych prac dotyczących zagadnień etnografii. Dobiega końca opracowanie materiałów 50-tomowej serii "Zarys etnografii i historii narodów Chin" - ogromna praca i wielkie osiągnięcie etno,:rafów chińskich. Dział Kroniki rozpoczyna się sprawozdaniem W. G r i e ł o w a i O. Kor b e z Sesji poświęconej osiągnięciom i perspektywom badań ekspedycyjnych archeologów i etnografów. W sierpniu 1959 r. Wydział nauk historycznych AN ZSRR oraz plenum Instytutu historii kultury materialnej i Rada naukowa Instytutu etnografii zorganizowały sesję poświęconą dotychczasowym wynikom prac ekspedycji terenowych i dyskusji nad 7-letnim planem badań naukowych. S. P. T o ł s t o w, dyrektor Instytutu Etnografii określił zadania radzieckiej etnografii, grupując je w trzech punktach: 1. badania etnograficzne nad współczesnością, 2. zagadnienia związane z problemem narodowościowym, 3. problemy związane z genetyką - przede wszystkim zagadnienia historii społeczeństwa pierwotnego. Na Radzie naukowej 1. E. K r u p i a n s k a j a wystąpiła z referatem ,.Badania bytu robotniczego. Wyniki i perspektywy". �52;") Tiurkowie nie zawsze uważali siebie za członków narodowości uzbeckiej, Uzbecy zaś nie zawsze włączali ich w swój skład. W rezultacie zwyczaj używania przez ludność miejscową nazwy "Uzbecy" w odniesieniu tylko do plemion desztikipczackiego pochodzenia, nazwy nie obejmującej ogółu ludności uzbeckiej oraz brak zainteresowania dla tego zjawiska przez naukowców, doprowadziło do powstania wątpliwości w literaturze historyczno-etnograficznej, czy Tiurkowie należą do narodu uzbeckiego, czy też stanowią narodowość odrębną. Wspólnota językowa, podobne obyczaje i tryb życia dowodzą o niewątpliwej przynależności obu grup plemion napół koczowniczych do narodowości uzbeckiej. Istniejące różnice wśród nich są raczej o charakterze lokalnym, \V zależności, jak daleko znajdują się miejsca ich zamieszkania od ośrodków miejskich i innych większych osiedli. Różnice te szybko zacierają się wskutek przeobrażeń, jakie zachodzą w ich życiu współczesnym. <:: T. A. Ż ~ a n k.o. i B. Ch. Kar a m y s z e \V a złożyli sprawozdanie z prac ~rodkowoazJatyckleJ ekspedycji oraz ze stanu przygotowań materiałó do atlasu Środkowej Azji i Kazachstanu. L. P. Potapow poinformow~ o postęp~ch ?rac Tuwińs~iej kompleksowej ekspedycji archeologiczno-:tnograflczneJ • M. G. Lewm złożył sprawozdanie z wykopalisk na terenie T Czukczy, N ~ N. Czeboksarow zaś podsumował wyniki badań terenowych w latach 19;)7-1958 w Chińskiej Republice Ludowej. C!' kaskiego S. Czitaja wygłosił referat atlasu etnograficznego". pt. "Cel, zasady Ref~raty były niezwykle żywo dyskutowane, r~so~ama oka~an? zagadnieniu ustosunkowania zjawisk w zyClU I kulturze współczesnej. i metody układu Kau- szczególnie wiele zaintesię do tradycjonalnych SOWIETSKAJA ETNOGRAFlJA Z. 1, Moskwa, 1960 r. B. Ch. Kar a m y s z e wa; Etnograficzna (Historyczno-etnograficzne dane). grupa "Tiurków" Cz. M. T a k s a m i: Współczesne w składzie osiedla i mieszkania Niwków. Uzbeków " ~aród .uzbecki można podzielić na dwie grupy etniczne, zasadniczo :ozn~ące S.lę między sobą: 1. grupę stanowi ludność osiadła, rolnicza I ml~szkancy .,~~ast, nie posiadający podziału plemiennego, popularnie z:vam "s~rtaml I grupę 2-gą, do której zalicza się ludność napółkoczowmczą, ktora zachowała podział plemienny i częstokroć używa nazw plenllennych. B. C~. Karamyszewa poświęca swój artykuł tej drugiej grupie. PlemIOna koczownicze dzieli Karamyszewa również na dwie grupy. Do grupy liczniejszej należą plemiona, które wywodzą się od Uzbeków z okresu des~tikipczackiego: Mangut, Kungrat, Ming, Saraj, Katagan, NaJman, Lokaj, Durman, Kanagas, Kauczin i inni. Nazwa ,,~~becy" stosowana ongiś przez ludność Azji Środkowej i bardzo . c~ęsto d~ls przez mieszkańców Uzbekistanu i Tadżykistanu obejmuje własme plemIOna desztikipczackiego pochodzenia. . D~ugą. grupę plemion stanowią potomkowie historycznych plemion hursklch I mongolskich, które przywędrowały do Środkowej Azji przed Uzbekam.i .deszt.ikipczackimi. Większość tych plemion zasymilowała się z ludami IranoJęzykowymi międzyrzecza Amu-Darii i Syr-Darii zwane :\Tawerannachr, przekazując im swój język tiurski, weszła w skład narodo~oŚCi u~beckiej. Nieznaczna tylko część plemion zachowała swoje nazwy plemienne, są to: Karłukowie, Tiurkowie, Barłasowie Kalta-tai Busa-bazari i Mugułowie. Za wyjątkiem Mugułów i częŚCiow; Karłuków' pozostale ~lemiona tej grupy są objęte ogólną nazwą "Tiurków" prze; ludnosc mIejSCową i w literatUrze. -- " Autor poprzedza właściwy temat swego artykułu krótkim obrazem osiedli i domów Niwków z okresu przed Rewolucją Październikową. Z dawien dawna osiadli na wybrzeżach dolnego biegu rzeki Amur i wybrzeżach zatoki Amurskiej Niwkowie żyli i mieszkali w niezwykle prymitywnych warunkach. Osiedla ich były dwojakiego rodzaju - letnie i zimowe. W okresie wiosny, lata i póżną jesienią zamieszkiwali w pobliżu łowisk rybnych, bowiem rybołówstwo było podstawą ich życia i zarobków. Do osiedli zimowych, rozrzuconych najczęściej w lesie, wracali późną jesienią. Dom zimowy była to zazwyczaj napół ziemianka bez okien i pieca, wgłębiona w ziemię 90 cm. - 1.10 cm.; zewnątrz miała formę półkolistą przypominającą pagórek ziemi, wewnątrz natomiast pomieszczenie miało kształt czworokąta. Cztery słupy wspierały ściany jamy, między nimi ustawiano obok siebie szczelnie żerdzie, zgięte ku środkowi w swojej górnej części, lecz nie krzyżujące się, formując w ten sposób kwadratowy otwór, pozostawiony dla ujścia dymu i dopływu światła. Zerdzie były na zewnątrz obłożone suchą trawą, sitowiem lub darniną i zasypane po wierzchu ziemią. Zejście do pomieszczenia prowadziło po kłodzie z wrębami w miejsce stopni lub po stopniach ubitych z ziemi. W środku pomieszczenia znajdowało się ognisko w kształcie kwadratowej ramy wypełnionej ziemią. Wzdłuż ścian biegły legowiska zbite z desek. Mieszkania naziemne z reguły jednoizbowe były dość powszechne. Dom miał niskie ściany i masywny dach w formie dwuspadowej. Ten typ domu był czworokątny, często kwadratowy. Ściany były z cienkich bierwion, których końce wchodziły \V czopy belek pionowych. Dwuspado- �52G wy dach z jodłowych krokwi, pokryty był trzciną lub trawą umocowaną po wierzchu żerdziami, spoczywał na wiązarowej belce i zrębach. Dom posia.dał jedne drzwi w ścianie długiej i najczęściej siedem okien, zaciągmętych rybią skórą lub papierem chińskim. Legowiska - ławy biegły wokół czterech ścian wnętrza, ogrzewanego dwoma ogniskami. Pośrodku domu znajdował się kwadratowy pomost z desek, na którym zimą karmiono psy. Podobne domy i napół ziemianki były powszechne również u Nanajców, Ulczów, Negidalczyków i u niektórych ludów grupy Ewenków z wybrzeża Ochockiego. Osiedlający się Rosjanie na terenach dolnego biegu Amuru wprowadzili budownictwo zrębowe, przyjęte przez Niwków. Wraz z rozpoczynającym się rozkładem wielkiej rodziny patriarchalnej, obok wielkich domów mieszkalnych rozpoczęto budować pomieszczenia dla małych rodzin kilkuosobowych. Letnie mieszkania Niwków były stawiane bądź to bezpośrednio na ziemi, bądź to na palach ponad poziom ziemi. Budynki te miały dach dwuspadowy, pokryty trzciną, do drzwi prowadziła prymitywna drabina (kłoda z wrębami w miejsce stopni). Tak jak w domach zimowych wokół ścian biegły nary, ognisko znajdowało się w środku pomieszczenia. Do dziś utrzymały się pomieszczenia letnie, używane w czasie połowów w postaci kopulastych lub dwuspadowych szałasów. Dla kobiet rodzących budowano specjalne szałasy dwuspadowe lub stożkowate. Z pomieszczeń gospodarczych należy wymienić stodoły wzniesione na palach i spichrze na żywność i suszenie ryb. W czasach starszych budo_ wano domki dla oswojonych niedźwiedzi i rodowo-obrzędowe kapliczki. Schrony dla psów w postaci szałasów utrzymały się do dziś. Zarówno domy mieszkalne, jak budynki gospodarcze nie były z zasady ogrodzone. Prócz domów mieszkalnych w ośrodkach kołchozowych znajdują się magazyny, spichrze, kużnie, warsztaty remontowe, sklepy, łaźnie, piekarnie, stajnie itp. Budynki te wznoszone są w pobliżu wybrzeży. Kołchozy są również ośrodkami kultury i oświaty. Każdy z nich ma swoją szkołę, przychodnię lekarską, klub lub czytelnię i dom kultury. Kołchozowe osiedla są zelektryfikowane i zradiofonizowane. Obok rybołówstwa, Niwkowie zaczęli zajmować się hodowlą i ogrodnictwem na działkach przyzagrodowych. W budownictwie zaszły wyrażne zmiany na lepsze. Zrębowe domy są wzniesione na podbudówce z grubych bierwion wysokości 26 30 cm. D0m składa się z 17 - 19 wieńców, ściany wewnątrz są gładko obciosane. Kąty wieńców są zwieńczone w tzw. "łapę", lub "czaszkę". Współczesne domy posiadają drewnianą podłogę, pod którą znajduje się piwnica. Konstrukcja domu i dachu jest konstrukcją nie różniącą się od ogólnie przyjętych form budownictwa drewnianego. Dla ochrony domu przed zimnem i wilgocią na wysokości mniej więcej dwóch, trzech wieńców, w odstępie 30---40 cm. od ściany biegnie wokół domu tzw. "zawalinka" - przyzba w rodzaju ramy napełnionej ziemią. Solidnej konstrukcji dachy pokryte są dranicami, papą itp. Fronton domu jest poszyty pionowymi deskami. Dom zazwyczaj posiada 4 jednoskrzydłowe okna. Ściany wewnątrz i zewnątrz są oblepione gliną i bielone. Podłogi, futryny drzwi i okien pokryte są farbą olejną. Popularne stały się również budynki z sienią, jako miejscem na skład zapasów na zimę i sprzętu go~podarczego. Domy są zaopatrzone w piece ruskie i płyty kuchenne, oświetlone elektrycznością lub lampą naftową. Meble są raczej fabryczne, niektóre przedmioty, jak taborety i stoły są czasami wykonywane przez Niwków. Kobiety niezwykle dbają o estetykę i czystość wnętrza. Jednoizbowe wnętrze najczęściej jest podzielone na dwie części przepierzeniem z desek - w ten sposób powstają dwa pomieszczenia. Jeżeli nie ma przepierzenia, piec jest ustawiony w takim odstępie od ściany ażeby tworzyć kącik na kuchenne sprzęty i zajęcia gospodarcze. Ten typ mieszkania jest dziś powszechny nie tylko wśród Niwków ale wśród mieszkańców innych narodowości tam osiadłych. .1' l I .• Dyrekcja i katedra historii Krasnodarskiego Instytutu Pedagogicznego zamieszcza notatkę poświęconą pamięci zmarłego dnia 22 lipca 1959 r. Michaiła Władimirowicza P o kro w s k i e g o, doktora nauk historycznych, kierownika katedry historii Krasnodarskiego Państwowego Instytutu Pedagogicznego. Pokrowski miał za sobą ponad 30 lat pracy naukowej i dydaktycznej w chwili śmierci. Był uzdolnionym i głębokim badaczem naukowym; większość swych prac poświęcił problemowi historii narodu Adygejskiego. M. W. Pokrowski urodził się w 1897 r. w wiosce Ardon na terenie obecnej Północno-Osetyńskiej ASRR; po ukończeniu Instytutu Krasnodarskiego pracował w wielu państwowych instytucjach, by w końcu od 1928 r. zdecydowanie przerzucić się na pracę naukowo-badawczą, włączając się do ekspedycji archeologicznych na Kaukazie, organizowanych przez AN ZSRR. Od 1941 r. był kierownikiem katedry historii przy Instytucie. Z prac jego należy wymienić przede wszystkim pracę doktorską "Zarys społeczno-ekonomicznej historii plemion adygejskich w końcu XVIII w. i pierwszej połowy XIX w." oraz "Rosyjsko-adygejskie stosunki handlowe" i "Wojenne działania w Noworosyjsku i na Tamańskim póL wyspie w czasie Wojny Krymskiej w latach 1853-1856". W dziale "Krytyki i bibliografii" G. Masłowa zamieszcza ocenę pracy 1. E. T u g u t o w a, Materialna kultura Buriatów, wydana przez Syb2ryjski wydział AN ZSRR v\' Ułan- Dde (1958 r.). �529 Książka 1. E. Tugutowa jest pierwszą pracą pOswlęconą historycznoetnograficznym badaniom kołchozowego ułusu Buriatów. Książka składa się z ośmiu rozdziałów: 1. Socjalistyczna przebudowa wiejskiego gospodarstwa, 2. Zmiany w narzędziach pracy, 3. Rzemiosło, 4. Domy i osiedła, 5. Ubiór, 6. Pokarm, 7. Rodzinno-małżeńskie stosunki: Obrzędy weselne, 8, Pogrzeby, po czym następuje zakończenie i spis żródeł i literatury. Praca jest oparta na bogatym i naj nowszym materiale faktograficznym. Ponadto sumiennie opracowane jest zagadnienie wpływu Rosjan na różne strony kultury materialnej Buriatów. Książka jest napisana prostym, żywym językiem. Masłowa kończy recenzję uwagą pod adresem wydawców o zbyt małym nakładzie tej interesującej książki, zarzuca skąpe ilustracje, niestarannie wykonane. Spośród wielu recenzji działu "Krytyki i bibliografii" należy wymienić recenzję N. A. Kisliakowa (str. 162-168) o książce Bazylego N ik i t i n a pt. Les Kurdes. Etudes sociologiques et historiques z przedmową Louis Massignon, wydaną w Paryżu w 1956 r. Dzieło ma 15 map i 12 plansz. B. N i k i t i n w chwili wybuchu pierwszej wojny światowej był konsulem rosyjskim w Iranie, obecnie mieszka w Paryżu; jest on jednym z najwybitniejszych specjalistów w zakresie historii i etnografii Kurdów. Recenzowana praca jest dorobkiem naukowym całego jego życia. Autor na podstawie swoich bezpośrednich obserwacji i literatury daje szeroki i wielostronny przegląd historii, etnografii, folkloru i literatury Kurdów, analizuje sytuację tego rozdrobnionego i rozsypanego po wielu krajach narodu, czyni swoje przypuszczenia co do dalszego ich losu. Kisliakow interesuje się w tej książce tylko rozdziałami dotyczącymi etnografii Kurdów i dość szczegółowo je analizuje; recenzję kończy uwagą, że jest to wielka monografia o naj bogatszym materiale do historii, etnografii, literatury i folkloru Kurdów. "SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA" Z. 2, 1960 r., Moskwa Zeszyt drugi "Sowieckiej Etnografii" z 1960 r. rozpoczyna się artykułem okolicznościowym Redakcji czasopisma: "Zwycięstwo idei leninowskich z okazji rocznicy 90-lecia urodzin W. 1. Lenina" (22 kwietnia 1960 r.). T. A. Z d a n k o: etapie historycznym. kOlcej Azji na drodze Leninowska (Problem polityka rozwoju narodowościowa socjalistycznych na narodowości nowym Srod- do komunizmu). Teoretyczne założenia w zakresie problemu poświęcony był XXI Zjazd KPZR, \vymagają narodowościowego, którym opracowania szeregu za- sadniczych zagadnień w ramach nauk filozoficznych, historycznych, etnograficznych, ekonomicznych, prawniczych. W liczbie zadań etnografii radzieckiej najpoważniejszym problemem badań naukowych jest konsolidacja narodowości socjalistycznych i ściśle z nią związane zagadnienie o drogach rozwoju małych narodowości i grup etnograficznych w okresie budowy społeczeństwa komunistycznego. Wśród różnorodnych narodowości Związku Radzieckiego najtrudniejszym elementem badań etnograficznych są ludy Środkowej Azji; zagadnienia narodowościowe szczególnie były tam drażliwe zarówno przed Rewolucją Październikową, jak i w pierwszym okresie po niej. Podstawowe narodowości Środkowej Azji ukształtowały się drogą zawiłych migracji i dyfuzji trwających tysiąc lat. W skład Uzbeków, Tadżyków, Turkmenów, Kirgizów i Karakałpaków weszły różne plemiona i narodowości z okresu starożytności i średniowiecza, zachowując niektóre cechy etnograficzne, wyniesione z tych okresów i stare nazwy etniczne, których używały aż do czasu Wielkiej Rewolucji Pażdziernikowej. Warunki historyczne nie sprzyjały konsolidacji ludów Środkowej Azji; podbite przez Rosję carską w drugiej połowie XIX w. chanaty: Bucharski, Chiwiński i Kokandzki były ekonomicznie i w rozwoju społecznym ogromnie zacofane. Poszczególne narodowości rozsypane po różnych chanatach przechodziły drogą podbojów z jednego do drugiego; praktykowane też były masowe przesiedlania miast, kiszłaków i całych okręgów. Panujące stosunki feudalne przeplatały się z przeżytkami ustroju patriarc hal no- rodowego. Mimo tak niesprzyjających warunków dla konsolidacji, zaczynał się '""śród ludów Środkowej Azji kształtować wspólny język, byt i kultura dzisiejszych narodowości. W świadomości rozlicznych grup i podgrup rodowo-plemiennych Turkmenów, Kirgizów i Karakałpaków przetrwały pojęcia o wspólnocie pochodzenia. W zawojowanych przez Rosję carską chanatach mimo niewielkich zmian jakie zaszły w życiu i bycie poszczególnych ludów Środkowej Azji, zaczęły się jednakże kształtować formy przyszłych narodowości burżuazyjnych, proces zresztą niezakończony, aż do Rewolucji Pażdziernikowej. W tym okresie skład etniczny poszczególnych ludów pozostał bez zmian. Po Wielkiej Rewolucji Pażdziernikowej została powołana Komisja do spraw narodowościowych ludów Azji Środkowej, która pod przewodnictwem W. W. Kujbyszewa i M. W. Frunze oraz pod osobistym wglądem W. 1. Lenina objęla swym działaniem tereny dawnych chanatów Bucharskiego i Chiwińskiego oraz Turkmeńską SRR. Proces konsolidacji ludów Azji Środkowej toczy się dalej. Świadectwem tego są przeprowadzane co pewien czas spisy ludności. Analiza ich wykazuje znikanie małych grup etnograficznych. H - ..Lud". t. XLVII �531 Szereg ekspedycji kompleksowych obejmuje swoimi szczegółowymi badaniami nie tylko zasadnicze grupy mieszkańców Środkowej Azji lecz również małe grupy etnograficzne. Pamiro-Fergańska ekspedycja zakończyła badania nad ludnością doliny Fergańskiej. Ukazały się prace monograficzne S. 1. Inogamowa, J. P. Winnikowa i L. S. Tołstowej. Chorezmijska ekspedycja wydała szereg publikacji o ludności osiadłej na nizinach Amu Darii. Na terenach Czardżouskiego obwodu działa ekspedycycja Środkowoazjatycka zorganizowana przez Instytut Etnografii AN ZSRR przy współpracy etnografów Republik: Uzbeckiej, Kazachstańskiej i Tadżykistańskiej. Zdanko zwraca uwagę na doskonałą pracę etnografa uzbekistańskiego, O. A. Suchariewej, nad składem etnicznym ludności miast dawnego chanatu Bucharskiego. Zdaniem jego dalsze prace ekspedycji powinny być skierowane na trzy zasadnicze problemy: 1. Badania nad procesami konsolidacji wewnętrznej każdego ludu, na skutek zacierania się podziału rodowo-plemiennego i jego pomniejszającego się stopniowo znaczenia. 2. Badania nad procesami jednoczenia się małych grup narodowościowych z dużą narodowością; 3. Badania, związane z współczesnym etapem historycznymprzejścia do komunizmu - nad procesem zbliżania się ku sobie narodo·· wości socjalistycznych ZSRR, na bazie rozwoju ich współpracy i przyjażni. Zdanko kończy artykuł uwagą o potrzebie rozwinięcia badań nad wzajemnymi stosunkami narodów Środkowej Azji i rozwiJaJącymi się stosunkami międzynarodowymi. Jest to jego zdaniem problem w okresie budowy komunizmu o dużym znaczeniu. "SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA" Z. 2, lVIoswa, 1960 r. W. A. A l e k s a n d r o w: Rosyjskie budownictwo Wschodniej Syberii w XVII do pocz. XVIII wieku. mieszkaniowe we Materiały o najwcześniejszym budownictwie osiedleńców rosyjskich na Syberii są niezmiernie rzadkie. W zasadzie są to tylko dwa dokumenty: spis wsi klasztornych z 1679 r. i spis oberż z 1704 r. m. Jenisejska, ponadto poszczególne dokumenty z powiatów Jenisejskiego i Mangazejskiego, rozrzucone po różnych archiwach. Spis zabudowań wsi klasztornych uwzględnia tylko mieszkańców i budynki bezpośrednio związane z klasztorem. Spis oberż jest bardziej szczegółowy, sporządzony na rozkaz cara Piotra 1. Jest to cenny dokument, gdyż podaje rozmiary budynków i obejścia, opisuje typy domów i budynków gospodarskich. Natomiast pomija zupełnie układ wewnętrzny budynków. i Na podstawie obu SpiSOW Aleksandrow stwierdza, że w tym okresie nie było zasadniczych różnic między budownictwem wiejskim i miejskim. Osiedleńcy rosyjscy na Syberii przynieśli z sobą rodzime wzory budownictwa i zasady konstrukcji, natomiast miejscowe warunki tzn. bogactwo budulca i nieliczenie się z obszarem ziemi oraz surowy klimat wywarły swój wpływ na wygląd i rozkład budynków. Średnio obszar zajmowany pod budynki jednej zagrody wynosił ok. 100 m~. Działka budowlana miała zazwyczaj kształt prostokątą, jej krótszy bok przylegał do ulicy. Dom frontem wychodził na ulicę, za domem rozciągał się ogród. W okręgu Jenisejskim w XVII w. dość szerolko były rozpowszechnione trzyizbowe budynki (izba mieszkalna, sień, komora), coprawda komora \V XVII w. nie była pomieszczeniem mieszkalnym; chociaż gdzie niegdzie zaczęto ją ogrzewać, celem wykorzystania na pomieszczenie mieszkalne. Budynki okręgu Jenisejskiego wyróżniały się dużymi rozmiarami; długość domu trzyizbowego sięgała nieraz 18-19 m. Izby mieszkalne w mieście były mniej więcej 6,2X6,2 m., na wsi rozmiary izb były podobne. a nieraz i większe. W obejściu zagrody znajdowały się często inne budynki mieszkalne, które podnajmowano. Rozmiary sieni i komory zazwyczaj odpowiadały rozmiarom izby mieszkalnej. Trzyizbowe budynki mieszkalne były wznoszone na tzw. "podkleciu" (pcmieszczenie dolne, rodzaj nisko położonego parteru); gdy podkleć stawała się pomieszczeniem mieszkalnym, dom przybierał wygląd budynku dwupiętrowego. Pomieszczenia gospodarcze umieszczano bardzo często pod budynkami mieszkalnymi, pod sienią lub komorą. Oddzielnie stawiano tzw. sienniki (pomieszczenie na siano); gdy chlew miał odrębny budynek, siennik znajdował się nad nim. W zagrodach wiejskich budynki gospodarcze były stawiane odrębnie. Prawie każda zagroda wiejska i dom miejski posiadał własną łażnię w odrębnym budynku, jednoizbową lub z sienią. Prócz tego każde niemal obejście posiadało piekarnię, czy to w obrębie zagrody czy to naprzeciw domu z drugiej strony ulicy, tak, jak i łażnię· Podwórko było ogrodzone płotem z dwuskrzydłowymi wrotami, ogro_ dy otaczał częstokół. W okręgu Jenisejskim była duża ilość młynów wodnych, a wewnętrznym rozkładzie budynku mieszkalnego nie ma właściwie żadnych informacji, poza jedyną wzmianką o tzw. kaziance; było to przepierzenie z desek w sieni lub izbie, z drzwiami. Wszystkie budynki były zrębowe lub słupowe. Słupowa technika budownictwa była stosowana raczej w budynkach gospodarczych. Sień była przybudowana do izby razem z komorą. Sień i komora najczęściej nie posiadały sufitu. Podłogi były wyłożone tarcicą. Wszystkie budynki pokrywano dranicą, rzadziej słomą. �533 We wzmiankowanych na wstępie spisach znajduje się dość szczegółowy opis okien, których w budynku mieszkalnym znajdowało się od 5 do 8. W ogrzewanych pod kleciach również umieszczano okna. W okna wprawiano mikę, w którą ten teren obfitował. Podobne typy budynków były charakterystyczne dla całego kraju Jenisejskiego, nawet w mieście Mangasie nad rzeką Taz, mimo braku lasów, budynki były trzyizbowe. Cechą charakterystyczną wszystkich budynków był tzw. most, tzn. wzniesienie z bierwion ułożonych w dwa trzy rzędy, służące, jako fundament domów mieszkalnych na błotnistych, nisko położonych gruntach. Budownictwo kraju Mangazejsko-Turuchańskiego było mniejsze rozmiarami od budownictwa kraju Jenisejskiego, zawsze jednak przynajmniej dwuizbowe. Charakterystyczne dla tego terenu było kryte podwórze wiąi,ące w jedną całość budynki mieszkalne i gospodarcze; służyło one równocześnie jako schronisko dla bydła w czasie ostrych zim. nina G. W. S z i P u n o w a, Szt1!ka ludowa i hafty). Komi (Tkaniny wzorzyste, dzia- Artykuł Szipunowej jest oparty na materiałach zebranych przez ni4 w latach 1928-1931 oraz na zbiorach krajoznawczego muzeum miasta Syktywkar w Komi ASRR i ostatnich jej pracach w terenie. Jest to dosĆ' szczegółowy opis stroju głowy, koszul kobiecych, ręczników, pończoch, rękawiczek i pasów tkanych lub wyszywanych z końcu XIX w. i na pocz. XX. Barwne nici do tkanin i haftów były farbowane w domu przez Komiaczki przy zastosowaniu farb kupnych lub roślinnych, wyrabianych domowym sposobem. Jako barwniki naturalne używano kwiatu przytulii dla koloru czerwonego, natomiast sok z korzenia tej rośliny daje piękny żółty kolor. Kwiatów i liści janowca używano dla koloru żółtego, dla kolonI zielonego używano liści brzozowych. Kolor pomarańczowy lub czerwonożółty wydobywano z tzw. brodatych porostów na pniach brzozy, sosny lub jodły. Dla wydobycia barwy czarnej używano szczawiu, który zbierano w okresie kwitnienia, lub "błotnej rudy" wraz z korą olchową oraz indygo i granatowy sandał (ekstrakt czerwonego drzewa); te ostatnie barwniki, były kupowane, podobnie jak indygo-karmin, który preparowano z przemieszką koperwasowego oleju. Widłaki przygotowywane w specjalny sposób były używane, jako barwnik granatowy. Barwniki roślinne dawały najbardziej trwałe kolory, wymagały jednak dużo inicjatywy i pomysłowości. a poza tym proces ich przygotowywania był skomplikowany. Wymienione barwniki stosowane były przy farbowaniu nici wełnianych. Nici lniane i konopne były barwione wywarem z huby brzozowej tzw. kap. Wejście do uLytku farb anilinow~'ch wyparło barwniki roślinne, szczególnie przy farbowaniu lnu. Poza strojem głowy, koszulami kobiecymi, pasami męskimi i kobiecymi, rękawiczkami i pończochami, reszta części ubioru nie była niczym ozdobiona. Strój kobiecy zachował dłużej swoją etniczną specyfikę; podstawową jego częścią była koszula z długimi rękawami, zwęzaJącymi się przy dłoniach. Koszula składała się z dwóch części, górnej z cienkiego, białego płótna i dolnej z grubszego płótna. Wykrój szyi ściągnięty był wąską lamówką, zapiętą na guzik. Na koszulę wkładano sarafan, który miał kilka odmian, naj starszą z nich był tzw. "szu:;zun" z białego płótna z drukowanym wzorem granatowym. Na sarafan wkładano fartuch, zebrany w wąską lamówkę na wysokości piersi, związany na plecach. Sarafany i fartuchy były najczęściej z tkanin fabrycznych. Pasy z długimi, bogatymi frędzlami były zawiązywane na lewym boku. Latem i zimą Komiacy nosili kolorowe wełniane pończochy z jaskrawymi wzorami. Latem zarówno kobiety jak mężczyżni nosili rodzaj półbucików z szerokimi, płaskimi noskami, ze sznurowadłami z wełny, czarnego lub brązowego koloru; zimą używane były powszechnie walonki. Dziewczęta nosiły na głowie opaskę, ozdobioną z przodu wzorem tkackim lub aplikacją, z tyłu spadały na plecy długie wstążki, przy głowie przewiązane w kokardę. Młode kobiety nosiły opaskę ze zwiniętej chustki, której końce wiązały z tyłu. W niektórych okręgach noszono sorokę, podjętą nieco wyżej nad czołem i płasko opadającą na plecy, lub chusteczkę kumaczową, której końce zawiązywano nad czołem. Plecy kobiecej koszuli były ozdobione pasem (naplecznik) z tkanym czerwonymi nićmi wzorem, to samo naszycie obiegało wykrój szyi i rozcięcie z przodu; ozdobione nimi były także rękawy. Dół koszuli nie był obszyty w zasadzie nigdy wzorem tkanym, za wyjątkiem koszuli darowanej teściowej przez synową. Tkany wzór "napleczników" był podobny do wzorów, którymi ozdabiano ręczniki. Krój koszuli Komiaków był identyczny z wykrojem koszul ludności rosyjskiej. Pasy, rękawice i pończochy wykonane prymitywną techniką odznaczały się natomiast pięknym rysunkiem zdobniczym. Pasy były noszone przez dorosłych i dzieci; (dl. 120 cm, 220 cm, szer. 1,5 cm, - 5 cm). Zasadnicze wzory używane przy tkanych pasach były to romby, krzyże, kropki, orna met w kształcie litery II proste i ostre kąty. Kompozycja wzoru oparta była na motywie centralnym i motywach uzupełniających. Linii okrągłych we wzorach na pasy nie stosowano. G. \V. Szipunowa szczegółowo opisuje technikę tkania i wiązania pasów. Wzory wykonywane na rękawiczkach i pończochach były podobne. Najczęściej spotykanymi ornamentami tych części ubioru Komiaków były: kwadraty, romby, trójkąty, grzebyki, siatki, krzyże, ostrokąty, linie proste, faliste i zębate. Wielkie figury romboidalne lub kwadratowe �53;> otoczone były ornamentem grzebykowym. W środku kwadratowych motywów umieszczono jeden lub cztery kwadraciki, w romboidalnych podobnie - romby. Linia zębata lub prosta łączyła i dzieliła różnorodne ornamenty. Autorka dzieli rękawice wg wzorów zastosowanych na nich na 4 grupy. Pończochy miały podobny ornament, jak rękawice. Z kolei autorka omawia wzory tkane czerwoną nicią na ręcznikach płóciennych i kobiecych koszulach, chusteczkach z płótna i męskich pasach tkanych. Rysunek ornamentu jest zawsze geometryczny. Ręczniki jako zasadnicza część składowa posagu były ozdabiane naj bogaciej. Utrzymały się one do dziś, jednakże do ornamentu zdobniczego weszły nowe elementy, jak np. stylizowana postać ludzka, zwierzęca itp. Ręczniki i pasy miały swoje poczesne miejsce w trakcie obrzędów weselnych; panna młoda obdarowywała nimi pana młodego i jego krewnych. Ceremoniał darowywania pasów uwzględniał hierarchię rozdawania darów: najlepszy przekazywano panu młodemu, po czym otrzymywał chrzestny ojciec pana młodego i ojciec rodzony. Przygotowywano też większą ilość pasów na tzw. "wiązanie pasami podarków". nego S. B. R o ż d z i e s t w i e n s k a j a, Zagadnienie (Tace kute wyrobu ludowego Dolnego Tagiłu). przemysłu N. N. Czeboksarowowi na określenie zasadniczych linii rozwoj u gospodarczo-kulturalnych związków narodów Nadbałtyckich we wczesnych okresach ich historii oraz na określenie charakteru tych związków. Na podstawie materiałów wykopaliskowych można postulować, że już w okresie mezolitu na ziemiach Wschodniej Europy rozpoczął się ruch osiedleńczy, poczynający się od terenów Północnej Polski i prawdopodobnie Białorusi. Wykopaliska większej części Litwy oraz terenu obecl:ego obwodu Kaliningradzkiego z tego okresu są typu kultury świderskiej, tak charakterystycznej dla terenów Polski. Odkrywki kultury świderskiej należy przypisać grupom ludności koczowniczej lub napół koczowniczej, myśliwych i rybaków. Można przypuszczać, że były to grupy związane z grupami póżno-paleolitycznymi z terenów Wschodniej Europy, posługującymi się językiem paleoeuropejskim. Prócz zabytków kultury świderskiej na terenach Estonii, Łotwy i Litwy oraz obwodu Kaliningradzkiego odkryto zabytki z okresu mezolitu. Najbogatsze w zabytki tego okresu jest stanowisko archeologiczne na torfowiskach Kynda. \"l drugiej połowie III wieku p.n.e. niemal na cały teren Wschodniej Przybałtyki napłynęły nowe fale plemion fińskich, które wchłonęły nieliczną miejscową ludność - potomków plemion z okresu mezolitu kultury kyndajskiej. Ceramika, kamienne narzędzia i inne przedmioty z tego okresu świadczą o ścisłych związkach gospodarczo-kulturalnych plemion przybaltyckich z. plemionami osiadłymi na tererJach polożony<:h na wschóct i południe od Estonii, Łotwy i Litwy. W końcu III w. i na pocz. II w. na ogół jednolita kultura zwana przez autora kulturą ceramiki jamowo-grzebykowej zaczęła się różnicować, tworZ;IC kilka wariantów, odpowiadających tworzącym się w tym czasie fińskim grupom plemiennym. Dwie najwyrażniej różniące się grupy zabytków z tego okresu to grupa zachodnia zabytków Kuczeme i grup) wschodnia, obejmująca teren południowo-wschodniej Estonii i północno-wschodniej Łotwy. Być może już w tym czasie zaczęły powstawać zalążki dzielnic historyczno-etnograficznych. Skromne dane mówią również o związkach północnej Zstonii ze Szwecją i wyspą Gotland. Minimalna ilość zabytków archeologicznych typu kultury ceramiki jamowo-grzebykowej na Litwie i w Północnej Polsce pozwala przypuszczać, że ludność "bałtycko-fińska" została zasymilowana przez ludność basenu Niemna i Wisły - przodków Słowian i Celtolitwinów. Autor zwraca U\vagę na hipotezę Tadeusza Lehra-S p ł a w i ń s k i e g o o przetrwaniu w językach słowiańskich i bałtyckich bardzo starych fińskich zapożyczeń, czego absolutnie nie ma w innych językach grupy indoeuropejskiej. artystycz- Ekspedycja Instytutu Etnografii AN ZSRR prowadziła na terenie Dolnego Tagiłu w latach 1956-1958 obok badań nad kulturą i bytem robotników prace nad kulturą i bytem chałupników, ściśle związanych z klasą robotniczą .. Drogą ankietową zebrano materiał pozwalający na zajęcie się zagadnieniem przemysłu artystycznego, uprawianegc przez ludność tego terenu przed Rewolucją i do chwili olbecnej. SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA Z. 3, lVIoskwa, 1960 r. N. N. C z e b a k s a r o w, O dawnych kach ludów gospodarczo-kultura!1tych zwiqz- Nadbałtyckich. Zagadnienie etnogenezy i historii etnicznej Litwinów, Łotyszów Estończyków są przedmiotem szczególnego zainteresowania uczonych radzieckich. Wśród wielu prac poświęconych temu problemowi należy wymienić prace Ch. A. Moora, A. K. Wassara, N. N. Guriny, P. Z. Kulikauskasa, A. Z. Tautawicziusa, 1\1. Ch. Szmidechelm, E. D. Sznore, eT. Jabłonskilie-Rimantienie, L. J. Janitasa. 1\TatE'rirtł~' zawarte w pracach tych autorów oraz porównawcze zestawienie ich z materiałami dawn~'ch badaczy tego problemu pozwoliło tz �;")37 Tak więc w I wieku p. n. e. powstała nie tylko grupa wschodnio-bałtycka ale i podgrupy: południowo-wschodnia (auksztajsko-łatgalska), południowo-zachodnia (żemajsko-kurska), i północna (estońsko-liwska). -:\!apewne w tym okresie formowały się również i dialekty języka litewskiego, łotewskiego, liwskiego północno-estońskiego południowo- stońskiego. Kontakty gospodarcze i związki kulturowe ludności Przybałtyki tego okresu naj żywsze były z plemionami zamieszkującymi baseny rzek Dniepru i Wisły. Grupa południowo-wschodnia kontaktowała się z wschodnimi Słowianami, zamieszkałymi na południe od Prypeci, na terenach Kijowszczyzny i Wołynia. Południowozachodnie grupy ludności Przybałtyki w okresie wczesnego żelaza miały ożywione stosunki gospodarczo-kulturalne z zachodnio słowiańskimi plemi{ll1ami kultury łużyckiej i z bezpośrednimi ich sąsiadami z nizin Wisły tzw. Bałtami. Nie wykluczone nawet, że zachodni Słowianie byli w kontakcie z plemionami fińskimi daleko głębiej siedzącymi. Ceramikę łużycką spotyka się bowiem i na terenie Estonii, Finlandii, a nawet w środkowej Szwecji. Zdaniem Ch. A. M o o r' a, przodkowie Liwów i Estończyków przejęli od plemion łużyckich formy brązowych narzędzi, sposoby wylewania brązu, uprawę rolną, typ radła i jarzma oraz sposoby obróbki lnu. W I wieku n. e. w życiu gospodarczym i w zakresie kultury rozpoczyna się dla plemion Wschodniego Balticum nowy okres historyczny. Uprawa roli staje się głównym zajęciem Bałtów i plemion fińskich, obok tego niepoślednią rolę odgrywa hodowla. Przybywa znajomość obróbki żelaza, brązu. Rozwija się wielka rodzina i patriarchalna wspólnota. Następuje wyraźny podział plemion. Zachodzą również zmiany w stosunkach z plemionami sąsiednimi. Najpoważniejsze znaczenie miały związki z zachodnimi Słowianami Powiśla, dla wschodnich zaś - z wschodnimi Słowianami Podnieprza, dla plemion bałtofińskich z plemonami Skandynawii. Stosunki te stopniowo zacieśniają się, by w końcu nabrać decydującego znaczenia dla ogólnego ich rozwoju gospodarczo-kulturalnego i ich etnicznej historii. Z plemion wschodniosłowiańskich należy wymienić Krzywiczan, którzy docierali do Dźwiny i rzeki Wielkiej, przychodząc gdzieś od źródeł Niemna, a być może i zachodniego Bugu. Wpływy wschodnich Słowian na całym terytorium nadbałtyckim są niewątpliwe, świadczą o tym źródła archeologiczne, historyczno-etnograficzne i lingwistyczne. W końcu I tysiąclecia i na pocz. II n. e. w rezultacie długiego procesu wzajemnych wpływów Letto-Litwinów i Liwo-Estończyków z wschodniosłowiańskimi sąsiadami powstała uderzająca bliskość wielu elementów materialnej kultury tych narodów, która daje się zauważyć i w okresach o wiele późniejszych. Jednym z takich przykładów jest chociażby dwuzęb- na socha z IX-XII w., lub niektóre typy bron i sierpów z zębatym ostrzem. W końcu I tysiąclecia n. e. na wschód i południe od terytorium dzisiejszej Radzieckiej Przy bałtyk i rozpoczął się proces etnicznej konsolidacji wschodniosłowiańskich grup plemiennych i rozwój stosunków feudalnych starorosyjskiej ludności, która w rezultacie tworzy państwo Kijowskie z wielkimi' wpływami na narody Wschodniej Europy, w tej liczbie i na kształtujące się narody litewski, łotewski, liwski i estoński. Powstanie Rusi Kijowskiej i proces formowania się stosunków feudalnych u narodów Przybaltyckich jest przyśpieszony. Zrozumiałe, że wpływy Rusi Kijowskiej naj żywsze były na jej południowo-wschodnich terenach, mniej intensywne na terenach zachodnich, ograniczone raczej do stosunków handlowych lub lennych. Proces kształtowania się trzech podgrup ludności w trzy naro:ly został zakończony między IX a XII w., ale głębokie więzi kulturowe i gospodarcze przetrwały i trwają nadal. SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA Z. 4, Moskwa, 1960 r. Przytłaczająca większość artykułów tego tomu porusza zagadnienia teoretyczne folkloru i stan badań nad ustną twórczością ludową poszczególnych narodów ZSRR i Chin Ludowych. Z artykułów, które mogłyby interesować etnografów należy wymienić artykuł E. A. A l e k s i e n k i Kult niedźwiedzia u Ketów. Kult niedźwiedzia rozpowszechniony głównie wśród myśliwych Północnej Azji jest kultem wywodzącym się z bardzo zamierzchłych czasów; do dziś utrzymały się wśród myśliwych Ketów niektóre przeżytki związane z kultem niedźwiedzia; upolowanie niedźwiedzia nadal jest u nich uważane za wielkie wydarzenie, jest także świadectwem odwagi, zręczności i wytrwałości myśliwego. Ketowie uważali niedźwiedzia za króla zwierząt, wierzyli głęboko, że posiada on duszę. Sama nazwa niedźwiedzia w języku Ketów - kyp lub bat - oznacza wujek lub dziadek, dowodzi, że uważali go za stworzenie pokrewne człowiekowi. Inne nazwy niedźwiedzia, jak np. koj lub kajgus również są związane z nazwami właściwymi człowiekowi. W trakcie sądów miejscowych, jeśli oskarżony zdołał zjeść kawałek skóry niedżwiedziej lub przysięgał na ząb niedźwiedzia całując go i gryząc, bywał uniewinniony. Ketowie lubili wychowywać małe niedźwiedziątka, karmili je i ozdabiali naszyjnikami i obrączkami z miedzi. Towarzyszyły one im przy wizytach składanych krewnym i sąsiadom. Po trzech latach wypuszczano je w tajgę, nie zdejmując obrączki i uprzedzając sąsiadów, że "syn" lub �539 ..córka" wróciły do tajgi, ażeby na nie nie polowano. Oswojone niedżwiedzie wracały czasami z tajgi na krótki pobyt do swoich dawnych wychowawców, szczególnie gdy były chore i potrzebowały opieki. Polowan0 na niedźwiedzia zazwyczaj w październiku. Myśliwy, który wytropił legowisko niedżwiedzia wracał do czumy, zwoływał sąsiadów i zapowiadał, że można iść nazajutrz w gościnę do niedźwiedzia. Słowo ,.polowanie" nigdy nie było używane przy tej okoliczności. Na polowanie każdy z myśliwych szedł osobno. Rozpalano wokół legowiska ogień i płonącymi źagwiami starano się wypłoszyć niedźwiedzia z barłogu, przemawiając do niego słowami zachęty i perswazji. Najczęściej jednak zabijano niedźwiedzia w legowisku, zamykając otwór wejściowy i rozwalając górną część barłogu. Zwyczaj nakazywał odzierać ze skóry i patroszyć niedźwiedzia poza legowiskiem przy ognisku, gdyż legenda głosiła, źe gdy niedźwiecź widzi swoje legowisko oźywa. Przed zdarciem skóry odrąbywano przednią prawą łapę - zwyczaj ten wiąże się z jedną ze starych legend keckich; odrąbaną łapę przechowywano, jako talizman. Po zabiciu niedźwiedzia, odrąbana łapa porzucona trzykrotnie przez przedstawicieli rodów lub grup plemiennych wskazywała, którego ze zmarłych krewnych dusza przebywa w niedźwiedziu. Krewni zmarłego musieli gościć tę duszę tzn. powstrzymywali się w określonym okresie czasu od polowania i innych zajęć. Mięso niedźwiedzia odzielano starannie od kości, których nie wolno było rąbać. Wnętrzności zakopywano w miejscu polowania, starannie przy tym pilnowano, żeby ich nie porwały psy, nie dopuszczano również by psy lizały krew. Bardzo często w miejscu zabicia niedźwiedzia ustawiano słupek, na którym wszyscy obecni wyrzynali swój znak rodowy. Dzień święta z okazji zabicia niedźwiedzia składał się z trzech ceremonii: 1. gotowania mięsa i podziału wśród zaproszonych w domu "gospodarza" niedźwiedzia, 2. przygotowanie wizerunku niedźwiedzia i 3. goszczenie "duszy" niedźwiedzia, ceremoniał o znaczeniu magicznym, zabezpieczającym powodzenie w polowaniu i dobrobyt. Mięso niedźwiedzie gotowali tylko mężczyźni i tylko w jednym i tym samym kotle. Głowa była przeznaczona wyłącznie dla mężczyzn; kaźdy z nich musiał tknąć ją chociaż palcem i posmarować sobie wargi. Każdy z gości otrzymywał porcję mięsa do domu; resztę zatrzymywali gospodarze dla swoich. Zwyczaj obdarowywania mięsem niedźwiedzim krewnych utrzymał się do dziś. Goszczenie "duszy" niedźwiedzia zaczynało się od wielkich porządków w czumie, następnie zaś gospodarz przygotowywał wizerunek niedźwiedzia na starannie oczyszczonej korze brzozowej w formie owalnej, przykrytej drugim kawałkiem kory. Z kolei sporządzał skrzyneczkę otwartą z wierzchu i z przodu, w którą wkładano wizerunek. głową ku otwartej części skrzy- ncczki; wokół skrzyneczki zaś rozkładano rozne CZęSCl niedźwiedzia. Do skrzyneczki wkładano zgiętą w pałąk gałązkę cedrową, oczyszczoną z kory, u dołu pałączka przywiązywano kawałeczek rybiego kleju, po bokach zaś przymccwywano 7 cieniutkich pałeczek; miało to być wyobrażenie niedźwiedzich żeber; ponadto przyczepiano kawałeczek języka niedźwiedzia i małe kawałeczki miedzi. Całość była symbolem czegoś wiąźącego poszczególne części ciała. Miedź i klej, zdaniem Ketów, miały ściągać niedźwiedzia do ludzi. Przez cały okres święta skrzyneczka z wizerunkiem niedźwiedzia pozostawała na honorowym miejscu, na noc przykrywano ją białą szmatką. Gdy goście byli zebrani, gospodarz siedząc obok skrzyneczki opoviiadał z najdrobniejszymi szczegółami historię upolowania niedźwiedzia; przed nim znajdowało się urządzenie do gotowania kleju vV' formie pałeczki, na której rozwidlonym końcu umocowany był lejek z kory brzozowej do którego wkładano oczy niedźwiedzia; prócz tego przygotowywano cedrową palmę i gdy opowiadanie dochodziło do momentu zabicia niedźwiedzia, gospodarz łamał palmę i z okrzykiem podskakiwal k:zduszając lejek wraz z ocziłmi. Następnie lejek tzw. chittyn wraz z palemką wrzucano do ogniska. Po tej ceremonii gospodarz wkładał maskę ze skóry nosowej niedźwiedzia i starał się raśladować go rykiem i ruchami. Po gospodarzu wszyscy zebrani mężczyźni powtarzali tę scenkę. Po czym maskę nazywaną ,.mordeczką" kładli ponownie przed skrzyneczką, przy której ustawiano również stolik. W końcu zaczynała się uczta, i losowanie za pomocą łapy niedźwiedzia, kto będzie dojadał pozostałe po niedźwiedziu potrawy. Ten na kogo padł los będzie mial - w przekonaniu Ketów - szczęście w polowaniu. Do skrzyneczki, w miejsce wizerunku niedźwiedzia, wkładano czasami czaszkę niedźwiedzia wraz z dolną szczęką. W końcu wizerunek niedźwiedzia wywoź ono uroczyście w tajgę, okadzając dymem z cedrowego igliwia, obnosząc kilkakrotnie wokół ogniska. W tajdze, wyrąbywano w pniu młodego cedra wgłębienie, w którym umieszczano deseczkę. Podobnie postępowano z czaszką i dolną szczęką niedźwiedzia. Wszystkie kości niedźwiedzia pozostałe po uczcie i mięsie podarowanym sąsiadom, zbierano starannie i składano u gospodarza uczty, który owijał je w korę brzozy lub płótno i grzebał bądź w ziemi bądź ,', dziupli cedrowej. Ketowie wierzyli; że gdy brzoza z wizerunkiem niedźwiedzia spróchniała i w końcu osuwała się z pnia na ziemię, niedźwiedź odradzał się i rozpoczynał życie na nowo. Podobne zwyczaje są znane i wśród innych ludów ż~'jących przeważnie l myślistwa. Jest to niewątpliwie kult związany z ustrojem rodowym. Charakterystyczne, że do kuł tu niedźwiedzia włączono również kult ognia i drzeWil. �I :)-10 Podobieństwo poszczególnych obrzędów tego kultu u Ketów i innych ludów Syberii dowodzi o szerokim rozprzestrzenieniu kultury myśliwskiej. Podobne obrzędy występują u Chantów i Mansów; należałoby więc wyJaśnić związki etniczne i kulturalne tych ludów z Ketami. SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA Z. 4, Moskwa, 1960 r. Z. 1. W ł a s o w a, (Syberyjskie materiały). Etnograficzne zainteresowania W. G. Korolienko W. G. Korolienko jest uważany, po 1. A. Chudiakowie, za jednego z pierwszych zbieraczy i badaczy ludowej poezji Jakutów, poza tym zainteresowania jego obejmowały znacznie szerszy krąg zagadnień dotyczących zarówno całego kraju, jak i jego kultury. Etnograficzne zainteresowania W. G. Korolienko znalazły swój wyraz w jego pracy redakcyjnej n'1d czasopismem "Ruskije bogatstwa". Korolienko pozostawił wiele notatek z informacjami o Tunguzach, Czukczach i Jukagirach. Zebrane przez niego z różnych źródeł materiały dowodzą o jego szerokich i różnorodnych zainteresowaniach przeszłością, Syberii oraz o wszechstronnych badaniach tego kraju. Korolienko, jako odpowiedzialny redaktor "Rus skowo bogatstwa" rozwijał niezmiernie żywą działalność, nie pozostawiając bez echa lub oceny żadnej nowej pozycji wydawniczej z zakresu folkloru ,etnografii i archeologii. P. W. Szejn, recenzując zbiór pieśni Korolienki, podkreślił jego wielki wkład w dzieło badań nad bytem i życiem ludu. Anastazja S. W. K i s j e I e w, KRATKIJ OCZERK DREVNIEJ ISTORII SOW, Chakgiz - Abakan, 1951, ss. 90. Kojdecka CHAKA- Dzieje Chakasów to jest nadjenisejskich Kirgizów stanowią jeden z ważniejszych rozdziałów w historii kultur środkowo-azjatyckich. Kultura tego bowiem właśnie ludu osiągnęla w swoim czasie zadziwiająco wysoki poziom. W końcowych stuleciach pierwszego tysiąclecia n. e. promieniowała ona swoimi wpływami na terytoria ludów ościennych, udzielając im niemało ze swoich osiągnięć. Swiadczą o tym stosunkowo liczne ale jednak fragmentaryczne wzmianki na ten temat w kronikach chińskich. Natomiast pełniejszy obraz dają wykopaliska archeologiczne z ostatnich dziesiątków lat. Jest obraz ten dla nas tym bardziej interesujący, że w ówczesnej kulturze ludu Kirgizów znajdujemy wiele cech europeidalnych. 1 Kisjelew przedstawia zarys historii kultury Chakasów wprowadzając czytelnika od razu w meritum problematyki archeologicznej, a więc w sprawę pierwotnego zaludnienia doliny Chakasko-Minusinskiej w środkowym biegu Jenisseja. Obszar ten, na którym od III do XI w. n.e. kwitła wspaniale kultura Kirgizów, był zamieszkały już od środkowego paleolitu a niektóre składniki tamtejszych kultur neolityc:.:nych i późniejszych weszły do omawianej kultury Chakasów (Kirgizów), świadcząc tym samym o nieprzerwanej ciągłości zaludnienia na tym obszarze. Dzieje tamtejszych przedhistorycznych społeczeństw z okresu przed etnicznym uformowaniem się ludu Kirgizów, autor przedstawia w pien\'szym rozdziale pracy, zatytułowanym "Ustrój wspólnoty pierwotnej". Słabą stroną rozdziału jest chyba to, że autor interpretuje liczne i ciekawe znaleziska archeologiczne z tego obszaru, w myśl sztywnego, dogmatycznego schematu, obowiązującego w okresie t. zw. stalinizmu. Stosuje także modną w owym czasie periodyzację Morgana Engelsa, skorygowaną przez S. P. Tołstowa w 1948 r. Zgodnie z tym schematem Kisjelew na paleolityczne materiały wykopaliskowe rzutuje obraz pierwotnego ludzkiego stada, w którym zrazu obowiązuje seksualna promiscuitas, którego gromadnym zajęciem jest łowiectwo a pierwocinami religji - kult zwierząt, właściwy ludom na tym etapie rozwoju. Dalszy rozwój tamtejszych społeczeństw, zdaniem autora, przebiega również zgodnie z ustalonym schematem wspomnianej periodyzacji. Poprzez małżeństwo grupowe dochodzi zatem do powstania wspólnoty pierwotnej, matriarchalnej, pod koniec paleolitu. Wyraźny podział pracy na męskie i kobiece zajęcia widzi autor w zróżnicowaniu form kamiennych skrobaczy (trójkątne - męskie. owalne żeńskie). O występowaniu matriarchatu mają, jego zdaniem, świadczyć gliniane figurki kultowe, przedstawiające postacie żeńskie .. Przejście od zajęć łowieckich i rybackich, do hodowli zwierząt i rolnictwa dokonało się na opisywanym obszarze, zdaniem autora, już w neolicie, a utrwaliło się ostatecznie w okresie brązu. W tym ostatnim Kisjelew wydziela trzy fazy: afanasjewską, andronowską i karasuską. W każdej zachodziły konkretne zmiany ustrojowe i gospodarcze. Na VIII-VII stulecia p. n. e. datuje autor oswojenie i zapoczątkowanie użycia pod wierzch konia. Zbiega się to chronologicznie z początkiem stosowania żelaza do produkcj i narzędzi i broni. \V tymże samym okresie brązu wynaleziona została kibitka o zaprzęgu z wołów. Wielość ruchów etnicznych na przestrzeni od czarnomorskiego basenu po Chiny sprzyjała w owym czasie szybkiemu rozprzestrzenianiu się tych wynalazków. Tym tłumaczy się zadziwiające ujednolicenie wielu form kulturowych na dużych obszarach Azji w t. zw. okresie scytyjskim (VII-III w. p. n. e.). W tym okresie w dolinie Chakasko-Minusinskiej dochodzi do upowszechnienia się kopieniaczych forrr. uprawy ziemi przy stosowaniu sztucznego nawodnienia. Rozwija się tutaj także transport konny: dokonuje się daleko posunięta specjalizacja �543 w zakresie obróbki metali, mianowIcIe w technice obróbki miedzi, brązu i żelaza. Z metali tych specjaliści produkują naczynia, broń, części uprzęży, narzędzia pracy i ozdoby. Liczne piramidalne kurhany świadczą o rozwoj u ustroju rodowo-plemiennego. W tej też epoce rozwinęły się specyficzne cechy kulturowe doliny jenisejskiej i Ałtaju. Na wyżynnym Ałtaju powstała osobna kultura, nazwana Majemirską, którą cechowały silniejsze związki ze scytyjskim zachodem a natomiast słabszy rodzimy tradycjonalizm. To zapoczątkowało kulturowe zróżnicowanie, które stało się podstawą przyszłego podziału kulturowego ludów tego obszaru na dwie grupy ~tniczne: tiursko-ałtajską i kirgiską. W trzech ostatnich stuleciach p. n. e. zaszły historyczne procesy, które zaciążyły nad dalszymi dziejami wielu ludów Środkowej Azji, a m. i. ludów nadjenisejskich. Od strony wschodniej rozpoczyna się ekspansja Chin, sięgająca daleko w głąb Azji, połączona z zakładaniem szlaków handlowych. Od Azji Przedniej wychodzi w kierunku Środkowej Azji uderzenie macedońskie, które niesie w głąb Azji sporo kulturowych elementów helleńskich. W centrum Azji powstaje olbrzymi związek wojenny Hunów. Spełnili oni osobliwą misję kulturową, roznosząc po całej Azji elementy kulturowe przejmowane od Chińczyków na wschodzie a od zhelenizowanych ludów na południowym zachodzie. Z tego też okresu pochodzą liczne elementy mongoloidalne, które przeniknęły na obszar jenisejski i zabarwiły nowowytworzony fizyczny typ Chakasów, który zachował się po czasy współczesne. Rozdział drugi zawiera charakterystykę (Kirgizów). Okres ten jest poświadczony dawnego państwa Chakasów przez źródła pisane. Są nimi wzmianki dziejopisów chińskich i runiczne napisy nagrobkowe, umieszczane na kamiennych płytach, stawianych na grobach rodowych władyków kirgiskich z tego okresu. Ze żródeł chińskich wynika, że na powstanie etniki kirgiskiej złożyły się składniki różnorodne, z których najważniejsze są dwa: 1. Jenisejsko-ałtajski substrat ludów, nazywanych przez kronikarzy chińskich "din-lin". Wykazywał on wiele cech fizycznych europejskich (jasną skórę. niebieskie oczy, jasne oczy). 2. Substrat ałtajskich ludów tureckich, które przez kronikarzy chińskich były określane mianem "gian-guny" (32). Wśród Kirgizów istnieje legenda o pochodzeniu Kirgizów i Turków od wspólnego przodka imieniem Niszid. Język wspomnianych napisów nagrobnych z nad Jenisseju w osnowie swojej pochodzi z języka ałtajskiego nazwanego orchońskim. Sojusz plemion kirgiskich doprowadził do wspaniałego rozkwitu ich państwa w pierwszym tysiącleciu n. e., a szczególnie między VI a IX w. n. e. Dopiero konflikty wojenne z Dżyngis-chanem i jego następcami doprowadziły do rozbicia ich państwa. Ostatecznego zniszczenia dokonał Kubłaj-chan. który w 1293 r. roz·kazał przesiedlić znaczną część Kirgizów do Mandżurii, \\7 okolice Ha-Jań. Od tego momentu nastąpił rozpad zamieranie funkcjonalnego zespołu, jaki stworzyła kultura tego ludu. Zdaniem Kisjelewa zasadniczy zrąb tej kultury ukształtował się \V oparciu o rodzime podłoże kulturowe w kotlinie Chakasko-Minusinskiej (s. 39). Jej gospodarczą podstawą było rolnictwo i przyzagrodowa hodowla bydła, jak również pasterstwo stepowe. Wczesnośredniowieczne znaleziska archeologiczne poświadczają tu znajomość i stosowanie pługa do orania roli, stosowanie sztucznego nawadniania pól, uprawę prosa, jęczmienia, pszenicy i tzw. himalajskiego jęczmienia. Hodowano konie, krowy, woły, owce i wielbłądy. Używano żaren do przemiału zboża. Ich średnia zdolność dziennego przemiału musiała sięgać ok. 50 kg. Świadczą o tym wymiary owych żaren oraz eksperymentalne badania autora. Pośrednio dowodzi to stosunkowo dużej wydajności tamtejszego rolnictwa. Ta sytuacja pozwala wnioskować, że zarazem musiało tam istnieć daleko posunięte zróżnicowanie i specjalizacja rzemiosła. Tak było w rzeczywistości, a dowodem są odkopane ślady działalności rzemieślniczej. Do wysokiego kunsztu doszła technika obróbki żelaza, a także i innych metali (srebra, miedzi i brązu). Autor sądzi, że artystycznymi wyrobami z miedzi, srebra i brązu zajmowali się specjaliści jubilerzy. Jakość jak również duże zróżnicowanie artystycznych form ceramiki glazurowanej dowodzi wysokiego stopnia w rozwoju garncarstwa. Tak samo jakość i rozmaitość form broni, narzędzi rolniczych i itd., uprzęży, odzieży itd. nie pozwala wątpić o tym, że poziom rzemiosła wytwarzającego takie przedmioty musiał być wysoki. Artystyczne rzemiosła utrzymywały się w rodach, przechodząc z ojca na syna. Świadczą o tym niektóre napisy nagrobne. Kisjelew sądzi, że już wtedy istniały tu zalą:bki przyszłych cechów rzemieślniczych. Bogatej produkcji rzemieślniczej odpowiadały liczne kontakty handlowe. Do kraju Kirgizów docierali kupcy chińscy, arabscy, tybetańscy, tocharyjscy i in. Ustrój był w pewnym sensie oligarchiczny. Na czele społeczeństwa stała rodowa, zamożna arystokracja, właściciele niezliczonych stad bydła i licznych niewolników. Ale równocześnie lud ten był jeszcze uzależniony od rodowych władyków póżniejszych, "biegów", "kaganów" i "badurów". Tak, że w sumie nie można tu jeszcze mówić o narodzie rządzonym przez władców. Jest to raczej zjednoczenie grup rodowo-plemiennych, w którym podstawową jednostką społeczno-organizacyjną był ród - "el". Wspomniane poprzednio pismo runiczne pochodzenia tiurskiego ulegało przekształceniu w końcowych dziesięcioleciach VIII w. przy udziale elementów pisma chorezmijskiego, które - jak wiadomo - wyrosło na wzorach aramejskich. (s. 69). Tym niemniej Kisjelew przypuszcza, że u Kirgizów istniał rodzimy system znaków runicznych, o czym mają świadczyć najstarsze z napisów nagrobnych. Pierwotną religią Kirgizów był system wierzeń właściwych szamanizmowi. Szczególny akcent kul- �545 towy dotyczył ognia. Z czasem dotarły tam wpływy buddyzmu, a pozmeJ islamu. Twórczość artystyczna w zakresie plastyki również reprezentowała wysoki poziom, co poświadczyły znaleziska w grobach kirgiskich. Po rozgromieniu państwa Kirgizów przez Dżyngizydów, wiadomości o Kirgizach stały się nikłe i rzadkie, zwłaszcza w XIV do XVI w. Dopiero wzmianki napotykane w aktach syberyjskich i moskiewskich od XVII w. pozwalają śledzić ich dalszą historię. Wynika z nich, że Kirgizi ulegli recesji kulturowej. Zatraciwszy wiele z elementów swej dawnej kultury, w dużej części przeszli z powrotem do zajęć łowieckich. Jedynie w dorzeczu środkowego Jeniseju wśród tamtejszych Kirgizów nadal zachowały się tradycje świetnej sztuki kowalskiej, i nadal kowalstwo odgrywało ważną rolę w tamtejszym regionie. Nałeży się spodziewać dałszych badań, które rzucą więcej światła na dzieje i kulturę tego interesującego ludu. Praca S. W. Kisjelewa należy do publikacji, które przynoszą nieznane, niekiedy wręcz sensacyjne szczegóły o kulturze ludów Azji Srodlwwej. W perspektywie r,istorycznej widać, że dyfuzja niektórych elementów kulturowych takich, jak pług, żarna, uprząż końska, telega stcpowa i in., mogła odbywać się innymi drogami, niż to na ogół bywa przyjmowane w dyfuzjonistycznych teoriach współczesnych szkół europejskich. Praca jest niestety napisana trochę chaotycznie, co umniejsza jej odkrywcze wałory. Jest też wydrukowana w wyjątkowo słabej formie graficznej, wyra żnie kolidującej z jej bądź co bądź cenną treścią. T. Dusan Wróblewski Drljaca ZARYS STANU BADAŃ ETNOLOGICZNYCH W JUGOSŁAWII Aczkolwiek już prace pisarzy klasycznych zawierają sporo materiałów dotyczących różnych narodów l, etnologia jest uważana za młodą naukę. W Jugosławii, podobnie jak w innych krajach europejskich, bardzo skąpe są źródła etnologiczne dotyczące średniowiecza 2. Począwszy od XVI w. zarówno nasi jak i obcy pisarze, kronikarze, podróżnicy i historycy: P. Hektorowić (XVI w.) ;', L Valvasor (XVII w.)4, A. Kacić-Miośić" i ks. A. Fortis (obaj z XVIII w.) 6 dają w swoich pracach sporo materiałów o życiu Słowian Południowych. Systematyczne zbieranie i opracowanie materiałów dotyczących życia narodu rozpoczyna się dopiero w pierwszej połowie XIX w. Fakt ten wiąże się z imieniem V u k a Kar a d ż i ć a (1787-1864), który jako inicjator tej pracy zarówno u Chorwatów jak i Serbów, wpływał też na <:;łowel;ców i inne narody bałkańskie '. Mimo iż Karadżić, a w Chorwacji Vrhovac R jednocześnie rozpoczęli działalność. w czasie kiedy etnologia zaczyna się rozwijać jako odrębna nauka, wyniki ich prac nie są jednakowe. Karadżić od razu mógł przystąpić do wydania pierwszego tomu pieśni ludowych (r. 1814); natomiast wiele czasu minęło zanim do podobnych rezultatów doszło w Słowenii (r. 1839), dzięki Polakowi Emilowi Korytce, a w Chorwacji jeszcze później (r. 1846). Praca etnograficzna Karadżića przypada na pierwszą połowę XIX w., zaś w drugiej połowie działają jego następcy, których wyniki prac nie są tak znaczne. Już za życia Vuka rozpoczyna się zarówno wśród Serbów jak i Chorwatów organizowanie towarzystw naukowych i instytucji (muzea), które odtąd będą pomagały w pracach dotyczących bytu i kultury narodu. Z końcem XIX w. przejmują te prace takie instytucje jak Jugosłowiańska Akademia Nauki i Sztuki w Zagrzebiu, Serbska Akademi3 Królewska (obecnie Serbska Akademia Nauk i Umiętności) w Belgradzie, Muzeum Krajowe w Sarajewie. Pozostawiają one jednak wolną rękę tak indywidualnej, jak i kolektywnej pracy innych instytucji; specjalnie zaznacza się działalność różnych czasopism 9. Budzenie się zainteresowania bytem i kulturą narodu, powstawanie pierwszych muzeów narodowych jest historycznie uwarunkowane walką Południowych Słowian o odrębność narodową 10. Natomiast, wydaje się rzeczą zrozumiałą, że etnologia jugosłowiańska musiała przejść przez dłuźszy etap indywidualnego zbieractwa, pasjonującego amatorstwa, po to, aby po założeniu wymienionych instytucji (które w ramach swojej pracy poświęcają wiele uwagi również naszej nauce) oraz po założeniu instytucji ściśle etnołogicznych, towarzystw i czasopism, praca ta uzyskała charakter bardziej systematyczny. Koniec XIX i początek XX w. eharakteryzuje się w Jugosławii założeniem oddziałów etnograficznych w akademiach Zagrzebia i Belgradu, wyodrębnieniem się pierwszych muzeów etnograficznych z muzeów narodowych, założeniem pierwszej na południowym wschodzie katedry etnologii na Uniwersytecie Belgradzkim, pojawieniem się periodyków etno_ logicznych, zainteresowaniem ze strony muzeów i instytutów zagranicznych 11 naszymi materiałami etnologicznymi oraz studiami zagranicznych badaczy nad naszymi problemami etnograficznymi 12. Po pierwszej wojnie światowej rozpoczęły się wykłady na wszystkich uniwersytetach w kraju i w związku z tym zjawiła się znaczna ilość etnologów. Wprowadzono również etnologię jako przedmiot nauczania w gimnazjach. Przy tej całej pracy brakło koordynacji; nie równomierny był też rozwój nauki na pewnych obszarach Jugosławii, co· stworzyło konieczność założenia towarzystwa ludoznawczego. Jednak dwukrotne próby założenia towarzystwa nie powiodły się (r. 1926 i 1931 r.). Warunki polityczne przedwojennej Jugosławii, negowanie jednych i faworyzowanie innych narodów, nie stanowiły· sprzyjającej atmosfery dla rozwoju jugosłowiańskiej etnologii. Dodajmy, że różne instytucje etnologiczne szły na rękę takiemu stanowi rzeczy 13. Instytucje prowadzące 35 - "Lud", t. XLVII �547 badania nad bytem i kulturą narodu przejawiały działalność wydawniczą w zakresie kwestionariuszy i podręczników zawierających wskazówki do pracy badawczej. Dzięki temu zebrano dużą ilość materiałów. Szczególnie działalność wydawnicza lat trzydziestych bież. stulecia przybiera na sile, drukowano bowiem przede wszystkim materiały zebrane poprzednio. W okresie póżniejszym akcja zbierania materiałów nie dotrzymywała kroku pracy wydawniczej. Często tworzeniem podstaw i zakładaniem fundamentów etnologii zajmował się jeden człowiek, jedna wybitna indywidualność l'. Także antropogeograficzna szkoła C v i j i c i a, niewątpliwie wywarła znaczny wpływ na jugosłowiańską, a ściślej - na serbską etnologię. Reprezentanci tej szkoły uznali decydujący wpływ środowiska geograficznego na rozwój narodu i jego kulturę. Etnologia jugosłowiańska przyjęła również zasady szkoły e w o l u c j o n i s t y c z n e j. Kierunek zaś h i s t o r y zm u s c h e m a t y c z n e g o, który w okresie imperializmu dominuje nad szkołą ewolucjonistyczną, p0pularyzuje się również i w Jugosławii z czego wynika, że i ahistoryzm a częściowo i formalizm miały miejsce w jugosłowiańskiej etnologii 15. Kończąc część wstępną mego artykułu podaję jednocześnie, że rozwojem etnologii zajmowali się niemal wszyscy czołowi etnologowie: T. Djordjević, J. Erdeljanović, B. Drobnjaković, M. Gavazzi, M. Filipović, V. Novak, Ś. Kulisić, B. Rusić, J. Vukmanović i różni obcy badacze 16. Zestawienie chronologiczne instytUCJ'l' nie działalność Rok założenia Instytucje* Katedry 1888 M~' Sarajewo 1894 1896 Belgrad względnie 1906 1913 Split 1919 Zagrzeb Organizacja poszczególnych powojennej pracy republikach etnograficznej jugosłowiańskich Po drugiej wojnie światowej publikuje się materiały przeważnie zebrane wcześniej. W okresie tym odczuwa się już potrzebę ukazania ogól_ niejszych metodologicznych opracowań oraz zestawienia bibliografii. Serbia Najstarsza katedra w Jugosławii to Seminarium Etnologiczne Uniwersytetu Belgradzkiego. Straciła ona podczas wojny obu swoich profesorów: dr T. Djordjevicia i dr J. Erdeljanovicia. Zreorganizowane po II wojnie światowej, z prof. dr B. Drobnjakoviciem na czele i niezbędną ilością kadry naukowej oraz znacznie wzbogaconą biblioteką, Seminarium Etnologiczne przygotowało instytucjom etnologicznym czterech naszych republik znaczną ilość specjalistów. Założony przed blisko siedemdziesięciu laty jako Sekcja Etnograficzna, wielokrotnie reorganizowany, Instytut Etnograficzny SANU, począwszy za narodni żivot Slavena (Zgb.) obicaje Zagrzeb 1926 1951 zbornik Lubljana 1923 1930 muzeja Skopje I w obec- Czasopisma Glasnik Zemaljskog u Sarajevu Zbornik Jużnih Belgrad 1924 rozwijających Srpski etnografski (Belgrad) 1901 1921 t l . e no oglcznych w Jugosławii Skopje Lubljana "Etnoloska biblioteka" - Zgb. "Etnolog" - Lubljana Glasnik Etnografskog muzeja Belgrad Banjaluka Zadar Cetinje 1952 Glasnik Etnografskog Belgrad 1£56 Glasnik instituta za slovensko rodopisje, Ljubljana 1959 Etnoloski pregled, instituta SAN, na- Belgrad • W zestawieniu powyższym nie uwzględniono instytutów. Brakowało mi do tego szczegółowych danych. Oprócz instytutów Serbskiej i Chorwackiej Akademii Nauk, założonych na schyłku XIX w., większość pozostałych założono po drugiej wojnie światowej. �549 548 od 1958 r. posiada następujące sekcje: a) etnologiczną, b) antropologiczną, c) folklorystyczną, d) socjologiczną oraz e) sekcję budownictwa ludowego. Kontynuując, i w znacznej mierze rozszerzając dzieło Cvijića, Instytut Etnograficzny SANU prowadził najdłuższe badania w zakresie etnologii. Według mapy sporządzonej w ostatnich latach w Instytucie przeszło 1/3 terytorium FNRJ zbadano pod względem antropogeograficznym i opublikowano te materiały. Sekcja socjologiczna postawiła sobie za zadanie badanie ekonomiczno-socjologiczne bytu i obyczajów narodu, w związku z industrializacją i urbanizacją wsi. Oprócz tego jednym z ważniejszych zadań tego instytutu jest organizacja pracy nad realizacją jugosłowiańskiego atlasu etnologicznego. Dość szeroko zakrojoną akcję prowadził Instytut Wsi SANU, który dziś już nie istnieje, bowiem zadania jego przejął Oddział Badania Wsi Instytutu Nauk Społecznych. Duże znaczenie dla etnologii jugosłowiańskiej ma akcja Maticy Serbskiej w Nowym Sadzie nastawiona na problematykę przystosowania się ludności przesiedlonej po wojnie do Vojvodiny. Muzeum Etnograficzne w Belgradzie, podobnie jak większość założonych po wojnie muzeów, prowadzi wszechstronną działalność naukową; wydatnie zwiększają się zbiory (stałe i okresowe wystawy) oraz ogłasza się drukiem zebrane materiały. Muzeum Vojvodiny w Nowym Sadzie jest inicjatorem badań kompleksowych (wyniki których są już drukowane) nastawiając się przede wszystkim na badanie Hera - dawniejszej ludności Banatu. Pozostałe muzea w Serbii, mimo że często obsada personalna sprowadza się do jednego fachowca - etnologa, prowadzą badania z zakresu kultury materialnej. Niektóre z nich posiadają własne wydawnictwa w których publikują zebrane materiały. Oprócz pracy naukowej muzea prowadzą działalność oświatową; w akcji ochrony zabytków współpracują z instytucjami konserwatorskimi. Działalność wydawnicza znajduje swój wyraz przede wszystkim w kontynuacji starych wydawnictw jak: "Srpski etnografski zbornik" 17 pod redakcją B. Drobnjakovicia oraz "Glasnik Etnografskog muzeja u Beogradu" 18 pod redakcją M. Vlahovicia. powołano również nowe tytuły wydawnicze, a mianowicie: "Glasnik Etnografskog instituta SANU" lO i czasopisma poszczególnych muzeów 20 oraz rÓżne większe 21, bardziej reprezentatywne publikacje 22. Poza tym pracownicy Seminarium Etnol~gicznego drukują swoje prace w "Zborniku Filozofskog fakulteta Umverziteta u Beogradu" 23. Chorwacja Zreorganizowany po drugiej wojnie światowej Zakład Etnologii (Katedra Etnologii Ogólnej oraz Katedra Etnologii Jugosławii) w Zagrzebiu \V dalszym ciągu kontynuuje pracę dydaktyczną, wprowadzając m. in. do programu nauczania zasady kartografii etnologicznej. Kierownikiem Zakładu jest prof. dr M. Gavazzi. Zakład ten w porównaniu z belgradzkim nie prowadził tak dużcj akcji dydaktycznej, ze względu na nieliczny personel, co spowodowało mniejszą ilość studentów kończących etnologię w Zagrzebiu. W 1953 r. Sekcja Etnograficzna Jugosłowiańskiej Akademii Nauki i Sztuki w Zagrzebiu przerodziła się w Instytut Etnograficzny obejmujący 4 sekcje: a) Etnologiczną, b) Etnograficzną, c) Folkloru Muzycznego oraz d) Antropogeograficzną. Zaczęte pod koniec ubiegłego wieku pod kierownictwem A. R a d i c i a, prace nad monograficznymi opracowaniami nie ograniczyły się tylko do antropogeografii. Mimo. że nie prowadzono ich na t.ak szeroką skalę, jak w Belgradzie, dla etnologii są one bardzo wartościowe. Na ogólną ilość siedmiu muzeów, które przejawiają działalność na terenie Jugosławii, trzy przypadają na Chorwację 24. Muzeum Etnograficzne w Zagrzebiu, obok działalności kulturalno-oświatowej, prowadzi badania terenowe na obszarze całej Chorwacji (zespołowo-kompleksowe i indywidualne) 25. Pozostałe dwa etnograficzne muzea chorwackie, ze względu na szczupłość kadry oraz niedostateczne środki finansowe, ograniczają się do badań na obszarze mniejszym, a mianowicie Srodkowego Wybrzeża oraz wysp przybrzeżnych. Nieodpowiednie warunki w zakresie ekspozycji, gromadzenia zbiorów itp. utrudniają realizację akcji naukowo-badawczej, podejmowanej przez absolwentów etnologii, jako pracowników muzealnych w Chorwacji i pozostałych republikach. Częściowo rozwiązują wprawdzie ten problem nowoorganizujące się muzea regionalne z działami etnograficznymi prowadzonymi przez fachowców. Muzea chorwackie, szczególnie mieszczące się w miejscowościach turystycznych (muzea etnograficzne w Splicie, Zadarze, dział etnograficzny w Dubrowniku), cieszą się wciąż wzrastającą frekwencją. Od 1949 r. rozpoczęto w Zagrzebiu dalszą kontynuację czasopisma "Zborni.k za na rodni żivot i obićaje Jużnih Slavena" 26 pod redakcją profesorów dr D. Boranicia i dr M. Gavazziego. Od 1951 r. redaktorem tego czasopisma jest prof. dr M. Gavazzi. Oprócz tego czasopisma, Jugosłowiańska Akademia Nauki i Sztuki opublikowała dwutomową pracę M. M u r k i o poezji ludowej (przygotowaną jeszcze przed drugą wojną światową). Pracownicy Katedry w Zagrzebiu publikują swoje prace na lamach "Zbornika Filozofskog fakulteta Sveućilista u Zagrebu" 27. Zakład Uniwersytetu Zagrzebskiego po kilkunastoletniej przerwie wznowił edycję pt. "Izdanja Etnoloskog seminara Sveucilista u Zagrebu" 28. W Muzeum Etnograficznym w Zagrzebiu dotychczas nie udało się wznowić czasopisma przedwojennego, w zamian za co wydrukowano przewodnik muzealny "Tumac izlożbene gradje u Etnografskom muzeju u Zagrebu" 29. �;:;50 551 Pozostałe muzea etnograficzne, wzgl. etnograficzne działy muzeów regionalnych, publikują przewodniki muzealne, prace o charakterze turystyczno-krajoznawczym 30, a o ile na ich terenach istnieją roczniki muzealne etnologowie zamieszczają tam swoje artykuły specjalistyczne 31. Podsumowując dane o wydawnictwach w Chorwacji stwierdzamy, że ilość ich jest niewystarczająca dla placówek etnograficznych. Słowenia Katedra Etnografii w Lublianie, nie przejawiająca żadnej działalności w czasie wojny, zreorganizowana po wyzwoleniu a kierowana obecnie przez docenta dr V. Novaka (ale bez dostatecznej kadry) przygotowała w okresie powojennym kilkudziesięciu fachowców, prawie wyłącznie specjalistów z zakresu etnologii Słowenii. Na obszarze Słowenii, w Lublianie, prowadzą działalność dwa instytuty: Instytut Ludoznawstwa Słowenii oraz Instytut Muzyczno-Ludoznawczy. Instytut Ludoznawstwa Słowenii posiada dwa działy: a) literatury ludowej i b) dział obyczajów i zabaw. Działalność tego instytutu przejawia się w badaniach nad zagadnieniami z zakresu folkloru ludowego, natomiast kultura materialna jest przedmiotem badań słoweńskich muzeów regionalnych. Podobną tematycznie działalność prowadzi Instytut Muzyczno-Ludozn'1Wczy, który jednak szczególny nacisk kładzie na badania nad kulturą muzyczną. Inicjatywę badań zespołowo-kompleksowych, zapoczątkowaną przez Muzeum Etnograficzne w Lublianie w r. 1954, podjęły istniejące już w tym okresie muzea regionalne. Tą metodą badawczą posługują się także, powstające w następnych latach, działy etnograficzne muzeów regionalnych (np. w Mariborze i Celiu). Tego rodzaju badaniami objęto początkowo tylko przybrzeżne obszary Słowenii (Istra, Doleńska) a ostatnio obszary górskie (Pohorje). Nie mniej ważną rolę spełniają muzea w propagowaniu kultury ludowej, urządzając okresowe wystawy, poświęcone nie tylko zagadnieniom Słowenii, lecz także kulturze ludowej krajów egzotycznych. Działalność wydawnicza jest słabiej rozwinięta niż w Serbii, Chorwacji a nawet w Bośni i Hercegowinie. W r. 1948 reaktywowano czasopismo Muzeum Etnograficznego w Lublianie pt. "S!ovenski etnograf", którego w okresie powojennym wydano 13 roczników. Z nowych wydawnictw wymienić należy kwartalnik pt. "Glasnik Instituta sa s!ovensko narodopisje", którego pierwszy numer ukazał się w r. 1956. Na treść wymienionego kwartalnika składają się małe artykuły, kwestionariusze oraz dział zawierający korespondencję z informatorami. Bośnia i Hercegowina Na uniwersytecie w Sarajewie brak odrębnego kierunku etnologii. Prof. S. Kulisić przeprowadzał od 1950 r. wykłady z etnologii, jako nauki pomocniczej, przy katedrze geografii. Miejsce prof. Kulisicia zajął w r. 1955, prof. dr M. Filipović. W związku z powiększeniem personelu wspomf\ianej katedry zaistniały ostatnio realne możliwości wyodrębnienia etnologii jako studium kierunkowego. Instytut Badań Folkloru w Sarajewie, który odegrał doniosłą rolę w badaniach zespołowo-kompleksowych zgromadził bowiem bogate materiały, uległ reorganizacji, ponieważ całokształt prac, łącznie z personelem przejęło Muzeum w Sarajewie. Na podkreślenie zasługuje działalność Instytutu przed jego likwidacją zwłaszcza przy gromadzeniu obfitych zbiorów muzealnych. Instytut do Spraw Bałkańskich, istniejący przy Towarzystwie Naukowym w Sarajewie, z jednoosobową obsadą (dyrektor), ogranicza swoją działalność do badań z zakresu językoznawstwa porównawczego. Ze względu na zmianę obsady personalnej 32, obecnie zainteresowania Instytutu sprowadzają się do badań etnograficznych. Muzeum Bośni i Hercegowiny w Sarajewie, wzbogacone przez zbiory, personel i działalność byłego instytutu do spraw folklorystyki, zatrudnia obecnie dwunastu pracowników naukowych. Nadmienić należy, że jest to jedna z nielicznych pł'acówek w Jugosławii posiadająca tak liczną obsadę personalną. Poszczególni pracownicy naukowi tej placówki specjalizują się w określonych działach etnologii, folkloru i językoznawstwa. Z prac badawczo-naukowych Muzeum w Sarajewie wymienić należy prowadzone, przez zespół pracowników Działu Etnograficznego, badania kompleksowo-zespołowe na obszarze Neum-Kleka, Livańsko Pole oraz Imliany. JVluzeum w Sarajewie, mimo że dopiero rozpoczyna organizować ekspozycje okresowe, cieszy się dużą frekwencją, szczególnie młodzieży szkolnej. W innych placówkach muzealnych w republice, w działach etnografii, zatrudnia się po jednym pracowniku naukowym. Proporcjonalnie do obsady działalność tych muzeów jest dużo skromniejsza. Jedno z przedwojennych muzeów etnograficznych (w Banialuce), w okresie powojennym poszerzyło swój zakres tematyczny przez utworzenie nowych działów. W chwili obecnej muzeum to posiada bardzo bogate zbiory strojów ludowych. Poza te m, przejawia ono ożywioną działalność w zakresie stałych i okresowych wystaw etnograficznych oraz w zakresie badań terenowych nie tylko z dziedziny kultury materialnej, ale także i muzykologii. Najstarszym wydawnictwem a charakterze rocznika w Bośni i Hercegowinie jest "Glasnik Zemaljskog muzeja u Sarajevu". W nowej serii został on wskrzeszony w 1946 r. jako wydawnictwo, początkowo jednotomowe, zamieszczające m. in. artykuły etnograficzne. Od r. 1953 "Glasnik. .." ukazywał się w dwóch tomach, z czego drugi tom był poświęcony historii i etnografii. W 1959 r. ten drugi tom przeradza się w wydawnictwo �5G2 wyłącznie etnograficzne o nazwie "Etnologia". Ostatni numer "Etnologii" Muzeum w Sarajewie zawiera pierwsze wyniki badań zespołowo-kompleksowych. Należy jeszcze zaznaczyć, że w tym czasopiśmie ukazały się, w okresie powojennym, dwie bibliografie etnograficzne :l:l. Począwszy od 1951-19.55 r. wychodziło w Sarajewie czasopismo Instytutu do Badań Folkloru :14, którego treść stanowił głównie folklor. Trzecim wreszcie czasopismem, ukazującym się w Tuzli nakładem Muzeum Krajowego jest "CIanci i gradja za kulturnu istoriju Istocne Bosne":I5 zawierający m. in. artykuły o tematyce etnograficznej. Wśród periodyków wymienit: należy jeszcze publikacje Urzędu Ochrony Zabytków w Sarajewie :I'" w których znależć możemy artykuły poświęcone ochronie i konserwacji reliktów starego budownictwa ludowego. Z innych wydawnictw, już nic o charakterze periodyków, na czoło wysuwa się "Słownik Turcyzmów:l7 (wydawnictwo byłego Instytutu do Badań Folkloru w Sarajewie), dwa zbiory melodii i pieśni ludowych z obszaru Krainy Bośni '18 (wyd. Muzeum Narodowego w Banialuce), oraz dwie mniejsze publikacje (wydane przez muzea w Mostarze 89 i w Trawniku) 40. Macedonia Katedra etnologii na Uniwersytecie w Skopju, pod kierownictwem prof. dr B. Rusicia, p~owadzi intensywną działalność pedagogiczną w języku macedońskim; przygotowuje młode kadry wyłącznie do instytucji znajdujących się na terenie tej republiki. W 1950 r. założono w Skopju Instytut Folkloru, posiadający 3 działy: a) Tkactwa (względnie wytworów włókienniczych), b) Zwyczajów, obrzędów i muzyki ludowej, oraz c) Choreografii. Instytut ten bada byt i obyczaje na terenie Macedonii. Muzeum Etnologiczne w Skopju powstało w 1949 r. dzięki rozbudowie i wydzieleniu się Działu Etnograficznego z Muzeum Narodowego. Działalność tego muzeum, podobnie jak i działalność etnograficznych oddziałów w muzeach narodowych, założonych po wojnie (Muzeum Miejskie w Skopju, muzea w Ochrydzie i Velesu Tytowim i in.), przejawia się w akcji gromadzenia i przystosowania do potrzeb muzealnych - ebpn natów kultury materialnej. Etnograficzna działalność wydawnicza w Macedonii jest rozwinięta bardzo słabo. Muzeum Etnograficzne w Skopju, podobnie jak i Instytut Folkloru, żadnego czasopisma nie posiadają a naukowcy z tych placówek drukują swe prace w "Glasniku Muzejskog drustva" H (pracowników muzealnych), w czasopiśmie Fakultetu Filozoficznego w Skopju 4~ wzg. w czas=pismach ukazujących się w innych republikach. Od czasu do czasu, ukazują się także w Macedonii niewielkie wydawnictwa książkowe ". Wydaje się. że założenie przynajmniej jednego czasopisma, periodyku na terenie Macedonii, podziałało by mobilizująco na młodych pracowników tej republiki, a naukowcom innych regionów kraju pozwoliło by na lepsze poznanie życia i twórczości Macedończyków. Czarnogórze Czarnogórze nie posiada uniwersytetu, nie ma więc wychowanych przez siebie kadr etnologicznych i zmuszone jest zatrudniać pracowników wykształconych w innych republikach. Założony po wojnie w Cetyniu Instytut Historii, posiada Sekcję Etnograficzną, której zadaniem jest prowadzenie badań etnograficznych na terenie Czarnogórza. Główną problematyką badawczą Muzeum Etnograficznego w Cetyniu stanowią badania nad kulturą materialną, a w szczególności nad kwestią stroju ludowego toteż większość zbiorów tego muzeum to eksponaty z zakresu stroju. Całkowita zmiana ekspozycji wystawy w okresie powojennym polegała na znacznym unowocześnieniu jej w sto_ sunku do istniejącej poprzednio, ale wymagała kilku lat intensywnej pracy. W nowopowstających muzeach regionalnych Czarnogórza, których ilość ciągle wzrasta, dają się ostatnio zauważyć tendencje do tworzenia działów etnograficznych. W Czarnogórzu nie ukazują się żadne publikacje z zakresu etnologii. Artykuiy etnograficzne dotyczące tej republiki są drukowane w czasopismach pokrewnych dyscyplin 44, w czasopismach o charakterze kulturalnym 45, względnie pracownicy Muzeum Etnograficznego drukują swe artykuły w wydawnictwach innych republik. II Charakterystyka pracy badawczej problematyka etnologiczna Rozdział ten będzie próbą przedstawienia głównych cech wspólnych dla prac etnologicznych w poszczególnych republikach oraz próbą uwypuklenia problematyki etnologicznej. Jak już zaznaczono poprzednio, prace dydaktyczne z zakresu etnologii pro\ •..• adzą katedry we wszystkich jugosłowiańskich ośrodkach uniwersyteckich. Z pięciu istniejących w naszym kraju uniwersytetów, trzy posiad8ją katedry etnologii (Belgrad, Zagrzeb, Lubliana), w pozostałych zaś dwóch etnologia jest przedmiotem wykładanym na katedrach geografii lSkopje, Sarajewo). Na podkreślenie zasługuje fakt, że programy uczelni oraz sposób przygotowania młodej kadry były różne na poszczególnych uniwersytetach. W ostatnich latach dają się jednak zauważyć tendencje do ujednolicenia metod nauczania, w związku z czym przeprowadza się m. i. okresową wymianę pracowników naukowych - głównie profesorów między poszczególnymi uczelniami. Specyficzna sytuacja zachodzi między �555 ilością studentów kończących etnologię a realnymi możliwościami ich zatrudnienia. Wydaje się, że problem ten można by rozwiązać dwojako: a) ograniczyć ilość miejsc na uniwersytetach, a tym samym ograniczyć rolę etnologa do pracownika badawczo-naukowego (katedry, instytuty, muzea) oraz b) dążyć do zatrudnienia etnografów w szkolnictwie, wydziałach oświaty itp. Ta druga możliwość jest tym bardziej realna, że wykłady z etnologii w szkolnictwie średnim mają już swoją tradycję. Ze względu bowiem na przeprowadzanie akcji zbieracko-ankietowych, wydaje się jak najbardziej słuszne wprowadzenie etnologii do liceów pedagogicznych. Dużym ułatwieniem w tym zakresie są przygotowane odpowiednie podręczniki a mianowicie B. D r o b n jak o v i c i a oraz V. N o v aka. Z innych postulatów zmierzających do podniesienia kwalifikacji młodej kadry etnologicznej, można by zalecać utworzenie przy istniejących katedrach specjalnego konwersatorium oraz seminariów doktoranckich. Uwzględniając całokształt powojennej działalności instytutów i sekcji etnologicznych oraz folklorystycznych (łącznie dwanaście instytucji) należy stwierdzić ogromną ilość indywidualnie zebranych antropogeograficzno etnologicznych opisów materiałowych. Materiały te, zbierane przez okres siedemdziesięcioletni, przez różnych badaczy i według różnych kwestionariuszy nie zawsze są porównywalne i stąd wydaje się że nie mogą stanowić podstawy nawet atlasu antropogeograficznego. Niemniej przedstawiają one poważną bazę materiałową z którą należy się liczyć przy uwzględnianiu dynamiki poszczególnych zjawisk, na co między innymi kładzie nacisk Jugosłowiański Atlas Etnologiczny (EAJ) nad którym już rozpoczęto pierwsze prace. Wymienione instytuty, w ostatnich latach, zapoczątkowały na terenie Jugosławii specyficzny rodzaj badań, które można by nazwać etnosocjologicznymi. Należy podkreślić, że nowozałożone instytuty nie zawsze mają możliwości prowadzenia własnych wydawnictw, wobec czego wysiłki swoje kierują głównie na gromadzenie materiałów i ich c p~;;cowanie archiwalne. Mówiąc o jugosłowiańskiej muzeologii, zwraca uwagę znaczny wzrost liczby muzeów z działami etnograficznymi i utworzenie trzech specjalnych muzeów etnologicznych (w Cetyniu, Zadarze i Skopju). Przy tworzeniu tych instytucji często napotykano na duże trudności (względy kadrowe, finansowe itp.). Nie mniej trudności te zostały pokonane przy dużym jednakże wkładzie pracy i zapału, toteż w chwili obecnej kilka z tych muzeów wydaje nawet własne czasopisma naukowe. Stały wzrost wykształconych. młodych pracowników muzealnych nie pozostał bez wpływu na skład i poziom fachowy personelu naukowego. W związku z tym muzeom przypadło w udziale inicjowanie kompleksowych badań zespołowych z zakresu kultury ludowej. Około dziesięciu lat trwają już starania o utworzenie Skansenu, podejmowane przede wszystkim przez tych etnologów, którzy mieli sposobność bezpośrednio zapoznać się ze skansenami skandynawski- mi. Utworzenie Skansenu było by pożądane zarówno ze względu na jego znaczenie naukowe, jak i popularyzatorsko-dydaktyczne. W obecnym stanie wydaje się słuszne utworzenie jakiegoś muzeum pomyślanego szerzej a gromadzącego materiał z całej Jugosławii, a nawet z półwyspu Bałkańskiego. Postulat ten znajduje uzasadnienie tym bardziej, że niektóre z naszych muzeów mają po temu warunki, posiadają bowiem pewien zasób eksponatów z całego terenu państwa oraz krajów ościennych. Z przytoczonego powyżej przeglądu etnologicznej działalności wydawniczej .Jugosławii wynika, że nie jest ona skąpa, jakkolwiek można mieć zastrzeżenia co do równomierności nasycenia terenu regionalnymi wydawnictwami etnologicznymi (np. w Macedonii i Czarnogórzu, gdzie działa kilka instytucji etnologicznych, nie ma ani jednego naukowego czasopisma). Wobec tak licznych wydawnictw i dość rozproszonego materiału, jak najbardziej słusznym wydawało się stworzenie centralnego czasopisma o charakterze metodologicznym. Taki centralny organ w którym zamieszczano by artykuły metodologiczne oraz analizujące i podsumowujące dotychczasowe wyniki, przyczynił by się niewątpliwie do koordynacji prac etnologicznych w Jugosławii. W czasopismach etnologicznych, w ostatnich latach, zamieszczane są opracowania monograficzne, stanowiące rezultat zespołowych badań terenowych, prowadzonych przez okres dwu- lub trzyletni. Poza tym na treść czasopism etnologicznych składają się bibliografie, tak bieżące jak i tematyczne, natomiast w dalszym ciągu odczuwa się brak bibliografii ogólnej np. za okres powojenny. Podkreślić należy, że na łamach wydawnictw etnologicznych publikuje się referaty wygłaszane na kongresach Związku Folklorystów Jugosławii (patrz L Kałojewa w SE). Dość licznie organizowane konferencje naukowe 46 pozwalają pracownikom poszczególnych ośrodków na wymianę swoich poglądów i wyników. Mirno to odczuwa się brak sympozjum naukowego, poświęconego wybranym zagadnieniom, na którym aktualne problemy mogły by być dokładnie przedyskutowane. Niewątpliwie tego rodzaju zebrania ułatwiły by pracę młodym kadrom, podnosząc jednocześnie ich poziom naukowy. Trzecia przedwojenna próba utworzenia T o war z y s t w a E t n o log i c z n e g o zakończyła się zorganizowaniem dwóch ośrodków towarzystwa (na południu i północy kraju 47), założeniem czasopisma w Skopju i wypracowaniem pewnych podstaw organizacyjnych, które to rezultaty zniszczyła druga wojna światowa. Tymbardziej w r. 1957 przystąpiono z zapałem do zorganizowania towarzystwa, które stanowi dziś platformę porozumienia wszystkich samodzielnych pracowników naukowych. Do chwili obecnej Towarzystwo odbyło trzy walne zgromadzenia oraz kilka posiedzeń. Organizacja etnologii w Jugosławii, omówiona wyżej, narzuciła niejako potrzebę utworzenia Towarzystwa Etnologicznego, które w zakresie swojej działalności uwzględnia przede wszystkim: 1) Koordynację zakresu wykła- �5;:>6 dów na pcszczególnych katedrach oraz poprawę możliwości zatrudnienia pracowników po ukończeniu studiów; 2) Prace wstępne i przygotowywawcze do opracowania i wydania Atlasu Etnologicznego Jugosławii (EAJ', a w związku z tym, zorganizowanie specjalnych archiwów naukowych; 3) Założenie ogólnego muzeum jugosłowiańskiego; 4) Wydawanie czasopisma centralnego, opracowanie podręczników etnologicznych i rzeczowych bibliografii oraz 5) Organizowanie sympozjów naukowych. Realizując swoje założenia Towarzystwo przeprowadziło rewizję dotychczasowego stanu i opracowało postulaty kształcenia kadry etnologicznej; podjęło uchwałę by w ramach Muzeum Vojvodiny w Nowym Sadzie podjąć próbę utworzenia poglądowego archiwum naukowego; opublikowało pierwszy numer czasopisma centralnego "Etnoloski pregled" 48, wydało w formie broszury dwie pozycje "Etnoloska biblioteka" 49 i kilka numerów "Biuletynu"; zorganizowało wreszcie dwa sympozja poświęcone badaniom garncarstwa ludowego oraz zadrudze. Sprawa powołania J u g osł ow ia ń sk iego At l a s u E t n o l o g i c z n e g o była przedmiotem nie jednej konferencji. Jednakże dopiero w 1958 r. powołano Komisję do Spraw Atlasu, na czele z prof. dr B. Bratanićem, która po uwzględnieniu dorobku polskiego i innych atlasów Europy, oraz wyników prac kartograficznych Katedry w Zagrzebiu, wypracowała specyficzną, przystosowaną do miejscowych warunków, koncepcję Atlasu. Jak podaje wymieniona Komisja 50, Atlas obejmie całe terytorium Jugosławii; wytypowano 758 areałów liczących 400 km 2 (20 km X 20 km). Do wymienionej liczby areałów należy dodać terytoria przygraniczne (Włoch, Austrii, Grecji, Węgier, Rumunii), etnicznie związane z terytorium Jugosławii. Tym samym liczba areałów zwiększa się do 900. Przy zaplanowanych 900 areałach, przy naj mniejszym eksploatowaniu punktów, jedna wieś będzie reprezentowała 100 km2, czyli 4 wsi na 400 km2 z przeciętną odległością punktów co 10 km (3032 punktów na cały obszar Jugosławii czyli 3600 z przygranicznymi obszarami). Bardziej korzystne jest większe zagęszczenie punktów atlasowych, zaś optymalne zagęszczenie .fugosławii; wytypowano 758 areałów liczących po 400 km2 (20 km X 20 km). czyli 16 wsi na 400 km 2; tym samym przeciętna odległość zmniejsza się do 5 km, czyli liczba ogólna punktów wzrośnie do 12128 względnie 14400. Komisja uważa sieć optymalną za właściwą, do której realizacji należy zmierzać. Dla zorganizowania bazy żródłowej Komisja przewiduje dobór eksploratoróworaz zorganizowanie sieci stałych korespondentów; literaturę i inne żródła wykorzystano dodatkowo. Przez wykwalifikowanych etnologów opracowanych było by 900 stałych punktów (w ilości 300 X 3 = 900). Dodatkowa sieć, obejmująca 3600 względnie 6600 (maksymalne zagęszczenie) punktów również eksploatowana była by przez tych samych etnologów (31)0 X 12 lub 300 X 22). Sieć korespondentów obejmowała by 2500 557 względnie 4000 (maksymalne zagęszczenie) punktów. Na eksploratorów terenowych przewiduje się, oprócz magistrów etnologii, studentów starszych lat studiów, natomiast korespondenci rekrutowali by się z warstw nauczycielskich oraz ludności wiejskiej. Akcję doboru stałych badaczy terenowych, jak i korespondentów, poprzedzą pewne wyjaśnienia i szk~lenia, tak aby podjęte przez nich zobowiązania były realizowane jak naJbardziej sumiennie i dobrowolnie. W związku z zaplanowaną siecią i doborem pracowników terenowych, przygotowuje się ma~ę podkładową stałej sieci w skali l : l 000 000 (na podstawie międzynarodowej mapy Europy oraz mapy Jugosławii w skali l : 500000). Na mapę podkładową w drugiej fazie narzucone zostaną zaplanowane are:łły. Mapa ta znajdzie nawiązanie do istniejących już skartowań europejskich. Do wyboru wsi reprezentujących zaplanowane areały przewiduje się powołanie komisji specjalistów dla poszczególnych regionów. Oczywiście, stała sieć będzie ulegała pewnym zmianom, zależnie np. od tematyki kwestionari usza. Przygotowuje się różne znormalizowane formularze np. kartoteki, karty materiałowe, katalogi itp. Opracowano odezwy, które wysłano do poszczególnych ośrodków celem zebrania deklaracji instytucji naukowych do współpracy z Atlasem. Ogłoszono drukiem Kwestionariusz Próbny uwzględniający postulaty metodyczne z zakresu europejskiej kartografii entograficznej. Kwestionariusz ten, według którego przeprowadza się próbne badania w terenie, obejmuje 2 zagadnienia z zakresu kultury materialnej (jarzma i młocka) oraz 3 z zakresu kultury duchowej i społecznej (narady wiejskie, ognie doroczne oraz obchody z maskami). Najbliższe plany Atlasu przewidują m. in. zebranie materiału bibliograficznego, przeprowadzenie kwerendy w archiwach i muzeach oraz opracowanie tych materiałów pod kątem potrzeb Atlasu. Prace przygotowawcze, według przewidywań Komisji, zajmą około dwóch lat. Po szcze_ gółowym zrealizowaniu wstępnych założeń, przy równoczesnej akcji uderzeniowej, wydaje się możliwe przebadanie kilku problemów w dość krótkim terminie (około pięciu lat). Zdaniem Komisji, w wypadku przebiegania akcji planowo, przy równoczesnym gromadzeniu materiałów z innych żródeł, do wydawania pierwszych zeszytów Atlasu będzie można przystąpić za około 10 lat. W ten sposób Jugosłowiańskie Towarzystwo Etnologiczne realizuje zadania, które uwarunkowały jego powstanie a zostały sformułowane m. in. przez V. N o v a k a: "Dbać o teraźniejszy poziom teoretyczny, metodyczny i organizacyjny etnologii; wyznaczyć odpowiednie miejsce w nauce dor~bkowi z okresu poprzedniego, koordynować prace etnologiczne w kraJU: inicjować badania na większą skalę jak np. atlasowe, przeprowadzać i podbudowywać te prace, oraz publikować ich wyniki" 51. �558 559 PRZYPISY II e r o d o t (V wiek p.n.e.), Konstanty P o r f i r o g e n e t a "Administrando Imperio" (X w.). 2 Dusanov Za konik. 3 Ribanje i ribrasko prigovaranje, 1568. 4 Die Ehre der Herzogthums Krain, 1689. & Razgovor ugodni naroda slovinskog, 1756. 6 Viaggio in Dalmazia, 1774. 1 , M. S. F i l i p o v i ć, Povodom osnivanja Etnolokog drustva Jugoslavije, Prilog Biltenu br. 3, Beograd 1958, s. 1 (powielone). 8 Biskup M. Vrhovac, 1813. 9 M. S. Filipović, j. w. 10 Idejna i teoriska osnova u razvitku nasih etnografskih muzeja, Zbornik Etnografskog muzeja u Beogradu 1901-1951, Beograd 1953, s. 27-30. .11 Duża ilość eksponatów w muzeach Wiednia i Budapesztu; wyd. "Wlssenschaftliche Mitteilungen aus Bosnien und der Herzegowina' instytuty we Wiedniu. ' 12 K. Jirecek, R. Meringer, M. i A. Haberlandt, E. Schneeweiss J. Polivka, S. Ciszewski, P. Rowiński. ' 13 Muzea w Skopju, Sarajewie, Zagrzebiu oraz Lubljanie. 1~ V. ~aradżic, J. Cvijić, A. Radzić, V. Jagić, S. Novaković, V. Bogisić, F. MlkloSlC, M. Murko, T. Djordjewić, J. Erdeljanowić, B. DrobnjakoviĆ. 15 S. Kulisić, j. w., s. 29. 16 S. C i s z e w s k i, Folklorystyka Chorwacko-Serbska, Wisła t. V (1891), s. 871-902, t. VI (1892), s. 18-53; T. R. D jor d j e v i ć, Etnoloska nauka u Jużnih Slovena, "Nas narodni żivot" knj. I 1926; E. Schneeweiss Die ~ugoslawische VOlkskunde in der Jahren 1914-1924, "Zeitschrift fii~ Slawlsc~~ Philologie III, Berlin 1926, B. D r o b n jak o v i ć, Srpska etnografiJ a od Vuka Karadżića do danas, "Muzeji" I, Beograd 1948, s. 27-39; S. Kulisić, j. w.; J. V u k m a n o v i ć, Pregled etnoloskog rada o Crnoj Gori, "Zbornik Etnografskog muzeja u Beogradu" 1901-1951, s. 352-361; M. R. Barjaktarović, D-r Tihomir R. Djordjević i njegov rad "Glasnik Etnografskog muzeja u Beogradu", knj. XVI, Beograd 1953: s. 256-261; P. S. Vlahović, D-r Jovan Erdeljanović, "Glasnik Etnografskog muzeja u Beogradu" knj. XVI, Beograd 1953, s. 262-266; 1. A. K a l oj e va, Etnograficzeskaja robota w Federativnoj Narodnoj Respublike Jugosławii (Issledowania serbskich etnografów), "Sovjetskaja Etnografija", 1956 (1), s. 122-130; I. A. K a l o j e v a, Chorwatia, "Sowjetskaja Etnografija", 1957 (1), s. 172-177; F. S a r f, Del0 Etnografskega muzeja v LublJani od 1. januaria 1954 do 31. decembra 1956, "Slovenski Etnograf" 1. X, Lubljana 1957, s. 201-211; B. D r o b n jak o v i Ć, Na pocetku druge decenije rada Etnografskog instituta, "G lasnik Etnografskog instituta VII, I Beogard 1958, s. 1-3; M. S. Filipović, j. w.; M. S. F i l i P o v i Ć, Posle prve redovne skupstine EDJ, "Bilten" Etnoloskog drustva Jugoslavije, g. II br. 2, Beograd 1959, s. 1-3; V. N Ov ak, Raziskavanje ljudskega żivljenda pri Slovencih, "Slovenska ljudska kultura", Lubljana 1960, s. 7-10; B. D r o b n jak o v i Ć, Etnoloska nauka kod Jugoslovena, "Etnologija naroda Jugoslavije", I deo, Beograd 1960, s. 9-28. Pragnę zwrócić uwagę czytelnikowi na dwie prace prof. M. G a v a zz i e g o, dotyczące rozwoju i stanu badań etnologii w Jugosławii: Razvoj i stanie etnografij e u Jugoslaviji, Lud Słowiański L. i II/l Kraków 1930, 1931; Ludoznawstwo Jugosławii 1939-1947, Lud t. 37, 1947, s. 426-438. 17 Belgrad, 1948. 18 Belgrad, 1953. t9 Belgrad, 1952. 20 Glasnik Muzeja Kosova i Metohije, Pristina 1955. 21 "Zbornik Etnografskog muzeja u Beogradu 1901-1951", Beograd 1953 r. oraz Bantaske Here, "Zbornik etnografskich radova Vojvodjanskog muzeja", posebna izdanja, Novi Sad 1958. 22 Nakładem czasopisma "Jugoslavija". 23 "Zbornik Filozofskog fakulteta Beogradskog univerziteta", knj. I, Beograd 1948. 24 W Zagrzebiu, Splicie i Zadarze. 25 Medjumurje. 26 Zbornik za narodni żivot i obicaje Jużnih Slavena, knj. 33, Zagreb 1949. 27 "Zbornik Filozofskog fakulteta Sveucilista u Zagrebu", knj. I, Zagrzeb 1951. 29 V. H u z jak, Juraj Z e ł e n i, Etnoloski seminar Filozofskog fakulteta Nr 2, Zagrzeb 1957. 29 M. G u s i ć, Tumac izlożene gradje, Etnografski muzej u Zagrebu, Zagrzeb 1957. 30 Split, Zadar, Dubrovnik. 31 "Osjecki zbornik" IV, 1954 i d. 32 Na tym stanowisku znajduje się również prof. dr M. FilipoviĆ. 33 M. L o p a c, Bibliografski podaci etnografsko-folklornih radova o Bosni i Hercegovini, Glasnik Zemaljskog muzeja u Sarajevu, sv. VI, 1951 oraz sv. VII, Sarajevo 1952. 1951 oraz sv. VII, Sarajevo 195~ M. Lopac, Bibliografija radova o nosnji. 34 Bilten Instituta za Proucavanje Folklora u Sarajevu, Sarajevo 1951. 35 "CIanci i gradja za kulturnu istoriju istocne Bosne", knj. I, Tuzla 1957. 36 "Nase starine", GodiSnjak Zemaljskog zavoda za zastitu spomenika kulture i prirodnih rijetkosti NR BiH, sv. I, II, III, Sarajevo 1952, 1954, 1956. �661 560 3. A. S k a l j i ć, Turcizmi u narodnom Bcsne i Hercegovine, I i n Sarajevo 1956. 3' V. M i lo li e v i ć, Narodne melodije govoru Bosanske i narodnom .... KraJme, predanju knJ. I l n, Banjaluka. ... M t 10-7 :19 S. Raj k o v i ć, Loncarstvo u Donjim DobrkovlClma, os ar . ~O . 40 Zbornik Zavicajnog muzeja u Travniku". g. I, sv. I, Travmk 1959. 4l K". d' Vesnl'k ., obecnie Glasnik Drustva muzejsko-konzervatorsIe ys " ." ,n , . .. ki;l radnika Makedonije", którego ostatni IX numer POs";lęcony etnologu. 42 Zbornik Filozofskog fakulteta Univerziteta u SkoPlU. 4l .Kukata v Makedonija", Skopje 1953. 44 Czasopismo poświęcone zagadnieniom historycznym "Zapisi". .,Stvaranje". Kongresy muzeologów (co dwa lata), coroczne kOngr~sy folklorystów, coroczne zjazdy Jugosłowiańskiego Towarzystwa Etnolo~lcznegO (~DJ) i wiele innych konferencji, (np. międzynarodowe konferencJe etnolol1czne 4., 4B krajów alpejskich). •• 1939 r. w Skopju i Lubljanie. 48 "EtnoloEki pregled" I, Beograd 1959. ., " 49 B S ker l j Antropologija i etnologij a, "Etnolośka blbhoteka I, 1958 M.' G a v a z ~ i, Sudbina stare slovenske bastine u Jużnih Slavena, ° Etnoloska biblioteka" II, 1959. 50 B B r a t a n i ć, radu, na EAJ, "Bilten" EDJ, g. II br. 2, Beograd 1959 or~z B. B r a t a n i ć, Etnolośki atlas Jugoslavije, "Etnolośki preg- " led" I, Beogard 1959, s. 9-18. 51 V. N o v a k, Etnololiko l. XI, Lubljana drustvo Jugoslavije, "Slovenski etnograf" 1958, s. 212. V i l k o No v a k SLOVENSKA LJUDSKA KULTUR~, Lubliana 16°, s. 272 +50, streszczenia w jęz. franc., 11. 92. 1960, Praca ta stanowiąca podręcznik słoweńskiej kultury ludowej, posiada (nie lic;ąc rozdziałów wstępnych i bibliografii) 23 roz~zi.ałY, z czeg 12 traktuje o kulturze materialnej a 11 o kulturze duchowe] l społeczne]: Rozdziały wstępne to: kulturze ludowej, Bada.nie kul:ur~ ludowe] u Słoweńców, Elementy słoweńskiej kultury ludo",:e], Słowe~skle obsz:3.rY etniczne. Kultura materialna ujęta została w rozdzlałach: Zbleractwo, Łowiectwo, Rybołówstwo, Uprawa roli, Hodowla, pszczelarstwo, Chałupnictwo na potrzeby użytkownika i rzemiosło ludowe, I'~andel, ~ranspo~t i komunikacja, Budownictwo, Stroje, pożywienie, ta częśc pracy Jest na]- ° ? więksZCl i obejmuje :l l; całości. .' Kulturę duchową i społeczną podzielił autor na roz~zla.łY.: .zwycza]e, Zabawy, Widowiska ludowe, Tańce ludowe, Muzyka l plesm ludowe, Język, Opowiadania ludowe, Sztuka plastyczna, poda?ia ludowe oraz Medycyna ludowa. Bibliografia zestawiona została na koncu pracy. Układ całego podręcznika nie nawiązuje do układu żadnej z polskich prac tego typu (J. Bystroń, A. Fischer, K. Moszyński, S. Poniatowski). Badania słoweńskiej kultury ludowej zaczęto pod koniec XVII wieku. Pierwszą pracą zawierającą niektóre dane dotyczące strojów i zwyczajów ludowych JESt książka L Val vas o r a, Die Ehre der Herzogthums Crain. V. Novak zaczynając od Valvasora wymienia nazwiska i tytuły prac badaczy zajmujących się kulturą ludową Słowenii. Jako pierwszy regularny periodyk etnograficzny autor wymienia "Casopis za zgodovino in narodopisje" ukazujący się od 1904 r. do II wojny światowej w Mariborze. Równocześnie Muzeum Etnograficzne w Lubljanie w 1926 r. zaczyna drukować czasopismo "Etnolog" wychodzące do 1944 r. a które od 1948 r. ukazuje się pod nazwą "Slovenski etnograf". Pojawienie się tego rodzaju czasopisma umożliwiło Rajko L o ż a l' o v i wydrukowanie pierwszej części podręcznika "Narodopisje Slovencev", którego drugą część wydano w 1952 r. Na treść tego podręcznika składają się artykuły różnych autorów, co wpłynęło na jakość opracowania poszczególnych rozdziałów . Na zakończenie bardzo krótkiego opisu stanu badań V. Novak do~ konuje przeglądu zainteresowań etnografów-badaczy kultury ludowej Słowenii, którzy działalność swoją zogniskowali wokół Muzeum Etnograficznego, Instytutu Badań Etnograficznych Słoweńskiej Akademii Nauk i Umiejętności oraz Instytutu Muzyczno-Folklorystycznego w Lublianie. W całokształcie s ł o weń s k i e j k u l t u l' Y 1 u d o w e j oprócz elementów starosłowiańskich, których pewna część jest pochodzenia indoeuropejskiego, autor widzi wpływy alpejskie, śródziemnomorskie i panońskie. Prócz tego zwraca uwagę na wpływy szlachty, miasta i kościoła. Do elementów starosłowiańskich zalicza autor m. in. z budownictwa dom mieszkalny i jego części, chlew, gumno; z rolnictwa - części pługa, cep, składanie snopów w kopice oraz siana w stogi; sposoby i narzędzia łowieckie, sieci; bartnictwo; z pożywienia - potrawy z kaszy jaglanej; z chałupnictwa i rzemiosła - tkactwo i garncarstwo; ze stroju - koszulę lnianą, onuce; z transportu i komunikacji jarzmo słowiańskie. W rozdziale "Obszary etniczne" V. Novak dokonuje podziału Słowenii na 4 obszary etniczne a mianowicie: obszar alpejski, śródziemnomorski, panoński i środkowo-słoweński. Wydaje się trafniejsze zatytułowanie tego rozdziału jako "Obszary kulturowe Słowenii", tak jak autor zrobił to w tekście gdyż do podziału Słowenii na obszary etniczne jest tu trochę za mało istotnego materiału. Należy też zaznaczyć, że ponieważ w rozdziale tym autor powołuje się na materiał zawarty w dalszych partiach pracy i operuje fachową terminologią dotyczącą tego materiału, może lepiej by było rozdział ten umieścić na końcu podręcznika. Mogła by ulec również zmianom kolejność omawiania poszczególnych obszarów etnicznych: obszar środkowo- słoweński, który mieści się między pozostałymi, należało omówić na ostatnim miejscu. 36 - "Lud". t. XLVII �;')63 ;)62 Bibliografię, jak już zaznaczono, zestawił autor na końcu podręcznika w układzie tematycznym, a w obrębie poszczególnych tematów - chronologicznie. Obejmuje ona około 60 pozycji co stanowi prawie cały, najbar~ dziej istotny, dorobek etnografii Słowenii. Praca V. N o v a k a posiada bardzo dużo dobrych ilustracji, zwłaszcza tych, które wykonał sam autor; było by pożyteczne umieszczenie większej ilości rysunków, stanowiących tyłko 1/10 wszystkich ilustracji, zwłaszcza jeśli chodzi o obiekty budownictwa ludowego. Niestety praca nie posiada ani jednej mapy. Jeżeli nie było możliwości wykonania map etnograficznych to należało dołączyć mapę geograficzną, historyczną i językową. Autor zaznacza, że ponieważ praca została napisana na podstawie różnorodnych źródeł, mimo osobistej kontroli w terenie, mogło to spowodować rozbicie jednolitego i pełnego opracowania wszystkich rozdziałów. Dodatkową pozytywną cechą tego opracowania jest podawanie, przy rozdziałach dotyczących kultury materialnej, zwyczajów związanych z poszczególnymi działami kultury, jak np. przy zbieractwie i uprawie roli. Polski etnograf czytając pracę V. Novaka nie mOże nie zauważyć w kulturze ludowej Słowenii, oprócz wymienionych już elementów ogólnosłowiańskich, elementów wspólnych z kulturą Słowian Zachodnich (zwłaszcza Polsld) nie tylko jeśli chodzi o funkcję i formę ale i nazwę (np.: razgoni _ orka w zagony, cep i jego części, kopice, ostrvi ostrwie, dożenek _ dożynki, podval podwalina, podstenij podcień, ulj - ul etc.). Trzeba zaznaczyć, że największe nasilenie występowania elementów wspólnych ze Słowianami Zachodnimi można zaobserwować na terenach pólnocno- wschodnich. Interesująca praca V. Novaka może być etnografom jako przejrzysty i rzetelny wykład dowej. D. Drljaca B o r i v o j e D r o b n jak VIJE. bardzo przydatna polskim o słoweńskiej kulturze lu- Belgrad ovi Ć, ETNOLOGIJA i T. Skarżyński NARaDA JUGOSLA- 1960 8° s. 261, ił. 57. We wstępie autor, który w ciągu 10-ciu lat zajmował stanowisko kierownika Katedry Etnologii Uniwersytetu Belgradzkiego oraz był pierwszym prezesem Towarzystwa Ludoznawczego Jugosławii (E. D. J.) zaznacza, że niewiele jest podręczników etnologii Jugosławii. Dotychczas wydane (H. S c h u r t z a Etnologia; J. E r d e I j a n o v i ć a Osnove etnologt!e; skrypty wykładów M. B a r jak t a r o v i ć a) dotyczyły prze~e WSZystkl~ etnologii ogólnej uwzględniając w nicznacznej mierze etnologlę Jugosławn. ?odręcznik J. Erdeljanovića, był do II wojny światowej obowiązującym podręcznikiem etnologii wykładanej w H-tych klasach gimnazjalnych. Nie wymienił tu autor etnologii jugosłowiańskiej opracowań nie uwzględniających całokształtu (M. G a v a z z i, Pregled etnografije Hrvata oraz Godina dana hrvatskih narodnih obicaja; R. L o żar, B. O r e l, Narodopisje Slovencev I i II). Kończąc uwagi wstępne autor podkreśla, że praca przeznaczona jest dla wszystkich, którzy słuchają lub słuchali wykładów etnologii, oraz może być przydatna chcącym zapoznać się z etnologią Jugosławii. Układ .pracy B. D r o b n jak o v i ć a jest następujący: po krótIGm v,·stęple rozdzlały - I Etnologia w Jugosławii, II Terytorium dzisiejszej Jugosławii i jego mieszkańcy przed przybyciem Słowian na Płw. Bałkański, III Starożytni Słowianie, IV Wyjście Słowian z prakolebki oraz osiedlenie się w Panonii i na Płw. Bałkańskim, V Granice Jugosławii stan ilościowy i skład narodowościowy Jugosłowian, VI Etniczna prz~szłość Jugosławii, VII Nazwy etniczne, VIII Cechy antropologiczne, IX Sposoby porozumiewania się i pisania, X Zwyczaje, XI Krsna slava, XII Wierzenia oraz wróżby. Mówiąc o układzie należy zaznaczyć, że może szczęśliwiej byłoby za rozdziałem IV omówić etniczną przeszłość Jugosławii oraz pochodzenie nazw etnicznych a następnie, przechodząc do czasów stosunkowo współczesnych, omówić granice, stan ilościowy, skład narodowościowy, cechy antropologiczne oraz sposoby porozumiewania się i pisania. W obrębie naj obszerniejszego rozdziału X "Zwyczaje" (stanowi prze_ szło 113 całości pracy) autor zastosował taki sam układ jak A. F i s c h er w III części swojej pracy Polacy *, z tą jedynie różnicą, że B. Drobnjakbvić zaczyna rozdział od opisu życia towarzyskiego. Oddzielny rozdział autor poświęcił tzw. krsnej slavie czyli znanemu Słowianom Południowym zwycz.ajowi czczenia patrona rodziny. W ostatnim rozdziale Drobnjaković omówlł za.gadnienia związane z kulturą duchową, której całość wraz z kulturą materIalną miał zamiar przedstawić w II części swojej pracy. Niestety nagła śmierć nie pozwoliła mu zrealizować tych zamierzeń. W pierwszym rozdziale autor daje historyczny przegląd stanu etnologii w Jugosławii, jednak bez odrębnego potraktowania macedońskiego i bośniackiego dorobku powojennego. Na treść rozdziału drugiego składa się omówienie formacji geologicznych i wykopalisk archeologicznych oraz opis cech kulturowych Ilirów, Traków, Greków, Celtów i Rzymian zamieszkujących kiedyś płw. Bałkański. Może bardziej przydatna dla etnografów była by analiza wpływów tych ludów na kulturę Słowian Południowych. W trzecim rozdziale mówiąc o prakolebce Słowian Drobnjaković przyjmuje stanowisko Safai'ika i Niederlego do którego w naszych czasach dowody dostarczył Udalcow i twierdzi, że znajdowała się ona między Odrą a górną Wołgą oraz Bałtykiem a Karpatami. Następnie autor dokonuje dokładnego przeglądu życia starożytnych Słowian wg. Nieder~ A. F i s c h e r, szawa 1934. Etnografia słowiańska z. 3, Polacy, Lwów-War- �;565 56,1 lego. Podobne streszczenia poglądów poszczególnych autorów znalazły miejsce w dalszych rozdziałach pracy prof. Drobnjakovića. roz.dzial.e czwartym autor zwraca uwagę na dowody świadczące o oSIedlemu SIę Słowian na płw. Bałkańskim jeszcze przed VII wiekiem. Następnie podaje podział plemienny Słowian Południowych po przybyciu na płw. Bałkańskim oraz na podstawie danych archeologicznych i pierwszych źródeł pisanych, 'omawia ich tryb życia. Omawiając w rozdziale piątym, granice i stan ludnościowy Jugosławii autor nie m~gł ni.estety uzyskać naj nowszych danych liczbowych i posłużył się matenałami z. 1953 r. ~a treść rozdziału VI, który bezpośrednio łączy się z drugIm, trzecIm i czwartym, składają się dalsze dzieje narodów jugosłowia~skich aż do czasów współczesnych. Omawiając w rozdziale VII nazwy etmczne D:obnjaković zaznacza, że naj starszym, bo zanotowanym w r. 822 etnommem jest. nazwa Serb, choć istnieją dane że etnonim :en mógł być. znany już w VII wieku. Przeglądu poszczególnych typow antropoIO~ICZnY.~h autor dokonuje w rozdziale ósmym, na podstawie prac Erdel)anovlca i Denikera. Nal~żało spodziewać się, że omawiając w rozdziale dziewiątym sposoby porozumiewania się i pisania, autor dokona przeglądu języków jugosłowiańskich względnie dialektów i gwar. Tymczasem przede wszystkim zwraca on uwagę na języki zawodowe i tajne oraz inne sposoby porozumienia się. Sprawa przedstawia się lepiej, jeśli chodzi o pisownię, bo podane zostały okresy w których wprowadzono cyrylicę i pismo ła- v:' cińskie. Autorowi należą się słowa uznania za bardzo obfite opracowanie zwyczajów. Niemniej trzeba zaznaczyć, że podział ich dokonan.y został ?ie bardzo szczęśliwie. Za zwyczaje towarzyskie np. autor uwaza te, ktore nie dotyczą organizacji państwowej i ustaw kościelnych. szczegó~ne tru~ności przy opracowaniu tego zagadnienia sprawiało autorowI to, ze często ten sam zwyczaj występuje w bardzo odmiennych postaciach na różnych obszarach Jugosławii. Toteż dlatego, opierając się na relacjach poszczególnych badaczy daje dokładne opisy poszczególnych odmian zwyczajów, co nie mogło go uchronić od powtarzania tych samych elementów. Autor w tekście podaje nazwisko badacza i rok wydania pracy, niejednokrotnie umieszcza dokładny wypis w przypisie. Przy poszczeg?L nych zagadnieniach podana została obfita terminologia .. Wyr~zy rd~emopochodne winny znajdować się obok siebie np. termmologla ~wIąza~a ze swataniem lub kobietą ciężarną: prosevina i prosiba, bremena l bred]a. Bardzo cenne jest podawanie przez Drobnjakovića etymologii nazw poszczególnych elementów zwyczajów. Autor zwraca często u;:agę na .sł~wiańskie pochodzenie zwyczajów dokumentując to podawamem słowlanskich terenów na których zwyczaje te do dziś występują. Również dodatnim walorem tej pracy jest chronologizowanie poszczególnych zwyczajów (czas pojawiania się ew. zaniku). Podsumowując w rozdziale jedenastym zdania poszczególnych autorów w związku z wymienionym zwyczajem krsna slava autor posługuje się nie zawsze uzasadnioną naukowo terminologią (np. na str. 247 zamiast Czarnogórcy pisze katoliccy Serbowie). Ogólnie biorąc odnosi się wrażenie, że Drobnjaković ze względu na jakość żródeł którymi dysponował nie mógł wydobyć naj istotniejszych poglądów, to też przytacza jedynie niezbędne fakty, a w przypisach daje dokładniejszy wypis z materiału. Takie ujęcie doprowadziło do materiałowego charakteru tego podręcznika. Bogata bibliografia (około 300 pozycji) podana została przy poszczególnych rozdziałach. Niestety nie została uporządkowana ani w układzie alfabetycznym ani chronologicznym. Zastosowanie któregoś z tych układów uchroniłoby autora od powtarzania tych samych nazwisk w kilku różnych miejscach a dla czytelnika materiał ten byłby bardziej przejrzysty. Bibliografia do rozdziału "Zwyczaje" zawiera połowę wszystkich pozycji i zestawiona została w poszczególnych podrozdziałach. Praca ta, prawdopodobnie ze względów finansowych, posiada mało ilustracji. Na ogólną liczbę 47 ilustracji jest tylko 6 rysunków. Większą część stanowią fotografie wzgl. reprodukcje z archiwów Muzeum Belgradzkiego, Katedry Etnologii oraz Instytutu Etnograficznego w Belgradzie. Pozostałe pochodzą z dzieł już publikowanych. Brak jakichkolwiek map. Praca prof. B. D r o b n jak o V i ć a Etnologija narada Jugoslavije jako pierwszy podręcznik etnologii j u g o s ł o w i a ń s k i e j, mimo pewnych niedociągnięć, jest wartościową pozycją w słowiańskiej etnologii. D. Drljaca Marian OBRZĘDY i T. Skarżyński Gotkiewicz I WIERZENIA LUDU RUMUŃSKIEGO BUKOWINIE. W POŁUDNIOWEJ W czwartym dziesiątku lat ubiegłego wieku powstały w górach poludniowej Bukowiny w pobliżu Kaczyki (Cacica), słynącej z kopalń soli, trzy polskie wioski istniejące po dzień dzisiejszy. Są to: Nowy Sołoniec, Plesz i Pojana Mikuli (Poiana Micului). Do wiosek tych napłynęła ludność z różnych ośrodków polskich na Bukowinie, takich jak np. Stara Huta lub Terebleszty, do których przybyła ok. r. 1803 z okręgu Czadeckiego (żupa trenczyńska na Górnych Węgrzech) graniczącego ze Śląskiem Cieszyńskim. Nasza etnograficzna wysepka złożona z tych trzech osad, licząca dzisi<1j ok. 1700 głów, skurczyła się po ostatniej wojnie wskutek repatriacji znacznej liczby jej mieszkańców do Polski i jest dzisiaj otoczona zewsząd żywiołem rumuńskim, który poczyna do niej stopniowo przenikać, co nie �567 566 pozostaje bez wpływu na gwarę zwyczaje naszych nowosołonieckich górali. O rumuńskich zapożyczeniach słownikowych w pasterskiej terminologii Pojany Mikuli wspominałem już przed 22 laty w artykule "Wołoską percią" drukowanym w nr 2. "Ziemi" za miesiąc luty 1939 r. Teraz wołoskim dochowały się na Podhalu i w Karpatach Zachodnich i musiały być dawniej o wiele wyrażniejsze ale wpływy kościoła rzymsko-katolickiego a na Spiszu i Orawie w pierwszej połowie XVII wieku częściowo także kościoła ewangelickiego, zdołały je wyrażnie zniwelować. Nie wdając się w analizę tych obrzędów i wierzeń dochowanych tak wyrażnie w górach Bukowiny przedstawię je opierając się na artykułach, a także na kilku listach słanych do mnie przez ks. misjonarza Henryka Wochowskiego. działającego w latach 1903-1939 w Kaczyce. ~rtyk~łY ~e z relacjami o polskich góralach N. Sołońca, PIeszy i Pojany, Ja~ rowmeż o grecko-orientalnych Rumunach tamtych okolic były zamIeszczane na łamach "Roczników Obydwóch Zgromadzeń św. Wincentego a Paulo" wychodzących w Krakowie. Z polskiej Typ wieśniaka rumuńskiego z okolic Solki na Bukowinie. Fot. autor 1937 r. chciałbym napisać o ciekawych zwyczajach ludności rumuńskiej mieszkającej w Monastrirea Humorului i paru innych wsiach sąsiadujących z Nowym Solońcem i Pojaną, w której w ostatnim 15-leciu wiele rodzin rumuńskich między naszymi góralami osiadło. Zwyczaje te są związane z wyznaniem prawosławnym wyznawanym przez Rumunów i jak to zobaczymy - są one mieszaniną jego rytuału z wierzeniami pogailskimi. SIady niektórych tych wierzeń przyniesionych z osadnictwem wsi PIeszy (Bukowina). 1937 T. Fot. autor Zacznijmy od stroju. A więc u bukowińskich Rumunów mężczyzm noszą białą aż do kolan sięgającą koszulę, o rękawach szerokich i wypuszczają ją na spodnie lniane, zimą zaś na spodnie szyte z sukna wełnianego. Przepasują się rzemieniem lub pasem brunatnym. Szyję okrywają czarną chustą jedwabną. Latem i zimą chodzą w krypcach bardzo lekko i zgrabnie i rzadko się zdarza, by któryś na lodzie się poślizgnął. Chodzą też w postołach z niemieckiego zwanych hilcze (Holzschuh), których do domu ani do kościoła nie wnoszą, lecz zostawiają je na dworze, by nie zabłocić podłogi. �568 W zimie noszą serdaki i długie kożuchy (cojac), a w lecie szerokie, brunatne bundy (suman), podczas deszczu jasne płaszcze (mante). Głowę nakrywają czarnym kapeluszem (palerie), ozdobnym szerokim sznurem. W jesieni i w zimie nakrycie głowy stanowi czarna czapka barania (cusma). Rumunki używają trojakich koszul. Do pracy używają zwykłych "camesei". Wychodząc przywdziewają "camesei cu pui" t. zn. koszule z wyszywanymi na piersiach i rękawach kwiatami. Na święta stroją się w ozdobne suknie. Noszą oryginalne spódnice (cabrinta). Jest to płat sukna o wymiarach 2 m X 1 m ozdobiony wpoprzek kolorową tkaniną. Owijają się nimi w biodrach opasują się pasem. W zimie noszą kamaszki, serdaki (keptar), głowę zaś owijają białym ręcznikiem (stergar). Mężatki plotą włosy w jeden lub dwa warkocze, okręcają je na głowie i przykrywają rodzajem czerwonego fezu. Niezamężne noszą jeden warkocz ze wstążkami (cradi), małe dziewczęta noszą 2 warkocze. Po śmierci kogoś z rodziny panny chodzą przez 6 tygodni z rozpuszczonymi włosami. Szyję ozdabiają sznurem korali. Na Bukowinie ludność rumuńska jest bardzo zabobonna. Gdy się dziecko urodzi, przychodzą do niego przez 3 dni wróżki-boginie (urditele) i układają jego przyszłe lata. Przez te 3 dni powinno się palić w piecu izby, która musi być nocami oświetlona przy szczelnie zamkniętych oknach, ażeby czarownice nie pozbawiły dziecka snu. Wodę, w której dziecko kąpano, wlewa się pod największe drzewo, ażeby jeszcze lepiej rosło. Do dalszych kąpieli dodaje się pachnące zioła. Gdy matka pierwszy raz po porodzie wychodzi z domu, kładzie wp op rzek progu miotłę, co jest apotropaionem przed złymi duchami. Gdy dziecko jest chore, wzywa się popa, aby odprawiał modlitwy, albo zmienia się chrzestne imię dziecka na nazwę rośliny lub zwierzęcia. np. nadaje się mu nazwę gażdzik (garafite) albo niedżwiedż (ursu!) itp. Przy ślubie małżonkowie obchodzą trzykrotnie stół, a drużbowie obrzucają ich podczas tego orzechami lub cukierkami. Wychodząc z cerkwi do domu panny młodej, łamią okrągły kołacz na kawałki i rzucają je na cztery strony świata z życzeniami dobrego powodzenia. W każdym nowym domu zamieszkuje wąż, jako duch opiekuńczy. Należy go szanować. Kiedy ktoś umrze, to po wyniesieniu trumny otwiera się okno, by dusza mogła wyjść bez przeszkód, zresztą na wszelki wypadek w trumnie od strony głowy robi się z boku otworek, by dusza mogła ulecieć, zanim wpuszczą ciało do grobu. Pogrzeby odbywają się bardzo uroczyście, zwłaszcza jeżeli umrze bogatszy gospodarz i są bardzo kosztowne. Nieboszczykowi dają do ręki krzyż woskowy i kładą pieniądz pod język, następnie kładą go do trumny pomalowanej na niebiesko. Na cmentarz wiozą go niskimi saniami, nawet w lecie, gdy jest błoto, ażeby zmarły nie ,j6!) trz'lsł się po drodze. Przed popem niosą choinkę obwieszoną okrągłymi plackami czyli placintami a także cukierkami i kawałkami cukru. Niosą także stół suto zastawiony. Na nim u czterech rogów są umieszczone patyki z nadzianymi na nich cytrynami, figami i kołaczami. Wszystko to staje się własnością popa. Wołom też nadziewają na rogi placki. Nawet z obu boków trumny zwisają na sznurkach "placinta"! Na każdym mostku, choćby najmniejszym kondukt pogrzebowy musi się zatrzymać. Na mostek kładzie się ładny kolorowy ręcznik, przez który dopiero woły z trumną przechodzą. Stoi to w związku z tym, że ręcznik stanowi pomost przy przejściu duszy przez rzekę w drodze do raju. Monety natomiast służą jako opłata przy powietrznych szlabanach diabelskich, krzyż potrzebny jest do podniesienia szlabanu (sielp). Im więcej po drodze na cmentarz rowów czy mostków, tym więcej potrzeba ręczników, które stają się własnością popa. Płaczki wynajęte z rozpuszczonymi włosami głośno zawodzą, fletniści dmą w długie 3-metrowe trąbity a u każdego instrumentu są zawieszone placki i kawały płótna. Sam jadąc wozem z Pojany Micului do Gurahumorului w roku 1938, taki ceremoniał obserwowałem. Po pogrzebie odbywa się w domu nieboszczyka rodzaj stypy czyli "prażnik", na którym kto żyw raczy się mięsiwem, ciastami, miodem i winem. Dzisiaj zapewne w miarę postępu oświaty, pogrzeby i prażniki są znacznie skromniejsze. Na Sylwestra dziewczęta roztapiają ołów i wlewają do wody a z ulanych figur wnioskują jakiego będą miały męża. Innym sposobem zdobycia tej tajemnicy jest następujący zabieg: dziewczyna wychodzi wieczorem z zawiązanymi oczyma do płotu i liczy do dziewiątej belki w płocie; jaka jest ta belka, taki będzie przyszły małżonek. Podobnie wróżą sobie także polskie dziewczęta w Nowym Sołońcu, ale to jest zwyczaj przywieziony przez ich prababki z Czadcy *. W nocy na Nowy Rok otwiera się niebo, a bydło rozmawia z sobą, można je nawet rozumieć, choć nikt nie waży się go podsłuchiwać, bo by w tym roku umarł. W wigilię Bożego Narodzenia i Jordanu zachowują ścisły post. Zanim zasiądą w tym dniu do postnego obiadu, rozsypuje gospodarz fasolę, aby mu się szczęściło w hodowli bydła. W dzień Jordana rzuca z łyżki pszenicę z miodem do sufitu, aby zebrać dużo miodu. Chcąc być zdrowym, należy się kąpać od niedzieli palmowej do Wielkanocy. W Wielki Piątek kobiety wstrzymują się od wszelkich robót. W letnie skwarne południe zażywają Rumuni spoczynku pod gołym niebem na polu. ,Jest to pora, kiedy włóczą się po świecie Savatiny, żeńskie " Porównaj: lVIarian G o t k i e w i c z: Andrzeja. "Ziemia", Pażdziernik-Listopad Wróżby dziewcząt w wigilię św. 1948, t. XXVII, nr 10-11. �571 570 złe duchy \vściekłość przynoszące, a także ich siostrzyce Margaiiny, duchy denerwujące. Św. Jerzy - patron wiosny - otoczony jest nimbem symbolicznego kultu i zwyczajów. W dniu tego świętego kładzie się wieczorem na słupach płotów i bram pęki traw z zatkniętymi rózgami wierzbowymi na obronę przed czarownicami. W sobotnie wieczory przed Zielonymi Świętami biegają Rusalii (żeńskie złe duchy), które psują ludziom humor i odbierają apetyt. Ludzie chronią się przed ich wpływami, kładąc sobie na piersi piołun. Rumuni obchodzą wiele świąt, wstrzymują się od pracy i chętnie świętują. Dnie 14 czerwca i 6 lipca są dla nich świętami narodowymi Sant Jana (Jana Nowego). W dniach tych przybywają liczne pielgrzymki do Suczawy z całej Bukowiny, gdyż w tym mieście spoczywają prochy św. Jana Suczawskiego od czasów Aleksandra Dobrego (1401-1433). W wigilię tego święta wiją wieńce z polnych kwiatów (tzw. sandene) i kładą je na wschodniej stronie dachu. W lecie wstrzymują się od pracy na św. Foka (4 sierpnia) z obawy przed piorunem. Nie pracują również w dniu św. Maryna (Morena) tj. 29 lipca, aby się ich dzieci nie potopiły a w dniu św. Palie i (2 sierpnia), żeby owce nie chorowały. Na Podwyższenie św. Krzyża zbierają zioła lekarskie (26 września). We wigilię św. Andrzeja smarują drzwi czosnkiem, żeby odpędzić strzygi (Strigiele) i wilki. Św. Mikołaj opiekuje się sierotami, daje posag biednym dziewczętom. Tyle na podstawie korespondencji z Kaczyki opublikowanej w r. 1903 uzupełnionej niektórymi szczegółami z listu ks. H. Wochowskiego zamieszczonego we wspomnianym wydawnictwie z r. 1937. Autor tego listu podkreśla przywiązanie rumuńskiego ludu do zewnętrznych ceremonii. Jak podaje, u Rumunów grecko-orientalnego obrządku "Sanctissimum raz na rok konsekrowane umaczają we krwi Pana Jezusa, bo konsekracja ich jest ważna, potem je suszą i tę zasuszoną tzw. "proskurę" przechowują dla chorych w bocznym ołtarzu czy kapliczce, mniej gorliwi zaś nawet w domu dla swej wygody, gdy cerkiew jest daleko. Do chorego to zasuszone Sanctissimum w winie umaczają - i to jest komunia św. pod 2-ma postaciami ... Z olejami św. dwóch księży koniecznie być musi, no i doskał czyli dyak z kadzielnicą, a ponieważ drugiego księdza z następnej parafii sprowadzić jest z kosztami połączone, to też wielu bez pociechy tego sakramentu z tego świata schodzi" *- * ska", J. T. L.: Północno 1855, t. IV. wschodnie osady wołoskie. "Biblioteka Warszaw- Wiara u nich połączona jest z fatalizmem. Początkowo próbowali zamawiać u księży katolickich na intencję "pentui dusmani" za nieprzyjaciół, aby pomarli. Póżniej na skutek perswazji, że się tak nie godzi, przestali prosić o taką przysługę. Niejednego z wyżej opisanych wierzeń i zwyczajów doszukać się można u naszego ludu. Niektóre z nich powstały w epoce poprzedzającej chrześcijaństwo, inne mogły przyjść do nas z gromadami Wołochów w najwcześniejszym okresie ich napływu do nas (XIV-XV w), kierującego się - jak wiadomo - nie tylko w Karpaty Zachodnie, ale i na nasze ziemie niżowe, np. w okolice Bełza, Huczwy, Wieprza i inne **. L'ETHNOG RAPHIE L'Ethnographie, tom 52 Nowej Serii, 1957 R. Organ Towarzystwa Etnograficznego w Paryżu (Societe d'Ethnographie de Paris), Paris 1958. Treść tomu została pomieszczona w 4 działach: Historia etniczna, etnografia, etnologia i lingwistyka. Na ostatnich dwu stronach została dołączona krótka kronika o życiu i działalności Towarzystwa. Historii etnicznej dotyczy artykuł J. L. B a u d e t' a pt. Zatopiony kontynent w południowej części Morza Północnego (Le continent immerge de Ja region sud de la Mer du Nord). Już w XVII w. szwedzki lekarz-botanik, nazwiskiem R u d b e c k, wysunął hipotezę, że Szwecja jest praojczyzną kultur starożytnych Europy, a także pierwotnym olimpem bóstw świata klasycznego. Ona też, wg Rudbecka, miała być legendarną Atlantydą Platona. Do koncepcji tej nawiązuje obecnie francuski archeolog J. L. B a u d e t, przedstawiając w sposób ostrożny a jednak dobrze uzasadniony tezę, że na południowym obszarze obecnego Morza Północnego jeszcze w ostatnim okresie przedlodowcowym, w epoce borealnej, istniał zaludniony kontynent. Poza dowodami hydro-geologicznej natury, autor powołuje się na dość już liczne znaleziska archeologiczne w postaci narzędzi kościanych i kamiennych, które bądż wyłowiono z dna morskiego, bądź odkryto na piaszczystych ławicach Ower, Leman i Dogres, a także w innych miejscach. Wiele wątpliwości oczekuje tu jeszcze na rozstrzygnięcie, jednak, zdaniem autora, należy się poważnie liczyć z tym, że ów, zatopiony przez topniejący lodowiec, kontynent mógł być etnicznym centrum, z którego, pod presją postępującego zalewu oraz zmieniającego się klimatu, wychodziły etniczne migracje w głąb kontynentu Europy. Artykuł posiada niewątpliwie wartości odkrywcze ale zapewne będzie jeszcze przedmiotem krytyk i dyskusji, które ostatecznie utwierdzą lub ** Patrz też: R. G a n s i n i e c, Eucharystia ludu. LUD, t. XLIV, s. 75-117. (Przyp. \V Red.). wierzeniach i praktykach �-"":") ;) 1- odrzucą tę tezę. Autor, posługując się widocznie żródłami niemieckimi, nie z·...,rócił przy tym uwagi na to, że prawidłowe nazwy rzek polskich. przez niego przytaczane, brzmią Wisła, Warta a nie - Weichse!, Warthe. Sześć następnych artykułów zawiera tematykę etnograficzną. H. E. Deł 1\1e d i c o: Życie rodzinne Żydów (La vie familialles des Hebreux). Jest to ciąg dalszy serii artykułów pod tym samym tytułem opublikowanych w poprzednich tomach "Etnografii". Autor zakłada, że najbardziej archaiczne cechy etnograficzne danego ludu zachowują się w jego wierzeniach, zwyczajach i postawach związanych z narodzeniem dziecka, z formami zawieranych małżeństw i z obrządkami związanymi ze śmiercią. W omawianej tu części jego rozprawy przedstawia on etnograficzną analizę żydowskiego rytuału pogrzebowego. Podstawowym żródłem materiałowym są dla niego teksty Starego Testamentu. Interesujące są rezultaty tej analizy. Ważniejsze wnioski dają się sformułować następująco: Żydzi zrazu, u początku swojej historii, nie posiadali wyraźnych wierzeń o życiu pozagrobowym duszy. Wobec śmierci zachowywali postawę obojętną. Zwłoki umarłych wrzucali do skalnych parowów. Umierających ziomków sadowili na skraju urwiska parowu, poprzednio zdjąwszy z nich odzież. Pierwsze obrządki i bardziej uroczyste praktyki pogrzebowe pojawiły się u nich stosunkowo póżno. Zostały one przez Żydów przejęte najpierw od Hetytów z Małej Azji, następnie od Kananejczyków i innych ludów, na które nawarstwili się Żydzi w Palestynie. Do tej kategorii należy m. in. zwyczaj składania zwłok w grotach skalnych, a także grzebanie zwłok w ziemi. Zapożyczyli też takie szczegóły obrządku pogrzebowego jak, spowijanie zwłok w chusty, balsamowanie ich lub conajmniej namaszczanie olejami, składanie ciał do drewnianych trumien, grzebanie znaczniejszych osobistości pod progami bram miejskich itp. Kończąc niniejszym artykułem cykl studiów nad etnograficznymi cechami w zwyczajach i obrzędach związanych z życiem rodzinnym Żydów, autor sumuje dotychczasowe wnioski w tezie, która rewolucjonizuje dotychczasowy pogląd na etnogenezę Żydów i genezę ich kultury. Cały szereg składników w kulturze Żydów, wg Deł Medico, pochodzi z obszaru Małej Azji, konkretnie od Hetytów. A więc nie z Egiptu, i nie od Beduinów, jak to na ogół dotąd przyjmowano. Antropologiczne cechy najdawniejszej fali żydowskiej, jaka znalazła się w dorzeczu Jordanu nie są semickie. Nie byli oni zatem Semitami, ani nie mówili semickim językiem. Prymitywizm i wielka surowość ich naj dawniejszych obyczajów jak również te cechy, z jakimi przybyli do Pałestyny, można jedynie wyjaśnić hipotezą, że żyli oni przez bardzo długi czas jako lud niewolniczy, zrazu zepchnięty zupełnie na peryferie którejś małoazjatyckiej cywilizazcji. Niezwykły kompleks niższości, przebijający stale na stronach ich kronik pisanych, hipotezę tę zdajc się zupełnie potwierdzać. Z wielkim trudem przyswajali sobie kulturowe dobra i osiągnięcia, jakie zastali na biblij- I f nych, nowozdobytych terytoriach, gdyż do ich przyjęcia nie byli odpowiednio przygotowani. Artykuł DeI Medic'o reprezentuje wysoką klasę w metodzie naukowej interpretacji etnograficznej tekstów znanych chrześcijańskiemu światu jako Pismo Święte. M. B o u t e i 11 er: Prawo własności i posiadania w społeczeństwach (Droit possesif et propriete dans les societes exotiques). Ewolucja pojęć, których rezultatem jest aktualne pojmowanie prawa własności, jest na ogół mało znana. W społeczeństwach pierwotnych istnieje raczej pojęcie sposobu użytkowania dóbr niż pojęcie własności. Dobra te są natomiast dwojakie: społeczne tj. kolektywne i indywidualne, osobnicze. Do pierwszych należą: lasy, wody, pola, zwierzyna, trzody. niektóre formy domów, przedmioty kultowe itp. Do drugich - przedmioty osobistego użytkowania, jak odzież, broń, drobne sieci, czasem ozdoby, garnki, narzędzia pracy, indywidualnej itp. Przedmioty tej kategorii grupują się ze swej strony w dwa zespoły: narzędzia męskiej pracy i narzędzia pracy kobiecej. Noszą zatem cechy początkowego podziału pracy według płci. Dobra społeczne należą do ludzkiej grupy, która jest zrazu zorganizowana na zasadzie więzi rodowych, pa tri- lub matrilinearnych. Dyspozytorem dóbr kolektywnych staje się z czasem głowa rodu. Sposoby dziedziczenia udziałów, składających się na ogół dóbr rodu, są różne w zależności od rodzaju rodu oraz stopnia ewolucji pojęcia własności indywidualnej w danej grupie. Wzrost świadomości o wartości pracy i wysiłku indywidualnego prowadzi do kryzysu w organizacji rodowej. Jednostka wyłamuje się z tradycyjnego porządku z chwilą, kiedy osobisty interes zaczyna stawiać ponad interes kolektywny. Nie dzieje się to bez oporów ze strony dawnego kolektywu. Mimo to ostatecznie dochodzi do osłabienia a póżniej do pełnego rozbicia więzi rodowych. Autor stawia tezę, że ~ każdym społeczeństwie ewolucja pojęcia własności prowadzi do etapów przejściowych, kryzysowych, które są nacechowane brakiem społecznej równowagi.. Wywody ilustruje autor niezmiernie interesującym materiałem faktograficznym. Razi nieco brak metody w ujęciu całego zagadnienia. egzotycznych V u k a n o v i c: Leczenie obłąkanych w klasztorach po(Traitement des alienes dans łes monasteres chez les Slaves du Sud). Słowianie Bałkańscy, podobnie jak wiele innych ludów, tłumaczyli objawy choroby umysłowej opanowaniem nieszczęsnego osobnika prz~z złego ducha, któremu udało się dostać do organizmu chorego. Leczeme polegało zatem na podejmowaniu prób wypędzenia go modłami, egzor-. cyzmami oraz innymi pomocniczymi środkami, niekiedy badzo okrutnymi Tatomir P. łudniowo-słowiańskich. �574 dla pacjenta. Moc uzdrawiania obłąkanych przypisywano niektórym świątobliwym osobom lub miejscom. Święci: Nikita, Andon, Wasyl, Sawa, Teodor. i inni patronowali zabiegom leczniczym. Miejscami do których na leczenie przywożono chorych-obłąkanych - były przede wszystkim klasztory, rzadziej kościoły. Jako szczególnie sławne wymienia autor klasztory: św. .Jana Wladimira w Albanii, św. Nauma w !Vlacedonii a obok nich także klasztory w Milesevo, Hopowo, Bezdin, Fruska Gara, Gornjik, Studenica. Wszelako naj sławniejszy z uzdrowień chorych-obłąkanych był klasztor w Lesnovo w (Macedonii) i w Devil': (w praw. Metohiji). W klasztorach tych były urządzone specjalne cele dla obłąkanych. Okowy żelazne, słomiana mata lub barłóg oraz drewniane dyby należały do zwyczajnego wyposażenia celi. Po zakuciu chorego w okowy i po dodatkowym unieruchomieniu jego nóg w dybach, nad głową jego odprawiano egzorcyzmy. Nierzadko biczowano wiciami, polewano zimną wodą, głodzono długim postem itp. Praktyki te, w przekonaniu leczących, miały skłonić złego ducha do opuszczenia ciała, którym zawładnął. Do początku bieżącego stulecia praktyki te utrzymały się w niektórych bałkańskich klasztorach. Niemało istnieje w Jugosławii ikonograficznych dokumentów, na których zostały utrwalone charakterystyczne sceny tej osobliwej terapii. Znaleźć w niej można sporo cech niezmiernie archaicznych. Artykuł napisany jest zwięźle, poprawnie i zawiera cenny materiał porównawczy. J. G l' e l i e r: Kurara Indian Piaroa (Les Indianes Piaroa et Ie curare). Autor, francuskI etnograf, znany z badań ludów indiańskich w dorzeczu Orinoko (1950-1953), opisuje precyzyjnie sposób produkowania kurary przez tamtejszych specjalistów, Indian z ludu Piaroa. Kurara produkowana przez Piaroa, nazywana z hiszpańska "CurareFuerte", odznacza się szczególnie szybkim działaniem trucizny, a równocześnie zdolnością do utrzymywania swojej mocy przez długie lata. Magazynowana w miniaturowych kalebasach, stała się środkiem płatniczym i przedmiotem wymiany handlowej w promieniu do ok. 500 km. od terytorium Piaroa. Za kurarę Indianie Piaroa otrzymują m. i. tuby trzciny z gatunku Arundinaria do swoich dmuchawek. Trzcina ta rośnie na bardzo oddalonym terytorium Indian Guarahibo, którzy ją dostarczają Indianom Makiritare, ci wyrabiają z niej dmuchawki, których jednak sami nie używają (posługują się łukiem) lecz sprzedają Indianom Piaroa za owe kalebasy z kurarą· Piaroa znają uźycie łuku do łowów, ale go nie używają. Zagadkę tę, zdaniem autora wyjaśnia fakt istnienia u nich "tabu krwi". Zakaz dotykania krwi jest u nich tak rygorystycznie przestrzegany, że w polowaniu na zwierzynę leśną nie posługują się lukiem, którego skuteczność jest, jak wiadomo znaczniejsza niż dmuchawki. Istnieje dla nich jednak możliwość przelania wzgl. wylania krwi, jeżeli spływa ona z bieźącą wodą. Zwierzynę i ryby strzałą z łuku. w wodzie można więc zabić oszczepem, ością czy A. L. 1\1 e l' c i e r: Rośliny w folklorze i etnografii (Les vegetaux dans Ie folklore et l'ethnographie). Jest to dalszy ciąg serii artykułów o roślinach w ludowych praktykach i wierzeniach. Poprzednie, publikowane były w dawniejszych tomach "Etnografii". W bieżącym odcinku autor grupuje materiały folklorystyczne odnoszące się do orientalnych przypraw korzennych i do ich macierzystych roślin. Zwraca on uwagę na fakt, że te przyprawy dostawały się od \vczesnego średniowiecza nie tylko na stoły bogaczy i wielmożów ale także do medycyny ludowej. Pod tym kątem omawia zatem różne odmiany pieprzu (Piper), cynamonu (Laurus Cinnamonium L.), muszkatowiec (Myristica), godździki (Rodz. Myrtaces), imbir (Zingiber), cytrwię (Curcuma domestica). M a l' c A n d l' e: Skorupiaki w legendach starożytnych i współczes(Les crustaces dans les legendes anciennes et acttuelles). Autor porusza zagadnienie w etnologii mało spopularyzowane, mianowicie ludowej wiedzy o niektórych skorupiakach. Skorupiaki nierzadko odgrywają dużą rolę w pożywieniu nadmorskich ludów. Znaczenie ich odzwierciedla się w ludowych wierzeniach i mitach. Autor wprowadza czytelnika w tytułowe zagadnienie poprzez ciekawą interepretację mitu a Afrodyte, narodzonej z piany morskiej, wykazując, że mit ten powstał w związku z występowaniem na nadmorskich wybrzeżach Grecj i, w pobliżu dawnych świątyń Afrodyty w Larnaka i w Paphos, dużych ławic ikry kraba z rodziny Pilumnus Hirtellus L. Te właśnie ławice ikry nadają przybrzeżnej pianie niezwykły blask, który stał się ważnym motywem tego mitu. Inny krab, źyjący masowo w mulistym dnie Eufratu i Tygrysu, zwany przez Babilończyków "pracownik łoźyska rzeki" (Nagar - assura), dał na ok. 2100 lat p. n. e. początek zodiakalnemu znakowi "raka" (Cancer). Wizerunki karbów, krewetek, homarów, langust i innych skorupiaków umieszczali na monetach Fenicjanie i Grecy. W hieroglifach egipskich znalazł się także m. in. znak polipa i kraba. Liczne są przykłady stosowania skorupiaków w medycynie starożytnej i średniowiecznej, szczególnie u ludów Basenu Śródziemnomorskiego. Fantastyczne wierzenia a niektórych skorupiakach morskich utrzymywały się do połowy XIX w. Spośród skorupiaków niektóre, np. Cicada marina u Greków, a rozmaite gatunki kraba i krewetki u ludów Oceanii, zostały otoczone zakazami tabu lub kultem totemicznym. Po dni współczesne przedstawiciele skorupiaków figurują w wielu emblematach miejskich Włoch, Francji, Hiszpanji, Anglii ii., a także w rodowych znakach heraldycznych. nych. �577 fi76 Artykl1ł zawiera sporo jest raczej nieco chaotycznie. etnograficznych ciekawostek, choć P. B. napisany G. We l t er: Animizm, panteizm i pandynamizm (Animisme, Panthedsme et Pandynamismei. Artykuł ten wraz z dwu następnymi wypełnia dział etnologiczny. Wszystkie trzy omawiają problematykę pierwotnego myślenia. Wg. Weltera podstawą myślenia i wierzeń ludów pierwotnych jest a n i m i z m, tj. idea, że każde ciało, żywe i nieożywione składa się z materii i czegoś, co w przybliżeniu można by nazwać duchem wzgl. duszą. Oba te terminy nie są jednak adekwatne z istotą pojęcia, które mają tu wyrażać. Prawdopodobnie bliższe byłoby tu pojęcie greckie "dynamis", które oznaczało "magiczną siłę" albo "moc danej rzeczy lub postaci". Owa "moc", wg wierzeIi. pierwotnego człowieka, jest równocześnie tożsama z materią ale zarazem może się eksterioryzować poza bryłę materii, z którą jest związana, wykazując przez to jakąś niezrozumiałą dla nas niezależność. Obok tego pojęcia, znanego także pod terminem melanezyjskim "mana", pierwotną jest również koncepcja świata, przenikniętego pandynamizmem, który czyni wszystkie jego składniki równo_ rzędnymi co do znaczenia. Nie ma w nim jakiejś uporządkowanej hierarchii, a i człowiek nie odczuwa w nim uprzywilejowania. W otaczającym go świecie, jakgdyby mglistym i chaotycznym, zewsząd grozi mu niebezpieczeństwo; jest jakby narażony na strzały istot bliżej mu nieznanych. Sam jednak nie jest bezbronny. Posiada bowiem własną "moc", ową wspomnianą "mana". Bronią na przeciwności i niebezpieczeństwa jest rytuał magiczny. Koncepcja świata dynamicznego jest w konsekwencji podstawą kultu dla tych elementów świata, w których owa "moc" przejawia się najsilniej, a zatem dla słońca, księżyca i poszczególnych planet; dla zwierząt wielkich lub szczególnie groźnych; dla roślin o szczególnych cechach (np. dąb, mandragora iLl. Konsekwencją animizmu są, także, zdaniem Welter'a, wierzenia, że narodzenie dziecka nie musi być jedynie konsekwencją cielesnego stosunku kobiety z mężczyzną, ale, że kobieta może dziecko począć również w rezultacie działania owych "mocy" zewnętrznych, magicznych. Inną, niemniej ważką, konsekwencją animizmu jest wiara w istnienie pozagrobowe. Te najbardziej archaiczne wątki animizmu mają żywot zdumiewająco trwały. Utrzymują się nadal w niektórych współczesnych światopoglądach. Co jednak dziwniejsze to chyba to, że także idea o jedności ducha i materii została wywołana z przeszłości i potwierdzona przez nowoczesną naukę. Artykuł Welter'a przynosi interesujące i cenne podsumowanie aktualnego dorobku etnologii na temat pierwotnego myślenia, podstawy praktyk magicz:lych i religijnego kultu. P e u c h n a n t: Rola fetyszyzmu w rozwoju społeczeństw (Le role du fetichisme dans Ie developpement des societes primitives). pierwotnych O politeizmie twierdzi się, że w okresie kiedy był powszechny, bogiem mogło być wszystko prócz właśnie Boga. Politeizm wszakże wg. autora, był produktem wcześniejszego okresu fetyszyzmu. Istotą fetyszyzmu jest wiara, że każdy przedmiot z otaczającego świata jest obdarzony własnym życiem i możliwością samodzielnego działania. Na tym etapie rozwoju koncepcji świata nie istnieją jeszcze wielorakie bóstwa mórz, ziemi, gór, lasów itp. Dopiero na następnym etapie, kiedy człowiek ową magiczną moc rzeczy i ciał wyodrębnia i nadaje jej byt oddzielny, samodzielny, wtedy powstają duchy i bóstwa. Zrazu każdy ród wzgl. rodzina ma mnogą liczbę swoich bogów lub duchów. W historii można śledzić, jak te mnogie bóstwa podlegają zmianom w miarę jak rody łączą się w plemiona, w ludy albo narody. Umysł ludzki coraz to bardziej abstrahuje je od rzeczywistości, przenosi na wyimaginowany olimp, centralizuje i wreszcie podporządkowuje jednemu naczelnemu bóstwu. Tak dochodzi do monoteistycznej koncepcji religijnej. Podstawą wyjścia musiała jednak być religia w formie fetyszyzmu. Autor zapowiada dalszy ciąg rozpraw. Recenzowana część zawiera cenne podsumowanie aktualnych poglądów na rolę fetyszyzmu w procesie rozwj iania religii. J. i J r' B e l i n - M i 11 e r o n: Etnologia a psychologia wiedzy (Ethnologie et psychologie de la connaissance). Autor wiele ze swoich poprzednich prac poświęcił zagadnieniom kształtowania się światopoglądu ludów pierwotnych jak i cywilizowanych. W recenzowanym artykule, podobnie jak w niektórych poprzednich, dowodzi, tezy, że w psychice ludzkiej istnieją głęboko zakorzenione refleksje, odbite ze świata roślinnego. Wielotysiącletnia współzależność rośliny i człowieka pozostawiła trwałe ślady nie tylko na szlakach migracji ludów, jak tego dowodzą badania etnobotaników, ale także w umysłowości ludzkiej, w pojęciach i wyobrażeniach, przenoszonych ze świata roślin na grunt stosunków społecznych, kultowych i in. Autor wskazuje m. in. na zasięg, ogrom i różnorodność symboliki roślinnej w aktach prawnych, zwłaszcza w formach przekazywania własności i władzy, w postaciach organizacyjnych - społecznych, w rytuale religijnym itp. Dochodzi tą drogą do wniosku, że w psychice ludzkiej ukształtował się swoisty kompleks roślinny, przez tysiąclecia sygnalizowany i uze\vnętrzniany poprzez wspomnianą symbolikę roślinną· Głębsza analiza tego kompleksu, zdaniem autora, dała by poznanie jedne_ go z podstawowych schematów duszy ludzkiej. Rozwiązanie tego komp:eksu ułatwiłoby dalszy postęp myśli ludzkiej. 3i - ..Lud", t. XLVII �3i8 579 Materiały dowodowe przytaczane przez autora są bardzo interesujące, jakkolwiek treść wywodów jest raczej zawiła i niedopracowana pod względem stylistycznym. J. D e z: Przyczynek do poznania gramatyki malgaskiej (Contribution ił l'etude de la grammaire malgache). Jest to rozprawa językoznawcza, w której tematem przewodnim są rozważania nad logiką "biernika" w języku Malgaszów. Ta.deusz Wróblewski G. B r a s s e u r, G. S a von n e t: Carte Ethno-Demographique. Cartes Ethno-Demographiques de l'Afrique Occidentale. Feuilles N° 2. Institut Franc;ais d'Afrique Noire, Dakar 1960, s. 36, 2 tabl. 4 mapy. Mapa jest rezultatem prac sekcji geograficznej Instytutu Franc;ais d'Afrique Noire i przedstawia wycinek zamknięty 12° i 8° szerokości zachodniej i 17° długości północnej. Obejmuje ona obszar plemion prze\vażnie osiadłych z Sudanu zachodniego, górnej Gwinei, wschodniego Sierra Leone i prawie całej Liberii. Część tekstowa omawia we wstępie środowisko geograficzne, historię obszaru (z dwiema interesującymi mapkami w tekście, przedstawiającymi rozwój dawnych państw tubylczych i ważniejsze migracje) oraz przedstawia źródła i dokumentację map. Następnie omówione ~ą bliżej wyróżnione na mapie grupy etniczne: w tej części tekstu autorowie podają także rozwiązania, przyjęte w związku z ogólnymi problemami kartograficznej prezentacji danych i dają szczegółowe komentarze do mapy. Trzecia część opracowania tekstowego poświęcona jest problemom demograficznym. Jest to właściwie jedna mapa, przedstawiona w dwóch arkuszach i dwóch wersjach. Źródłami do jej sporządzenia były dane statystyczno demograficzne z archiwów władz administracyjnych, konfrontowane z informacjami zebranymi wśród znającego teren personelu administracyjnego oraz uzupełnione badaniami penetracyjnymi i sondażowymi. Wersja demograficzna mapy przedstawia gęstość zaludnienia, zachowując tylko dwa kolory na rozróżnienie ludności osiadłej i koczowniczej. Wersja etnograficzna opracowana jest metodą punktową. Kolory oznaczają grupy: 1) mauretańską i Tuaregów, 2) ludy Ful, 3) ludy sudańskie, 4) ludy paleonigryckie. Poszczególne plemiona wyróżniono rozmaitymi sygnaturami, z których każda oznacza pewną ilość ludności (ilość oznaczoną liczbą na znaku, zaś w wypadku większych skupisk ludności jeden znak oznacza 500 mieszkańców). Za kryterium wyodrębnienia danej grupy przyjęto "cały kompleks zjawisk wynikających z materialnych warunków bytu, rodzaju siedzib. ubiorów, zespołu zwyczajów, wierzeń i ze względnej wspólnoty językowej" choć niekiedy, w braku systematycznych opracowań autorowie zmu_ szeni byli zaznaczyć, że dana grupa może być wyodrębniona głównie w oparciu a poczucie przynależności jej członków. W wypadku, gdy dwa odłamy tej samej grupy, pod wpływem odmiennego środowiska geograficznego i wpływu sąsiadujących grup różnią się niektórymi cechami kultury - są one mimo tego oznaczane taką samą sygnaturą, a bliższe wyjaśnienia przerzucono do tekstu. Przynależność etniczną rodziny określano według przynależności głowy rodziny, chyba że wchodziła w grę wielka rodzina, lub wyraźne wyodrębnienie warstwy służebnej obcego pochodzenia. Największe trudności nastręczało uchwycenie grup koczowniczych. Liczby, uzyskane w oparciu o niekompletne dane władz skarbowych musiano uzupełniać szacunkowo poprzez badania sondażowe. Starano się oznaczyć linearnie szlaki wędrówek i określić miejsca dłuższego pobytu zwłaszcza warstw służebnych, które choć coraz mniej różniące się od warstwy panującej antropologicznie, różnią się od niej przeważnie trybem życia: warstwa panująca jest zwykle pasterska, a służebna - zajmuje się przez dłuższe okresy roku rolnictwem i pędzi życie na pół osiadłe. Na tablicy z legendą do map podano ciekawe zestawienie tabelaryczne plemion koczowniczych i podległych im plemion służebnych. W sumie mapa daje ciekawe i na pewno o wiele precyzYJmeJsze od dotychczasowych ujęcie struktury etnicznej dość znacznego obszaru Afryki. Z jednej strony opracowujący znajdowali się jeszcze w szczęśliwym położeniu, mogąc się opierać bezpośrednio na silnym poczuciu odrębności plemiennej - z drugiej jednak szkoda, że już obecnie, zanim niwelacja kulturowa nie zatoczy większych kręgów także i w tych krajach, nie podjęto starań w kierunku nagromadzenia przynajmniej zasadniczych danych o inwentarzu kulturowym, jako podstaw do generalniejszych może kryteriów podziału. Krzysztof Kwaśniewski D i o g o G o m e s: De la premiere decouverte de la Guinee (De prima inventione Guinee) wyd., Th. Monad, R. Mauny i G. Duval. Centro de Estudes da Guine Portuguesa. Bissau 1959, s. 89, map 2. Wydanie naj starszego opisu odkryć portugalskich na zachodnich wybrzeżach Afryki w XV wieku, jest obecnie specjalnie cenne, gdy z dnia na dzień wzrasta szerokie zainteresowanie afrykańskimi ludami, kolorowymi, ich życiem, tradycją i historią. Tym cennym źródłem historycznym jest opis Diogo Gomesa, wydany staraniem Instytutu Badań nad Gwineą Portugalską w Bissau. Opis Gomesa znajduje się w manuspkrypcie "VALENTIN FERNANDES" (Codex hispanicus 27 w Bayerische Staatsbibliotek), w Monachium. Tekst łaciński (oryginalny), napisany portugalsko-hiszpańską łaciną średniowieczną był po raz pierwszy publikowany przez J. A. Schmellera w r. 1847, z częściowym przekładem na język angielski znalazł się w pracy R. M a- �581 580 jor "Life of Prince Henry of Portugal" wydanej w roku 1l!63. Dzieło to wraz z tekstem Gomesa zostało przetłumaczone na język portugalski w roku 1878 przez J. A. Fern~ira Brandao. Następnie E. A. de Bettencourt opierając się na kopii manuskryptu Valentin Fernandes znajdującego się w Bibliotece Narodowej w Lizbonie wykorzystał opis w swym dziele "Descobrimentos, querras e conquistas dos Portugueses em terras do ultramar nos seculos XV e XVI". Pierwszy przekład całości na język portugalski relacji Gomesa dał w roku 1900 G. Pereira, przekład ten poddał krytyce i opatrzył znakomitymi przypiskami V. Magalhćies Godinho w r. 1945. W latach 40-tych i 50-tych obecnego wieku tekst opisu Gomesa wzbudził zainteresowanie wielu badaczy szukających w nim najstarszych żródeł do opisów krajów zachodnich wybrzeży Afryki, oraz Wysp Kanaryjskich, Zielonego Przylądka, Madery i Azorów. Dokładne opisy Mauretanii, Gwinei, Ghany, Mali, Nigerii, podające nie tylko dane o krajach leżących w pobliżu morza, ale zawierające szczegóły o miastach leżących w głębi lądu jak np. Timbuktu, podnoszą wartość historyczną pracy Gomesa. Diogo Gomes urodził się w Portugalii około roku 1402 i był przez wiele lat na służbie księcia Henryka Żeglarza. Brał udział w licznych wyprawach portugalskich do krajów Afryki, i wiele nowych odkryć znanych mu było z autopsji. W roku 1459 Gomes został almoxarifem w Sintrze. W tym czasie brał udział w swojej trzeciej wielkiej wyprawie do Gwinei (1459-1460), która się zbiegła z datą śmierci Henryka Żeglarza. (1460). Póżniej odbywał Gomes kilkakrotne wyprawy do Afryki, głównie na Maderę. Nie jest znana dokładna data śmierci Gomesa, lecz nastąpiło to prawdopodobnie u schyłku roku 1502. Ostatnie dwujęzyczne wydanie opisu odkrycia Gwinei jest niezmiernie cennym żródłem nie tylko dla historyka krajów afrykańskich, historyka odkryć geograficznych ale również historyka geografii i kartografii a także etnografa i antropologa. Duży materiał faktyczny i wszechstronność obserwacji Gomesa podnoszą wartość tego cennego średniowiecznego żródła. Sposób wydania w języku francuskim i łacińskim udostępnia dzieło Gomesa międzynarodowemu czytelnictwu fachowemu. Krzysztof KULTURA LUDOWA Pod redakcją Józefa Burszty, WoLski WIELKOPOLSKI t. I, poznań 1960, s. 743. Wielkopolska należy do części naszego kraju najsłabiej zbadanych pod względem etnograficznym. Przodująca ekonomicznie dzielnica Rzec:ypospolitej Polskiej stawała się następnie "Hinterlandem" Rzeszy Niemieckiej. Zmienne wypadki historyczne sprawiły, że zarówno szybki rozwój gospodarczy jak ucisk germanizacyjny zniszczyły wiele zabytków tak duchowej, jak i materialnej kultury ludowej. Przedmowa redaktora na wstępie omawianego wydawnictwa informuje o najważniejszych opracowaniach kultury wsi wielkopolskiej i o fragmentarycznych, często przerywanych, kolejnych okresach badań etanograficznych. Pierwszy tom wydawnictwa "Kultura ludowa Wielkopolski" stanowi zbiorową pracę 13-tu autorów związanych po części z Katedrą Etnografii Uniwersytetu Poznańskiego. Przeważna część autorów to pracownicy naukowi, od dawna związani wieloma pracami publikowanymi z tematyką kultury wsi wielkopolskiej, czy też historią różnych dziedzin nowożytnej kultury materialnej. Przygotowują oni monograficzne opracowania zasadniczych zagadnień i Atlas kultury ludowej Wielkopolski. Omawiane jednak wydawnictwo to szereg artykułów, o charakterze w mniejszym lub większym stopniu p o p u l a r n o - n a u k o w y m, dotyczących różnych dziedzin kultury materialnej wsi wielkopolskiej. Projektuje się następne tomy o podobnym charakterze. Umożliwia to szybsze podanie w bardziej przystępnej formie najważniejszych wyników badań szczegółowych poszczególnych autorów. Wydawnictwo rozpoczyna zarys geograficzno-historyczny L. G o m o 1c a o charakterze informacyjnym. Wyniki nowych poszukiwań otwiera artykuł J. B u r s z t y Osadnictwo i kształty wsi. Ogólne wiadomości z dziedziny osadnictwa autor podał w swej wcześniejszej pracy 1. Tu zestawia on naj ogólniejsze wyniki badań nad planami gruntowymi wsi wielkopolskich i innymi żródłami archiwalnymi. Autor rozpoczyna od układu gruntów wsi średniowiecznych, przedstawiając następnie typy wsi okresu folwarczno-pańszczyźnianego, nowożytne wsie kolonizacyjne i wytwarzanie się dzisiejszego oblicza wsi wielkopolskiej. W wyniku tych dociekań wyróżniono kilka różnych typów rozplanowania wsi i sposobów ich zabudowy, charakterystycznych dla kolejnych okresów osadniczych. Tak więc okres średniowiecznej kolonizacji czynszowej pozostawił ulicówki, owalnice i wsie łanów leśnych, następny okres - oddzielne osiedla folwarczne i osady przemysłowe. Wreszcie w okresie nowożytnej kolonizacji budowano regularne rzędówki bagienne, wąskie ulicówki i osiedla rozproszone. Autor wydziela następnie trzy regiony Wielkopolski, w których dominują inne ty!:'y zabudowy wsi. Tak więc duże skupione wsie pochodzenia średniowiecznego zachowały bogatą i żywą tradycję kulturową. Wsie o osadnictwie rozproszonym mają mniej elementów tradycyjnej kultury ludowej, a regiony dotknięte przestrzennymi reformami XIX i XX w. są pod względem kultury ludowej prawie całkowicie wyjałowione. Artykuł Bursztyoparty na studiach porównawczych nad paru tysiącami planów wsi wielkopolskich i dwuletnimi badaniami terenowymi nie tylko zasługuje na uwagę, ale na rozwinięcie tej tematyki w osobnej pracy. Sprawy chłopskiego budownictwa w Wielkopolsce zostały dość powierzchownie poruszone w dwóch artykułach. J. B u r s z t a w omawianym stu- �582 dium przedstawił trochę danych co do zabudowy wsi folwarcznych i folwarków do końca XVIII w. T. W rób l e w s k i zajmuje się budownictwem wiejskim i różnymi typami chałup w artykule Dom i zagroda, stwierdzając, że Wielkopolska była od dawna obszarem strefy przejściowej i trudno wyróżnić na jej terenie jakieś specyficzne formy budownictwa drewnianego. Bardziej charakterystyczny dla omawianego regionu jest regularny i jednostajny układ samej zagrody. Uzupełnienie tego omówienia stanowią artykuły J. D y d o w i c z o w e j o wnętrzu chałupy i A. W o jc i e c h o w s k i e j o naczyniach i narzędziach domowych. Cennym wkładem jest artykuł J. T o p o l s k i e g o o kulturze rolniczej Wielkopolski, szczególnie w części o charakterystycznych dla tego regionu narzędziach uprawy roli: pługach koleśnych z dwiema rękojeściami, czy najczęściej bezkoleśnych radłach. Uprawę ziemi, siew, sprzęt i młockę autor omawia także przede wszystkim z punktu widzenia używanych do tego celu narzędzi. Sprawa hodowli zwierząt gospodarskich została dość pobieżnie potraktowana. Obszerne omówienie S. C h m i e low s k i e g (\ poświęcone zostało rybołówstwu, przede wszystkim zaś znanemu w Wielkopolsce sprz~~towi rybackiemu. Pięć dalszych artykułów poświęcono różnym rodzajom rzemiosła wiejskiego. Z przetwórstwa płodów rolnych zajęto się jedynie młynarstwem (Cz. Ł u c z a k) przede wszystkim od jego strony technicznej. Omówiono więc rodzaje i rozmieszczenie wielkopolskich żaren, stęp, młynów zwierzęcych, wodnych i wiatraków. Specyfiką Wielkopolski była stępa wiatrakowa. S. B ł a s z c z y k przedstawił ginące garncarstwo wielkopolskie podkreślając rodzimość dawnych form ceramiki. Do słabszych artykułów należą opracowania Z. J a s i e w i c z a o kowalstwie i O. P o d l e ws k i e g o o plecionkarstwie wiejskim. Artykuł W. S o b i s i a k a o przemyśle włókienniczym nosi tytuł nie odpowiadający jego treści, gdyż chodzi wyrażnie o włókiennictwo uprawiane przez rzemieślników wiejskich, a więc płóciennictwo i sukiennictwo. Autor przy omówieniu zagadnień surowcowych podaje tabele chlopskiej uprawy lnu i konopi w województwie poznańskim, uzyskanych w GUS. Warto tu wspomnieć, że uprawa konopi koncentrowała się w po_ łudniowych i wschodnich regionach kraju i była w ciągu XIX w. stale wypierana przez uprawę lnu 2. Autor daje dość ogólnikowy i pobieżny zarys przeróbki surowca, wyrobu przędzy i tkanin. Wydaje się, że doskonały, zwięzły opis prostych narzędzi obróbki lnu i I<;onopi został napisany póżniej 3. Ważne są natomiast uzupełnienia opisu o materiał etnograficzny z XIX w. Zastrzeżenia wzbudza wzmianka autora o folowaniu płótna wygładzonymi stęporami (nie stępami) 4. Autor podaje tylko wzmiankę o myciu płócien w foluszu z podręcznika Ostrowskiego z 1788 r., który ją czerpie z Wielkiej Encyklopedii Francuskiej, nie zaś z praktyki manufakturowej. Używano do tego celu zaokrąglonych stęporów w płócien- 583 nictwie śląskim w XVIII w.5, osobny folusz do mycia płócien pracował także w manufakturze grodzieńskiej. Sobisiak daje jedynie opis folusza sukienniczego i nie podaje żadnych materiałów co do mycia płócien w foluszach w płóciennictwie wiejskim w Wielkopolsce. Wzmiankę tę należało umieścić przed opisem bielenia płócien. Omawiane sposoby mycia płócien w foluszach oczyszczały płótna surowe ze szlichty tkackiej i zanieczyszczeń przędzy, dopiero później poddawano je zabiegom bielarskim. Wydaje się, że wzmianka o myciu płócien surowych w foluszach w zestawieniu z folowaniem sukien jest w ogóle zbyteczna. Zabieg ten był znany w płóciennictwie manufakturowym XVIII w., może także znano go w płóciennictwie wiejskim następnego stulecia, jednakże w jednym i drugim wypadku nie praktykowano go bardziej powszechnie ze względu na trudności uzyskania osobnych stęporów i stępy w foluszach sukienniczych. Mycie płócien kijankami czy nawet cepami w rzekach zastępowało mechanIczne ich oczyszczanie. Poza tymi drobnymi zastrzeżeniami artykuł Sobisiaka wnosi wiele danych o ginącym włókiennictwie wielkopolskim. Dwa ostatnie artykuły zajmują się jednym z zagadnień konsumpcyjnych ubiorem chłopskim i plastyką ludową. Zagadnienie ubioru chłopów wielkopolskich opracował A. G l a p a, autor trzech zeszytów Atlasu Polskich Strojów Ludowych z regionu wielkopolskiego. Bogaty materiał ilustracyjny do tego artykułu został niestety przez redakcję techniczną H. Andersa rozrzucony w barwnych tabelach po całym tomie, wielkość ilustracji dwubarwnych nie zawsze jest dobrze skomponowana i powiązana z tekstem. Artykuł Glapy wyróżnia się rozległością wykorzystanych żródeł i syntetycznym ujęciem zagadnienia pomiędzy opracowaniami omawianego wydawnictwa. Daje on ogólną charakterystykę wielkopolskiej odzieży ludowej od XII do XVIII wieku, następnie zaś szczegółowy opis ubiorów noszonych w 26 powiatach w II połowie XIX w. Na szczególną uwagę zasługuje próba regionalizacji ubiorów w Wielkopolsce według 7 zasadniczych typów. Zastrzeżenie wzbudza hipoteza autora (str. 500), że obcisłe bluzy z XII wieku były wykonane techniką dziewiarską. Odnaleziono wprawdzie pewne ślaC:y narzędzi i wytworów dziewiarskich na ziemiach słowiańskich w tym okresie. Wydaje się jednak, że chodziło co najwyżej o wyrób prostym szydełkiem pończoch czy rękawic. Były to na Zachodzie wyroby bardzo drogie, rozpowszechniły się one dopiero w XVI w., wcześniej zaś z dzianiny sporządzano tylko drobne dodatki do odzieży i sukienki dla małych dzieci. Zarazem zaś umiano w tym okresie sporządzać z grubego sukna, tak obcisłe nogawice, zastępujące dziane pończochy, jak okrycia górnej części ciała. Na zakończenie wspomnieć należy o omówieniu wielkopolskiej plastyki ludowej przez S. B ł a s z c z y k a. Przedstawia on zdobnictwo przed_ miotów codziennego użytku, ornamentykę tkacką i hafty, drzeworyt, malarstwo i rzeżbę. �584 Z omówienia tego wynika, że poziom poszczególnych artykułów wydawnictwa "Kultura ludowa Wielkopolski" jest bardzo niejednolity. Niektóre z nich to studia znanych badaczy tego terenu oparte na znacznym materiale etnograficznym i studiach historycznych. Inni badacze poszli za pierwotnymi, jak się zdaje, sugestiami redakcyjnymi i stworzyli opracowania o charakterze zbyt popularnym (np. artykuł Sobisiaka i in.). Inni wreszcie oparli swe artykuły jedynie na materiale uzyskanym ze współcześnie prowadzonych badań terenowych, które na terenie Wielkopolski nie przynoszą już podstawowego materiału do żadnej prawie dziedziny chłopskiej kultury materialnej i na literaturze. Pewnych niejednolitości nie można uniknąć w żadnej pracy zbiorowej, jednakże należy dążyć do jak najlepszego ustalenia z autorami charakteru ich opracowań w dalszych tomach projektowanego wydawnictwa. Jako postulat wydawniczy należałoby zgłosić lepsze powiązanie materiałów z mapami miejscowości przebadanych, a dalej ilustracji, nawet tabel barwnych, z tekstem autorskim. W omawianym tomie wydawnictwo utrudniło czytelnikowi korzystanie z tabel barwnych przez rozrzucenie ich po całym tomie, inne ilustracje w dość dowolny sposób powiązano z tekstem. Irena Turnau 1 J. B u r s z t a, Od osady słowiańskiej do wsi współczesnej. Otworzeniu się krajobrazu osadniczego i rozplanowań wsi, Wrocław 1958, PTL. 2 I. T u r n a u, Zmiany w polskiej technologii włókienniczej XVIII w., oraz artykuł: Przemieszczanie się upraw lnu i konopi na terenie środkowej J~olski w XIX w. Prace złożone do druku. 3 W. S o b i s i a k, Z badań nad narzędziami obróbki lnu i konopi w XVI-XVIII wieku, "Kwartalnik HKM", r. VIII, 1960, nr 1. Nieporozumieniem wydaje się w tym artykule wzmianka o szlichtowaniu czyli moczeniu w kleju tkackim, jako zabiegu wstępnym do bielenia płócien surowych - s. 71. Szlichtowano osnowę dla ułatwienia tkania, płótna surowe starano się raczej oczyścić z kleju tkackiego przed bieleniem. 4 Kultura ludowa Wielkopolski, Poznań 1960, s. 400. 5 T. Ł a d o gór s k i, Generalne tabele statystyczne Śląska 1787 r., Wrocław 1954, s. 165, 270-292; "Monitor Różnych Ciekawości", 1795, t. II, s. 364-366. Walerian S o b i s i a k, ROZWOJ LATYFUNDIUM BISKUPSTWA POZNAŃSKIEGO OD XVI DO XVIII WIEKU. Poznań 1960. Wyd. Polskie Towarzystwo Historyczne, Oddział w Poznaniu, stron 122, tabel 27, l-na mapa. streszczenie w języku angielskim i niemieckim. Praca Waleriana Sobisiaka jest uzupełnieniem szeregu wydanych po wojnie studiów nad uposażeniami i stanem dóbr kościelnych w Wielkopolsce. Od roku 1953 wyszedł także szereg prac J. To p o l s k i e g o omawiający stosunki społeczno-gospodarcze w dobrach arcybiskupstwa gnieźnieńskiego w okresie XVI-XVIII wieku. Praca Sobisiaka uzupełnia dotychczasowe wiadomości uprzystępnione nauce polskiej przez: E. D ł u g o p o l s k i e g o. "Inwentarz dóbr i dochodów biskupów poznańskich, rok 1564" Kraków 1939; J. N o wac k i e g o "Księga uposażenia diecezji poznańskiej z roku 1510", Poznań 1950; A. M o ś c i c k i e g o "Uwarstwienie ludności wiejskiej w dobrach kapituły poznańskiej w pierw_ szej połowie XVI wieku" Lwów 1932; T. C z woj d raka i Z. Z a k a "Przemysł propinacyjny i karczmarstwo w dobrach biskupa poznańskiego w XVII i XVIII wieku" Poznań 1956 - oraz stanowi dalszy ciąg opracowań autora, który w roku 1954 wydał w t. XLI, Ludu "Zabudowania i inwentarz ruchomy (martwy) w gospodarstwach dworskich biskupstwa poznańskiego w XVII-XVIII wieku w świetle materiału źródłowego". Obecna praca W. Sobisiaka jest uzupełnieniem dawnych studió\v. prowadzonych na Seminarium Historii Gospodarczej Uniwersytetu Poznańskiego pod kierownictwem prof. J. Rutkowskiego oraz prof. J. Deresiewicza. Jako podstawa źródłowa pracy zostały wykorzystane archiwalia znajdujące się w Archiwum Archidiecezjalnym w Poznaniu. Nie częste korzystanie z tych zasobów przez dotychczasowych badaczy czyni ostatnią pracę W. Sobisiaka tym cenniejszą w ogólnopolskim dorobku naukowym, zaś wnioski i sformułowania mogą być podstawą dla badań porównawczych podobnych zagadnień z innych terenów Polski. Jako specjalnie cenną rzecz w pracy podkreślić należy to, że autor w badaniach swoich nie rozdzielił dóbr tzw. stołu biskupiego, od dóbr kapituły poznańskiej, lecz potraktował je słusznie jako latyfundium katedry poznańskiej. Poczynione w ciągu XVI-XVIII wieku i zapisane obserwacje, pozwoliły autorowi stwierdzić, że rozwój dóbr duchownych biskupstwa poznańskiego nie szedł w kierunku powiększania się i rozprzestrzeniania lecz wewnętrznej organizacji i konsolidacji gospodarczej. Stąd też z 34 osad założonych w ciągu 300 lat aż 29 lokowanych w XVIII wieku wykazuje wyraźnie odbudowę gospodarczą po latach zastoju drugiej połowy XVII i początków XVIII wieku. Liczne wsie czynszowe (25 "olęderskich") wskazują na postęp gospodarczy w obrębie dóbr duchownych. Zastosowane tu nowe formy oczynszowania chłopów wpływały silnie na późniejsze kształtowanie się osobowości chłopa wielkopolskiego, co zapewne podkreślone będzie w innych licznych zamierzonych pracach W. Sobisiaka. Dobra kapituły poznańskiej i biskupstwa zajmowały przestrzeń około 1 100 łanów i sołeckiej 300 łanów. Stosunkowo niewielką przestrzeń w dobrach biskupstwa zajmowały lasy odpowiadając powierzchniowo 3900 łanów ziemi uprawnej, w tym chłopskiej 2500 łanów, folwarcznej około 850 łanom. Ciekawe byłoby porównanie układu przestrzennego �586 587 wYk~rzystania użytków rolnych latyfundium katedry poznańskiej, z innymI podobnymi latyfundiami na terenie Rzeczypospolitej szlacheckiej. . Stosunk~wo .dużą rolę w latyfundium biskupstwa poznańskiego grały mIasta, a mektore z nich dochodziły do poważnego znaczenia jak np.: Buk, Pszczew, Słupca czy Dolsk lub Krobia. Wszystkie te miasta okres swego rozkwitu zakończyły w połowie wieku XVII, w wiek XVIII wchodząc w stanie zupełnej ruiny. Z upadku gospodarczego miasta te nie podniosły się nawet w drugiej połowie XVIII wieku, w przeciwieństwie do wsi w dobrach biskupich. Precy.zja opracowania, przejrzysty układ treści i tabel, pozwalają na korzys:ame z ~racy nawet słabiej przygotowanemu czytelnikowi. Sposób podama matenału czyni rozprawę niezmiernie przydatną do badań dla etnografa i historyka kultury materialnej. Żałować by jedynie tylko wy. p~dało, że ~utor. nie umieścił w swej publikacji rozdziału omawiającegc meco szerzej etmczny skład ludności tak dużego latyfundium. Pozwoliłoby to bowiem, na wyciągnięcie wniosków na temat powiązań charakteru gospodarczego pewnych typÓW wsi, z etnicznym obliczem zamieszkującej je ludności. KrzysztOf WoLski TARCE I ZABAWY WIELKOPOLSKIE. Biblioteka Popularna P.T.L. t. III. Pod tym tytułem nakładem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu wyszedł w roku 1961 pod red. K. Zawistowicz-Adarnskiej zbiór tańców ludowych, którego autorami są Adam G I a p a i Alfon~ Kowalski* W przedmowie A. Glapa uzasadnia konieczność tej publikacji zapotrzebowaniem na materiały taneczne przez amatorskie zespoły artystyczne. Następnie charakteryzuje niektóre formy taneczne ze stanowiska historycznego. Układ zbioru oparto na cyklu tanecznym zaobserwowanym w powiecie gostyńskim. Autor wymienia zbieraczy tańców ludowych. Jako metody zapisu ._- wymienia alfabet Stefana T o t h a i system L a b a n a - K n u s t a. Planuje w przyszłości opublikowanie zbioru według metody Labana-Knu- . * Redakcja tylko częściowo zgadza się z uwagami recenzenta, jeśli cho~ZI o system zapisu Labana-Knusta. Jest rzeczą bowiem jasną, że system ten Jest niekomunikatywny, jeśli chodzi o popularyzację tańca, trudny dla etnografa nie specjalizującego się w tej dziedzinie. Natomiast opis wykona~y tą czy inną podobną metodą, zawiera tak ujęte elementy, że praca nad systematyką tańców, zyskuje na ścisłości naukowej. Opis taki eliminu~e emocjonalny stosunek badacza, gwarantuje obiektywność w oparciu o Jasno określone kryteria. (Przyp. Red.). sta, (choć sam stwierdza, że w kraju jest całkowity brak znajomości zapisu według tej metody). Uważając system Labana-Knusta za najlepszy, zaleca naj szybsze jego upowszechnienie. Mając na uwadze ten cel, autorzy zamieszczają na ostatnich stronicach książki kinetogramy tańców ludowych wielkopolskich, wykonane przez Roderyka L a n g e w Muzeum Etnograficznym w Toruniu. Na samym końcu książki zamieszczono wykaz literatury, dotyczącej tańców, oraz wykaz ważniejszych informatorów. Książka ozdobiona jest licznymi rysunkami rzeczowymi., barwnymi planszami i fotografiami. Metoda zapisów choreograficznych budzi jednak wiele zastrzeżeń. Celem dokładniejszego zapoznania się z tą metodą i jej usterkami zamieszczam poniżej omówienie pierwszego numeru. L Opisał WIWAT Adam GIap a Taniec ten ujęto także w transkrypcji systemem Labana-Knusta. Podano dokumentację, tempo muzyki, zapis melodii i tekstu śpiewnego. Opis tańca składa się z dziewięciu części: 1) Postawa wyjściowa, 2) Zaproszenie, 3) Wykonanie tańca, 4) Koło, 5) W środku koła, 6) Wyrzuty nóg, 7) Koło, 8) Zakończenie i 9) Uwaga. Omówię kolejno te części: Postawa wyjściowa. Treść opisowa nie zgadza się z tematem. Z opisu dowiadujemy się o sytuacji i o akcji wyjściowej, a więc że '" Bawiący się siedzą ... Jedna z tancerek wychodzi przed orkiestrę siedzącą na stole ... Zwrócona tyłem '" śpiewa ... wymachując ... itd. "Postawa wyjściowa" byłaby wtedy, gdyby podano, że tancerka stoi np. w małym rozkroku (jak widać na obrazku), lewą ręką podpiera bok, prawą rękę unosi w górę, pozostałe pary siedzą na krzesłach koło ścian '" Zaproszenie. Tutaj autor w dalszym ciągu opisuje akcję: Po prześpiewaniu zwrotki orkiestra zaczyna grać ... Tancerka śpiewa ... odwra<.:a się (?! - czy nie "zwraca się") twarzą do zebranych ... porusza '" i całą postacią zaprasza obecnych do tańca (co to za zaproszenie "całą postacią"). Skoro tancerka zaprasza, jest więc wodzirejem. Z tego względu tę część opisu należało zatytułować "wystąpienie wodzireja", a nie "zaproszenie". Wykonanie tańca. W tej części opisu po oznaczeniu ilości taktów 1-4 podano, że jeden z tancerzy, wodzirej, woła głośno "wiwat", staje ze swoją partnerką na środku izby i zaczyna tańczyć w kółeczko (nie podano jak). Trzyma tancerkę ... Tancerka podobnie trzyma partnera ... Na tym kończy się opis "wykonania tańca". To przecież nie jest "wykonanie tańca", lecz dalszy ciąg poprzedniej części, wprowadzający drugą osobę wodzireja. Z części opisu, zatytułowanego "Zaproszenie", dowiadujemy się, że po prześpiewaniu zwrotki orkiestra zaczyna grać spiewaną melodię, a następnie -- że tancerka śpiewa drugą zwrotkę ... przestępuje z nogi na nogę, _1- �.'i88 w miejscu .. porusza chusteczką i spódniczką '" Nie podano, w jakim czasie się to odbywa, w ilu taktach muzyki. W części opisu, zatytułowanej "Wykonanie tańca" oznaczono takty 1-4 i podano, że wodzirej zaczyna tańczyć w kółeczko (nie podano jak). Kolo. W poprzedniej części opisano akcję, odbywającą się w czasie taktów 1-4. W części zatytułowanej "Koło" podano takty 1-4 z wyjaśnieniem, że jest to powtórka (należy się domyśleć, że pierwszego czterotaktu) i opisano dalszą akcję. Opis akcji tego czterotaktu zakończono zdaniem "Z końcem zdania muzycznego (tzn. czterotaktu) lub zwrotki - (? - czy zwrotka zawiera się w czterotakcie?) zatrzymują się w celu dokonania zmiany figury tańca". Tu jest błąd, gdyż zatrzymują się w celu dokonania zmiany ... nie "figury tańca", lecz "kierunku ruchu". O tym błędzie przekonujemy się także, gdy czytamy dalszy ciąg - Takt 5-8: Pary posuwają się w kole w odwrotnym kierunku. W części zatytułowanej "Wykonanie tańca" opisano wykonanie ruchowe pierwszego czterotaktu zwrotki. Znów widzimy, że zatytułowanie nie jest właściwe, gdyż w tej części opisano wykonanie ruchowe tylko do pierwszego czterotaktu muzyki, zatem tytuł winien brzmieć "Wykonanie ruchowe pierwszego czterotaktu", a nie "Wykonanie tańca". Gdyby opisano w tej części jeszcze j drugi czterotakt muzyczny wtedy można by zatytułować "Wykonanie ruchowe jednej zwrotki". W opisie A. Glapy zwrotka muzyczna została rozerwana na część zatytułowaną "Wykonanie tańca" i część zatytułowaną "Koło". To "koło" - jak widać z dalszego opisu - ma jeszcze dalszą akcję, gdyż odbywa się jeszcze w ciągu drugiej zwrotki muzycznej i jeszcze w ciągu taktów 1-4 (?). W środku kola. W tej części autor opisuje wykonanie ruchowe wodzireja i jego partnerki, odbywające się w środku koła. Wyrzuty nóg. Znów niewłaściwy tytuł, gdyż według opisu odbywa 'się dalszy ciąg wykonania, jakie urwane zostało pod koniec części zatytułowanej "Koło", gdzie określono wykonanie ruchowe dla taktów 1--4.W części zatytułowanej "Wyrzuty nóg" podano takty 1-4 (nie podano, że jest to powtórzenie pierwszego czterotaktu), a następnie, że ... Jednym z następnych ruchów koła jest maksymalne zbliżenie tańczących tak, że stają oni jeden tuż przy drugim. Tu także błąd, gdyż "maksymalne ściśnienie" nie jest akcją, odbywającą się w czasie określonym ilością taktów 1-4, lecz sytuacją, której nie można określać pojęciem czasowym. Następnie po oznaczeniu taktów dowiadujemy się, że '" "Wyrzucają wyprostowane nogi do środka" (!) - Co się stanie przy takim ruchu? - Wszyscy usiądą na podłodze, uderzając się mocno, ewentualnie ponosząc jakąś kontuzję. Nie cia się wyrzucać obydwu nóg, lecz tylko jedną nogę. Zamiast "przednia część stopy" można powiedzieć "palce u nogi". Następna część opisu nie trzyma się tematu podanego w tytule, gdyż poszerzenie koła i przytupy, to nic są "wyrzuty nóg". _.- 589 Kolo. Ze względu na to, że tytuł taki już poprzednio występuje, czytelnikowi wydaje się, że i wykonanie ruchowe będzie tu takie same. Tymczasem dowiadujemy się, że ... Taniec powtarza się '" Tempo tańca się stale potęguje .., itp. Znów treść niezgodna z tematem. Zakończenie -- bez zastrzeżeń. Uwaga. Podano tu, że piękno tańca polega na fantazji, żywiołowości i równych przytupywaniach. Wątpię, czy jest to trafne zestawienie pojęć. Co też mogą mieć wspólnego równe przytupy z pięknem tańca. Taniec może być piękny także i przy nierównych przytupach. Pojęcia takie jak "fantazja", "żywiołowość" itp. używane już były przez wielu innych autorów, opisujących tańce. Autorzy ci nie zdawali sobie sprawy, że układanie zdań z wysilaniem się na górnolotność wprowadza gołosłowność, która osłabia wartość opisu choreograficznego. Zapytajmy, co można rozumieć pod pojęciem "taniec żywiołowy". Wobec tego czy może być także taniec niE'Żywiołowy? .Jak z powyższego wynika, opis choreograficzny pierwszego numeru w zbiorze jest nieporadny. Na podstawie takiego opisu czytelnikowi trudno będzie zdobyć wyobrażenie o tańcu. Czy system Labana-Knusta pomoże tu coś, skoro jego znawcami są tylko pracownicy Muzeum Etnograficznego w Toruniu i nikt więcej? Nawet autorzy omawianego zbioru, którzy ten system zachwalają, sami go nie znają, skoro dwa kinetogramy zlecili wykonać jedynemu znawcy R. Langemu. System Labana-Knusta pozostanie dla ogółu "chi6szczyzną". Wszakże "chińszczyzna" także może być komunikatywną, lecz zapytajmy jakim kosztem. Zatem wypada raczej zgłębić metodę słownego zapisu choreograficznego. Do takiego przekonania doszedłem w ciągu własnej wieloletniej praktyki zbierania tańców ludowych. Zapis tallca może być komunikatywny tylko wtedy, gdy nie będzie wymagał sp€:cjalnych studiów przygotowawczych i gdy w prostych słowach i zwięzłym zapisie będzie mógł wywołać wyobrażenia ruchowe. Zadne ujęcie graficzne nie potrafi w tak łatwy sposób dać wyobrażenia ruchu jak właśnie opis słowny. Jeżeli chodzi o komunikatywność międzynarodową, to łatwiej wykonać tłumaczenie, aniżeli trudzić się nad opanowaniem jakiegoś systemu np. Labana-Knusta. Przystępując do wykonania słownego zapisu choreograficznego, musimy sobie na początku uprzytomnić, czy opis danego tańca będzie krótki, czy też długi. Najkrótsze opisy są przy tańcach jednoczęściowych. Z długiego opisu, takiego jak np, tańca "Wiwat" można wnioskować, że taniec jest złożony, tzn. że składa się z wielu części. Musimy więc ustalić ilości części składowych i uzgodnić te części z muzyką. Oznaczamy części składowe: część I, część II, część III itd. Możemy wprowadzić takie określenie: fig. l, fIg. 2, fig. 3 itd. W tańcu złożonym akcja ruchowa jest zmienna, lecz km:da część stanowi jedną zamkniętą całość, zawartą w danym rozmiarze ut\';oru muzycznego. �;,)90 591 Ryc. 5 - owal o osi położonej poziomo. Oś tego owalu winna być dłuższa od średnicy kola ryc. 4. Na stronicy 15, oraz na kinetogramie długość osi owalu równa się długości średnicy koła, co wobec opisu słownego stanowi błąd. W tym czasie, gdy koło się spłaszcza, zmniejsza się przestrzeń środw koło - takie jak na początku. W czasie drugiego czterotaktu melodii kolo przekształca się na owal, którego oś przecina się z osią poprzednio wykonanego owalu pod kątem 90°. Przed przystąpieniem do opisywania poszczególnych figur (części) tanecznych opracowujemy część wstępną, w której opisujemy sytuację (a nie postawę) wyjścicwą, określamy ilość wykonawców i opisujemy ich postawę, tj. ułożenie nóg, rąk itp. Taniec "wiwat" winien być ujęty w opisie jako taniec zlożony. Dla przykładu podaję taki opis. Wykonuje miejsca wokół jów. WIWAT opis tańca dowolna ilość par. Na początku pary zajmują siedzące ścian. W zabawie występuje jedna para w roli wodzire- Fig. 1. Partnerka wodzireja staje przed kapelą 1 i śpiewa pierwszą zwrotkę "Oj, do dnia, do dnia", unosząc chusteczkę prawą ręką w górze, a lewą ręką porusza fartuszkiem lub spódniczką, której fałdy się rozszerzają. Po prześpiewaniu pierwszej zwrotki kapela podejmuje jej melodię i towarzyszy jej w czasie śpiewu drugiej Zwrotki. Zwróciwszy się twarzą do zebranych, śpiewa drugą Zwrotkę "A co mi nada kieliszek jeden". W czasie śpiewu drugiej zwrotki przestępuje w miejscu z nogi na nogę, poruszając chusteczką i spódniczką jak poprzednio. Fig. 2. Z rozpoczęciem pierwszego czterotaktu muzyki wodzirej, zawolawszy głośno "wiwat", przystępuje do stojącej na przodzie partnerki, ujmuje ją prawą ręką w pasie "na krzyżach" i zaczyna tańczyć w kółeczko. W ciągu czterech taktów muzyki biegają wzdłuż koła, względnie na wolnej środkowej przestrzeni '" (czy obracają się, a jeżeli tak, to jakim krokiem). Wodzirej w lewej wzniesionej ręce trzyma butelkę z gorzałką, chusteczkę lub kwiaty. Oboje zwróceni są twarzami w jednym kierunku. Tancerka swobodnie prawą ręką rusza chusteczką. Z chwilą rozpoczęcia przez kapelę powtórki pierwszego czterotaktu, siedzące pod ścianami pary wstają, łączą się ramionami (jak?), względnie na znak wodzireja tworzą koszyczek 2. W ten sposób utworzone kółko w czasie powtórzonego pierwszego czterotaktu obraca się w jednym kierunku, a w czasie drugiego czterotaktu w przeciwnym (odwrotnym) kierunku. Ryc. 4 - koło par Fig. 3. W czasie pierwszego czterotaktu muzyki koło otaczające parę wodzireja przekształca się w owal w ten sposób, że grupy par z dwu przeciwnych stron zbliżają się do siebie (jakim krokiem?), a pozostałe inne pary oddalają się od siebie. 1 Wzmiankę o tym, że kapela (a nie orkiestra) siedzi na stole lub żarnach, podaje się we v.iiadomościach wstępnych z tego względu, że przypuszczalnie dotyczy ona wszystkich tańców, a nie tylko "wiwata". 2 \I,'e wstGpnym objaśnieniu opisać sposób wykonania koszyczka. Ryc. 6 - owal o osi położonej pionowo. Uwaga ta sama jak przy powyższym owalu. W tym czasie, gdy koło się spłaszcza, zmniejsza się przestrzeń środkowa. Wobec tego tailcząca para w środku koła zmuszona jest zbliżyć się, co nas~ępuje wtedy, gdy zwrócą się twarzami do siebie. Z chwilą rozszerzania się owalu ponownie oddalają się od siebie jak na początku. Ryc. 7 i 8. l './ Wodzirej w trakcie tat'lca pokrzykuje, np. wola "oj się świeci", a ktoś z koła odpowiada "oj, jaśnieje" lub "a pod ścianą", "a z kochaną - ju ha!" Fig. 4. Tworzą koło maksymalnie ścieśnione, w którym tańczący stoją jeden przy drugim. W pierwszym czterotakrie muzyki wykonują ... (wyszczególnić co). W czasie powtórzonego czterotaktu wyrzucają (prawą lub lewą) nogę wyprostowaną do środka i przybijają palcami nogi o podłogę (prawdopodobnie w rytmie miarowym). W czasie drugiego czterotaktu muzyki poszerzają koło i stojąc w miejscu, przytupują równo dwa lub trzy razy (?). Taniec powtarza się dowolną ilość razy z wyminięciem fig. 1. Pod koniec tempo muzyki i tańca zostaje przyśpieszone. Dawniej pod koniec tańca tak szybko tańczono, że aż się weselnicy przewracali. Dzisiaj tańczy się przy końcu bardzo szybko, ale z umiarem. Taniec kończy się, kiedy tancerz środkowej pary da orkiestrze znak ręką. Zwykle bywa to w momencie, kiedy otaczający tancerze tworzą regularne, możliwie najobszerniejsze koło. Kończąc taniec, pary chodzą dokoła izby lub siadają, wodzirej ze swą partnerką chodzi z gorzałką od pary do pary i częstuje wódką· Zwinny wodzirej częstuje podczas tańca. Przytaczając powyższy przykład, mam na celu zwrócić uwagę na metody slownych opisów choreograficznych. W opisach A. Glapy i A. Kowalskiego zastosowana jest metoda opisywania ruchów tanecznych, występujących w taktach muzycznych (np. nry 9, 13, 14 i inne) lub w nutowych wartościach rytmicznych (np. nry 13, 15, 16 i inne). Przytoczony powyższy opis nie zajmuje się cząstkowymi ruchami, zawartymi w takcie, czy też w wartościach nutowych, lecz ujmuje całość obrazu ruchowego. Według takiego ujęcia widzimy, że taniec "Wiwat" składa się z czterech części, z czego część I (fig. 1) jest niepowtarzalna, a dalsze części (fig. 2, 3 i 4) powtarzają się w całości. Metoda całościowa odznacza się lepszą ko- �592 munikatywnością. Łatwiej bowiem poznać i zapamiętać cztery całościowe obrazy ruchowe, aniżeli niezliczoną ilość ruchów cząstkowych. Nie wszystkie numery tańców wielkopolskich opracowane są według metody opisywania ruchów cząstkowych. Wiele numerów (np. 1-5 i wiele innych) opisano bezwiednie i nie konsekwentnie metodą całościową, gdzie określono wykonanie ruchowe według dłuższych części melodycznych czterotaktów i ośmiotaktów. Opracowania te jednak nie dają wyobrażenia, z ilu części składa się dany taniec. Taniec - 2. Wiwat - składa się z następujących części: Fig. 1. W ciągu całości melodii pary biegną jedna za drugą, posuwając się po linii koła w kierunku przeciwnym ruchowi wskazówek zegara. Bieg rozpoczynają nogami zewnętrznymi. Fig. 2. V·j dwu czterotaktach odbywają się dwa obroty przy haczykowym chwycie ramion: pierwszy obrót - z własną tancerką w prawo przy zahaczeniu prawych ramion, drugi obrót - z tancerką poprzedniej pary w lewo przy zahaczeniu lewych ramion. Wykonanie fig. 2 daje pierwszą zmianę tancerki. Uwaga: A. Kowalski, opisując tę figurę, podaje: '" W ten sposób zmieniając tancerki posuwa się do przodu (tzn. tancerz), aż wróci do swej partnerki ... Nie podaje, że melodia ma się powtarzać tyle razy, ile jest par, które to powtórzenia są konieczne do wykonania tańca z innymi tancerkami. Fig. 3. Tak samo jak fig. 1. Fig. 4. Łącząc się chwytem rąk jak ryc. 10, tworzą koło i koszyk. W ciągu całej melodii koło posuwa się bokiem - w prawo, a przy powtórzeniu melodii w lewo. Przy zmianie kierunku ruchu przytupują w miejscu dwa lub trzy razy. Fig. 5. W ciągu całości melodii, połączeni chwytem jak poprzednio \V koszyczek, wykonują z podskoku wyrzuty jednej i drugiej nogi na zmianę do przodu, co odbywa się w ruchu miarowym. Fi.g. 7. Tancerze łączą się w dwójki, ustawiają się w środku sali, zahaczają nogi przy odpowiednim układzie ramion jak na ryc. 11 i w ciągu całej melodii obracają się w podskokach - w lewo, a przy powtórzeniu melodii po zmianie połączenia nóg i ramion - w prawo. W tym samym czasie tancerki, połączone w dwójki, obracają się w prawo i w lewo przy haczykowym polączeniu ramion prawych względnie lewych. Fig. 8. Tak samo jak fig. 1. Fig. 9. Tak san'o jak fig. 2. Spośród pięciu odmian "Wiwatów" - trzy mają muzykę trójmiarową. a dwa - dwumiarową. Nie wiadomo tylko, dlaczego jedna melodia dwumiarowa wyrażona jest w rytmie dwuósemkowym, a druga w rytmie dwućwierciowym (patrz nr 3 i 4). Dwojaki sposób wyrażania rytmu zaS~(lso\\'ano także przy odmianach przodku (nry 6 i 7 -- 8). chodzonego ;')93 (nry 9 i 10) i innych. Takiej zmiennosCl nie należy często stosować, gdyż wystarczy oznaczenie tempa. W niektórych tańcach początkowe części gra i tańczy się wolniej, a w końcowych częściach szybciej przy jednej i tej samej melodii. Czy wobec tego daną melodię będziemy wyrażać w podwójnym zapisie: dwućwierciowym i dwuósemkowym względnie trzyćwierciowym i trzyósemkowym? Albo inny jeszcze wzgląd. Jeżeli np. w Szamotułach śpiewają względnie tańczą jakąś melodię wolniej, a w powiecie gostyńskim - tę samą melodię szybciej, to czy tę melodię wyrażać będziemy w dwojakim zapisie? - Chyba nie. Przeanalizowanie wszystkich numerów zbioru wymagałoby dłuższego czasu. Z pobieżnego przeglądu można jednak stwierdzić, że materiały choreograficzne są ciekawe i wartościowe. Wydaje mi się jednak, Żt~ zbiór jest za ubogi w stosunku do wielkości obszaru regionu wielkopolskiego. Zbiorem objęto 16 powiatów i 25 miejscowości, a od 48 wykonawców zapisano zaledwie 73 tańców, a więc stanowczo za mało. Najwięcej zapisano w dwu miejscowościach: Goluchowie pow. Jarocin - 7 tańców i Przyprostyni pow. Nowy Tomyśl 10 tańców. Po sześć tańców zapisano w dwu miejscowościach, po 5 tańców - w 1 miejscowości, po 4 tańce - w 2 miejscowościach, po 3 tańce - w 2 miejscowościach, po 2 tańCe -- w 2 miejscowościach, a po jednym tańcu - aż w 13 miejscowościach. .Test rzeczą niemożliwą, aby mogła istnieć jakaś miejscowość, w której znano by tylko jeden taniec. W roku 1959 poszukiwałem pieśni i tańców ludowych w miejscowości Wymyślacz koło Lublińca na Górnym Sląsku. Natrafiłem tam na informatora, pochodzącego z miejscowości Biała pow. Czarnków, wojew. poznańskie, nazwiskiem Radziej Jan, ur. 8. V. 1899 r. w Białej. Jan Radziej razem ze swą żoną Benigną, ur. 20. VII. 1900 r. w Białej, zamieszkiwał do 28 roku życia w Białej, a od 29 roku życia w Wymyślaczu. U Jana Radzieja zapisałem 8 tańców, pochodzących z Bialej pow. Czarnków i zanotowałem, że tańczono tam jeszcze: "Uciekła mi ~rzepióreczka" - walczyk, "Jeszcze roz za czeski", "Zasiali górale", "żyda" l "goląbka". Pracując przez wiele lat nad zbiorem śląskich tańców ludowych, napotykałem informatorów, którzy znali po kilkanaście a nawet po kilkadziesiąt tańców. Byli też i tacy, którzy znali okolo 100 tańców. A ,"",:ięc zbiór od jednego tylko informatora przewyższałby liczbą zbiór tancow regionu wielkopolskiego. Tańce i zabawy Wielkopolskie A. Glapy i A. Kowalskiego zasługują na specjalną uwagę· Jest to pierwsza tego rodzaju publikacja w naszym kraju. Zrobiono u nas gruntowną pracę w zakresie zbierania pieśni ludowych, lecz niestety zmarnowano okazję do zajęcia się całokształtem folkloru muzycznego. Zapisywano same tylko pieśni, lecz nie uzupełniono ich wzmiankami, określającymi ich funkcję zabawową. Po zbiorze tańców wielkopolskich winna się ukazać publikacja dotycząca śląskich tańców ludowych, która już długo czeka na wydanie. :l:l - ..Lud". t. XLVII �595 594 W przygotowaniu jest także obfity zbiór tańców żywieckich. W ten sposób byłyby opracowane regiony południowo zachodnie i część zachodnich. A gdzie reszta? Czy nie znalazłoby się kilku jeszcze pracowników, którzy zajęli by się zaniedbanymi regionami? Nasz kraj słynie z takich tańców jak krakowiak, kujawiak, oberek, mazur i polonez. A czy mamy żródłową rejestrację tych sławnych tańców? Jan T o war Tacina z y s t woN a u k o w e P ł o c k i e 1820-1830--1907-1957. Szkice i Materiały. Płock 1957 r., s. 235 ilustracje. + Wydawnictwo zostało opublikowane z okazji 137 rocznicy założenia i 50 roczno wznowienia działalności Towarzystwa Naukowego Płockiego. Zasługuje ono na uwagę ze względu na to, że dotyczy działalności instytucji naukowej o profilu wyraźnie regionalnym a przede wszystkim dlatego, źe informuje o zbiorach placówek muzealnych, bibliotecznych i archiwalnych na terenie miasta Płocka, które mają wartość nie tylko dla badania kultury regionu, ale i całej Polski. Publikację "Towarzystwo Naukowe Płockie" moźna podzielić na dwie części. Na pierwszą składają się artykuły, omawiające znaczenie podwójnego jubileuszu, zarys dziejów Towarzystwa, biografię jego zasłuźonych członków (A. i M. Macieszów, A. i Z. Grabowskich, A. Zalewskiego, W. Skierkowskiego i innych), kształtowanie się zagadnień statutowo-programowych oraz związek działalności Towarzystwa z aktualnymi potrzebami regionu. Wczesne, precyzyjne określenie potrzeb regionu i zadań ruchu regionalnego, przyczyniło się do rozwoJu Towarzystwa, sformułowania właściwych założeń programowych i sposobów ich realizacji. Szczególny nacisk kładziono na opracowania naukowe całokształtu kultury regionu, zabezpieczanie i gromadzenie zbiorów muzealnych a przez uwzględnianie aktualnych potrzeb regionu, na czynny udział w tworzeniu jego kultury. Skala zainteresowań członków Towarzystwa była szeroka, (etnografia, historia, ekonomia, prawo, medycyna, antropologia itp.). Wysoki poziom naukowy prac i artykułów, oraz ich duża liczba stanowią trwały dorobek Towarzystwa dla regionu i nauki polskiej. Dlatego też, pełny wykaz tych pozycji znajdujący się na S. 126-166 zasługuje na uwagę· Z pozycji interesujących etnografa znajdziemy tam - WI. S k i er k o w s k i e g o "Puszczę Kurpiowską w pieśni" - M. K a c p r z a k a "Wieś Płocka", "Atlas statystyczny Królestwa polskiego, - A. M a c i e s z y "Fotografia ziemi Dobrzyńskiej" i inne Artykuły popularno-naukowe, naukowe i publicystyczne członków Towarzystwa zawierają też czasopisma "Roczniki", "Notatki Płockie" (organ Towarzystwa :Naukowego Płockiego), "Życie Mazowsza", "Ziemia", "Głos Mazowiecki", "Głos Płocki", "Echo Płockie", oraz inne. Część druga tomu, omawia zbiory, muzealne, biblioteczne i archiwalne ziemi płockiej i ich dzieje. M ~ z e u m M a z o w s z a P ł o c k i e g o utworzone przez Tow. Nauk. Płockle w roku 1907 a w roku 1949 upaństwowione t . 'l' ' sanOWI f I lę Muzeum Narodowego w Warszawie. Posiada ono - ze zbiorów etnografi~znych - stroje ludowe, wyroby rzemiosła ludowego, (ceramika płocka, ob:.a I.me~le). ,Mu.zeum posi.adało przed wojną także dział egzotyki - zbiory chl~skle, JaponskIe st~nowlące dary mieszkańców ziemi płockiej przebywaJących na ,:,s.ch?dZle. M u z e u m D i e c e z j a l n e - utworzone przez ks. A. NOWOWIeJskIego na początku XX w. zawiera eksponaty archeologiczne (ceramika, wyroby z żelaza, miedzi i brązu), z zakresu historii bazyliki katedralnej, sztuki, (galeria obrazów) wyrobów rzemiosła art ys:ycz~e~o, (str?je, ha.ftY, tkaniny, kordybany) i inne. Znajdują się tu r~",,:mez maten~ły z mwetaryzacji zabytków sztuki z całej diecezji płockleJ. Przed wOJną znajdowała się tu kolekcja pasów polskich i starodruków. B i b l i o t e k a i m. Z i e l i ń s k i c h utworzona w r. 1907 przez Towarzystwo Naukowe Płockie, zawiera Polonica z XVI, XVII, XVIIIw. z zakresu historii, prawa, literatury, filozofii i inne. XIX i XX wiek szczególnie bogato reprezentowany jest przez zbiory rosyjskie. W posiadaniu B~blioteki znajdują się komplety wydawnictw Akademii Umiejętności, G,ownego Urzędu statystycznego, Instytutu Bałtyckiego, Ministerstwa Rol~i:twa,. Pol~~iego Towarzystwa Ludoznawczego, Muzeum Tatrzańskiego I Śl~s~lego I mne. Na uwagę zasługują rzadkie pozycje jak C r e s c e n t y n a "KSIęgI o gospodarstwie" (1549), Spiczyńskiego ,,0 ziołach tutecznych i zamorskich" (1542), M i e c h o w i t y "Cronica Polonorum" (1521), oraz 7,5 tys. nie opracowanych jeszcze starodruków w językach: łacińskim, francuskim, niemieckim i innych. Archiwum P a ń s t wow e w P ł o c ku - od 1953 roku, działające jako Oddział Terenowy Archiwum miasta stołecznego 'Warszawy i woj. warszawskiego posiada ciekawe zespoły akt: a) urzędowych, z których zasługują na uwagę akta notarialne i księgi hipoteczne, jako źródło do badania stosunków społecznych i gospodarczych ~ lat 1809-1827, uwzględniające sprawy spadkowe, obrót ziemią, dotyczące mtercyz, testamentów itp. b) miejskich c) powiatowych d) gromadzkich e) szkolnych i różnych instytucji, stowarzyszeń, oraz związków. A r c h i :'" u m D i e c e z j a l n e powstało w r. 1926 zawiera zbiory dyplomów I przywilejów kościelnych od XIII do XVII w. księgi metrykalne, fragmen_ ty lustracji dóbr biskupich i kapitulnych z XVII w. Wieloletnia i owocna do dziś kontynuowana działalność Towarzystwa Naukowego Płockiego Jest przykladem wzorowej organizacji ruchu naukowego i regionalnego. Wobec tak często spotykanego w niektórych okolicach braku zainteresowan,j~ i br~ku pietyzmu dla historycznych i kulturowych zabytków przeszłoscl a me rzadko braku zrozumienia ich roli dla współczesnej polityki społeczno-kulturalnej ,należy życzyć jak najlepszego rozwoju temu towarzystwu regionalnemu. Kazimierz Pudło � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e357abb0380e1bbc5822bb5427e96915.pdf 969ad0e761045143180de067e2d24bcf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:218 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:191 Title A name given to the resource Muzea / LUD 1961 t.47 Description An account of the resource LUD 1961 t.47, s.596-604 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 597 u M WIELKOPOLSKA WYSTAWA z SZTUKA E A z postacią Chrystusa Frasobliwego z Ołoboku pow . Ostrów , wykona ny przez .. . Pawła . Brylmsklego w 1840 r. Krzyż przydrożny z Drobnicza , pow . L eszno z k onca XVIII w., kapliczka słupowa z Grabonoga, pow. Gostyń także wYk~nana w. końcu XVIII w. i największy pomnik kulttowy na wystawie, krzyz FrancIszka Nowaka z Sobiałkowa pow. Rawicz z 1855 r. Krzyż LUDOWA W MUZEUM NARODOWYM W POZNANIU, CZERWIEC--LlPIEC 1961 Mało znana sztuka ludowa Wielkopolski u schyłku swego istnienia, niemal w ostatniej chwili istniejących możliwości rejestrowania jej przejawów doczekała się w ostatnich latach opracowania i publikacji o charakterze inwentaryzacyjnym i naukowym, w bieżącym zaś roku zorganizowania pięknej wystawy, która jest podsumowaniem dotychczasowych badań i wyników. Przynosi ona też nowe treści, które uwidoczniają się w licznych eksponatach. Te odkrywcze elementy w wielkim stopniu poszerzają zakres naszej wiedzy i dobrze podkreślają specyfikę i monumentalność wielkopolskiej sztuki ludowej, które to cechy szczególnie uwidoczniają się w okazałej rzeźbie słupowej i malarstwie feretronowym. Najwyższe osiągnięcia tego działu sztuki ludowej przypadają na drugą połowę XVIII w. i pierwszą połowę XIX w. Z tej też racji wystawa i ilustrujące ją okazy mają wybitnie wyraz historyczny, związany z tematyką religijną i formami pracy opartej na technikach dziś już w zasadzie nie stosowanych, a stano\viących rzadko zainteresowanie nielicznych jednostek (ceramika, haft, tkactwo). Z całości jednak eksponatów po bliższym zapoznaniu się z nimi i analizie biją treści społeczne będące wyrazem twardej chłopskiej rzeczywistości. Wystawa zorganizowana w wielkim hallu Muzeum Narodowego już na pierwszy rzut oka zachwyca widza i w godny sposób reprezentuje kulturę chłopską Wielkopolski. Kilkumetrowe rzeźby słupowe i rozłożona u stóp ich ceramika, niezwykłe eksponaty przywołują przed oczy odległe czasy słowiańskie, kiedy stawiano na rozstajach dróg, w gontynach słupowe posągi Światowida, a do ziemi składano zwłoki w postaci popiołów w urnach, obstawionych liczną ceramiką z potrawami. Te czasy kultu Światowida, w wersji chrześcijańskiej, i nawiązanie do dawnych form pochówkowych w całości wystawy wybijają się na plan pierwszy i swą archaicznością wywołują nastrój powagi. Eksponaty łączą elementy artystyczne niedalekiej przeszłości z odległymi czasami. Zniszczone częściowo zębem czasu rzeźby po odrestaurowaniu postawiono na spokojnych, zielonych postumentach. Spośród szeregu innych. swoimi rozmiarami, jak i formalnymi rozwiązaniami wyróżniają się: słup Fragment wystawy. Fot. Maćkowiak. �598 z Drobnicza jest ciekawym przykładem podporządkowania szczegółów rzeźby surowcowi, w tym wypadku dwom graniastosłupom drewna. W belce poprzecznej krzyża, nieznany rzeźbiarz z okolic Leszna, wyrzeźbił głowę i ręce Chrystusa. Brak proporcji w wielkości głowy do pozostałych części ciała, jak i oryginalny zestaw bloków zaskakuje widza i ilustruje dobrze trudności i umiejętności chłopskiego świątkarza, który pragnąc w naj prostszy sposób osiągnąć zamierzony efekt ze względu na ograniczone wymiary bloków surowca, uzyskał go tylko w części. Pisząc o rzeźbach słupowych i krzyżach przydrożnych nie można po_ minąć też faktu, że w XIX w. w wielu wypadkach były one stawiane z okazji uwłaszczenia chłopów, należy więc je traktować nie tylko jako obiekty i dokumenty kultowe ale pomniki zrzucenia niewoli poddaństwa, narodzin chłopskiej świadomości klasowej, na co słusznie zwraca uwagę Stanislaw B ł a s z c z y k w swym artykule "Zwierciadło życia wsi". Również zaznaczenia godnym jest zjawisko, że przydrożne pomniki kultowe w okresie zaboru w Wielkopolsce stanowiły publiczne obiekty manifestacji polskiej narodowości, podobnie jak ubiór chłopski. Z kilku eksponatów przedstawiających Chrystusa Frasobliwego, obok klasycznych dzieł ludowych reprezentujących w pełni w swych rozwiązaniach inność kultury ludowej w całym zestawie cech formalnych, pokazano również okaz, który w całokształcie ujęcia odróżnia się od typowych przedstawień plastycznych tego rodzaju. Jest nim Chrystus Frasobliwy z nieokreślonej bliżej miejscowości w Wielkopolsce. Szeroki kształt twarzy, wysuwające się silnie kości policzkowe, obręczowato założony zawój na biodrach i rękach oraz frontalny układ głowy ze spojrzeniem przed siebie nadają postaci wyraz świeckości i przedstawiają raczej pogodnego zwycięzcę. Dobre wkomponowanie postaci w klocek drewna i odmienność rozwiązania treści literackiej mówią o nieprzeciętnym rzeźbiarzu pracującym zdala od ośrodków kultury, i nie mającym żadnych wzorów i przykładów. Pełnym ludowych form jest też Chrystus Frasobliwy posiadający resztki polichromii, spośród którego okrągłych ramion i pIec wysuwa się silnie do przodu głowa z oczami pełnymi wyrazu bólu. Podobnych okazów jest więcej. Na tle tych rzeżb brakiem cech ludowych wyróżnia się piękna rzeźba Chrystusa Frasobliwego siedzącego na fotelu posiadającym oparcie o wyraźnych kształtach wyrabianych w starożytności. Sko!TIponowanie całej postaci, umiarkowane pochylenie głowy, smutny a dostojny wyraz twarzy, pełen logiki kompozycyjnej układ rąk, odmienny ubiór w postaci długiej tuniki jak i śmiałe, z rozmachem wykonane cięcia drewna wskazują, że autorem tej rzeźby nie jest wiejski świątkarz, lecz twórca o wielkiej wiedzy fachowej i dyscyplinie wewnętrznej. Śmiało możemy powiedzieć, że rzeźba jest dziełem rzeźbiarza profesjonalnego i to z niezbyt odległych czasów. - Nie zawsze ludowe treści wykonują ludowi twórcy. Współczesnym przykładem moźe 599 być art. rzeżbiarz Czesław Woźniak, który jest autorem krzyża przydrożnego w Poznaniu postawionego przy uJ. Dąbrowskiego na Jeżycach (jak i rzeźbiarskich ozdób mebli o tematyce ludowej znajdujących się w Belwederze w Warszawie). 'Vystawienie wspomnianego Chrystusa Frasobli\vego wśród ludowych rzeźb jest pomyłką. Na wystawie widzimy przykłady rzeżby polichromowanej. Najlepszym tego rodzaju okazem jest rzeżba przedstawiająca św. Annę Samo trzecią w wykonaniu P. Brylińskiego z około 1850 r. Pochodzi ona z Masanowa pow. Ostrów. Zwarta kompozycja, delikatna kolorystyka przedstawiają i na tym okazie nieprzeciętne zdolności Brylińskiego, który niewątpliwie należy do największych świątkarzy w Wielkopolsce. Również godną uwagi wśród eksponatów o treści religijnej jest postać Chrystusa ukrzyżowanego z Obry Nowej pow. Krotoszyn. Rzeźba ta wyrazem twarzy, rytmem zaznaczonych żeber oraz opaską biodrową ułożoną w drobne motywy i zagięcia, stawia ten egzemplarz w odrębnej kategorii rozważań plastycznych. Rzeżba o tematyce świeckiej reprezentowana jest tylko w kilku okazach, wykonanych przez współczesnych twórców, na których dziełach widać już kontakty z szerokim światem. Rzeźbami tymi to "Proletariusz" Marka Fijałkowskiego z Rogoźna oraz "Pałuczanka" i "Topielica" Marii Prillowej z Kcyni. Te kilkucentymetrowej wielkości rzeźby, mimo odmienności materiału (drewno, glina) i tematyki posiadają wspólną cechę, wielką dynamikę oraz szereg trafnych uproszczeń konstrukcyjnych i akcentów szczegółów, które mówią o świadomości kształtowania bryły. Skromna ilość eksponatów o tematyce świeckiej wydaje się zrozumiała, poni,"waż w Wielkopolsce już od wielu lat treści ludowe w poważnej mierze zanikły albo weszły do "kultury ogólnonarodowej a z nimi i tematyka świecka, która reprezentuje postępowy nurt współczesnej rzeźby chłopskiej. Ogólem na wystawie reprezentuje rzeźbę 55 eksponatów. 27 eksponatów reprezentuje malarstwo ludowe. Wśród wystawionych okazów wybija się wielkich rozmiarów feretron, obrazy malowane na płótnie, na szkle, drzewie i blasze. Obrazy te są w przybliźonych formatach 40X50, 60, 70. Ilustrują zestaw rozwiązań kolorystycznych od jaskrawych: zielono-czerwonych (cynobrowych) poprzez kolory pastelowe, różowe, seledynowe, niebieskie do ciemnych, czarnobrązowych przypominających historyczne dzieła klasyków. Wymienione zestawy kolorystyczne, linearne opracowania i wykończenia ilustrują rozwój i stopniowy zanik typowych form tradycyjnego malarstwa ludowego w Wielkopolsce. W ostatnim okresie było ono wypierane przez reprodukcje dzieł klasyków renesansu i ich naśladownictwa o treści kultowej. Gwałtownie zaczęło ono zanikać w drugiej połowie XIX w., nieco wcześniej niż w innych regionach kraju a to ze względu na silniejsze kontakty Wielkiego Księstwa Poznańskiego z cen- �600 trami tego przemysłu leżącymi na zachodzie. Pokazanie więc pięknych dzieł ochwe.Śników skulskich, począwszy od okazałego feretronu po wątpliwej już wartości obraz bamberski Chrystusa ukrzyżowanego z dominującą pozłotą, daje możliwie pełny przykład rozwoju malowidła ludowego w XIX i na początku XX wieku. Niezwykłym dziełem . udowego malarstwa jest feretron z Kłodawy, pow. Koło. Celowym więc jest podanie kilku szczegółów o nim. Na feretronie jest przedstawiona Matka Boska Karmiąca. "Ochweśnik" umieścił ją pod baldachimem, którego lewa część, w większym stopniu widoczna, jest granatowa a druga połowa cynobrowa. Matka Boska ma głowę owiniętą w ludową pstruchE; o typowym zestawie barw stosowanych w Wielkopolsce, rąbek szat stanowi tkanina z motywami winogron. Delikatna kolorystyka twarzy, wdzięk kompozycji ma wiele czaru i każe wysoko ocenić ludowego artystę. Malarstwo świeckie ilustrują dwa obrazy przedstawiające chłopską rodzinę wielkopolską z połowy XIX w. i jedna praca współczesnego autora. Obrazy przedstawiające rodzinę chłopską są rozwinięciem barwnym rysunku K. K i e l i s i ń s k i e g o z okresu jego pobytu na zamku w Kórniku w połowie XIX w. Kielisiński znany z wielokrotnych reprodukcji dawnych i współczesnych, w pracy nawiązał nie do fragmentu obrazu Knora, jak to sugeruje Stanisław Błaszczyk, lecz do starszego pierwowzoru jakim jest kmieć wielkopolski z żoną umieszczony w pracy K. W. Wójcickiego według litografii Bułakowskiego z 1826 r. Zupełnie odmienny charakter reprezentuje dwupłaszczyznowo potraktowany miotlarz Hieronima Karpińskiego z Damasławka, pow. Wągrowiec, który ekspresją ruchu i mimiką twarzy przypomina sudecko-niemieckie rozwiązania plastyczne. Szkoda, że organizatorzy wystawy nie pokazali więcej jego prac. Jak widzimy w malarstwie ludowym również przeważa tematyka n~ligijna związana z cierpieniem i wołaniem chłopa o łaskawość nieba w ciężkim trudzie dnia powszedniego w okresie pańszczyzny. Omówione dwa działy: rzeźba i malarstwo wypełniają cały hall wystawy wraz z ścianą wschodnią i zachodnią. Gabloty zaś ustawione wzdłuż ściany południowej i północnej przeznaczono głównie na ekspozycje haftu i tkanin. W nich umieszczono wszystkie te okazy, które w pełni reprezentują najwyższe wartości tych dziedzin sztuki. Ilościowy umiar eksponatów, estetyczny ich układ, kontrastujące przyjemne tło w wybitny sposób podnoszą wartość wizualną pokazanych dzieł sztuki i zapraszają widza do bliższego obejrzenia. Okazy białego haftu na przemian z tkaninami o przewadze kolorów czerwonego, granatowego i zielonego w przyjemnym dla oka rytmie wypełniają płaszczyzny szklanych gablot. Wśród cennych okazów złotolitych czepków zobaczyć można liczne egzemplarze haftu białego na tiulu z powiatu sulechowskiego, międzyrzeckiego, szamotuiskiego i z prawie nieznanych nikomu okolic Wrześni i Kalisza. Zwrócenie uwagi na tereny mniej znane ogółowi jest dodatkową wartością 601 wystawy i piękną zasługą organizatorów, którzy napewno wiele wysiłku musieli włożyć by możliwie równomiernie pokazać wszystkie podregiony Wielkopolski. Ten staranny dobór widać też w wystawionych tkaninach: płachtach, pstruchach, kołderkach, derach, wśród których nie zabrakło tkanin z tak mało znanych powiatów jak wolsztyńskiego i leszczyńskiego. Wystawienie pięknego okazu zapaski naramiennej z powiatu leszczyńskiego jest nie tylko dokumentem pięknego tkactwa tych okolic, ale także przypomina te czasy, głównie w XIX wieku, kiedy właśnie ta część ubioru była zasadniczym znamieniem w odzieży odróżniającym kobiety polskie od Niemek; kiedy to strojem ludowym podkreślano swoją przynależność narodową i manifestowano swój patriotyzm. Przypomnienie tej narodowo-pedagogicznej roli odzieży naszych matek i babek jest jak najbardziej na czasie. Niewiele osób z młodszego pokolenia wie, że i takimi "drobiazgami" można i trzeba było walczyć o zachowanie swojej narodowości w okresie rozbiorów. czyń niu inne regu Ujemną stroną wystawy wielkopolskiej, to brak nazwiska wykonawi lat wykonania eksponatów. Przykrym zjawiskiem jest że w Poznałaskawsze spojrzenia padają na rzeżbę, malarstwo i grafikę, niż na działy sztuki ludov-·ej. Przecież nie trzeba udawadniać, że w szeokazach haftu i tkactwa niekiedy lepiej się uwidacznia zmysł art y- Ceramika wielkopolska. Fot. lVIaćkowiak. �602 styczny chłopek niż w pozostałych dziedzinach sztuki. Dlaczego więc podobnie jak Brylińskich, Nowaków, Majchrzaków, Dudków, Twardowskich, Fijałkowskich, Prillowych nie mamy znać wybitnych naszych hafciarek i tkaczek? Szczycimy się ich pracami. Ciekawi więc jesteśmy jak się nazywają, kiedy swoje prace wykonały. Przecież w tej dziedzinie już badania zapoczątkowano, ścieżki są wydeptane. Można więc teraz już łatwiej podjęte prace kontynuować, wyniki popularyzować. Najlepszą okazją do popularyzacji są wystawy. Sądzimy, że na przyszłej wystawie tych uchybień nie będzie. Dobrze byłoby w przyszłości zwrócić większą uwagę na czystość eksponatów reprezentujących biały haft. Ostatni dział wystawy to ceramika. Reprezentuje ją 81 okazów, które w większości pokazane są na środku hallu, na niskim podium. Obok misek, donic, mlostków, garnków o tradycyjnych kształtach widzimy tam również dwojaki i trojaki typowe naczynia z okresu pańszczyźnianego, w których noszono w pole posiłki. Jedyny egzemplarz trojaka z datą 1918 roku jest ostatnią formą rozwojową naczyń glinianych służących do noszenia posiłków poza dom. Pokazanie siwaków w Poznaniu jest swego rodzaju rewelacją i jeszcze jednym dowodem potwierdzającym istnienienie na terenie całego kraju niektórych form wspólnych, które ze względu na nierównomierny rozwój poszczególnych krain i różne kontakty z większymi centrami w jednych ośrodkach prędzej zanikły a w innych później. Wśród okazów ceramiki swego rodzaju unikatem jest kafel kościański z XV w. z wyobrażeniem sceny z bajki o gąskach i lisie. Ciekawymi teź eksponatami są postacie modlących się Zydów wykonane z gliny przez Józefa Pierczyńskiego w latach 1918-1937. Są one wystawione w postaci przerywników w gablotach pomiędzy okazami haftów i tkanin. Pewnym brakiem w całym przeglądzie dzieł sztuki jest pominięcie rzeżby i zdobnictwa tak bogato i oryginalnie uwidaczniającego się w in_ strumentach ludowych. Ciekawe główki dud. kozłów oraz dymki proszą się o pokazanie i zainteresowanie nimi społeczeństwa, nie mówiąc juz o wielkiej mierze podniesienia atrakcyjności wystawy przez pokazywanie tych stosunkowo rzadko spotykanych instrumentów. Ogółem oceniając całą wystawę trzeba stwierdzić, mimo jej drobnych uchybień, że robi ona bardzo korzystne wrażenie, jest imprezą udaną i nowymi eksponatami zdobytymi w terenie budzi podziw nawet u dobrze zorientowanego w możliwościach ekspozycyjnych etnografa. Szkoda, że Dyrekcja Muzeum nie wydała katalogu wystawy. który przecież nie jest tylko przewodnikiem ułatwiającym obejrzenie, ale trwałym śladem kwitującym istnienie wystawy i pokazującym wysiłek ludzi. Brak fotografii poszczególnych eksponatów i ich zespołów jest też uchybieniem. Ustcrki te są tym nieprzyjemniejsze, że wystawa jest pierwszą po 1945 r. ()O3 Trzeba zaznaczyć, że Wystawa Wielkopolskiej Sztuki Ludowej została zorganizowana przez Dział Etnografic;;ny Muzeum Narodowego w Poznaniu w ramach Wielkopolskiego Festiwalu Kultury. Scenariusz opracował mgr Stanisław B ł a s z c z y k, oprawę plastyczną przygotował Józef Skoracki. Pokazane eksponaty w przeważającej większości są własnością Muzeum Narodowego w Poznaniu. Szereg z nich wypoźyczono z innych muzeów. kościołów itp. Ogólem na wystawie pokazano 240 eksponatów. Wystawa po zamknięciu jej w Poznaniu została przewieziona do Koszalina i Lublina. Adam MUZEUM W LAHORE Gtapa (PAKISTAN) Muzeum w Lahore jest największym, naj starszym i naj bogatszym muzeum w Pakistanie. Dzięki też temu z natury rzeczy uprzywilejowanemu stanowisku, spełnia rolę placówki macierzystej i prawie nadrzędnej w stosunku do innych muzeów Pakistanu. Może też tylko ono jedyne przypomina niektóre stare muzea europejskie. Muzeum w Lahore jest instytucją poważną wiekiem. Zbiory zaczęto gromadzić w roku 1864 'w ramach pokazu zabytków sztuki na Indyjskiej Wystawie Przemysłowej w Lahore. W roku 1890 muzeum otrzymuje statut, a książę Walii, Albert Wiktor kładzie kamień węgielny pod obecny gmach, zaś w roku 1894 do nowego budynku zostają wprowadzone zbiory. Duży, z czerwonej cegły, gmach Muzeum w Lahore wzniesiony jest w eklektycznym stylu indyjskim. Stanowi jednak doskonałe pendant do podobnego stylowo gmachu Punjab University, mieszczącego się wprost J'.IIuzeum, po przeciwnej stronie Mali Road. Liczne miri (altanki), wnęki i wykusze, kolumienki i koronkowe ozdoby czynią gmach okazalszym, lecz nie zawsze urodziwszym. Wnętrze posiada 22 sale. Sal wystawowych 8, (na wystawy stałe), 2 sale wystaw czasowych, 2 duże hale, 6 sal magazynowych, w 4 salkach mieszczą się biura muzealne i zbiory biblioteczne (biblioteka muzealna liczy 5000 woluminów). Odpowiednio do wielkości Muzeum i zbiorów liczny jest personel, składający się z 33 osób. Niestety obsadę naukową stanowią tylko dyrektor dr Malik Shamsuddin i asystent Nisal Husain. Na pozostałą resztę skład;ją się: 5 urzędników, 18 wspaniale umundurowanych woźnych, dozorujących bezpieczeństwa zbiorów i 8 osób "służby" - zamiataczy. Zbiory Muzeum w LallOre można podzielić na kilka działów: l) rzeżby kultury Gandhara, 2) Zbiory zabytków Kultury Doliny Indusu (Harappa i Mohenjo-Daro), 3) Kolekcja rzeźb indyjskich (Hindu, bramanistyczne), 4) Galeria tybetańska i centralno-azjatycka, 5) Kolekcja obrazów szkół Hindu z epoki Mogołów, 6) Tkaniny (dywany, kilimy, tkaniny ludowe, stroje), 7) Rzemiosło artystyczne (tu między innymi znajduje się bogata �H04 kolekcja ceramiki z ;\~ultanu), 8) Zbiór broni i miscellaneów. Jako zbiory osobno wydzielone i nie pokazywane w ekspozycji stałej wyróżnić należy dwa działy: l) Numizmatyczny (zawierający bardzo bogatą kolekcję monet grecko-orientalnych, indyjskich, perskich, partyjskich, kufickich a także nowszych z terenu Indii), 2) Kolekcje wydzielone (np. niewielki zbiór grafiki). Jako zupełnie osobny dział występuje biblioteka muzealna, zawierająca bogatą fachową literaturę. Jak widać z powyższego zestawienia Muzeum w Lahore jest typowym muzeum wielodziałowym. Ta wielodziałowość zaznacza się nie tylko \V zbiorach ale też i w ekspozycji. Starano się tutaj powydzielać poszczególne działy, choć ze względu na wielkość sal, rozdzielenie okazało się niemożliwym, tak, że np. rzemiosło jest eksponowane w pomieszaniu z przedmiotami z innych działów. Ciekawie jest przedstawione życie, stany, zajęcia a nawet pozy modlitewne (muzułmańskie) w bogatej kolekcji figurek gipsowych (malowanych). Brak tu natomiast materiałów ilustrujących kulturę materialną kraju, o ile ona nie jest w jakikolwiek sposób powiązana ze sztuką. Brak np. prostej formy topora, lecz oglądnąć można bogaty zbiór toporów pięknie zdobionych. K o R WSPOMNIENIE N I O ETNOGRAFIE POMORSKIM WŁADYSŁA WIE ŁĘDZE. K A KS. DOKTORZE Brak tu często dokładniejszych metryk przedmiotów, co zresztą trafia się również w wielu starych muzeach europejskich. Wiele zbiorów pochodzi bowiem z darów i prywatnych kolekcji, w których zbieraczom zależało na samym oryginalnym eksponacie, a nie interesowała ich proweniencja przedmiotów. Na eksponatach jednak, jeżeli nie miejscowość, to przynajmniej teren pochodzenia jest określony. Muzeum w Lahore rozporządza swym dawnym zestawem sprzętu pomocnicznego, ma duże ozdobne gabloty, olbrzymie szafy i oszklone stojaki. Trzeba przyznać, że całość aż promieniuje wiktoriańską monumentalnością i czcigodnością. Pełno tu codziennie zwiedzających, młodzieży, studentów i ludzi z miasta i ze wsi (muzeum jest zamknięte tylko w piątek). Podziwiają głównie zbiór dawnej broni i kolekcję miniatur z czasu Mogołów. Galeria jest otwarta codziennie od 10-17. Muzeum w Lahore posiada też swoje fachowe wydawnictwo "Museums Journal of Pakistan". Krzysztof WoLski Ks. dr Władysław Łęg a. Portret Wiastimil Hofman 1960 r. wyk. W Sopocie, dnia 2 sierpnia 1960 roku, zakończył swój żywot, ceniony archeolog, historyk kultury i etnograf pomorski ks. dr WładYSłaWo Jan L ę g a. Zmarły był synem ziemi pomorskiej, urodzonym 4 cze~wca 1~89 r. w Miranach, pow. sztumski (Dolne Powiśle), jako syn naUCZYCle~a,plelęgnującego \vespół z małżonką swoją tradycje narodowe. polskle. Szkołę _.- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/71748b68517e1a888557b8a8dd1fec8f.pdf d031e8186c8993fb789bd31bb15a4f64 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:219 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:192 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1961 t.47 Description An account of the resource LUD 1961 t.47, s.605-642 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text H04 kolekcja ceramiki z ;\~ultanu), 8) Zbiór broni i miscellaneów. Jako zbiory osobno wydzielone i nie pokazywane w ekspozycji stałej wyróżnić należy dwa działy: l) Numizmatyczny (zawierający bardzo bogatą kolekcję monet grecko-orientalnych, indyjskich, perskich, partyjskich, kufickich a także nowszych z terenu Indii), 2) Kolekcje wydzielone (np. niewielki zbiór grafiki). Jako zupełnie osobny dział występuje biblioteka muzealna, zawierająca bogatą fachową literaturę. Jak widać z powyższego zestawienia Muzeum w Lahore jest typowym muzeum wielodziałowym. Ta wielodziałowość zaznacza się nie tylko \V zbiorach ale też i w ekspozycji. Starano się tutaj powydzielać poszczególne działy, choć ze względu na wielkość sal, rozdzielenie okazało się niemożliwym, tak, że np. rzemiosło jest eksponowane w pomieszaniu z przedmiotami z innych działów. Ciekawie jest przedstawione życie, stany, zajęcia a nawet pozy modlitewne (muzułmańskie) w bogatej kolekcji figurek gipsowych (malowanych). Brak tu natomiast materiałów ilustrujących kulturę materialną kraju, o ile ona nie jest w jakikolwiek sposób powiązana ze sztuką. Brak np. prostej formy topora, lecz oglądnąć można bogaty zbiór toporów pięknie zdobionych. K o R WSPOMNIENIE N I O ETNOGRAFIE POMORSKIM WŁADYSŁA WIE ŁĘDZE. K A KS. DOKTORZE Brak tu często dokładniejszych metryk przedmiotów, co zresztą trafia się również w wielu starych muzeach europejskich. Wiele zbiorów pochodzi bowiem z darów i prywatnych kolekcji, w których zbieraczom zależało na samym oryginalnym eksponacie, a nie interesowała ich proweniencja przedmiotów. Na eksponatach jednak, jeżeli nie miejscowość, to przynajmniej teren pochodzenia jest określony. Muzeum w Lahore rozporządza swym dawnym zestawem sprzętu pomocnicznego, ma duże ozdobne gabloty, olbrzymie szafy i oszklone stojaki. Trzeba przyznać, że całość aż promieniuje wiktoriańską monumentalnością i czcigodnością. Pełno tu codziennie zwiedzających, młodzieży, studentów i ludzi z miasta i ze wsi (muzeum jest zamknięte tylko w piątek). Podziwiają głównie zbiór dawnej broni i kolekcję miniatur z czasu Mogołów. Galeria jest otwarta codziennie od 10-17. Muzeum w Lahore posiada też swoje fachowe wydawnictwo "Museums Journal of Pakistan". Krzysztof WoLski Ks. dr Władysław Łęg a. Portret Wiastimil Hofman 1960 r. wyk. W Sopocie, dnia 2 sierpnia 1960 roku, zakończył swój żywot, ceniony archeolog, historyk kultury i etnograf pomorski ks. dr WładYSłaWo Jan L ę g a. Zmarły był synem ziemi pomorskiej, urodzonym 4 cze~wca 1~89 r. w Miranach, pow. sztumski (Dolne Powiśle), jako syn naUCZYCle~a,plelęgnującego \vespół z małżonką swoją tradycje narodowe. polskle. Szkołę _.- �GOG średnią ukończył w Rogoźnie Wielkopolskim, tam teź działał w tajnej organizacji, w kółku filomatów. Studia teologiczne odbył w Pelplinie, ukor1czył je w 1914 roku 1. Rozbudzone za lat chłopięcych przez ojca zainteresowania do folkloru i kultury ludowej, wzmogły się i przeszły w zamiłowanie podczas studiów seminaryjnych 2. To teź kiedy objął wikariaty w Szczuce (1914-1916) i Grucznie (1916-1918) na Kociewiu, rozpoczął gromadzenie na większą skalę materiałów etnograficznych z zakresu kultury technicznej, społecznej i duchowej miejscowego ludu. Oprócz zajęć zawodowych i naukowych zajmował się Władysław Łęg a równieź pracą społeczną i polityczną, współpracował w r. 1920 czynnie z Komitetem Plebiscytowym w Sztumie i agitował po wsiach polskich za powrotem Dolnego Powiśla do Macierzy. Objąwszy po uzyskaniu niepodległości Polski funkcję kapelana wojskowego w Grudziądzu (1919-1939), zabrał się z duźym zapałem do dalszego zbierania materiałów etnograficznych z Dolnego Powiśla, okolic Świecia i Ziemi Chełmińskiej i kontynuował badania zapoczątkowane juź podczas I wojny światowej. Prócz badań przeprowadzanych w licznych wsiach osobiście, posługiwał się takźe ankietami kierowanymi do instytucji i osób prywatnych. W latach dwudziestych zapisał się na Uniwersytet Poznański; studiował etnografię u prof. J. SI. Bystronia i archeologię u prof. J. Kostrzewskiego. W r. 1928 uzyskał doktorat z zakresu archeologii na podstawie obszerneJ i cennej pracy pt. Kultura Pomorza we wczesnym średniowieczu w świetle wykopalisk. Praca ta ukazała się w druku w 1930 roku nakładem Towarzystwa Naukowego w Toruniu (672 strony) i stanowi po dzień dzisiejszy fundamentalne źródło badań nad wczesnofeudalnymi dziejami Pomorza 3. Sam autor wyraził się a niej, źe była najbardziej "czasoźerną" pracą w jego źyciu; pochlebnie ocenili ją K. Nitsch, M. Rudnicki i S. Tymieniecki. Ks. dr Wł. Łęga był równieź organizatorem źycia naukowego. W Grudziądzu objął funkcję honorowego kustosza Muzeum Miejskiego i Biblioteki. Powiększył skrzętnie zasoby tamtejszych zbiorów muzealnych i przyczyniał się do nowych odkryć archeologicznych. Poświęcał teź sporo czasu na wygłaszanie referatów w Towarzystwie Naukowym w Toruniu, do Zarządu którego naleźał od r. 1923. Od r. 1925 do września 1939 prowadził redakcję kwartalnika "Zapiski Towarzystwa Naukowego w Toru_ niu". Był równieź członkiem Komisji Archeologicznej Instytutu Bałtyckiego mieszczącego się w Toruniu, gdzie wydał w 1933 roku swoją pierwszą obszerniejszą pracę etnograficzną pl. Ziemia Malborska Kultura Ludowa, niezmiernie ważną z tego powodu, 1Z stanowi dotychczas w literaturze fachowej jedyne studium obejmujące polską kulturę chłopską prawobrzeżnego Dolnego Powiśla 4. Wartość tej pracy powiększa obfi- 607 tość materiału ilustracyjnego uzupełniającego teksty opisowe. Wymieniona pozycja stanowi do dziś niezbędne źródło informacyjne dotyczące polskiej grupy etnicznej na ongiś silnie zgermanizowanym terenie pomorskim. W 1936 roku opublikował artykuł pl. Działalność Instytutu Bałtyckiego w zakresie etnografii, charakteryzujący dorobek badawczy w tym zakresie po I wojnie światowej. Na podstawie gromadzonych pieczołowicie materiałów terenowych i archiwalnych zaczęły się mnożyć w okresie międzywojennym prace archeologiczne materiałowo-analityczne, dotyczące kultury "łużyckiej", epoki brązowej i wczesnożelaznej Pomorza 5. Podczas drugiej wojny światowej dotarł ks. dr Wł. Łęga w szeregach swej jednostki wojskowej do Lwowa, gdzie ostatecznie spędził lata okupacji. Tamże strawił sporo czasu w bibliotekach na studiowaniu dokumentów pomorskich, które mu udostępniał prof. Franciszek Bujak. Po wojnie osiedlił się znów na umiłowanym przez siebie Pomorzu IV Sopocie, i przystąpił bezzwłocznie do dalszych studiów pomorzaznawczych. Owocem tego były kolejne, obszarne prace historyczne pt. Obraz gospodarczy Pomorza Gdańskiego w XII i XIIIw. (1949) oraz Społeczeństwo i państwo gdańsko-pomorskie w XII i XIIIw. (1956). Obie prace oparte na źródłach archiwalnych, wykopaliskowych i językowych zawierają sporo wiadomości etnograficznych i udowadniają skutecznie słowiań.skość Pomorza Gdańskiego. W okresie tym nie stronił też od pracy organizacyjnej w towarzystwach naukowych. Od 1953 r. należał do Komisji Archeologicznej Gdańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauki i Sztuki, które przetworzyło się później w Gdańskie Towarzystwo Naukowe. Pełnił też funkcję prezesa Oddziału Gdańskiego Polskiego Towarzystwa Archeologicznego (od 1953 r.), którego był współzałożycielem. Był też członkiem Oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Gdańsku, utworzonego w r. 1958. W tym czasie opracował publikację folklorystyczną pl. Legendy Pomorza wydaną w Gdyni w 1958 r. Z kolei napisał drugą większą pracę etnograficzną noszącą tytuł Okolice SWledu Materialy etnograficzne, a wydaną przez Gdańskie Towarzystwo Naukowe w roku 1960. Jej ukazania się z druku autor już się nie doczekał. Praca odnosi się do skrawka terenu Pomorza Wschodniego, dotychczas prawie nie zbadanego Kociewia. Jest ona tym ważniejsza, że opisywany obszar stanowi teren przejściowy między grupami kujawskimi i kaszubskimi, a badania autora rzucają sporo światła na ustalenie granic między Kociewiakami i Borowiakami Tucholskimi 6. Nieco rychlej opracował WI. Łęga trzecie obszerniejsze studium etnograficzne zatytułowane Ziemia Chełmińska Materiały Etnograficzne, oddane do druku w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym we Wrocławiu. Układem swoim jest ona zbliżona do obu poprzednio wymienionych, tak �609 6U~ ::l. ;\laterialy do paleoetnografii ziem polskich (maszynopis druku w Gdańskim Towarzystwie Naukowym). 10. Obrazki z Powiśla i Warmii (w druku), samo dostatnio ilustrowana i dotycząca terenów Pomorza z których brak ogólnego ujęcia calokształtu kultury ludowej. Praca ta zawiera głównie wyniki badań przeprowadzonych przez autora w latach 1934--1937. Czwartą, wyjątkowo obszerną pracę etnograficzno-archeologiczną napisaną tuż przed śmiercią stanowią Materiały do paleoetnografii ziem polskich. Zawiera ona materiały porównawcze kultur archeologicznych i wczesnośredniowiecznych z tradycyjną kulturą ludową nowszych czasów. Jej maszynopis przekazał autor do recenzji i druku Gdańskiemu Towarzystwu Naukowemu. Wszystkie większe prace etnograficzne Wł. f~ ę g i znamionuje podobny charakter monograficzny. We wstępie daje autor obszerniejszy rys geograficzny, historyczny, demograficzny i lingwistyczny. Oprócz mniej lub więcej szczegółowych opisów całokształtu kultury omawianego obszaru, stara się on na podstawie porównań gwarowych nakreślić zasięgi etniczne danych grup, Częstokroć nawiązuje do wytworów kulturowych grup sąsiednich lub też sięga do porównań z kulturą ludową całego Pomorza Wschodniego, Ziemi Chełmińskiej, Warmii i Mazur. Lubuje się w przytaczaniu zapisków archiwalnych, poświadczających ciągłość istnienia pewnych wytworów kultury na przestrzeni dziejów. Chętnie mapuje różne zjawiska i zestawienia dane statystyczne, na podstawie, których można wnioskować o istnieniu, zmianach i rozwoju lub upadku zjawisk kulturowych w danym okresie. Zmarły był uczonym powszechnie szanowanym. Skromny i małomówny, poświęcał oprócz zajęć zawodowych, systematycznie po kilka godzin dziennie pracy naukowej. Prowadził regularny tryb życia, zachował krzepkośt fizyczną i żywotność umysłową do ostatnich niemal dni swego żywota. Stale podkreślał potrzebę szerszych, aniżeli dotychczas badań nad złożoną wielce kuiturą Pomorza. Za jego pracowity wkład nad badaniem kultury pomo;'skiej należy mu się serdeczne i wdzięczne wspomnienie. Longin oddany do l Por. ks. Zygmunt P a w ł o w i c z, Śp. Ks. Prałat dr Władysław Łęga. l\liesięcznik Diecezjalny Gdański, R. IV, lipiec sierpień 1960, s. 397. , Por. Jan Z u b r z y c a, Wierny Pomorzu, "Pomorania" rozmawia z ks. dr Władysławem Łęgą. "Kaszebe R. IV, Nr 2 (57), Gdańsk 1960. Por. Andrzej Z b i e r s k i, Pracowity żywot uczonego. Dziennik Bałtycki "Rejsy", R. XVI, Nr 38, Gdańsk 1960. ? Por. Longin M a l i c k i, Publicystyczna działalność etnograficzna ks. dra Władysława Łęgi. "Kaszebe" R. IV, Nr 4 (59), Gdańsk 1960. ; Por. Leon Łuk a, Pamięci zasłużonego badacza Pomorza. Z Odchłani wieków, R. XXVI, Z. 4, Wrocław 1960. Tenże sporządził bibliografię prac archeologicznych Wł. Łęgi, liczącą 51 pozycji. o Por. Longin M a l i c k i, Okolice Świecia (recenzja). "Kaszebe", R. IV. Nr 23, Gdańsk 1960. ;j Dr JANINA (Wspomnienie KRAJEWSKA pośmiertne) Malicki Zestawienie najważniejszych prac etnogr. ks. dr Władysława Łęg i : L Z opowiadań ludu polskiego w Grucznie. "Gryf", R. 6, nr 4--7. 2. Ziemia Malborska. Kultura Ludowa. Toruń 1933 (stron 256). 3. Działalność Instytutu Bałtyckiego w zakresie badań etnograficznych. Toruń 1936. (Nadbitka z tomu XX V Pamiętnika Instytutu Bałtyckiego, s. 102-112). 3. Grudziądz, dzieje i kultura. Grudziądz 1950 (stron 67). 5. Legendy Pomorza. Gdynia 1958 (stron 198). 6. Okolice Świecia. Materiały Etnograficzne. Gdańsk 1960 (stron 338). 7. Etnografia Okolic Grudziądza. Rocznik Grudziądzki. Grudziądz 1960 (s. 267-275). 3. Ziemia Chelmil'lsk8. Prace i '\I8.terialy Etnograficzne, t. XVII. \Vroclaw 1961 (stron 494) Dr Janina Krajewska Fot. E. Frankowski .Janina Kra j e w s k a niejeden raz zapewne pisała curriculum vitae, czyli życiorys. Oto jeden z ostatnich jaki pozostawiła u mnie w związku z akcją "zdobywania" dla niej emerytury. Akcja ta nie została uwieńczona 3) - T4 "Lud", t. XLVII �611 610 powodzeniem. Trudną sprawę stabilizacji dr .l. Krajewskiej definitywnie rozwiązała jej śmierć. Zyciorys ten przytaczam in extenso. . . Urodziłam się 4. XI. 1901 r. w Łodzi, z rodziców: Anny z Paszczynsklch i B;~nisława Krajewskich. Ukończyłam 8-k1. gimnazjum Realne Zeńskie Lucyny Siennickiej w Łodzi. Studia wyższe odbyłam na Uniwersytecie Warszawskim, studiując etnografię i archeologię· W okresie studium otrzymałam jednorazowe stypendium naukowe im. Hassewicza Wydziału Humanistycznego. Dyplom doktorski z zakresu etnografii, jako przedmiotu głównego i archeologii, jako przedmiotu pobocznego, uzyskałam na Uniwersytecie Poznańskim u Prof. dr E. Frankowskiego (w tym czasie Uniw. \\iarszawski nie posiadał odpowiedniej katedry), u którego byłam prz('z rok asystentką t.j. do ukończenia studiów. Praktykę muzeałną odbyłam w Muzeum Etnograficznym w Warszawie. Następnie pracowałam w Miejskim Muzeum Etnograficznym w Łodzi na pracach zleconych. W 1932 r. przenoszę się do Gdyni, gdzie organizuję Muzeum Miejskie z działami: etnograficznym, archeologicznym i historii rozwoju Gdyni. W Muzeum tym pracuję na stanowisku Kierownika od 1. IV. 1934 r. do zajęcia Gdyni przez Niemców. Z Gdyni zostałam wysiedlona w listopadzie 1939 r., więc zamieszkałam w Łodzi, gdzie byłam wyrzucona powtórnie z mieszkania plzez Niemców, ~dałam się po tych represjach w kwietniu 1940 r. do Warszawy. Po powstaniu. warszawskim zamies:okałam początkowo pod Jeżowem a następnie na podhalu. Po wojnie od 20. IV. 1945 r. do 30. XI. 1954 r. pracowałam w Muzeum Etnograficznym w Łodzi na stanowisku Dyrektora. Ze stanowiska tego zostałam zwolniona przez Centralny Zarząd Muzeów i Ochrony Zabytków Ministerstwa Kultury i Sztuki. W 1948 r. przez jeden semestr prowadziłam wykłady i ćwiczenia w Wyższej Szkole Gospodarstwa Wiejskiego z zakresu etnografii. Przerwa nastąpiła z powodu zmiany kierunku studiów Uczelni. .. W 1950/51 r. prowadziłam wykłady i ćwiczenia z zakresu muzeologu na Uniwersytecie Łódzkim. W roku 1957 pobierałam stypendium z PAN w kwocie zł. 600 miesięcznie, \V 1958 r. w kwocie 650 zł miesięcznie (dopisane ręcznie) z Działu 1. Etatu w IHKM nie otrzymałam pomimo starań w Instytucie i u Prezesa PAi'J. Należę do Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, jak również jestem członkiem połskiego Towarzystwa Religioznawczego (również członkiem Zarządu), od 1958 do S. A. i W. Obecnie rozpoczęłam pisać cykl artykułÓW do "Argumentów", także w przygotowaniu do Euhemera. (-) Odczytując choć znałyśmy Dr Janina Krajewska" te krótkie i suche dane, uprzytomniłam sobie dopiero, że się od 1925 r., mało nawzajem wiedziałyśmy osobie. Nie przekraczałyśmy granicy "koleżanek ze studiów". Zrazu dzieliła nas rÓżnica lat i studiów, póżniej rozdzieliło nas życie, choć spotykałyśmy się nadal. ROZmOwy. ~otYCZYłY .najczęś~iej takiego czy innego zagadnienia z naszej specJalnosCl, muzealmctwa, hteratury naukowej, krajoznawstwa i to chyba wszystko. Rozmów intymniejszych nie prowadziłyśmy, nie były nam potrzebne. D.latego .p~łna charakterystyka osobowości Krajewskiej, głębsza oce~a Jej dZlałalnoscl p~~ekracza właściwie moje możliwości. Do życiorysu, JakI pozostawIła dorzuclC mogę tylko kilka szczegółów. ~Ioze się mylę, ałe nawet naj bliższa rodzina, nawet matka, którą Janin[l Kr;jJe\~ska bardzo kochała, nie zdawała sobie w pełni sprawy z dra,rr.atu Jej zycia. Zaczął się on we wczesnym dzieciństwie po przebyciu ospy. Ktora to choroba zostawiła trwałe ślady. Był to temat starannie omijany przez ~as. Znaki po ospie, to nie kalectwo, ale skaza zwłaszcza dla kobiety młodej: obdarzonej żywym temperamentem. Raz tylko, niedługo przed Sll11erC1ą, kIedy po raz ostatni przebywała u mnie kilka tygodni, wspom11Iała o tym. Na tym tle od wczesnej młodości kształtował się u Krajewsklej kompleks urazów. Może gdyby, ktoś zadał sobie trud zwalczenia ich nie byłyby tak bardzo zaciążyły nad całokształtem jej życia. . . W tym czasie, kiedy poznałam dr Janinę Krajewską, była już od lat slUchaczką sinologii u Bogdana Rychtera, czy Richtera na Uniwersytecie Warszawskim. Pracowita, energiczna, żywa, pochłonięta studiami, nie brała czynnego udziału w życiu społecznym. Nie stanowiła zresztą w tym względzie wyjątku. Zyciu towarzyskiemu udzielała się z umiarem. Była raczej zamknięta w sobie, już wtedy nie ufała zbytnio ludziom, nie wierzyła w ich życzliwość. W r. 1926, czy 1927, z powodów, których dzisiaj już nie przypominam sobie, Krajewska przerzuciła się na etnografię polską. Pod kierunkiem pro£. E. Frankowskiego zaczęła zbierać materiały do pracy doktorskiej pt. "Mleko w wierzeniach i obrzędach ludu polskiego". Jednocześnie chodziła na seminarium z archeologii polskiej i tu napisała pracę pl.. Zabytki opatowskiego. z cmentarzyska Praca popielnicowego ta drukowana była w Nietulisku w Światowidzie. Dużym, pow. T. XIII. TNW. 1929. Vlraz z E. Frankowskim przeniosła się do Poznania, gdzie przez rok pełniła obowiązki asystentki. Tam też zrobiła doktorat na podstawie wyżej wymienionej pracy, jako przedmiot poboczny mając archeologię. Po doktoracie wyjechała Krajewska do Łodzi, gdzie przez pewien czas pracowała w tamtejszym świeżo powstałym Muzeum. Prowadziła wtedy kilkakrotnie badania terenowe na cmentarzyskach łużyckich \V Sierpowie, Błoniu i Zabokrzekach. Materiał ten został póżniej opublikowany, jak wynika z bibliografii. Dołączyła ją do wyżej wspomnianego życiorysu doprowadzając do roku 1953. Te prace materiałowe są rzeczowe i zupełnie nie odbiegają od innych prac tego typu publikowanych przed wojną. �612 613 Monografia stanowiąca pracę doktorską nie została opublikowana, mimo że wielokrotnie wracała na warsztat autorski. Dr Krajewska mając raczej umysłowość analityczną nie zdołała tego szerokiego zagadnienia ująć syntecznie. Umiała jednak szperać i na pewno znalazła wiele ciekawego materiału. W pracę tę włożyła bardzo wiele energii, po~więc.en~a i czasu. Nie jestem etnografem, nie znam bliżej tej roboty, wydaje mi Się jednak że wartoby ją było opublikować, choćby na ?~wi:la~zu, j.ako zbi~r materiału, dziś napewno już unikatowego. TrudnoscI, Jakle wiązały Się z tą pracą wielokrotnie jak mówiłam, przedstawianą i wielokrotnie poprawianą, stały się podstawą jeszcze jednego głębokiego urazu, toteż nieraz z goryczą mówiła, że jej zawsze ktoś staje na drodze, że ktoś jej zawsze podkłada kłody pod nogi. W kwietniu 1934 r. objęła dr J. Krajewska kierownictwo nowopowstałego Muzeum Miejskiego w Gdyni z działami: etnograficznym, archeologicznym i historii rozwoju miasta Gdyni. W Muzeum tym pełniła zrazu wszystkie funkcje od kierownika do woźnego włącznie, gdyż o etaty nie było wtedy łatwo. Był to chyba najlepszy, najjaśniejszy i najpełniejszy okres jej życia. Pełna zapału biegała po niewielkich, ale ze smakiem urzą~zon~ch salkach Muzeum, ustawicznie zmieniając i udoskonalając ekspozYCJ~ Zbl.Orów które rosły dzięki jej osobistym wysiłkom. Nadmiar ObOWlązkow wyz~valał w niej nowe zapasy energii. Jeździła w teren poszukiwani.u eksponatów etnograficznych, prowadziła badania wykopa!ISkowe. ?pubhkowała w tym czasie kilka prac, wyjeżdżała kilkakrotme zagramcę· np. do Szwecji. Nie była to zresztą jej pierwsza podróż zagranicę, gdyż już w czasie studiów była w Czechosłowacji i Austrii. Jej też wy~ączną zasługą był fakt, że Muzeum Gdyńskie wysuwało się na cz~~o ~rowl~c~Onalnych muzeów, jako wzór nowoczesnej, naukowej ekspozyCJI, n:e. mOWląc już o tym iż było dokumentem polskości tego regionu. tyC~ JeJ .z~słU~, jakie położyła dla muzealnictwa polskiego n~e powinno. Sl~ am ummeJsza.c, ani pomijać milczeniem. W tym też okreSie swego zycla była znaczme spokojniejsza i pogodniejsza, niż w czasie studiów. ., Niestety wybuch II-ej wojny światowej pociągnął z~ sobą. zmszczeme Muzeum Gdyńskiego. Krajewska wraz z rodziną przemosła Się do Warszawy, gdzie przebywała aż do wybuchu powste.nia. Zniosła dobrze t~udny okres okupacji, pracując czas jakiś jako urzędniczka w prywatnym bmrze. Odsunięta od swego właściwego warsztatu pracy dużo czytała, kontaktowała się również z E. Frankowskim. St. Poniatowskim, aż do czasu aresztowania tego ostatniego. W tym czasie widywałam ją stale.. . Już w kwietniu 1945 r. objęła stanowisko Dyrektora Łodzklego Muzeum Etnograficznego i na tym stanowisku pozostawała przez lat 9, do mom~ntu zwolnienia jej przez Centralny Zarząd Muzeów i Ochrony Za?ytkow Ministerstwa Kultury i Sztuki (pismem z dn. 10 sierpnia 1954). Pler:vsze lata pracy dr Krajewskiej na nowej placówce były b. płodne. Rozwlllęła v: ! kilka działów zupełnie nowych w Muzeum, prowadziła badania terenowe. Urządziła wystawę objazdową, zainicjowała wydawnictwo, nakręciła dwa, czy trzy zupełnie ciekawie zrobione filmy dokumentarne (z zakresu garncarstwa - jeden, drugi bodaj z zakresu tkactwa); współpracowała ponadto czynnie z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym i przez pewien czas była członkiem Zarządu Głównego. Od momentu zwolnienia zaczyna się dla Krajewskiej istna "Droga Kalwarii" zakończona niespodzianie chorobą i śmiercią w dniu 11 listopada 1960 r. Wprawdzie z listu K. Jażdżewskiego, który pisał do jej rodziny, a który odnalazłam w jej papierach widać, że proponowano jej posadę kierownika Muzeum w Lublinie, a ona jej przyjąć nie chciała. Nie zmienia to jednak faktu iż przez lata tułała się po urzędach, po gabinetach dyrektorskich Łodzi i Warszawy, pozbawiona warsztatu pracy. Nie znalazło się nawet zabezpieczenie emerytalne, któreby jakoś unormowało jej życie. Jest to bolesny, a trudny do zrozumienia fakt, że pracownik, który przez długie lata był uznany za wykwalifikowaną siłę, który przez długie lata pracował twórczo i owocnie, nagle stał się niepotrzebny. Nie pomogło dwuletnie stypendium, jakie dr J. Krajewska otrzymywała z Wydziału Nauk Społecznych PAN. Nie pomogły zaliczki na opracowanie zeszytów do "Atlasu Polskich strojów Ludowych". Jeden z tych zeszytów wyszedł z druku, drugiego nie zdążyła skończyć. Nie pomogło sporadyczne drukowanie artykułów religioznawczych w "Argumentach", które spotkały się z uznaniem czytelników. Gehenna rosła, pogłębiała się i stopniowo przeobrażała się w nędzę tym smutniejszą, że starannie ukrywaną. Narastał coraz mocniejszy żal do losu, że tak została pokrzywdzona. Narastały też urazy psychiczne. Zmarła w zupełnym osamotnieniu, tak jak żyła w latach ostatnich. Może teraz, gdy minęła pierwsza rocznica jej śmierci udałoby się zebrać fundusz, który stałby się podstawą stypendium Jej imienia dla słuchacza etnografii polskiej znajdującego się w szczególnie ciężkich warunkach bytowania. Byłby to choć skromny dowód pośmiertnego uznania jej zasług dla kultury polskiej. Janina Rosen-Przeworska BIBLIOGRAFIA prac dr J a n i n y Kra j e w s k i ej: Boże Narodzenie u ludu polskiego. "Bluszcz", Nr 52. 1926. Zapusty u ludu polskiego. "Bluszcz" Nr 9. 1927. Wielkanoc u ludu polskiego. "Kobieta Współczesna". Ilustrowany Społeczno-Literacki. Kr 3. 1927. Tygodnik �614 615 Zwyczaje Swiętojańskie u ludu polskiego. nik Społeczno-Literacki. Nr 13. 1927. Konik Zwierzyniecki. łeczno-Literacki. "Kobieta "Kobieta Współczesna". Nr 3. 1927. Współczesna" Ilustrowany Tygod- Tygodnik Kult zwierząt i ptaków w Chinach. "Sztuka i Praca". Dwutygodnik ~więcony sprawom sztuki i kultury. Zeszyt 10-12. T. T. 1928. h1aski zapustne w Polsce. Dziennik Poznański. 1930. Spo- Notatki: Dmuchacz i Pobrząkacz. tyckiego. 1937. "Jantar" - Wydawnictwo Miscellanea: Blaser und Schellenstock. "Acta Ethnologica" 1938. Uwaga. powtórzone notatki z Jantaru. Kropielnice na Kaszubach z końca XIX. organ Instytutu Bałtyckiego. 1938. Dr i początku Sierpów, Bał- w Stockholmie. XX wieku. "Jantar" .T. Krajewska przedstawiła własną pracę pt. Ceramika kaszubska z w. xrx. i początku w. XX. Odbicie ze sprawozdań Polskiej Akademii Umiejętności. Tom LII (1951, nr 2, str. 149). 1951. Katalog Gamcarstwa Ludowego woj. rzeszowskiego. Wydawnictwo Muzeum Etnograficznego w Łodzi. Str. 81. Ilustr. 128. Tab. 4. Prace i Materiały. Wydawnictwo FIL. 1952. Plecionki ze słomy. Z inwentarzy muzealnych (Muzeum Etnograficzne w Łodzi). Prace i Materiały. \\'ydawnictwo PTL. 1951. Strój opoczyński. Atlas Polskich StroJów Ludowych. Wydawnictwo PTL. 1~56. Hafty opoczyńskie. kowane. W monografii pow. opoczyńskiego Ceramika Kaszubska z końca XIX. i początku \\' Polskiej Sztuce Ludowej. 1958. Monografia: Mleko w wierzeniach i w obrzędach JJlikowana. XX. ludu dla prs. Nie publi- wieku. polskiego. XXXV WALNEGO z dnia ZGROMADZENIA POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO 2. września 1960 r. VI Szczecinie (Zamek). Przewodniczy: Błonie Instytutu z po- Lc,gendy wigilijne w Polsce. "Głos Robotniczy", organ PPR w Łodzi. 1945. Nigdy do zgube nie przyjdą Kaszube. "Ziemia", organ Tow. Kraj.-Tur. 1956. Zabytki z cmentarzyska popielnicowego w Nietulisku Dużym, pow. opatowskiego. "Swiatowid", T. XIII. Towarzystwo Naukowe Warszawskie. 1929. Cmentarzyska łużyckie z epoki bronzl.: w pow. łęczyckim: i Zabokrzeki. Wiadomości Ludoznawcze. 1932. Sprawozdanie W druku Nie pu- Recenzja pracy B. Stelmachowsklej pt. "Sztulw Ludowa na Kaszubach". "Jantar" Wydawnictwo Instytutu Bałtyckiego. 1937. Przewodnik po Wystawie Objazdowej Muzeum Etnograficznego \v Łodzi pt. "Naczynie 'v Kulturach Ludowych". Wydawnictwo :\luzeum ',::tnograficznego w Łodzi. 1952. Prof. dr Tadeusz Seweryn - Prezes PTL oraz Prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska V-Prezes PTL, protokołuje Zenon Jankowski i Teresa Kulik (na podstawie protokółu ramowego i zapisu magnetofonowego). Porządek obrad: !. Uroczystości Jubileuszowe z okazji XV-lecia LXV-lecia Towarzystwa - godz. 11,30. Otwarcie XXXV WZ. Przemówienie inauguracyjne. Powołanie Prezydium. Uchwalenie porządku obrad. Referat: "Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w latach 1945-1960" prof. dr Tadeusz S e w e l' y n. Wręczenie odznaczeń i nagród zasłużonym działaczom i członkom Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Przemówienia gości, przedstawicieli władz i towarzystw naukowych. II. C z ę Ś Ć o l' g an iza cyj na - godzina 17-ta. Zagajenie, wybór komisji wnioskowej. Odczytanie i przyjęcie protokołu z XXXIV Walnego Zgromadzenia, odbytego w roku 1959 w Olsztynie. Referat "Prace Polskiego Tow. Ludoznawczego w tatach 1960-1961" Prof. dr Józef G a j e k. Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej poseł na Sejm PRL Łukasz K u m o r, przewodniczący Komisji Rewizyjnej. Dyskusja. Zatwierdzenie preliminarza i planu na rok 1960 i 1961. Poprawki do Statutu PTL - prof. dr Fr. Wok l' o j. Wnioski i uchwały. Zamknięcie XXXV Walnego Zgromadzenia. W imieniu Komitetu Organizacyjnego XXXV Walnego Zgromadzenia :\1iędzynarodowej Konferencji Pomorzoznawczej zagaił obrady dyr. Stanisław B a d o ń, prezes Oddziału Szczecińskiego PTL. Powita wszy przybyłych uczestników, gości oraz przedstawicieli władz, poprosił o przewodnictwo Prezesa PTL, prof. dr Tadeusza Seweryna, który dokonał oficjalnego otwarcia Walnego Zgromadzenia. Do Prezydium weszli: �616 Przedstawiciel PAN prof. dr Kazimierz M a j e w s k i. Sekretarz PW PZPR w Szczecinie: Stanisław S i e w i e l' s k i. Sekretarz KW ZSL w Szczecinie Julian Ł a w i ń s k i. Kierownik Wydz. Kultury PWRN red. .Jerzy Kry g i e r. Sekretarz Rady Naczelnej TRZZ dr Czesław P i l ie h o w s k i. V-Prezes Zarządu Wojewódzkiego TRZZ w Szczecinie mgr Władysław F i l i p o w i a k. Dyrektor Instytutu Zachodniego, Prof. dr Gerard L a b u d a. Przedstawiciele gości zagranicznych: Prof. dr Christo Va kar e l s k i Bułgaria. Prof. dr Dymitr Kra n d ż a lo w - Czechosłowacja. Mgr Duszan D l' l j a c z a Jugosławia. Prof. dr Gunther H e i d o l' n NRD. Prof. dr Wiktor F a l k e n h a n - Berlin Zachodni. Członkowie Polskiej Akademii Nauk: prof. dr Włodzimierz A n t o n i ew i c z, prof. dr Jan C z e k a n o w s k i, prof. dr Witold D o l' O S Z e w s k i, prof. dr Julian K l' z Y ż a n o w s k i, prof. dr Tadeusz L e h l' - S P ł a w i ński. Członkowie Prezydium i Zarządu Głównego PTL: prof. dr Kazimiera Zawistowicz - A d a m s k a, prof. dr Józef G a j e k, prof. dr Józef B u 1'S z t a, dr Bolesław G a l' y g a, prof. dr Maria Znamierowska - P l' li f f er o w a, dr Tadeusz W l' Ó b l e w s k i, przewodniczący Oddziału Zach. Pomorskiego PTL: Dyr. Stanisław B a d o ń. Po powołaniu Prezydium, przewodnictwo obrad objęła prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska. Porządek obrad został przyjęty jednomyślnie. Referat inauguracyjny "Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w latach 1945-1960" wygłosił Prezes PTL prof. dr Tadeusz Seweryn. Referat przerywano i zakończono burzliwymi oklaskami. Jednocześnie przyjęto uchwałę o nadaniu odznak pamiątkowych i dyplomów honorowych następującym zasłużonym członkom PTL, za nieprzerwaną pracę w latach 1945-1960. Odznaki otrzymali: Prof. dr K. Zawistowicz-Adamska, Prof. dr Jan Czekanowski, Prof. dr Kazimierz Dobrowolski, dr Tadeusz Delimat, Prof. dr Józef Gajek, dr Olga Gajkowa, mgr Bolesław Kuźmicz, mgr Kazimierz Pietkiewicz, prof. dr Maria Znamierowska-Prufferowa, prof. dr Tadeusz Seweryn, mgr Maria Suboczowa, prof. dr Franciszek Wokrój, Prof. Tadeusz ZygleI'. Wręczanie odznak i dyplomów każdorazowo przerywane było burzliwymi oklaskami. W imieniu odznaczonych zabrał głos Prof. dr Józef Gajek. Następnie na wniosek dr Józefa Gajka zebrani przyjęli jednomyślnie burzliwymi oklaskami następującą uchwałę: W związku z obchodem uroczystości LXV -lecia i XV -lecia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Polsce Ludowej Zarząd Główny postanowił na zebraniu plenarnym w dniu 2. VI. 1960. z okazji XXXV WZ 617 w Szczecinie, nadać swojemu Seniorowi P a n u P l' o f e s o l' o w i dr J a n o w i C z e k a n o w s k i e m u - członkowi Prezydium PTL w latach 1913-1960 . tytuł CZŁONKA HONOROWEGO. Prof. Zawistowicz-Adamska podała do wiadomości uchwałę o przyznaniu przez Zarząd Główny nagród pracownikom PTL: Jankowskiemu, Kuźmiczowi oraz Gajewskiemu. Prof. T. Seweryn podał do wiadomości, iż w 1960 r. władze państwowe przyznały nagrody naukowe następującym członkom PTL: Prof. dr K. Zawistowicz-Adamskiej, Prof. dr M. Znamierowskiej-Prlifferowej, mgr Neumanowej z Sieradza, mgr Bogusławowi Kowalecowi z Łodzi oraz mgr Henrykowi Dworakiewiczowi. Zebrani oklaskami przyjęli powyźsze do wiadomości. W dalszym punkcie obrad przemówienia okolicznościowe wygłosili: prof. dr Christo Vakarelski w imieniu etnografów Bułgarii, Duszan Drljacza - w imieniu etnografów Jugosławii, prof. dr Dymitr Krandżalow w imieniu etnografów Czechosłowacji, rektor prof. dr GUnther Heidorn w imieniu nauki Niemieckiej Republiki Demokratycznej i Uniwersytetu w Rostocku, prof. dr Kazimierz Majewski w imieniu Polskiej Akademii Nauk, prof. dr Gerhard Labuda w imieniu wszystkich instytutów naukowych, działających na Ziemiach Zachodnich i Północnych, dr Czesław Pilichowski w imieniu Rady Naczelnej TRZZ, Wacław Fijałkowski w imieniu TRZZ w Koszalinie oraz przedstawiciele Towarzystw Naukowych w Gdańsku i Toruniu. Następnie odczytano nadesłane listy i telegramy gratulacyjne, od Tadeusza Galiń~kiego Ministra Kultury i Sztuki i Wacława Tułodzieckiego - Ministra Oświaty, od Prof. dr H. Jabłońskiego, Sekretarza Naukowego Polskiej Akademii Nauk, Prof. dr W. Henzla Dyrektora Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN, Prof. dr K. Wyki Dyrektora Instytutu Badań Literackich, prof. dr A. Gieysztora, prof. dr S. Grzybowskiego - Rektora Uniwersytetu Jagiellońskiego. Na tym uroczystości jubileuszowe - o godz. 14,30 zostały zamknięte. Po zakończeniu większość zebranych wzięła udział w otwarciu wystawy sztuki ludowej Pomorza Zachodniego, zorganizowanej przez Wydział Kultury Prez. WRN w Szczecinie, Oddział Zachodnio-Pomorski PTL i Zarząd Wojewódzki Związku Młodzieży Wiejskiej w Szczecinie. Cz. II. ORGANIZACYJNA W obradach popołudniowych uczczono pamięć zmarłych członków PTL: Ks. dr Władysława Łęgi, prof. Leona Halbana i prof. Leopolda Węgrzynowicza. Na wniosek dr L. Malickiego dokonano wyboru komisji wnioskowej w składzie: prof. Burszta, mgr Pietkiewicz, mgr Suboczowa. Na wniosek prof. dr J. Gajka dokonano wyboru komisji regulaminowej w składzie: dr Kwaśniewski, mgr Jankowski, mgr Kamocki. �618 Na wniosek mgra P. Kaleciaka dokonano wyboru komisji skrutaeyjnej w składzie: mgr Kużmicz, mgr Swirko, mgr Ciesielski, poczem dr Olga Gajkowa odczytała protokół z XXXIV Zjadu w Olsztynie. Został on przyjęty Jednomyślnie. Referat Prace PT L w latach 1960 i 1961 wygłosił Sekretarz Generalny PTL, prof. dr Józef G a j e k. Sprawozdanie Komisji Rewizyjnej przedstawił Przewodniczący K. R.poseł na Sejm PRL - Łukasz K u m o r. W dalszym ciągu obrad złożyły spra wozdanie ze swej działalno,,;ci Oddziały PTL: Białostocki, Gdański, Katowicki, Kielecki, Krakowski, Limanowski, Lubelski, Łódzki, Olsztyński, Opolski, Poznański, Toruński, Zakopiański. Preliminarz na rok 1960 i 1961 przedstawił skarbnik PTL dr T. Wróblewski. Preliminarz na rok 1961 przewiduje: subwencję PAN l 500000 zł oraz dochody inne 350000 zł. Rozchody obejmują kwotę l 114000 zł na produkcję wydawniczą, oraz prace naukowe i popularyzacyjne. Preliminarz nie obejmuje subwencji i wydatków związanych z reedycją Kolberga. Preliminarz budżetowy na 1960 i 1961 r. został przyjęty w głosowaniu jednomyślnie. W dyskusji nad planem pracy i preliminarzem zabierali głos: prof. Wokroj, prof. Prlifferowa - w sprawie dotowania Oddziałów przez Zarząd Główny, mgr A. Dobrowolska (w sprawie finansowania Oddziałów przez Wojewódzkie Rady Narodowe), prof. Gajek w sprawie badań terenowych, prowadzonych przez PTL, dr A. Dobrowolska w sprawie decentralizacji pracy PTL, dyr. W. Babinicz o polityce kulturalnej PTL, o konieczności szerszej dyskusji na Walnych Zgromadzeniach, o uproszczeniu i ograniczeniu sprawozdawczości, o sprawie decentralizacji pracy Oddziałów, o konieczności współpracy z Komitetem Kultury Współczesnej PAN, o konieczności dotowania Oddziałów, Jan Zaremba o sprawozdaniu Komisji rewizyjnej. Prof. dr Gajek odpowiadając dyskutantom zgadza się co do konieczności decentralizacji, dotowania oddziałów i konieczności lepszej organizacji Walnych Zgromadzeń. Poprawki. Poprawki do Statutu zreferował prof. dr F. Wok I' o j, członek Komisji Statutowej. Poprawki i uzupełnienia proponowane przez Komisję Statutową PTL dokonane w dniach 23-30. V. 1960 r. na XXXV Walne Zgromadzenie w Szczecinie: par. 1. Towarzystwo... (zamiast pierwsze słowo "Stowarzyszenie"). par. 5. Towarzystwo może posiadać własną odznakę organizacyjną po slowie lub" Oddział w (... w ostat. ustępie). par. 7. pt. c) wiedzy O konieczności ochrony i konserwacji zabytków etnograficznych (po słowie pierwszym "rozpowszechniania") a dalej ,.i popularyzowanie zebranych . par. 7. pkt. g) organizowanie wystaw stałych lub objazdowych etnograficznych (w ust. ostatnim po słowie, organizacjach społecznych"). par. 9. ust. 2-gi Oddziału T-wa (po słowie: do ... Oddz. T-wa ust. 3-ci: Oddziału i Zarząd Główny (po słowach: zatwierdza Zarząd). ust. 4-ty dodatkowy: po dotychczasowym ostatnim "deklaracje" (dodać) Członkami Towarzystwa mogą być obywatele państw obcych, za zgodą Zarządu Głównego. par. 11. ust. l-szy: i Zarząd Główny (po słowie: Zarz. Oddziału). par. 22. względnie lub w razie ich nieobecności inna osoba wybrana przez Walne Zgromadzenie (po słowach: przez Zarząd Główny). par. 23. pkt. f) i ich odwołań do orzeczeń Sądu Koleżeńskiego (po słowach w wierszu drugim: wniosków członków). par. 29. - 18 członków i 3 zastępców ... (po słowach wiersz 1-szy "sekretarza generalnego"). par. 33. pkt. c) (powoływanie) zamiast "mianowanie". pin. 33. pkt. c) wiersz 2-gi przyjmowanie (przed słowem "skreślenie"). par. 36. ust. 2-gi: wiersz 2-gi: Przewodniczący Komisji Rewizyjnej ma prawo brania udziału w posiedzeniach Zarządu Gł. bez prawa głosowania (po słowach "i sekretarza"). par. 37. ust. l-szy: całokształtu działalności Zarządu Głównego (po słowach: "należy kontrola"). pkt a) kontrola stanu agend Towarzystwa jak sekretariat, biblioteka, redakcji wydawnictw, archiwum, magazyn ... (pO słowach "dokumentów rachunkowych Towarzystwa"). par. 53. zgodnie z obowiązującymi przepisami (po słowach "prowadzi księgowość"). W dyskusji nad poprawkami głos zabrali: dyr. W. Babinicz, proponuje przegłosowanie poprawek en bloc, mgr B. Kużmicz, proponuje zdjęcie z porządku obrad pkt. poprawek ze względów formalnych, motywując swój wniosek tym, że poprawki nie zostały na czas rozesłane. Z kolei Sekretarz Generalny i członkowie Prezydium stwierdzają, iż nie odpowiada to rzeczywistości, gdyż poprawki statutowe zostały powielone i rozesłane do wszystkich Oddziałów PTL, na co Zarząd ma dowód w postaci pisma mgr Kużmicza, zawierającego wiadomość o otrzymaniu przez niego przesyłki z poprawkami i przekazaniu jej oddziałowi Warszawskiemu. Mgr Jankowski odczytał fragment wymienionego pisma mgr Kuźmicza. Wobec tego stanu rzeczy Przewodnicząca prof. Adamska podaje poprawki statutowe pod głosowanie, Poprawki zostały przyjęte w całości przy l głosie przeciw i 2 głosach wstrzymujących się. Komisja wnioskowa przedstawiła następujące wnioski: 1. Traktowanie sprawy reedycji dziel Kolberga jako pierwszoplanowej, 2. o zwołanie w najbliższych latach WZ w Opolu, 3, o powołanie Oddziału PTL w Łańcucie, 4. () powalanie Oddziału PTL w Radomiu, �620 621 5. o pozostawienie na Walnym Zgromadzeniu przynajmniej pół dnia na dyskusję nad całokształtem prac PTL, 6. o konieczności zwoływania Walnego Zgromadzenia w połowie września, 7. o finansowanie w pierwszym rzędzie badań prowadzonych przez Oddziały, (które znajdą wyraz w publikacjach), 8. o rozsyłanie Oddziałom wykazu nabytków biblioteki PTL, 9. o zwołanie następnych Walnych Zgromadzeń po Białymstoku w Łańcucie, w Kielcach, Mszanie Dolnej i Opolu. Na wniosek prof. Seweryna przyznano mgr Z. Jankowskiemu odznakę i dyplom honorowy za pracę nad zorganizowaniem XXXV Walnego Zgromadzenia i Międzynarodowej Konferencji Pomorzoznawczej w 1960 r. w Szczecinie. Uchwalono również wysłać specjalne podziękowanie dla członków Komitetu Organizacyjnego XXXV Walnego Zgromadzenia. Postanowiono wysłać specjalne telegramy do Rady Państwa, Rady Ministrów, Prezydium PAN, Przewodniczącego 'VRN w Szczecinie i Koszalinie. O godzinie 20,00 prof. dr Tadeusz Seweryn zamknął XXXV Walne Zgromadzenie. Zenon Protokółowali: i Teresa Jankowski KuLik LISTA UCZESTNIKOW XXXV WALNEGO ZGROMADZENIA POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I MIĘDZYNARODOWEJ KONFERENCJI POMORZOZNAWCZEJ. Kazimierz Adamczyk, Kazimiera Zawistowicz-Adamska Włodzimierz Antoniewicz, Kalina Antonowicz, Anna Apanowicz, Altks~nder Arendt, Witold Armon, Helena Babinicz, Waldemar Babinicz, Leon Bobiński, Stanisław Badoń, Władysław Balicki, Anna Basara, Jan Basara, Willi Bastian (NRD), Zdzisław Batorowicz, Henryk Batowski, Barbara Bazielich, Barbara Bazińska, Roman Bielański, Wiesław Bieńkowski, Stanisław Blaszczyk, Józefa Bednarowska, Janusz BohdanoWiCz, Wanda Brajerska, Jan Brankart (NRD), Benon Branberk, Eugeniusz Buczak, Roman Buczak, Maria Lachowska-Bujak, Józef Burszta, Maria Brzeska, Maria Cabalska, Barbara Szydłowska-Ceglowa, Bożena Chmielewska, Halina Chmielewska, Stanisław Chmielewski, Helena Chojnacka, Kazimiera Chojnacka, Irena ChruściE'lowa, Zofia Chrzanowska, Józef Chrzaszczyński, Irena Chulecka, Józef Chudek, Zygmunt Ciesielski, Eugeniusz Cnotliwy, Maria Czapkiewicz, Ewa Czarnecka, Alina Czarnecka, Bchdan Czarnecki, Anna Czekanowska, Jan CzekanowsKi, Janina Cygańska, Wanda Dąbrowska, Maria Dębińska, Tadeusz Delimat, Stefan Deptuszewski, Janusz Deresiewicz, Agnieszka Dobrowolska, Aleksandra Dobrowolska, Stanisław Dominiczak, Bogdan Dopierała, Witold Doroszewski, Bogusław Drewniak, Duszan Drliacza (Jugosławia), Wanda Drozdowska, Józefa DudkiewiCz, Zygmunt Dulczewski, Janina Dydowiczowa, Wiktor Falkenhanh (Berlin), Adelaida Falkowska, Joahim Falkowski, Wanda Feldman, Wiktor Fenrych, Gracjan Fijałkowski, Władysław Filipowiak, Ryszard Fitz, Feiiks Fornalczyk, Bogdan Frankiewicz, Maria Fryczowa, Józef Gajek, Olga Gajkowa, Stanisław Gajewski, Władysław Garczyński, Władysław Jeż-Jarecki, Bolesław Garyga, Halina Goszczyńska, Antoni Gietek, Janina Gliszczyńska, Marian Gondzik, Wanda Gondzik, Jerzy Grocholski, Paweł Groth, Józef Guranowski, Lutosława Hajnówna, Doris Hammer (NRD), Alicja Hamling, Feliks Haska, Kwiryna Handke, Gunther Heidorn (NRD), Tamara Heidorn (NRD), Zbigniew Heliński, Fiedhelm Hinze (NRD), Charlotte Hirsch (NRD), Roman Hirsch, Kazimierz Hohenauer, Alicja Fucikowa-Hola (CSRS), Bohdan Horbaczewski, Maria Hudymowa, Antoni Huebner, Jadwiga Huebner, Janina Huppenthalowa, S. N. Ivanow (ZSRR), Anna Jachnina, Bernard Janik, Hanna Białęcka-Jankowska, Jan Jankowski, Władysław Janlwwski, Zenon Jankowski, Henryk Janocha, Zbigniew Jasiewicz, Bronisława Jaworska, Barbara Jasińska, Aleksander Jaźwiński, Jaromir Jech (CSRS), Maria Jeżowa, Alicja Gerlach-Josewicz, Konstanty Judenko, Józef Jurek, Witalis Jurkiewicz, Zdzisław E:aczmarczyk, Tadeusz Kaczmarek, Johannes Kalisch (NRD), Ireneusz Gwido-Kamiński, Janina Kamińska, Janusz Kamocki, Helena Kapełuś, Helena Karpińska, Jan Kedrowski, Henryka Klechówna, Krystyna Klęsk, Jan Tadeusz Klik, Franciszek Klonowski, Anna Kluba, Henryk Knie, Jan Kocik, Jadwiga Komorowska, Janina Kościów, Józef Kostrzewski, Władysław Kowalenko, Józef Kozłowski, Tadeusz Kraszewski, Dymitr Krandżalov (CSRS), Henryka Królikowska, Manfred Kruger (NRD), Mieczysław Krzosa, Jerzy Krygier, Marian Krzyślak. Julian Krzyżanowski, Stanisław Krzywicki, Kazimierz Kubik, Jadwiga Kucharska, Ryszard Kukier, Teresa Kulik, Łukasz Kumol', Anna Zambrzycka-Kunachowicz, Antoni Kunysz, Ludwik Kunz (CSRS), Władysław Kupiszewski, Władysław Kuraszkiewicz, Bolesław Kuźmicz, Janina Kuźmicz, Władysław Kwaśniewicz, Maria Trawińska-Kwaśniewska, Krzysztof Kwaśniewski, Andrzej Kwilecki, Izabella Ułaszyn-Kwilecka, Stefan Kwilecki, Gerard Labuda, Mikołaj Latuch, Irena Lech, Andrzej Lechnicki, Lech Leciejewicz, Henryk Lesiński, Władysław Lewandowski, Anna Kowalska-Lewicka, Janina Lorenc, Eva Lesesova (CSRS), Ludwik Lesos (CSRS), Tadeusz Łastowiecki, Teresa Łaszczewska, Julian Ławiński, Irena Łopuszańska, Bolesław Łopuszański, Witold Łukasiewicz, Joachim Mai (NRD), Józef Majchrzak, Kazimierz Majewski, Edmund Makowski, Stanisław Malessa, Longin Malicki, Przemysław Małek, Kazimierz Maniszewski, Krystyna Marczak, Feliks Markowski, Michał Maśliński, Krystyna Mazurkiewicz, Jerzy Meissner Wacław Michałowski, Barbara Michejda, Stanisław Mielczewski, Ryszard Miernik, Krystyna Mierzejewska, Józef Mikołajtys, Wacław Maskowski, Zdzisław lVIitkiewicz, Wanda Mitzner. Józef Mossakowski, Józef Mozelowski, Olga Mulkiewicz, Wojciech Myślenicki, Kazimierz Myśliński, Teresa Siudowska-Myzyk, Eliza Naumowicz, Władysław Negrey, Romualda Niekrasz, Czesław Niemyski, Halina Nowosad, Jerzy Olczak, Halina Olędzka, Feliks Oleszczuk, Aleksander Oleszczuk, Janusz Optołowicz, Marian Ornat- �622 kiewicz, Richard H. Osborne (Wielka Brytania), Krzysztofa Ostrowska, Franciszek Paprocki, Jerzy Pałyskiewicz, Leon Pawlak, Reinhard Petsch (NRD), Bogusław Pękal, ,Janina Petera, Wacław Petsch, Marian Pieci ukiewicz, Kazimierz Pietkiewicz, Ewa Fryś- Pietraszek, Czesław Pilichowski, Maria Piłat, Elżbieta Piotrowska, Zbigniew Piotrowski, Czesław Piskorski, Zbigni'2W Piskorski, Stefan Pobocki, Zofia Poczobut, Józef Pogóreczny, Zofia Podkowińska, Marian Pokropek, Maria Polakiewicz, Kazimierz Polański, Wanda Pomianowska, Kazimiera Pomianowska, Anna Poniatowska, Jerzy Poradowski, Klara Prillowa, Zygmunt Prószyński, Maria Znamierowska Priifferowa, Danuta Ptaszyńska, Kazimierz Pudło, Michał Pułaski, Maria Pypciuk, Janina Rosen-Przeworska, Harald Raab (NRD), Zbigniew Radecki, Jan Rombski, Andrzej Roplewski, Magdalena Rostworowska, Ludwik Rostworowski, Urszula Rotuska, Jan Rotuski, Wolfgang Rudolph (NRD), Ewa Kamińska - Przetelska, Bolesław Sadaj, Marian Sadaj, Jan Sadownik, Maria Salingova (CSRS), Evald Schuldt (NRD), Stanisław Schwann, Elżbieta Senenko, Tadeusz Seweryn, Andrzej Siciński, Stanisław Siewierski, Marian Sikora, Kazimierz Siuchniński, Władysław Siwek, Tomasz Skarżyński, Przemysław Smol arek, Lucja Smędzik, Alojzy Smykowski, Walerian Sobisiak, Leonard Sobierayski, Wojciech Sokołowicz, Maria Kwapiszowa-Solecka, Janusz Sowiński, Zofia Lehr-Spławińska, Tadeusz Lehr-Spławiński, Stanisław Steczkowski, Jan Stelmacz, Donald Steyer, Roman Stopa, Maria Stopowa, Maria Suboczowa, Zygmunt Sułowski, Bernard Sychta, Włodzimierz Szafrański, Janina Szumanowa, Jerzy Szwejk, Jerzy Szydłowski, Sławoj Szynkiewicz, Kazimierz Slaski, Ewa Śledzińska, Wacław Śledzi!'lski, Wojciech Smigielski, Stefan Świerzewski, .Janusz Świeży, Dobrosława Swirko, Stanisław Świrko, Władysław Świrski, Bruno Taydelt, Karolina Taydelt, Jerzy Topolski, Bogumiła Traczyk, Kazimiera Tymieniecka, Wanda Tymieniecka, Kazimierz Tymieniecki, Aleksandra Tyszkowa, Barbara Urbańska, Anna Vakarelska (Bułgaria), Christo Vakarelski (Bułgaria), Bogdan Wachowiak, Adam Wanke, Czesław Wawrzyniak, Stanisława 'Weiss, Stefan Wesołowski, Maria Wiercińska, Tadeusz Wieczorowski, Alfred Wielopolski, Bogdan Wierzbicki, Herbert Wilczewski, Renate Winter (NRD), Jerzy Wiśniewski, Tadeusz Prus- Wiśniowski, Andrzej Wituszyński, Anna Lyszcz..Wirpszowa, Waltraut Woellcr (NRD), Aleksandra WOjciechowska, Jerzy Wojtasik, Franciszek Wokroj, Maria Danuta Wołągiewicz, Ryszard Wołągiewicz, Edward Wołoszyn, Janina Wołyńska, Maria Wożniak, Antoni Wróbel, Zdzisław Wróbel, Jadwiga Wróblewska, Tadeusz Wróblewski, Helena Wróblewska, Krystyna Wunsch, Zdzisław Wunsch, Maria Zaborowska, Jan Zaciura, Ludwik Żabrocki, Barbara Zagórna, Stanisława Zajchowska, Jerzy Zajdel, Ludmiła Zajdel, Danuta Rymsza-Zalewska, Jan A. Zaręba, Eugeniusz Zawadzki, Helena Zduńska, Jadwiga Pałkowska -Zieni ukowa, Antoni Zwolak, Irena Zybert, Stefan Żółkiewski, Kazimierz Żurowski, ;\Iaria Żywirs1{a. G23 - - 'L ...,. ,..: ~ ,~ ...,. _. x ...,. ..., ,-':", ., -' '7-1 ~. ...,. ~ l:: i":' ...,. ,-::: ':", ., .:,. .. "f. --"J_ ~ ;.., ;.. . e: 1,":_ e;, - E 'L a :=: ,:;. ,'1; ~ e-< ::: ~ ~~~ ....., ~ ~ ~ "~ ~ }~ Y: ....., - 'C TJ ;::; ;:: ~ :=: ;...-; .•A I I I ( ;:: ,:,. ''L. ::" ;.., . ;,.; ."'i ~~ ::;; oc ;:; ";...-; ;:: :;.... ;...-~ "f. ~'" I I .. ~ " ~ ~ .~ '" ;:;; ~ "f. " ::>-; "->: - ..-> ..-~ ~ ".-, ,...., ::: -=" '-. :=: c-: -='-. 7 ., ~L ~;. ., ::: -='-. ., ., :-: :..--~ ."i t: ,~ ~ ~ ~ ::: ;..- '/. §: - ::: .","- ::: ~ ~ . S x ."'"i "L ."'~i - ~ '--. ~ ~ Q;;' :;'J " -~ ::: :-;: TJ ~ M ~ - ;::;g ? ~ ;-::: g t:f) ~ M - '-O ~' t:: ...,. "'l '~ ."'..:;i Q ~ ~ " ; be ;.., Q;l 0';::; .[. ~ 'a" >~ ;. ;.. " "1 " - ~ ~ :.. ~ ::;: ">. > •..•.. '" ;.., ~ ~ > •..•.. c:: " Z < ;:..., "- :.. - -'= ~ ~ -:o ."'i Z < ~ ::... ~ '~ x:>; "- " .:::- > .."f. :-; "- .'~ "- '" ~- ....., ~ ~ ~ ~'" ;.., ."''Li �624 B I L _\ X S Polskiego Towarzystwa Ludoznaw· 625 Aktywa czego we \Yroeławiu T r e L.p. -'-- _ .. -."'" _ .. i Sum, . ,.Je'd nos tk' owe!I ć -_._._----- Banki - Zarząuu Głównego - Odclziałów PTL 5258S,S5 54642,01 2 Kasy Zarządu Głównego Oduzialów ;"),12 18 H)4,15 3 Rozliczenie 4 Sumy 5 Dłużnicy wydawnictw w toku Komitetu l-'TL Kolberg. - 429007,19 13 727.06 45968,80 , 67,20; współpracownicy instytucje państwowe odbiorcy wyuawnictw rozrachunki publiczno-prawne 7 Materiały 8 Gotowe wydawnictwa w magazynie własnym gotowe wyuaw. w innych magazynach 10 rozliczenia Środki w magazynie w przerobie podstawowe Biblioteki 1959 r. ! I L.p'j T r e Sumy zbiorcze I 107240,85 "Wierzyciele -- 18199,27 343288,20 Sumy jednostkowel Ś Ć i i I współpracownicy instytucje pailstwowe odbiorcy wydawnicb'rozrachunki publicznoprawne 27444,68 23684,80 3600,17204,03 71933,51 2 Inne rozliczenia 3 Fundusze w środkach podstawowych 4 Fundusze w środkach obrotowych 15462,54 569764,45 3162415,49 489770,25 41014,70 Inne i 31 grudnia Pasywa ._-j 3562,52 do rozliczenia 6 9 215890,26 127,397,94 na dzieil Sumy zbiorcze 72837,71 93433,3;) własnym 166271,06 i 1994066,05 87318,63 2081384,68: 080,63 4508,50 94080,63 [)Q - Zarządu Głównego - Oddziałów 454936,53 20238,79 Zarządu Głównego Oddziałó,,- 475175.32 :~S19 .375,99 StanislalC '''rocław. dni~l :31. 1. 19;39 Razem Gajewski pasywa 3819 '-i7:i,99 Księgow,\1'. ( -) Dl' T((de~~s;:; Tr I'óblewski Skarbnik 40 - ..Lud", t. XLVII �627 626 Sprawozdanie Z XXXVI WALNEGO ZGROMADZENIA LUDOZNAWCZEGO W BIAŁYMSTOKU, POLSKIEGO TOWARZYSTWA W DNIACH 1.5. i 16. IX. 1961 r. Obecni na sali członkowie Towarzystwa w liczbie 124 osób. Ponadto na Zjazd przybyli przedstawiciel Ministerstwa Kultury i Sztuki - dr Kazimierz Pietkiewicz, przedstawiciele Wydziału I P.AN. prof. dr Stanisław Arnold i mgr Jerzy Sokolewicz, przedstawicielka IHKM - doc. dr Janina Przeworska, przedstawiciel WRN inż. Jerzy Popko, kierownik Wydz. Kultury WRN w Białymstoku Ob. Fr. Stoczkowski, kierownik Wydz. Kultury MRN w Białymstoku Ob. Jerzy Łupiński, przedstawiciel KW ZSL Ob. Jan Czapla. Nieobecność swą usprawiedliwili: prof. dr W. Antoniewicz, prof. dr R. Reinfuss, dr B. Garyga, prof. dr K. Adamska, prof. dr K. Dobrowolski, prof. dr J. Krzyżanowski. Sesję naukową otworzył prof. dr Jan C z e k a n o w s k i, witając obecnych na sali przedstawicieli organizacji politycznych, władz miejscowych i delegatów P AN oraz wSl:ystkich członków i gości. Do prezydium przewodniczący zaprosił: inż. Czaplę, ob. Stoczkowskiego, Popkę, prof. dr S. Arnolda, posła A Jażwińskiego, dr Pietkiewicza, prof. dr W. Doroszewskiego, prof. dr J. Gajka, prof. dr J. Bursztę. Obecni oklaskami przywitali prezydium. Jako protokólantów powołano: mgr M. Suboczową, dr T. Delimata, mgr Z. Ciesielskiego i Ob. Zofię Ujdę. Proponowany program sesji naukowej, p ośw ięcon ej P odlasiu został przyjęty przez Walne Zgromadzenie bez poprawek. Referat inauguracyjny wygłosił prof. dr J. Czekanowski, referaty następne: mgr Trawińska-Kwaśniewska, dr K. Kwaśniewski, mgr J. Damrosz, prof. dr W. Doroszewski, prof. dr Tadeusz Rogalski, mgr L. Szwengrub-Judenko. Referaty zostały nagrane na taśmę magnetofonową. Wszystkie referaty na wniosek przewodniczącego Sesji będą opublikowane w osobnym wydawnictwie. W dyskusji nad referatami zabierali głos: prof. dr J. Czekanowski, dr O. Gajkowa, Ob. Bazala, doc. Chętnik, prof. Pri.ifferowa, mgr St. Świrko. Podsumowania sesji dokonała prof. M. Pri.ifferowa, podkreślając ważność wygłoszonych referatów dla posunięcia wiedzy o regionie białostockim, którym poza etnografami interesują się także przedstawiciele innych dyscyplin naukowych. Prof. Pri.ifferowa podkreśliła również konieczność dalszych badań w Biastockiem i to nie tylko w odniesieniu do tradycyj nej kultury ludowej, ale również w stosunku do żywej wspólczesności. Częśc naukową Zjazdu zamknięto o godzinie 15-tej. Dnia l,j września godz. 17,30. Otwarcia Walnego Zgromadzenia dokonał wiceprezes Towarzystwa prof. .J. C z e k a n o w s k i, informując, że ze względu na podnoszone przez niektórych członków Towarzystwa usterki formalne towarzyszące wyborom do władz Towarzystwa na XXXIV Walnym Zgromadzeniu w Olsztynie Zarząd Główny postanowił złożyć mandat na ręce Walnego Zgromadzenia na rok przed upływem kadencji z prośbą do zebranych o przyjęcie tej rezygnacji. Po przyjęciu tego wyjaśnienia Walne Zgromadzenie przystąpiło do wyboru komisji mandatowej, komisji matki i komisji wnioskowej. W skład komisji mandatowej weszli: prof. M. Pri.ifferowa, dr A Lewicka, mgr M. Suboczowa, mgr Z. Jankowski. Do komisji matki weszli: prof. J. Czekanowski, prof. M. Prufferowa, dr Wróblewski, prof. Wanke, doc. Pojnarowa, dr Lewicka, mgr W. Jostowa, dr K. Pietkiewicz, mgr Szwengrub, mgr Kaleciak. W skład komisji wnioskowej zostali powolani: prof. Wanke, prof. ZygleI', dr Dełimat, mgr Kaleciak. Na wniosek prof. Gajka powołano też komisję mającą zająć się interpretacją postanowień statutu dot. wyborów do Zarządu Głównego. Koniecznośc interpretacji wynikła z faktu, że statut nie formułuje wyrażnie sposobu przeprowadzenia tych wyborów, nie wyjaśnia mianowicie czy Walne Zgromadzenie wybiera osobno prezesa a osobno resztę członków, czy też wybiera Zarząd w składzie 19 członków i 3 zastępców, pozostawiając im sprawę wyboru prezesa. Do komisji tej zostali powołani: prof. Burszta, prof. Wanke, dr Delimat. Komisji zalecono przekonsultowanie tej sprawy z Ob. Jerzym Sokolewiczem, magistrem praw. Ponadto dokonano wyboru komisji regulaminowej w składzie: mgr Jankowski, prof. Pri.ifferowa, dyr. Badoń, mgr Kaleciak, doc. Przeworska. Zadaniem tej komisji było opracowanie technicznej strony przeprowadzania wyborów. W sprawie programu obrad zabrał głos prof. Gajek, informując zebranych o tym, że Zarząd Główny na posiedzeniu w dniu 14 września 1961 r. dyskutował celowość zajmowania się projektem poprawek do statutu. Zarząd wyszedł z założenia, że dyskusja nad profilem towarzystw naukowych, zwłaszcza subwencjonowanych przez PAN, zmierzająca do zasadniczych zmian w ich strukturze i zadaniach, czyni zmiany w statucie w chwili obecnej całkowicie bezprzedmiotowe. Prof. Gajek zaproponował usunięcie z porządku obrad dyskusji nad poprawkami do statutu i zastąpienie jej dyskusją nad memoriałem PAN \\' sprawie towarzystw naukowych. Równocześnie prof. Gajek zaproponował usunięcie z porządku dziennego obrad drugiego punktu, a mianowicie: "planu pracy Towarzystwa na rok 1961-1964, uważając, że Zarząd wybrany na tym Walnym Zgro~adzeniu nie będzie w stanie w tak krótkim terminie przedstawić sE'nsownego i realnego planu działania na okres kilkuletni. Oba wnioski poddane głosowaniu zostały przyjęte. Odczytanie i przyjęcie protokółu z XXXV Walnego Zgromadzenia zostało przesunięte na dzień 16 września 1961 r. Na tym posiedzenie w dniu 15. IX. 1961 r. zakończono. �629 pracownicy etatowi Zarządu Głównego oraz ci, którzy w pracy Towarzystwa nie brali dotąd żadnego udziału . ..:'rof. Wanke jako jednocześnie członek komisji powołanej do zinterpretowania postanowień statutu odnośnie do wyborów do Zarządu, poinformował zebranych, że statut nie określa ściśle procedury tych wyborÓw. Można oddzielnie wybierać prezesa i oddzielnie resztę członków Zarządu. Można też wybierać cały Zarząd łącznie. Decyzji w tej sprawie oczekuje się od Walnego Zgromadzenia. Walne Zgromadzenie na wniosek prof. J. Czekanowskiego przyjęło zasadę dokonania wyboru całego Zarządu łącznie. Za wnioskiem tym głosowało 49 osób, przeciw wnioskowi 33, 5 osób wstrzymało się od głosowania. Obecnie prof. J. Czekanowski przewodnictwo przekazał prof. T. Zyglerowi. Prof. ZygleI' poprosił mgr Jankowskiego o odczytanie projektu regulaminu wyborów, opracowanego przez komisję regulaminową. Po odczytaniu projektu regulaminu mgr Jankowski poprosił o głos celem zreferowania sądu komisji regulaminowej co do zasady niewybierania do władz Towarzystwa małżeństw i płatnych pracowników Zarządu Głównego. Jak poinformował, część członków komisji regulaminowej uznała te zasady za niesłuszne, natomiast część opowiedziała się za ich uznaniem i wprowadzeniem. W dyskusji nad projektem regulaminu zabrali głos: prof. Wanke, dr Pomianowska, mgr Judenko, prof. Gajek. Prof. Wanke zgłosił wniosek o usunięcie z regulaminu punktu mówiącego o wybieralności do Zarządu osób nieobecnych na walnym zebraniu. Wniosek przeszedł większością głosów, przeciw wnioskowi nie głosował nikt, wstrzymało się 9 osób. Dr Pomianowska, mgr Judenko i prof. Gajek w swych wypowiedziach stwierdzili, że komisja regulaminowa zabierając głos w sprawie wprowadzenia czy niewprowadzenia do Zarządu małżeństw i pracowników etatowych PTL wkracza w kompetencje komisji matki. Wypowiedzieli się oni za utrzymaniem ustaleń komisji matki. Wnioski poddano pod głosowanie: Przeciwko wprowadzeniu do Zarządu małżeństw, wypowiedziało się 50 osób, za wprowadzeniem ich 32, od głosowania wstrzymało się 16 członków. Przeciwko wprowadzeniu do Zarządu płatnych pracowników wypowiedziało się 53 osoby, za ich wprowadzeniem 17 osób, od głosowania wstrzymało się 25 osób. W wyniku tego głosowania ustalenia komisji matki pozostały aktualne. Po wyczerpaniu dyskusji nad regulaminem w głosowaniu przyjęto regulamin większością głosów przy 4 wstrzymujących się i jednym sprzeciwie. Z kolei przewodniczący zebrania odczytał listę kandydatów do Zarządu przedstawioną przez komisję matkę (w załączeniu). Z sali padły 628 16 września 1961 r. - godz. 9-ta. Walnemu Zgromadzeniu w dniu 16 września 1961 r. w godzinach przedpołudniowych przewodniczył prof. J. C z e k a n o w s k i. W pierwszym punkcie porządku dziennego mgr Jankowski odczytał pr~tokół z XXXV Walnego zgromadzenia w Szczecinie. Protokół został przYNty bez poprawek. Sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego za okres 1959-1961 r. w zakresie organizacyjno-naukowym i wydawniczym złożył sekretarz g~neralny, prof. J. G a je k (Tekst sprawozdania w zał.ączeniu). s~r~w~zda~w z prac komitetu kolbergowskiego złożył mgr J. Majchrzak w In:le-' 'l m~obecnego prof. J. Krzyżanowskiego. W związku ze sprawozdame' k~ml~ tetu kolbergowskiego prof. Gajek poinformował zebranych o powzięte] decyzji przekazania redakcji naukowej reedycji "Dzieł Wszystkich:' Kolberga w ręce prof. Burszty i prosił o zaakceptowanie tej ~ecY~JI przez Walne Zgromadzenie. Wniosek został przyjęty. Sprawoz~a~le. fmanso",,:e przedstawił dr Wróblewski (bilans za 1960 r.). Sąd kolezenski \~ czasie swojej kadencji nie rozpatrywał żadnych spraw i nie przedstaWił sprawozdania. Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej zreferował ~rzewodniczący tej komisji, p o s e ł Łuk a s z K u m ~ r. Sprawozdame. poseł Kumor zakończył wnioskiem o udzielenie ustępuJącemu ZarządowI abso- v: lutorium. .. Po sprawozdaniach przewodniczący zarządził dyskusję. dYS~USJI nad sprawozdaniami zabrali głos: dr Pomianowska, mgr ŚWlrko, pisarz ludowy Opolszczyzny, R. Urban, red. J. Pieprzyk. Dr Pomianowska podkreśliła znaczny rozwój biblioteki i operatywność personelu bibliotecznego. Mgr Świrko zwrócił uwagę na słabą propagandę wydawnictw :rowarzystwa wśród szerszych rzesz społeczeństwa, m. in. na brak wydawmctw PTL na Międzynarodowych Targach Książki w W-wie. R. Urba~ mó~i~ z entuzjazmem o znaczeniu prac Towarzystwa Ludoznawczego I zwroclł uwagę na konieczność żywszego zainteresowania się etnografów Ziemią Opolską. Red. Pieprzyk zapytywał, czy nie byłoby celowe nawiązanie bliższej współpracy Towarzystwa z licznymi towarzystwami regionalnymi. Po dyskusji przewodniczący postawił wniosek o przyjęcie s~rawoz~ania i zarządził głosowanie nad wnioskiem Gł. Komisji Rewizyjnej o udZielenie absolutorium ustępującemu Zarządowi. Za wnioskiem wypowiedziało się 93 obecnych, od głosowania wstrzymali się członkowie Zarządu. . .. Z kolei złożyli sprawozdania przewodniczący poszczególnych komiSJI: przewodnicząca kom. mandatowej prof. Priifferowa, oświadczyła, że na sali jest obecnych 115 osób uprawnionych do głosowania. W imieniu ko .. misji matki zabrał głos Prof. Wanke, który przedstawił proponowany skład Zarządu, Gl. Komisji Rewizyjnej, oraz Sądu Koleżeńskiego. Prof. Wanke oświadczył również, że komisja matka przy opracowywaniu ltsty wyborczej, przyjęła zasadę, by do Zarządu Głównego nie wchodzili małżonkOWie, l, I ~" • t �631 630 18. Prof. dr Adam Wan k e. 19. Dr Tadeusz W rób l e w s k i. Zastępcy członków: Mgr. Piotr K a l e c i a k. Dr Zofia S t a s z c z a k ó w n a. Mgr Maria Liii S z wen g rub. Członkowie Komisji Rewizyjnej: Mgr Stanisław B a d o ń. Prof. dr Wojciech H e j n o s Z. Prof. dr Franciszek Wok r oj. . . listy dodatkowymi następującymi nazwiskami: dr głosy o uzupe ł meme . k ,. k' of J Krzyżanowski doc. Frankowska, mgr Błaszczy , K Kwasmews l, pr . . , . . M Bł k . k' Judenko mgr Ciesielski, dr JaSleW1CZ. gr. aszczy mgr Ku ler, mgr , .... ., . b go . J d k kandydatur swoich me przYJęh. W lmlemu meo ecne l mgr u en o f . t "d eszy . owskiego zabral głos mgr Jankowski, re eru]ąc resc ep prof K rzyzan , • f K' ki nad~słanej przez profesora. Z depeszy wynikało, że pro. rzyzanows . . kandydaturę do Zarządu, jeżeli skład Zarządu ulegme zasadprzYJmle " b ch ader . ym zmianom. Treść depeszy została przyjęta przez ze rany n mcz . d ł" krytycznie. Wniosek o zamknięcie listy przyjęto Je nog osme. . . . Z kolei wyłoniła się kwestia, czy nowozgłoszone nazw~ska nalez) dopisać do listy przedstawionej przez komisję matkę, czy tez wystarczy umieścić je na tablicy znajdującej się w sali ~~rad:. . ._ Zebrani głosowaniem przyjęli tę drugą mozllwosc J~kO znaczme bar dziej praktyczną i dopuszczalną. Następnie p~ze.wo?mczący z~propon~wał skład komisji skrutacyjnej: Judenko, Bazlehchowna, Pomlanowska, Jostowa, Glapa, Jankowski, Świrko. . . . Skład kO!I1isji skrutacyjnej został przyjęty JednomysIm:. . Przewodniczący zarządził zatem wybory poprzedzone ~l.l.kunastomlnu~ tową przerwą, w czasie której wyborcy otrzymali od komlsJl mandatowej listy wyborcze. . . Po oddaniu głosu przez uprawnionych do głosowama cZłon.kow P~~: przewodniczący odroczył obrady do godziny 17-te.j. Czło~k,owle kOm~SJI skrutacyjnej pozostali na sali w celu opracowama wymkow wyborowo 16 września 1961 r. - godz. l7-ta. . .. Posiedzenie popołudniowe rozpOCzęło się od sprawozdania komlsJl skrutacyjnej. Do Zarządu polskiego Towarzystwa Ludoznawczego zostali wybrani Członkowie: 1. Prof. dr Kazimiera Zawistowicz-A d a m ska. 2. Prof. dr Włodzimierz A n t o n i e w i Cz. 3. Prof. dr Józef B u r s z t a. 4. Prof. dr Jan C z e k a n o w s k i. 5. Dr Tadeusz D e l i m a t. 6. Prof. dr Józef G a je k. 7. Dr Bolesław G a r y g a. 8. Doc. dr Aleksander Lech G o d l e w s k i. 9. Dr Anna Kowalska-L e w i c k a. 10. Dr Bronisława J a w o r ska. 11. Dr Longin M a l i Ck i. 12. Prof. dr Bolesław O l s z e w i c z. 13. Doc. dr Anna Kutrzeba-P o j n a r o w a. 14. Dr Kazimierz P i e t k i e w i c Z. 15. Prof. dr Maria Znamierowska-P r i.i. f f e r o w a. 16. Prof. dr Roman R c i n f u s S. 17. Mgr Maria S u b o c z o w a. Zastępcy: Mgr Stamsław B ł a s z c z y k. Dr Walerian S o b i s i a k. Od tej chwili przewodniczył obradom prof. Burszta, jako jeden z członnowowybranego Zarządu. Prof. B u r s z t a zreferował treść i dotychczasowe wyniki dyskusji toczącej się na temat profilu towarzystw naukowych. Oddziały PTL zobowiązane są przeprowadzić na ten temat dyskusję w swoich środowiskach i w najbliższym czasie zgłosić swoje dezyderaty Zarządowi Gł. jako materiał na konferencję w PAN. Następnie przedstawiono Walnemu Zgromadzeniu wnioski zgłoszone przez członków do wybranej uprzednio komisji wnioskowej. Wniosek prof. G a j k a o przekazanie rękopiśmiennych tek Kolberga z archiwum PTL we Wrocławiu do Poznania po szczegółowych wyjaśnieniach mgr Majchrzaka, został jednogłośnie przyjęty. Wniosek Oddziału poznańskiego dot. planów wydawniczych PTL, oraz reorganizacji komitetów redakcyjnych przyjęto jednogłośnie jako zalecenie dla Zarządu. Wniosek Oddziału Zakopiańskiego dot. starań o ostateczne zlokalizowanie skansenu zakopiańskiego przyjęto jednogłośnie. Wnioski organizacyjne Oddziału poznańskiego przyjęto jako zalecenie dla nowego Zarządu. Wniosek Oddziału w Łańcucie, został przyjęty przez aklamację. Wniosek redakcji "Literatury Ludowej" o nałeżyty kolportaż wydawnictw PTL przekazano jako zalecenie Zarządowi. Wniosek mgr Jankowskiego dot. spraw organizacyjnych PTL przekazano do rozpatrzenia Zarządowi. Wniosek dr Pomianowskiej o zwiększenie personelu biblioteki PTL we Wrocławiu, został przyjęty jednomyślnie. Informacja Zw. Sp. Przemysłu Ludowego i Artystycznego CPLiA oraz Muzeum Śląskiego w Bytomiu o utworzeniu regionalnych izb twórczych m. in. izby "Kawuloka" została podana do wiadomości obecnym. Przewodniczący zebrania prof. Burszta podsumował wyniki Walnego Zgromadzenia i dokonał jego zamknięcia o godz. 19,45. ków Protokołowali: Dr Tadeusz Detimat Mgr Maria Suboczowa �632 633 B il a n s Polskiego Towarzystwa Ludoznaw- Aktywa czego we \Yrodawin na aziefl :31. XII. 1961 r. Pasywa T r e B L.p. l 2 3 4 Banki Kasa 1140835.09 - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego - Oddziałów PTL 43.03 26.05 20416.65 20482.73 Rozliczenie Dłużnicy wydawnictw-w toku (PTL) - Komitetu Kolbergowskiego 418690.39 385441.76 - 227933.66 36029.20 45017.99 współpracownicy instytucje państwowe odbiorcy wydawnictw rozrachunki publicznoprawne 6 Inne rozliczenia 7 Materiały 10 II 3 65.- 309045.85 - Oddziały własnym Środki podstawowe Zarz. Oddziałów 34685.36 202 722.49 Środki wyrównawcze 5 Fundusze w środkach 6 Fundusze w środkach 727585.72 otrzymane podstawowych obrotowych 6234.11 1 ;')00.-- 676356,(17 4230767.43 2170548.34 Gl. Zarządu Głównego Oddziałów 194407.63 2 364 955.97 104603.20 4508.50 109 llI.70 546543.63 20701.64 567240.27 4000.- przekazane Aktywa I 5677745.50 Stanislaw Razem Gajewski Księgowy ;')677 745.50 paspva Dr l. ..L Oddziały 4 2184H.:t:; 35301.27 do wyjaśnienia i Inne rozrachunki ~3 577.25 11)83.80 12018.22 608560.10 237 407.85 ---'--_._- Razem Sumy współpracownicy instytucje pallstw. odbiorc~' wydawnictw subskrybenei O. Kolb, rozrachunki publiczno. prawne Bumy zbiorcze 41533.97 w magazynie własnym ~. innych magazynach wyrównawcze 2 804132.15 - Sumy , jednostkowe Ć 114994.92 w magazynie w przerobie Biblioteki T r e ~ L.p. \Vierzyciele do wyjaśnienia Gotowe wydawnictwa Środki i 91447.944 073.01 69315.08 Sumy !l Ć Sumy zbiorcze [ - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego - Oddziałów PTL 5 8 [ Sumy : jednostkowe & ; ., T. Wróblewski skarbnik �63;; 6:~1 SPRA WOZDANIE ~. C ,--:--1 ~ I~ l~ -:--1 ~ ~ ..,. ~ L~ ~ - 'f; -" ,- -.,., .:.< ....: >< ~ ~ ;:: :t: - ~ ..: ;:: o <C er: Q) '" ....., ~~ ..- ~ ~ ~ ...,~ ~ ~ ~ .~..: C N -:: ;.... N E ;:: ...; A ...; '"' o ....• p:; .. YO N N lf.I 2i ;: 'o Ó ~. ~ ....- "" ~ YO <ll ~. ?:: 00 ~ .~ :Li tt- .... ~~, ~ ~ l~ o:; '"!' ._-_ .. ___ ----_.'._._----- --'._I ;? Ć ....• "" o ....• ....• '5 t- <'l <O -"_ ..__ I Ó .... g .~ te ~ ~ .....• Co ....• ::::! C"":. 1.0 t- o ~. ....• '"' Ci ;: .~ ..: ;:: ~ ;..-, ;: <l) ;:: .... EJ .. » ..., N ~ 'Q5' ;:: c ~ N >=-, ::-::: o: ...,;: .~ ...., .:2 ;: .::;:: ,.~ ,-. °2 'N~ .:.< -:: ~ rg .. g ;. N '""' ::-::: :.L. ~ ~ ;: -::~ h zacja nauki, 7. Prace organizacyjne . z planem przedstawionym Dział Wydawniczy: zgodnie polskie Towarzystwo LudoWydz. I Polskiej Akademii Nauk w 1960 r. największą ilość wydanych znawcze osiągnęło w roku sprawozdawczym arkuszy, a mianowicie: wydrukowano w 1961 r. 177.6 arkuszy wyd., (poślizg) 57 arkuszy wyd., oraz I tom O. Kolberga 35 arkuszy wyd. Razem 269.6 ark. wydawniczych. Jest to osiągnięcie w dziejach polskiego Towarzystwa Ludoznawczego bez precendensu i jest wynikiem olbrzymiego wysiłku, zważywszy, że Towarzystwo prowadzi swój dział wydawniczy samodzielnie, to jest 1. specjalnych instytucji wydawniczych. w 1961 r. pozycje to: II, oraz "Dzieła o ~ "O LUDOZNAW- "Lud", tom 46, "Prace i Materiały Etr;ograficzne" t. XVII i XVIII cz. "Atlas Polskich Strojów Ludowych" zeszyt 26 i 27, "Biblioteka Popularna", tom III, "Łódzkie Studia Etnograficzne" tom III, "Archiwum Etnograficzne" Nr 23 i 24, "Literatura Ludowa" - kwartalnik R. V. 1-2, 3 i 4-5 Wszystkie" Oskara Kolberga tom I Pieśni Ludu poLskiego. Z lf.I PRAC POLSKIEGO TOWARZYSTWA CZEGO ZA ROK 1961 Prace Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego dzielą się na następujące działy: 1. Dział Wydawniczy, 2. Dział Naukowo-badawczy, 3. Biblioteka i Archiwum Naukowe, 4. Wymiana wydawnictw własnych, 5. Dział edycji i reedycji "Dzieł Wszystldch" Oskara Kolberga, 6. Populary- bez pomocy Wydane 'N ~ -- _. - <ll ~ ~ .- )~ r£ ~ ~ ~ " ~ ::'- .:.<~... s. ._--- .... C l~ .~ .',L' er: '"!' .~ ~ ~ >. ~ S 2i -_. ~ "" ...;.;. ~ Z CAŁOKSZTAŁTU S ~ ~ ~1 l~ .;; ... ::t ~ ~ L': .. h ;: ~ -< 'F--= N - ~ :... ...:: ·z -:;. .. - - - '"' -:: i;; ~ ;; - :::- ..,. "'" '" Si .~ " o-,;: ~ o j '00 !:>D O' er. .~ ~ ::: ~ Obejmują one rozprawy, monografie i prace etnografów (samodzielnych i pomocniczych pracowników) oraz innych specjalistów interesujących się zagadnieniami kultury ludowej, a także prace i materiały amatorów i entuzjastów folkloru, członków Towarzystwa (lub nieczłonków), którzy zgłaszają chęć udziału i wykazują się znacznymi i wartościowymi wynikami badań. Wydawnictwa polskiego Towarzystwa Ludoznawczego pelnią ważną rolę w ruchu naukowym w zakresie etnografii i są ważnym etapem osiągnięć starszej i młodszej kadry naukowej etnografów. Są one też podstawą wymiany dzieł własnych w zamian za dzieła obce drogą bezdewizową, pozostają więc w ścisłym związku z bogaceniem Biblioteki Polskiego Tow. Ludoznawczego, stanowiącej poważny warsztat pracy w tej dziedzinie nauk. Produkcja wydawnicza Towarzystwa stwarza też podstawy dla sprzedaży dzieł naukowych, z której wpływy zasilają budżet Towarzystwa przeznaczony na dalsze prace naukowo-badawcze. �W roku sprawozdawczym Zarząd postanowił pod wpływem kontroli NIK zmniejszyć nkktóre nakłady, co częściowo zostało konane. sugestii już wy- Należy podkreślić, że dla zrealizowania planu edycji i reedycji "Dzieł Wszystkich" O. Kolberga Zarząd przeprowadził uchwałę podjętą poprzednio po szczegółowym omówieniu przez Komitet Kolbergowski - na XXXVI Walnym Zgromadzeniu PTL w Białymstoku o powierzeniu funkcji redaktora naczelnego prof. dr Józefowi B u r s z c i e. Uchwałę zrealizowano. Pracami wydawniczymi PTL kierowali redaktorzy poszczególnych tytułów i serii wydawniczych oraz Komitety Redakcyjne; w roku sprawozdawczym wysunął się na plan pierwszy Komitet Kolbergowski, o czym będzie mowa w osobnym sprawozdaniu z działu prac nad edycją i reedycją "Dzieł Wszystkich" O. Kolberga. Tu tylko podkreślić należy, że inne Komitety Redakcyjne nie miały okazji zebrać się w roku sprawozdawczym, realizowano zaś plany dawno powzięte i zatwierdzone przez Walne Zgromadzenie i Zarząd, a także przedstawione Wydziała.wi I PAN. To niedociągnięcie wymagające naprawy w roku 1962, a wymkaJące również trudności typu organizacyjnego przez jakie Towarzystwo w ciągu 1961 r. przeszło, zostanie wyrównane w przyszłości. Przebudowano strukturę działu wydawniczego, powołano Radę Wydawnicza PTL, do której wchodzą poszczególni redaktorzy wszystkich serii i wy~ dawnictw. Tu też trzeba dodać, że redaktorzy naczelni pełnili swoje funkcje honorowo w ramach pracy społecznej, tylko dział Kolbergowski stanowić będzie wyjątek. Redaktorzy przygotowujący poszczególne prace lub tomy zawierające prace zbiorowe do druku otrzymują wynagrodzenie na podstawie umowy o wykonanie pracy zleconej, zgodnie z obowiązującymi w tej dziedzinie przepisami i ustanowionymi stawkami honorariów. 2. D z i a ł N a u k o w o - b a d a w c z y: Analogicznie jak w latach poprzednich Towarzystwo nie dysponuje żadnymi naukowymi etatami dla prowadzenia stałych prac badawczych, naukowych lub badań terenowych. W programie działania PTL jest on realizowany w ramach: a) organizowania badań terenowych jako przygotowanie niektórych konferencji lub sesji naukowych regionalnych, b) jako przygotowanie dla opracowania konkretnych monografii lub prac mających wejść w planach wydawniczych PTL do jednego z tytułów wydawniczych (chodzi tu najczęściej o badania nad strojem ludowym, lub współczesnym stanem kultury ludowej, czy adaptację ludności na obszarze Ziem Odzyskanych), 637 c) jako konsultowanie i dyskutowanie (kwestionariusze do badań), d) jako inspirowanie podjęcia tematyki problematyki nowej etnograficznej, na sesjach itp. W roku 1961 ograniczono się do prac badawczych związanych z konferencją podlaską (15. IX. 1961 r.) w Białymstoku. Przedmiotem badań były zagadnienia gospodarki oraz osadnictwa a także folkloru tego obszaru. Wyniki tych badań wejdą do tomu "Prac i Materiałów Etnograficznych", "Literatury Ludowej" - wyszła też już monografia poświęcona kurpiowskim strojom ludowym. Należy podkreślić, że PTL przez swoje konferencje i zebrania naukowe organizowane przez Zarząd Główny i poszczególne Oddziały Towarzystwa inspiruje szereg prac, dyskutuje i omawia problemy związane z współszesnymi badaniami. Tematyka objęła w roku sprawozdawczym problemy dynamiki rozwoju kultury ludowej i kultur społeczeństw pierwotnych w czasach współczesnych. Towarzystwo pozostaje w żywych kontaktach naukowych z ośrodkami badań przez wydanie kwestionariuszy badawczych (oraz prac na marginesie badań) we Wrocławiu, Poznaniu, Łodzi, Toruniu, Krakowie i Warszawie. Interesuje się również sprawą wydania Polskiego Atlasu Etnograficznego, który realizuje Instytut Historii Kultury Materialnej PAN (i w drobnym zakresie) pomaga w realizowaniu. W ciągu 1961 r. Towarzystwo zgłosiło chęć partycypowania w wydatkach na druk zeszytów PAE, inicjatywa bowiem wydania tego pomnikowego dzieła wyszła jeszcze w 1945 r. z Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. W dziale tym prowadzi się w dalszym ciągu prace nad bibliografowaniem. Rezultaty są ogłaszane w wydawnictwach PTL, jak np. w 46 tomie "Ludu" ukazała się bibliografia B. G a w i n a za okres 1956-58 r. Dalsze prace w toku. Nie zdołano zrealizować planowanego tomu indeksu "Gryfu". 3. B i b l i o t e k a: W roku sprawozdawczym przybyło do Biblioteki PTL 1077 vol. z wymiany, zakupu i darów. Książki i czasopisma zostały wpisane do księgi akcesyjnej pod 823 pozycjami. Wszystkie zostały opracowane tj. wpisane do księgi inwentarzowej dzieł zwartych i czasopism, skatalogowane i włączone do katalogu działowego i alfabetycznego. Przygotowano także kartki do katalogu rzeczowego. Czasopisma otrzymały opisy i zostałe włączone do działów. W roku 1961 najważniejszą rozpoczętą akcją było przepisanie księgi inwentarzowej dzieł zwartych oraz meliorowanie katalogu alfabetycznego. Wpisano następujące działy: relignioznawstwo, Słowianie Wschodni, Małorusini, ZSRR, Słowianie Południowi; Słowianie Zachodni, Afr~'ka (ogólna), Egipt, Chamici-Berberowie, Sudan, Środkowa, Bantu. Pigmeje. Buszmeni. Ameryka Środkowa, Anglosaska, Indiańska, Łacińska. Południowa. Eskimosi. Europa: Skandynawia, Holandia, Belgia, Irlandia. Anglia. Rumunia. Węgry. Wło- �639 chy, Bałkany, Azja, (ogólna) Koreańczycy, Japończycy, Azja Wschodnia, Semici, Judaika, Kaukaz, Paleoazjaci, Wykorzystanie biblioteki było następujące: Azja Przednia, Australia. Na rewersy wypożyczyło 161 osób (przeważnie samodzielni pracownicy naukowi) 277 vol. W zasadzie Biblioteka PTL książek nie w~'pożycza. W czytelni PTL korzystało w ciągu roku 2031 osób. W ciągu roku 1961 wyszło z druku opracowanie "Wykazu nabytków Biblioteki Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego" za okres 1956-1959" w ramach Archiwum Etnograficznego Nr 23. W ten sposób PTL opublikowało wszystkie nabyte (drogą wymiany i inną) publikacje od 1945-1959 r. W opracowaniu jest wykaz za 1960 i 1961 rok. Archiwum Naukowe Towarzystwa obejmuje ponad 1300 pozycji archiwalnych różnej wartości naukowej. W roku 1961 miał być opublikowany wykaz-katalog zawartości Archiwum. W tym celu Zarząd powołał z dniem 1. L 1961 r. osobnego archiwistę, niestety nie wywiązał się on z zadania, ani też nie posunął sprawy uporządkowania Archiwum w należyty sposób. 4. W Y m i a n a w y d a w n i c t w w ł a s n y c h. W I kwartale 1961 r. wysłano na wymianę 45 tom "Ludu" do 322 instytucji naukowych, w tym do 296 instytucji zagranicznych. Towarzystwo otrzymało w zamian 523 vol. periodyków oraz 149 dzieł zwartych, które weszły do Biblioteki PTL. Wysłano również na wymianę niektóre zeszyty "Atlasu Polskich Strojów Ludowych" i "Literaturę Ludową". 5. D z i a ł edy cj i i l' C e d y c j i D z i e! Ws zy s t k ich Oskara. Ko!berga 1) W roku 1961 ukończono przepisywanie rękopiśmiennych materiałów zawartych w 64 tekach Oskara Kolberga. Przeciętnie zatrudnionych przy rozpisywaniu było 16 osób. Przepracowały one 8115 godzin, (507 godzin na jedną osobę w stosunku rocznym). Przepisano 6955 kart rękopisu na 39850 arkuszach-formularzach wg poszczególnych zagadnień pod kierunkiem pr::Jf. dr. G aj k a. Cały materiał podzielony jest na rękopisy a charakterze słownvm i słowno-muzycznym. Stosunek tekstów muzycznych z melodiami do ~ozostałych tekstów czysto słownych wyraża się liczbą 43%• 3) Prace wydawnicze. Po podjęciu decyzji o wydaniu fotoofsetowym tomów drukowanych - stan prac wydawniczych przt:?dstawia się następujące: Wyszedł z druku tom I Pieśni ludu polskiego pod red .. JÓzefa Gajka. l\'a ukończeniu w wydawnictwie Polskie Wydawnictwo Muzyczne tom II "Sandomierskie". W druku znajdują się: "Lubelskie", "Krakowskie". Redakcyjnie przygotowany jest I-szy tom korespondencji O. Kolberga. 3) Po podjętej uchwale Walnego Zgromadzenia PTL w Białymstoku, funkcje redaktora naczelnego Dziel Wszystkich Oskara Ko!berga przejął prof. dr Józef Burszta w Poznaniu. Przekazanie całej dokumentacji nastąpiło w dniu 30. IX. 1961 r. We Wrocławiu pozostawiono resztę prac związanych z pracownią kolbergowgką, księgowość oraz kartotekę subskrybentów. Tu też zostanie przeprowadzony kolportaż. 6. P o P u I a l' y Z a c j a n a u k i. Zgodnie z celami Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego wymienionymi w Statucie PTL, Towarzystwo prowadzi akcję popularyzacji nauki, której podstawą są badania naukowe i opublikowane prace etnograficzne. Formy prowadzenia popularyzacji są w poszczególnych Oddziałach PTL różne. Można je podzielić na następujące grupy: a) wygłaszanie odczytów (przeważnie raz w miesiącu na zebraniach Oddziałów), oraz na zaproszenie Domów Kultury, organizacji wiejskich, młodzieżowych, robotniczych, ZHP. b) organizowanie zbieractwa (konkursy, ankiety, nagrody), celem tego rodzaju pracy jest gromadzenie archiwum naukowego, jako odbicie współczesnego stanu wiedzy ludowej i folkloru a także kultury materialnej i społecznej. c) pokazy filmów etnograficznych, zwłaszcza dotyczących ludów egzotycznych. d) zbieranie eksponatów etnograficznych i współpraca z muzeami etnograficznymi. e) współpraca z twórcami ludowymi, (plastyka, literatura ludowa), f) konsultacje z nauczycielstwem w związku z problemem "etnografia w programach nauczania". g) współpraca z kołami etnograficznymi studentów. h) poradnictwo w zakresie pracy świetlicowej, zespołów artystycznych itp. i) organizowanie audycji etnograficznych i udział w prasie. Te różne formy popułaryzacji są stosowane w różnym stopniu przez Oddziały PTL Zarząd Główny bowiem, ogranicza się w swej działalności do organizowania regionalnych konferencji naukowych (Konferencja Podlaska w Białymstoku) oraz do publikowania materiałów z konferencji w postaci odbitek z prac w poszczególnych tytułach wydawl~iczych PTL. Oddziały, których jest 19 stosują w swoim programi~ działania różne formy popularyzacji. Najlepiej praca ta jest postawiona w Oddziałach: łódzkim oraz toruńskim. Wprowadziły one taką forme organizacyjną - jaką są koła terenowe. (Łódź - w Tomaszowie Mazowieckim, Toruń w Kcyni, Olsztyn w Nowym Miejcie Lubawskim). W Oddziałach tych istnieje znaczna współpraca z Domami Kultury, odpowiednimi władzami WRN i l\1RN, a także z Wladzami Szkolnymi. Od- �640 3) 8-9. IX. 61 r. Prezydium Zarządu Gl. we Wrocławiu 1:. IX. 61 r. Plenum Zarządu Głównego w Białymst~ku 5) b-I6. IX. 61 r XXXVI W l Z . . _ . a ne gromadzenie w Białymstoku 6) 2;:>. IX. 61 r. Plenum nowowybranego Zarządu Gł we Wł" P d' . roc aWlU 7) 25 X 61 .. r. rezY!Um Zarządu Głównego w Warszawie ' 8) 12. XI. 61 r. Prezydium Zarządu Gł w W . . . arszaWle 9) 30. XI. 61 r. Plenum Zarządu Głównego we Wrocł~wiu. 10) 12. XII. 61 r. Prezydium Zarządu Głównego we Wrocławiu. dział w Warszawie obok odczytów z zakresu etnografii o tematyce egzotycznej (Etnograficzny aspekt sytuacji Konga Zagadnienia etnograficzne Afryki) nawiązał współpracę z etnograficznym kołem studentów Uniwersytetu Warszawskiego, Oddział ten współpracuje z innymi instytucjami naukowymi w zakresie opracowywania filmów etnograficznych. Oddział w Krakowie obok problematyki regionalnej, krajowej, wykazał w okresie sprawozdawczym szczególne zainteresowanie kulturą ludową Węgier, Bałkanów, Jugosławii. Oprócz tego interesuje się etnograficznymi badaniami nad społeczeństwami pierwotnymi. (T. Marszewski - "Górale Assamu w zetknięciu z cywilizacją współczesną na podstawie wcasnych badań w roku 1960). Oddział we Wrocławiu przeprowadził odczyty popularne na temat życia mieszkańców Polinezji, doc. dr A. L. Godlewski na podstawie własnych badań na wyspie Tahiti. Oddział w Poznaniu obok programu odczytów popularnych współpracuje z WDK i Wydziałem Kultury MRN m. in. w zakresie założenia etnograficznego muzeum w Poznaniu. Oddział w Lublinie żywo współpracuje z Muzeum Lubelskim, analogicznie jak Oddział w Opolu, Olsztynie i Zakopanem. Oddział łódzki w ramach współpracy z twórcami ludowymi udzielił nagrody Czesławowi Szmeli za osiągnięcia w dziedzinie ceramiki. Oddział w Toruniu zorganizował konkurs etnograficzny dla młodzieży na zbieractwo i udzielił nagrody w postaci kompletu wydawnictw PTL. Oceniając wyniki pracy nad popularyzacją nauki w szczególności etnografii należy zaznaczyć, że rok sprawozdawczy nie sprzyjał zbytnio rozwojowi tej formy pracy. Natomiast Zarząd Główny nawiązał korespondencję z niektórymi ambasadami w Warszawie w celu uzyskania od nich popularnych filmów etnograficznych, które były lub będą wyświetlane w różnych ośrodkach PTL. Należy zaznaczyć, że placówki do których zwrócił się Zarząd potraktowały prośbę bardzo życzliwie i nadesłały przeważnie kolorowe filmy ilustrujące życie krajowców w Afryce, Południowej Ameryce, Nowej Gwinei, na Alasce. Nie zdołano - mimo, że Zarząd planował - zwołać osobnej konferencji prezesów i sekretarzy Zarządów Oddziałów PTL w celu gruntownego przedyskutowania problemu popularyzacji. Stanęły temu na przeszkodzie rozmaite nieprzewidziane trudności w związku z kontrolami i pracami reorganizacyjnymi w łonie samego Towarzystwa. 4) Główna l) 18. 2) 17. :3) 12. 4) 14. III. VI. IX. IX. Komisja 61 61 61 61 W okresie nadrzędnych: r. r. r. r. Rewizyjna: we Wrocławiu. we Wrocławiu we Wrocławi~ w Białymstok~. sprawozdawczym odbyły SI'C . następujące kontrole władz 1) 12. II . .,- 18. III. 61 r. kontrola inspektorów NIK 2) 30. X. 61 r. kontrola na podstawie zarządzenia pr~kuratol-a m. Warsz awy A . P·10t rowskiego, 3) II. XII. - 21. XII. 61 r. kontrola U d we Wrocławiu. rzę u Spraw Wewnętrznych .:\TRN W związku z :,yże~ wymienionymi kontrołami _ stwierdzić należ\", że tok prac organizacYJnych i innych został znacznie wstrząśnięty. . '. N~wy Zarząd wybrany na XXXVI Walnym Zgromadzeniu w BialvmddOkU l ukonstytuowany w dniu 25 września 1961 r. rozpoczął swoie p;ace o problemu nac 'e1nego . l' . • ,Ja.nr'1 Jest realizowanie statutowych cel"'w Towal'zy'stwa. W związku z po" b c' wyzszym wy rano następujące osoby do P rezy d·11.i.m: . .: < Prezes - prof. dr Jan C z e k a n o w s k i Viceprezesi - prof. dr WI. A n t a n i e w c z doc. dr A. L. G o d l e w s ki' prof. dr !\T. Znamierowska_p r li f f e r o w a, i Sekretarz Generalny - dr Bolesław G a r y g a, Zastępca - mgr. Maria S u b o c z o w a ~karbnik .- prof. dr Adam Wan k e. ' Zastępca - dr Tadeusz W rób l e w s k i. 7. P r a c e o r g a n i z a c y j n e. W okresie sprawozdawczym odbyły się następujące zebrania Zarządu i Komisji Rewizyjnej. Należy zaznaczyć, że skład personalny Zarządu Głównego był inny do XXXVI Walnego Zgromadzenia PTL w Białymstoku tj. do dnia 1. XI. 1961 r. Oprócz Prezydium powołano Radę Wydawniczą PTL w skład której ~\:Cho~zą redaktorzy P,oszczególnych serii i tytułów wydawniczych, prze\odmczący prof. dr Jozcf Gajek, prof. dr Roman Reinfuss doc dr Anna K utrzeba-Pojnarowa XXXVI W l Z . ,. K " . a ne gromadzeme zatwierdziło również omlSJę Statutową oraz Regulaminową. W roku sprawozdawczym dzia- Z e b r a n i a Z a r z ą d u: l) 25-26. III. 61 Plenum Zarządu Głównego we Wrocławiu. 2) 7-8. VIII. 1961 r. Plenum Zarządu Głównego we Wrocławiu. 'lI - ••• .. LUd", t. XLVII �642 lała równie'; Komisja Inwentaryzacyjna \V skł8dzie: mgr J. :Yrajchrzak, Anna Wirpsza, Danuta Tyszkowska, Cecylia Strzelczyk; Władysław Kręcichwost. Została również powołana Komisja Biblioteczno Archiwalna. Towarzystwo posiada swoją centralę we Wrocławiu przy ul. Nankera 4. Towarzystwo posiada 804 członków wpisanych do specjalnej księgi (po skreśleniu członków zmarłych i niepłacących składek). Posiadają oni legitymację Towarzystwa i działają w ramach organizacyjnych Oddziałów PTL. Porównując niniejsze sprawozdanie z planem przedstawionym na początku 1961 r. należy stwierdzić, że zasadniczo plan został zrealizowan:-' w znacznym stopniu (wydawniczy naukowo-badawczy). Największym osiągnięciem Towarzystwa jest wydanie 269,6 arkuszy wydawniczych. Do osiągnięć natury organizacyjnej należy ogromny zryw nowowybraaego Zarządu Głównego PTL w zakresie organizacji prac Towarzystwa, zgodnie z założeniami Statutu PTL. O. G. JAN ż ó R N E KUBARY A CONTRlBUTlON TO THE STUDY (on the Pacific OF THE ANCHORITE ISLANDS Ocean) Summary On the basis of explorations which the <,.uthor carried out in the Archipelago of the Carolini Islands in 1871-1875 he has presented the life of the inhabitants of above islands which were discovered by Bougainville in 1768. Jan Kubary begins his work with a characteristic of the flora and fauna of the isands and then proce des with an anthropological examination of the inhabitants who, he believers, are of lVIelanesian race. According to him their anatomical build is mucl', inferior than in the South Polinesians, both as to the development. of their limbs and the general dimentions. After a thorough description of the anthropolocical features the author quotes the characteristic customs of the population, Le. the numerical system and the vocabulary of the inhabitants of the Anchorite and Samoa Islands. That part of Kubary's work with the annexed paradigms of the grammatical forms of the natives has very great value even now. The author gives further a fairly detailed survey of the social organization on the islands; he speaks of architecture. arms, forms of religious life and of social culture problems. A great deal of his attention is devoted to the question of youth education (initiation, taboo, good care of the hair). To the problems of material culture belong also the descnptions of the Agomesian boats. A detailed survey of all sorts of tooh; and arms, as well as of methods to make clothing and prepare food, comes at the end. This ethnographic work (unpublished up to now) is a valuable contribution to the study of the Pacific Ocean primitive tribes and of their culture. �